Spis treści

Karta redakcyjna

Wstęp – Sebastian Ligarski

Krzysztof Polechoński
Ścigany, szkalowany, przemilczany. Działania komunistów przeciwko Ferdynandowi Goetlowi

Kamila Budrowska
Wykluczanie Nałkowskiej. Cenzura wobec Zofii Nałkowskiej w latach 1945–1954

Dorota Heck
Szkice do portretu Zbigniewa Kubikowskiego

Stefan Bednarek, Dorota Heck
„Marianna Bocian od dłuższego czasu pozostaje poza Wrocławiem”. SB wobec poetki

Dorota Heck
„O Wolniaku nie było mowy”. Henryk Wolniak jako poeta zapomniany. Notatki z kwerend archiwalnych

Piotr Kardela
Erwin Kruk. Bezpieka przeciw mazurskiemu pisarzowi

Cecylia Kuta
„Wykonawca utworu słowno-muzycznego o wrogim charakterze”. Działania aparatu represji wobec Jana Krzysztofa Kelusa

Sebastian Ligarski
Wrocławska grupa teatralna „Nie Samym Teatrem...” w materiałach Służby Bezpieczeństwa

Wykaz skrótów

Noty o autorach

Indeks osób

Przypisy

Recenzenci: prof. KRYSTYNA HESKA-KWAŚNIEWICZ, dr KAROLINA BITTNER

Redakcja: PIOTR CHOJNACKI, TERESA KARPIŃSKA

Korekta: MARIA ALEKSANDROW

Redakcja techniczna: SŁAWOMIR GAJDA

Indeks: ŁUKASZ RYBAK

Projekt okładki: SYLWIA SZAFRAŃSKA

Skład i łamanie: MARCIN KOC

© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej
Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa 2017

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-8098-173-7

Instytut Pamięci Narodowej
Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu
ul. Wołoska 7, 02-675 Warszawa
tel. (+48 12) 581-87-78/77/76
e-mail: sekretariat.ipn@ipn.gov.pl
Zapraszamy na naszą stronę internetową
www.ksiegarnia.ipn.gov.pl
oraz do księgarni internetowej
www.ipn.poczytaj.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Zbigniew Bereszyński

Badacz niezależny

Wstęp

Na pierwszy rzut oka wydawać by się mogło, że to już było. Przecież o literatach niszczonych przez powojenny system, który ukształtował się w Polsce, pisali choćby Joanna Siedlecka i Marian Stępień[1], rozmowy Jacka Trznadla zaś wywołały ogromny oddźwięk w środowisku[2]. Czy pozostało jeszcze miejsce na tego typu książki ? Prezentowane w poniższym tomie biografie twórców każą odpowiedzieć na to pytanie twierdząco. Oto okazuje się, że poza najbardziej znanymi przypadkami osób osaczanych, niszczonych przez władze, w tym przez bezpiekę, pozostaje grono twórców, szczególnie próbujących zaistnieć w regionalnym czy lokalnym środowisku twórczym, którzy z powodów ingerencji w ich życie różnych instytucji represji do dziś pozostają na marginesie zainteresowania lub ich twórczość w ogóle jest nieznana. Ta książka pokazuje również całą rozmaitość postaw, które miały swoje korzenie w ich światopoglądzie, charakterze, podejściu do życia – zazwyczaj chodziło o niezgodę na narzucane rygory, niezależny sposób myślenia oraz bunt przeciwko niesprawiedliwości.

Przystępując do pracy nad tym studium przypadków, chciałem wyeksponować przedstawicieli innych środowisk niż literackie. Niestety, ten pomysł się nie sprawdził. Okazało się, że badaczy nie interesują losy twórców zapomnianych, outsiderów, których represjami zepchnięto na margines. Chlubnymi wyjątkami w tym tomie są analizy postępowania aparatu władzy wobec Jana Krzysztofa Kelusa, pokazująca zresztą niezwykły charakter twórcy, oraz wobec zespołu „Nie Samym Teatrem...”. To wszystko. Ubolewam, ale nie udało mi się znaleźć autorów, którzy przedstawiliby skazane na zapomnienie postacie ze świata filmu, plastyki czy muzyki. Piszę o tym dlatego, że wierzę, iż ta książka przyczyni się do zmiany tego smutnego obrazu. Zastanawiam się, czy wśród badaczy nie ma kogoś, kto zająłby się losami pokrzywdzonych ? Pokazał ich zmagania z  systemem ? Czy nadal skazywać ich będziemy na zapomnienie ?

Tom Osaczeni-napiętnowani... rozpoczyna artykuł Krzysztofa Polechońskiego poświęcony Ferdynandowi Goetlowi. To niezwykła podróż przez biografię życia i twórczości tego zapomnianego twórcy, mocno osadzona kontekście II wojny światowej. Kamila Budrowska przybliża zaś losy Zofii Nałkowskiej i jej książek, ze szczególnym uwzględnieniem ingerencji cenzury. Trzy artykuły dotyczą twórców wrocławskich: Zbigniewa Kubikowskiego, Henryka Wolniaka i Marianny Bocian. Chyba najbardziej tragiczne losy tej ostatniej, legendarnej poetki młodego Wrocławia, w dodatku wplątywanej przez esbecką agenturę w perfidne rozgrywki przeciwko Tymoteusza Karpowiczowi, opisują Dorota Heck i Stefan Bednarek. To historia regionalna, lecz niezwykle intrygująca, gdyż daje możliwość weryfikacji dotychczasowych sądów o tych osobach. Co więcej, to losy ludzi (jak w przypadku Wolniaka), którzy wciąż żyją. Mazurskim pisarzem Erwinem Krukiem zajął się Piotr Kardela. To jedyny ukazany w tym tomie przedstawiciel świata literatury zaangażowany czynnie w politykę, senator I kadencji (po czerwcu 1989 r.). Kardela opisuje nie tylko haniebne działania aparatu bezpieczeństwa wobec niego, ale także zachowanie środowiska, które nie akceptowało niezależności i sposobu postępowania Kruka. Cecylia Kuta zajęła się Janem Krzysztofem Kelusem, poetą, bardem „Solidarności”, który wycofał się z czynnego życia publicznego i osiadł w dalekim Miętnem. Jego utwory przetrwały próbę czasu. Redaktor tego tomu zaś swój szkic poświęcił losom grupy teatralnej „Nie Samym Teatrem...” z Wrocławia, która powstała w proteście przeciwko zwolnieniu Kazimierza Brauna z funkcji dyrektora wrocławskiego Teatru Współczesnego i wystawiała sztuki antyreżimowe.

Mam nadzieję, że kolejny tom poświęcony środowiskom twórczym w PRL i ich zapomnianym osobowościom będzie dotyczył filmowców, muzyków, plastyków i innych twórców. Oby...

Sebastian Ligarski

Krzysztof Polechoński

Uniwersytet Wrocławski

Ścigany, szkalowany, przemilczany.
Działania komunistów przeciwko Ferdynandowi Goetlowi

I

Głównym powodem podjęcia przez władze komunistyczne działań represyjnych skierowanych przeciwko Ferdynandowi Goetlowi był jego wyjazd do Katynia w zorganizowanej przez Niemców pierwszej polskiej delegacji i udział 11 kwietnia 1943 r. w wizji lokalnej na miejscu sowieckiej zbrodni[1]. Goetel był jednym z pierwszych świadków prowadzonej wiosną 1943 r. ekshumacji w Lesie Katyńskim i najbardziej znanym z trzech polskich literatów (obok Jana Emila Skiwskiego i Józefa Mackiewicza[2]), którzy tam przybyli. Z pobytu w Katyniu spisał relację[3], skierowaną w szczególności do Polskiego Czerwonego Krzyża, ale mającą – zgodnie z intencją autora – rangę „dokumentu publicznego”, który trafił również do przedstawicieli Polski Podziemnej, m.in. do komendanta głównego Armii Krajowej, gen. Stefana Grota-Roweckiego. Sporządzona 13 kwietnia 1943 r. relacja jest jednym z dwóch najwcześniejszych polskich świadectw przygotowanych w formie pisemnej przez naocznych świadków po wizycie w miejscu odkrycia przez Niemców zbiorowych mogił polskich oficerów. (Noszące tę samą datę Sprawozdanie z lotu do Smoleńska Edmunda Seyfrieda, dyrektora generalnego krakowskiej centrali Rady Głównej Opiekuńczej, było – jak można uważać – dokumentem wewnętrznym, przeznaczonym raczej tylko dla kierownictwa RGO[4], nie miało zatem tego zasięgu co raport Goetla). Wysoka pozycja zajmowana przez pisarza w środowisku kulturalnym II Rzeczypospolitej (prezesura Polskiego Oddziału PEN Clubu, a później Związku Zawodowego Literatów Polskich, wybór do prominentnej Polskiej Akademii Literatury) nie pozwalała jego osoby zignorować czy przemilczeć. W podjętej przez stronę sowiecką kampanii propagandowej, mającej na celu ukrycie prawdy o własnym sprawstwie i zrzucenie odpowiedzialności na Niemcy, szczególną uwagę kierowano na uczestników wizji lokalnej w Katyniu. Podobne działania, niewątpliwie sterowane z Moskwy, skwapliwie podejmowali także polscy komuniści.

Ferdynand Goetel w okresie okupacji (zdjęcie z kenkarty, ze zbiorów rodziny Goetlów).

Konsekwentnie stosowaną strategią eliminowania niewygodnych świadków była prowadzona na szeroką skalę celowa dezinformacja, przybierająca w pewnych momentach cechy agresywnej, zorganizowanej nagonki, opartej na kalumniach i fałszywych oskarżeniach. Goetel miał doświadczyć ich wielokrotnie, a pierwsze tego typu ataki personalne pojawiły się wkrótce po powrocie z Katynia. Ich źródła nietrudno było odgadnąć. Odnosił się do tego Goetel w swoim emigracyjnym pamiętniku Czasy wojny (1955): „Kiedyś [...] zwrócił mi uwagę »szef« mój podziemny, Julian Piasecki, że podjazdowa walka przeciwko mnie w niektórych organach prasy podziemnej zaognia się zawsze, ilekroć radio moskiewskie wspomina moje nazwisko. Nie przypuszczam, aby wszystkie oszczerstwa skierowane przeciwko mnie miały bezpośredni związek z dyrektywami udzielanymi przez komunistów. Inspiracja, choć nieraz pośrednia, pochodziła jednak zawsze od nich”[5].

W szkalowaniu pisarza prym wiódł wydawany w Moskwie organ Związku Patriotów Polskich „Wolna Polska”, który gorliwie włączył się w propagandę fałszywej wersji mordu katyńskiego. Na jego łamach, w numerze datowanym 24 kwietnia 1943 r., a więc niecałe dwa tygodnie po ujawnieniu sprawy Katynia, duży fragment poświęciła Goetlowi Wanda Wasilewska w artykule Zgodny chór, kreując odrażającą postać renegata i – z wyroku autorki – wykluczonego z pisarskiego cechu „byłego literata”. Wasilewska pisała wówczas: „Pojechały do katyńskiego lasu delegacje. »Zagraniczni« dziennikarze z podbitych i podległych krajów – i polskie delegacje, »przedstawiciele społeczeństwa«. Przy tej okazji dowiedzieliśmy się, co się dzieje z naszym starym znajomym, domorosłym entuzjastą faszyzmu, byłym literatem Ferdynandem Goetlem. Nie słyszeliśmy o nim, kiedy dochodziły z Polski wieści o tym, jak naród walczy z okupantem. Nie słyszeliśmy jego głosu, kiedy wysiedlano Polaków z Poznania, kiedy mordowano chłopów w Lubelszczyźnie, kiedy krwią spływała polska ziemia, kiedy konały dzieci i kobiety, kiedy ginął w obozach koncentracyjnych kwiat polskiej inteligencji, kiedy mordowano profesorów, artystów, pisarzy. I dopiero teraz wypłynęło nazwisko pana Goetla, kiedy trzeba było pomóc Niemcom, pojechać pod Smoleńsk i wziąć udział w antyradzieckiej, straszliwej hecy. Autor niezdarnej książczyny o faszyzmie zapragnął dzisiaj zdobyć haniebne laury hitlerowskiego lokaja. Pojechał, zobaczył – zobaczył trupy pomordowanych przez Niemców ludzi i ruszył po Polsce, by zatruwać polskie serca i dusze dziką opowieścią o bolszewickich zbrodniach. Żeby odbierać nadzieję walczącym, osłabiać opornych, mącić sąd, przedstawić Niemców jako humanitarnych opiekunów polskości i Polaków”[6].

Ferdynand Goetel (czwarty od prawej) w drodze do Katynia, kwiecień 1943 r. (ze zbiorów Instytutu Zachodniego w Poznaniu).

Wasilewska w swoim tekście przypuściła atak ad personam, posługując się niewybrednymi metodami paszkwilu. Przypisywała ponadto Goetlowi działania, które nigdy się nie zdarzyły – pisarz stanowczo odmówił jakiegokolwiek udziału w niemieckiej akcji propagandowej i publicznie nie wypowiadał się w kontrolowanych przez okupanta środkach przekazu ani tym bardziej nie „ruszył po Polsce” z opowieściami o Katyniu. Autorka przemilczała powszechnie znany fakt, że Goetel (wraz z Adolfem Nowaczyńskim i Władysławem Zyglarskim) utworzył i prowadził w Warszawie przez cały okres hitlerowskiej okupacji tzw. Kuchnię Literacką, czyli stołówkę dla literatów, oraz aktywnie organizował dla tego środowiska pomoc materialną, żywnościową i zaopatrzeniową.

Tak sporządzony portret pisarza przygotowywał grunt pod kolejną napaść – anonimowy artykuł Zapowiedzi i rzeczywistość, zamieszczony tydzień później w następnym numerze „Wolnej Polski”. W oszczerczym tekście, podporządkowanym absurdalnej, choć użytecznej dla sowieckiej strony tezie, jakoby emigracyjny rząd gen. Władysława Sikorskiego „podjął się misji rozsadzania wewnętrznej spoistości antyhitlerowskiego bloku państw demokratycznych [...], która służy tylko i wyłącznie interesom hitlerowskich Niemiec”[7], obecny był również wątek katyński. Dwie postaci zostały uznane w związku z nim za szczególnie nadające się do publicznego napiętnowania: „Kozłowski i Goetel – dwaj zdrajcy, dwie hitlerowskie kreatury”[8]. Wizerunek drugiej z wymienionych „hitlerowskich kreatur” spreparowany został w następujących słowach: „Obok Leona Kozłowskiego[9] – Ferdynand Goetel – pisarz, który przed wojną jeszcze oddał swoje pióro na służbę faszyzmowi. Ferdynand Goetel nie darmo był pupilem reżymu rydzo-beckowego aż do ostatniej chwili jego istnienia. Zachłystywał się włoskim i niemieckim faszyzmem. Bzdurną i zatrutą produkcją literacką obezwładniał polskich czytelników wobec gotującej się napaści niemieckiej. Należał do najgorętszych entuzjastów polsko-niemieckiej przyjaźni i poświęcił tej sprawie wiele wymownych artykułów. A kiedy wróg zajął kraj, Ferdynand Goetel został sobie spokojnie urzędnikiem magistrackim u okupantów. Jemu nie groził los ani profesorów Uniwersytetu Krakowskiego, ani profesorów Uniwersytetu Poznańskiego, ani los Bartla, ani los Boya-Żeleńskiego. Ten pod okupacją był na swoim miejscu.

Tego Goetla wywieźli sobie Niemcy pod Smoleńsk, by świadczył, że polskich oficerów zamordowali nie Niemcy, lecz Rosjanie. No i Goetel świadczy. Tylko taki Goetel, apologeta zbrodniczych rządów najeźdźcy w umęczonej ojczyźnie, może nie odczuwać całej hańby tej pieskiej służby, jaką pełni”[10].

Ferdynand Goetel (trzeci od lewej) podczas wizji lokalnej na miejscu sowieckiej zbrodni w Lesie Katyńskim, 11 kwietnia 1943 r. (ze zbiorów Instytutu Zachodniego w Poznaniu).

Nagonka rozpoczęta po ujawnieniu sprawy Katynia była podtrzymywana dalszymi tekstami. 8 czerwca 1943 r. ponownie wystąpiła na łamach „Wolnej Polski” Wasilewska, typując polskich „apologetów zdrady” (wśród nich znaleźli się np. Leon Kozłowski, ks. Stanisław Trzeciak i Henryk Szatkowski). Pisała tam z pogróżką: „My przecież wiemy, jaką rolę odgrywa b. prezes Związku Literatów w Polsce i członek PEN Clubu, Ferdynand Goetel, który daje się używać Niemcom do lokajskich usług”[11]. W końcowym zdaniu swego pierwszego artykułu z tej serii Wasilewska formułowała w imieniu narodu wyraźne ostrzeżenie: „Nie przebaczy on [naród – przyp. K.P.] nikomu z tych, co w dni straszliwej, upartej walki demokracyj świata z hitleryzmem, w dni bohaterskiego oporu polskich miast i wsi pomagali wrogowi i usiłowali rzucać kamienie pod nogi sojuszników”[12].

Fałszywe oskarżenia w stosunku do Goetla konsekwentnie były utrzymywane w kolejnych publikacjach, również podziemnych, wydawanych przez komunistów w kraju. W kłamliwej ulotce, ogłoszonej w kwietniu 1943 r. przez Komitet Warszawski Polskiej Partii Robotniczej, pojawił się wątek „łajdackiej i nikczemnej prowokacji o rzekomej zbrodni bolszewików pod Smoleńskiem”, a w związku z nim następujący fragment: „Prowokację Niemcy przygotowali w najdrobniejszych szczegółach. Od szeregu tygodni trwały tajemnicze roboty w lasach katyńskich. Na teatralne przedstawienie ściągnęli Niemcy całą zgraję sprzedanych łajdaków z volksdeutschem Goetlem i urzędnikiem wydziału propagandy Skiwskim na czele”[13]. W tej odezwie do mieszkańców Warszawy, utrzymanej w duchu bezgranicznego zaufania i entuzjazmu dla ZSRR, mord w Katyniu został zapisany na konto III Rzeszy: „[...] hitlerowscy kaci odkopują groby własnych ofiar i własną zbrodnią usiłują obciążyć Związek Sowiecki”[14].

Inna z wymierzonych w Goetla publikacji ukazała się jesienią 1943 r. w związanym z PPR „Przełomie”, przedstawianym w podtytule jako „pismo społeczno-literackie inteligencji postępowej”[15]. W tym wypadku tendencyjnie wybrane cytaty z przedwojennego tomu Goetla Pod znakiem faszyzmu (1938) miały służyć do wykreowania wizerunku „ideowego zdrajcy” i apologety hitleryzmu, którego działalność prowadziła – zarówno wówczas, w momencie ukazania się książki, jak i później – do „obezwładnienia moralnego społeczeństwa”. Tak właśnie zostało to przedstawione w anonimowym komentarzu: „Czytając dziś wyznanie wiary jednego z czołowych przedstawicieli przedwrześniowej literatury – Ferdynanda Goetla, członka Akademii Literatury i Prezesa Związku Zawod[owego] Literatów Polskich – rozumiemy ze straszliwą jasnością, jakie siły obezwładniały nas przed [19]39 r., rozumiemy sens dziś prowadzonej roboty, w której wypływa niekiedy to samo nazwisko”[16]. Przypomnienie wybranych fragmentów publicystyki politycznej Pod znakiem faszyzmu było niewątpliwie zamierzonym elementem komunistycznej strategii dyskredytacji Goetla, która w tym czasie miała na celu podważenie jego bezstronności, wiarygodności czy wręcz kwalifikacji moralnych jako świadka dokonanej w Katyniu ekshumacji.

Teksty polskich komunistów, niezależnie od tego, czy były publikowane w Moskwie, czy w okupowanej przez Niemców Warszawie, miały upowszechniać i podbudowywać narzuconą przez Stalina wersję zdarzeń, tzn. propagować kłamstwo katyńskie. Elementem tej strategii stały się ataki na osoby, które udały się do Katynia i odważyły się wypowiadać opinie niezgodne z wersją sowiecką. Można uznać, że Ferdynand Goetel, jeden z najbardziej znanych Polaków obecnych na miejscu zbrodni, został obrany za główny cel tych ataków.

Oprócz szkalującej jego osobę kampanii pisarz musiał się liczyć również z poważniejszymi konsekwencjami. Ekstremalnym sposobem unieszkodliwienia niewygodnego świadka było wydanie na Goetla przez komunistów wyroku śmierci. Tak przynajmniej twierdził Wiktor Trościanko w zeznaniu, które składał w rozpatrywanej w Rzymie jesienią 1945 r. sprawie posądzeń o kolaborację Józefa Mackiewicza. Według protokołu rozprawy informacja ta pojawiła się w następującym kontekście: „Oskarżony [J. Mackiewicz – przyp. K.P.] zapytuje, czy świadkowi [W. Trościance – przyp. K.P.] wiadomo, że po powrocie oskarżonego z Katynia PPR wydało na oskarżonego wyrok. Świadek zaprzecza, natomiast podaje, iż wiadomo mu o takim wyroku na Goetla”[17].

Informację o tym, że Polska Partia Robotnicza wydała na pisarza wyrok śmierci oraz w specjalny sposób nim się interesowała, potwierdzała później w prywatnej rozmowie jedna z osób mieszkających na Żoliborzu w najbliższym sąsiedztwie Goetla, należących do środowiska komunistycznego lub będących nawet w szeregach partyjnych. W 1985 lub 1986 r. Stanisław Bajora, wówczas pracownik urzędu paszportowego, zwierzył się spotkanemu po latach znajomemu z czasów młodości, Alfredowi Grabowskiemu, że on i pozostali (m.in. jego brat) mieszkańcy sutereny[18] budynku przy ul. Mickiewicza 56 „jako członkowie partii dostali zadanie rozpracowania pisarza F. Goetla, mieszkającego w tym samym domu, po jego powrocie z Katynia. Z prasy komunistycznej wiedzieli o wydanym wyroku śmierci na pisarza. Wyrok uznali za bezpodstawny, ponieważ pan Goetel nigdzie nie wypowiadał się, nawet do sąsiadów, na temat Katynia. Powiadomili pana Goetla o otrzymanym zadaniu i pisarz nie pojawiał się w swoim mieszkaniu przez pewien czas. Potem sprawa przycichła i pan Goetel wrócił do domu”[19].

W tym czasie – po powrocie z Katynia pierwszej polskiej delegacji – władze podziemne miały zaoferować Goetlowi ochronę, on jednak tej propozycji nie przyjął. Wtedy także mogło dojść do próby zgładzenia pisarza, o której wspominała po latach Halina Winowska. Towarzyszka życia Goetla zachowała w pamięci „jeden wypadek, o którym nigdy nie chciał mówić Ferdynand ze mną”. Jego okoliczności zarysowała następująco: „Nasz dom był przy ulicy, tak zupełnie na dole, już przy końcu Żoliborza. [...] o zmierzchu Ferdynand wracał zawsze z miasta na Żoliborz. Ja stałam w oknie, patrzyłam, czy on idzie od przystanku, czy nie. Bo z przystanku to była taka z górki droga w dół. I zobaczyłam, że stoi jakiś pan koło naszego domu, tak może 10 metrów od domu, od okna mojego, na chodniku. Już był zmierzch. I już powinien przyjść Ferdynand. I strasznie się denerwowałam, że ktoś poluje na niego. Był strzał i ten pan upadł na chodnik, a dosłownie za minutę potem wszedł Ferdynand z przystanku do domu. I jak wszedł do domu, to ja [...] zupełnie już mówić nie mogłam [...]. A Ferdynand powiedział:

– Tak, widziałem to z daleka... Obszedłem tego kogoś, kogo zastrzelili, ale to jeszcze nie ja, jeszcze nie ja.

...Więc nie wiem, czy tam była ochrona, bo proponowali Ferdynandowi ochronę przed zamachami i Ferdynand odmówił. Powiedział, że »nie mogą zrobić w tej chwili na mnie zamachu, bo to by było potwierdzeniem, kto zrobił ten Katyń«”[20].

Ponieważ okoliczności przedstawionego zdarzenia pozostają niejasne, trudno jednoznacznie określić jego charakter. Pewne przesłanki mogłyby wskazywać na podjętą wówczas i udaremnioną próbę zamachu lub zastraszenia pisarza.

Dalsze działania skierowane przeciwko Goetlowi nastąpiły po wkroczeniu wojsk sowieckich do Krakowa, gdzie po upadku powstania warszawskiego pisarz się zatrzymał u swojego brata. Sekwencja wypadków, jakie nastąpiły w tym czasie – w ciągu 1945 r. – jest wymowna: próba aresztowania, rozpoczęcie przygotowań do procesu, na którym twórca miał wystąpić w roli oskarżonego, rozesłanie za nim (ogłoszonego także w prasie) listu gończego, szeroko zakrojone, prowadzone przez prokuraturę przesłuchania świadków, przede wszystkim ze środowiska literackiego. W wyniku tego Goetel zmuszony został do ukrywania się, a w końcu do ucieczki z kraju.

Pierwsza próba pochwycenia świadka odkrycia masakry katyńskiej została podjęta tuż po zajęciu Krakowa przez Armię Czerwoną. Brał w niej udział znany już przed wojną poeta, prozaik i tłumacz, występujący wówczas w randze kapitana Adam Ważyk, któremu powierzono w tym czasie pewne funkcje literackie, a przede wszystkim zadania polityczne[21]. Zapewne 21 stycznia 1945 r.[22] (lub około tej daty) do mieszkania brata pisarza, Walerego Goetla, przy Rynku Kleparskim 5 przybył osobiście Ważyk, ubrany w mundur oficerski[23], w asyście dwóch mężczyzn po cywilnemu, najprawdopodobniej funkcjonariuszy NKWD lub Urzędu Bezpieczeństwa, niewątpliwie w celu zatrzymania przedwojennego prezesa Związku Zawodowego Literatów Polskich. To, że Goetel nie został wówczas aresztowany, zawdzięczać należy tylko zbiegowi okoliczności i przytomności umysłu towarzyszki życia pisarza, która wtedy, pod nieobecność braci Goetlów, Walerego i Ferdynanda, była w mieszkaniu właściwie jedyną osobą, która musiała się skonfrontować z tą zaskakującą i złowróżbną sytuacją. (Dodać trzeba, że była ona jedynym świadkiem tej próby pochwycenia autora pierwszej relacji z Katynia, ponieważ nie sposób liczyć obecności w mieszkaniu dwojga dzieci, z racji wieku zupełnie niezdających sobie sprawy z charakteru i celu tej wizyty). Po latach Halina Winowska tak relacjonowała przebieg tego zdarzenia: „Więc dzwonek. Nie było Ferdynanda. Ja mieszkałam u Walerego i miałam na ręku to niemowlę, tego synka [Romana], a ciekawska moja trzyletnia córeczka [Elżbieta] od razu wyleciała. Otworzyłam drzwi i pytam się, kto tutaj, kto to taki. A [Ważyk na] to: »Myśmy do pana Ferdynanda. Czy jest w domu ?«. Ja powiedziałam, że nie ma, dlatego że on wyjechał do Warszawy, bo miał okazję [...] jechać. Jeszcze on [Ważyk – przyp. K.P.] zadał pytanie: »Jak wyjechał ? Przecież nie ma żadnych pociągów«. A ja powiedziałam: »Ale jakaś okazja była, wojskowy samochód ciężarowy czy jakiś jechał i on zabrał się do Warszawy«. Ryzykowałam dlatego, że tam dwóch czy trzech panów stało z tyłu za Ważykiem na schodach [...] i on bardzo szybko odwrócił się, i poleciał po tych schodach. [...] widocznie liczyli, że jeszcze zauważą tam jakąś ciężarówkę. [...] Potem okropnie się zdenerwowałam, bo po jakimś krótkim [czasie], trudno mi teraz powiedzieć, ile minut to minęło, ale po jakimś krótkim czasie Ferdynand wszedł do domu i wtedy dopiero ja mu powiedziałam: »Uciekaj szybko, bo ciebie szukają«”[24].

Bratu Ferdynanda, wybitnemu geologowi, profesorowi Akademii Górniczo-Hutniczej Waleremu Goetlowi, szczęśliwie udało się uzyskać pomoc u księdza Ferdynanda Machaya, proboszcza parafii Najświętszej Marii Panny w Krakowie. Dzięki niemu pisarz jeszcze tego samego dnia znalazł schronienie w krakowskim klasztorze Karmelitów Bosych przy ul. Rakowickiej 18. W tym miejscu Goetel ukrywał się blisko rok[25] – od ostatniej dekady stycznia aż do pierwszych dni grudnia 1945 r., tj. do wyjazdu za granicę. Ze względów bezpieczeństwa kontakty ze światem zewnętrznym musiały wówczas zostać radykalnie ograniczone, a właściwie przerwane[26].

Położenie, w jakim znalazł się pisarz, nie dawało nadziei na pomyślne rozwiązanie. Jednak przedłużające się ukrywanie, stan zawieszenia między faktyczną obecnością a niemożnością oficjalnego ujawnienia się czy publicznego zabrania głosu, choćby w swojej obronie, musiał w pewnym momencie zostać przerwany. Goetel przedstawiał ten moment następująco: „Myśl o ucieczce z Polski powziąłem w jesieni 1945 roku, tj. już w parę miesięcy po rozpisaniu za mną listu gończego nr 1. List ów nie spłoszył mnie bynajmniej, powodem zaś tego był pobyt mój w Katyniu i moje stanowisko w sprawie katyńskiej. Pościg oparty na tak zawodnej dla prokuratury podstawie nie powinien był być dokuczliwy. I nie był. Wiadomości żadnych o bezpośrednim poszukiwaniu mnie w Krakowie czy Warszawie nie miałem”[27].

Trudno jednoznacznie ocenić trafność tego rozpoznania. Pisarz zapewne nie miał dokładnej wiedzy o działaniach, jakie w jego sprawie podjęła prokuratura i aparat represji. W każdym razie jego sytuacji nie sposób uznać za bezpieczną. Informacja czy podejrzenie, że karmelitański klasztor w Krakowie stał się kryjówką dla poszukiwanych osób, musiała dojść do Urzędu Bezpieczeństwa, który w czasie, gdy przebywał tam Goetel, zaplanował obławę. W tym celu do klasztoru w godzinach wieczornych przybyli funkcjonariusze policji politycznej z nakazem rewizji. Przytomności przeora o. Władysława Guta zawdzięczać należy ocalenie ukrywanych w klasztorze osób. Przebieg tego zdarzenia streściła Krystyna Kolińska, opierając się na relacji Haliny Winowskiej: „Przeor [w odpowiedzi na żądanie wpuszczenia do klasztoru – przyp. K.P.] spokojnie odrzekł wtedy ubowcom, że według reguły zakonnej nikomu z zewnątrz nie wolno wejść w wieczornych i nocnych godzinach do klasztornych pomieszczeń. Jedynie dozwolone jest to od 6 rano, gdy rozpoczyna się msza św. Przeor miał mądry plan: klasztor łączył się bowiem korytarzem ze świątynią. Toteż gdy zaczęło się nabożeństwo i zgromadziło się dużo wiernych, Ferdynand i akowcy weszli tym wewnętrznym przejściem i wmieszali się w tłum. Bezowocne stało się potem przeszukiwanie klasztornych pomieszczeń”[28].

Korygując nieco bagatelizującą ocenę Goetla zawartą w Czasach wojny, rozwój wypadków należałoby jednak uznać za niepokojący, przynajmniej od momentu rozpoczęcia czynności urzędowych, zmierzających do zatrzymania pisarza. 21 czerwca 1945 r. prokurator Jerzy Sawicki, w Ministerstwie Sprawiedliwości pełniący funkcję kierownika nadzoru prokuratorskiego nad sądownictwem specjalnym, wydał polecenie wszczęcia dochodzenia przeciwko Ferdynandowi Goetlowi i Janowi Emilowi Skiwskiemu. Kolejnym krokiem było wydanie 25 czerwca 1945 r. przez prokuratora Specjalnego Sądu Karnego w Krakowie, dr. Romana Martiniego, zarządzenia o aresztowaniu[29], a następnie, 10 lipca 1945 r., podpisanie przezeń listu gończego za Ferdynandem Goetlem. W liście tym – po podaniu danych osobowych – następująco sformułowana została kwalifikacja przestępstwa: „w okresie okupacji niemieckiej idąc na rękę niemieckiej władzy okupacyjnej dopuścił się działań na szkodę Państwa Polskiego, tj. przest[ępstwa] z art[ykułu] 1 §2 dekr[etu] PKWN z 31 sierpnia 1944 w brzmieniu dekretu PKWN z 16 lutego 1945 r.”[30] Dalej apelowano: „Prokurator Specjalnego Sądu Karnego w Krakowie wzywa każdą osobę, znającą miejsce pobytu oskarżonego Ferdynanda Goetla, do zawiadomienia o nim najbliższej władzy sądowej lub najbliższego organu Bezpieczeństwa Publicznego wzgl[ędnie] Milicji Obywatelskiej, a w miarę możności do zatrzymania go. Wszystkie władze cywilne i wojskowe powinny zatrzymać i dostawić poszukiwanego do Prokuratury Specjalnego Sądu Karnego w Krakowie”[31].

Dokument ogłoszony w krakowskim „Dzienniku Polskim” był elementem szerzej zakrojonych działań skierowanych przez organa ścigania i represji przeciwko polskim uczestnikom zorganizowanej przez Niemców delegacji do Katynia. Obok zamieszczone zostały listy gończe za literatem Janem Emilem Skiwskim oraz lekarzem Marianem Wodzińskim, starszym asystentem Państwowego Instytutu Medycyny Sądowej i Kryminalistyki w Krakowie. Wkrótce w sprawie podejrzanych wszczęto prokuratorskie dochodzenie, będące – jak pisze Ryszard Kotarba – „fragmentem powojennej akcji władz komunistycznych, zmierzającej do fałszowania i zacierania prawdy o zbrodni katyńskiej. Miało [ono] wiele wątków, ale głównym celem było wykazanie, iż była to zbrodnia hitlerowska. Chciano to osiągnąć z jednej strony przez badanie metod i podobieństwa masowych egzekucji popełnianych przez Niemców na terenach okupowanych i przez to przypisanie im sprawstwa, a z drugiej – poprzez uzyskanie od osób, które pośrednio zetknęły się ze sprawą katyńską, przekazów obciążających Niemców. Uwagę skierowano na różne środowiska, w tym literatów i dziennikarzy. Ta właśnie grupa, wpływowa i opiniotwórcza, znalazła się w centrum zainteresowania prokuratorów. Zgodnie z własnymi przekonaniami, a i dokonanym wyborem politycznym, mieli sformułować swój stosunek do obwinianych kolegów i do sprawy katyńskiej w ogóle. Stanęli w obliczu spraw, których ocena była miarą ich honoru i przyzwoitości, a działo się to w okresie szczególnym, nazajutrz po zakończeniu wojny, a więc jeszcze przed umocnieniem się reżimu i zaistniałym później prawie całkowitym zniewoleniem elit intelektualnych”[32].

Przesłuchaniami w sprawie Goetla i Skiwskiego objęto znaczną liczbę świadków. Spośród literatów zeznania złożyli w tej sprawie w drugiej połowie 1945 r. (od połowy lipca do listopada), w różnych miastach (w Krakowie, Warszawie, Łodzi, Lublinie, Poznaniu i Wrocławiu), m.in. Jerzy Andrzejewski, Stanisław Witold Balicki, Wojciech Bąk, Helena Boguszewska, Tadeusz Breza, Maria Dąbrowska, Jarosław Iwaszkiewicz, Mieczysław Jastrun, Stefan Kisielewski, Jerzy Kornacki, Leon Kruczkowski, Irena Krzywicka, Czesław Miłosz, Zofia Nałkowska, Stefan Otwinowski, Jan Parandowski, Julian Przyboś, Adolf Rudnicki, Adam Ważyk, Jan Wiktor, Jerzy Zagórski, Witold Zechenter, Eugeniusz Żytomirski. Oprócz pisarzy w ścisłym sensie wśród przesłuchiwanych znaleźli się krytycy i historycy literatury (Kazimierz Czachowski, Jan Kott, Julian Krzyżanowski, Kazimierz Wyka), ludzie teatru (Teofil Trzciński) i dziennikarze (Zygmunt Szargut, Władysław Zyglarski). Zadawane pytania dotyczyły poglądów i koncepcji społeczno-politycznych wyznawanych przez podejrzanych przed wybuchem wojny, ich stosunku do Niemców w okresie okupacji, „działalności podejrz[anych] F. Goetla i J.E. Skiwskiego na polu literacko-dziennikarskim i społeczno-politycznym w okresie okupacji”, domagano się także informacji i opinii o „treści sprawozdania złożonego przez podejrz. F. Goetla i J.E. Skiwskiego po przyjeździe z Katynia w Zarządzie PCK w Warszawie, jak również o wywiadach i artykułach zamieszczonych w prasie, tudzież innych ewentualnych wypowiedziach podejrzanych na temat sprawy katyńskiej, a w szczególności tezy reprezentowanej w tej sprawie przez propagandę niemiecką”. Ostatni punkt zawierał pytanie: „jakie jest zdanie świadków jako literatów i obywateli o działalności i roli podejrz. F. Goetla i Skiwskiego w okresie okupacji niemieckiej ?”[33].

Odpowiedzi były zróżnicowane, znaczna część świadków słabo znała podejrzanych (lub nawet wcale się z nimi nie zetknęła), nie utrzymywała z nimi kontaktów lub stykała się sporadycznie bądź przypadkowo w czasie okupacji, nie śledziła ich publikacji i działalności w tym czasie, nie znała ich poglądów (lub jedynie zasłaniała się niewiedzą czy też niepamięcią), mając jedynie wiedzę fragmentaryczną, niepewną albo pochodzącą z drugiej ręki. Niektóre zeznania były bardzo oszczędne, lapidarne, ostrożne, inne znów szerokie i szczegółowe, obfitujące w dodatkowe informacje, nawet niewymagane przez zadającego pytania prokuratora. Przesłuchiwani jednak nie mogli mieć wątpliwości, że sprawa ewentualnej współpracy z okupantem niemieckim dwóch literatów ma wyraźny podtekst polityczny[34].

Katyń położył się cieniem na zeznaniach świadków, którzy przeważnie wypowiadali się ostrożnie, przezornie unikając wyrażania własnych opinii na temat sprawcy odkrytego przez Niemców zbiorowego mordu, ewentualnie przychylając się do wersji sowieckiej. Można spostrzec, że – znając stanowisko władz w tej kwestii – nikt nie ryzykował otwartego wypowiadania własnego poglądu, jeśli był on sprzeczny z wersją oficjalną[35]. Trudno oprzeć się wrażeniu, że polityczny wymiar sprawy w wielu wypadkach zaważył na charakterze zeznań, które – na podstawie stosunku do zbrodni katyńskiej – można było uznać za swoisty test politycznej „prawomyślności” i lojalności wobec nowej władzy[36]. (Świadczyłoby o tym choćby zadawanie szczegółowych pytań o wypowiedzi czy publikacje Goetla i Skiwskiego w prasie okupacyjnej w związku z ich uczestnictwem w delegacji katyńskiej, które raczej należałoby – w sposób niebudzący wątpliwości – sprawdzić u źródła, tj. w prasie Generalnego Gubernatorstwa, niż polegać na niepewnej wiedzy i zawodnej pamięci przesłuchiwanych). Jednak wypowiadane podczas przesłuchań opinie o podejrzanych były zróżnicowane i niejednoznaczne, niekiedy nawet w oświadczeniu tej samej osoby. Na składane zeznania bez wątpienia duży wpływ miały ówczesne oceny postaw wobec niemieckiego okupanta, w nie mniejszym stopniu również polityczne poglądy świadków. Osobiste animozje, występujące nieraz na tle przekonań ideowo-politycznych, też trudno bagatelizować. Jednak najbardziej widoczną cechą zeznań jest brak najdrobniejszej nawet wypowiedzi wskazującej na rzeczywistego sprawcę zbrodni katyńskiej i inscenizatora fałszerstwa, tj. władze Związku Sowieckiego. Świadczyć to może zarówno o stopniu zastraszenia, jak i o trafnym rozpoznaniu politycznej funkcji aparatu ścigania (odrębną grupę stanowiłyby osoby przekonane o winie niemieckiej bądź – z powodu przyjęcia promoskiewskiej orientacji politycznej – niedopuszczające innej wykładni).

W zgromadzonym materiale wyróżniają się nieliczne odważne oświadczenia, korzystnie oceniające okupacyjną działalność i wybory Goetla[37] – i w zasadzie tylko jego, ponieważ postawa Skiwskiego właściwie u nikogo nie wzbudziła aprobaty ani nawet zrozumienia. Mimo wysuwanych przez niektórych zastrzeżeń co do dokonywanych w latach wojny wyborów Goetla, jego zachowanie oceniano przeważnie pozytywnie, a rozwinięta przezeń pożyteczna działalność na rzecz środowiska literackiego w okupowanej Warszawie nie ulegała wątpliwości, stąd zgromadzony przez prokuraturę materiał wyraźnie nie dawał dostatecznych (jak miało to miejsce w przypadku Skiwskiego) podstaw oskarżenia. Prawdopodobnie z tego powodu odstąpiono od próby osądzenia Goetla zaocznie, co spotkało Jana Emila Skiwskiego i Feliksa Burdeckiego w 1949 r. Niewątpliwie okolicznością stojącą na przeszkodzie takiemu postępowaniu było to, że Goetel (w przeciwieństwie do dwóch wymienionych postaci) nie ukrywał się, na emigracji był osobą publiczną, powszechnie znaną, żył, tworzył i publikował jawnie – i bez wątpienia zaprotestowałby wobec prób wytoczenia mu w kraju inscenizowanego procesu politycznego pod zarzutem kolaboracji.

Dziś nie ulega wątpliwości, że akcja w sprawie Katynia przebiegała kompleksowo i była sterowana z Moskwy. Jej główny cel realizowała kampania propagandowa, inspirowana i nadzorowana przez ZSRR, służąca zrzuceniu odpowiedzialności na Niemców i ukryciu winy rzeczywistego sprawcy[38]. Urabianie opinii publicznej wspierały czynności organów ścigania, kiedy „wiosną 1945 roku krakowskiemu prokuratorowi Romanowi Martiniemu zlecono zajęcie się sprawą katyńską w odniesieniu do grupy osób, które odegrały istotną rolę w gromadzeniu dowodów winy radzieckiej oraz w upowszechnianiu wiedzy o zbrodni. Działania Martiniego mogłyby – o ile zakończyłyby się sukcesem – odegrać zapewne pewną rolę propagandową w jakimś pokazowym procesie. [...] Poza Martinim »katyńskie« śledztwo prowadzili także inni pracownicy wymiaru sprawiedliwości. W połowie maja 1945 roku sędzia Szwarc, działając z upoważnienia Ministerstwa Sprawiedliwości, kierowanego przez Henryka Świątkowskiego, wezwał urzędowo Kazimierza Skarżyńskiego i poinformował go, że władze polskie przeprowadzą śledztwo w sprawie Katynia. Szwarc zasugerował, że od Skarżyńskiego oczekiwane będzie podkreślenie wszystkiego, co udowodni winę niemiecką. Do uruchomienia tego śledztwa przyczyniły się bezpośrednio radzieckie naciski. Minister Świątkowski i prokurator Sawicki 15 sierpnia 1945 r. spotkali się w Moskwie z zastępcą Ludowego Komisarza Spraw Zagranicznych ZSRR A. Wyszynskim. Z notatki z rozmowy, sporządzonej przez Wyszynskiego, wynika, że władze polskie w porozumieniu z radzieckimi – co całkowicie wykluczało możliwość badania winy ZSRR – planowały w listopadzie 1945 roku zorganizować proces uczestników »katyńskiej prowokacji«”[39]. Wynika z tego, że komunistyczne władze w Polsce aktywnie włączyły się w rozpowszechnianie i umacnianie sowieckiego kłamstwa o Katyniu, a swoje działania konsultowały i uzgadniały z moskiewskimi mocodawcami.

Wspomniana wyżej notatka, wyjęta z urzędowego dziennika Andrieja Wyszynskiego, dotycząca spotkania 15 sierpnia 1945 r. z Henrykiem Świątkowskim i Jerzym Sawickim, ujawnia ponadto cel prowadzonego dochodzenia prokuratorskiego w sprawie Goetla i Skiwskiego. Odnośny fragment wart jest przytoczenia: „Minister sprawiedliwości i prokurator powiadomili mnie, iż rząd polski podjął decyzję o zorganizowaniu w listopadzie procesu uczestników prowokacji katyńskiej. W stan oskarżenia będą postawieni dwaj członkowie Komisji Polskiej: Skiwski (zbiegł, będzie sądzony zaocznie) i Ferdynand Getel [sic !], którzy brali udział w zorganizowanej w swoim czasie przez Niemców Komisji w sprawie katyńskiej. Zdaniem Świątkowskiego i Sawickiego podstawowym celem procesu powinno być zdemaskowanie prowokacyjnej roli niemieckiej propagandy, której zawierzył wówczas emigracyjny rząd polski, przyjmując propagandę Goebbelsa za dowód rzekomych zbrodni władz sowieckich”[40].

Podtrzymywaniu, rozpowszechnianiu i utrwalaniu fałszerstwa katyńskiego służyły formy i metody działania. Jak pisze Witold Wasilewski, w Polsce po wkroczeniu Armii Czerwonej i stworzeniu komunistycznego rządu wyglądało to następująco: „Obok działań propagandowych, czyli publikacji i pogadanek, [...] podjęto działania przy pomocy aparatu represji: miejscowego i NKWD. Na polski grunt przeniesiono praktykę pozbywania się niewygodnych świadków i prokurowania pożądanych świadectw. W Polsce początkowo głównym celem były osoby wizytujące wiosną 1943 r. Las Katyński i rozpowszechniające podczas wojny informacje o Zbrodni. Ci, którzy nie uciekli z kraju (wyjechał np. Józef Mackiewicz), byli prześladowani, co prowadziło do zmiany przez nich stanowiska (ks. kanonik Stanisław Jasiński, b. prezes RGO Zygmunt Seyfried) bądź wymuszało zamilknięcie. W wyniku bezpośredniego zastosowania represji wobec jednych i wywołania u innych uzasadnionej obawy pozbawienia wolności, a nawet życia, zapewniono panowanie fałszu w przestrzeni publicznej – strach służył kłamstwu. Wywołaniu strachu służyło dotyczące Katynia śledztwo, wszczęte – po konsultacji z zastępcą ludowego komisarza spraw zagranicznych ZSRR Andriejem Wyszynskim – przez ministra Henryka Świątkowskiego, nadzorowane przez prokuratora Jerzego Sawickiego, a prowadzone przez prokuratora Romana Martiniego. W kolejnych latach świadkowie niemieckiej ekshumacji w 1943 r. byli skazywani w procesach sądowych”[41].

Oficjalne poszukiwanie pisarza listem gończym stanowiło złowieszczą zapowiedź i w skutkach mogło okazać się niebezpieczne, jednak zaskakujące przy tym były – co podkreślał Goetel – nikła aktywność i skuteczność organów ścigania wyznaczonych do zatrzymania podejrzanego. Niewykluczone, iż w tym czasie władze przyjęły inną koncepcję „unieszkodliwienia” czy „zneutralizowania” niewygodnego świadka. Pisarz odnosił się do tego w zeznaniach składanych przed Komisją Kongresu USA w sprawie zbrodni katyńskiej: „Nie byłem od razu przez nich [bolszewików (czyli władze komunistyczne) – przyp. K.P.] poszukiwany, ale w czerwcu 1945 wysłali informację, że jestem człowiekiem, na którego czekają”. I uściślał: „Byłem człowiekiem numer jeden, którego oni poszukiwali. Wówczas ukrywałem się w klasztorze w Krakowie. Wysłałem słówko do przewodniczącego zespołu badającego sprawę Katynia, Sawickiego, i zapytałem: »Czego oni chcą ode mnie ?«. Odpowiedział: »Oh, nie mamy nic przeciwko panu Goetlowi, który jest sławnym pisarzem, ale gdyby podpisał oświadczenie, że został przymuszony do wyjazdu do Katynia i że jego zdaniem masakrę katyńską popełnili Niemcy. Oh, nie ma nic; pan Goetel może tu żyć i pisać książki, i tak dalej«. Odmówiłem”[42].

Okoliczności te po latach potwierdzał i uzupełniał o nieznane szczegóły Stefan Kisielewski. Jego relacja warta jest odnotowania: „Do Krakowa zjechał teraz generalny prokurator, główny polski oskarżyciel w procesie norymberskim, pan Jerzy Sawicki. Znałem go sprzed wojny, gdy jako adwokat Ignacy Reisler pisywał w »Polityce« Jerzego Giedroycia ciekawe artykuły opowiadające się za syjonistyczną koncepcją stworzenia państwa Izrael. Sawicki, człowiek inteligentny i dowcipny, miał wśród krakowskich arystokratów wielu przyjaciół, toteż »książę« Sawa Pusławski [właśc. Ksawery Pusłowski – przyp. K.P.] urządził mu w swoim jeszcze pałacyku[43] prywatny odczyt o sytuacji europejskiej. Przewodniczył prof. Adam Krzyżanowski, przepowiadając zresztą nieuniknione zbliżanie się III wojny światowej...

Po odczycie prokurator jął się dopytywać o Ferdynanda Goetla. Skierowaliśmy go do przebywającej w Krakowie jego córki Marii (z czasem żony prof. Kopffa), mieszkającej wówczas u stryja Walerego na Kleparzu. Niezadługo dowiedziałem się, iż prokurator powiedział jej wprost: jeśli ojciec złoży oświadczenie, że Katyń był zbrodnią niemiecką, wówczas wolny będzie od wszelkich oskarżeń »kolaboracyjnych« i powróci w glorii do życia literackiego”[44].

Podjęte przez władze działania wskazują wyraźnie na polityczne motywy całej akcji przeciwko Goetlowi. Przedstawienie takiego ultimatum bez wątpienia miało na celu wywołanie określonego skutku – nakłonienie do złożenia fałszywego świadectwa, służącego uwiarygodnieniu oficjalnie lansowanej przez komunistyczne władze tezy o odpowiedzialności Niemców za masakrę polskich oficerów. Niedwuznacznie proponowano zawarcie układu, w którym w zamian za ogłoszenie nieprawdy o zbrodni katyńskiej obiecywano pisarzowi wycofanie oskarżeń i możliwość pełnego powrotu do wykonywanego dotychczas zawodu. Brak oczekiwanej odpowiedzi spowodował szybką reakcję – ogłoszenie listu gończego, którego głównym celem było zapewne zastraszenie niewygodnego świadka.

Ważnym kontekstem jest podjęta przez władze ZSRR akcja „przygotowania” materiałów i świadków dla uwiarygodnienia sowieckiej wersji oskarżeń przed międzynarodowym trybunałem w Norymberdze. Dotyczyła ona przede wszystkim osób, które były związane z odkryciem mogił katyńskich i znalazły się w zasięgu sowieckiej władzy. Jak się wydaje, również strona polska miała udział w tych działaniach. Interesujące świadectwo w tej sprawie zostawiła Halina Winowska: „Antoni Krawczyński [właśc. Kawczyński – przyp. K.P.], który jako dziennikarz był wyznaczony i delegowany na proces norymberski, specjalnie przyjechał do Sopotu, żeby mi powiedzieć, że tam, w Norymberdze, na stole u prokuratora Sawickiego zobaczył teczkę z napisem »Sprawa Ferdynanda Goetla« i przypuszczał, że bano się, że będzie omawiana sprawa Katynia i że Ferdynand na tym sądzie wystąpi”[45]. (Nieco szerzej mówiła o tym Winowska podczas realizacji filmu telewizyjnego o Goetlu: „[...] przyjechał do mnie jeden dziennikarz, który był delegowany [...] do Norymbergi [...] i ten dziennikarz, z którym myśmy się przyjaźnili właśnie na Żoliborzu, [...] przyjechał do mnie tutaj [do Sopotu – przyp. K.P.], bał się [...], że jest gdzieś podsłuch i wziął mnie na molo, na spacer, i powiedział: »Pani Halino, proszę jechać do Krakowa i powiedzieć panu Ferdynandowi, że jego teczka jest u prokuratora Sawickiego w Norymberdze na stole, bo ją widziałem: ’Sprawa Goetla’«”[46]).

W lutym 1946 r. przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym mord katyński został przedstawiony przez sowieckiego prokuratora jako zbrodnia niemiecka. Zapoznanie się z materiałem dowodowym, przygotowanym zresztą przez stronę sowiecką, a zwłaszcza przesłuchania świadków podczas przewodu sądowego (1–3 lipca 1946 r.) nie pozwoliły utrzymać tego oskarżenia i w rezultacie Niemcy nie zostali uznani za winnych tej zbrodni. (Ogłoszony 30 września i 1 października 1946 r. wyrok trybunału norymberskiego nie przypisał odpowiedzialności za Katyń III Rzeszy, co nb. nie wywołało sprzeciwu ze strony sowieckiego członka Trybunału[47]. W konkluzji historyka badającego dzieje kłamstwa katyńskiego „oznaczało to fiasko ambitnego planu sowieckich władz, a nawet pośrednio wskazywało na winę drugiego rozpatrywanego przez opinię światową sprawcy, czyli ZSRR. Nieco metaforycznie można stwierdzić, że Proces Norymberski wyznaczył formalnoprawną granicę panowania Kłamstwa”[48]. Niepomyślny dla Rosjan obrót wypadków na sali sądowej spowodował, że sprawę szybko i skutecznie wyciszono. W czasie, gdy zbrodnia katyńska była przedmiotem zainteresowania trybunału, w Norymberdze przebywała polska delegacja rządowa (w składzie: Stefan Kurowski, Stanisław Piotrowski, Jerzy Sawicki i Tadeusz Cyprian), na skutek całkowitego podporządkowania ZSRR pozbawiona samodzielności decyzji i działania. Jak wiadomo, do powołania polskich świadków w sprawie Katynia w procesie norymberskim nie doszło[49]. Natomiast zebranie i trzymanie w pogotowiu dokumentacji w sprawie Goetla można uznać za rodzaj czynności zapobiegawczych i zabezpieczających, przygotowanych do użycia na wypadek ewentualnego wystąpienia niewygodnego świadka.

Powołana przez rząd ZSRR komisja do spraw procesu norymberskiego, pozostająca pod nadzorem NKWD, była wykonawcą rozkazów władz stalinowskich. Jak podają rosyjscy autorzy, „NKGB nie poprzestał na wysunięciu sfałszowanej wersji zbrodni, przedstawionej w notatkach ze śledztwa wstępnego, które stały się podstawą oficjalnego komunikatu w tej sprawie. Zgodnie z poleceniem najwyższych władz państwowych działalność tę kontynuowano, fałszując dowody dodatkowe. Chodziło o to, by przerzucić odpowiedzialność za zbrodnię katyńską na faszystowskie Niemcy, nadać tej zbrodni rangę tajemnicy państwowej, chronić ją przed ujawnieniem, a falsyfikację – przed zdemaskowaniem.

Śledztwo dysponuje protokołem posiedzenia komisji rządowej do spraw procesu norymberskiego z 21 marca 1946 roku. Komisję tę powołały najwyższe władze ZSRR. Do przygotowania »dodatkowych dowodów« na proces norymberski zaangażowano członków rządu. Pod kierownictwem zastępcy przewodniczącego Rady Komisarzy Ludowych Andrieja Wyszynskiego zwołano naradę, na której ministrowi bezpieczeństwa państwowego Abakumowowi powierzono »przygotowanie« świadków bułgarskich; ministrowi spraw wewnętrznych Mierkułowowi – »3–5 naszych świadków i 2 ekspertów medycyny sądowej; prawdziwych dokumentów znalezionych przy zwłokach i protokołów badań medycznych«, »przygotowanie świadka-Niemca, który uczestniczył w niemieckiej prowokacji w Katyniu«. Gorszenin wraz z Safonowem i Sawickim mieli przygotować polskich świadków i ich zeznania, Wyszynski zaś – film dokumentalny o Katyniu”[50].

W tym kontekście na uwagę zasługują metody, jakie sowiecki aparat terroru stosował w preparowaniu sprawy katyńskiej na terenie Bułgarii: „Z telefonogramu funkcjonariusza NKGB Kirsanowa, wysłanego z Sofii do Wyszynskiego, wynika, że wykonując polecenie rządu, organy bezpieczeństwa państwowego prowadziły intensywne działania wśród obywateli bułgarskich uprzednio kolaborujących z Niemcami i uczestniczących w ich akcjach propagandowych w Katyniu oraz Winnicy. Posługiwano się identycznymi metodami, jak wobec obywateli radzieckich – zastraszaniem, gromadzeniem kompromitujących materiałów, szantażem i represjami. W taki oto sposób wymuszano na Bułgarach fałszywe zeznania potwierdzające wersję o dokonaniu zbrodni katyńskiej przez Niemców. Przygotowywano ich potem do składania fałszywych zeznań przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze”[51]. Można przypuszczać, że – w razie pochwycenia przez Urząd Bezpieczeństwa lub NKWD – w podobny sposób starano by się wymusić pożądane zeznania (czyli fałszywe świadectwo) na Goetlu. Spośród Polaków charakterystyczny jest przypadek dr. Adama Szebesty, więzionego po wojnie przez dwa miesiące za przynależność do AK i prawdopodobnie za związek ze sprawą katyńską. Ten członek Komisji Technicznej PCK został skutecznie zastraszony, unikając – nawet w prywatnych rozmowach – tematu Katynia[52], a w 1952 r. składając fałszywe relacje, wykorzystane w propagandowej kampanii władz komunistycznych[53]. W stosunku do Goetla historyk, przedstawiający propagandowe wykorzystanie kłamstwa katyńskiego w czasach PRL (przy zastrzeżeniu, że „trudno jednoznacznie stwierdzić, jak od strony propagandowej zostałby wykorzystany Goetel w propagandzie katyńskiej”), wysuwał następującą hipotezę: „[...] można przez analogię do działań władz radzieckich wobec dr. Markowa z Sofii, prof. Franciszka Hajeka z Czech oraz wobec działań podjętych w stosunku do ks. Jasińskiego [przyjąć], że najpewniej zostałby wykorzystany do upowszechniania radzieckiej wersji zbrodni katyńskiej. Najpewniej proces taki miałby posłużyć przede wszystkim do wzmocnienia radzieckich starań o »uprawomocnienie« kłamstwa w Norymberdze”[54].

W swym wojennym pamiętniku autor Anakondy wskazywał morderstwo Romana Martiniego, prokuratora Specjalnego Sądu Karnego w Krakowie, jako decydującą przyczynę wyjazdu z kraju. Takie wyjaśnienie, nb. utrzymywane niezmiennie w wypowiedziach Goetla na ten temat[55], musi zastanawiać, ponieważ prokurator Martini zginął niewątpliwie później, parę miesięcy po wydostaniu się pisarza z Polski. Jest to zatem ewidentna, a zarazem trudna do wyjaśnienia pomyłka pisarza. (W tym wypadku ewentualnie rozważyć można hipotezę, że Goetel w ten sposób tłumaczył ex post słuszność swojego wyjazdu).

Śmierć prokuratora prowadzącego śledztwo katyńskie, zamordowanego według oficjalnej wersji z pobudek osobistych, a więc niezwiązanych z prowadzonym dochodzeniem, od początku wzbudzała poważne zastrzeżenia i była przedmiotem dociekań i przypuszczeń wskazujących na polityczne tło zdarzenia. Pod datą 30 kwietnia 1946 r. swoje wrażenia, jak również krążące w związku z tą sprawą pogłoski notował Stefan Korboński: „W nocy z 30 na 31 marca zamordowano w Krakowie prokuratora, dr. Romana Martiniego. Sprawców wykryto w ciągu paru dni. Są nimi siedemnastoletnia uczennica szkoły dramatycznej, Jolanta Słapianka, i dwudziestoletni maturzysta, Stanisław Wróblewski. Dziś jest wiadomość, że Wróblewski uciekł z więzienia.

Koło tej sprawy krąży dużo plotek. Już parę dni po zabiciu Martiniego doszła do mnie wiadomość, że zabójcy to agenci bezpieki, która nakazała likwidację Martiniego rzekomo z tego powodu, że znalazł się on w posiadaniu materiałów dowodzących, że zbrodnię w Katyniu popełnili Rosjanie i nie tylko tym się pochwalił, ale nawet zaproponował otwarcie polskich dochodzeń w tej sprawie. Jeśli Wróblewski mógł uciec z więzienia, to jest to pewne potwierdzenie plotki, że bezpieka maczała w tym palce. Bez jej pomocy nie potrafiłby zbiec. Takich cudów nie ma !”[56].

Po latach ważną informację dorzucił Stefan Kisielewski: „[...] prokurator Martini został [...] w bardzo dziwnych okolicznościach zamordowany przez dwoje młodych ludzi. Prasa krakowska usilnie podkreślała, że było to zabójstwo na tle zemsty osobistej i że zamordowany był człowiekiem wielkich namiętności. Po latach jednak profesor Adam Krzyżanowski powiedział mi, iż w archiwum szwajcarskiego Czerwonego Krzyża znajduje się odpis listu prokuratora Martiniego do ministra Świątkowskiego. Autor listu stwierdza, iż nie podejmuje się prowadzić sprawy Katynia, gdyż doszedł do wniosku, iż zbrodni tej nie dokonali Niemcy...”[57].

W związku z zabójstwem Martiniego pojawiło się wiele wątpliwości i domysłów, których nie sposób w tym miejscu ani dokładniej omawiać, ani tym bardziej rozstrzygać o ich prawdziwości względnie prawdopodobieństwie. Szersze potraktowanie tego wątku wykraczałoby zresztą poza ramy zamierzone w niniejszym artykule[58]. Można jedynie powołać się na dotychczasowe ustalenia historyków, które niekoniecznie prowadzą do spójnej konkluzji. Po pierwsze, jak pisze jeden z nich, „zagadka ta jest nadal nierozwiązana”, przy czym „niewątpliwie służby radzieckie mogły uznać, że [R. Martini – przyp. K.P.] wiedział za dużo”[59]. Po drugie, powierzenie Martiniemu sprawy Katynia nie było przypadkowe – z pewnością stawiało go w kręgu zaufanych ludzi władzy; brak też danych, by podawać w wątpliwość lojalność prokuratora; należałoby raczej przyjąć, że zarówno polecenia zwierzchników, jak swoje obowiązki wykonywał dokładnie. W ocenie Ryszarda Kotarby „zarówno Martini, jak i nadzorujący go prokurator Sawicki byli gorliwymi urzędnikami i dokumenty wskazują, że starali się wykonać powierzone zadanie”[60]. Czy w związku z prowadzonym śledztwem nastąpił moment zachwiania się osobistej wiary prokuratora w słuszność prowadzonego przez siebie dochodzenia, a w szczególności czy pojawiło się podejrzenie, że śledztwo podporządkowane zostało z góry założonej (lub narzuconej) tezie, chyba nie sposób dziś stwierdzić. Odpowiedź na to pytanie pozostaje raczej w sferze hipotez i spekulacji. Trudno jednak zaprzeczyć, że śmierć prowadzącego sprawę prokuratora była faktem, który musiał zaniepokoić osoby mające – z punktu widzenia nowej władzy – niepożądaną wiedzę o katyńskim skrytobójstwie. Dokonane na Martinim morderstwo, które miało miejsce już po ucieczce Goetla z kraju, mogło tylko utwierdzić pisarza w słuszności podjętej decyzji.

Zamykając ten wątek, warto może zwrócić uwagę na jeszcze jeden aspekt. Szeroko zakrojone śledztwo w sprawie Goetla i Skiwskiego nie skończyło się sądowym procesem obu literatów, co zapewne pierwotnie planowano. Uzyskane zeznania musiały zresztą prowadzić do wniosku, że nie można tych przypadków traktować jednakowo. Postawy Goetla znaczna większość świadków zdecydowanie nie uznawała za zdradę narodu, zatem przeprowadzenie – nawet sfingowanego – procesu z oskarżenia o kolaborację byłoby w tym wypadku przynajmniej poważnie utrudnione. Tak więc do procesu Goetla nigdy nie doszło. I choć wobec pisarza jeszcze nieraz bezkarnie stosowano inwektywę „kolaborant”, wytoczenie mu procesu byłoby widocznie dla komunistycznych władz krokiem zbyt ryzykownym.

Bez względu na zamiary prokuratury wobec Goetla, dalsze jego pozostawanie w kraju należało uznać za nierozsądne i niebezpieczne. Plan – oczywiście nielegalnego – wyjazdu za granicę jeszcze wtedy, pod koniec 1945 r., mógł się powieść. W pierwszych dniach grudnia 1945 r. pisarz potajemnie, z pomocą struktur konspiracyjnych, ze sfałszowanymi dokumentami opuścił Polskę. Przez Czechosłowację i Niemcy dotarł na początku następnego roku do Włoch, gdzie – nie bez kłopotów, związanych właśnie z pomówieniami o kolaborację – znalazł oparcie w II Korpusie Polskim. Jesienią 1946 r. razem z wojskiem gen. Władysława Andersa dostał się do Wielkiej Brytanii, gdzie pozostał do końca życia. Odtąd stał się pisarzem emigracyjnym, jednym z wybitnych przedstawicieli „polskiego Londynu”.

II

Wizerunek Ferdynanda Goetla w kraju od początku kształtowały dwie strategie: szkalowania i przemilczania. Głównym narzędziem eliminacji pisarza ze świadomości czytelników była cenzura, która obłożyła zakazem publikacji całą bez wyjątku jego twórczość, a także urzędowy nakaz wycofania z bibliotek wszystkich jego książek. Lista niepożądanych utworów i autorów, sporządzona na początku lat pięćdziesiątych przez Centralny Zarząd Bibliotek przy Ministerstwie Kultury i Sztuki, objęła tą restrykcją całą twórczość Goetla[61]. (Lista obejmowała utwory wydane przed II wojną światową; publikacji emigracyjnych nie uwzględniono, ponieważ i tak nie miały debitu w Polsce). Twórca i jego dzieło zostali tym sposobem skazani z powodów politycznych na trwałą nieobecność. Ta praktyka nie była zresztą niczym wyjątkowym, stając się w przypadku autorów emigracyjnych regułą. Goetel miał tego pełną świadomość, a o zakresie restrykcji w odniesieniu do swoich książek mógł się sam przekonać. Pisał o tym w odpowiedzi na ankietę „Wiadomości” Pisarze emigracyjni a literatura krajowa, w której powoływał się na charakterystyczny przykład: „Należę do autorów, którego utwory, także przedwojenne, są zakazane. Niedawno temu zdarzył się taki oto wypadek. Pewien mój znajomy przesyłał do przyjaciela w Polsce całą paczkę książek różnej treści. Dołączył tam też moje Czasy wojny. Była to jedyna książka, którą na granicy zatrzymano i nie chciano jej odesłać pomimo żądania zwrotu przez nadawcę przesyłki”[62].

Można zauważyć, że w ukazujących się po wojnie publikacjach właściwie od początku zaczęto stosować wobec Goetla restrykcyjną eliminację. Jako interesujący przykład niech posłuży przygotowana przez Stefana Papéego prezentacja literatury współczesnej, będąca uzupełnieniem wznowionego w 1947 r. Obrazu literatury polskiej Antoniego i Mikołaja Mazanowskich[63], wydana również osobno (z pewnymi zmianami) w roku następnym. W poświęconym okresowi 1918–1947 opracowaniu brak nawet najmniejszej wzmianki o twórczości Ferdynanda Goetla, mimo że znalazły się tam np. krótkie charakterystyki pomniejszych literatów, m.in. wielu pisarzy śląskich albo twórców piszących o sporcie. Zostali tam wprowadzeni także autorzy, których twórczość z powodów politycznych musiała być przez nowe władze źle widziana, jak otwarcie wyrażający swoje antybolszewickie nastawienie Ferdynand Antoni Ossendowski czy Eugeniusz Małaczewski. Co więcej, w „szkicu informacyjnym” Papéego pojawili się wyjątkowo nawet niezłomni emigranci ostatnich lat, jak Zygmunt Nowakowski[64]. Goetel jednak nie został uwzględniony. (Jego nazwisko pada mimochodem tylko we fragmencie poświęconym Polskiej Akademii Literatury[65]. Z tego względu zaskakiwać musi marginalne zaledwie wymienienie pisarza – wybranego do prestiżowego gremium, złożonego z wybitnych przedstawicieli piśmiennictwa polskiego – przy całkowitym przemilczeniu jego literackich dokonań. W tekście brak wskazówek, by móc wyjaśnić tajemniczą nieobecność Goetla w opracowaniu; można przypuszczać, że jej przyczyną była – politycznie motywowana i propagandowo wzmocniona prokuratorskim listem gończym – insynuacja kolaboracji[66], a zwłaszcza udział w pierwszej polskiej delegacji do Katynia).

Skazany na zapomnienie pisarz występował w druku – jeśli w ogóle miało to miejsce – wyłącznie w kontekstach negatywnych. Inny jego obraz z zasady się nie pojawiał[67]. Nawet krótka, ogłoszona w prasie notatka informacyjna niedwuznacznie służyła jego deprecjacji. Pominąwszy jego profesję, dokonania i pełnione funkcje, oznajmiano jedynie, że „do Londynu przyjechał wraz z korpusem Andersa ścigany przez polskie władze sądowe za współpracę z Niemcami w czasie okupacji Ferdynand Goetel. Nosi on mundur oficera prasowego II korpusu”[68]. Tak spreparowana informacja zawierała czytelny przekaz, służący także kompromitacji ośrodków emigracyjnych: oto w strukturach Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie znalazł schronienie kolaborant !

Również inne prasowe wzmianki odnoszące się do pisarza były tendencyjnie nieprzychylne. Stale stosowanym chwytem było podkreślanie rzekomej zdrady względnie kolaboracji, czego skutkiem miało być wykluczenie z narodowej wspólnoty. W ten sposób wymieniał autora Przez płonący Wschód Jerzy Rawicz: „[...] pisarze polscy, idąc za historycznymi wzorami naszych twórców, byli ściśle związani, nie licząc sporadycznych wyjątków w rodzaju Goetla lub Skiwskiego, z walką wyzwoleńczą narodu polskiego.

Od Mickiewicza, tworzącego u schyłku życia w dalekim Konstantynopolu Legion do walki z caryzmem, do Lucjana Szenwalda z Dywizji Kościuszkowskiej lub Pruszyńskiego z walk pod Narwikiem prowadzi droga równie prosta, jak od hrabiego Krasińskiego z okopów Św[iętej] Trójcy i filocaryzmu do Goetla na usługach hitlerowskiej propagandy”[69].

Kiedy indziej Zygmunt Ziółek pisał o przejawach niedawnej współpracy z Niemcami w dziedzinie kulturalnej, opowiadając się za surowszym niż dotychczas piętnowaniem kolaborantów. Konstatował, że „lepiej niż w filmie i teatrze było z literatami”, jednakże mimochodem zaznaczał: „chociaż na tej niwie byli i tacy, jak Skiwski i Goetel”[70].

Z tonem tym współbrzmiała (a nawet znacznie go wyostrzała) charakterystyka pisarza, przedstawiona w ramach przeglądu prasy w warszawskich „Nowinach Literackich”. Goetel – nb. na podstawie pojedynczego[71] tekstu – został w redagowanym przez Jarosława Iwaszkiewicza piśmie zaliczony do reprezentatywnych współpracowników londyńskich „Wiadomości”[72], co oczywiście nie było pochwałą – ani emigracyjnego tygodnika, ani piszącego na jego łamach autora. (Niewiele wcześniej rozpoczęto na łamach „Nowin Literackich” agresywną krytykę polskiej emigracji i jej instytucji kulturalnych, w tym Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie, a także czasopism literackich, szczególnie „Wiadomości”[73]). Jak pisał ukrywający się pod kryptonimem „p” komentator, „kierunek myśli politycznej obsługiwany przez ten organ »włączył się w polityczny nurt międzynarodowego czarnoseciństwa«[74]. [...] Dali więc sobie w »Wiadomościach« rendez-vous ci, którzy uważają, że na swych podeszwach unieśli na wychodźstwo polską ziemię, podczas gdy w Polsce gleba ojczysta uległa – ich zdaniem – wynarodowieniu. Pod przewodem p. Grydzewskiego zwierają się tedy szeregi rodzimych laudatores temporis acti, rodzimej czarnej sotni”[75]. Do nich zaliczony został właśnie autor Cyklonu: „Po Władysławie Studnickim, na szpaltach »Wiadomości« uchylającym rąbka swego kolaboracjonizmu z siepaczami hitlerowskimi, przyszła teraz kolej na innego sztandarowego męża ojczystej czarnej sotni – Ferdynanda Goetla. Zabłysnął on po pierwszej wojnie światowej turkiestańskimi opowiadaniami [...], zyskując sobie poczesne miejsce wśród ludzi pióra w Polsce, którzy powierzyli mu czołowe stanowisko w swej organizacji zawodowej. Prezes Związku Zawodowego Literatów Polskich zapragnął jednak laurów politycznych. Na kilka lat przed wybuchem drugiej wojny światowej wystąpił w dobrowolnej roli komiwojażera, nieudolnie zachwalającego towar tak wątpliwej jakości, jak faszyzm. Rozprawa Goetla o faszyzmie, w której autor utrzymywał, że jeżeli Polacy nie zechcą nawrócić się na wiarę faszystowską, złożą dowód, iż nie są zdolni do niczego – stanowiła wykładnik żałosnej degrengolady pisarza i dowód nieprzeciętnego braku zdolności przewidywania: p. Goetel w najlepszej wierze torował swym piórem Hitlerowi i jego przyjaciołom drogę do Polski na parę lat przed najazdem niemieckim. Nie jest to jedyna plama na jego przeszłości. Fala wydarzeń zaniosła go obecnie na wychodź[s]two, gdzie – jak tylu innych – spoczął na gościnnym łonie »Wiadomości«”[76].

Piętnowanie Goetla jako skrajnego przykładu reakcjonizmu nie ograniczało się do ocen jego politycznej czy polityczno-moralnej postawy. Przypisywaną mu „dyskwalifikację polskości” – jak zatytułował swą notatkę Stefan Żółkiewski w ideologicznie ofensywnej „Kuźnicy” – starano się również odnieść do sfery estetyczno-światopoglądowej. Ideowe natarcie pisma, dokonywane pod znakiem marksizmu, skierowane przeciwko wciąż żywym wzorcom konserwatywno-patriotycznym, nakazywało wykluczyć Goetla z grona godnych uznania twórców i umieścić go na intelektualnej mieliźnie reprezentantów trywialnego tradycjonalizmu. Polemiczny wywód dotyczył Trzynastu opowieści, a zwłaszcza wyrażanych w prasie opinii, że tom Ksawerego Pruszyńskiego jest „kontynuacją »polskiej tradycji prozatorskiej«”. Utrzymana w poetyce pamfletu szarża Żółkiewskiego zmierzała do następującej konkluzji: „Dlaczego ta końsko-różańcowa literatura ma szczególnie reprezentować polskość stylu ? Czy polskość wiąże się z trywialną łatwizną taniego sentymentu ? Czy polskość to jest apologia kasarni i zakrystii ?

Czy polska tradycja prozatorska to nie znaczy właśnie subtelna ironia gawędy Rzewuskiego, namiętna obrazowość Mochnackiego, intelektualizm Nałkowskiego lub Świętochowskiego ? Czy polskość stylu – to ma być synonim najgorszej nieinteligentnej i sentymentalnej swady narratorskiej w stylu Sienkiewicza, Goetla, Choynowskiego ? Umówmy się. Nie dyskwalifikujmy polskości.

Nie nazywajmy najłatwiejszego, najtańszego stylu współczesnej prozy tradycyjnie polskim. Nie identyfikujmy polskości z obskurantyzmem, tradycyjnością, służbą wszystkim przyzwyczajeniom myślowym i uczuciowym drobnego kołtuna”[77].

„Kuźnica” na tej notatce nie poprzestała, podejmując parę miesięcy później, pod koniec 1947 r., próbę dyskredytacji Goetla w publikacji „Do czego nadają się Polacy”, na którą złożyły się fragmenty szkiców pisarza o faszyzmie z 1938 r. Zastanawia, że w przedruku skorzystano nie z edycji książkowej, lecz z drukowanej wcześniej wersji czasopiśmiennej. O intencjach redakcji informowała początkowa, niepodpisana nota: „Wybrane i zamieszczone poniżej przez nas charakterystyczne wypowiedzi czołowego w polskim świecie pisarskim przed wojną zwolennika związków Polski z systemami państw »totalnych« – Ferdynanda Goetla, pochodzą z cyklu jego artykułów drukowanych latem 1938 r. w tygodniku literackim »Pion« i weszły w skład osławionej jego książki Polacy i faszyzm[78]. Dziś po doświadczeniach, które w pamięci narodu polskiego nie zatrą się prędko, lecz o których już teraz chętnie chcieliby zapomnieć nie tylko niektórzy przedstawiciele międzynarodowego imperializmu, ale także niektórzy Polacy, przebywający poza krajem i drukujący nowe popisy myślowe piewcy polskiego faszyzmu, nie zawadzi przypomnieć czytelnikowi polskiemu tych jego sformułowań, których ślepotę i cynizm ujawniła w całej pełni historia”[79].

Jak widać, przypuszczony atak skierowany był nie tylko przeciwko niegdysiejszemu sympatykowi faszyzmu, lecz również wymierzony został w polską emigrację, w której szeregach znalazł się Goetel. Z powodu anonimowości (tak noty, jak dokonanego wyboru fragmentów) trudno stwierdzić, kto był pomysłodawcą oraz wykonawcą tej publikacji. Można jednak zauważyć podobieństwo z analogicznymi wypisami z Pod znakiem faszyzmu, jakie ukazały się kilka lat wcześniej, jesienią 1943 r., w konspiracyjnym piśmie PPR „Przełom”[80] współredagowanym przez Stefana Żółkiewskiego, skąd nasuwa się podejrzenie, że redaktor naczelny „Kuźnicy” był co najmniej inicjatorem tej publikacji. Jak wcześniej pod okupacją niemiecką po ujawnieniu mogił katyńskich publikacja w „Przełomie” wpisywała się w komunistyczną strategię kompromitacji niewygodnego świadka sowieckiej zbrodni, tak po wojnie – za pomocą etykiety faszysty – miała odebrać mu wiarygodność jako emigrantowi politycznemu, a poniekąd i całemu polskiemu wychodźstwu niepodległościowemu, do którego prominentnych piór autor Kapitana Łuny się zaliczał. Warto zaznaczyć, że paradoksalnie te przedrukowane w marksistowskim tygodniku fragmenty Pod znakiem faszyzmu były po wojnie ostatnią i przez parę dziesięcioleci jedyną – co prawda skrajnie tendencyjną – prezentacją prozy Goetla w kraju...

Ferdynand Goetel (pierwszy z lewej) w otoczeniu znajomych w Londynie prawdopodobnie na początku lat pięćdziesiątych XX w. (ze zbiorów rodziny Goetlów).

W ataki na emigrację włączyły się również „Szpilki”, gdzie w 1947 r. został wydrukowany wiersz Włodzimierza Słobodnika Marzenie o podróży, w którym znalazł się następujący fragment:

„Londyn omijałbym jak marę,

Jak śnioną przez Tamizę zmorę,

By się nie spotkać tam z Hemarem,

Z Goetlem i ich ambasadorem”[81].

Satyryczny tygodnik niewątpliwie podporządkowywał się celom krajowej propagandy, nastawionej m.in. na zwalczanie polskiego uchodźstwa politycznego[82]. W tym samym roku, w którym został opublikowany wiersz Słobodnika, po ogłoszeniu przez Związek Pisarzy Polskich na Obczyźnie uchwały zalecającej wstrzymanie się od „ogłaszania w pismach i wydawnictwach kierowanych i nadzorowanych przez władze narzucone utworów swoich”[83] „Szpilki” zamieściły rysunek Jerzego Zaruby z podpisem Sodalis Hemarianus, ilustrujący podaną powyżej (nad rysunkiem) informację: „Literaci emigracyjni z Hemarem, Goetlem i Strońskim na czele ogłosili haniebną deklarację, w której oświadczają, że nie będą drukować swych utworów w Polsce”[84]. Na rysunku przedstawiona została grupa manifestantów, niosących transparent z napisem: „Jeszcze nie zginęła... niech zginie !”, zgromadzonych przed budynkiem kabaretu White Eagle (Biały Orzeł) z ozdobionym koroną portretem gen. Andersa na frontonie. Na pierwszym planie, w centrum wyobrażonej grupy osób, zostały wyeksponowane trzy dające się zidentyfikować postacie: ówczesny prezes Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie Stanisław Stroński, popularny satyryk i twórca kabaretowy Marian Hemar oraz Ferdynand Goetel (ten ostatni jako jedyny osobliwie ubrany w wojskowy beret i battle-dress II Korpusu).

W przewidywalny sposób odmalowywał „emigracyjną noc” „własny korespondent API [Agencji Prasowo-Informacyjnej]”, podpisujący się pseudonimem Regnis, na łamach „Rzeczpospolitej”. Był nim przebywający w Londynie Bernard Singer, który w tym czasie, po przejściu na stronę władz komunistycznych, przyjął stanowisko zdecydowanie wrogie emigracji, dostarczając krajowej prasie utrzymanych w tym tonie wyraźnie tendencyjnych tekstów. Pośród zaprezentowanych zgodnie z założoną tezą i przyjętą metodą, czyli w najciemniejszych barwach, kilku uchodźczych postaci (Stanisław Stroński, Józef Relidzyński, Kazimierz Wierzyński) – jak pisał londyński „korespondent API” – „ożył również inny nieboszczyk. W Polsce musiałby stanąć przed sądem. Byłby oskarżony wraz ze współpracownikami szmatławca, »Nowego Kuriera Warszawskiego«. Tu rzekomo oddał sprawę swoją w ręce jakiegoś bliżej nieznanego sądu. Grasuje jednak i uchodzi za pisarza.

Nazwisko ? Ferdynand Goetel. W pomajowej Polsce uchodził za doradcę Ozonu. Układał projekty Konstytucji totalistycznej. Radził naśladować hitlerowców. Przygotowywał się do smutnej roli, którą odegrał później podczas okupacji”[85].

W nawiązaniu do odpowiedzi Goetla na ankietę „Wiadomości”[86], w której pisarz wspominał swego nauczyciela w szkole kadetów we Lwowie, oberleutnanta Ottokara von Krafta, który przepowiedział mu karierę literacką, Singer pisał, nie cofając się przed insynuacją i oszczerstwem, sugerując rzekomą działalność pisarską na użytek okupanta czy nawet jakieś powiązania z generalnym gubernatorem Hansem Frankiem: „Ferdynand Goetel odwdzięczył się nauczycielowi. Pracował jako Schriftsteller w czasie okupacji. W wieku lat 14 poznał się na nim oberleutnant. W późniejszym wieku poznał się na nim gubernator Franck [sic !]”[87].

W tym samym roku dogodnym pretekstem do wymienienia Goetla razem z zasługującymi na potępienie politykami, literatami, publicystami i dziennikarzami był również toczący się przed sądem okręgowym w Krakowie proces współpracowników legalnej prasy Generalnego Gubernatorstwa. Dwóch z nich sądzono zaocznie (Jana Emila Skiwskiego, Feliksa Burdeckiego), troje innych stanęło osobiście przed sądem (Marian Maak, Piotr Paliwoda-Matiolański, Ewa Janina Smolka). W związku z procesem Zbigniew Mitzner w „Kuźnicy” stawiał pytanie: „Dlaczego w Polsce nie było Quislinga ?” i zaraz odpowiadał, że „skończyło się na licznych memorandach, na podróży do Katynia, na kilku szmatławych pisemkach, na paru enuncjacjach w »Nowym Kurierze Warszawskim«. Bo dla kolaboracji trzeba – jak samo słowo wskazuje – obustronnej woli współpracy, a ci Niemcy, którzy zdobyli Polskę w 1939, nie mieli ochoty wstępowania w ślady Beselera”[88]. Jednak – zauważał publicysta – „kandydatów nie brakło. Studnicki, Skiwski, Burdecki, Goetel, Brochwicz-Kozłowski i były premier Kozłowski, i Hofmokl-Ostrowski – ci wszyscy razem wzięci to mogłoby być wcale niezłe polskie Vichy. Mógł być i rząd, i senat z kilku biskupami na czele (z tymi, co to nawoływali do uczciwej pracy dla Wielkiej Rzeszy) i »historycznych« nazwisk też by nie zabrakło obok przedstawicieli ziemiaństwa, przemysłu i w ogóle sfer »dobrze myślących«”[89]. Jednak niepowodzenie rzekomo chętnych do współpracy z niemieckim okupantem bynajmniej nie zwalniało od odpowiedzialności. Decydujący w orzeczeniu winy był – zdaniem Mitznera – uprzedni udział w ideologicznym rozbrajaniu narodu, poprzedzająca klęskę wrześniową „kolaboracja ideologiczna”. Tej winy nie jest w stanie odkupić żadna późniejsza forma ekspiacji, nawet udział w ruchu oporu. Publicysta określał stanowisko, jakie należy zająć wobec tak obciążonych: „Za mało uwagi poświęciliśmy roli, jaką kolaboracja ideologiczna odegrała w rozbrojeniu Polaków w obliczu hitlerowskiego ataku. W tej perspektywie nie ma istotnego znaczenia ani podziemna walka Stanisława Piaseckiego, ani polityczne nawrócenie się Mosdorfa w Oświęcimiu, tak samo jak niewiele mogły zmienić ostre, antyhitlerowskie inwektywy rzucane w czasie okupacji w kawiarnianych rozmowach przez [...] Adolfa Nowaczyńskiego. Zmiana ich postawy pod naciskiem okoliczności z natury rzeczy docierała do wiadomości bardzo ciasnego grona ludzi, podczas gdy idee i hasła, które głosili przez wiele lat, żyły nadal w pewnej części narodu, wpływając na jego postawę, na jego postępowanie.

»Mea culpa« tych ludzi, ich najszczersze nawet dążenie do zmazania swych błędów nie mogły wpłynąć na stosunek tak długo przez nich urabianej części społeczeństwa do męczeństwa Żydów, do wojny niemiecko-radzieckiej, do działaczy lewicowych. Hitler nie potrafił odrobić tych spustoszeń moralnych i politycznych, których faszyści polscy dokonali pracą wielu lat”[90].

Krakowski proces współpracowników prasy „gadzinowej” wykorzystał również instrumentalnie, dla doraźnych celów politycznych, w jednym ze swoich tekstów cytowany już Regnis, czyli Bernard Singer, specjalizujący się w tym czasie w dyskredytacji polskiego wychodźstwa politycznego. Londyński korespondent, wychodząc od przesłanki, iż „prasa emigracyjna z dziwną dyskrecją przemilczała tak głośny w całej Polsce proces Skiwskiego i Burdeckiego”, wywodził, że „istnieje więź, łącząca osoby sądzone w Krakowie z całą górą emigracyjną”. W ten sposób przeciwstawiona emigracyjnym „dołom” „góra” – zdaniem Singera – „ukazuje coraz wyraźniej swe prawdziwe oblicze”[91], rzekomo solidaryzując się z hitlerowskimi kolaborantami w rodzaju Skiwskiego i Burdeckiego. Zmierzając do tej tezy, Regnis informował fałszywie krajowych czytelników o przyjęciu przez emigrację innych kolaborantów (czy wręcz „zbrodniarzy wojennych” !), do których zaliczał m.in. Studnickiego, Goetla i Józefa Mackiewicza. I tak, „gdy trzy lata temu Ferdynand Goetel, W. Studnicki, Doering [właśc. Dering – przyp. K.P.] i inni zbrodniarze wojenni znaleźli się bądź we Włoszech, bądź w Wielkiej Brytanii, starano się nie pisać o tym. Wstydzono się jeszcze. Powoli zbrodniarze wojenni nabrali odwagi, zaczęli zamieszczać artykuły, felietony, dawać wywiady.

Po pewnym czasie niektórzy z nich zostali członkami organizacji społecznych. Wybierano ich do zarządu. Robiono to jednak cichaczem. Nie chwalono się ich członkostwem.

Gdy na łamach pisma emigranckiego »Wiadomości« drukowano artykuły Goetla, ukazały się w prasie notatki, że sprawa jego przekazana została sądowi obywatelskiemu. [...]

Miał więc powstać sąd obywatelski, honorowy czy koleżeński dla zbadania wszystkich okoliczności, towarzyszących działalności tych panów podczas okupacji hitlerowskiej.

Zapowiadano dostarczenie dowodów, stwierdzających winę. Istniały bowiem wyroki, wydane przez ruch podziemny w Polsce”[92].

Powojenne ataki na emigrację były prowadzone w prasie krajowej wielokrotnie i przy różnych okazjach. Dogodna sposobność do wznowienia nagonki na „reakcję emigracyjną i jej anglosaskich opiekunów” wystąpiła na początku lat pięćdziesiątych wraz z rozpoczęciem prac powołanej przez Kongres Stanów Zjednoczonych Specjalnej Komisji do Przeprowadzenia Śledztwa w sprawie Faktów, Wydarzeń i Okoliczności Masakry w Lesie Katyńskim. Wówczas również Goetlowi nie oszczędzono stygmatyzujących etykiet w rodzaju „quislingów i kolaboracjonistów”[93].

Dalsze insynuacje i ataki na twórcę Anakondy pojawiły się w doniesieniach i komentarzach prasowych z procesu sądowego grupy osób oskarżonych o szpiegostwo w marcu 1955 r.[94] Sprawa dotyczyła przedostania się z Zachodu do kraju i działalności polskich emisariuszy, współpracujących z amerykańskim ośrodkiem Camp King na terenie Republiki Federalnej Niemiec, zapewne na podstawie porozumień między polskim wywiadem, istniejącym (jako swoista kontynuacja Oddziału Informacyjnego Sztabu II Korpusu) przy polskich władzach wychodźczych w Londynie, a wywiadem armii USA w Europie. Pokazowy proces zakończył się wysokimi wyrokami: dwukrotnie orzeczono karę śmierci, pozostałe cztery osoby zostały skazane na karę więzienia (od 15 do 5 lat pozbawienia wolności)[95]. Rozprawa, która toczyła się przed sądem wojskowym w Warszawie, została propagandowo nagłośniona w prasie i radiu (bezpośrednie transmisje radiowe z sali sądowej prowadziła osławiona Wanda Odolska), rzekoma „zbrodnicza działalność agentów wywiadu amerykańskiego”, rozdmuchana w sprawozdaniach i komentarzach do nieprawdopodobnych rozmiarów, miała służyć kompromitacji niepodległościowego wychodźstwa i zniesławieniu aktywnych przeciwników reżimu komunistycznego. Także udział Goetla, w zasadzie marginalny, został odpowiednio wyolbrzymiony, sam pisarz zaś w prasowych doniesieniach pojawiał się jako „faszysta”, „gloryfikator hitleryzmu” i „kolaborant”.

Przypisywana mu rola przeważnie była fikcją wykreowaną na użytek antyemigracyjnej kampanii propagandowej. Jej jaskrawym przykładem (ze względu na konsekwentną poetykę paszkwilu, a także z powodu absurdalności zarzutów, zresztą o wyłącznie politycznym charakterze) była m.in. mowa prokuratorska, szeroko cytowana w doniesieniach prasowych. W jednym z jej fragmentów prokurator Kazimierz Golczewski stwierdzał: „Konszachty p. Andersa z p. Adenauerem nabrały ostatnio jeszcze żywszych kolorów i na emigracji gruntują się coraz bardziej antynarodowe koncepcje kolaboracji z neofaszystowskimi Niemcami. Operetkowi londyńscy politycy wyciągają więc nowe kolaboranckie postacie, odgrzebują stare. Na scenę tej nowej gry poproszono lichych aktorów – kondotiera sanacyjnego chowu, ONR-owską szumowinę, zbiegów i dezerterów. Oto galeria typów, na które liczy, na których pragnie się oprzeć zbankrutowana klika emigracyjna”[96]. Przy braku oparcia w zebranym materiale śledczym winę usiłowano udowodnić w szczególny sposób. Forsowaną, również w stosunku do Goetla, tezę o „ciągłości zdrady narodowej” miał podpierać konstruowany – nierzadko bez liczenia się z faktami – zarzut współdziałania z Niemcami w okresie okupacji, który – obok „faszyzacji kraju” – często był „przyczepiany” oskarżonym w procesach szpiegowskich.

Sprawozdania z procesu w krajowej prasie codziennej – od „Trybuny Ludu” i „Żołnierza Wolności” przez „Trybunę Mazowiecką” i „Życie Warszawy” po „Słowo Powszechne” – posługiwały się ujednoliconą, narzuconą odgórnie wersją, różniąc się co najwyżej tytułami i nagłówkami, co wskazuje na przejęcie pełnej kontroli nad sporządzaniem i rozpowszechnianiem informacji w tej sprawie (oraz sposobem ich przekazywania). W odróżnieniu od nich komentarze polityczne po zakończonym procesie były przygotowywane w poszczególnych redakcjach. Można stwierdzić, że główne różnice między nimi sprowadzały się do sprawności w operowaniu demagogiczną, skrajnie tendencyjną argumentacją oraz stopnia nasycenia tekstu inwektywami i obelgami. W tenże sposób, korzystając obficie z tychże stylistycznych możliwości, nieco uwagi poświęcił Goetlowi publicysta „Żołnierza Wolności”, centralnego organu Ministerstwa Obrony Narodowej: „Nikt dziś nie ma już złudzeń co do antynarodowego charakteru emigracji londyńskiej, ale fakt ten [rzekomego zaproponowania Erykowi Skowronowi objęcia stanowiska wicepremiera – przyp. K.P.] w wyjątkowo jaskrawy sposób, w największym skrócie ukazuje dno zdrady i zaprzaństwa, na które stoczyła się banda emigracyjnych wypędków. Każdy jest dobry, dosłownie każdy, nawet wczorajszy kumpel gestapowców z wyrokiem śmierci w kartotece AK nr 124 za kolaborację. Trudno się zresztą temu dziwić. Skowrona zaproponował przecież na to stanowisko inny, nie mniej osławiony, jawny kolaborant i faszysta, łotr spod ciemnej gwiazdy – Ferdynand Goetel, obecnie doradca polityczny »prezydenta« Zaleskiego i jeden z głównych tuzów emigrandziarskiej prasy”[97].

Ton niewybrednego paszkwilu spotęgowany został w komentarzu zamieszczonym w „Trybunie Ludu”, organie Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Ukrywający się pod kryptonimem „(w)” autor już na początku swego artykułu wskazywał winnego, który nie znalazł się pośród oskarżonych na sali sądowej: „Bezpośrednio przed wojną w 1939 r., gdy Hitler szykował już swe pancerne dywizje do napaści na Polskę, ukazała się u nas książka, którą trudno inaczej nazwać, jak hymnem pochwalnym na cześć faszyzmu i hitleryzmu. Autor książki, późniejszy kolaborant i aktywny propagator współpracy z okupantem, usiłował w swej książce pt. Pod znakiem faszyzmu rozbroić moralnie naród polski wobec niebezpieczeństwa agresji imperializmu niemieckiego”[98]. Taki wstęp, wykorzystujący ponadto odpowiednio dobrane cytaty z przywołanej książki Goetla, miał oczywiście wykazać ścisły związek między jej autorem a skazanymi w zakończonym procesie Jerzym Lewszeckim, Erykiem Skowronem i innymi. Jak pisał (w), „przypomnienie złotych myśli pana Goetla i jego działalności w czasie okupacji w służbie »Propagandaamtu« nasuwa się samo przez się w związku z faktami, ujawnionymi na procesie amerykańskich szpiegów, którzy stanęli w tych dniach przed Wojskowym Sądem Rejonowym w Warszawie. Goetel, sprawujący dziś, jak wiadomo, wysoką funkcję »doradcy politycznego« emigranckiego »prezydenta«, był tym, z którego inicjatywy wytypowano w jakimś momencie przetargów o władzę oskarżonego Skowrona na stanowisko »premiera« czy też »wicepremiera« emigranckiej zgrai zdrajców i sprzedawczyków. Już sam ten fakt mówi, na jakich to »kadrach« opierają swą działalność wodzireje emigrandy, jakich to ludzi są oni w stanie oddać na służbę amerykańskiej, dywersyjnej i wywiadowczej akcji skierowanej przeciw naszej ojczyźnie”[99]. Wywód na tym się nie kończył, prowadząc do następującego – nieważne jak absurdalnego – wniosku, który raczej hołdował retoryce pamfletu, aniżeli poddawał się logicznej, opartej na racjonalnych przesłankach argumentacji: „»Przegrupowanie sił« w obozie emigranckim, w wyniku którego na czoło wysuwa się ludzi o ustalonej prohitlerowskiej marce. I dlaczego właśnie ludźmi tego pokroju co Skowron, który nawet w kartotece AK figurował jako kolaborant – pragną emigranccy wodzireje zasilić swe nadwątlone kadry ? Jest to niewątpliwie wyraz faktu, że do oddawania usług amerykańskiej polityce odbudowy Wehrmachtu najlepiej nadają się tacy zdrajcy jak Goetel, nie mówiąc już o mniej znanych, ale również sprzedajnych, pomniejszych Skowronach. I oni to właśnie wypływają dziś na powierzchnię w emigracyjnym bajorku”[100].

Szczególną pozycją w tej strategii budowania pejoratywnego wizerunku Goetla, choćby ze względu na przeznaczenie i zasięg oddziaływania, była szkolna synteza literatury międzywojennej Ryszarda Matuszewskiego, opublikowana w 1953 r. Przedstawiony w podręczniku obraz epoki, jak również sylwetki poszczególnych twórców zasługują na baczną uwagę. Autor, pisząc o kierunkach przemian prozy Dwudziestolecia, zaznaczał obecność „literatury bezpośrednio zaangażowanej w obronie interesów reakcji”, w której widoczne jest „zniekształcanie i wypaczanie obrazu rewolucji, ukazywanie jej od strony interesów burżuazyjno-obszarniczych”, co „przejawia się jaskrawo w utworach, takich jak Pożoga Kossak-Szczuckiej, tom nowel Eugeniusza Małaczewskiego Koń na wzgórzu, szereg książek Juliusza Kaden-Bandrowskiego, Z dnia na dzień Ferdynanda Goetla”[101]. Ostatni z wymienionych autorów został ponownie przywołany wśród uwag poświęconych literaturze popularno-rozrywkowej, a zwłaszcza beletrystyce podróżniczej, którą – zdaniem Matuszewskiego – przeważnie „cechuje powierzchowne, bezideowe spojrzenie na życie opisywanych krajów i ludów, a często wręcz fałszywy jego obraz będący wykładnikiem światopoglądu ciemiężycieli (książki Ossendowskiego i Goetla)”[102]. Tak zaprezentowany autor, zaanonsowany przy tym jako jeden z „filarów sanacji”, otrzymał swoją charakterystykę w ostatnim podrozdziale, dotyczącym „pisarzy w służbie reakcji i faszyzmu”: „Wśród pisarzy o wyraźnie reakcyjnym obliczu politycznym Kaden był w dwudziestoleciu niewątpliwie najbardziej typową postacią. Obok niego wymienić można takich pisarzy, jak późniejszy kolaborant Ferdynand Goetel, autor książki publicystycznej Pod znakiem faszyzmu, w której gloryfikuje Włochy Mussoliniego. Charakterystyczną pozycją dla twórczości literackiej Goetla jest jego powieść Z dnia na dzień (1925 [sic !]) obnażająca całą ciasnotę, płytkość i amoralizm »filozofii życiowej« autora, który w obliczu wielkich wydarzeń dziejowych (Rewolucja Październikowa, życie w Polsce lat dwudziestych w okresie wielkich strajków i bohaterskich zmagań klasy robotniczej) odnosi się z pogardą do wszelkiej działalności ideowej, a w przedstawieniu problemów życia osobistego posługuje się – mimo pozorów technicznej wirtuozerii – wyświechtaną naturalistyczną sztampą. Obok wielu płytkich i banalnych powieści podróżniczych napisał też Goetel między innymi kiepską sztukę z czasów Batorego pt. Samuel Zborowski, będącą apoteozą rządów »silnej ręki« i wskazującą wyraźnie na analogię między Batorym a Piłsudskim z sugestią, że naród trzeba »trzymać za mordę«, jak to czyniła sanacja”[103].

W kolejnych wersjach podręcznika wizerunek Goetla – podobnie jak wielu innych z powodów politycznych nieakceptowanych pisarzy – ulegał stopniowej redukcji. Matuszewski, minimalizując informację faktograficzną oraz zawieszając staranie o elementarny obiektywizm sądów, dążył do jednoznacznie negatywnej oceny całej twórczości autora Wyspy na chmurnej Północy. W Historii literatury polskiej. Materiałach do nauczania dla klasy XI z 1955 r. Goetel został napiętnowany wraz z kilkoma innymi twórcami (Juliuszem Kaden-Bandrowskim, Karolem Hubertem Rostworowskim, Adolfem Nowaczyńskim, Marią Rodziewiczówną) uznanymi za reprezentantów „wstecznych tendencji politycznych w prozie dwudziestolecia”. Zastosowana tam skrajnie spolityzowana formuła opisu, obywająca się bez przywoływania problematyki twórczości, a nawet tytułów utworów, zbliżała się do denuncjacji: „powieściopisarz Ferdynand Goetel, zdeklarowany zwolennik faszyzmu, w czasie okupacji kolaborant hitlerowski”[104]. W jednotomowej wersji Historii literatury polskiej 1918–1955 dla klasy XI (z tego samego roku) autorowi Z dnia na dzień Matuszewski poświęcił jedno tylko zdanie: „Inny prozaik związany z sanacją, Ferdynand Goetel, w swej publicystyce jawnie pochwalał faszystowskie metody rządzenia”[105]. W Literaturze polskiej lat 1918–1956 z 1958 r. Goetel nie był przez Matuszewskiego już w ogóle wymieniany, pojawił się natomiast pobocznie w rok późniejszej Literaturze współczesnej. Antologii i opracowaniu (w Charakterystyce ogólnej okresu, w ustępie pt. Próby tworzenia ideologii „państwowej”. Napór reakcji. Tragedia lewicy) w zdaniu: „Spod piór pisarzy związanych z rządem sanacyjnym wychodzą utwory będące ideologicznym uzasadnieniem rządów »silnej ręki« (np. dramat Ferdynanda Goetla Samuel Zborowski) i toczonej przez rząd walki z opozycją (złośliwa karykatura opozycji sejmowej w cyklu powieściowym Juliusza Kaden-Bandrowskiego pt. Mateusz Bigda)”[106]. Ze wznawianego ustawicznie (w kilkudziesięciotysięcznych nakładach) szkolnego podręcznika Matuszewskiego Literatura polska w latach 1918–1955 (I wyd. 1956) oraz jego skróconej wersji Literatura polska lat 1918–1939 (kilka wydań, począwszy od 1964 r.), jak również nieco późniejszej Literatury polskiej lat 1918–1939 (I wyd. 1970) nazwisko Goetla na trzy dekady zniknęło całkowicie, by powrócić dopiero po przełomie politycznym 1989 r.[107]

Eliminacja Goetla jako pisarza, dokonywana w kraju konsekwentnie od początku istnienia Polski Ludowej, czy to w bezpośrednio powojennym okresie, czy w latach ofensywy stalinizmu, nie zakończyła się w czasie „odwilży”, kiedy dla niektórych twórców emigracyjnych otworzyły się drogi powrotu do kraju, czy to fizycznie, czy poprzez możliwość publikacji własnych utworów. Utworzona w 1955 r. w ramach – skierowanej do Polaków za granicą i obliczonej na ich repatriację – rozwijanej szeroko kampanii propagandowej rozgłośnia „Kraj” oraz jej „Biuletyn”, drukujący w wyborze teksty z nadawanych przez radio audycji, usiłowały dezorientować i dzielić polskie wychodźstwo, m.in. przez podważanie autorytetu czy dezawuację przywódców i wybitnych przedstawicieli polskiej emigracji. Wśród nich piętnowano również autora Z dnia na dzień. Insynuacje czy pomówienia były nagminnie praktykowane, a uprawiana strategia kompromitacji obywała się zazwyczaj bez dostarczania uzasadnień i materiału dowodowego. Tak postąpiono w jednym z tekstów, w którym znalazła się następująca opinia, nie tylko gołosłowna, lecz na dodatek uzurpująca sobie prawo do ferowania wyroków w imieniu krajowych odbiorców, nb. szczelnie oddzielonych barierą cenzury od dzieł emigracyjnych twórców: „Rozumiemy, dlaczego pozostaje na emigracji znanej reputacji Ferdynand Goetel. Słusznie robi – polski czytelnik w kraju nie zazdrości emigracji tego nabytku”[108].

Przełom 1956 r. nie spowodował więc w stosunku do Goetla żadnej zmiany. Autor wraz z całą swoją twórczością pozostał tak jak wcześniej na ścisłym cenzorskim indeksie. Choć ukazywały się wówczas w prasie krajowej informacje o pisarzach emigracyjnych, niejednokrotnie kontrowersyjnych lub jawnie wrogich reżimowi komunistycznemu, a nawet recenzje ich dzieł, wobec Goetla panowało nieprzerwane milczenie. Jego wydany w 1955 r. pamiętnik Czasy wojny nie doczekał się w PRL ani jednego omówienia, mimo że spojrzenie Goetla na okupację mogło wydać się nie tylko interesujące, lecz również inspirujące do wymiany zdań czy polemiki z zajętym przez autora stanowiskiem, jak miało to miejsce w prasie wychodźczej. Ale w krajowych warunkach w owym czasie nie było ani możliwości legalnego sprowadzania wydanych na emigracji publikacji, ani otwartej dyskusji nad nimi czy komentowania ich na łamach prasy. W okresie „odwilży” można co prawda odnotować kilka wyjątków, jednak nie dotyczyły one książek Goetla, które ani na moment nie zniknęły z cenzorskiego indeksu.

W kontekście zmian politycznych w roku 1956 warto przywołać jeden znaczący epizod, pozwalający ocenić nastawienie władzy wobec pisarza emigranta. Ponieważ w przypadku Ferdynanda Goetla przyjazd do Polski był niemożliwy, twórca utrzymywał stały kontakt listowny z pozostałą po drugiej stronie żelaznej kurtyny towarzyszką życia i wspólnymi dziećmi. Jako persona non grata dla komunistycznej władzy dopiero po zelżeniu politycznego terroru, tj. od czasu „odwilży”, jawnie komunikował się tą drogą także z niektórymi mieszkającymi w kraju przyjaciółmi. Bezpośrednie spotkania w miejscu zamieszkania autora „Nie warto być małym” były rzadkie, właściwie wyjątkowe, głównie ze względu na ograniczenia wyjazdów zagranicznych na Zachód dla obywateli Polski Ludowej.

Nic początkowo nie wskazywało, że korespondencyjna łączność pisarza emigranta z mieszkającą w kraju rodziną mogłaby ją narazić na poważniejsze kłopoty czy grozić niebezpieczeństwem. Halina Winowska od roku 1945 mieszkała w Sopocie wraz z dziećmi, noszącymi zresztą wtedy jej (a nie znanego ojca) nazwisko, z dala od większości dawnych znajomości i kontaktów, a także bez styczności ze środowiskiem literackim. Wydawać by się mogło, że była bezpiecznie ukryta w obcym otoczeniu, gdzie nie znano jej przeszłości ani związków z Ferdynandem Goetlem. Dzieci również pozostawały odseparowane od „niebezpiecznej” wiedzy o jednym z rodziców. Jak wspominała córka Elżbieta, „w tamtych czasach dzieci się nie informowało o rzeczach kłopotliwych czy trudnych”. Wtajemniczenie w losy – właściwie nieznanego – ojca pozostawało wyłącznie wiedzą na prywatny użytek, ograniczoną do najściślejszego kręgu najbliższych. Następująco przedstawiała to córka: „O ojcu [z bratem] rzeczywiście wiedzieliśmy, że żyje i że mieszka w Londynie. Oficjalna wersja, którą wykuliśmy na pamięć szybko, brzmiała, że zaginął w czasie wojny, a był nauczycielem – i tę powtarzaliśmy, kiedy nas kto pytał, co się [z ojcem] dzieje”[109]. Mimo to wcześnie, chyba niedługo po wojnie, pojawiło się pierwsze ostrzeżenie dające powód do obaw, co wspominała Winowska w rozmowie z Krystyną Kolińską: „Kiedyś, gdy Ferdzio był już w Londynie, niespodziewanie przyjechała zaprzyjaźniona z nami dozorczyni z domu przy ulicy Mickiewicza, gdzie mieszkaliśmy. »Niech pani nie pojawia się w Warszawie, a szczególnie na Żoliborzu. Wiele razy UB pytało o panią«”[110].

Mimo to przez długi czas brak było na co dzień widomych oznak wskazujących na inwigilację ze strony policji politycznej. Po kilku latach dość spokojnego życia na Wybrzeżu, a także regularnej korespondencji z Ferdynandem Goetlem, który w listach przezornie ukrywał swoją osobę, występując jako kobieta, Natalia Dąbrowska, okazało się jednak, że pozory bezpieczeństwa są złudne. Z czasem działania tajnych służb wobec Winowskiej, podobnie jak zainteresowanie Goetlem, przybrało na intensywności. Jeden z tego śladów zaznaczyła w dzienniku Maria Dąbrowska pod datą 13 lutego 1954 r.: „Dziś przed obiadem zjawił się u mnie milicjant »dzielnicowy«. Myślałam, że przyszedł w związku z wydawaniem dowodów osobistych i tak go przywitałam. Ale on usiadł i zaczął mnie wypytywać, kto u mnie mieszka, a potem nagle, czy znałam Ferdynanda Goetla i czy u mnie nie mieszkał. Zdumiało mnie, skąd podobna bzdura mogła się w czyjejś głowie wyląc ? Mało kogo z pisarzy znałam tak pobieżnie jak Goetla, który nawet nie był w moim mieszkaniu. Nie miałam z nim żadnych towarzyskich stosunków. Na pytanie, czy widziałam się z Goetlem po wojnie, odrzekłam, że o Goetla ja chyba mogłabym jego zapytać, gdyż wiem, że był poszukiwany i rozsyłano nawet za nim »listy gończe«”[111]. Wkrótce okazało się zresztą, że indagacja bezpieki w tej sprawie objęła także inne osoby, o czym autorce Nocy i dni powiedziała para pisarzy, Helena Boguszewska i Jerzy Kornacki. 24 lutego 1954 r. zanotowała: „U Kornackich dowiedziałam się, że do nich także przychodził milicjant »dzielnicowy« i też ich pytał o Goetla. To nam przypomniało, że w roku 1945 wzywano pisarzy do jakiegoś sądu i wypytywano ich o Goetla. Ja też byłam wzywana i, pamiętam, spotkałam w tym sądzie wychodzących z »doprosu« Kornackich. Widać, z jakiegoś powodu znów interesują się Goetlem”[112]. (I dodawała: „Ale co to może znaczyć ? Chyba niemożliwe, żeby ten stary już człowiek przedostał się do kraju ? Parę lat temu słyszałam, że w Anglii uległ katastrofie samochodowej, że jest prawie kaleką i ślepnie”[113]). Niewiele później, 1 marca 1954 r., był jeszcze indagowany przez Urząd Bezpieczeństwa w sprawie miejsca pobytu swego brata Walery Goetel.

Zwraca uwagę, że to wzmożone zainteresowanie bezpieki Goetlem miało miejsce w czasie intensywnych poszukiwań w Polsce Jerzego Lewszeckiego, lecz jeszcze przed jego aresztowaniem 17 marca 1954 r. Już po (nieco późniejszym) zatrzymaniu Eryka Skowrona, w czasie prowadzonego w 1954 r. śledztwa w tej sprawie i związanych z nim działań operacyjnych policji politycznej, zdołano uzyskać (przez nakłonioną do współpracy Halinę Skowronową) londyński adres pisarza, wykorzystany w celu nawiązania kontaktu drogą korespondencyjną. Córka Elżbieta dodawała później jeszcze inne okoliczności świadczące o aktywności aparatu bezpieczeństwa: „Już po czasie dowiedzieliśmy się, że naprzeciwko kamienicy, w której mieszkaliśmy, funkcjonariusze Urzędu Bezpieczeństwa wynajęli pokój, aby nas obserwować. Mamę wzywano potem na przesłuchania, nie było wiadomo, kiedy i czy w ogóle wróci”[114].

Tak też w 1956 r. Halina Winowska niespodziewanie została wywołana z pracy na spotkanie z funkcjonariuszem bezpieki, a następnie wezwana na wielogodzinną, nocną „rozmowę”, podczas której okazało się, że listowny kontakt Goetla z rodziną, mimo przestrzeganego kamuflażu ochronnego, od pewnego czasu jest dobrze znany i drobiazgowo kontrolowany przez policję polityczną, która również – przez swoich zagranicznych informatorów – bacznie przyglądała się życiu i działalności pisarza w Londynie. Po latach, dla potrzeb telewizyjnego dokumentu o Ferdynandzie Goetlu, Winowska następująco opisała przesłuchanie: „[...] wyglądało [to] tak, że w pustym pokoju był stół; usiadł ten pan, który miał przy sobie teczkę z jakimiś papierami, a drugi mi zadawał pytania. I wszystko trzeba było opisać, na wszystkie [pytania wymagane były] odpowiedzi na piśmie. Zaczęli bardzo niewinnie: co mnie łączy z Ferdynandem ? »A czy pani wiadomo, co jest z tą Szwecją, bo podobno pani ma [tam] jechać ? A Ferdynand był już w Anglii starać się, żebyście przyjechali do Szwecji«. Ja powiedziałam: »Tak«. A [był] taki zbieg okoliczności, że przedtem mi opowiadał jeden z dziennikarzy znajomych, że jak się jest na politycznym przesłuchaniu, to trzeba wszystko mówić prawdę, z wyjątkiem jednej rzeczy najważniejszej. I ja tak robiłam [...] według tej rady. Więc najpierw zaczęli od tego, jaki jest charakter Ferdynanda, a co Ferdynand ma zrobić, czy starać się o przyjazd. Ja udawałam, że ja jestem porzuconą kobietą, oszukaną przez Ferdynanda. On [prowadzący przesłuchanie funkcjonariusz] powiedział: »Proszę pani, niech pani z nas nie kpi, bo my mamy tam swoich ludzi w Anglii i wiemy doskonale, co [Goetel] mówi i co zamierza«. I już ten temat był skończony. »My wiemy, że pani [z Goetlem] koresponduje, więc czy pani zechciałaby powiedzieć, kiedy pani jedzie i gdzie teraz mąż stara się, żeby pani przyjechała«. Ja powiedziałam: »No tak, właśnie do Szwecji, ale widocznie to się nie udało, nie udaje mi się nigdzie, bo wszędzie, w każdej ambasadzie angielskiej mi odmawiają«. »Pani teraz weźmie sobie papier«, tu dali mi [kartkę], mam ten papier, taki żółty się zrobił, i ołówek, »i napiszemy, podyktujemy pani, co pani ma napisać w liście do Ferdynanda. Tylko niech pani nie pisze na początku czy na końcu, tylko w temacie, w środku, że Ferdynand koniecznie jest tutaj potrzebny, że on jest dobry organizator, że on świetnie się zna na literaturze i że powinien tu przyjechać, że w Warszawie dostanie mieszkanie, jakie zechce« – i w ogóle złote góry mu obiecywali. Ja to napisałam, ale wychodząc. To trwało, przesłuchanie [...] trwało coś cztery godziny, o pierwszej w nocy skończyłam. Przesłuchanie to było we Wrzeszczu, między Gdańskiem a Sopotem”[115].

W ten sposób władze komunistyczne podjęły kolejną próbę unieszkodliwienia niewygodnego świadka. Perfidny plan bezpieki nakłonienia pisarza do powrotu zakładał wysłanie spreparowanego listu, napisanego ręką Winowskiej, lecz podyktowanego przez oficera tajnych służb. List, notabene wymuszony zastraszeniem i szantażem, miał zawierać – wkomponowany w treść – następujący fragment:

„Bardzo Cię proszę, żebyś ten list nie pominęła milczeniem ani odpisała zbyt pochopnie, bez przemyślenia. Proszę Cię, żebyś to, co piszę, rozważyła sama [podkr. w oryg. – przyp. K.P.], bez zasięgania czyjejkolwiek rady. Otóż przemyśleliśmy i omówiliśmy nasz stosunek do Ciebie i zdecydowaliśmy, że możesz już wrócić do kraju – będziesz mogła pracować i mieszkać, gdzie chcesz. Jeżeli się zdecydujesz, a myślę, że nie ma powodu, żeby było inaczej, bo przecież obserwujesz i widzisz ogromne zmiany, jakie u nas zaszły, oraz dobre warunki tych, co wrócili – zgłoś się od razu do naszej placówki w Londynie i cały wyjazd załatw w tajemnicy przed przyjaciółmi, którzy przez jakieś urojone powody gotowi Ci odradzić.

Mój przykład też chyba Ci dużo mówi. Przez tyle lat żyję jak każdy obywatel, pracuję, otrzymuję nawet nagrody. Dzieci uczą się i nikt się temu nie sprzeciwia.

Jeszcze raz proszę Cię, nie śpiesz [się] z odpowiedzią negatywną. Poobserwuj, zastanów się sama, a potem daj mi znać”[116].

Gra tajnych służb, obliczona na zwabienie pisarza do kraju, skłonienie go do przyjazdu do PRL, nie przyniosła spodziewanego skutku. Zasługa w tym Haliny Winowskiej, która – podejmując spore ryzyko – natychmiast wysłała do Goetla ostrzeżenie, informujące o fałszerstwie i ujawniające okoliczności tej – wymuszonej przez UB – „sugestii powrotu”. Opowiadała o tym po latach, przedstawiając też metody stosowane przez bezpiekę: „Jak ja wróciłam z tego przesłuchania nocnego, to pod spodem tu [na parterze domu przy ul. Czyżewskiego 13 w Sopocie – przyp. K.P.] mieszkała pani, której syn, taki młody chłopak, pływał [na statku], był marynarzem. I oni [funkcjonariusze UB] mnie zagrozili, że jeżeli ja [...] komukolwiek powiem o tym przesłuchaniu, to dzieci oddadzą do sierocińca, a mnie [wsadzą] do więzienia. I ja oczywiście natychmiast[, gdy] przyjechałam do domu, poszłam do tej pani, napisałam list do Ferdynanda i prosiłam tego młodego marynarza, żeby on w Szwecji [w]rzucił [tzn. nadał – przyp. K.P.] ten list. Bo oni mnie powiedzieli, że jeżeli... zagrozili okropnie, ale co miałam robić. Ryzyko takie było szalone. I ten marynarz, Adam się nazywał, młody chłopak, płynął akurat na drugi dzień”[117].

Należy przypuszczać, iż Goetel zorientował się, kto był inspiratorem tego listu (zresztą wkrótce po jego otrzymaniu zapewne dostał listowną informację od Winowskiej, demaskującą przed nim prowokację UB). Pisarz uznał, że ślad tego niecodziennego incydentu powinien zostać zachowany. W związku z tym 9 października 1956 r. powiadamiał redaktora londyńskiego tygodnika „Wiadomości”, Mieczysława Grydzewskiego, emigracyjnego człowieka instytucję:

„Drogi Panie Mieczysławie,

Dziesięć dni temu dostałem z Polski list z propozycją powrotu do Kraju. List pisała moja żona Halina, która była parokrotnie w Warszawie na rozmowach z urzędową osobą, jak Halina utrzymuje, miarodajną. Według tego człowieka, który zresztą zna wszystkie szczegóły dotyczące mojej osoby, mogę bezpiecznie wrócić do Kraju, przy czym:

wszystkie moje winy przedwojenne, wojenne i powojenne, łącznie ze sprawą Skowrona, będą mi darowane.

Po przyjeździe żadnych oświadczeń składać nie potrzebuję.

Mogę przywieźć ze sobą wszystko, co na wychodźstwie napisałem i opublikowałem.

Mogę zamieszkać, gdzie chcę, i pracować dalej literacko, bylebym nie pisał rzeczy godzących w ustrój obecny.

Na propozycję tę odpowiedziałem listem skierowanym do Haliny, którego kopię dołączam.

Zapyta Pan teraz, w jakim celu zwracam się z tym wszystkim do Pana.

Otóż chciałbym, aby ta cała sprawa była wiadoma komuś poza paru najbliższymi mi osobami. Pogubiłem dotychczas zbyt wiele ważnych dokumentów, a ponieważ jako pisarz jestem do pewnego stopnia osobą publiczną, więc chodzi mi o to, ażeby ten nie zaginął. Zostawiam Panu swobodę skorzystania z tej korespondencji w sposób, jaki Pan uzna za właściwy, gdybym z tych czy innych względów nie mógł nią dysponować.

Łączę uścisk dłoni

F. Goetel”[118].

Wcześniej, 2 października 1956 r., pisarz skierował do Haliny Winowskiej list, który – choć obszerny – godny jest przytoczenia w całości:

„Kochana,

wybacz, że nie napisałem od razu po ostatniej rozmowie telefonicznej z Tobą, tak jak obiecałem. Sprawa jednak poważna i trudna i wymaga rozwagi. Będę pisał z całą otwartością i liczę, że na tym nie ucierpisz.

Możność powrotu do Kraju na warunkach ustalonych przez Ciebie z miarodajną osobą, która ma moją sprawę w ręku, jest kusząca. 10 lat pobytu w Anglii, a 11 od chwili opuszczenia Polski i Ciebie dało mi się ciężko we znaki, a myśl, że oto mógłbym ujrzeć Ciebie i dzieci, żyć z wami i pod waszą czułą opieką poruszać się, gdzie chcę, chodzi za mną dzień i noc. Znasz jednak powody, które mnie zmusiły do opuszczenia Kraju. Było ich wiele. Pierwszym z nich była sprawa Katynia. Przebywając w Polsce przez dłuższy czas po wejściu do niej Rosjan, liczyłem na to, że Katyń będzie przewodem [chyba raczej „przedmiotem” – przyp. K.P.] rozprawy sądowej i że na nią stanę. Stało się inaczej i niewyjaśniona dotąd sprawa ciąży nie tylko nade mną, ale i na dłuższą metę nad losem tej rzeczywistości, jaka w Polsce po wojnie zapanowała. Nie ma żadnej demagogii w tym, co tutaj piszę, a tylko moje głębokie przekonanie. Każdy, komu zależy na przyjaznych i trwałych stosunkach polsko-rosyjskich, każdy zatem człowiek rozumny i uczciwy zdaje sobie sprawę, że Katyń, jak długo niewyjaśniony, będzie tu przeszkodą nie do przebycia. Powód drugi to mój zawód pisarski. Piszesz mi, że mogę ze sobą przywieźć wszystko, co na wychodźstwie napisałem. Nie dopowiadasz, czy to, co napisałem, a także i to, co mam gotowe do druku, mogłoby być w Polsce wydane i udostępnienie czytelnikom byłoby możliwe. Jakżeż więc zorientować by się mogła opinia, jakim jest moje prawdziwe oblicze, co wyrażam, w co wierzę. Krótko mówiąc, kim jestem. Jestem, jak wiesz, starym już człowiekiem. Nie znaczy to jednak, bym korzystając z możności emerytury, miał się znaleźć we własnym Kraju jak na wygnaniu i gorzej jak na wygnaniu, bo tu na obczyźnie mogę drukować to, co myślę, i mogę liczyć na to, że kiedyś, po mojej śmierci, książki moje dotrą do rąk wszystkich Polaków i ujawnią im, czym naprawdę byłem.

Po długich rozmyślaniach doszedłem, jak widzisz, do wniosków, że sprawa mego powrotu do Polski jest jeszcze przedwczesna. Piszę przedwczesna, gdyż wraz z innymi poważnymi ludźmi uważam, że stan obecny pomiędzy wychodź[s]twem a Krajem jest nie do utrzymania. Ludzie dobrej woli, a tych nie brak w Polsce, muszą przy tym zrozumieć, że wyrównanie różnicy odbyć się może jedynie na dopuszczeniu i płaszczyźnie wzajemnej, nieskrępowanej niczym myśli. Wzbogacenie kultury umysłowej w Polsce o garść bankrutów jest iluzją. Dlatego też wolę się stawić w Polsce jako oskarżony, a nie jako ułaskawiony.

Ściskam Cię serdecznie, przeczytaj sobie ten mój list uważnie i pozwól, że chcę pozostawić po sobie Tobie i dzieciom coś więcej niż okres bezpiecznego, szczęśliwego współżycia.

Ferdynand”[119].

Inaczej niż dotychczas, wbrew przestrzeganej we wcześniejszej korespondencji z Winowską zasadzie kamuflażu (używanie kobiecego imienia oraz żeńskiej formy gramatycznej), pisarz podpisał się tutaj po raz pierwszy własnym imieniem. Trzeba uznać, iż jego list nie stanowił w tym wypadku jedynie prywatnej odpowiedzi udzielonej adresatce na przekazaną propozycję powrotu, lecz był wyrazem przekonań i poglądów, skierowanym do rzeczywistych inspiratorów tej mistyfikacji. W tym kontekście powinien być właściwie odebrany jako niegodząca się na żadne polityczne ustępstwa i ograniczenia, uprzejma w tonie, a zarazem stanowcza deklaracja własnej postawy, a nawet jako oświadczenie, skierowane do komunistycznych władz, zawierające życiowe i pisarskie credo Goetla (twórca niewątpliwie miał świadomość, że jego list do Winowskiej – nim dotrze pod właściwy adres – zostanie przechwycony przez właściwą komórkę policji politycznej, ówczesnego Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego).

Tak jasne postawienie sprawy, będące zarazem subtelną demaskacją podstępnej gry aparatu represji, powinno było zakończyć dalsze „specjalne” zainteresowanie emigracyjnym pisarzem, zwłaszcza w obliczu dokonujących się w całym komunistycznym bloku „odwilżowych” zmian. Jednak w tym wypadku zmiana nie nastąpiła – autor Kapitana Łuny dla władz PRL nadal pozostawał niepożądany. Przekonuje o tym próba wysondowania stanowiska czynników decyzyjnych PRL wobec Goetla, a w szczególności możliwości powrotu do Polski, podjęta przez jego bliskiego przyjaciela, Mariana Ruth-Buczkowskiego, przebywającego wówczas z wizytą w Londynie. Zapewne było to spowodowane prośbą Goetla, dla którego – wobec pogarszającego się stanu zdrowia – dalsza zwłoka mogła ostatecznie uniemożliwić połączenie się z rodziną. (Wcześniej na powrót do Polski miał namawiać go brat Walery[120]). Jednak oficjalny przyjazd skazanego na banicję pisarza do kraju, nawet dla formalnego uporządkowania relacji rodzinnych, był dla komunistycznych władz nie do zaakceptowania. Informują o tym urzędowa notatka (z zaznaczeniem kategorii tajności), sporządzona przez radcę Ambasady PRL w Londynie Karola Małcużyńskiego, i odpowiedź na nią. Dokumenty te warte są zaprezentowania:

„Poufne

Notatka w sprawie Ferdynanda Goetla

Zgłosił się do mnie bawiący prywatnie w Londynie pisarz krajowy, Marian Ruth-Buczkowski.

Poinformował mnie, że widział się tu i rozmawiał m.in. z Ferdynandem Goetlem, z którym łączy go dawna znajomość i przyjaźń.

Buczkowski mówił, że Goetel jest starym, ciężko chorym człowiekiem (prawie zupełnie ślepnie). Jest on tutaj bardzo izolowany. Druga żona Goetla i dwoje dzieci z tego małżeństwa (syn i córka w wieku przedmaturalnym) są w kraju. Sytuację dzieci w kraju i stosunki z rodziną komplikuje fakt, że Goetel z drugą żoną nie ma formalnego ślubu. Marzeniem Goetla jest podobno połączyć się z rodziną i »złożyć kości w Polsce«. Zapytywał Buczkowskiego o radę i opinię, czy mógłby wrócić dzisiaj do kraju.

Buczkowski w rozmowie ze mną nawiązywał do udziału Goetla w znanej wyprawie do Katynia, organizowanej przez hitlerowski Propagandaamt. Buczkowski twierdzi, że Goetel udał się do Katynia za zgodą i zezwoleniem podziemnych władz londyńskich. Powołuje się, że sam przekazywał swoim zwierzchnikom w podziemiu (m.in. Kamińskiemu z Szarych Szeregów) zarówno zapytanie Goetla, jak i decyzję »góry«. Zobowiązano Goetla wtedy, by nie składał żadnych publicystycznych oświadczeń oraz by po powrocie sporządził raport dla Delegatury. Według Buczkowskiego Goetel do obu tych poleceń się zastosował.

Obiecałem Buczkowskiemu przekazać naszą rozmowę Ministerstwu, radząc równocześnie, by po powrocie do Kraju sam próbował tę sprawę przedyskutować i wyjaśnić z kompetentnymi ludźmi i władzami, zwłaszcza by próbował stwierdzić, jak pod względem formalnoprawnym wygląda dzisiaj oskarżenie Goetla, za którym po wyzwoleniu rozpisane były listy gończe i który nielegalnie przekroczył granicę, uciekając na Zachód.

Radca Ambasady

Karol Małcużyński

MSZ DPI

MSZ Dep. III

a/a”[121]

O podejmowanych przez siebie staraniach pisał Goetel – po zakończonym pobycie Buczkowskiego w Londynie – do Winowskiej 15 września 1957 r.: „Zaczynam [...] na nowo wierzyć, że [...] znajdę siły, aby przeprowadzić Twoją sprawę.

Wiesz może już od Mariana, że można przeprowadzić rozwód bez zgody drugiej strony. Poczyniłem już pewne kroki w tym kierunku przez adwokata Jaxę-Dębickiego, który obecnie bawi w Krakowie i na miejscu pewne sprawy wyjaśni. W imieniu jego działa w Polsce adwokatka Hołubowiczowa, również w Krakowie. Z chwilą, gdy rozwód zostanie przeprowadzony, nadejdzie sprawa Twego przyjazdu do Anglii względnie mojego do Polski dla zawarcia małżeństwa. Zważ dobrze, czy zmiana nazwiska nie okaże się dla Ciebie fatalną w skutkach. Przypuszczam, że należy wpierw wyjaśnić, jaki jest naprawdę stosunek do mnie nie tyle moich kolegów po piórze, ile kompetentnych czynników. Jest jeszcze na to czas, gdyż sprawa rozwodu zajmie z pewnością kilka miesięcy”. W postscriptum dodawał: „Przyślij mi datę i miejsce Twego urodzenia oraz imiona rodziców, a także odpisy metryk dzieci. Jeżeli rozwód przeprowadzę w Anglii, będzie to potrzebne”[122].

Próba pomocy ze strony Mariana Ruth-Buczkowskiego nie przyniosła spodziewanych rezultatów. Cytowana notatka, sporządzona po spotkaniu z nim, została wysłana przez chargé d’ affaires ambasady do dyrektora Bolesława Jelenia w Ministerstwie Spraw Zagranicznych w Warszawie wraz z pismem, datowanym 24 sierpnia 1957 r., następującej treści:

„W załączeniu przesyłam notatkę radcy Małcużyńskiego z jego rozmowy z M. Ruth-Buczkowskim na temat ew[entualnego] powrotu do kraju Ferdynanda Goetla.

Moje osobiste zdanie w tej sprawie jest negatywne. Wydaje mi się, że ukrycie jego powrotu byłoby niemożliwe, a jakikolwiek rozgłos na tutejszym terenie mógłby być dla nas jedynie wysoce niekorzystny, Goetel nosi bowiem piętno uczestnika eskapady katyńskiej”[123].

Ta opinia MSZ nie była oczywiście przeznaczona dla najbardziej zainteresowanego możliwością powrotu czy przyjazdu do kraju, choć Goetel musiał jednak pośrednio dowiedzieć się o oficjalnym stanowisku władz PRL[124]. Starania w sprawie wyjaśnienia prawnej sytuacji Goetla w kraju miał również podjąć Stefan Kisielewski, o czym wspominał w liście z początku 1958 r. do „prezesa” Marian Ruth-Buczkowski: „Myślę, że wie Pan już o tym, czego się dowiedział Kisielewski. Miał do Pana napisać. Musiałby Pan wnieść pismo do premiera, bo nic z oskarżeń nie zostało zdjęte. Jednym słowem – zabiegać o prawo łaski”[125].

Jak widać, świadek Katynia i zarazem nieskory do kompromisów emigrant był dla władz PRL, mimo złagodzenia politycznego kursu, wciąż bardzo niewygodny. Nawet – brany pod uwagę jako jedyne możliwe rozwiązanie – skryty przyjazd Goetla do kraju wywołał sprzeciw urzędnika ambasady. (Dowodzi to zarazem, że wcześniejsza obietnica bezpiecznego powrotu do PRL i pozwolenie na dalszą pracę literacką były jedynie oszustwem, perfidną grą komunistycznej policji politycznej). Pomimo ustawy amnestyjnej z 27 kwietnia 1956 r., która zakładała umorzenie wszczętych postępowań karnych (odnoszących się do wszystkich przestępstw określonych w dekrecie z 31 sierpnia 1944 r.), uznano powrót pisarza za niewskazany, a jego osobę za źle widzianą, co uniemożliwiło wydanie zgody na powrót. Granice kraju, które wówczas otworzyły się dla pewnej liczby pisarzy emigracyjnych (wrócili wówczas literaci o znanych nazwiskach, m.in. Stanisław Cat-Mackiewicz, Melchior Wańkowicz, Michał Choromański, Mieczysław Bohdan Lepecki, Stanisław Młodożeniec, Zofia Kossak-Szczucka, na coraz dłuższe pobyty zaczęła przyjeżdżać do Polski Maria Kuncewiczowa), dla Goetla pozostały wciąż zamknięte, podobnie jak od dawna zamknięty pozostawał dostęp jego twórczości do czytelników krajowych. Zapisu cenzury w stosunku do autora Anakondy bynajmniej nie uchylono ani nawet nie złagodzono, pozostawiając go nadal na indeksie zakazanych twórców.

Wbrew deklarowanej otwartości komunistycznych władz wobec emigracji i głoszonej przez propagandę PRL liberalizacji w stosunku do wychodźstwa „odwilż” miała swoje wyraźnie zakreślone granice. Przykład Goetla dobitnie potwierdzał, że gdy powrót do Polski emigracyjnego – nawet wybitnego – pisarza nie obiecywał spektakularnych korzyści propagandowych, lecz przeciwnie, mógł się okazać z różnych przyczyn dla władz PRL niewygodny czy kłopotliwy, do przyjazdu nie dopuszczano. Jak można się zorientować z poufnej korespondencji urzędowej, inne ważkie powody osobiste, jak połączenie rozdzielonej rodziny czy zawarcie małżeństwa, przy podejmowaniu decyzji nie były nawet w najmniejszym stopniu brane pod uwagę.

Wracając do krajowych publikacji z tego czasu, warto zajrzeć do edycji jednej z prominentnych autorek Polski Ludowej. Co prawda bez dodatkowych danych i potwierdzeń trudno orzec, czy poniższy fakt jest przykładem drobiazgowego przestrzegania zapisu cenzury, czy też efektem szczególnej autorskiej rewizji tekstu, niewątpliwie nie jest jednak neutralnym, kosmetycznym opuszczeniem jednego elementu, w tym wypadku nazwiska pisarza. W wydanym pośmiertnie, lecz przygotowanym pod koniec życia autorki[126] tomie Zofii Nałkowskiej Widzenie bliskie i dalekie (1957), zbierającym artykuły krytycznoliterackie, publicystyczne i wspomnieniowe, a także wypowiedzi prasowe i wywiady, przedrukowany został szkic Pisana rzeczywistość, opublikowany po raz pierwszy w „Wiadomościach Literackich” w ostatnim numerze z 1926 r. Tekst został przedrukowany integralnie i wiernie – z jednym, aczkolwiek znaczącym wyjątkiem. Z całego, dość obszernego tekstu zostało usunięte tylko nazwisko Goetla[127].

W tym kontekście zaskakujące może się wydawać wprowadzenie (otwarcie, pod własnym nazwiskiem) postaci autora Z dnia na dzień w utworze beletrystycznym, w owym czasie głośnym, popularnym i szeroko komentowanym – w powieści Romana Bratnego Kolumbowie rocznik 20 (1957). W utworze, ukazującym wojenną rzeczywistość przez pryzmat doświadczeń młodego pokolenia, pisarz znalazł się w centrum uwagi w jednym z epizodów tomu pierwszego (rozdz. XII), przedstawiającym „spotkanie ludzi literatury z powracającym z Katynia Goetlem”[128]. Zaaranżowany specjalnie z tej okazji wieczór jest zarazem pierwszym bliższym zetknięciem jednej z głównych postaci, Jerzego, nb. wskazywanej jako autorskie alter ego[129], z najwybitniejszymi reprezentantami warszawskiego środowiska literackiego – w osobach Irzykowskiego, Nałkowskiej, Goetla właśnie. Protagonista, na rzeczonym spotkaniu przedstawiciel „młodzieży »bojowej« czy też »dywersyjnej«”[130], odczuwał związane z tym emocje: „Tylu sławnych ludzi. Jednak ten Goetel jakoś go męczył”[131]. Wysłuchał wtedy jego relacji z Katynia:

„Groźne słowa przemawiającego: »Groby – groby. Przepaście na trupy. Rozkład. Nie byłem o nic pytany, niczego ode mnie nie wymagano. Aby obraz owej katyńskiej wizyty był pełny, dodam, że nie byłem pytany, czy chcę jechać...

...Na drugi dzień wieczorem byliśmy na pożegnalnej kolacji u dowodzącego frontem. Pozory zupełnej normy. Elegancko, skromnie, ale jaki w tym poziom ! Generał wzniósł toast, ’aby w tym tragicznym dla Polaków miejscu otwarły się ich oczy na fakt, że nieubłagane prawo historii nakazuje im iść we wspólnym froncie europejskim’. Odpowiedziałem, że nikt spośród społeczeństwa polskiego nie uczynił mnie delegatem, że dzieli nas takie morze łez, że nie wiem, czy wystarczy tego zwału trupów poległych z sowieckiej ręki, aby je – tamto morze – zasypać...«.

– Godnie – pochwalił nagle kulawy pan spod drzwi”[132].

Abstrahując od obecnej w przywoływanym sprawozdaniu dowolności faktograficznej[133], nierezygnującej bynajmniej z zaakcentowania dwuznaczności moralnej postawy pisarza (np. włożone w jego usta zachwyty nad „pożegnalną kolacją” wydaną rzekomo przez „dowodzącego frontem”), fragment można by uznać za powściągliwie krytyczny, a nawet względnie obiektywny, w każdym razie dość korzystnie odbiegający od tonu obecnego dotychczas w krajowych wypowiedziach o świadku Katynia i powojennym emigrancie. Jednak to wrażenie (negatywnie) przełamuje opinia innej postaci, „młodego blondyna”, przygodnego znajomego Jerzego, który – zapytany o dopiero co zakończone spotkanie – odpowiada: „Aranżowały to jakieś wycirusy moralne na cześć kto wie czy nie kolaboranta, myślę o Goetlu [...]”[134]. (Choć nie zostało to wyraźnie określone, przyjąć można, że do tego fragmentu i zawartych w nim ocen odniósł się w recenzji powieści Bratnego Jarosław Iwaszkiewicz. Zwracając uwagę na mankamenty Kolumbów, pisał m.in.: „Są i rzeczy złe, jak wieczór w kasynie gry [...], jak odczyt Irzykowskiego, jak scena z Ferdynandem Goetlem. Mam wrażenie, że w stosunku do tego ostatniego Bratny jest bardzo niesprawiedliwy”[135]. Ten – raczej nieoczekiwany – głos w obronie pisarza wypada odnotować, zwłaszcza że pochodził od twórcy, którego trudno posądzić o sympatię dla Goetla).

Później, po śmierci[136], autor „Nie warto być małym” sporadycznie pojawiał się w okazjonalnych tekstach, jak np. przy okazji politycznej nagonki zorganizowanej przez najwyższe czynniki państwowe (z wydatnym udziałem I sekretarza KC PZPR Władysława Gomułki) w marcu 1968 r. na Pawła Jasienicę. Wówczas Klaudiusz Hrabyk, w pierwszym powojennym dziesięcioleciu dziennikarz i działacz emigracyjny, a po powrocie do kraju dyspozycyjny wobec władzy publicysta, wytaczał wobec Jasienicy zarzuty „jego aktywności i działalności politycznej, a ściśle mówiąc dywersyjnej, antypaństwowej i antynarodowej, [rozwijanej] jakby równolegle z pisarstwem ostatnich lat”[137]. Stawiając pytanie, jak było możliwe „tego rodzaju podwójne życie, podwójna postawa, podwójna moralność”, publicysta powoływał się na znane z niedawnej polskiej historii przykłady, począwszy od krytyka, filozofa i powieściopisarza Stanisława Brzozowskiego, a skończywszy na aktorze Kazimierzu Junoszy-Stępowskim. Pomiędzy nimi stawiał dwóch pisarzy emigracyjnych oskarżanych o kolaborację: Ferdynanda Goetla i Józefa Mackiewicza. O autorze Patrząc wstecz Hrabyk napisał wówczas: „Była za naszej pamięci sprawa Ferdynanda Goetla, na pewno zdolnego pisarza międzywojennego dwudziestolecia, któremu wytoczono zarzut o kolaborację z hitlerowskim okupantem i do dzisiejszego dnia zarzutu tego nie wycofano”[138]. Podanego w druku niesprawiedliwego posądzenia trudno nie uznać w tym wypadku za ewidentne świadectwo właśnie podwójnej moralności publicysty, który – związany w okresie okupacji hitlerowskiej z konspiracją piłsudczykowską – znał dobrze przypadek Goetla, a w swoich niepublikowanych wspomnieniach expressis verbis sprzeciwiał się uznaniu pisarza za kolaboranta ![139] Nie przeszkodziło mu to jednak w pisanym na polityczne zamówienie paszkwilu postawić go w szeregu mniemanych lub rzeczywistych zdrajców sprawy narodowej.

Innym tekstem, przywołującym okazjonalnie nazwisko autora Z dnia na dzień, była wypowiedź udzielona Polskiej Agencji Prasowej na okoliczność 50-lecia Związku Literatów Polskich przez jego prezesa, Jarosława Iwaszkiewicza. Abstrahując od pomyłki w imieniu (w publikacji Ferdynand Goetel zaskakująco wystąpił pod imieniem brata – jako Walery !), poświęcony pisarzowi passus miał wyraźnie piętnującą intencję: „Istotniejsze z perspektywy czasu jednakże jest to, że już przed wojną związek literatów przesuwał się od poglądów radykalnych na prawo – jak cała ówczesna polityka – tak, że ostatnim prezesem w 1939 r. był Walery [sic !] Goetel, który już wyraźnie faszyzował. Jako taki wszedł w okres okupacji”[140]. Pozostawiając wypowiedź bez komentarza, uznać należy końcowe stwierdzenia za nieprawdziwe (wypada zauważyć przy tym różnicę względem opinii wypowiedzianej o Goetlu przez Iwaszkiewicza kilkanaście lat wcześniej na tych samych łamach przy okazji recenzji powieści Bratnego).

Jednostronny i przepełniony resentymentem wizerunek swego „byłego przyjaciela – późniejszego przeciwnika, teoretyka faszyzmu” przedstawił w 1974 r. w zamieszczonym na łamach „Tygodnika Powszechnego” felietonie inny skamandryta, Antoni Słonimski. Nie tając niechęci wobec międzywojennego prezesa polskiego PEN Clubu i Związku Zawodowego Literatów Polskich, Słonimski ukazywał Goetla jako koniunkturalistę i karierowicza, zarazem przeciętny talent, który zyskał popularność oraz doszedł do stanowisk i godności jedynie dzięki „podpórce władz”. Stawiał pytanie: „Co pchało tego dobrodusznego człowieka, autora paru dobrych nowel, do akceptacji całej ohydy faszyzmu, za co, za jaką cenę sprzedał swe dobre imię ?”[141]. Ta krzywdząca opinia[142] nie doczekała się w prasie krajowej żadnej repliki, głównie dlatego, że – w sytuacji kontroli wszelkich publikacji – sprostowanie, dotyczące oficjalnie źle widzianego pisarza, nie było możliwe (ani – z punktu widzenia decydentów od spraw kultury – oczekiwane). Nie została natomiast przeoczona na emigracji. Krótko odniósł się do tego Wiesław Wohnout, czyniąc w 1976 r. na łamach londyńskiego „Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza” uwagi o strategii wydawniczej PRL w stosunku do zmarłych, a z pewnych – zazwyczaj politycznych – powodów niewygodnych pisarzy[143]. O ile Wohnout wspomniał jedynie mimochodem (choć niewątpliwie jako znaczący przykład) wypowiedź Słonimskiego, o tyle zasadniczą polemikę z jego charakterystyką Goetla podjął w 1974 r. Józef Łobodowski w swym stałym, publikowanym na łamach „Wiadomości” felietonie z cyklu Worek Judaszów[144].

Po śmierci Goetla dzieje jego obecności w PRL przeszły – nie od razu, lecz dopiero w następnych dziesięcioleciach (począwszy od lat siedemdziesiątych XX w.) – w ściśle określoną reglamentację, ograniczoną do publikacji niskonakładowych, głównie prac naukowych o wąskim zasięgu czytelniczym. Goetel był wybiórczo dopuszczany do opracowań historycznoliterackich dotyczących literatury międzywojennej, jak w zarysie Lesława Eustachiewicza Między współczesnością a historią (1973)[145], gdzie wśród uwag o twórcy Ludzkości znalazł się nb. stosunkowo obszerny cytat z powieści Serce lodów, następnie w pierwszym tomie (obejmującym okres 1918–1932) zbiorowej syntezy Literatura polska 1918–1975 (1975), w którego odpowiednich częściach omówiono jego niektóre utwory (Przez płonący Wschód, Kar-Chat, Z dnia na dzień i Samuel Zborowski)[146], czy monografii Janusza Stradeckiego W kręgu Skamandra (1977), gdzie oprócz wzmianek w tekście głównym i odniesień w przypisach pisarz pojawiał się również na licznych ilustracjach[147].

Ta sytuacja miała wówczas swoje polityczno-instytucjonalne uwarunkowania. Przepisana i wywieziona z PRL w marcu 1977 r. przez pracownika delegatury krakowskiej Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, Tomasza Strzyżewskiego, a następnie wydana na Zachodzie Czarna księga cenzury zawierała wytyczne, odnoszące się również do autora „Nie warto być małym”. Zalecenie głosiło: „w pracach naukowych i specjalistycznych, pamiętnikarskich, monograficznych można bez konsultacji zwalniać nazwiska, cytaty, omówienia twórczości i działalności” wyszczególnionych twórców emigracyjnych (oprócz Goetla w tej grupie znaleźli się: Oskar Halecki, Marek Hłasko, Stanisław Kot, Marian Kukiel, Czesław Miłosz, Zygmunt Nowakowski, Andrzej Panufnik, Władysław Pobóg-Malinowski, Artur Maria Swinarski, Kazimierz Wierzyński, Józef Wittlin). Owo złagodzenie miało charakter względny, tzn. odnosiło się do poprzedniego stanu pełnej eliminacji cenzuralnej, i było w istocie nieznaczne czy wręcz iluzoryczne, ponieważ w pełni zachowywało represyjny charakter ograniczania i usuwania niepożądanych informacji przy jednoczesnym postulowaniu negatywnych ocen, wykluczających w zasadzie obiektywizm, a służących manipulacji. Złagodzenie zostało wyraźnie ograniczone następującymi dyrektywami: „nie należy jednak dopuszczać do przeceniania twórczości ww. osób bądź przedstawiania ich w zbyt pochlebnym świetle”, jak również: „w publikacjach omawiających bezpośrednio życie i twórczość którejś z podanych wyżej osób, jeżeli nie uczyniono tego w samym tekście – należy przestrzegać zasady, aby w przedmowie, posłowiu lub przypisie znalazła się krótka charakterystyka danej postaci wraz z określeniem stanowiska zajmowanego przez nią w przeszłości lub obecnie w stosunku do naszego ustroju.

W prasie specjalistycznej, kulturalnej, literackiej, społeczno-politycznej można zwalniać artykuły, eseje, opracowania na temat wymienionych osób przy zachowaniu podanych wyżej zasad.

Należy natomiast eliminować ich nazwiska oraz tytuły utworów z prasy codziennej, radio i TV, z wyjątkiem informacji krytycznych”[148].

W praktyce określone w ten sposób zasady były ściśle, a nawet z naddatkiem przestrzegane. Dość zauważyć, że w PRL-owskiej prasie kulturalnej, literackiej lub społeczno-politycznej właściwie po kres panowania komunizmu, do końca lat osiemdziesiątych, nie ukazał się ani jeden osobny artykuł czy szkic na temat Goetla[149].

Można uznać, że w zgodzie z wytycznymi urzędu cenzury pisał w 1975 r. Witold Zechenter (na marginesie rocznicowych uwag o pierwszym powojennym zjeździe pisarzy w Krakowie) o Goetlu, że „jego postawa podczas okupacji była istotnie naganna”, wskazując na łamach „Życia Literackiego” domniemane dowody jego winy: „Jako pierwszy zarejestrował się jako pisarz u władz niemieckich, zachęcając do tego innych, podobno oddał też listę członków Związku, co jednak na szczęście nie miało następstw”[150]. Dodawał enigmatycznie, że Goetel „uczestniczył w pewnych akcjach propagandowych, organizowanych przez władze okupacyjne, a że przed wojną jeszcze opowiadał się otwarcie, bo w druku, za faszyzmem, cała jego postawa świadczyła wyraźnie o stanowisku niegodnym pisarza polskiego”[151]. Tę fałszywą, zniesławiającą wersję podtrzymywał Zechenter również w swoich wspomnieniach pt. Upływa szybko życie, których drugie wydanie ukazało się w tym samym roku[152].

Wyjątkowo niefortunną, jaskrawie krzywdzącą, insynuacyjną ocenę Goetla zawarła w krótkiej, popularnej biografii Marii Dąbrowskiej (1976) Ewa Korzeniewska. Badaczka literatury przytoczyła w niej m.in. zapis z dziennika pisarki, w której Goetel przyrównany został do ministra propagandy III Rzeszy. Odnośny passus kończył następujący wywód Korzeniewskiej: „W 1938 roku pisarka zebrała swe opowiadania młodzieżowe i wydała w tomie Czyste serca. Ideały wychowawcze ówczesnych władz były już tak dalekie od humanitaryzmu i liberalizmu, iż Komisja Oceny Książek w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego odrzuciła Czyste serca jako lekturę nieodpowiednią dla młodzieży. Pisarka trafnie przypuszczała, iż kryją się za tym zlecenia Walerego [sic !] Goetla, wpływowego wówczas literata, który potem w okresie okupacji współpracował z hitlerowcami. »Ot, jakiego doczekaliśmy się Goebbelsa« – notowała Maria Dąbrowska 10 stycznia 1939 roku w swym dzienniku”[153]. Abstrahując od niefrasobliwej zamiany imienia pisarza (pomylonego z imieniem jego brata), nie sposób bez sprzeciwu, a przynajmniej poważnych zastrzeżeń, przyjąć tych opinii, zarówno samej Dąbrowskiej, jak i jej monografistki. Nie ma powodu, by prostować w tym miejscu po raz kolejny oskarżenie o współpracę autora Kar-Chatu z hitlerowcami; brak też dowodów rzekomej trafności podejrzeń Dąbrowskiej, jakoby to na mocy decyzji autora Z dnia na dzień jej tom opowiadań nie znalazł się na liście lektur zalecanych do bibliotek szkolnych, mówienie zaś o „zleceniu” Goetla (wobec czteroosobowego składu rzeczonej komisji) jest co najmniej grubą przesadą[154]. Tym bardziej więc wynikłe z animozji osobistej zestawienie go z Goebbelsem nie może być traktowane jako miarodajna ocena[155].

Warto odnotować, że zdecydowana reakcja na ten właśnie – odnoszący się do Goetla – fragment popularyzatorskiego opracowania życia i dzieła Marii Dąbrowskiej wyszła ze środowisk opozycyjnych. Pojawiła się w komentarzu Stanisława Wójcickiego w kwietniu 1977 r. w jednym z pism drugiego obiegu – związanej z Ruchem Obrony Praw Człowieka i Obywatela „Opinii”: „Pomińmy już sprawę, że w tym samym roku ta sama Komisja zatwierdziła inne utwory Dąbrowskiej – przyjęła jako lektury szkolne – o czym w tym miejscu tomiku autorka [E. Korzeniewska – przyp. K.P.] wolała zapomnieć. Każdy jednak, choćby przeciętnie zorientowany w kulturalnym życiu Polski, w historii narodu ostatnich dziesięcioleci – przeciera ze zdumienia oczy. Zdaje sobie przecież sprawę, że Walery Goetel to zmarły niedawno profesor, zasłużony geolog, wieloletni rektor Akademii Górniczo-Hutniczej, badacz Tatr, pionier idei ochrony przyrody, członek PAN itd., itd.

I wie, że zapewne autorce chodziło tu o jego brata – literata Ferdynanda, o którym z kolei powiedzieć jednym tchem i tak po prostu: »Współpracował z hitlerowcami« – jest świadectwem zupełnego braku odpowiedzialności”[156].

Ze względu na działania cenzury znamienne są dzieje charakterystyki Goetla przeznaczonej do Dziejów literatury polskiej (1969) Juliana Krzyżanowskiego. Początkowo poświęcony pisarzowi ustęp został na skutek cenzorskich ingerencji drastycznie pocięty (i zastąpiony zredukowaną wersją). W pierwszym wydaniu otrzymał on następującą postać: „Inna [w stosunku do omówionego wyżej F.A. Ossendowskiego – przyp. K.P.] była postawa Ferdynanda Goetla (1890–1960), który jako jeniec austriacki w Taszkiencie, gdzie był członkiem Rady Delegatów Robotniczych i Żołnierskich, swoją drogę do kraju przedstawił w barwnym pamiętniku Przez płonący Wschód (1924). Obserwacje życia ludów azjatyckich w nowelach Kar-Chat, Pątnik Karapeta, Ludzkość i oryginalnej formalnie powieści Z dnia na dzień (1926) oparte na podłożu rozważań natury moralnej zdobyły pisarzowi uznanie, którego jednak w przyszłości utrzymać nie zdołał ani jako człowiek, pełen podziwu dla faszyzmu, ani jako pisarz”[157]. Po ogłoszeniu drukiem – w okolicznościowej publikacji po śmierci historyka literatury – kilku sylwetek pisarzy (Kazimierz Wierzyński, Stanisław Baliński, Ferdynand Goetel oraz poeci żydowscy) w ich pierwotnej, nieocenzurowanej wersji na łamach londyńskich „Wiadomości”[158], fragment ten w późniejszych wydaniach syntezy (począwszy od wyd. III z 1979 r.) został wydatnie rozszerzony, lecz mimo to nie zyskał takiego kształtu, jak w początkowym zamyśle. Istotny passus, dotyczący autora Cyklonu: „[...] umarł na emigracji w Londynie, posądzony bowiem niesłusznie o kolaborację z okupantem, musiał z kraju uciekać”[159] – nie został nigdy przywrócony. Ostatecznie w opracowaniu Krzyżanowskiego pojawiła się rozbudowana charakterystyka twórcy[160].

Porównanie tych wersji pozwala oszacować zakres cenzorskich ingerencji. Dodać można, że zawarta w syntezie literatury polskiej Krzyżanowskiego sylwetka Goetla była w zasadzie jedynym tak obszernym, a zarazem kompetentnym i obiektywnym omówieniem twórczości pisarza opublikowanym w okresie PRL – obecnym jednak w edycjach Dziejów literatury polskiej dopiero od końca lat siedemdziesiątych, co niewątpliwie miało związek z ówczesnym złagodzeniem cenzuralnych restrykcji w stosunku do Goetla, a przypuszczalnie także z ujawnieniem na łamach prasy emigracyjnej pierwotnej, nieocenzurowanej wersji charakterystyki pisarza. Badacz doceniał w dorobku omawianego twórcy szczególnie wartość jednej pozycji – powieści Z dnia na dzień, czym niewątpliwie przyczynił się do wyróżnienia wśród dzieł Dwudziestolecia i utrwalenia w polonistycznej legendzie tego utworu, podobnie jak i cała pozostała twórczość Goetla niedostępnego dla krajowych czytelników.

Gwoli ścisłości należy jednak odnotować w tym czasie – w połowie lat siedemdziesiątych – dwa wyjątki. Pierwszy to przedruk dwu, stosunkowo niewielkich, fragmentów Wyspy na chmurnej Północy w antologii Skandynawia w oczach Polaków, opracowanej przez Zenona Ciesielskiego[161], drugim – zamieszczenie młodzieńczej humoreski Goetla Wycieczka – jak się o niej nie pisze w przygotowanym przez Jacka Kolbuszewskiego zbiorze wczesnej prozy taternickiej Czarny szczyt[162]. Parę lat później dołączył do nich jeszcze jeden tego typu tom – sporządzona przez Wojciecha Janotę antologia reportażu międzywojennego o tematyce górnośląskiej Z czarnego kraju, w której ukazał się krótki tekst Goetla Katowice. Powrót kultury[163]. Oczywiście były to zaledwie znikome ułamki dzieła, podczas gdy trzon twórczości (powieściopisarskiej, nowelistycznej, reportażowej, teatralnej) Goetla wciąż pozostawał niedostępny dla krajowego odbiorcy. Tak więc zakazany pisarz pojawił się w PRL nie w swych najwybitniejszych dokonaniach, lecz w kilku – w istocie – drobnych, choć interesujących odsłonach, mogących zwrócić nań uwagę czytelników, jednak nie na tyle reprezentatywnych, by w pełni ukazać charakter jego twórczości. Paradoksalnie zmiana sytuacji twórcy nie nastąpiła po utworzeniu drugiego obiegu, w którym autor „Nie warto być małym” pojawił się zaledwie jeden raz (i w nader skromnym wymiarze): w wydaniu osobnym ukazało się tylko opowiadanie Samson i Dalila, pochodzące z pierwszego tomu Goetla Pątnik Karapeta (1923), wydane w podziemnej oficynie Rekontra (Warszawa 1986). Wobec licznych przedruków utworów pisarzy emigracyjnych może to świadczyć o skali zapomnienia tego twórcy.

W czerwcu 1989 r. Polski Oddział PEN Clubu wydał w sprawie autora Kar-Chatu oświadczenie, w którym uznał, że pisarz „był po wojnie przedmiotem oszczerczych pomówień w związku z tendencyjną oceną jego działalności i postawy w okresie okupacji niemieckiej”. W związku z tym „Zarząd Polskiego PEN Clubu, na wniosek rodziny Ferdynanda Goetla i innych osób, zgromadził obecnie relacje wiarygodnych świadków ówczesnych wydarzeń, pisarzy i działaczy Polski Podziemnej.

Na podstawie tych relacji stwierdzamy, że Ferdynand Goetel zarówno wyjeżdżając do Katynia, jak [i] uczestnicząc w Zarządzie Stołówki RGO działał za wiedzą i aprobatą władz Rzeczypospolitej Polskiej, udzielając czynnego wsparcia pracom konspiracyjnym.

W tym stanie rzeczy Zarząd Polskiego PEN Clubu, uważając to za swój obowiązek, stwierdza bezpodstawność zarzutów wobec osoby i działalności Ferdynanda Goetla oraz domaga się, aby jego postać i dzieło przywrócone zostały społeczeństwu”[164].

W ten sposób wieloletnie starania o przywrócenie pisarzowi dobrego imienia zakończyły się sukcesem. Stało się to bez mała trzydzieści lat po jego śmierci, niejako w cieniu dokonujących się historycznych wydarzeń i zmian, ponieważ warszawskie zebranie PEN Clubu 19 czerwca 1989 r., na którym ogłoszono cytowane oświadczenie, odbyło się kilkanaście dni po przeprowadzeniu czerwcowych, częściowo wolnych wyborów parlamentarnych w Polsce. Moment dziejowy określał też w pewien sposób znaczenie tego wydarzenia, które było możliwe dopiero wraz z upadkiem komunizmu w Polsce i pozostałych państwach bloku sowieckiego.

Znamienne, że w tym czasie reakcje na oświadczenie Polskiego PEN Clubu i wezwanie do przywrócenia wyklętego pisarza i jego twórczości nie były jednomyślne, można nawet uznać, że w latach 1989–1990 wywołały małą batalię prasową – w obronie prawdy i przeciwko niej. Obok tekstów śmiało ukazujących przyczyny wieloletniej banicji Goetla z oficjalnego życia literackiego pojawiły się wypowiedzi konserwujące dotychczasową linię wykluczenia pisarza. Mimo zachodzących zmian politycznych niektóre pisma i ich publicyści, wciąż identyfikujący się z PRL-owskim systemem, bynajmniej nie zamierzali wydobywać pisarza z kręgu podejrzeń. Utrzymane w tym duchu teksty świadczyły o oporze wobec rehabilitacji nieakceptowanego z pewnych powodów twórcy, co można interpretować także jako kontestację dokonujących się zmian, przejawiających się choćby w wypełnianiu „białych plam” w obszarze historii i kultury.

Jawny brak zgody na powrót odrzucanego ze względów ideologiczno-politycznych pisarza wyrażał się w dobieranych tendencyjnie faktach biograficznych oraz dyskredytującej ocenie postawy lub twórczości, a nierzadko w oszczerczych insynuacjach, a zatem w sposobach znanych dobrze z minionego okresu. I tak w „Trybunie Ludu” autor podpisany kryptonimem „(m.)”, pod którym krył się Michał Misiorny, fałszywie zarzucił Goetlowi, że „pisał w licencjonowanym przez okupanta czasopiśmie »Przełom«” i „jako jedyny pisarz polski zarejestrował się w Propagandaamt w Warszawie”. Ponadto wyraźnie bagatelizował szykany powojennej władzy wobec autora Patrząc wstecz, podając: „Sąd Polski Ludowej nie wydał na niego żadnego wyroku, był [on] jednak poszukiwany listem gończym. To wszystko”[165]. W ten sposób komentarz dyspozycyjnego wobec dotychczasowej władzy dziennikarza i literata usiłował podważyć zasadność i wagę oświadczenia PEN Clubu, nb. wydrukowanego parę dni wcześniej na łamach „Trybuny Ludu”. Wtórował Misiornemu Kazimierz Koźniewski w „Polityce”. Mimo podkreślenia, że „Ferdynand Goetel nie był winien żadnej zdrady narodowej !”, zarazem utrzymywał, że wokół jego osoby „nie należy robić żadnej ekscytacji rehabilitacyjnej, gdyż działalność publicystyczna i polityczna Ferdynanda Goetla żadnej prawnej rehabilitacji nie wymaga, a na żadną rehabilitację opinii publicznej nie zasługuje”. Konkluzja Koźniewskiego, mimo pozorów otwartości, daleka była od obiektywizmu – zmierzała do utrzymania aury dwuznaczności wobec wykluczonego z powodów politycznych twórcy:

„Należy dzisiaj wydać i poddać ocenie czytelników najwybitniejsze książki Ferdynanda Goetla – i te publikowane w Dwudziestoleciu, i te publikowane po wojnie w Londynie, ale należy również bardzo wyraźnie ocenić polityczną szkodliwość publicystyki i działalności Ferdynanda Goetla. Jakiekolwiek zabiegi »rehabilitacyjne« podejmowane w środowisku literackim nie powinny zaciemniać i łagodzić negatywnej oceny postawy politycznej Ferdynanda Goetla – pisarza ongiś popularnego, lecz – to też chyba trzeba dodać – przecież nie wybitnego”[166].

Werdykt publicysty, dokonany według – zgodnego z reprezentowaną przez siebie opcją – kryterium politycznej akceptowalności, zawierający także sugestię artystycznej drugorzędności dzieła Goetla, był obliczony na wywołanie określonego efektu. W myśl zaleceń Koźniewskiego nie ma powodu, by ulegać „ekscytacji rehabilitacyjnej” ani traktować powojennej niedostępności utworów pisarza w kraju jako straty... Trudno w tym kontekście zlekceważyć lub uznać za mało znaczący fakt, że opinia ta wypowiedziana została przez autora, który przez wiele dziesięcioleci, do końca istnienia PRL, był tajnym współpracownikiem i cenionym informatorem Departamentu III Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego i jego kolejnych wcieleń: Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego i Ministerstwa Spraw Wewnętrznych.

Przeciwwagą dla tych głosów, starających się utrzymać status quo w wytyczaniu linii polityczno-literackiego podziału, orzekaniu o akceptowalności i nieakceptowalności utworów oraz typowaniu aprobowanych i nieaprobowanych twórców, czyli poniekąd uzurpujących sobie prawo do „panowania” nad literaturą, były artykuły przeciwnej strony starające się przywrócić „zakazanego” pisarza, występujące w obronie jego dobrego imienia i ukazujące właściwe powody wymierzonych przeciw niemu restrykcji[167]. W tym czasie zaczęto również udostępniać nieobecną przez lata twórczość Goetla, choć zapoczątkowany wtedy proces nie zakończył się, a właściwie trwa do dziś. Ukazuje to, jak trudno wprowadzić na powrót do społecznej świadomości – mimo jego rangi – dzieło twórcy wyeliminowanego z przyczyn politycznych.

Prosecuted, vilified, left unsaid.
Action taken by the Communists against Ferdynand Goetel

The paper discusses the repressive action against Ferdynand Goetel (1890–1960) taken by communist centres. This was largely due to the writer’ s participation as part of the Polish delegation to Katyn in April 1943, to the site of the Soviet massacre discovered by the Germans. A campaign of vilification and defamation had already begun during World War II, to take on the form of a political witch hunt when the Communists came to power in Poland. False accusations of collaboration with the Nazi occupiers, and the issuing of an arrest warrant in 1945, forced the writer to flee abroad. Despite considerable efforts to find and make up incriminating materials, the Communist authorities did not dare to put Goetel on a trial in absentia. As an uncompromising emigrant who would openly tell the truth about Katyn and demand freedom of speech, engaged in the struggle to regain independence by Poland, Goetel was thoroughly censored in his country, which resulted in the absolute exclusion of him and his works from circulation. Using provocation, the Security Service also attempted to persuade the writer to return. The public falsification of the truth and the creation of a negative image for Goetel in the public space of the People’ s Republic of Poland did not cease with the writer’ s death, but continued until the collapse of the Communist system when, in 1989, the Board of Polish PEN Club delivered a statement in which it defended his good name.

Bibliografia

Bolecki W., Ptasznik z Wilna. O Józefie Mackiewiczu (Zarys monograficzny), wyd. II uzup., popr. i rozsz., Kraków 2007.

Cenzura PRL. Wykaz książek podlegających niezwłocznemu wycofaniu 1 X 1951 r., posłowie Z. Żmigrodzki, Wrocław 2002.

Charków – Katyń – Twer. W sześćdziesiątą rocznicę zbrodni, red. A. Kola, J. Sziling, Toruń 2001.

Chwastyk-Kowalczyk J., Katyń, dipisi, PKPR na łamach polskich czasopism uchodźczych, Kielce 2011.

Gałęzowski M., Wierni Polsce. Ludzie konspiracji piłsudczykowskiej 1939–1947, Warszawa 2005.

Goetel F., Dzieła wybrane, red. K. Polechoński, I. Sadowska, M. Urbanowski, t. 3: Czasy wojny, wstęp W. Bartoszewski, oprac. przypisów, posłowie M. Gałęzowski, Kraków 2005; t. 5: Pisma polityczne. „Pod znakiem faszyzmu” oraz szkice rozproszone 1921–1955, wybór, wstęp i oprac. M. Urbanowski, Kraków 2006.

Goetel F., Listy do redaktorów „Wiadomości”, oprac. i przypisami opatrzył M.Ł. Lutomierski, Toruń 2014 [właśc. 2015].

Goetel F., Lot do Katynia, podał do druku P. Żaroń, „Przegląd Tygodniowy” 1989, nr 21.

Goetel F., Raport z Katynia dla Polskiego Czerwonego Krzyża [do druku podał i notą poprzedził M. Kledzik], „Przekrój” 1989, nr 2297.

Jankowski S.M., Kotarba R., Literaci a sprawa katyńska – 1945, Kraków 2003.

Jażborowska I., Jabłokow A., Zoria J., Katyń. Zbrodnia chroniona tajemnicą państwową, przeł. M. Putrament i A. Wołodźko-Butkiewicz, Warszawa 1998.

Kadell F., Kłamstwo katyńskie. Historia pewnej manipulacji. Fakty, dokumenty, świadkowie, przeł. J. Pasieka, Wrocław 2008.

Katyń. Dokumenty zbrodni, t. 4: Echa Katynia kwiecień 1943 – marzec 2005, oprac. W. Materski, E. Rosowska, B. Woszczyński, N.S. Lebiediewa, N.A. Pietrosowa, Warszawa 2006.

Katyń. Relacje, wspomnienia, publicystyka, wstęp i oprac. A.L. Szcześniak, Warszawa 1989.

Kisielewski S., O Ferdynandzie Goetlu (1890–1960), „Ład” 1990, nr 15.

Kolińska K., Parnas w Oborach, Warszawa 2000.

Mackiewicz J., Katyń – zbrodnia bez sądu i kary, zebrał i oprac. J. Trznadel, Warszawa 1997.

Polechoński K., Ferdynand Goetel w Katyniu, „Arcana” 2009, nr 1.

Polechoński K., Pisarz w czasach wojny i emigracji. Ferdynand Goetel i jego twórczość w latach 1939–1960, Wrocław 2012.

Trznadel J., Powrót rozstrzelanej armii (Katyń – fakty, rewizje, poglądy), Komorów [1994].

Trznadel J., Spojrzeć na Eurydykę. Szkice literackie, Kraków 2003.

Urbanowski M., Człowiek z głębszego podziemia. Życie i twórczość Jana Emila Skiwskiego, Kraków 2003.

Wolsza T., „Katyń to już na zawsze katy i katowani”. W „polskim Londynie” o sowieckiej zbrodni w Katyniu (1940–1956), Warszawa 2008.

Z listów do Mieczysława Grydzewskiego 1946–1966, wybór, wstęp i oprac. R. Habielski, London 1990.

Zawodny J.K., Katyń, przedmowa Z. Brzeziński, Paris 1989.

Zbrodnia katyńska w kręgu prawdy i kłamstwa, red. S. Kalbarczyk, Warszawa 2010.

Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów, przedmowa W. Anders, Londyn 1948; wyd. II (zmienione i uzup.) Londyn 1950; wyd. IX, Londyn 1982.

Kamila Budrowska

Uniwersytet w Białymstoku

Wykluczanie Nałkowskiej.
Cenzura wobec Zofii Nałkowskiej w latach 1945–1954[1]

Powojenna pozycja społeczna i zawodowa Zofii Nałkowskiej, jednej z najwybitniejszych pisarek międzywojnia, zdaje się – przy pierwszym oglądzie – bardzo dobra: hołubiona przez władze, czczona podczas jubileuszy, a przede wszystkim wydawana regularnie i w wielotysięcznych nakładach. W numerze 22 pisma „Odrodzenie” z 29 kwietnia 1945 r. ukazuje się pierwszy odcinek jej nowej powieści z takim oto komentarzem Tadeusza Brezy: „Okres krakowski rozpoczęło »Odrodzenie« Węzłami życia. Większa część kraju odzyskała wolność i wtedy mógł się odezwać głos Zofii Nałkowskiej. To tak jak gdyby znowu dzwon Zygmunta zabrzmiał ! – zakrzyknął emfatycznie pewien jej entuzjasta”[2].

Gdy jednak przeanalizować życiową sytuację Nałkowskiej, przyjrzeć się bliżej sposobom cenzurowania, peregrynacjom wydawniczym jej utworów, przeczytać dzienniki, okaże się, że od końca wojny aż do śmierci w grudniu 1954 r. władze dokonywały prób wykluczania części jej dorobku z publicznej przestrzeni. Wykluczania prowadzonego równolegle na kilku poziomach – jako pisarki przedwojennej, jako reprezentantki „kultury burżuazyjnej”, jako autorki powieści psychologicznych i o tematyce „kobiecej” – z wyraźnym wzmożeniem i zaostrzeniem działań w okresie stalinowskim.

Drugą wojnę światową przeżyło wielu pisarzy należących do formacji modernistycznej, debiutujących na przełomie wieku XIX i XX lub w pierwszych latach XX. W tej liczbie najwybitniejsi – Leopold Staff, Julian Tuwim, Zofia Nałkowska, obok nich liczni mniej popularni i o mniejszym potencjale twórczym. Wszyscy oni witają lubelską Polskę, mając znaczący dorobek literacki, ugruntowaną pozycję, ale i niosąc na barkach trudne przeżycia wojenne. Przede wszystkim zaś zrujnowane zdrowie, strzaskaną przedwojenną stabilizację i zaawansowany wiek. W 1945 r. Tuwim ma lat 51, Nałkowska – 61, Staff – 67. Na dzisiejsze standardy może niewiele, ale za nimi okupacja, powstanie, wojenna tułaczka czy emigracja i trudna decyzja o powrocie do kraju. Z wymienionych tylko Staff dożyje „odwilży”, pozostali umrą wcześniej.

Minister kultury i sztuki Stefan Dybowski wręcza Zofii Nałkowskiej Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski z okazji jubileuszu 50-lecia twórczości pisarki, Warszawa 1952 r. (fot. Wojciech Kondracki/Polska Agencja Prasowa).

O ile trudno myśleć o wspólnocie estetycznej czy tematycznej powojennej twórczości „starych mistrzów”, o tyle zasadne wydaje się porównanie ich sytuacji egzystencjalnej. Nowy ład społeczno-polityczny zastaje zmęczonych starzejących się ludzi, utrzymujących się uprzednio tylko z pisarskiej pracy i nieumiejących zarobkować inaczej, którzy – chcąc odbudować swoje życie – muszą poczynić próbę dostosowania się do nowych okoliczności i nowych zasad funkcjonowania kultury. Niektórym zaistnienie w odmienionej rzeczywistości przychodzi łatwiej, innym trudniej. Nałkowskiej pomaga w tym talent, gwarantujący w latach 1945–1948 minimalną choćby pisarską niezależność.

W artykule chciałabym prześledzić sposoby cenzurowania dorobku autorki Granicy, upatrując w nich formy represjonowania i eliminowania jej dzieł z czytelniczego obiegu. Szczególną uwagą otoczone będą zatem wszelkie próby wymuszania zmian, zatrzymywania poszczególnych tekstów, opóźniania publikacji, sterowania recepcją, a z drugiej strony – reakcja samej Nałkowskiej. Materiałem badawczym są archiwalia z zespołu Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk zestawione z utworami literackimi (jeśli istnieją – z wieloma ich wariantami), artykułami naukowymi i recenzjami na temat dorobku pisarki pochodzącymi z lat 1945–1954 oraz jej dziennikami. Rozważania odzwierciedlić mają chronologię cenzurowania tekstów, które sprawiły urzędnikom z Mysiej najwięcej kłopotów, a nie chronologię ich powstawania czy wydawania.

Węzły życia

Zofia Nałkowska okazała się dla komunistycznych władz niewygodna nie tylko jako reprezentantka międzywojennego parnasu literackiego, ale także – a może przede wszystkim – jako reprezentantka pewnej formacji politycznej i kulturowej. Córka jednego z najwybitniejszych polskich geografów i publicystów, żona sanacyjnego oficera, światowa dama prowadząca znany salon artystyczny zdecydowanie nie mieściła się w wizji inteligenta z awansu zawdzięczającego wszystko możnym decydentom. Sama pisarka, nie mając zaraz po wojnie wiedzy o tym, jak głębokie przeobrażenia zajdą w kraju, i nie do końca zdając sobie sprawę z „wywrotowego” charakteru własnej osoby i przeszłości, uczyniła z nich kanwę wzmiankowanych już Węzłów życia. Powieść, która w jej zamierzeniu miała się stać opus magnum, nie mogła się spotkać z przychylnym odbiorem władz. Po pierwodruku w „Odrodzeniu”, gdy przyszedł czas na wydanie książkowe, zaczęły się prawdziwe kłopoty.

John M. Bates w artykule Cenzura w epoce stalinowskiej przedstawia pokrótce dzieje edytorskie utworu, wzmiankując o kwestii jego przeobrażeń[3]. Jako że sprawa wydaje się dość skomplikowana, przypomnę historię wydań powieści. Pierwszy druk Węzłów życia miał miejsce w 1945 r. w „Odrodzeniu” w numerach 13–29, 31–33, 36–37. Druk kończy się informacją: „Koniec części drugiej” i zamyka go rozdział o chorobie Oxeńskiego. Jednotomowe wydanie książkowe ukazało się w „Czytelniku” w 1948 r. W tej samej oficynie wydano też poprawioną wersję, już w dwóch tomach, w 1950 (t. 1) i 1954 r. (t. 2). Tom drugi był wcześniej publikowany we fragmentach w „Twórczości” nr 11 (s. 41–86) oraz nr 12 (s. 17–67) z 1953 r. Pierwodruk książkowy liczy 284 strony i jest datowany na „1939–1948”. Wedle stopki drukarskiej druk ukończono we wrześniu 1948 r. Drugie wydanie, w tym samym formacie, liczy: t. 1 – 171 stron i t. 2 – 139 stron. Rozszerzenie obejmuje więc 26 stron tekstu. Tom pierwszy ma na końcu adnotację: „Koniec tomu pierwszego” i informację o ukończeniu druku 22 sierpnia 1950 r. Na końcu tomu drugiego widnieje data: „1953 r.”, a w stopce informacja o ukończeniu druku w marcu 1954 r. Przypomnijmy – Zofia Nałkowska umiera 17 grudnia 1954 r.

Mamy więc aż cztery postacie tekstu: tę z „Odrodzenia”, druk z 1948 r. (I wydanie książkowe), z „Twórczości” oraz druk z roku 1950 i 1954 (II wydanie książkowe). Na podstawie oględzin „Odrodzenia” można dojść do wniosku, że wszelkie propozycje GUKPPiW co do zmian w jednotomowym wydaniu z 1948 r. odnoszą się do wersji czasopiśmiennej. Maszynopisy tej właśnie postaci tekstu musieli czytać i opiniować cenzorzy.

Przekształcenia o charakterze politycznym (zmiana obrazu września 1939 r. oraz pogłębienie krytyki rządu sanacyjnego) wprowadziła autorka pod wpływem niechętnych opinii instancji kontrolujących. Zachowały się dokumenty rozstrzygające o tym bezspornie.

Recenzja I, podpisana 7 września 1948 r. przez dr Zofię Kaniową:

„Akcja powieści rozgrywa się na kilka miesięcy przed wybuchem II wojny światowej w sferach najwyższych dygnitarzy państwowych Polski przedwojennej.

Jest to ostra krytyka sanacji. Autorka pokazuje dawnych bojowników niepodległościowych i wolnościowych w jakże zmienionych postaciach. Jakże daleko odbiegli oni od owych ideałów sprawiedliwości i równości klasowej, za które cierpieli za młodu. Zapominają, że kwalifikują jako przestępstwo czyny, z których dumni byli w swej młodości, że »ci w więzieniach«, ci przestępcy polityczni to są po prostu »ludzie innego zdania« (s. 145). Otępieli w luksusie i bogactwie, nieczuli na nędzę ludu, na męki »politycznych« ginących w więzieniach, w swym pojęciu »silni, zwarci, gotowi«, wierzą w niezachwianość swych pozycji.

Na tym tle autorka snuje konflikty miłosne, przedziwne komplikacje uczuciowe, do jakich zdolne jest serce ludzkie. Książka ciekawa. Można by jej zarzucić zbytnie epatowanie niedopowiedzeniami, unikanie nazwisk. Stąd trudność w rozpoznaniu przedstawionych przez nią postaci z ówczesnego rządu.

Zdania takie jak wyżej cytowane, słuszne z punktu widzenia etyki, z punktu widzenia państwowego sieją zamęt.

Proponowane ingerencje: s. 8, 19, 33, 35, 36, 144, 145, 149, 159, 169”[4].

Recenzja kolejna, bardzo długa, sporządzona jest przez cenzorkę z Krakowa, J. Morawską. Na opinii ktoś dokonał licznych podkreśleń czerwonym ołówkiem. Proponuje się udzielić zezwolenia po dokonaniu ingerencji. Na recenzji u dołu strony widnieje adnotacja: „Omówić z dr. Kamińskim [lekcja niepewna] i udzielić zezwolenia”. Przytaczam fragmenty:

„Cechą charakterystyczną książki jest duża mglistość i atmosfera niedomówień. Autorka nie wypowiada się wyraźnie co do swego stanowiska na temat przedstawianych zagadnień.

Wszystkie postacie są raczej sympatyczne, bo budzą zrozumienie ich przemian u czytelnika, żadna nie jest mocno zarysowana, żadna nie jest odpychająca, w żadnej nie widać wyraźnie zdrady i załamania się charakteru. Ta pewna »miękkość« ujęcia tematu, to psychologizowanie zaciemniają właściwy obraz rzeczywistego odstępstwa i podłości bohaterów książki.

Akcenty antyniemieckie – dość słabe i ogólnikowe. Akcenty współczucia dla więźniów politycznych – dość niewyraźne. Naświetlenie marszałka Piłsudskiego – dopuszczalne. Język książki – literacki. Pozycja wydawnicza – dodatnia, ale jedynie ze względu na połączenia nazwiska autorki z krytyczną (choć dość mgliście ujawnioną) postawą wobec działaczy sanacyjnych.

Uwagi dla wydawcy:

s. 8 – słowo »rosyjskich« zamienić na »carskich«;

s. 93 – wykreślić słowo »egzotyczną«;

s. 98 – zastąpić: »Żyd albo nawet komunista« – przez np. »niepożądany element« lub coś w tym rodzaju;

s. 99 – skreślić zdanie: »I przecież ostatecznie to są także ludzie«;

s. 149 – przeredagować całe zdanie – a bezwzględnie skreślić lub zastąpić: »spontaniczną, sarmacką, głęboko tkwiącą w biologii«. Zwierzchnicy utrzymują ingerencje na stronach 98, 99 i 149”[5].

Kolejna karta przynosi uzupełnienie opinii, a dotyczy dalszego ciągu powieści. Podpisana kilkakrotnie: 15, 20, 28 września oraz 12 października 1948 r., zawsze przez J. Morawską. Najwyraźniej ostatnie partie maszynopisu dostarczano pośpiesznie, małymi fragmentami. Jest nawet uwaga na temat jego nieczytelności (prawdopodobne liczne poprawki).

„Autorka opisuje nastroje i przeżycia swoich bohaterów w dniach poprzedzających bezpośrednio napad niemiecki oraz pierwsze dni wojny. Brak strony 194;

s. 195 – do usunięcia niewiążący się na 100% z treścią urywek o antysemityzmie jednego z bohaterów;

s. 185 – słowo »Moskalom« można zastąpić;

s. 186 – nazwanie strzelców »wspaniałymi chłopakami, jak lwy« można zastąpić mniejszym superlatywem;

s. 225 – żadnych zastrzeżeń;

s. 242 – prowincja warszawska we wrześniu i listopadzie 1939 r. – podczas oblężenia Warszawy – żadnych zastrzeżeń;

s. 256 – autorka przedstawia wybieranie się i początek drogi powrotnej do Warszawy jednej z głównych postaci powieści – generałowej Agaty z córką. Bardzo niesympatycznie odcina się od dość wiernego opisu wydarzeń, niewłaściwe potraktowanie przez autorkę pierwszych w powieści Niemców (s. 252–253). Są oni zbyt »zwyczajni« i zbyt polscy. Jeżeli byłby to koniec książki, należałoby zasugerować autorce zmianę naświetlenia tych niemieckich żołnierzy – niechby to byli przynajmniej Niemcy”[6].

Z akt nie wynika, które ingerencje wprowadzono, oględziny wydania potwierdzają utrzymanie ingerencji na stronie 8.

Opinię ostatnią sporządziła E. Kozłowska 28 września 1948 r., a dalszy ciąg – 1 października, a więc już po wydaniu zgody na skład. Urzędniczka nie postuluje żadnych ingerencji. Przytaczam konkluzję: „Książkę uważam za pozycję dodatnią, nie przeceniając jednak jej znaczenia społeczno-wychowawczego. Napisana jest ze znajomością ówczesnych stosunków i środowiska rządzącego, lecz zbyt rozwlekle, z nadmiarem zbytecznych [lekcja niepewna] detali opisowych”[7].

Wyraźnie więc widać, że zmian cenzuralnych dokonano nie tylko pomiędzy poszczególnymi wydaniami książkowymi, ale już wcześniej – przed pierwodrukiem książkowym powieści. Ingerencje cenzury nie ominęły Węzłów życia i w 1948 r., jeszcze przed wprowadzeniem „twardego kursu”, na co wpływ miała z pewnością podjęta tematyka. Możemy przypuszczać też, że to sama Nałkowska dokonywała, na wyraźną sugestię urzędu, przekształceń tekstu, stąd dostarczanie do oceny fragmentów i pewne opóźnienia. Na ostateczne potwierdzenie takiej hipotezy mogłyby jednak pozwolić tylko maszynopisy korekty pochodzące z GUKPPiW, o których wiemy, że je niszczono zgodnie z procedurą[8], lub bezpośrednie świadectwo autorki. „Szczotek”, rzecz jasna, nie udało się odnaleźć, zapisy dziennikowe, dając pojęcie o trudach i uciążliwości pracy przy Węzłach życia, nie przedstawiają szczegółowo kwestii zmian wymuszanych przez – by użyć określenia pisarki – „czytaczy” czy „redaktorów”[9]. Wiemy jedynie, że pracuje autorka Medalionów, starając się uwzględnić uwagi czujnego cenzora[10].

Większość zmian w powieści – a wszystkie najważniejsze – dotyczy opisów pierwszych dni wojny. Warto zastanowić się więc, kiedy autorka mogła podjąć decyzję o rozszerzeniu powieści. Jeśli przyjąć zgodnie ze stopką wydania pierwszego, że druk ukończono we wrześniu 1948 r. (bardziej prawdopodobny wydaje się październik), a publikacja pierwszego tomu wydania dwutomowego z adnotacją: „Koniec tomu pierwszego” miała miejsce w sierpniu 1950 r., to decyzja musiała zapaść pomiędzy tymi wydarzeniami. Z zapisów w dzienniku wynika, że 20 czerwca 1949 r. Nałkowska była w „Czytelniku” na rozmowie w sprawie Węzłów życia, a pod datą 3 lipca czytamy:

„Postanowiłam być w Łodzi przez całe trzy miesiące i napisać obie książki; mianowicie: skończyć książkę o ojcu, której mam trzy rozdziały, a będzie pewno jeszcze siedem, i z jednego tomu Węzłów życia zrobić dwa, wykorzystując zmarnowane materiały. Mimo napaści Sandauera, Żółkiewskiego i wszystkich (prócz katolika Jasienicy) – nowy redaktor Stefczyk w »Czytelniku« chce jak najprędzej zrobić to drugie, dwutomowe wydanie. Obie książki mają być gotowe na pierwszego października”[11].

Warto od razu zauważyć, że traktuje pisarka propozycję rozszerzenia powieści nie tyle jako opresję, ale raczej szansę na poprawienie niezbyt przychylnie przyjętego dzieła. Nie do końca jest chyba świadoma kierunku zmian, jakie przyjdzie jej wprowadzić.

Przyjrzyjmy się teraz cenzorskim raportom dotyczącym owego wznowienia.

W aktach „Czytelnika” znajduje się recenzja wtórna, sporządzona w lutym 1950 r., akceptująca ewentualne wydrukowanie tekstu w kształcie z 1948 r. Przytaczam podsumowanie: „Autorka bezsprzecznie podeszła do tematu realistycznie i bez sentymentów, lecz można jej zarzucić jeden zasadniczy błąd ideologiczny. [...] Pomimo to książka jest wartościowa i pozytywna”[12]. Wzmiankowany „błąd” dotyczy oceny obozu piłsudczyków.

W kolejnej chronologicznie opinii z 10 maja 1950 r. cenzor Zofia Kaniowa udziela zezwolenia na druk, jest jednak dość krytyczna i postuluje liczne ingerencje. Warto zauważyć, że pisze o tekście poprawionym, co wydaje się konsekwentne, jeśli przyjąć, że cyzeluje Nałkowska powieść, począwszy od lata 1949 r. Streszczenie przytaczam w całości:

„Powieść Nałkowskiej mimo jej błędów i niedomówień jest pozycją wartościową w dorobku naszej literatury powojennej. Tekst poprawiony [podkr. – K.B.] łagodzi usterki pierwotnego wydania i nadaje się do wznowienia po przeprowadzeniu następujących ingerencji:

str. 38 – ustęp szkodliwy zwłaszcza w obecnej sytuacji. Rozładowanie w dalszym tekście zbyt słabe;

str. 53–55 i 56–57 – autorka mimo postawy krytycznej w stosunku do grupy piłsudczykowskiej, sfilistrzałej po dojściu do władzy, pozostaje niejako pod urokiem osoby Piłsudskiego. Zakreślone ustępy należałoby raczej skreślić. Po co pielęgnować legendę o Piłsudskim ?

str. 90 i 171 – zakreślone ustępy niebezpieczne z powodu możliwości niewłaściwej interpretacji”[13].

Tak więc między lutym a majem GUKPPiW diametralnie zmienia opinię co do zasadności wznowienia Węzłów życia w postaci znanej już czytelnikom. Nie przeszkadza w tym sygnalizowany fakt, iż przerobiła Nałkowska jednotomową postać tekstu i to nową wersję dzieła czytają najprawdopodobniej cenzorzy. Pierwszy tom drugiego wydania ujrzy światło dzienne 22 sierpnia 1950 r., z zachowanych dokumentów nie wynika, czy dokonano jeszcze dodatkowych przekształceń proponowanych przez cenzor Kaniową.

Konsekwentnie, zgodnie z linią zaostrzającej się kontroli słowa, w recenzji wtórnej sporządzonej w październiku 1950 r. odmawia się zgody na kolejne wydanie powieści, wysuwając już bardzo poważne oskarżenia natury politycznej: „Nie wolno, pod groźbą niedomówień, a więc zafałszowania historii, zająć się tak tematem w sposób marginesowy, na kanwie wydarzeń nietypowych, psychologicznych, które nie są podporządkowane głównemu tematowi. [...] Wyjaśnić »wrzesień« to znaczy zdemaskować ludzi, którzy go spowodowali, ukazać ich właściwą rolę i wymiar w całości frontu burżuazyjnego”[14].

Cenzor pisze o wprowadzonych zmianach, podkreślając ich niewielki zakres: „zmiany nieznaczne, o charakterze korekty literackiej”. To po tej opinii przychodzi ostateczna decyzja o innym naświetleniu spraw związanych z obozem piłsudczyków. Zofia Nałkowska, jeśli chce, by druga część powieści ujrzała światło dzienne, musi dopisać bardzo poprawną politycznie część.

Drugi tom Węzłów życia trafia do urzędu cenzury pod koniec 1953 r. Zauważmy, że praca nad nim zajęła aż trzy lata mimo optymistycznej deklaracji z lipca 1949 r., że dwutomowa postać utworu będzie gotowa na 1 października (domyślnie – 1949 r.). Obywatelka Bażańska stwierdza, że w książce znajdują się błędne politycznie tezy, mimo to drugi tom nadaje się do wydania. Przytaczam najważniejsze wyimki z recenzji datowanej na 25 listopada 1953 r.:

„Najpoważniejszym pozytywem książki jest pokazanie korupcji kół rządzących [...]. Niestety w książce tej Nałkowska rzuciła tezę, iż to, co czynili piłsudczycy po dorwaniu się do władzy, było zdradą wobec pięknej, rewolucyjnej przeszłości. [...] Mimo poważnych błędów tej książki uważam, że można ją wydać ze względu na osobę autorki”[15].

Kolejną pozytywną ocenę formułuje w lutym 1954 r. cenzor Renata Światycka:

„Jest to drugi tom powieści, wydanej w 1948 r. jako całość. Obejmuje on okres luty–wrzesień 1939. Autorka charakteryzuje bardzo dobrze stan kraju przed [klęską] i w czasie klęski wrześniowej i wyjaśnia jej powody. Akcja kończy się powrotem bohaterów do Warszawy po jej kapitulacji. Dziwnym się wydaje, że Nałkowska nie wspomniała o oswobodzeniu przez Związek Radziecki Zachodniej Białorusi i Ukrainy”[16].

Proponuje dwie ingerencje, które nie zostają uwzględnione, podobnie jak kuriozalny postulat końcowy. Zgoda na druk przychodzi 23 lutego 1954 r., na spory nakład: ponad 10 tys. egzemplarzy.

Z zapisów dziennikowych wynika, że praca nad drugim tomem powieści zajęła Zofii Nałkowskiej wiele czasu i była niezwykle trudna. Wielokrotnie wzmiankuje pisarka o bezradności wobec rozrastającego się tekstu i ogromie notatek, pod którymi ginie. Stale „doczytuje” też różne prace, by pogłębić i uzupełnić tekst, w tym niektóre prawdziwie zadziwiające: „Kupiłam tu parę książek z myślą o drugim tomie Węzłów życia – pisze w Dzienniku – w tym Empiriokrytycyzm Lenina [właśc. Materializm a empiriokrytycyzm, 1909]”[17]. Wydaje się, że próbuje połączyć dwa zadania – poprawić tekst zgodnie z wytycznymi GUKPPiW oraz przydać mu elementów realistycznych, by odeprzeć zarzuty krytyki o to, że jest „fałszywy”. Jeśli wiemy, że zalecenia urzędu cenzury zmieniały się na przestrzeni lat 1949–1953 wielokrotnie, a – mając wgląd w recenzje utworu – widzimy, że zarzuty były bardzo głębokie, nie dziwi frustracja i zniechęcenie wybitnej artystki mierzącej się z zadaniem niewykonalnym.

Nie da się na podstawie cenzorskich recenzji wyrokować, które zmiany, poza pojedynczymi, dokonane są na podstawie bezpośrednich zaleceń GUKPPiW, a które wprowadziła w utworze sama pisarka w związku z zarzutami z Mysiej. Można jedynie wyrobić sobie opinię na temat kierunków owych wymuszonych przekształceń – ostrzejszej krytyki obozu piłsudczyków, pogłębienia obrazu chaosu i bezradności we wrześniu 1939 r. Do takich wniosków dochodzi Zbigniew Jarosiński, stwierdzając, że zaprezentowany w drugim wydaniu tekstu obraz Września nie różni się wiele od oficjalnej propagandowej wersji wydarzeń[18].

22 kwietnia 1952 r. pisarka notuje w Dzienniku: „[...] dużo piszę Węzłów. Właściwie: na dużo przystaję. Ach, ten materiał nieprzeliczony, który musi się zmarnować... Bo wtopić to w akcję jest niepodobieństwem – zwłaszcza dziś, gdy myśli się wciąż o wskazaniach [podkr. – K.B.] i zarzutach, o czytelniku”[19].

Niedobra miłość

Duże zastrzeżenia urzędników budzi także powieść Niedobra miłość. Romans prowincjonalny (cenzorzy posługują się tylko pierwszą częścią tytułu). Jej pierwodruk miał miejsce w 1928 r., wydano ją jeszcze trzy razy przed wojną, potem w „liberalnym” roku 1946[20], ale gdy trafiła do urzędu raz jeszcze w 1951 r., zaczęły się kłopoty. W aktach zachowały się dwie opinie podpisane we wrześniu tegoż roku. Cenzor Piklikiewicz na początku obszernie streszcza Niedobrą miłość, potem przechodzi do oceny zasadności wznowienia:

„Powieść jest słabą ilustracją okresu międzywojennego (jego początków) i z marksistowskiego punktu widzenia reprezentuje wartość niemal równą zeru, że zaś nie jest ona pod względem artystyczno-literackim poważniejszą pozycją polskiego piśmiennictwa, przeto wydaje się, że jedynym motywem czy argumentem przemawiającym na rzecz wydania tej książki jest możliwość pozyskania dla naszej twórczości talentu Nałkowskiej, jest nakaz walki o przeciągnięcie na naszą stronę zdolniejszych z grona starych pisarzy, którzy nie są zdecydowanymi wrogami nowego ustroju.

Na stronie 93, w zdaniu »rozmawiał nawet z Żydami«, należy słowo »nawet« zastąpić słowem »także«”[21].

Druga opinia jest znacznie ostrzejsza, cenzor Dobrzyński nie udziela zgody na skład. Warto zwrócić uwagę na złośliwą ocenę całokształtu dorobku Nałkowskiej:

„Dziwną wydaje się propozycja wydania książki Niedobra miłość Zofii Nałkowskiej. Pozycja pozbawiona jakichkolwiek wartości już nie tylko ideologicznych czy politycznych, ale i literackich. [...] Wątek miłosny bzdurny, zupełnie w stylu Nałkowskiej [podkr. – K.B.]. Nie ma w zasadzie ani jednej nie tylko pozytywnej, ale chociaż zdrowej społecznie postaci [...]. Powieść nastawiona jest na gust przedwojennych pracownic domowych, w najlepszym razie drobnomieszczaństwa. I wydanie z 1946 r. wydaje się poważnym błędem, nie widzę powodu powtarzania go. Reasumując, powieść w żaden sposób nie powinna się ukazać”[22].

U dołu karty z pierwszą opinią widnieje jednak adnotacja zwierzchnika: „Udzielić zezwolenia na skład. Ing[erencja] na stronie 74 (uzgodniono z tow. [Pawłem] Hoffmanem – KC). 5 X 1951”, podpis nieczytelny. Wiadomo, że partyjna „Książka i Wiedza” opublikowała powieść w 1952 r., wprowadzono też zmianę, o którą upomina się cenzor (różnice stron – 93 albo 74 – wynikają prawdopodobnie z nowego składu). Jednakże w związku z pojawiającymi się zastrzeżeniami oraz ogólnie nieprzyjazną atmosferą wokół przedwojennego dorobku literackiego pisarki w lutym 1952 r., a więc już po oficjalnej zgodzie na skład i zatwierdzeniu sprawy na wysokim szczeblu partyjnym, Niedobra miłość trafia raz jeszcze w ręce urzędników GUKPPiW. Skierowanie powieści do ponownego czytania ma też związek z pozycją Nałkowskiej na literackim parnasie, o czym wspomina bez ogródek cenzor Piklikiewicz: „jedynym motywem czy argumentem przemawiającym na rzecz wydania tej książki jest możliwość pozyskania dla naszej twórczości talentu Nałkowskiej”[23]. Urząd potrzebuje po prostu jeszcze jednej zatwierdzającej druk recenzji, stąd kolejna, trzecia już opinia. Cenzor Probołowska wywiązuje się z powierzonego zadania bez zarzutu. Wydobywa z Niedobrej miłości – wbrew intencjom i głównej tematyce tekstu – jej polityczne walory:

„Powieść psychologiczna z okresu międzywojennego – jej zagadnieniem naczelnym jest miłość – jako uczucie od człowieka niezależne, wdzierające się siłą niszczycielską w życie rodzinne, odbierające spokój i szczęście tym, którzy jej się oddali z samozaparciem (Renata, Nina).

Powieść przesiąknięta jest duchem fatalizmu – czyny ludzkie, działalność poszczególnych osób są określone granicami socjalnych i emocjonalnych czynników, nie dadzą się odwrócić – ludzie są ślepym narzędziem w rękach losu, który nimi się posługuje jak marionetkami (rola Renaty – kobieta, która wbrew swej naturze, wnosi ze sobą zło, przynosząc innym nieszczęście).

Autorka kreśli obraz życia warstwy ziemiańskiej, która w okresie po I wojnie światowej na ziemiach wschodnich wyznacza politykę ucisku narodowościowego i klasowego i znajduje się już na szczeblu swego rozpadu. Autorka ukazuje nam upadek moralny i intelektualny tej warstwy – ustępuje ona miejsca klasie kapitalistycznej, którą w powieści reprezentuje cudzoziemka (Fleur).

Uważam, że książkę można wydać, gdyż pomimo jej braków daje ona jednak obraz warstw ziemiańskich i inteligencji, pokazuje nam, jak warstwy rządzące Polski sanacyjnej realizowały politykę nacisku względem chłopów i innych narodowości na ziemiach wschodnich”[24].

Jakie wnioski nasuwają się po analizie przytoczonego materiału źródłowego ? Po pierwsze, uwidacznia się opisywana po wielekroć przez badaczy zasada cenzurowania tekstu nie ze względu na treść, ale czynniki wobec niego zewnętrzne – w tym wypadku pozycję autora[25]. „Z twórcami tej miary [co Maria Dąbrowska – K.B.] trzeba było rozmawiać [...] – pisze Konrad Rokicki. – Władze liczyły, że z czasem objawią się nowe talenty, które zmienią hierarchię upodobań czytelniczych, a przy tym będą lepiej wypełniać zadania stawiane literaturze przez partię”[26].

Podobnie jak Dąbrowską traktowano i autorkę Granicy. Zastąpić jej kimś innym w artystycznym gwiazdozbiorze nie było łatwo, wydawać bez zastrzeżeń tekstów – także nie. Nałkowskiej wybacza się więc liczne „błędy”, poszukując w utworach elementów, które można zinterpretować jako aktualne, w wypadku Niedobrej miłości: opis rozpadu świata kapitalistycznego, krytykę burżuazji, krytykę ucisku narodowego i społecznego. Powieść wykorzystuje doświadczenie biograficzne autorki, która lata 1923–1926 spędziła jako żona podpułkownika Jana Tomasza Gorzechowskiego w środowisku ziemiańskim na Kresach[27]. W bogatym w szczegół tekście, ze starannie zarysowanym tłem, bez trudu udaje się zatem odnaleźć elementy pożądane przez decydentów. To wniosek drugi: obserwacyjne mistrzostwo, wieloaspektowość i bogactwo znaczeń „obraca się” przeciwko powieści, którą można różnorodnie zinterpretować.

Po trzecie, „kobiecość”, romansową tematykę uznają urzędnicy GUKPPiW za poważną usterkę tekstu, jednocześnie przyznając, że jest to ujęcie typowe dla Nałkowskiej. „Wątek miłosny bzdurny, zupełnie w stylu Nałkowskiej” – stwierdza cenzor Dobrzyński. I pisze dalej: „Powieść nastawiona jest na gust przedwojennych pracownic domowych, w najlepszym razie drobnomieszczaństwa”. Wtóruje mu Probołowska, wyliczająca liczne postacie kobiece – Renatę, Ninę, Fleur: „jej [powieści – K.B.] zagadnieniem naczelnym jest miłość – jako uczucie od człowieka niezależne, wdzierające się siłą niszczycielską w życie rodzinne, odbierające spokój i szczęście tym, którzy jej się oddali z samozaparciem [...] książkę można wydać [...] pomimo jej braków”.

W niechętnym wobec podejmowania tematyki miłosnej stanowisku cenzorów można dostrzec przejawy cenzury obyczajowej. Wprawdzie dekret z 5 lipca 1946 r. stanowił, iż niedozwolone są jedynie treści naruszające [podkr. – K.B.] dobre obyczaje[28], ale praktyka kontroli była w tym względzie inna: znacznie surowsza. Pisałam o tym szerzej w innym miejscu[29], tu tylko zaznaczę, że pod hasłem „nieszerzenia pornografii” nie wznawia się w latach czterdziestych i pięćdziesiątych, a zwłaszcza w okresie 1949–1955, literatury „romansowej” (pod tym określeniem kryje się literatura kobieca), neguje naturalizm, nie dopuszcza do wznowień literatury zachodniej.

Niedobrą miłość opublikowano ostatecznie w 1952 r. Nie weszła potem do pierwszego wydania Pism wybranych, które ukazało się pod redakcją Wilhelma Macha w 1954 r., na kilka zaledwie miesięcy przed śmiercią Nałkowskiej. Pojawia się w wersji drugiej, poprawionej i uzupełnionej z 1956 r. Na kolejną edycję utworu czytelnicy czekali potem lat prawie dwadzieścia.

Granica

Podobnie ułożyły się cenzuralne losy najsłynniejszego przedwojennego tekstu Nałkowskiej – Granicy. Urzędnicy GUKPPiW formułują przeciwko niej podobne jak wobec Niedobrej miłości zarzuty, podobnie interpretują – przez pryzmat spraw polityczno-społecznych, na koniec zgadzają się na wydanie. Przy czym trudno porównywać popularność obu utworów: Granica (pierwodruk w 1935 r.) miała w latach czterdziestych i pięćdziesiątych kilkanaście wznowień w „Czytelniku”[30]. W wypadku większości z nich cenzorzy nie sporządzali obszernych opinii, posiłkując się jedynie skróconą wersją formularza recenzyjnego, na którym stwierdzali – często jednym zdaniem – że znana praca może iść do druku bez zastrzeżeń. Wyjątkiem były lata stalinowskie, kiedy pieczołowicie sprawdzano i opisywano nawet najgłębiej utrwalone w tradycji utwory, w tym i Granicę.

Przyjrzyjmy się dwu charakterystycznym recenzjom cenzorskim z 1950 i 1953 r.

Bardzo surowa zwykle Renata Światycka pisze opinię wtórną, oceniającą utwór po wydaniu z 1948 r. Recenzja jest wysoce pozytywna, co nie przeszkadza autorce zaproponować trzech korekt, „drobnych zastrzeżeń”, jak sama je nazywa, które – niewyszczególnione konkretnie w opinii – najprawdopodobniej nie zostały wprowadzone. Światycka, mimo kuriozalnego wniosku o konieczności wprowadzenia zmian, trafnie analizuje znaczenia tekstu, skupiając się jednak wedle obowiązujących dyrektyw na kwestiach polityczno-społecznych. Na początku krótko streszcza tekst, po czym przechodzi do konkluzji: „Społecznie jest ta książka oskarżeniem. [...] Autorka ani słowem nie określiła swego stosunku do omawianych zagadnień – ona tylko sprawy te dostrzegła i opisała. Ale to, co opisała, świadczy samo za siebie. [...] Problem obyczajowy w tej powieści ma również podkład społeczny”[31]. W ocenie kontrolującej jedynym tematem Granicy jest oskarżenie sanacji, nie ma nic na temat wątku miłosnego: historii zdrady i zemsty czy opisu kobiecej kondycji rozpiętej pomiędzy pustką a „niedobrą miłością”.

Podobnie ocenia powieść przy kolejnym wznowieniu cenzor Sowadski (lekcja niepewna) 2 lutego 1953 r. Na krótkiej recenzji, którą przytaczam w całości, widnieje też zgoda zwierzchnika na druk: „Powieść znanej pisarki postępowej napisana w okresie międzywojennym. Jest to X wydanie tej pozycji, zatwierdzone przez Ministerstwo Oświaty jako książka pożądana w bibliotekach nauczycielskich. Należy zwrócić uwagę wydawnictwu na konieczność przeprowadzenia gruntownej korekty. Zastrzeżeń nie mam”[32].

Warto zauważyć, że Nałkowską ochrzczono tu mianem „pisarki postępowej”, co w urzędniczej nomenklaturze można odczytać jako prawdziwy komplement. Przypomnijmy, że w latach 1952–1954 autorka Medalionów angażowała się aktywnie w życie społeczno-polityczne: w 1952 r. wybrano ją na posłankę na sejm, należała do Komisji Upowszechniania Książki przy Ministerstwie Kultury i Sztuki, działała w Komitecie Obrońców Pokoju, Lidze do Walki z Rasizmem, Związku Literatów Polskich. W 1952 r. odznaczono ją Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski, w 1953 r. – w związku z jubileuszem 50-lecia pracy twórczej – przyznano Nagrodę Państwową za całokształt twórczości[33]. Z Dzienników wiemy, jak wszystkie te obowiązki i zaszczyty były niechciane, trudne, jakiego przysparzały cierpienia[34]; wzmiankowana Nagroda Państwowa, przypieczętowana masowym (50 tys. egzemplarzy) nakładem Granicy, wywołała w pisarce niesmak („potworne te frazesy”) z powodu indoktrynującego wstępu[35].

Pomimo zastrzeżeń sformułowanych w cytowanych opiniach cenzorskich nawet w apogeum socrealizmu Granica może być opublikowana po raz kolejny. To najbardziej hołubione przedwojenne dzieło Nałkowskiej, jedno z niewielu, które nie budzi większych zastrzeżeń: warto zauważyć częstotliwość wznowień, nakłady i wpisanie powieści na biblioteczne listy. Granica interpretowana jest jednak przez cenzorów w sposób szczególny, z pominięciem innych niż polityczne i społeczne kontekstów. W ten sposób buduje się pewien wzór krytycznego, aprobowanego przez władze mówienia o tekście, niezgodnego co prawda z intencją autora, ale dostosowującego utwór do potrzeb epoki. Przyjrzyjmy się charakterystycznej ocenie Granicy zawartej w artykule naukowym wydrukowanym w 1953 r. w „Pracach Polonistycznych”:

„[...] realizm w tworzeniu postaci ludzkich i ludzkich środowisk pojawiał się u Nałkowskiej tu i ówdzie, mimo wszystkich, silnych niestety, »naleciałości« schyłkowych poglądów epoki. Pojawiał się w uwzględnieniu, przynajmniej częściowym, społecznych, klasowych czynników wpływających na człowieka. Powieścią, w której ów realizm wystąpił w całej pełni, jest Granica”[36].

W takiej perspektywie „psychologizm” czy „kobiecość” musi ustąpić pola innym odczytaniom.

Pisma wybrane

Sprawa edycji Pism wybranych wydaje się skomplikowana. Już sama publikacja dwóch różnych wersji w odstępie dwóch lat (1954 i 1956 r.) oraz ich spóźnienie na 50-lecie pracy twórczej Nałkowskiej wskazuje na liczne napięcia i trudności. Jak stwierdza monografistka, Nałkowska dostała pięknie oprawiony tom na posiedzeniu Rady Nadzorczej „Czytelnika” dopiero w dniu swoich imienin (a więc 15 maja 1954 r.) łącznie z bukietem 10 róż[37]. Cenzorskie opinie na temat książki pojawiają się zarówno w teczkach z materiałami partyjnej „Książki i Wiedzy”, jak i „Czytelnika”, który ostatecznie ją wydał, co odzwierciedla drogę, jaką przeszedł tekst w GUKPPiW.

Oficyna „Książka i Wiedza” zgłosiła Pisma do kontroli już w końcu 1951 r., czyli tak, by zdążyć z drukiem na jubileusz. W obszernej recenzji podpisanej 12 listopada przez Renatę Światycką czytamy:

„W tomie tym zebrano urywki ze wszystkich napisanych przez Nałkowską dzieł prozy. Nie wiem, czy wyboru dokonało wydawnictwo, czy też autorka – myślę, że raczej Nałkowska. Układ wskazuje, że w wyborze nie odgrywała żadnej roli tendencja wykazania politycznego przeobrażania się autorki Granicy. Nie wszystkie dzieła Nałkowskiej znam – niektóre urywki z dzieł nieznanych mi wprawiają mnie w zakłopotanie. Trudno jest powiedzieć, czy urywek z powieści Narcyza lub Tajemnice krwi charakteryzuje ją i czy jest to [urywek] naprawdę najlepszy. Na przykładzie Granicy można jednak stwierdzić, że w wyborze bardzo często pominięto kapitalne z punktu widzenia politycznego i społecznego akcenty na rzecz nie najbardziej charakterystycznych dla tej powieści psychologistycznych [sic !] i filozoficznych rozważań (na przykład »Ryby«).

Największe wątpliwości nasuwają urywki z powieści Tajemnice krwi strona 47–49, 59–60 oraz powieści pt. Hrabia Emil – postać socjalisty Rutena, biorącego udział w ruchu nacjonalistycznym, jest bardzo drastyczna (strona 70, 75–[7]6). Urywek z Romansu Teresy Hennert jest nieszczęśliwie zakończony (strona 115) – urywek ten nie oddaje prawdziwej postawy »anarchizującego biesa drobnomieszczańskiego«, Andrzeja Laterny. Należy zaznaczyć, że wątpliwości te we wstępie nie zostały omówione – np. o Tajemnicach krwi i Hrabim Emilu – strona XVII.

W wyborze tym zamieszczono urywki z powieści Choucas. Politycznie są one prawie obojętne – ale czy należy zamieszczać ustępy z powieści, która teraz ukazać się nie może ?

Ponieważ w urywkach pewne sformułowania inaczej brzmią niż w kontekście całej powieści – wydają mi się pewne ustępy wątpliwe – np. strona 250–251 (urywek z Granicy) oraz opowiadanie Człowiek jest mocny z Medalionów. Bohaterem jego jest Żyd, który grzebał innych Żydów, a wśród nich całą swoją rodzinę.

Z prac pisanych po wyzwoleniu zamieszczono, poza Medalionami, kilka prasowych wywiadów itd. Zamieszczono również wspomnienia z Czechosłowacji, w których są grube polityczne błędy. Nałkowska sugeruje, że w Czechosłowacji nie było żadnego społecznego przewrotu, że ten [jedno słowo nieczytelne] naród przeszedł swą dawną demokratyczną dróżką do jakiegoś [jedno słowo nieczytelne] porządku (strona 329–331).

Politycznie niesłuszne wydaje mi się przemówienie wygłoszone na zebraniu Sekcji Prozy, w którym Nałkowska atakuje krytykę, zbytnio ingerującą według jej [jedno słowo nieczytelne] w sprawy »natchnienia«, niesłusznie ocenia samokrytyczny stosunek pisarzy do swej twórczości (strona 363) oraz istotę postulującej krytyki (strona 365).

Przedmowa Macha jest tak trudna, tak zawikłana, że trudno mi powiedzieć, jaka jest jej myśl przewodnia. Jest to artykuł zamieszczony w »Nowej Kulturze«. M[elania] Kierczyńska w tym czasopiśmie wytknęła Machowi niemarksistowskie stanowisko przy ocenie modernistycznych i młodopolskich pozycji Nałkowskiej, które autor wstępu omawia jako wyraz »buntu pokoleń«, szukania samodzielności itd. (strona III–IV). Niemarksistowskie jest również pojmowanie modernizmu jako reakcji na pozytywizm. Wstęp nie wyjaśnia, ale gmatwa w umyśle czytelnika zagadnienia poruszane w powieściach (przykład strona XXII, XXVII), co sprawia, że nie spełnia on swego zadania. Niemiłym jest również stałe apelowanie do czytelnika, by przebaczyć lub darować Nałkowskiej jej błędy (strona V, VI, IX). Sporo jest błędnych sformułowań, np. strona XIII. Pewną »kameleonowość« [sic !] Nałkowskiej, jej uleganie wpływom i kierunkom określa Mach jako wierność wobec epoki, tak jak gdyby pisarz zajmujący konsekwentnie postępowe stanowisko nie był wobec tej epoki wierny”[38].

Negatywna recenzja cenzorska Pism wybranych Zofii Nałkowskiej z listopada 1951 r. (AAN, GUKPPiW, 376, teczka 31/53, k. 626).

Niepokój cenzorki budzą wszystkie składowe tomu: zarówno teksty Zofii Nałkowskiej, ich dobór, jak i przedmowa Wilhelma Macha. Formułuje zatem wniosek o udzieleniu zgody po dokonaniu ingerencji na stronach wyszczególnionych w treści recenzji. Zwierzchnicy tego postulatu nie lekceważą, sprawdzając wymienione ustępy nie tylko we wstępie, ale i w samych pracach pisarki. Ostatecznie akceptują większość utworów w ich integralnym kształcie (na czerwono kreślą propozycje Światyckiej), poza nieznanym z tytułu reportażem z Czechosłowacji, w którym poprawiają dwa miejsca (nie wiemy które), ciężar ingerencji przerzucając na opracowanie Macha.

U dołu strony ołówkiem napisano: „[...] udzielić zezwolenia na skład, redakcja ma załatwić przeredagowanie wstępu oraz usterek na stronach 325, 329–331. Przedmowa Macha czeka na decyzję dyrektora [nazwisko nieczytelne]”. Podpis nieczytelny, podpisane 23 września 1951 r. Chciałabym zwrócić uwagę na niezgodność dat: opinia sporządzona jest w listopadzie, a oceniona przez zwierzchnika we wrześniu 1951 r., trudno rozstrzygnąć, czy to pomyłka, czy działanie świadome.

Drugą recenzję, także jeszcze dla „Książki i Wiedzy”, sporządził cenzor Dobrzyński. Zgłoszenie do kontroli nastąpiło 22 marca 1952 r., podpisanie i zaakceptowanie przez kierownika – 27 marca 1952 r. Trzeba zauważyć, że od sporządzenia opinii przez Światycką mija – jeśli wierzyć datom – cztery miesiące, czas wystarczający, by autorka, wydawnictwo czy edytor dokonali zmian. Dobrzyński obszernie i negatywnie wypowiada się na temat wstępu Macha, utworom literackim poświęcając tylko jedno znamienne zdanie: „Wybór tekstów Nałkowskiej – bez zastrzeżeń”[39]. Na końcu opinii znajduje się konkluzja zwierzchnika: „Omówiono zastrzeżenia z red. Majskim, czeka na odpowiedź, 27 III 1952”. Peregrynacje cenzuralne utworu kończą się w listopadzie 1953 r., a więc po półtorarocznej przerwie, gdy sporządzona zostaje ostatnia, teraz już jednoznacznie pozytywna opinia na temat samych Pism zebranych oraz przedmowy[40]. Cenzor Cecelski (lekcja niepewna) nie ma zastrzeżeń co do doboru dzieł Nałkowskiej, konkluduje także: „Wstęp Macha merytorycznie słuszny”. Na opinii figuruje nadal „Książka i Wiedza” jako oficyna zgłaszająca utwór do publikacji.

Nie udało się odnaleźć recenzji tekstu sporządzonych pomiędzy marcem 1952 a listopadem 1953 r. Prawdopodobne, że ich po prostu nie było, a czas ten wykorzystano na przeróbki przedmowy i negocjacje dotyczące doboru pism Nałkowskiej. Do druku skierowano dzieło na podstawie aprobującej opinii z 23 listopada 1953 r., a że zgłaszającą oficyną stał się już w tym momencie „Czytelnik”, cenzor Cecelski przygotował jeszcze jeden dokument – powtórzoną i znacznie skróconą wersję recenzji z 23 listopada, co ciekawe, redatowaną o dwa tygodnie.

Półtoraroczną pracę nad ostatecznym kształtem dzieła możemy zatem odtworzyć tylko na podstawie oględzin jednotomowego wydania z 1954 r. oraz materiałów odautorskich. Do składu oddano Pisma wybrane w grudniu 1953 r., skład i druk przygotowano w kwietniu 1954 r. Tom zawiera fragmenty powieści Książę i Narcyza, tomu Koteczka, czyli białe tulipany, tomów Moje zwierzęta i Tajemnice krwi, w całości powieść Romans Teresy Hennert, w całości zbiory Charaktery dawne, wspomnienia Dom nad łąkami, zbiór Ściany świata i powieść Choucas zamieszczono we fragmentach, w całości dramat Dom kobiet oraz Granicę (plus oryginalny komentarz pisarki do powieści), fragment Węzłów życia pt. Droga wrześniowa, w całości Medaliony, reportaże Moje drogi, kilka Charakterów ostatnich oraz kilka tekstów najnowszych: fragment książki o ojcu, wywiad i przemówienie na jubileuszu. Z oględzin wynika zatem, że dokonano bardzo dużych zmian w stosunku do wersji zgłoszonej do GUKPPiW w 1951 r., jeśli chodzi o zamieszczone w książce utwory Nałkowskiej. Nie ma wcale budzącego opór urzędniczki fragmentu powieści Hrabia Emil, a z kolei Romans Teresy Hennert i Granica wydrukowane są w całości. Recenzja Światyckiej wskazuje też na istnienie „zapisu” na szwajcarską powieść Choucas, lecz pomimo wątpliwości fragmenty tekstu znajdą się w tomie. Widać więc, jak starannie go komponowano i jak głębokich zmian dokonywano, by był – z jednej strony – reprezentatywny (o to dbał na pewno zaprzyjaźniony z autorką Mach), z drugiej – cenzuralny. A zgodzić się na jego kształt musiała jeszcze sama Nałkowska.

Zapis dziennikowy z 15 kwietnia 1954 r. nie pozostawia co do potraktowania przez partyjnych decydentów jej opinii żadnych złudzeń: „[...] przeogromna korekta Pism wybranych, zrobionych całkiem inaczej niż obie moje wersje, zrobionych przez tego Wilhelmiego, niemądrego i upartego. Przedmowa Macha też przerobiona znacznie na ich żądanie”[41]. Wydanie jubileuszowe dzieł pisarki o ugruntowanej pozycji literackiej, przez władzę hołubionej i odznaczanej, ukazuje się zatem w wersji przez nią nieakceptowanej.

Jaki obraz Nałkowskiej pisarki wyłania się z wielokrotnie przekształcanego wyboru ? Uderza przede wszystkim duża nadreprezentacja tekstów powojennych, w tym reportażowych. Ginie proza psychologiczna i powieści „kobiece”, nie ma przecież wcale Niedobrej miłości, Hrabiego Emila, Rówieśnic czy Węży i róż.

Obszerną przedmowę Macha, opartą na jego artykule O twórczości Zofii Nałkowskiej[42], także poddawano wielokrotnym przeróbkom. Można domniemywać, że to głównie kłopoty ze wstępem, a nie z zawartością wyboru spowodowały tak znaczące opóźnienie publikacji oraz przeniesienie z partyjnej „Książki i Wiedzy” do nieco bardziej liberalnego „Czytelnika”. Pierwsza, potępiająca cenzorska recenzja datowana jest, przypomnijmy, na 12 listopada 1951 r., kolejna negatywna – na marzec 1952 r., pozytywna – na 23 listopada 1953 r., do składu idzie zaś książka w grudniu 1953 r.; czasu wystarcza więc aż nadto, by ideologicznie ją doprecyzować. Przywołajmy charakterystyczne zarzuty (nowomowa !) cenzora Dobrzyńskiego, do których musiał się odnieść autor przedmowy:

„Nie do poszczególnych sformułowań należy wnosić tu zastrzeżenia, krytyka wstępu Macha to krytyka radosnej twórczości w ocenie literatury, pisanej językiem zamkniętego klanu tradycyjnych krytyków – formalistów. Nie wolno zapominać o zależności bazy od nadbudowy, o nieubłaganej dialektyce faktów, gdzie nic nie staje się przypadkowo niezależnie od polityczno-klasowego zdeterminowania”[43].

We wspomnieniach Macha pojawia się motyw walki o integralny kształt tekstu: „Dyskutowałem na jego temat i broniłem go w trzech areopagach krytycznych, w trzech instancjach oceny – w redakcji »Nowej Kultury«, gdzie był najpierw drukowany, w wydawnictwie i wreszcie w Instytucie Badań Literackich”[44].

Ostateczny rezultat nie zadowolił chyba nikogo.

Opublikowana w tomie przedmowa wyraźnie ocenia dorobek Nałkowskiej, dzieląc go na „lepszy” – rewolucyjny, realistyczny, z Granicą na czele – i gorszy. Jej główna teza jest następująca: po okresie ulegania „konwencji modernistycznej” Nałkowska przełamuje ją i zmierza ku realizmowi. Mach dość szeroko opisuje przedwojenny dorobek Nałkowskiej, co ciekawe, wzmiankując pisma, których w wyborze brak. Trochę miejsca poświęca też tekstom o kondycji kobiet. Wymieniając utwory: Koteczka, czyli białe tulipany, Lustra, Rówieśnice, Węże i róże, stwierdza zatem, że „stanowią istny magazyn nader osobliwych, wyszukanie skomplikowanych dusz, kobiecych zwłaszcza. [...] zasadniczą swą treścią i przeważającym ciężarem zbłądziły one – wraz z określającą je ideologią mieszczańską – na manowce”[45].

Zarzuty cenzorów w stosunku do tekstu Macha, te bardziej konkretne niż brak wskazania na „zależności pomiędzy bazą a nadbudową”, związane są z kilkoma kwestiami. Po pierwsze: z błędami merytorycznymi w ocenie epoki, czyli pozytywną oceną modernizmu. Po drugie, z „gmatwającą” interpretacją dzieł Nałkowskiej, brakiem pokazania twórczości na tle przemian społecznych. Wadą kolejną jest opowiadanie się autora przedmowy po stronie pisarki, objawiające się na przykład usprawiedliwianiem psychologizmu i pesymizmu. Usuwając „wady” wstępu, musiał Wilhelm Mach oddalić się znacznie od jego pierwotnej postaci, co gorsza – oddalić także od intencji autorskiej Nałkowskiej i przesunąć w rejony postulatywności.

Zakończenie

Nałkowska była pisarką płodną, ważną dla historii literatury i – co istotniejsze dla decydentów w latach czterdziestych i pięćdziesiątych – piszącą dużo i na wysokim poziomie także po wojnie. Wprawdzie sama artystka Medalionów wysoko nie ceniła, dziełem swego życia pragnąc uczynić Węzły życia, to jednak rangi wojennych opowiadań świadomi byli wszyscy. Nie bez znaczenia dla sposobu traktowania dorobku autorki Granicy było także uznanie, jakim się cieszyła w środowisku literackim, o którego pozyskanie toczyła się przecież walka.

Prezentowany szkic o próbach wykluczania przez cenzurę z obiegu czytelniczego niektórych utworów Zofii Nałkowskiej budzi szerszą refleksję. Powoduje to wybór egzemplifikacji. Jest Nałkowska pisarką na tyle wybitną, osobowością na tyle znaczącą, że to jej pozycja, a nie dorobek wpływa przede wszystkim na przyjęte schematy działania GUKPPiW. Urzędnicy cenzury piszą sążniste i niechętne opinie, po których sporządzają następne – już pozytywne; postulują zmiany, które nie są wprowadzane. Czyli wykonują pracę pozorną. Tak cenzurowano i innych wielkich wywodzących się z formacji modernistycznej: Juliana Tuwima, Leopolda Staffa, Jarosława Iwaszkiewicza, Marię Dąbrowską, traktując ich twórczość wybiórczo. Utwory pasujące do przyjętych po wojnie założeń ideologicznych hołubiąc, innych nie zauważając. Marginalizacja niektórych powieści i opowiadań Nałkowskiej staje się w takim ujęciu elementem szerszego planu: trzymania „starych mistrzów” w niepewności i takiego kształtowania ich wizerunku twórczego, by dać pozory, że i oni piszą jedynie na tematy afirmujące rzeczywistość.

Exclusion of Nałkowska.
Censoring Zofia Nałkowska’ s works in 1945–1954

The paper is based on archival materials from the Main Office for the Control of Publications, the Press and Public Performances, kept in the Archives of New Records in Warsaw. Its purpose is to present the ways of censoring certain literary works between 1945 and 1954 by Zofia Nałkowska, and hence the ways of removing part of them from circulation.

The author of the outline described the publishing peregrinations of the following novels: “Bonds of Life”, “Bad love”, “Boundary”, as well as “Selected Writings” – prepared for the occasion of celebrating the fifty years of the writer’ s creative work. As follows from the analysis of the source material, all these works were subject to very thorough inspection, and in the case of their re-edition or publication for the first time, obstacles and claims to alter them would appear.

The marginalization of some of Nałkowska’ s works is described in the paper as part of a broader plan to keep outstanding writers of the inter-war period uncertain and shape their images in such a way as to make the public believe that they fully supported political and social changes taking place after 1945.

Bibliografia

Źródła

Archiwum Akt Nowych, GUKPPiW, 145: teczka 31/22, teczka 31/23, teczka 31/25, 31/26; 375: teczka 31/31, teczka 31/33, teczka 31/52, teczka 31/53, teczka 31/54.

Główny Urząd Kontroli Prasy 1945–1949, oprac. D. Nałęcz, Warszawa 1994 („Dokumenty do Dziejów PRL”, z. 6).

Bibliografia podmiotowa

Nałkowska Z., Dzienniki, t. 6: 1945–1954, oprac., wstęp i komentarz H. Kirchner, cz. 1: 1945–1948; cz. 2: 1949–1952, Warszawa 2000; cz. 3: 1953–1954, Warszawa 2001.

Nałkowska Z., Granica, Warszawa 1948.

Nałkowska Z., Niedobra miłość, Warszawa 1952.

Nałkowska Z., Pisma wybrane, wybór, przedmowa W. Mach, Warszawa 1954; II wyd. Warszawa 1956.

Nałkowska Z., Węzły życia, Warszawa 1948; II wyd. Warszawa 1954.

Bibliografia przedmiotowa

Bates J.M., Cenzura w epoce stalinowskiej, „Teksty Drugie” 2002, nr 1/2.

Breza T., „Węzły życia” Zofii Nałkowskiej, „Odrodzenie” 1945, nr 22.

Budrowska K., Cenzura, tabu i wstyd. Cenzura obyczajowa w PRL-u (1948–1958), „Napis. Pismo poświęcone literaturze okolicznościowej i użytkowej” 2012, seria 18.

Budrowska K., Literatura i pisarze wobec cenzury 1948–1958, Białystok 2009.

Danielewicz D., Dziwność świata i ludzi w utworach Zofii Nałkowskiej, „Prace Polonistyczne” 1953, seria 11.

Jarosiński Z., Wersje poprawiane [w:] Autor – tekst – cenzura, red. J. Pelc, M. Prejs, Warszawa 1998.

Kirchner H., Nałkowska albo życie pisane, Warszawa 2011.

Mach W., O twórczości Zofii Nałkowskiej, „Nowa Kultura” 1951, nr 39, nr 40.

Pawlicki A., Kompletna szarość. Cenzura w latach 1965–1972. Instytucja i ludzie, Warszawa 2001.

Rokicki K., Literaci. Relacje między literatami i władzami PRL w latach 1956–1970, Warszawa 2011.

Dorota Heck

Uniwersytet Wrocławski

Szkice do portretu Zbigniewa Kubikowskiego

Uważa się, że naukowe poznawanie człowieka nie wymaga uzasadnienia. Że jest interesujące i godziwe samo przez się. Przeświadczenie to sprawia, że niezależnie od partykularnych celów poszczególnych nauk badanie człowieka uchodzi za obowiązek wszystkich humanistów, a wśród nich – również badacza kultury. Dla niego jednak poczucie tej powinności staje się źródłem stresów. Na polu jego badań człowiek jest w istocie nieobecny. Powiedzmy dokładniej: człowiek rzeczywisty w swojej psychofizycznej całości i zarazem w swojej odrębności indywidualnej. Jak przystało na humanistę, badacz kultury mówi o człowieku chętnie i często, ale ma wtedy na myśli ludzkość, społeczeństwo lub grupę.

Stanisław Pietraszko[1]

Żyć tak, jakby nie było całej brudnej piany wytwarzanej przez zbiorowość ludzką, a pisać tak, aby człowiek uwierzył, że tak żyć można.

Zdzisław Skwarczyński[2]

Zbigniew Kubikowski, 1977 r. (ze zbiorów AIPN).

Długoletni ważny organizator życia literackiego we Wrocławiu Zbigniew Kubikowski (1929–1984)[3] przygotowywał w stolicy słynny Kongres Kultury Polskiej (1981). Osobiście wspominam jego Szklany mur (1983–1984) – znakomitą panoramę polskiej prozy powojennej, którą w odcinkach drukował wrocławski miesięcznik „Odra”. Autor był jego redaktorem naczelnym w latach 1972–1976, a w latach 1961–1968 – prezesem Oddziału Wrocławskiego ZLP[4].

Kubikowski urodził się na Wschodzie, w powiatowym mieście Horodenka w województwie stanisławowskim. Należał zatem do wrocławian, którzy pamiętali inną geograficznie, kulturowo i politycznie Drugą Rzeczpospolitą. Wybrane wątki autobiograficzne i biograficzne wynikłe z doświadczeń rodziny Kubikowskiego są naturalnie i nienatrętnie obecne w tle świata przedstawionego jego prozy. Oto pod pseudonimem Jacek Joachim ogłaszał kryminały z idealnym śledczym w roli głównej, a młodszy brat autora, Andrzej, pracował w milicji[5]. Najstarszy z braci, Jan Jerzy, był docentem Uniwersytetu Wrocławskiego im. Bolesława Bieruta[6] (sam przyszły pisarz nie spełnił warunku uzyskania asystentury – akcesu do ZMP[7]), akcja zaś niejednego utworu rozgrywa się w środowisku akademickim miasta średniej wielkości, przypominającego właśnie Wrocław.

Zmiana sytuacji późniejszej inteligencji polskiej w stosunku do przełomu lat czterdziestych i pięćdziesiątych XX w. polegała na tym, że precedensy, które się wówczas pojawiły jako niepożądana nowość, stały się wzorcotwórcze, paradygmatyczne, bez mała archetypiczne dla uformowanych po wojnie kolejnych pokoleń. Zbigniew Kubikowski (1929–1984) w rozmowie z Jackiem Trznadlem 4 sierpnia 1981 r. wspominał swoje studenckie czasy: „[...] to wszystko, co przyszło do nas, nie miało nic wspólnego ani z polską tradycją, ani z polską kulturą, cały styl życia publicznego był absolutnie obcy wszystkiemu, cośmy znali. Z literatury. Z kultury. Cała nasza wiedza o świecie nie miała nic wspólnego z tym, co przyszło. Z tymi wiecami, na których się sądziło profesorów”[8]. Wtedy też, w dramatycznym 1981 r., pisarz rozróżnił sytuację społeczną, świadomość społeczną oraz jej mitologizację. Uogólniając, trzeba przyznać, że byłoby truizmem podkreślać, iż zasadniczą umiejętnością intelektualisty z prawdziwego zdarzenia jest trafne rozeznanie sytuacji społecznej. Kubikowski zdawał się sugerować, że ci, którzy ulegają ukąszeniu heglowskiemu (termin Czesława Miłosza), chóralnie powtarzając, jakoby czasy się zmieniały i trzeba się do owych tajemniczych czasów dostosować, nie wykazują samodzielności myślenia ani przenikliwości. Zarazem inni, myślący samodzielnie, płacą niekiedy za niezależność cenę wykluczenia z dyskursu publicznego. Dzieje się tak zwłaszcza w okresach, gdy maleje zakres wolności słowa. Po 1976 r. Kubikowski osobiście przeżył moment wykluczenia.

Ranga w środowisku

Dlaczego o tym pisać ? Otóż na początku lat sześćdziesiątych wybitni humaniści: Czesław Hernas, Roman Wołoszyński i Zbigniew Kubikowski postulowali wszechstronne badania nad kulturą Wrocławia[9]. Zwrócili uwagę na konieczność uwzględniania materiałów niedopuszczonych do publikacji[10], treści skazywanych na społeczny niebyt, eliminowanych przez władze oraz wszelkiego typu dokumentów urzędowych związanych ze środowiskami twórczymi. Sięgając do zbiorów IPN, zrealizujmy choć w drobnej części ów postulat. Po latach zbadania wymaga już sama obecność w lokalnej kulturze śladów najciekawszych osobowości trzech pierwszych powojennych dekad. Zwłaszcza – właśnie Zbigniewa Kubikowskiego, krytyka literackiego i pisarza obdarzonego nieprzeciętną wrażliwością na odwróconą hierarchię wartości oraz tzw. negatywną selekcję kadr w powojennej Polsce. Krytyk ten zwracał uwagę i cieszył się znacznym autorytetem. Według SB, po odsunięciu Kubikowskiego od możliwości podejmowania decyzji w opiniotwórczym miesięczniku: „sytuacja polityczno-operacyjna w środowisku wchodzącym w zakres zainteresowania Sekcji IV jest, generalnie rzecz biorąc, [oceniana] pozytywnie”[11].

Przegląd części zachowanej i dostępnej dokumentacji inwigilacji pisarzy, przede wszystkim (choć nie tylko) sprawy obiektowej „Twórcy”, dotyczącej wrocławskiego środowiska literackiego, wskazuje, że Kubikowski odgrywał dużą rolę wśród pisarzy z Wrocławia, miał też nazwisko rozpoznawane w kraju, bywał za granicą i niekiedy spotykał się z cudzoziemcami, co budziło szczególną czujność funkcjonariuszy. Oficjalne sprawozdania z działalności wrocławskiego oddziału ZLP zawierają jedynie lakoniczne informacje, że np. od 3 listopada 1968 do 13 grudnia 1971 r. „kilka naszych koleżanek i kolegów otrzymało odznaczenia i nagrody państwowe: Tadeusz Różewicz Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski, Henryk Worcell Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski, ponadto U[rszula] Kozioł, Zbigniew Kubikowski, Tadeusz Mikołajek i Edward Kurowski otrzymali Srebrne Krzyże Zasługi”[12]. Sprawozdanie za okres 21 marca 1975 – 30 kwietnia 1978 r. najpierw wymienia Kubikowskiego wśród pisarzy, którzy wyjechali na stałe z miasta, dalej zaś też tylko wzmiankuje jego nazwisko wśród innych: „Na XX Zjeździe ZLP w Katowicach Oddział nasz reprezentowali: Kazimierz Koszutski, Urszula Kozioł, Zbigniew Kubikowski, Tadeusz Różewicz, Stanisław Srokowski i Henryk Worcell”[13].

W 1968 r. Służba Bezpieczeństwa zarzucała Zbigniewowi Kubikowskiemu – prezesowi Oddziału ZLP we Wrocławiu – ograniczanie wpływów pisarzy należących do PZPR oraz krytyczne wypowiedzi o inwazji wojsk Układu Warszawskiego w Czechosłowacji[14]. Do historycznego Marca ’68 aluzyjnie nawiązywała mikropowieść Pięć dialogów wielkopostnych: na marzec przypada część okresu liturgicznego Wielkiego Postu, sprzęgnięte fundamentalnym konfliktem postacie noszą imiona przechodzącego metamorfozę bohatera ważnych w wypadkach marcowych Dziadów – Gustaw i Konrad. W 1969 r. według niezweryfikowanego doniesienia Kubikowski należał do kilku osób, które przyjęły odwiedziny pisarzy z Czechosłowacji[15]. Po inwazji sił zbrojnych Układu Warszawskiego, z ZSRR na czele, ale i z udziałem ludowego Wojska Polskiego, na ten kraj niespełna rok wcześniej możliwość prywatnej wymiany opinii Polaków z Czechami powodowała niepokój władzy.

Gdy na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych planowano szczególną inwigilację (lokując pisarzy „w naszym aktualnym zainteresowaniu operacyjnym”) m.in. Tymoteusza Karpowicza, Józefa Kelery, Romana Drahana, Leona Szweda, umieszczono bohatera niniejszego tekstu w gronie literatów, którzy zwrócili na siebie uwagę policji politycznej państwa realnego socjalizmu takimi przewinami, jak spontaniczne zabieranie głosu w publicznych dyskusjach, prywatne wypowiadanie opinii krytycznych wobec władzy, utrzymywanie lub próby korespondencyjnego nawiązywania kontaktów z cudzoziemcami. Już 8 maja 1968 r., w przełomowym roku, w notatce służbowej oficer SB krytykował Kubikowskiego za zdanie, że „pisarz powinien być człowiekiem apolitycznym”[16], za przyjaźnie z Karpowiczem i Szwedem, a wreszcie za – jak wolno się domyślać – wymagania warsztatowe wobec autorów, co ujęto w następującej formie: „Wszyscy oni należą do tej grupy polonistów, którzy narzucają swoje metody pracy innym pisarzom”[17].

Czas próby

Ciemne chmury gromadziły się nad miesięcznikiem „Odra” (którego – przypomnijmy – Kubikowski był wówczas redaktorem naczelnym) w marcu 1975 r., kiedy pewien kapitan SB sporządził notatkę informacyjną. Kończyła się ona wnioskiem, by zainstalować stały podsłuch, a zarazem wykorzystywać osobowe źródła informacji. Dużą rolę w osaczanym gronie odgrywał Kubikowski. Oficer napisał: „W trakcie kontroli operacyjnej wrocławskiego środowiska literackiego stwierdzono, iż w środowisku tym ukształtowały się dość istotne układy personalne. W składzie Zarządu Oddziału znalazły się osoby o poglądach opozycyjnych, negujących politykę kulturalną partii i państwa, a twórczą w szczególności. Red. Zbigniew Kubikowski, Józef Kelera, Leon Szwed, Jacek Łukasiewicz oraz pozostający poza granicami kraju Tymoteusz Karpowicz i związani z tą grupą wspólnymi poglądami Urszula Kozioł, Ewa Szumańska, Ludwik Flaszen, Marianna Bocian – stanowią w tutejszym środowisku literackim tzw. grupę »cichej opozycji«”[18].

14 grudnia 1976 r. informacja Komendy Wojewódzkiej MO we Wrocławiu podpisana przez zastępcę komendanta wojewódzkiego MO dobitnie formułuje wniosek z poczynań władz w kończącym się roku: „odejście Kubikowskiego [...] rozbiło tandem Kozioł–Kubikowski”[19].

W notatce służbowej z 10 grudnia 1976 r. podpisanej przez st. sierż. SB Stanisława Gerarda Gieruta przywołane jest zdanie o Urszuli Kozioł z rozmowy z „kontaktem operacyjnym KK”: „[...] poza plecami wszystkich rozjeżdża się po kraju, do Warszawy, do władz centralnych”, a dalej o reakcjach znanych poetów na zwolnienie Kubikowskiego ze stanowiska redaktora naczelnego „Odry”: „Głośnym echem odbiło się w środowisku wymówienie współpracy przez T. Różewicza, J. Łukasiewicza i T. Karpowicza, które odebrało ten fakt jako rzucenie legitymacją redakcyjną”[20].

21 marca 1977 r. TW „Heller” złożył na ręce kpt. Mieczysława Stępnia informację, że „Kubikowski, którego zdjęto ze stanowiska redaktora naczelnego miesięcznika »Odra«, początkowo zgłaszał chęć przystąpienia do KOR-u, a potem się wycofał”[21].

W dokumentach dotyczących autorów i redaktorów skupionych wokół miesięcznika „Odra” niejednokrotnie pojawia się zarzut ekskluzywizmu. W ten sposób zwykłą zazdrość obracano w siłę zdolną dezintegrować grupę. Elitarny charakter pisma mógł, ale nie zawsze musiał, wiązać się z koteryjnością działania części środowiska pisarskiego. Odwołany w 1976 r. redaktor naczelny umiał stawiać wymagania wyższe niż dyktowane tylko grupowymi interesami. Wznosił się ponad egoistyczne gry o prestiż.

Bez względu na miejsce pracy w danym okresie istotnym rysem biografii autora Bezpiecznych, małych mitów wydaje się codzienny, nierzucający się w oczy opór wobec systemu komunistycznego upokarzania ludzi i zniewalania ich umysłów. W rezultacie TW „Jan” już we wrześniu 1965 r. ubolewał: „W planie pracy na najbliższy okres jest przewidywane zebranie otwarte, na którym prezes Oddziału Zbigniew Kubikowski ma złożyć relację ze spotkania warszawskiego w Ministerstwie Kultury na temat działalności antypaństwowej Cat Mackiewicza, Millera, Grzędzickiego [właśc. Grzędzińskiego] i innych literatów. Zgodnie z zaleceniami Z[arządu] G[łównego] ZLP zebranie na ten temat miało odbyć się przed feriami letnimi. Jednak Kubikowski – jak zwykle w takich sprawach jest ostrożny, aby nie wychylać się i nie narazić. Grał więc na zwłokę ze zwołaniem zebrania przed feriami, co usprawiedliwiał niemożnością zwołania całego Zarządu (kilku członków Zarządu w tym okresie było za granicą). Dlatego też tut[ejszy] Oddział ZLP do obecnej chwili nie zajął żadnego stanowiska w tej sprawie”[22]. Podobne treści znajdują się w notatce służbowej: „[...] do Oddziału wpływały zaproszenia na zjazd do Gdańska, lecz Kubikowski z niewiadomych mu przyczyn nie powiadomił pisarzy ani członków zarządu o możliwości wyjazdu. W związku z tym poprosiłem kontakta [sic !], aby wystąpił na zebraniu z pytaniem do Kubikowskiego o wytłumaczenie się z tego faktu. Oświadczył mi również, że w rozmowie z kilkoma kolegami pisarzami ci zaś oświadczyli, że byliby chętnie wyjechali na zjazd, lecz o możliwości wyjazdu dowiedzieli się po fakcie. Wspomniał przy tym, że Kubikowski dość często podejmuje decyzje, nie informując członków zarządu, by wypowiedzieli się w takiej czy innej sprawie”[23].

Po stwierdzeniu krytycznej postawy innego literata, Henryka Gały, wobec systemu TW „Słomczyński” 28 października 1968 r. relacjonował: „W podobnym duchu mówił ze mną Zbigniew Kubikowski, z którym zetknąłem się w Rynku przed redakcją miesięcznika »Odra«. Jego zdaniem na zjeździe środowisko literackie będzie reprezentowane przez znikomą grupkę pisarzy i nie przez tych najlepszych. Kubikowski nie jest tym wcale zdziwiony, gdyż i on uważa, że konflikt pomiędzy partią a pisarzami jest głęboki. Może [w dokumencie: można] nawet z winy tych ostatnich. Kubikowski, nie wymieniając nazwisk, dodał, że niektórzy wybitni pisarze stołeczni za bardzo angażowali się po stronie ugrupowań politycznych, a przecież zadanie pisarza to nie zajmowanie się politycznymi sprawami. Kubikowski dodał, że list Jerzego Andrzejewskiego do przewodniczącego związku pisarzy czeskich jest humanistyczny, ale niezbyt przemyślany. Jego zdaniem Andrzejewski zrobił nam, literatom, niedźwiedzią [w dokumencie: niedziewczą] przysługę, gdyż na zjeździe na pewno wykorzysta się ten fakt do krytyki wypowiedzi pod adresem pisarzy i do zaostrzenia kursu wobec nas”[24].

Do relacji informatorów SB o wrocławskim środowisku literackim powraca motyw autorytetu Kubikowskiego, zwłaszcza wśród „grupy odrzańskiej” (Urszula Kozioł, Józef Kelera, Leon Szwed, Jacek Łukasiewicz, Ewa Szumańska, Marianna Bocian). Jako liderów wymieniono: Kubikowskiego, Łukasiewicza, Kelerę oraz Kozioł. Od lat sześćdziesiątych Kubikowski wraz z Karpowiczem, Szwedem, Łukasiewiczem i Szumańską należeli do grona uznawanego za negatywnie usposobione wobec PRL. Szumańską, Kubikowskiego, Łukasiewicza oraz Romana Drahana nazywano też w dokumentach SB „polonistami”, uparcie dążąc do klasyfikacji domniemanych grup zgodnie z kolektywistyczną koncepcją literatury lub po prostu zgodnie z charakterystycznym dla SB obrazem życia społecznego. Rozumowano w kategoriach zależności, wpływów, denuncjowano domniemanych przywódców. Mimo niechęci bezpieki do Kubikowskiego został on w 1972 r. redaktorem naczelnym miesięcznika „Odra” w związku z wysoką oceną jego kwalifikacji merytorycznych. W 1976 r. udostępnianie łamów pisma opozycyjnym literatom spoza Wrocławia miało jednak zdecydować o dymisji[25]. Redaktor był skrupulatnie obserwowany przez przenikającą instytucje życia kulturalnego bezpiekę, a jego działalność kontrastowała z celami władz politycznych. Autor Bezpiecznych małych mitów był przesłuchiwany 13 grudnia 1981 r.[26] Następnie zredagował dwa numery podziemnego czasopisma „Almanach Stanu Wojennego”, zawierające – kolejno – materiały Kongresu Kultury Polskiej, którego był organizatorem, a następnie opracowania niezależnego konwersatorium Doświadczenie i Przyszłość[27]. Będąc sekretarzem generalnym ZG ZLP, należał w stanie wojennym do kilku osób najczęściej dyżurujących w siedzibie zawieszonej organizacji pisarzy[28]. W rok po pierwszych internowaniach w kraju wykryto u pisarza chorobę nowotworową. Wiosną 1984 r., po poważnym zabiegu chirurgicznym, zdawał się wracać do sił twórczych. Osobiście przybył do redakcji „Odry”, która wówczas drukowała w odcinkach Szklany mur[29]. Zmarł 13 sierpnia. Cierpliwie i z hartem znosił szykany władz, mając przy tym, jak wspomina Hanna Krall, ogromny autorytet moralny w środowisku literackim[30].

Naturalnie, inne horyzonty poznawcze i struktury pojęciowe właściwe gronu autorów donosów, ekspertyz dla SB czy opinii wyrażanych w rozmowach z funkcjonariuszami resortu wyznaczały sposób portretowania osoby inwigilowanej: „Zbigniew Kubikowski – Prezes Oddziału ZLP – [czytamy w doniesieniu sporządzonym nazajutrz na podstawie rozmowy 7 czerwca 1965 r. z TW „Jan”] od czasu, kiedy Film Polski przystąpił do realizacji Katastrofy (ostatnia powieść Kubikowskiego), uderzyła mu do głowy »woda sodowa«. Widzi w tym przedsięwzięciu wielkie korzyści materialne. Już robi zabiegi a conto honorarium o kupno samochodu wysokiej klasy zagranicznej. Materialista, nadęty dumą i zarozumialstwem talentu, który przynosi mu nie twórczość, lecz zajmowane stanowisko sekretarza redakcyjnego miesięcznika »Odra«”[31].

Tymczasem z dzisiejszej lektury niektórych recenzji książek Kubikowskiego wypływa wniosek, że bywał upominany za brak gorliwości politycznej, czyli zachowywał się przyzwoicie, przestrzegając zarówno w roli krytyka, jak i pisarza granic zdrowego rozsądku oraz godności[32]. Z dokumentów Archiwum Wrocławskiego Oddziału ZLP wyłania się, dodajmy, obraz człowieka poważnego, jak najdalszego od postawy klientelistycznej, rzeczowo i często zabierającego głos w dyskusjach, starannie redagującego dokumenty. Na podstawie uważnej lektury jego książek wynosi się wrażenie, że autor zmierzał do pozostawienia czytelnych śladów komunistycznego zniewolenia, a dzisiaj jego utwory, zwłaszcza Pięć dialogów wielkopostnych, powinny być przestrogą dla bezwzględnych karierowiczów, kierujących się jedynie zmiennymi modami intelektualnymi, nie zaś trwale uformowanym, dojrzałym, indywidualnym sumieniem.

W momentach kryzysów politycznych sporządzano analizy i podsumowania działalności poszczególnych sił ścierających się w kulturze literackiej miasta. Kilka lat po usunięciu Kubikowskiego ze stanowiska we Wrocławiu obszerną charakterystykę wybitnego krytyka literackiego sporządził TW „Kasander”. Czytając ów tekst, trzeba jednak pamiętać, że ze względu na modus operandi SB opinie tego rodzaju redukowały życie literackie do rozgrywek personalnych: „Zbigniew Kubikowski w okresie jego pobytu we Wrocławiu należał do jednej z najbardziej kontrowersyjnych i tajemniczych postaci w literackim środowisku tego miasta. [...] najbardziej obiegowe opinie przedstawiały go jako dobrego organizatora, zręcznego dyplomatę i człowieka lojalnego wobec grupy, której był liderem – najczęściej cichym. Inne znów opinie, również obiegowe, sugerowały, że jest »szczwanym lisem«, człowiekiem dbającym o interes swój i grupy, której przewodził [...]. Zarówno w jednych, jak i w drugich opiniach podkreślano jego zdolności organizatorskie i dyplomatyczne. [...] Rychło, jako młody, prężny i nie pozbawiony autorytetu literat zostaje wybrany prezesem Oddziału ZLP. »Prezesuje« dwie kadencje. [...] We Wrocławiu liczyły się tylko nazwiska Kozioł, Kubikowski, Łukasiewicz, Kelera i Karpowicz, a reszta to byli grafomani. W opinii tej utwierdzali środowisko sami zainteresowani [...] Na Kubikowskiego stosowane są naciski KW PZPR we Wrocławiu, by zwolnił z redakcji Barańczaka [de facto by nie publikował jego tekstów – dopisek D.H.] i Zagajewskiego. Kubikowski nie zgadza się, co powoduje, że rychło sam zostaje pozbawiony funkcji redaktora naczelnego »Odry«. Zyskuje mu to wielką popularność w środowisku, a także pełne poparcie. Ponieważ praktycznie utrzymuje się z prowadzonych »na zlecenie« zajęć w Instytucie Filologii Polskiej, przyjmuje rychło propozycję kolegów z Warszawy i przenosi się do stolicy. W środowisku literackim ma już opinię człowieka bezkompromisowego, świetnego organizatora, zręcznego dyplomaty i pisarza oraz krytyka literackiego o dobrej, ugruntowanej pozycji. Podejrzewam, że te właśnie cechy doprowadziły do wybrania go na ostatnim zjeździe ZLP sekretarzem generalnym tego związku”[33].

Usunięcie pisarza ze stanowiska bywało przedstawiane jako przykre zaskoczenie, lecz w dokumentach SB pomijano kwestię szerszą – stratę ponoszoną przez miasto, które najwyraźniej Kubikowski musiał opuścić: „Z wypowiedzi osób blisko związanych z Z. Kubikowskim (sekretarz redakcji M[ieczysław] Orski) wynika, że zmiany personalne w »Odrze« były zaskoczeniem [zarówno] dla niego samego, jak i dla pozostałych członków kolegium. Podkreśla się, że wobec Kubikowskiego nikt nie stawiał żadnych oficjalnych zarzutów i nagle został zwolniony ze stanowiska bez żadnej motywacji”[34]. Motyw zaskoczenia, protestów i wyrażanego w rozmowach niezadowolenia ze zdymisjonowania Kubikowskiego występuje w wielu dokumentach.

Z okazji jubileuszu miesięcznika „Odra” jego redaktor naczelny Mieczysław Orski, udzielając wywiadu katolickiemu pismu lokalnemu „Nowe Życie”, powiedział, że Waldemar Kotowicz, którym zastąpiono usuniętego Zbigniewa Kubikowskiego, właśnie jego mianował swoim „szefem sztabu”, że to on redagował odtąd „Odrę” – „po cichu”[35]. Wspominał też, że do publikacji Rozmów z katem doszło dzięki staraniom Andrzeja Szczypiorskiego, który przyjaźnił się z Kazimierzem Moczarskim od czasów wojny. W ważnym artykule ujmującym całościowe wyjaśnienie inwigilacji środowiska skupionego „Odry” przez SB Grzegorz Strauchold wymienił czterokrotnie nazwisko Zbigniewa Kubikowskiego, wyraźnie akcentując: „Jednym z najbardziej widomych objawów podjęcia działań operacyjnych wobec miesięcznika było odwołanie w 1976 r. z funkcji redaktora naczelnego Zbigniewa Kubikowskiego i umieszczenie w jego miejscu Waldemara Kotowicza”[36]. Wybitny historyk z Uniwersytetu Wrocławskiego podkreślał wysoki poziom pisma utrzymywany staraniem zespołu, mimo szykan ze strony PZPR i SB, również po zmianach personalnych w składzie redakcji.

Krytyk literacki

Jako krytyk literacki Kubikowski potrafił uczciwie i przekonująco nie tylko oceniać, lecz również problematyzować nowości wydawnicze. Zachowywał dystans wobec mody lub dyktatu ideologicznego w kulturze współczesnej. Odrzucał schematyzm, symplifikacje w upolitycznionej i niejako usługowej literaturze. Około roku 1950, jak dziesięć lat później pisał, „był to w ogóle najtrudniejszy okres powojennego życia literackiego w Polsce, ułatwiał wyolbrzymianie wartości pozornych, nie sprzyjał wzrostowi prawdziwych. Całość ruchu wydawniczego i literackiego (poza Krakowem) skupił w Warszawie, ogałacając całkowicie prowincję. Mogły więc na niej kwitnąć tylko pozory”[37]. We Wrocławiu literackim omawiał Kubikowski następujące książki: Siódma drezdeńska Leszka Golińskiego, Parafianie Henryka Worcella, Fundamenty Jerzego Pytlakowskiego, opowiadania Po deszczu Tadeusza Mikołajka (s. 126–127) i Plan wilka Tadeusza Starosteckiego (s. 129). Wśród utworów historycznych wymienił następujące: Ostatni z rodu Władysława Bodnickiego (gani za słabości warsztatowe), „popularne powieści Ireneusza Gwidona Kamińskiego, Franciszka Fenikowskiego, Eugeniusza Paukszty” (s. 131). Wzmiankował apel z walnego Zjazdu Literatów we Wrocławiu w 1947 r. Podkreślał: „Jeśli w odniesieniu do ziem zachodnich w pierwszych latach powojennych przeważał postulat dokumentowania polskości tych ziem, ich historycznych związków z pozostałymi obszarami Polski, o tyle dziś te pionierskie zadania są już drugoplanowe i regionalna powieść historyczna o tej tematyce upodabnia się w zasadzie do ogólnego wzorca popularnej powieści historycznej typu np. Bunscha, z jej wątkami awanturniczymi i prostą dydaktyką” (s. 131). Pochwalił Balladę bolkowską Romualda Cabaja (1921–1968).

Trzy lata po Wrocławiu literackim wydał Kubikowski Bezpieczne małe mity, która to książka zawiera rozdział o literaturze regionalnej znacząco zatytułowany W raju fałszywych ambicji. Kwestia podstawowa wyłuszczona została na wstępie: „opatrzenie słowa »literatura« przymiotnikiem, który nie ma żadnego artystycznego sensu, a oznacza pewien zespół cech pozaartystycznych – automatycznie degraduje samą literaturę”[38].

Rozprawiając się z mitologią literatury regionalnej, krytyk wskazał sposób, w jaki umniejszało się rangę pisarzy niewygodnych politycznie lub światopoglądowo[39]. Osoby źle widziane lub traktowane przez władze z pewną dozą nieufności[40] usuwano w cień lub utrzymywano w cieniu, nigdy nie nadając ich dokonaniom rozgłosu.

Charakterystyczny dla pism krytycznoliterackich samego Kubikowskiego był nacisk położony na poznawczą funkcję literatury. Operował on bogatym zasobem pojęciowym, unikając popisów bez pokrycia. Nie legitymizował swego dyskursu krytycznego alegacjami do aktualnie obowiązujących autorytetów, lecz własną wiedzę i umiejętności funkcjonalnie wykorzystywał, zwłaszcza gdy problematyzował teksty literackie. Uprawiał raczej mikrosyntezy niż mikroanalizy. Tworzył syntezy kilku książek, dotychczasowego dorobku danego pisarza, nie zaś analizy jednego zdania czy dialogu.

Nowatorskie krytycznoliterackie poszukiwania autora Bezpiecznych małych mitów oscylowały wokół szeroko pojętej literatury popularnej[41]. Na marginesie – zdaje się, że pośrednio zainspirowały one miejscowych polonistów uniwersyteckich (lub inspiracje były wzajemne), którzy później przez dziesiątki lat rozwijali badania literatury popularnej, czyniąc je jedną z głównych specjalności wrocławskiego literaturoznawstwa.

Dotąd nie wydano w formie książkowej Szklanego muru, dokonanej przez Kubikowskiego syntezy prozy polskiej lat 1945–1980. Publikowano go tylko w odcinkach, z licznymi pominiętymi wskutek ingerencji cenzorskich fragmentami w „Odrze” w latach 1983–1984. Warto by odnaleźć rękopis całości i wydać z komentarzem. Autor posługiwał się trzema kategoriami, które pojawiły się też w rozmowie z Jackiem Trznadlem zamieszczonej w zbiorze wywiadów z pisarzami Hańba domowa: sytuacja historyczna, świadomość społeczna i mit. W Szklanym murze wrocławski krytyk podsumowywał: „[...] cechą stałą literatury polskiej po roku 1945 jest jej konflikt z sytuacją historyczną, będący obrazem niezgodności, jaka zachodziła między sytuacją historyczną a świadomością społeczną. Literatura, swobodna tylko na »obszarach wyłączonych«, nie przekraczała tabu, akceptowała szklany mur oddzielający ją od rzeczywistości. W swym nurcie popularnym odzwierciedlała obiegowe mity kompensacyjne i konsolacyjne, w nurcie poszukującym chroniła się na wielkich obszarach historii i kultury europejskiej, w tłumie idei i form tak różnorodnych, że nietaktem byłoby oczekiwać, iż zdoła wyodrębnić spośród nich te idee i te formy, które pozwolą odbiorcom dojrzeć świat, jaki formuje ich życie”[42]. Kubikowski wykazał, jak nawykiem utrwalonym w latach siedemdziesiątych stało się zastępowanie autentycznych wartości kulturowych ich substytutami, a udział w grze pozorów dla inteligentów uformowanych wówczas funkcjonował co najmniej jako synonim przystosowania społecznego, jeśli nie – sukcesu.

Pisarz

Jako pisarz eksperymentował Kubikowski z kilkoma modelami prozy: powieścią produkcyjną (zachowywał jednak dystans wobec tendencyjności), literaturą rozrachunkową (po 1956 r.) i właśnie powieścią popularną. Była to powieść obyczajowa, na pograniczu romansu, tylko że zamiast wyższych sfer arystokratycznych występowali inżynierowie i lekarki. Horyzont ich monologów wewnętrznych wyznaczał – jak się wydaje – egzystencjalizm z opóźnieniem zapożyczony z Europy Zachodniej. O autoironicznym dystansie do własnej prozy świadczy dedykacja na Różewiczowskim egzemplarzu Gry w chowanego: „Wiesławie i Tadeuszowi ten romans z życia wyższych sfer”[43]. Najciekawszą problematykę poruszał wrocławski prozaik, kiedy dotknął antagonizmów na tle narodowościowym podczas niemieckiej okupacji wschodniej Polski, a także ogólnych psychologicznych mechanizmów zdrady. Traktująca o nich powieść Sprawa Jaśka Browarczuka nie nadawała się wszakże do wznowień lub kontynuacji ani w dobie „małej stabilizacji”, ani później. Gdyby pisarz dożył lat dziewięćdziesiątych, miałby szansę zapełniać białe plamy w wiedzy o wydarzeniach przedwojennych i wojennych Kresach. W PRL preferowano inne miejsca akcji.

W powieści kryminalnej Sztylet wenecki, której akcja rozgrywa się we Wrocławiu i Poznaniu, skrupulatnie oddawał wrocławską topografię. Jak zwykle, krytycznie wypowiedział się o karierowiczostwie wśród tych naukowców, którzy lepiej znają się na manipulacji ludźmi niż na swojej dyscyplinie wiedzy. Bohatera wykreowanego w konwencji kryminalnej prowadzi to do plagiatu, oszczerstwa i zabójstwa. Motyw Ziem Zachodnich i postaw w pierwszych powojennych latach poruszał w szkicach krytycznoliterackich, powieściach, opowiadaniach. Przedstawianie postaw inżynierów, dziennikarzy, lekarek, historyków sprawiało, że recenzenci porównywali (powierzchownie lub w pogłębiony sposób) prozę Kubikowskiego do powieści produkcyjnych z tzw. minionego okresu[44]. Porównania zawsze wypadały na korzyść pisarza „małej stabilizacji”, mały realizm wygrywał oczywiście z realizmem socjalistycznym[45]. Wnikliwsze recenzje tłumaczyły, że pragmatyzm nie jest ostatnim słowem pisarza, lecz tylko – ostatnim słowem dającym się publicznie wypowiedzieć hic et nunc. Bodaj najlepiej interpretujący tę prozę Włodzimierz Maciąg kładł nacisk na psychologiczny w istocie, a nie społeczny charakter narracji wrocławianina[46].

Po latach twórcę Katastrofy zaliczano nie bez słuszności do moralistów[47]. Z czasem natomiast sam autor zdawał się nie wykluczać ujęć, które groziłyby zarzutem tendencyjności, jeżeli tendencja służyła nadrzędnemu szlachetnemu celowi – wskazywaniu aspiracji niepodległościowych i nie była sprzeczna z aprobowanym przez pewne grono wiernych przedwojennym ideałom patriotów. Oto nigdy niewystawiona sztuka telewizyjna Ich czas przedstawia w niezwykłym jak na PRL, pozytywnym świetle sylwetkę Józefa Piłsudskiego. Zapewne tekst mógł się ukazać w marcowym numerze „Dialogu” z 1981 r. dzięki względnej liberalizacji cenzury okresu pierwszej „Solidarności”[48].

Recepcja twórczości

W pisarstwie Kubikowskiego krytycy z reguły chwalili umiejętność stwarzania dramatycznych spięć, prowadzenia dialogów, a niekiedy również wspominali o celnym ukazywaniu zmysłowego szczegółu[49]. Doceniano u tego prozaika znajomość realiów społecznych właściwych nowemu środowisku – współczesnej inteligencji technicznej[50]. Chciałoby się dodać do opinii dotąd publikowanych, że wrażenie ciasnego horyzontu bohaterów powieści oraz opowiadań, ograniczania się do pojęć psychologicznych, bez metafizyki, transcendencji i bez uogólnionego przeżycia wspólnoty, więzi międzypokoleniowej, zinternalizowanej tradycji – wszystko to w decydującej mierze wynikało prawdopodobnie z ograniczeń cenzuralnych, cenzury wewnątrzredakcyjnej lub presji środowiska[51]. Wśród „młodzieży socjalistycznej” nie byłoby roztropnie gloryfikować składniki duchowej przeszłości. Trudno sobie wyobrazić, aby Kubikowski z własnej woli redukował do minimum życie duchowe bohaterów swojej prozy obyczajowej.

Mimo pewnych mankamentów powieści i opowiadań pisarza, a także skutków rywalizacji zmierzającej z reguły do umniejszania dorobku intelektualnego nieżyjących krytyków literackich, na Kubikowskiego jeszcze w 2011 r. powołuje się publicysta Piotr Zaremba, cytując fragment wywiadu z pisarzem w Hańbie domowej Jacka Trznadla[52]. Nawet w drukowanych w 2014 r. wspomnieniach ówczesnego młodego poety i studenta, Czesława Sobkowiaka, wzmianka o usunięciu w 1976 r. redaktora naczelnego „Odry” funkcjonuje jako sygnał zmniejszania się obszaru swobody[53]. Sylwetka twórcza Kubikowskiego wciąż czeka na wszechstronne opracowanie monograficzne[54].

Zakończenie

Gromadząc dostępne źródła pisane, a jednocześnie unikając poszukiwania mówionych świadectw pamięci o nieżyjącym pisarzu, krytyku i redaktorze, odnosi się wrażenie fragmentaryczności zachowanych śladów jego twórczości i organizatorskich poczynań. Metody oral history nie wydają się jednak w tym przypadku ani pociągające, ani satysfakcjonujące. Praca literata powinna bowiem przetrwać i „obronić się” niezależnie od tego, jakie opinie wyrażono by po trzydziestu latach od jego śmierci w rozmowach z badaczem. Obficie cytowane źródła – zapis przeszkód, z jakimi stykali się dążący do niezależności uczestnicy życia literackiego w PRL – pozwalają formułować jedynie hipotezę o znacznych zdolnościach Zbigniewa Kubikowskiego do pożytecznego społecznie funkcjonowania w niesprzyjających warunkach. Chronił pisarzy przed dyktatem partii i Służby Bezpieczeństwa. Potrafił stwarzać swoim współpracownikom wprawdzie nikłą (tylko taka była wówczas w kraju możliwa), lecz pozwalającą odczuwać pewną dozę podmiotowości, przestrzeń wolności twórczej. Pisarstwo samego Kubikowskiego nie rozwinęło się na miarę potencjału intelektualnego tego świetnego, choć niedocenionego w kraju, wrocławskiego krytyka literackiego. Pozostało ono raczej symptomem głęboko uwewnętrznionej autocenzury, swoistego duchowego samoograniczenia.

Sketches to the portrait of Zbigniew Kubikowski

Zbigniew Kubikowski (1929–1984) was a writer, novelist, journalist and publicist, as well as the editor-in-chief of the “Odra” monthly published in Wrocław. His biography seems to be representative for relatively independent, given the limited freedom at that time, intellectuals of the decades under the Communist rule. Despite being humiliated, harassed and kept under surveillance, Zbigniew Kubikowski did not renounce his ethical values, but did not achieve either the ultimate success in his professional and social life.

Bibliografia

Archiwalia

Dział Dokumentów Życia Społecznego Zakładu Narodowego im. Ossolińskich

Instytut Pamięci Narodowej

Teksty

Joachim J. [Z. Kubikowski], Sztylet wenecki, Katowice 1972.

Kubikowski Z., Bezpieczne małe mity, Wrocław 1965.

Kubikowski Z., Chwila po przebudzeniu, Katowice 1967.

Kubikowski Z., Pięć dialogów wielkopostnych, Warszawa 1979.

Kubikowski Z., Sprawa Jaśka Browarczuka, „Dziś i Jutro” 1950, nr 23–26.

Kubikowski Z., Szklany mur, „Odra” 1983, nr 10; 1984, nr 6.

Kubikowski Z., Wrocław literacki, Wrocław 1962.

Opracowania

Artyści a Służba Bezpieczeństwa. Aparat bezpieczeństwa wobec środowisk twórczych. Materiały pokonferencyjne, red. R. Klementowski, S. Ligarski, Wrocław 2008.

Baterowicz M., Uczta głupców, „Arcana” 2009, nr 5.

Batora K., Kubikowski Zbigniew [w:] Współcześni polscy pisarze, badacze literatury. Słownik biobibliograficzny, red. J. Czachowska, A. Szałagan, t. 4, Warszawa 1996.

Bereś S., Kubikowski Zbigniew [w:] Literatura polska XX wieku. Przewodnik encyklopedyczny, t. 1, Warszawa 2000.

Biełowicz W., Anegdota wrocławska, Wrocław 1975.

Chruszczyński A., Słabi mocni – mocni słabi, „Tygodnik Kulturalny” 1976, nr 11, s. 12.

Czarnik O.S., Między dwoma Sierpniami. Polska kultura literacka w latach 1944––1980, Warszawa 1993.

Dąbrowski M., Heraklit od nowa sprawdzany, „Literatura” 1972, nr 12.

Fik M., Kultura polska po Jałcie. Kronika lat 1944–1981, London 1989.

Górdziałek J., Obszar nieufności, „Życie Literackie” 1982, nr 12.

Grabowski B., Jan Jerzy Kubikowski (1927–1968) – supernowa nie z tego świata, http://draco.uni.opole.pl/~bgrab/bgrab/jjk.pdf.

Hernas C., Kubikowski Z., Wołoszyński R., Kilka uwag na temat potrzeby, organizacji i programu badań kulturowych na Dolnym Śląsku, „Sobótka” 1961, nr 2.

Kajewski P., Dar bycia, „Odra” 1984, nr 12.

Kelera J., Problem dnia i dni następnych, „Odra” 1962, nr 11.

Keller P., Wrocław, stolica Śląska [w:] Śląsk. Rzeczywistości wyobrażone, red. W. Kunicki, współpraca N. i K. Żarscy, Poznań 2009.

Klementowski R., Obserwować i zapobiegać. Wrocławskie środowisko literackie pierwszej połowy lat siedemdziesiątych w świetle materiałów aparatu bezpieczeństwa [w:] Artyści a Służba Bezpieczeństwa. Aparat bezpieczeństwa wobec środowisk twórczych. Materiały pokonferencyjne, red. R. Klementowski, S. Ligarski, Wrocław 2008.

Kozioł U., Pożegnanie przyjaciela, „Odra” 1984, nr 10.

Koźniewski K., Pisane we Wrocławiu, „Polityka” 1977, nr 27.

Krall H., Dwa wspomnienia o Zbyszku, „Odra” 1990, nr 7–8.

Kultura na Dolnym Śląsku, red. J. Trzynadlowski, Warszawa–Wrocław 1977.

Kunda B.S., Wielki układ i małe charaktery, „Życie Literackie” 1976, nr 37.

Łukasiewicz J., Mój prywatny i pobieżny szkic do obrazu życia literackiego we Wrocławiu od roku 1945 po dzień dzisiejszy, „Pomosty. Dolnośląski Rocznik Literacki” 1999/2000, nr 4–5.

Łukasiewicz J., Pięćdziesiąt lat..., „Pomosty. Dolnośląski Rocznik Literacki” 1996, nr 1.

Łukasiewicz J., Rejs okrężny. O Zbigniewie Kubikowskim, „Odra” 1984, nr 12.

Łukaszewicz Z., Rzecz o odpowiedzialności, „Twórczość” 1968, nr 1.

Maciąg W., Gra o sukces i jeszcze coś, „Nowe Książki” 1978, nr 11.

Maciąg W., Inspiracje współczesne, „Życie Literackie” 1972, nr 5.

Maciąg W., Krucha solidarność kolektywu, „Życie Literackie” 1967, nr 33.

Maciąg W., Osaczeni przez układy, „Nowe Książki” 1976, nr 6.

Makowiecki A., Uroda rzeczy zwyczajnych, „Kultura” 1968, nr 26.

Marszałek R., 2 razy o odpowiedzialności, „Współczesność” 1963, nr 7.

Maślińska I., Zapomniana sztuka o Piłsudskim, „Ład” 1987, nr 26.

Miłosz C., Przygody młodego umysłu. Publicystyka i proza 1931–1939, wybór, oprac. A. Stawiarska, Kraków 2003.

Naryński D., Twórczość Zbigniewa Kubikowskiego. Próba monografii historycznoliterackiej, praca magisterska napisana pod kierunkiem S. Kukurowskiego, Wrocław 2003.

Nawrocki W., Literatura i mity, „Poglądy” 1966, nr 4.

Nowicki K., Niemałe, bezbronne mity, „Pomorze” 1965, nr 9.

Orski M., Literackie oblicze Dolnego Śląska [w:] Kultura na Dolnym Śląsku, red. J. Trzynadlowski, Warszawa–Wrocław 1977.

Pawłowski W., Zadbać o kapliczki, „Literatura” 1980, nr 14.

Pietraszko S., Studia o kulturze, Wrocław 1992.

Prorok L., Zbyszek, „Tygodnik Powszechny” 1984, nr 37.

Rohoziński J., Na antypodach kultury współczesnej, „Kultura” 1965, nr 25.

Siedlecka J., Kryptonim „Liryka”. Bezpieka wobec literatów, Warszawa 2008.

Siedlecka J., Obława. Losy pisarzy represjonowanych, Warszawa 2005.

Siewierski J., Detektywi, „Nowe Książki” 1969, nr 22.

Siewierski J., Pamflet na technokrację, „Nowe Książki” 1962, nr 19.

Siewierski J., Powroty po latach, „Nowe Książki” 1972, nr 12.

Sobkowiak Cz., Rzeka powrotna, „Topos” 2014, nr 1–2.

Sprusiński M., Małe mity, „Życie Literackie” 1966, nr 7.

Sprusiński M., Między prawdą a zmyśleniem, Kraków 1978.

Stabryła S., Kariery i powroty, „Twórczość” 1972, nr 10.

Strauchold G., Rozpracowywanie wrocławskiego miesięcznika „Odra” przez Służbę Bezpieczeństwa, [w:] Artyści a Służba Bezpieczeństwa. Aparat bezpieczeństwa wobec środowisk twórczych. Materiały pokonferencyjne, red. R. Klementowski, S. Ligarski, Wrocław 2008.

Suleja W., Dolnośląski Marzec ’68. Anatomia protestu, Warszawa 2006.

Szaruga L., Czasopisma literackie [w:] Literatura polska 1918–1975, cz. I, t. 3: 1945–1975, Warszawa 1996.

Tomala S., W kierunku „nowoczesnego realizmu”, „Nowy Wyraz” 1976, nr 5.

„Twórczość obca nam klasowo”. Aparat represji wobec środowiska literackiego 1956–1990, red. A. Chojnacki, S. Ligarski, wstęp S. Ligarski, Warszawa 2009.

Wrocław literacki, red. M. Kopij, W. Kunicki, T. Schulz, Wrocław 2007.

Z nurtem wrocławskiej „Odry”. Z M. Orskim rozmawia D. Zapała, http://nowezycie.archidiecezja.wroc.pl/numery/782001/09.html

Zabłocki S., Niepokoje pokolenia, „Odra” 1968, nr 5.

Zaremba P., Zgoda z PRL ? Zapytajmy o niepodległość, „Uważam Rze” 2011, nr 14.

Związani. O ZLP z A. Chojnowskim, S. Ligarskim i J. Siedlecką rozmawia B. Polak, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2008, nr 8–9.

Żukrowski W., Gdzieś w małym miasteczku, „Nowe Książki” 1967, nr 14.

Stefan Bednarek

Uniwersytet Wrocławski

Dorota Heck

Uniwersytet Wrocławski

„Marianna Bocian od dłuższego czasu pozostaje poza Wrocławiem”.
SB wobec poetki

Była legendą młodoliterackiego Wrocławia w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Zmiana ustroju nie zaszkodziła tej legendzie, a być może przyczyniła się do jej podsycenia, Marianna Bocian nic bowiem nie zmieniła w swym życiu i stosunku do rzeczywistości, z którą i później, choć z innych powodów, się nie zgadzała, dając temu czasem bardzo dosadny wyraz. W tej legendzie – jak to bywa z legendami artystycznymi – nad uznaniem dla niepospolitych walorów twórczości przeważały barwne opowieści o niekonwencjonalnych zachowaniach i nonkonformistycznych wypowiedziach podczas dyskusji w Kole Młodych Pisarzy przy Oddziale Wrocławskim Związku Literatów Polskich czy na spotkaniach autorskich; o bitwach z cenzurą, konfliktach z władzami, wreszcie o nękaniu przez tajne służby. Do tego trzeba by dorzucić nieco wojowniczy, weredyczny temperament wspomagany jędrnym, czasem nawet koszarowym językiem oraz malowniczość jej postaci, drobnej i kruchej, ale ruchliwej i energicznej, spowitej w czarną pelerynę, z nieodłączną długą lufką, z której nieprzerwanie dymił proletariacki papieros Sport. Tak też ją zapamiętano dzięki znakomitej fotografii Jana Bortkiewicza, choć poetka raczej nie przywiązywała wagi do jakichkolwiek stylizacji i zabiegów wokół powierzchowności, zajmowały ją bowiem ważniejsze sprawy: przede wszystkim twórczość, pojmowana jako posłannictwo, jako obowiązek i służba wartościom, które wyznawała, deklarowała i – wbrew wszelkim przeciwnościom – realizowała w pracy pisarskiej i w codziennym życiu. Kto ją znał, ten natychmiast mógł zauważyć rzadką w czasach „realnego socjalizmu”, a i później także, zgodność słów i czynów. O tej właściwości postawy życiowej Marianny Bocian pisał autor Wstępu do ostatniego przygotowanego przez autorkę i wydanego pośmiertnie tomu Ciągła odsłona:

„W czasach kultu niedojrzałości i zabawy pisarze, a w szczególności poeci, traktujący sztukę poważnie i starający się tworzyć serio, nie mają łatwego życia. Tym bardziej jeśli jeszcze problematyka, jaką podejmują w swoich utworach, dotyczy kwestii etycznych, jeśli prezentowane w tekstach postawy bohaterów daleko odbiegają od hedonistycznych wzorców zachowań lansowanych dziś w szeroko pojmowanej sferze kultury. Jeśli kreowane postacie liryczne z szacunkiem traktują tradycję, a sens życia widzą m.in. w wierności wobec sprawdzonych w tysiącletniej historii polskich wartości. Jeśli wreszcie autorzy nie wabią odbiorców niezwykłością pięknych metafor, ale nacisk kładą na historiozoficzne i moralne przesłanie proponowanych czytelnikom wierszy”[1].

Marianna Bocian, portret autorstwa Zbigniewa Kresowatego, 2008 r.

Być może drogi życiowe Marianny Bocian nie byłyby tak wyboiste, a losy jej twórczości mniej powikłane, gdyby poetka była mniej stanowcza w swoich wyborach, mniej wymagała od siebie i innych oraz gdyby wabiły ją korzyści płynące z koniunkturalizmu. Trzeba przy tym podkreślić, że wraz z rozpadem komunizmu, który właśnie dzięki takim postawom mógł definitywnie upaść, nie skończyły się kłopoty poetki z redaktorami, recenzentami wewnętrznymi, wydawcami, nawet z cenzurą, dziś oficjalnie nieistniejącą, acz – trudno uwierzyć – ciągle obecną, choć jej mechanizmy są oczywiście bardziej subtelne. Nie skończyły się też kłopoty materialne, nowe czasy okazały się bowiem dla poezji – zwłaszcza takiej – mało przyjazne. Mimo utrudzenia pracą ponad siły i niełatwego życia Marianna Bocian była, co podkreślają wszyscy, którzy się z nią zetknęli, osobą pogodną, życzliwą, skłonną do niesienia bezinteresownej pomocy, pełną optymizmu i wiary w zwycięstwo dobra nad siłami zła. Jej wiersze, zwłaszcza z ostatniego okresu twórczości, poświadczają, że tropiła wprawdzie każdą nieprawość, fałsz i skłonność naszego gatunku do samozagłady, lecz jednak wierzyła w odwieczny uniwersalny porządek wartości i to, że poezja może się przyczynić do jego ocalenia:

przecież coś ocalało z wiecznego dobra

skoro istnieje przed nami

droga człowieka do człowieka i świata

Spostrzeżenie, z tomu Bliskie i konieczne (1998)

Marianna Bocian urodziła się w 1942 r. we wsi Bełcząc w powiecie Radzyń Podlaski, w ubogiej, wielodzietnej rodzinie chłopskiej. Trudno dziś sobie wyobrazić, jakim wysiłkiem pokonała dystans kulturowy między wymagającą codziennego trudu bełczęcką zagrodą[2] a intelektualnymi środowiskami Wrocławia, Krakowa czy Warszawy, w których pojawiła się ze swą niepokorną myślą, popartą głęboką wiedzą. Ukończyła Technikum Młynarskie w Krajence, a następnie studiowała polonistykę i filozofię na Uniwersytecie Wrocławskim. Już w czasie studiów podjęła próby pisarskie, wiążąc się z zawiązaną przez Lothara Herbsta i Marka Garbalę grupą literacką wydającą nieregularne czasopismo „Agora”, najpierw jawne i popierane przez władze (afiliowano je przy... uczelnianej organizacji Związku Młodzieży Socjalistycznej), później nielegalne i tropione przez służby specjalne. Debiutowała jednak w konkurencyjnym (i efemerycznym) pisemku „Kontrasty” (nr 1, 1967) wierszem Obraz z dzieciństwa, a wkrótce potem wydała pod pseudonimem Janusz Bełczęcki pierwszy tom wierszy Poszukiwanie przyczyny[3]. W następnych tomach, a publikowała je dość regularnie co kilka lat, wróciła do własnego nazwiska, które z czasem stało się znane nie tylko we Wrocławiu.

Na dorobek twórczy Marianny Bocian składają się liczne tomy poetyckie: Poszukiwanie przyczyny (1968), Wieży [sic !] Babel pospolita (1927), Narastanie (1975), Strzępy fotografii (1977), Proste nieskończone (1977), Scalone z rozkładu (1978, II wyd. 2004), Actus hominis (1979), Ograniczone z nieograniczonego (1982), Odczucie i realność (1983), Gnoma (1986, wyd. rozszerz. 1992), Spojenie (1988), Stan stworzenia (1989), Z czasu jedni jest JESTEŚ jestem (1991), W kręgu stanów ludzkich (1995), Bliskie i konieczne (1998, II wyd. 2001), Ciągła odsłona (2003).

Oprócz nowoczesnej formy wiersza wolnego autorka uprawiała też poezję wizualną (odmianę tzw. poezji konkretnej). Pisywała wiersze nie tylko dla dorosłych, lecz także dla dzieci. Podejmowała również próby prozatorskie, publikując zbiór opowiadań Odejście Kaina (1979, stał się podstawą legendarnego monodramu w wykonaniu Wiesława Komasy), powieść Przebudzeni do życia (1984) oraz liczne szkice krytyczne i recenzje drukowane w kilkunastu czasopismach legalnych i drugoobiegowych; przygotowała również przeznaczony dla młodzieży Słownik wyrazów trudnych i obcych (1996).

Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej wydało w 1998 roku jej Wiersze wybrane. Najobszerniejszy, niemal sześciusetstronicowy wybór poezji Jasno i bogato, poprzedzony wstępem Eryka Ostrowskiego zawierającym najpełniejszy życiorys poetki i wnikliwą interpretację jej twórczości, wyszedł w Oficynie Wydawniczej Atut w 2009 r.

Pierwsze tomiki poetyckie Bocianówny objawiały rysującą się odrębność i oryginalność jej pisarstwa, ale też sprawiały trudność jej krytykom i interpretatorom. Dość odruchowo zaliczono ją do poetów Nowej Fali, która u schyłku epoki Gierkowskiej wystawiała surowy rachunek „realnemu socjalizmowi” i hasłom o budowaniu „Polski rosnącej w siłę”, ale w Poszukiwaniu przyczyny oraz w tomach, które nastąpiły po nim, dało się słyszeć metafizyczne tony nieobecne w nowofalowej poezji. Relacje między swoim rozumieniem poezji a twórcami Nowej Fali przedstawiła autorka w obszernym eseju poświęconym całej powojennej poezji polskiej, a wydanym w drugoobiegowym wydawnictwie prowadzonym przez Lothara Herbsta[4]. Próbowano też zaszeregować jej twórczość do poezji lingwistycznej, poszukiwań formalnych dopatrywano się w zajmujących poetkę w latach 1970–1974 eksperymentach z tzw. poezją konkretną, choć, wydaje się, że chodziło w nich raczej o wzbogacenie środków wyrażania myśli niż o zabawę w poszukiwanie graficznych czy obrazowych ekwiwalentów słowa. Słowo było bowiem tworzywem, może nawet czymś więcej niż tworzywem – sposobem istnienia poetki. Przy czym warto zauważyć, że wraz z kolejnymi tomami język poetycki Bocianówny zmierza ku oszczędności słowa. Rozbudowane metafory i skomplikowane frazy z pierwszego okresu twórczości z czasem ustępują miejsca formom skondensowanym, aforystycznym. Słów jest coraz mniej, za to zyskują na ciężarze.

Do odczytania twórczości Marianny Bocian można chyba dopasować wiele kluczy, bo jest to twórczość zbudowana na rozległych fundamentach myśli filozoficznej, religijnej, historycznokulturowej, podejmująca zróżnicowaną problematykę i bogata w obrazy sensualnie postrzeganego szczegółu. Jednak kluczem najłatwiej otwierającym najważniejsze treści tego pisarstwa, początkiem i końcem poetyckiej drogi, jest organiczna więź z ziemią, która poetkę zrodziła.

We wczesnych wierszach Marianny Bocian nie znajdziemy obrazów jej rodzinnego Podlasia. Skoncentrowana na podstawowych pytaniach filozoficznych, epistemologicznych, historiozoficznych i moralnych, nie próbowała poetka osadzać ich w jakimkolwiek topograficznym konkrecie, szukała raczej takich środków wyrazu, które uwydatnią uniwersalny wymiar poetyckiego przesłania. A jeśli już ów konkret się pojawi, to w tak dalece odrealnionym kształcie, wprzęgnięty w tak intensywną grę metafor, iż żadne jego odczytanie nie pozwoli na jakąkolwiek przestrzenną lokalizację ani przywiązanie do niego takich znaczeń, które odnosiłyby treść do realnego pejzażu. Oto wiersz bez tytułu z tomu Wieży Babel pospolita (1972):

w tym języku drzewa przelatują poprzez miejsce rdzeni

i nim dźwięk zapadnie: widać białe pola

białe puszcze z koronami korzeni bez pojęcia

wiatru na kopule nieba

(*** w tym języku...)

W kolejnych tomach i w kolejnych wierszach okaże się, jak wielką rolę odegrają w tej poezji drzewa, stając się nie tylko tłem, nie tylko scenerią dla poetyckiej dyskusji z Bogiem, Światem, Ludźmi, ale uniwersalnym symbolem, odwołującym się do kosmicznego Drzewa Życia, do stałości drzewa, do mądrości drzewa. Okaże się także, jak bardzo konkretne i żywe są owe drzewa na kartach książek autorki: są to drzewa w ścianie lasu stojącej za zagrodą Bocianów w Bełczącu albo jabłonie sadzone ręką ojca w przydomowym sadzie, za którym rozciągają się bełcząckie „białe pola”. Następne tomy będą przynosiły więcej takich obrazów, choć ich znaczenie – oderwane od biograficznego kontekstu – także nie skieruje uwagi czytelnika na ten zakątek ziemi, który w ostatnich tomach poetki stanie się już jawnie i celowo wykreowanym miejscem centralnym, osią świata i jego kwintesencją, stanie się „ziemią zrozumienia”. Zatem, kiedy w tomie Actus hominis (1979) czytamy:

łagodność falującego zboża jest ze mną w spleceniu

nieobliczalna nieobecność drugiego co było obok wczoraj

[...]

ten łan zboża już uboższy o brak słów z tamtego roku

to miejsce jest ze mną i będzie bolało piękno w słońcu

(*** łagodność falującego zboża)

albo w Spojeniu (1988):

poranna rosa w słońcu

kruche migotanie

jak uśmiech istnienia

i tak wieczne

że można wierzyć

że za tysiąc lat

będą żywe źrenice patrzeć

olśnione

czując że coś innego ze świata

całuje wzrok

(Ze stanu istnienia),

nie wiemy, nie przeczuwamy, że owo falujące zboże czy poranna rosa należą do podlaskiego krajobrazu, mogą bowiem znaleźć się w każdym miejscu, jeśli nie całej ziemi, to na pewno Polski. Wiemy wszelako, że nie znalazły się tutaj w charakterze poetyckiego ozdobnika, sztafażu, niezbędnego do wywołania nastroju. Należą bowiem do świata przeżywanego przez autorkę, wyrastają z jej doświadczeń, są składnikami obrazów, które stają nam przed oczyma, kiedy przymkniemy powieki:

zamykam oczy by móc wrócić do zanikłego krajobrazu

jest późna jesień pełna melodii

brzemiennej oziminami ziemi

sadzimy z ojcem drzewko owocowe

(W nieistniejącym krajobrazie, z tomu W kręgu stanów ludzkich, 1995)

W nowoczesnym literaturoznawstwie zaleca się analityczne oddzielenie tekstu od jego autora. Tekst jest autonomicznym przedmiotem interpretacji, należy go czytać niezależnie od biografii, osobowości, intencji autora. Zalecenia takie nie sprawdzają się w odniesieniu do twórczości Marianny Bocian. Pozbawiona kontekstu biograficznego, poezja ta przestaje mówić pełnym głosem, staje się uboższa o wymiar, który – usytuowany wprawdzie poza tekstem – dopełnia go i nadaje mu nowe sensy. Trzeba wiedzieć, że poetka orała tę ziemię, która była „brzemienna oziminami”, że doświadczała owej prostej, acz najszczerszej radości, „że oto dziś – dzięki Bogu – sprzątnęli siano !”, by ową poezję przyjąć jako szczególny dar autorki, by doświadczyć, idąc jej śladami, tej osobliwej więzi, jaka łączy poetkę i ziemię, która ją wydała. Być może pewniejszym kluczem do tej poezji stałby się staroświecki postulat sformułowany jeszcze w XIX w. przez Bronisława Chlebowskiego, aby ducha twórczości artysty szukać w genius loci, w swoistości przestrzeni geograficznej, z której się wywodzi. Ale tak pomyślane narzędzie interpretacji tej twórczości także okazałoby się chyba niewystarczające. Ten klucz być może dałoby się z powodzeniem zastosować do odczytywania poezji Teofila Lenartowicza, „lirnika mazowieckiego”, malującego sentymentalne obrazki przyozdobione krajobrazowymi rekwizytami. Czytanie Podlasia w wierszach Marianny Bocian nie oznacza kontemplowania malowniczego skansenu, urody życia ludzi prostych toczonego na łonie nieskażonej natury. Nie popadnie w demonstracyjną chłopomanię poetka, która chłopski, wiejski etos nosiła w sobie do końca życia i która to życie potrafiła zespolić w niespotykaną spójnię wyrafinowanej myśli z chłopskim losem. Kiedy w poezji Marianny pojawi się bowiem w całym swym bogactwie jej rodzinna ziemia, a stanie się to przede wszystkim w ostatnich tomach, zwłaszcza w Ciągłej odsłonie, objawi się jednocześnie cała głębia i mądrość tej poezji oraz jej uniwersalny, ponadlokalny wymiar – uniwersalny, choć wywiedziony z bełcząckich i czemiernickich pól. Bo Podlasie nie jest tu tłem dla wzruszeń wywołanych przypomnieniem „kraju lat dziecinnych” ani arkadyjskim azylem, do którego można uciec od nieprzyjaznego świata. Czymże jest więc ten skrawek ziemi ?

Aby odpowiedzieć na to pytanie, trzeba było owego intensywnego namysłu, którym poetka przedzierała się od początków swojej twórczości do odpowiedzi na podstawowe pytania metafizyczne i egzystencjalne. W tomie W kręgu stanów ludzkich (1995) pisała:

w pantofelku można odkryć otchłanie czasu

w kruszynie światła zdumiewającą historię

wiecznego bezmiaru życia

(*** w pantofelku)

Odkrycie tej prawdy hermetyków pozwala dostrzec strukturę świata całego w drobince wody i dotrzeć do tajemnicy tego, co „jako na górze, tako i na dole” uczyniło z poetyckiego obrazu rodzinnej ziemi pomost do sformułowania uniwersalnych praw życia. W mikrokosmosie Podlasia słyszalny się staje puls makrokosmosu, a życie wschodzących ozimin czy zastygających soków jabłoni jest znakiem Wiecznej Przemiany:

Za oknem pozorna szarość – ziemia rozebrana do snu.

Patrzysz na jabłonie wyzbyte listowia.

Nie dostrzegasz w nagich konarach śmierci.

Gałęzie skrywają brzemienne w kwiaty pąki.

(Z czasu jesieni, z tomu Bliskie i konieczne, 1998)

Jakże bliska to myśl słowom św. Pawła z I Listu do Koryntian: „Co ty siejesz, nie będzie ożywione, jeśli pierwej nie obumrze”. Jeszcze inaczej przedstawiła poetka tę myśl w wierszu Natura:

A wybieraj ze mnie co jeszcze posłużyć się może

do wzrostu życia drzew, roślin i owocu,

by nie pustynniała ziemia i umysły.

A rozkładaj moje pośmiertne ciało i przejmuj w budulec

Niedocieczonego nawet trzecim okiem Życia.

[...]

...odsłoń się naga Nagością przemiany samego Boga !

(z tomu Ciągła odsłona, 2003)

Znajdujemy tu też zawsze obecną w poezji Marianny Bocian nutę Heideggerowskiej troski – „otaczającego opieką bytowania”. Poetka nie tylko docieka prawdy o wiecznych przeistoczeniach życia, ale gotowa jest włączyć się w łańcuch owych przeistoczeń i afirmować je, tak jak gotowa jest chronić życie, osłaniać je, pracować dlań i pielęgnować. Znamienna jest ta troska o każdy najdrobniejszy przejaw życia, wpleciona w poetycki program:

nie tu moje stwórstwo gdzie dobry wiersz ani

wtedy gdy scalone z rozkładu życie rzeczywiste

– w bólu gdy się słaniam by nie zabić niczego

które Jest które trwa które przeradza siebie

(motto do tomu Scalone z rozkładu, 1997)

W ostatnim przygotowanym do druku przez autorkę tomie Ciągła odsłona (2003) wszystkie idee składające się na wizję świata i program etyczny Marianny Bocian zyskały najdojrzalszy myślowo i najklarowniejszy poetycki wyraz. A obrazy Podlasia, w tym tomie szczególnie bogate i barwne, przesycone miłością do rodzinnej ziemi, składają się na kolejne stronice Księgi, w której idee te zapisano i z której powinniśmy nauczyć się czytać. Podlasie – „dom narodzin”, „siedliszcze”, „gniazdowisko”, „ojcowizna” (nieprzypadkowo autorka ucieka się tu do językowej archaizacji) przybiera tu wszystkie barwy, odcienie, kształty i zapachy. Jest „złocistopłowe”, „złocistolistne”, „zielonopłowe”, „złocistokłose”, „świetliste”, „srebrne”, „majestatyczne” i „dorodne”, ale też przesycone „potem żniw” i brzmiące „modlitwą o mądrość pracy i siłę” lub cichnące powoli „w porze przedwieczornej”. Jest „ziemią zrozumienia”.

świetlistogranatowa w winogronach ziemia

całowana, pieszczona promieniami słońca

cierpliwie drzemiąca w bielejących pąkach jaśminów,

rubinowa w malinach, pąsowa w różach i czereśniach

szara ziemia płomienna w seledynach owsa i jęczmieniu

majestatycznie cicha – oziminami brzemienna

ziemia wzgardzona a tajemnie wierna,

chlebna w macierzankach wonna

ziemia – kolebka przed wszystkimi snami

nad którą wznoszą się poranne zorze

dojrzewa w ludziach i we mnie

niejasnym ciągle owocem

urodzajna choć i piaszczysta ziemia Podlasia

przemianami mówiąca – utraconym w nas językiem światła

ziemia – żywa Księga wszechświata

(Obraz)

Tak wygląda punkt, do którego doszła poetka, Marianna Bocian. Aby go osiągnąć, musiała walczyć o materialne przetrwanie, pozbawiano ją bowiem pracy, utrudniano pisanie, śledzono, podsłuchiwano, aresztowano[5]. Odbywała długie i trudne rozmowy z redaktorami i cenzorami, których echa znajdujemy w tekstach:

mówią: to tradycjonalizm

ciemnej masy mózgowej pesymistów

pani bocian

nie mamy zapotrzebowania na anatomię zła i śmierci

człowiekowi niepotrzebne jest żadne sumienie lecz fiaty

(*** w jedne skrzypce grali..., z tomu Scalone z rozkładu)

A wiersz Życiorys z tego samego tomu opatrzyła autorka dedykacją, która mogłaby bawić, gdyby nie była przejmującym świadectwem losów twórcy niepokornego:

tym, co pisali donosy z imprez, na których nie byłam

tym, którzy wyzbyli mnie pracy za bycie poetą.

Trzeba wszakże przyznać, że to, co mówiła publicznie i o czym pisała w tekstach, nad którymi pochylali się gorliwi cenzorzy, musiało zwrócić uwagę strażników obowiązującej doktryny i, jak się wówczas mówiło, „linii wytyczonej przez partię”. Wręcz wyróżniała się odważnymi i krytycznymi wypowiedziami w wielu sytuacjach. Na przykład „wspomniała o szkodliwości lakonicznych, nieprawdziwych i niepełnych publikacji na ten temat” (w tygodniku „Polityka”, organie KC PZPR, o spotkaniach autorskich)[6]. Poetkę zaliczano do opozycjonistów[7]. 5 marca 1975 r. powstała notatka operacyjna, w której alarmowano: „W składzie Zarządu Oddziału znalazły się osoby o poglądach opozycyjnych, negujących politykę kulturalną partii i państwa, a twórczą w szczególności. Red. Zbigniew Kubikowski, Józef Kelera, Leon Szwed, Jacek Łukasiewicz oraz pozostający poza granicami kraju Tymoteusz Karpowicz i związani z tą grupą wspólnymi poglądami Urszula Kozioł, Ewa Szumańska, Ludwik Flaszen, Marianna Bocian – stanowią w tutejszym środowisku literackim tzw. grupę »cichej opozycji«”[8].

W latach 1976–1977 prowadzono w stosunku do Marianny Bocian sprawę operacyjnego sprawdzenia „Warchoł”[9]. Zajmowało się nią – według dokumentacji, stanowiącej oddzielną jednostkę archiwalną – dwóch funkcjonariuszy: inspektor plut. Andrzej Głowacki oraz st. inspektor kpt. Marian Janicki. Kontrolę sprawowali: kierownik Sekcji IV kpt. Stefan Jędrzejczak, zastępca naczelnika Wydziału III por. Edward Zarzycki oraz kpt. Mieczysław Stępień z Wydziału Inspekcji. Do pięciu funkcjonariuszy dodano trzech tajnych współpracowników SB, przewidziano także, o czym świadczy meldunek operacyjny, wykorzystanie kilku kontaktów operacyjnych oraz konsultanta. Wrażenie absurdalnego nadmiaru kontroli obywateli potęguje się, gdy pamiętamy, że Marianna Bocian była tylko drobną bibliotekarką w okularach, która pisała wiersze. Arkusz informacyjny opisuje trzydziestoczteroletnią, bezpartyjną, niezrzeszoną niebieskooką szatynkę w okularach, 152 cm wzrostu, poprzednio wykonującą pracę w Miejskiej i Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej na stanowisku instruktora-koordynatora ds. spotkań autorskich, obecnie korzystającą z rocznego stypendium twórczego Zarządu Głównego ZLP. Stan cywilny: panna. Do krajów kapitalistycznych nie wyjeżdżała. Znała język rosyjski i podstawy angielskiego. Interesowała się muzyką poważną i teatrem. Miała wyższe wykształcenie filologiczne, została zakwalifikowana do zawodowych literatów. Była pochodzenia chłopskiego. Po zakończeniu sprawy zdecydowano zachować wytworzone dokumenty w kartotece ogólnoinformacyjnej. Zgodnie ze wspomnianym meldunkiem operacyjnym bezpośrednią przyczyną wszczęcia operacyjnego sprawdzenia była informacja od tajnego współpracownika SB, który był dla niej wiarygodny („pogłębia dotychczasowe rozpoznania”[10]). W teczce sprawy operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Warchoł” w latach 1976–1977 na pierwszym miejscu wśród wykorzystywanych wówczas tajnych współpracowników widnieje TW „Kasander”, czyli Lech Isakiewicz. Dokumenty zatytułowane „Informacja TW”, a pochodzące od tegoż informatora, odegrały istotną rolę w inwigilacji poetki. Na pierwszym z nich, datowanym na 25 września 1976 r., widnieje odręczna, sygnowana podpisem por. Zarzyckiego, adnotacja: „Tow. Głowacki opracuje meldunek operac[yjny] w oparciu o niniejszą informację”[11]. Kolejne informacje z tego samego źródła pochodzą z 24 października i 21 grudnia 1976 oraz 1 lutego 1977 r., czyli pojawiały się z pewną regularnością. SB korzystała zarazem z wiadomości od innych osób wywodzących się zarówno ze środowiska literackiego, jak i z grona pracowników biblioteki, z której z czasem zwolniono zatrudnioną tam Mariannę Bocian. Pozyskana wiedza o niepokornej poetce kontrastowała z zakładanym ideałem tzw. pracownika frontu ideologicznego, który miał – jak wówczas głosiły propagandowe hasła – budować społeczeństwo socjalistyczne.

Obecnie, osiągnąwszy czterdziestoletni dystans do realiów gierkowskiej dekady, z kontekstu historyczno-kulturowego[12] można wnioskować, że władze szczególnie zmierzały do udaremniania synergii działań Kościoła rzymskokatolickiego[13] i środowisk intelektualnych (twórczych). Jak czytamy bowiem w rubryce „Opis zagrożenia” formularza meldunku operacyjnego: „[...] inspiruje osoby związane ze środowiskami literackim i inteligencji katolickiej do włączenia się w działalność polityczną wymierzoną przeciwko aktualnej linii partii”[14].

Autorytet rządzącej partii (pamiętamy: w systemie partii hegemonicznej, w uproszczeniu – monopartyjnym) funkcjonował w światoobrazie SB tautologicznie: kto się podporządkował władzy, ten ma autorytet (posłuch ?). Poglądy tego rodzaju poddawałyby się opisom nie tylko w obowiązujących w PRL kategoriach marksistowskich, lecz także w konstruktywistycznych (Luhmannowskich) czy neopragmatystycznych (Rortiańskich), ale kolidowały i kolidują z klasyczną etyką ufundowaną na metafizyce chrześcijańskiej. Klęska moralna sukcesu odnoszonego kosztem łamania zasad wierności tradycji oraz solidarności międzyludzkiej była dla osób w rodzaju poetki oczywistością, lecz dla ludzi władzy operowanie pojęciem moralnej klęski byłoby skandalem, nieuprawnionym rodzajem szantażu[15]. Przenikające się środowiska: twórców i tajnej policji politycznej, utwierdzały niektórych literatów w przekonaniu, że opłaca się być konformistą. Pisano więc, utrzymując decydentów i ich zwolenników w przeświadczeniu o podrzędności opozycjonistki w porównaniu z konformistami zbliżonymi do kręgów władzy:

„Figurantka dąży do rozszerzenia swoich kontaktów w środowisku literackim Wrocławia. [...] udaje jej się to tylko w odniesieniu do osób o małym autorytecie i niewielkim stopniu oddziaływania [...] Reasumując, figurantkę w świetle dotychczasowych wyników rozpracowania operacyjnego uznać można za postać pozującą na literata niedocenianego, przekonanego o swojej wielkiej misji twórczej. Dlatego też nasze podstawowe działania operacyjne w ramach sprawy zmierzają głównie do ograniczania jej działalności twórczej mającej cechy negatywne i wpływanie na środowisko. Drugim kierunkiem w sprawie realizowanym przy wykorzystaniu dostępnych środków operacyjnych jest podrywanie i dyskredytacja jej autorytetu. Na tym odcinku do najważniejszych przedsięwzięć należą:

– niedopuszczanie do zbliżenia się figurantki z małżonką Tymoteusza Karpowicza. Nasza kombinacja operacyjna doprowadziła do tego, że Karpowiczowa w trakcie rozmowy z M. Bocian była bardzo nieufna i nie wyszła poza konwencjonalną wymianę zdań.

– wytworzenie sytuacji do spotkania autorskiego M. Bocian w miejskiej i wojewódzkiej Bibliotece Publicznej, w czasie którego nasze źródła operacyjne ze skutkiem polemizowałyby z literackim credu [sic !] figurantki i przyczyniłyby się do tego, że samo spotkanie nie odniosłoby żadnego szerszego oddźwięku w środowisku, powodując równocześnie obniżenie jej autorytetu.

Zasadniczymi kierunkami pracy w sprawie na najbliższy okres będzie:

– dążenie do dalszego zbliżenia TW ps. »RM«, »Marzena« z figurantką i kontrolowanie odbywających się spotkań w domu figurantki. Z różnymi osobami m.in. L[otharem] Herbstem, [Bogusławem Sławomirem] Kundą, J[anem] Michalskim, [Karoliną] Kusek i in.

– instalacja p[odsłuchu] p[okojowego] w miejscu zamieszkania”[16].

Rozpowszechniając plotki, jakoby niewinna osoba była współpracownikiem SB, inni – naprawdę będąc współpracownikami SB – wzbudzali zazwyczaj zaufanie, wskutek czego mogli swobodnie dezintegrować środowisko. Tym bardziej więc zależało władzy na powodzeniu „kombinacji operacyjnej”, która polegała na oczernianiu młodej poetki w oczach żony wpływowego poety i zarazem redaktora opiniotwórczego miesięcznika.

Dokumenty SB odnotowywały, że ofiara inwigilacji jest świadoma osaczenia, w jakim się znalazła: „Marianna Bocian [...] skarżyła się, że jest prześladowana przez władze bezpieczeństwa. »Czytają moją korespondencję« – mówiła – »śledzą, z kim się spotykam, przesłuchują co jakiś czas«”[17].

Przez różnorakie dokumenty wytworzone przez SB, nie tylko dotyczące Marianny Bocian, przewijają się ślady szczególnej irytacji funkcjonariuszy podnoszeniem przez pisarzy kwestii braku wolności słowa. Dezaprobatę funkcjonariuszy budziło też pisanie bez zamiaru druku w oficjalnych wydawnictwach, a także podpisywanie petycji, kontakty towarzyskie z opozycjonistami[18] lub emigrantami, krytyka polityki państwa[19].

SB charakteryzowała poetkę we właściwy sobie, negatywny, sposób, notując: „trudna we współżyciu, opryskliwa, zarozumiała, wulgarna”; dalej zaś następowała stereotypowa analiza psychiki kobiety: „[...] gadatliwa, nieułożone życie i z tego faktu wynikają frustracje i załamania psychiczne, które powodują, że w towarzystwie jest nieznośna”. Nie brakowało jednak i pozytywnych cech: „inteligentna, oczytana”[20]. Preferując uległość, a potępiając nonkonformizm, oficer SB uważał, że „figurantka sprawy posiada bardzo kontrowersyjną osobowość. Znaczny wpływ na jej poglądy wywarły bliskie związki w okresie studiów z środowiskiem klerykalnym”[21].

Z punktu widzenia czytelnika ze współczesnego, liberalnego, pluralistycznego kraju groteskowo brzmi „opis zagrożenia”, jakie w PRL miała rzekomo stwarzać poetka: „Propagowanie wrogich poglądów i działalność skierowana przeciwko linii politycznej partii”[22]. Poszczególne rubryki kwestionariusza wypełniono następująco: Zagadnienie – Kultura i sztuka, Obiekt – Oddział Wrocławski ZLP, Resort i pion – Kultura i sztuka oraz Środowisko – Twórcze. „Zagrożenie” opisano tak: „W mieszkaniu Marianny Bocian organizowane są spotkania przedstawicieli aktywu inteligencji katolickiej, na które dostać się można tylko z polecenia zaufanych jej przyjaciół, co świadczy o ich konspiracyjnym charakterze”[23]. Rozumowanie, które leży u podstaw zacytowanego zdania, świadczy o nierespektowaniu przez oficerów MSW w PRL prawa obywateli do prywatności. Notabene poetka zawsze mieszkała w bardzo skromnych warunkach. Prywatne spotkania w jej domu nie zamieniały się w wielki, opiniotwórczy salon, skupiający ogół zamożnych, uprzywilejowanych decydentów, którzy zmieniają życie społeczne. Zanim uzyskała małe mieszkanie spółdzielcze w bloku przy ul. Ścinawskiej, była sublokatorką w starej kamienicy przy ul. Klary Zetkin 5/23 (obecnie ul. Ignacego Daszyńskiego).

Na zebraniu Oddziału ZLP we Wrocławiu 9 stycznia 1981 r. wyśmiano Mariannę Bocian za jej idealistyczno-moralizatorskie wystąpienie. Jak relacjonował TW „Zenon”: „Największą aktywność czynną [sic !] przejawiali M[arianna] Bocian, H[enryk] Wolniak i E[rnest] Dyczek (dwaj ostatni na znak solidarności z grupą występującą zrezygnowali z członkostwa zarządu), bierną zaś ci, którzy inspirowali wystąpienia czynne (można sądzić, że w cieniu za krzykaczami kryli się ze swoją rolą inspirującą niektórzy z aktywnych członków związku). [...] Poemat prozą, wygłoszony przez M. Bocian, nawoływał do sprawiedliwości społecznej i do integracji wszystkich sił kochających wolność; patetyczny, utrzymany w duchu idei chrześcijańskiej, wywołał na sali wesołość”[24].

Kłopoty z ironicznym odbiorem idealistycznych dążeń poetki w momentach przełomów politycznych nie oznaczały, że nigdy nie występowała w sposób jednocześnie i oryginalny, i akceptowalny przez środowisko jako jednoznacznie poważny; przypomnijmy, że np. 3 kwietnia 1973 r., podczas zgłaszania kandydatur do Nagrody miasta Wrocławia, poetka rekomendowała Leona Szweda[25]. Zgłosiła ona wtedy także kandydaturę Stanisława Dróżdża, wybitnego nowatora. Marianna Bocian wcześniej niż inni we Wrocławiu wysoko oceniła bowiem transmedialną (jak wyraziliby się obecnie najmłodsi badacze, przedtem pisano, że jest ona intersemiotyczna, czyli łącząca różne systemy znaków) twórczość Dróżdża[26]. Sama poetka wykorzystywała w cyklu swoich prac elementy ikonosfery codzienności: skrótowiec zł, symbol % oraz pojedyncze litery. Mieszkała w szarym bloku, blisko hałaśliwej arterii – ul. Legnickiej. Kontury okien układały się w ciasno splecione desenie jak znaki na kartce papieru, gdy pisała: NIETAKNIENIETAK, powtarzając napis w kolejnych liniach, aż powstał prostokąt ze sprzeciwu, niemożności działania, bezradności. Prostokąt ten, niby narysowany blok mieszkalny, umieściła na tle równo usytuowanych wzdłuż linii poziomych kropek, oddzielonych spacjami zwielokrotnionych wielokropków, sygnałów (prze-)milczenia. Powiedziałabym, że żyło się wtedy, w latach siedemdziesiątych, w poczuciu permanentnego upokorzenia zakłamaniem. Tego rodzaju generalizacje zapewne muszą być subiektywne. Dodać więc jeszcze wypada, że postaci takie jak Marianna Bocian szarą kratownicę bloków urozmaicały. Subiektywne odczucie upokorzenia pozwalały przezwyciężać dzięki nadziei na bunt. Innym, podziwiającym odwagę poetki, uchylały okno na zielony, odmieniony sprzeciwem świat marzenia o szerokiej przestrzeni, ciszy i czystym powietrzu. Po śmierci poetki umieszczono na grobie jej tekst poetycki, który oszczędnymi słowami konwencjonalnej już (a nie konkretnej) poezji ujmował drogę życiową i zarazem artystyczną ewolucję twórczości Marianny Bocian: „coraz bliżej i bliżej czasu wiecznego/ coraz mniej jest mnie w człowieczej doczesności/ co otrzymałam w porze dzieciństwa/ pozostawiam w porze zmierzchu dni”[27].

Prześledzenie łatwo dziś dostępnych w Internecie fotografii skłania do refleksji nad społeczną degradacją wielu przeciwników systemu komunistycznego. Twarz Marianny Bocian zmieniała się: od ostrych rysów inteligentnej dziewczyny do pomarszczonej, zszarzałej od papierosów (a pamięta się jeszcze jej nienaturalnie zachrypnięty, zniszczony głos). Zastanawia droga życiowa, jaką przebywali pisarze w systemie komunistycznym: od młodzieńczych nadziei do rozpaczy ludzi systematycznie i fachowo, przez dziesiątki lat, niszczonych. Początkiem degradacji z reguły było typowanie ofiar przez różnego typu delatorów. W stosunku do poetki taką rolę odgrywał m.in. wydawca. Oto konsultant (i z czasem TW) „Zenon”, redaktor działu literackiego Ossolineum, „dokonał analizy genezy negatywnych politycznie poczynań i poezji M. Bocian”[28]. Jak referowano jego słowa: „Zdaniem konsultanta, implikacją jej działalności jest przede wszystkim ciążąca na twórczości M. Bocian sytuacja psychologiczna spowodowana jej samotnością. To powoduje, iż jest w opozycji do wszystkich, a w chwili stresu nawet do siebie samej”[29]. Tego rodzaju „analizę genezy” można dziś interpretować wielorako. Z jednej strony oburza prymitywizm wyjaśnienia postawy poetki, deprecjonowanie jej buntu, redukcjonizm, trwonienie publicznych środków na uwagi z magla rodem, a z drugiej – dałoby się dopatrzyć w swoistej ekspertyzie obrony autorki przez, będącego zarazem konsultantem SB, wydawcę. Konsultant wydaje się bowiem sugerować, aby zbagatelizowano opozycyjność poetki, tym samym aby zaniechano ewentualnych represji. Kiedy skądinąd wiadomo, że nękano opozycjonistów zatrzymaniami na 48 godzin, pobiciami, dochodziło do niewyjaśnionych zgonów, sugestie „Zenona” w konsekwencji zakrawają na obronę inwigilowanych. Kilkoro pisarzy (wśród nich M. Bocian) „Zenon” w innym tekście radził wyśmiewać[30], a o samej poetce wypowiadał się w sposób, który nie uzasadniał zaostrzenia prześladowań. Plotka, wyrabianie złej opinii, wstrzymywanie druku były przykre, lecz trudno nie zauważyć różnicy w skali represji w poszczególnych przypadkach. Na marginesie nasuwa się też refleksja o rozbieżnościach między wnioskami proponowanymi aparatowi opresyjnego państwa. Wśród tekstów „osobowych źródeł informacji” (OZI), spisywanych osobiście lub przez funkcjonariuszy, zwracają uwagę różnice między sugerowaniem, aby koniecznie udaremnić czyjeś działanie, a niejako uspokajaniem aparatu przemocy (bo działalność danej osoby nie ma znaczenia). Niemniej na etapie podejmowania sprawy operacyjnego sprawdzenia nie liczy się poezja ani prywatne życie samotnej kobiety, lecz interakcje społeczne, czyli „określenie charakteru odbywanych dysput dla uzyskania odpowiedzi, kto, kogo i do czego inspiruje”[31]. Niezmiernie charakterystyczne dla kolektywistycznej mentalności ludzi władzy w kraju tzw. realnego socjalizmu jest założenie, że relacje interpersonalne polegają na inspirowaniu graniczącym z manipulacją. W systemie totalitarnym bagatelizowano podmiotowość poszczególnych osób, spontaniczność działań, bezpośrednie – tzn. nie za pośrednictwem manipulowanych osób trzecich – urzeczywistnianie własnych inicjatyw.

Wcześniej, jako kandydat na konsultanta, ten sam autor bardziej surowo formułował oceny, ale wówczas nie miały one charakteru personalnego, lecz odnosiły się do utworów wrocławianki:

„Marianna Bocian – publicystka, poetka. Kontestatorka. Z wielu utworów przebija skrajny pesymizm; mówi o beznadziejnym losie jednostki zdeterminowanej bezskutecznymi zmaganiami się światowych potęg o właściwy kształt koegzystencji międzyludzkiej (utwór Noc, którą przeżyjesz i tak, i tak); pesymizmowi towarzyszy totalny nihilizm (w utworze Historia subrealna występują abstrakcyjni bohaterowie – Książę NIC i wielkie NIE). Jest zdania, że nadrzędność idei politycznych nad świadomością i intelektem jednostki spowodowała »karykaturalizację funkcji informacyjnej« i »bełkot mowy poetyckiej« (rozprawa krytycznoliteracka Jeszcze poezja, czy już nie poezja). Atakuje również politykę kulturalną, zarzucając jej celowe fałszowanie historii”[32].

Inwigilując literatkę, odnotowywano nawet drobne szczegóły z jej wypowiedzi, np. jej negatywną opinię o Waldemarze Kotowiczu, emerytowanym oficerze ludowego Wojska Polskiego. Mimo wrażenia ścisłej kontroli nad obywatelami PRL sprawowanej z pomocą licznych delatorów, którzy jak gdyby nie przyjmowali do wiadomości innego systemu wartości niż podyktowany pragmatyką służbową i nadzieją na karierę, zdarzają się podczas przeglądania wytworzonych przez system dokumentów momenty humorystyczne, np. odnalezienie w obszernym, zaskakująco dobrze pomyślanym tekście (sygnowanym przez „mjr. mgr. Henryka Fenniga”, był to wszakże podpis przełożonego; kto inny był autorem opracowania z adnotacją „Wyk. St. J.”) nazwiska Bocian, które pojawia się kartę dalej po nieortograficznym wyrażeniu „rozruby literackie”[33].

Trzeba przyznać, że podpisana „St. Gerard-Gierut” relacja oficera SB z czterogodzinnej wizyty u nieświadomej tożsamości rozmówcy poetki ukazuje rozsądek funkcjonariusza, który uzasadnia opozycyjną postawę poetki jej trudnościami w publikowaniu. Oficer w roli kolegi ze studiów odwiedził M. Bocian, po czym doszedł do wniosku, że sfrustrowana autorka ma grono przyjaciół, którym skarży się na swoje kłopoty, ale nie stwarza tym zagrożenia politycznego. Notatka służbowa Stanisława Gerarda-Gieruta z 27 kwietnia 1977 r. jest ostatnim dokumentem w teczce sprawy operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Warchoł”[34].

Tytuł niniejszego artykułu pochodzi z informacji TW „Kasander” z 6 lipca 1976 r.[35] Poetka często i długo pomagała w pracy na roli swojej rodzinie[36], we Wrocławiu zaś z godnością znosiła długotrwałe trudności materialne[37]. Prawdopodobnie osaczana przez SB, chętnie opuszczała miasto, konsekwentnie jednak kontynuowała twórczość. Nie zmieniała też poglądów. Konkludując, trzeba stwierdzić, że inwigilacja i prześladowanie Marianny Bocian nie doprowadziły do zakładanego celu, gdyż poetka zachowała popularność wśród wrocławian[38], a w kraju rozpoznawalność i miejsce w historii literatury[39].

“Marianna Bocian in Wrocław is absent”.
SB and the poet SB’ s dossier of a poet

Marianna Bocian (1942–2003) was a poet, essayist and a literary legend of Wrocław. Born in Podlasie, all her life she felt strong bonds also with her family village. She was, however, interested in contemporary philosophy (Martin Heidegger and others) As an independent intellectual, she was a victim of communist surveillance and a defamation campaign in the Polish People’ s Republic. Despite being isolated, poor and ridiculed as a result of action taken against her by the Security Service and those collaborating with it, Marianna Bocian managed to write individualistic contemporary poems.

Bibliografia

Bednarek S., Misterium życia Marianny Bocian, „Pomosty” 2003, nr 8.

Bednarek S., Na odejście Marianny Bocian, „Odra” 2004, nr 1.

Cywiński B., Ogniem próbowane. Z dziejów Kościoła katolickiego w Europie Środkowo-Wschodniej, t. 1–2, Warszawa 1993–1994.

Czarnik O.S., Między dwoma Sierpniami. Polska kultura literacka w latach 1944––1980, Warszawa 1993.

Czarnik O.S., Przestrzeń komunikacji literackiej, Związek Literatów Polskich a państwowa polityka kulturalna [w:] Literatura polska 1918–1975, t. 3: 1945–1975, cz. 1, red. A. Brodzka, T. Bujnicki, Warszawa 1996.

Degler E., Marianna Bocian (26.04.1942 – 5.04.2003), „Pomosty” 2007, nr 12.

Dziurok A., Gałęzowski M., Kamiński Ł., Musiał F., Od niepodległości do niepodległości. Historia Polski 1918–1989, Warszawa 2010.

Grabkowski W., Ostatni wiersz [w:] M. Bocian, Ciągła odsłona, Wrocław 2003.

Karpiński J., Portrety lat 1944–1988, Warszawa 1989.

Lisak-Gębala D., Ultraliteratura, Kraków 2014.

Literatura i władza, red. B. Wojnowska, Warszawa 1996.

Paczkowski A., Pół wieku dziejów Polski, Warszawa 2005.

Roszkowski W., Historia Polski 1914–2001, Warszawa 2002.

Tomkowski J., Dwadzieścia lat z literaturą 1977–1996, Warszawa 1998.

Tomkowski J., Literatura polska, Warszawa 1993.

Zawada A., Literackie półwiecze 1939–1989, Wrocław 2001.

Dorota Heck

Uniwersytet Wrocławski

„O Wolniaku nie było mowy”.
Henryk Wolniak jako poeta zapomniany.
Notatki z kwerend archiwalnych

Dyskredytacja czy uznanie ?

Tytuł niniejszego tekstu został zapożyczony z protokołu Zarządu Oddziału Wrocławskiego Związku Literatów Polskich z 27 lutego 1973 r. Otrzymano wówczas z Warszawy wiadomość o przyjęciu do tego stowarzyszenia Marianny Bocian, nieprzyjęciu Ernesta Dyczka i reaktywowaniu Kazimierza Koszutskiego. Zdanie to jest symptomatyczne dla położenia twórcy w późniejszych dziesięcioleciach. Z jednej strony, jak pisali nawet autorzy związani z aparatem władzy, kreowano bowiem autorytety[1], z drugiej zaś, dezawuowano postacie krytyczne wobec panującego systemu politycznego. W dokumentach wytworzonych w resorcie spraw wewnętrznych PRL można znaleźć zalecenia, by umniejszać autorytet literatów, którym przypisano opozycyjne przekonania[2]. Henrykowi Wolniakowi (ur. 1939), poecie używającemu hermetycznego języka, słynącego z licznych neologizmów, nie założono zatem oddzielnej teczki w Wojewódzkim Urzędzie Spraw Wewnętrznych, lecz jego nazwisko przewija się w dokumentach z inwigilacji całego środowiska literackiego we Wrocławiu, gdzie mieszkał i tworzył[3].

Badania nad pisarzami zapomnianymi są wciąż w fazie wstępnych rekonesansów. Pięknie wydana z okazji Roku Kultury Niezależnej albumowa księga Od uległości do niezależności[4] skupia się na losach pisarzy o szeroko znanych nazwiskach. Tymczasem wyzwaniem badawczym jest poznanie tych autorów, którym uniemożliwiono dotarcie do czytelników i rozwój twórczości. Są wśród nieobecnych pisarze z mniejszych ośrodków niż Warszawa i Kraków, ci nie tylko przez konformistyczną krytykę literacką przemilczani lub wyszydzani, lecz także początkujący pisarze, którzy zginęli w tajemniczych okolicznościach. W Poznaniu losy Andrzeja Babińskiego lub Jana Krzysztofa Adamkiewicza – to przykłady przerwanych biografii wartych zbadania jeśli nie ze względów historycznoliterackich, to przynajmniej z powodów historycznych. Niektórzy pisarze, na przykład Marek Nowakowski[5], sami opisywali zachowane i dostępne materiały świadczące o inwigilacji.

We Wrocławiu władze zmierzały nie tyle do eliminacji, ile do dyskredytacji niezależnych, nieskłonnych do kompromisów, nowych indywidualności twórczych. Oto konsultant „Zenon” (Aleksander Soszyński)[6] w swojej informacji z 27 kwietnia 1981 r. klasyfikował pisarzy w taki sposób, aby umniejszać rangę artystyczną dorobku dyskryminowanych przez władze autorów: „[...] literaci [...] średni, ale kreujący się na prześladowanych (np. M[arianna] Bocian, E[rnest] Dyczek, H[enryk] Wolniak, L[othar] Herbst) muszą zacząć się realizować i to nie w polityce, bo politykami nie są, ale w literaturze (nie pod względem politycznym, ale pod względem literackim). [...] Jedno słowo na przykład Tadeusza Różewicza za granicą więcej się liczy niż tysiące słów Dyczków, Wolniaków, Herbstów czy Bocianów [sic !]. Bo Różewicz wpierw sprawdził się jako artysta”[7]. Dalej konsultant SB podsuwał sposób zniszczenia autorytetu stosunkowo młodych wówczas pisarzy nonkonformistów. Jest to zresztą ponadczasowa metoda pozamerytorycznej rywalizacji wśród artystów (krytykował ją już przed II wojną światową Stanisław Ignacy Witkiewicz w eseju Niemyte dusze, w rozdziale Uśmiech kretyna). W PRL konsultant SB doradzał wprost: „Ośmieszanie – to właściwa broń zastosowana przeciw średniakom, gdyż mali ludzie pozujący na wielkich najbardziej obawiają się śmieszności. W żadnym wypadku nie traktować ich poważnie. Bo nie w powadze tkwi ich siła. Ani nie w obiektywizmie”[8]. Rzecz jasna, nie każdy twórca krytyczny wobec władzy był wybitny. Jednakże nie ma powodu, aby kłaść nacisk na hierarchię autorów, lekceważyć lub wykluczać wielu oryginalnych poetów. Splot kryteriów artystycznych i politycznych w ocenie dorobku literackiego jest w Polsce po 1945 r. osobliwy i mimo wszystkich przełomowych dat odziedziczyliśmy hierarchie literackie po PRL. Recenzje, które czyta się w prasie, w decydującym stopniu zależą od oczekiwań redakcji danego czasopisma, pośrednio zaś od jego wydawcy, słowem – od struktur władzy. W niewielkim tylko stopniu, zależnym od dozy swobody pozostawionej recenzentom, krytyk literacki wyraża swoją własną opinię. Jeśli opinia ta nie odpowiada wpływowym redaktorom, uniemożliwia się krytykowi publikację. Krytyk zmuszony do wieloletniego milczenia przestaje jako krytyk funkcjonować społecznie. Brak niezależnej, wolnej krytyki literackiej, podporządkowanie jej instytucjom, wyjaławia intelektualnie i artystycznie literaturę[9]. Zjawisko to z reguły obserwuje się w okresach centralizacji życia literackiego. Przewaga uszczypliwości w drukowanych opiniach (tylko ok. 20 proc. recenzji jest zdecydowanie pozytywne) lub przemilczenie dorobku oryginalnego poety, Wolniaka, nie przesądza o niskiej jakości literackiej jego twórczości. Sensowniej byłoby podyskutować nad poszczególnymi wierszami, zarysowywać linie ewolucji poezji od lingwizmu, przez nawiązania do futuryzmu i szerzej awangard XX w. do zwrotu w stronę motywów i form chrześcijańskich (np. modlitewnych) w latach osiemdziesiątych. Kiedy krytyka literacka wtapia się w politykę kulturalną rozumianą na sposób marksistowski bądź neomarksistowski, możliwość swobodnej debaty zanika. Miażdżąca przewaga zaprogramowanego w autorytatywnych ośrodkach opiniotwórczych modelu literatury, zarówno w PRL, jak i później, wykluczyła niepowtarzalną dykcję poetycką z obszaru zainteresowania największych instytucji kultury (mass media, duże wydawnictwa, nagrody literackie).

Już w PRL dobierano do grona przedstawianych oficjalnie w pozytywnym świetle literatów osoby, które nie sprzeciwiały się systemowi politycznemu. Wymuszano posłuszeństwo, a niepokornych marginalizowano lub eliminowano[10]. Henryk Wolniak debiutował na początku lat sześćdziesiątych, w okresie łagodniejszej polityki kulturalnej, lecz z czasem doświadczał trudności z zatrudnieniem i drukiem.

Henryk Wolniak (ze zbiorów Henryka Wolniaka).

Po ukończeniu filozofii na Uniwersytecie Wrocławskim Henryk Wolniak (syn Stanisława i Marianny z domu Ciślak) pracował początkowo krótko w Państwowym Wydawnictwie Naukowym, Narodowym Banku Polskim, Fabryce Farb i Lakierów, gromadząc różnorodne doświadczenia, następnie zaś – dłużej – jako nauczyciel w szkołach średnich, bibliotekarz, kierownik Klubu Nauczyciela. Poeta redagował prasę niezależną i antologie poezji sakralnej, był też dziennikarzem sportowym. Debiutował wierszami: Bonum falsum, spojrzenie do góry człowiekiem, Suszenie grzybów, Śpiew drzew i Widmo nieciągłe, które ukazały się w 1962 r. na łamach miesięcznika „Odra”. Pismo miało wtedy zupełnie inny charakter niż później, po przeprowadzeniu przez SB zasadniczych zmian personalnych w redakcji. Dział poezji redagował wtedy niezależny, wybitny twórca Tymoteusz Karpowicz[11]. Henryk Wolniak publikował kolejne tomy: Horyzont (1965), Proch (1972), Czasoczary (1974), Żywiec (1977), Sezonowa obniżka wycia (1977), Ja pójdę tam gdzie anioł (1982), Oto krew aniołów (1985), Gwiazdozbiór wolności (1989), Stacja Radość (wraz z Agnieszką i Sebastianem Wolniakami, 1993, poezje dla dzieci), Pradziady (1994), Głodobogi (1996), Zaurocznia lądecka (2005), Anieliada (2006), Miłuje (2011), Zakład poetycki Wolniak i Spółka (2013), Myśliwieniec z wolniłami i zageniuszkami (2013), Wieczniny (2014), wiersze rozproszone w prasie krajowej i za granicą, dramat Powrót (1973), teksty o charakterze manifestów, np. Unia poetycka (1971) czy też Dziennik leniwego artysty (1973). Początkowo drukował w wydawnictwie Ossolineum, w latach 1985–1989 w drugim obiegu wydawniczym, następnie do 2006 r. włącznie w niewielkich oficynach wrocławskich, a od 2011 r. w krakowskiej, prywatnej Miniaturze, specjalizującej się w bibliofilskich edycjach liryki.

Choć odnajdywano w twórczości Wolniaka tak różne cechy, jak awangardowość i romantyzm, lingwizm i mesjanizm, porównywano wrocławianina z Bolesławem Leśmianem, Tadeuszem Peiperem, Mironem Białoszewskim, Tymoteuszem Karpowiczem, niedocenianym dotąd rysem twórczości Wolniaka jest humor. Subtelna, nazywana w szczegółowych klasyfikacjach „prywatną”, ironia nie jest łatwo rozpoznawalna. Przejawia się natomiast często zarówno w dojrzałej fazie twórczości literackiej, jak i w osobistej autokreacji poety, przez którą rozumiem wystąpienia na wieczorach poetyckich, jubileuszach lub innych imprezach literackich, np. maskaradzie w Lądku-Zdroju, gdy ten wrocławianin odgrywał Johanna Wolfganga Goethego. W późnej (tzn. publikowanej w XXI w.) poezji Wolniaka autoironia lub zabarwione goryczą poczucie humoru wskazują na rozsądny dystans poety do kreacji literackiej, konwencji, własnego wizerunku. Przez autoironiczny filtr, mimo wymienianych w tomikach wzniosłych uczuć, zawsze można wyobrażać sobie powstający na marginesie wierszy groteskowy autoportret. Ironia, groteska, humor, komizm dotąd nie były tak samoistne, jak w ostatniej książce, lecz występowały przedtem – np. w tomiku Głodobogi, w passusach nasyconych frazeologizmami, pełnych transformacji morfologicznych oraz syntaktycznych i zaskakujących zestawień stałych związków frazeologicznych.

Nie da się ustalić, czy decydującą przyczyną wielorakich kłopotów Wolniaka były kwestie polityczne, czy kryzys twórczy, czy zwykła rywalizacja w środowisku. Ogólnie biorąc, trzeba przyznać, że chcąc wygrać walkowerem z konkurencją, literaci (a wśród nich funkcjonariusze lub współpracownicy służb specjalnych) mogli przypisywać rywalom takie poglądy polityczne, aby padli ofiarą represji i nie przeszkadzali w karierze intrygantom. Aparat bezpieczeństwa imponował amatorom łatwego sukcesu skutecznością destrukcyjnego działania[12]. Po 1984 r. szczególną uwagę (oprócz Warszawy, Krakowa, Poznania, Łodzi, a zamiast Gdańska, w którym zmarł wtedy Lech Bądkowski) Służby Bezpieczeństwa skupiał literacki Wrocław[13], lecz werbunek tajnych współpracowników i pozyskiwanie innych osobowych źródeł informacji (OZI, takich jak kontakty operacyjne lub kontakty służbowe) intensyfikowano w mieście od drugiej połowy lat sześćdziesiątych[14]. Sytuacja ta nie sprzyjała twórczości ani swobodnej, opartej na uzasadnionym zaufaniu, wymianie myśli.

Czytając tak skrajnie różne teksty, jak utwory literackie, wypowiedzi krytycznoliterackie, pracę magisterską przyszłego poety i główną rozprawę naukową jego promotora, akta osobowe ich obu w zbiorach Uniwersytetu Wrocławskiego, archiwalia Oddziału Wrocławskiego ZLP, a także ocalone i udostępnione dokumenty Służby Bezpieczeństwa, pragnęłabym wykorzystać nowe inspiracje metodologiczne, które płyną z teorii aktora-sieci Brunona Latoura. Akcentował on następujące założenie: „Chociaż większość badaczy społecznych wolałaby nazwać »społecznym« coś homogenicznego, całkowicie akceptowalne jest określanie tym słowem śladu powiązań pomiędzy elementami heterogenicznymi”[15]. Dlatego poszukuję wiedzy o charakterze i statusie twórczości Wolniaka nie tylko w tego typu utworach lub ich recenzjach, ale i w pracach promotora poety na studiach filozoficznych, w dokumentach życia społecznego gromadzonych przez Uniwersytet Wrocławski, Związek Literatów Polskich (do początku lat osiemdziesiątych) oraz w miarę dostępności materiału przez inne instytucje, jak resort spraw wewnętrznych PRL. Twórczość literacka funkcjonowała bowiem w kontekście instytucjonalnym, a nie tylko wynikała z idei lub z relacji o charakterze intertekstualnym.

Dobrym okresem życia poety wydawałyby się dzisiejszemu czytelnikowi wczesne lata siedemdziesiąte, choć w rozmowach autor Żywca wspomina je inaczej. Otrzymał wówczas (podobnie jak Marianna Bocian, Stanisław Kortyka i Lucjan Kiełkowski) mieszkanie spółdzielcze. Władze wyraźnie wskazywały wtedy na potrzeby lokalowe młodych pisarzy, a Komisja Socjalna organizacji pisarskiej zwracała uwagę, że w pierwszej kolejności należało zadbać o bardziej zasłużonych twórców w średnim wieku, co mogło powodować antagonizmy w gronie literatów. Połowa lat siedemdziesiątych to czas, kiedy konsultant SB, a zarazem TW „Zenon”, kierownik redakcji literatury współczesnej w wydawnictwie Ossolineum, pisze z pewnym uznaniem o przygotowywanych do druku dwu tomikach: Żywiec i Bożocielnie (drugi z nich ukazał się pt. Sezonowa obniżka wycia), „zwolennika nurtu naturalistycznego” Henryka Woniaka [sic !]. W ocenach swoich nie był ów konsultant konsekwentny[16].

Już w 1972 r. poeta intensywnie przejawiał aktywność w życiu literackim[17] miasta. 23 lutego 1972 r. Magdalena Hałasowa, która prowadziła biuro wrocławskiego Oddziału ZLP, wysłała do prasy informację o wieczorze autorskim kilku młodych autorów, wśród których był Henryk Wolniak. Łącznie, jak wynika ze sprawozdawczego zestawienia, odbył w tamtym roku dwa spotkania. 25 marca 1972 r. poeta był – w przeciwieństwie do uczestników Ugrupowania 66 i środowiska pisma „Agora” – z pewnym uznaniem za dokonania artystyczne odnotowywany w opracowanej przez kpt. Władysława Skałeckiego, a przekazywanej zarówno MSW, jak i Komitetowi Wojewódzkiemu PZPR, „Informacji dotyczącej sytuacji we wrocławskim środowisku młodych literatów”: „Wśród młodych literatów zaliczanych do tzw. grupy »niezależnych« sporym dorobkiem wyróżniają się poeci: Stanisław Dróżdż, Henryk Wolniak, Paweł Krasnodębski”[18]. W sygnowanych przez oficerów opiniach powtarza się właściwe lewicowej i marksistowskiej nowomowie pojęcie „zaangażowania”, czyli przydatności tekstów danego autora w propagandzie, której ostrze skierowane jest przeciw dziedzictwu przeszłości, w polskich realiach głównie przeciw tradycji chrześcijaństwa i klasycznej filozofii metafizycznej. Co ciekawe, w ogólnej części dokumentu o wymienionych trzech autorach napisano: „Najchętniej uprawiają poezję niezaangażowaną”. Dalej jednak, być może wskutek nieprawdopodobnej pomyłki lub opracowywania informacji na podstawie niejednorodnych źródeł, a być może z chęci przedstawienia Wolniaka w korzystnym (z punktu widzenia adresatów tekstu) świetle, jego twórczość zostaje zakwalifikowana inaczej, bo jako „zaangażowana”: „Do grupy »niezależnej« młodzieży należy także poeta Henryk Wolniak, z zawodu nauczyciel, zatrudniony w jednej ze szkół wrocławskich. Posiada spory dorobek. Zajmuje się uprawianiem głównie poezji, którą publikuje w miejscowej prasie, a także w almanachu »Pomosty«. Poezja Wolniaka ma charakter zaangażowany. Wiąże się z nim duże nadzieje na przyszłość”[19]. Ten interesujący dokument (z dokładną charakterystyką osiągnięć przedstawiciela poezji konkretnej, wizualnej, wielkiego, początkowo niedocenianego w kraju, nowatora Stanisława Dróżdża) sporządził „St.J.” (kpt. Stefan Jędrzejczak ?). Zajmujący się intensywnie środowiskiem pisarskim miasta, kpt. Stefan Jędrzejczak, mimo że formalnie uzyskał tylko średnie wykształcenie, przez wiele lat na bieżąco przygotowywał się do swoich obowiązków, toteż w opinii służbowej był chwalony niemalże za erudycję[20].

15 maja 1972 r., czyli dziesięć lat po debiucie prasowym, Henryk Wolniak wraz z Marianną Bocian zostaje przez Zarząd Oddziału Wrocławskiego rekomendowany Komisji Kwalifikacyjnej przy Zarządzie Głównym ZLP. Po latach pracy w Kole Młodych poeta ma wstąpić do ZLP. Zachowało się pismo z poparciem Zarządu Oddziału dla kandydatury Henryka Wolniaka do ZLP, które podpisał sekretarz oddziału wrocławskiego, Jacek Łukasiewicz. Prawdopodobnie był też autorem tekstu tego pisma, w którym czytamy m.in.: „W roku 1965 ukazał się jego tomik Horyzont, w którym ujawniła się swoistość jego poetyki, łączącej doświadczenia nadrealizmu z doświadczeniami poezji Tymoteusza Karpowicza. Zbiór Proch (Wrocław 1972) jest obszernym tomem poezji, w którym zostały zawarte osiągnięcia autora z ostatnich lat ośmiu. Henryk Wolniak od lat bierze udział w pracach Koła Młodych, Korespondencyjnego Klubu Młodych Pisarzy, w nauczycielskim ruchu literackim, jest kierownikiem i organizatorem Biesiad Środowych w klubie Związku Nauczycielstwa Polskiego. Współpracuje również z muzykami”[21].

Znaczny był wkład Henryka Wolniaka w dyskusję z udziałem Zbigniewa Herberta i kilku mniej znanych poetów, zorganizowaną w czerwcu 1972 r. w Bibliotece Miejskiej z okazji jubileuszu ćwierćwiecza Oddziału Wrocławskiego ZLP. Wrocławianin trafnie zauważył, że poezja autora Pana Cogito nie reprezentuje sobą eskapistycznego, czystego estetyzmu, lecz stanowi ważny głos na temat współczesności[22]. Jednocześnie jednak Wolniak odwołał się do rozszerzonego zakresu pojęcia nadrealizmu, co spowodowało krytyczną replikę ze strony Herberta[23]. Zarazem z perspektywy 2014 r. Wolniak wspomina rok 1972 jako czas zapisu cenzury na jego nazwisko[24]. Natomiast 21 marca 1973 r. Zarząd poparł m.in. wniosek Wolniaka o stypendium, złożony do Komisji Stypendialnej ZG ZLP.

Przykrości kumulowały się jednak w roku następnym. Wydane w 1974 r. Czasoczary zawierają na s. 62 dwa wykropkowane fragmenty. Jak wspomina autor, zabrakło dwóch dat: 1968 – przy słowie „wiosna” i 1970 przy słowie „zima”[25]. Z kwerendy przeprowadzonej w archiwum wrocławskiego oddziału ZLP wynika, iż dramatyczna zmiana położenia twórcy nastąpiła w 1974 r., kiedy wczesną wiosną poeta został pozbawiony etatu kierownika klubu dla nauczycieli. Czy była to forma represji za próbę przypominania niewygodnych dla rządzących dat: Marca ’68 i Grudnia ’70 ? Kopia pisma, jakie skierował Wolniak do ministra oświaty i wychowania, zachowana w dokumentach oddziału, świadczy o bardzo trudnym położeniu życiowym, w jakim znalazł się twórca. Aby ustalić przyczyny niełaski władz, trzeba by dysponować pełną dokumentacją działań wszelkich służb w stosunku do środowiska literackiego miasta. Obecnie pozostaje tylko rozpatrywanie hipotez, co spowodowało prześladowania: czy tylko zazdrość prywatnych osób, wywołana sukcesami dwóch pierwszych książek poetyckich, czy też – jak zakładałaby najdalej posunięta, skrajna hipoteza – utrudniano karierę literacką wyłącznie z powodu niezgody Wolniaka na zostanie kimś sterowanym z zewnątrz. Ponieważ ewentualne próby pozyskania poety do współpracy (tj. donoszenia lub prowokacji) skazane były na niepowodzenie, urabiano autorowi niekorzystną opinię. Z punktu widzenia władzy był on bowiem niepotrzebny.

12 lipca 1975 r. pewien kandydat na konsultanta SB (A.S.) podsumowywał: „Henryk Wolniak – poeta. Wiersze pełne skrajnego pesymizmu wyrażającego się w bezsilności, braku nadziei, wyjałowieniu mózgów, pustce. Mało komunikatywny[26]. Ulega, jak większość poetów, literackiej modzie czarnowidztwa”[27]. Nieprzychylność wobec poezji Henryka Wolniaka mogła wynikać z niechęci do patronującego jej Tymoteusza Karpowicza. Obaj poeci pisali w sposób, który stanowi dla czytelnika wyzwanie intelektualne. Zwolennicy symplicyzmu, niezależnie od podziałów politycznych, naturalnie sprzeciwiają się trudnemu językowi poetyckiemu. Awangardowy model poezji spotyka się również z dezaprobatą ze strony neoklasycystów. Ponadto zarzut pesymizmu (tu: „czarnowidztwa”) przewija się niczym topos przez komunistyczną propagandę antyliteracką od początków implementowania nowego ustroju w Polsce. Jednakże włączony do akt przechowywanych pod sygnaturą AIPN Wr, 054/1247 i opatrzony odręcznym dopiskiem: „pióra TW »Melpomena«” wycinek prasowy z lokalnego dziennika „Słowo Polskie” z 20 lutego 1976 r., zawiera tekst Wojciecha Zaborowskiego Zanim przyjdzie sława o Kole Młodych ZLP we Wrocławiu. Wymieniono trzy nazwiska „tych, którzy zostali w kole, a osiągnęli już sukcesy”. Byli to: Urszula Benka, Janusz Gałek i Henryk Wolniak. Niełaska władzy w 1976 r. zdawała się więc w stosunku do autora Czasoczarów mijać. Zaliczono go bowiem do ludzi sukcesu.

Znaczącym momentem w drugiej połowie lat siedemdziesiątych, kiedy TW „Kasander” sondował opinie w środowisku literackim Wrocławia, była zmiana redaktora naczelnego miesięcznika „Odra”. Wówczas, jeśli wierzyć zbiorczej relacji z wielu rozmów (w „informacjach” bez żadnego kontekstu pozyskiwania wiadomości wymieniano wiele nazwisk osób, o których sądzono, że mają określone zdanie w danej kwestii), złożonej 17 listopada 1976 r. na ręce kpt. Stefana Jędrzejczaka, Wolniak aprobowałby kandydaturę Kotowicza[28], który w końcu objął stanowisko i włączył się w pracę pozostałych członków zespołu redakcyjnego.

W styczniu 1979 r. zaczęły narastać niepokoje w środowisku, zmierzające do odsunięcia Henryka Worcella od prezesury oddziału. Jak donoszono: „Dwukrotnie, jak mówi Worcell, Srokowski w oficjalnych sytuacjach zlekceważył Worcella. Ostentacyjnie odsunął się od niego, nie wystąpił w jego obronie, kiedy Worcell został w ordynarny sposób zaatakowany przez Wolniaka. Był to jakiś incydent, w którym Wolniak nie podał ręki H. Worcellowi na znak jawnego lekceważenia. Motywy tej sytuacji były znane Srokowskiemu – i jak twierdzi Worcell, był on nawet dyskretnym inicjatorem sprawy. Inicjatorem w sensie »napuszczenia« obu panów na siebie – a zwłaszcza Wolniaka”[29].

15 października 1980 r. notatka służbowa informuje o burzliwym zebraniu w Oddziale Wrocławskim ZLP. Wskutek warszawskiego wystąpienia prezesa, H. Worcella, który poparł PZPR i rząd, do dymisji miał się podać cały zarząd, ale po dyskusji podczas zebrania zarządu, w której H. Worcell milczał, ostatecznie dymisje złożyli E. Dyczek (sekretarz) i H. Wolniak (skarbnik)[30].

11 października 1980 r. TW „Zabłocki” złożył przyjętą przez ppłk. Władysława Zioło informację operacyjną: „W ubiegły piątek odbyło się zebranie oddziału wrocławskiego ZLP. Zebranie to zostało zwołane na skutek starań Urszuli Kozioł, która wyręczyła się Wolniakiem. Bardzo źle została skomentowana postawa Henryka Worcella. Kandydatura Szumańskiej, obok Jacka Łukasiewicza, Orskiego i (dla zmylenia czujności) Wolniaka [...] jest o tyle prawdopodobna, że zbyt jaskrawie urabia się jej dobrą opinię – to znaczy taką, która może liczyć na poparcie w chwili obecnej. [...] Rozmawiałem [też] z F. Sikorskim, który powiedział, że w tej sytuacji, gdyby tylko miał tę możliwość, chętnie powróciłby do pracy w Służbie Bezpieczeństwa, albowiem drażnią go zmienne postawy ludzi, zakłamanie, przemalowywanie się w zależności od panujących barw”[31].

29 stycznia 1981 r. relacjonowano: „Największą aktywność czynną przejawiali M. Bocian, H. Wolniak i E. Dyczek (dwaj ostatni na znak solidarności z grupą wstępującą zrezygnowali z członków [tzn. członkostwa] zarządu), bierną zaś ci, którzy inspirowali wystąpienia czynne (można sądzić, że w cieniu za krzykaczami kryli się ze swoją rolą inspirującą)”[32]. TW oceniał: „Kabotyńskie, jak zwykle, przemówienie Wolniaka dotyczyło spraw socjalno-bytowych literatów i jego własnych, zwłaszcza jego twórczości, która prezentuje coraz mniejszą wartość artystyczno-literacką”[33].

Wolniak był jedną z 38 osób objętych inwigilacją, nie należąc do wyjątków w lokalnym środowisku literackim. Niewykluczone, że czynnikiem sprzyjającym ograniczonemu zakresowi inwigilacji poety był brak kontaktów zagranicznych w okresie PRL, kiedy szczególnie śledzono wszelkie możliwości wymiany opinii z cudzoziemcami. Niezwykła osobowość tego autora również mogła go w pewnym stopniu chronić, ponieważ nie nadawał się na przywódcę, za którym podążaliby liczni naśladowcy. Sprawa obiektowa „Twórcy” dotyczyła całego Oddziału Wrocławskiego Związku Literatów Polskich i związanego z nim Koła Młodych. Nawet kiedy na miejscu zdelegalizowanego w 1983 r. stowarzyszenia pisarzy pojawiła się inna, zgadzająca się z polityką władz PRL, organizacja o tej samej nazwie, sprawę obiektową prowadzono nadal, dopiero na początku lat dziewięćdziesiątych zakończono gromadzenie materiałów na temat zebrań ZLP[34].

Retrospekcja. Początki dorosłego życia poety we Wrocławiu

Starając się o przyjęcie na studia filozoficzne, Henryk Wolniak – jak Konstanty Ildefons Gałczyński[35] – używał zielonego atramentu. Czy to możliwe, żeby przyszły poeta celowo w ten sposób nawiązywał do legendarnej osobowości długo popularnego autora, powszechnie znanego choćby z tygodnika „Przekrój”, czytanego też w szkołach ? Tak wypełnił kwestionariusz osobowy, napisał życiorys, a także pół roku później podanie o przyjęcie na drugi semestr studiów, gdyż we właściwym terminie z braku miejsc nie został przyjęty, mimo że zdał egzamin wstępny. Edukacja przyszłego poety odbywała się niezmiernie interesująco. Zaraz po maturze zaczął studiować fizykę na Uniwersytecie Łódzkim, zaliczył kilka trudnych przedmiotów, takich jak algebra wyższa, geometria analityczna i analiza matematyczna, lecz z powodu choroby przerwał naukę, następnie próbował wstąpić na Politechnikę Łódzką, by ostatecznie znaleźć sprzyjające pogłębianiu zainteresowań humanistycznych miejsce we Wrocławiu. Jak wynika z kart egzaminacyjnych, w latach 1958–1963 studia były w mniejszym stopniu nasycone indoktrynacją polityczną niż w ostatnich dekadach PRL. Oprócz ekonomii politycznej żadna nazwa przedmiotu nie sugerowała ideologicznej stronniczości, a nawet nie było przymusu zaliczenia lektoratu języka rosyjskiego. W 1981 r. studenci będą podczas strajku postulować możliwość wyboru dwu lektoratów języków zachodnich zamiast przymusowego rosyjskiego i jednego zachodniego. Tymczasem na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych student wrocławskiej filozofii korzystał z lektoratów języka francuskiego i niemieckiego. Było to dobre przygotowanie do lektury poważnych dzieł filozoficznych w oryginale.

Jak wynika z akt personalnych Henryka Wolniaka i jego promotora, Jerzego Gałeckiego, w Archiwum Uniwersytetu Wrocławskiego, przed debiutem autor Horyzontu miał okazję zetknąć się z najwyższej rangi tradycją filozoficzną. Pośrednio była to bowiem tradycja myśliciela tej miary, co Roman Ingarden. Był on autorem wstępu do jedynej książki Gałeckiego, ten zaś publikował niewiele, ale w epoce, kiedy jeszcze znaczenie miała jakość tekstów naukowych, a nie ich liczba lub miejsce publikacji. Ingardena estetyka interesowała między innymi, oprócz ontologii. Dla Gałeckiego estetyka stanowiła główny przedmiot prac badawczych. Trudno sobie wyobrazić lepsze przygotowanie ucznia do pogłębionej filozoficznie twórczości poetyckiej niż studia u takiego mistrza. Formacja umysłowa na przedwojennym uniwersytecie sprzyjała relacji mistrz–uczeń. Z książki Gałeckiego Problematyka estetyki można wnioskować, że ten wywodzący się z Krakowa filozof odczuwałby ograniczenia dyskursu akademickiego podobnie jak młody nonkonformista. Promotor przyszłego poety konkludował bowiem Problematykę estetyki następująco: „Żadne jednak argumenty, choćby przybierały pozory najściślejszej naukowości, nie zdołają unicestwić faktu, że istnieją przedstawienia emocjonalne, że pewne przedmioty mogą być dane wyłącznie tylko dzięki przedstawieniom emocjonalnym oraz że w przeżyciach skierowanych na te przedmioty zawarta jest aspiracja poznawcza. Niedostrzeganie więc tego faktu, albo niechęć do dostrzegania go, świadczy o ciasnocie horyzontów”[36].

Zaskakuje praca magisterska Henryka Wolniaka napisana pod kierunkiem tłumacza pism Immanuela Kanta, prof. dr. Jerzego Gałeckiego, zatytułowana Platońska koncepcja i ocena sztuki (Archiwum Uniwersytetu Wrocławskiego). Rozprawa jest zupełnie wolna od wpływu marksizmu. Dobór literatury przedmiotu jest merytoryczny, a nie ideologiczny. Świadczy on zarazem o całkowitej odporności na dyktat „aktualności”, gdyż w poważnej humanistyce wiedza się kumuluje i weryfikuje w procesach długiego trwania. Nacisk na nowość przypomina raczej lobbing lub reklamę, a nie naukę. Naturalnie, nowość jest względna, lecz obfite wykorzystywanie literatury w języku niemieckim z połowy XIX w. dowodzi niezależności myślenia, a nie tylko świadczy o braku dostępu do nowych publikacji. Brak powojennych prac zachodnich, ale doskonale, że nie ma propagandowego piśmiennictwa z krajów komunistycznych. Kompozycja pracy jest następująca: rozdział pierwszy – Naśladowcza koncepcja sztuki, rozdział drugi – Pitagorejska koncepcja sztuki, rozdział trzeci – Metafizyczna koncepcja sztuki, rozdział czwarty – Ocena sztuki. Ciekawe, czy w pracy magisterskiej odnajdzie się nowy klucz do interpretacji poezji Wolniaka. Wydaje się, że tak. Przedstawiając metafizyczną koncepcję sztuki poetyckiej według Platona, autor napisał: „Poezja winna uwzniaślać, a nie ukazywać rzeczy, które odciągają od prawdy, nie ukazując idei samej” (s. 23). Dla twórcy, jak wrocławski poeta, uobecniającego ekstremalne doświadczenia egzystencjalne: śmierć, miłość, narodziny, filozofia Platona zakrawa raczej na wyzwanie niż na wezwanie[37].

Z dzisiejszego punktu widzenia pewne zagadnienia poruszone przez magistranta niejako wyprzedzają głośne po dziesięcioleciach koncepcje. Po pierwsze, dla szerszej publiczności czytelniczej przede wszystkim jest to krytyka Platona, którą przedstawił Karl R. Popper w słynnym dziele Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie, ale również esej Alfreda Gawrońskiego Dlaczego Platon wypędził poetów z Państwa ?, którego pierwodruk ukazał się w czołowym periodyku naukowym, dwumiesięczniku „Teksty”. Po drugie, tezy o swoistej niemożliwości zaistnienia podobnej do przyrodoznawstwa nauki o literaturze (głośne u nas dzięki książce Katarzyny Kasztennej Z dziejów formy niemożliwej, przedtem dyskutowane wśród zwolenników takich kierunków badań literackich, jak teoria odbioru Hansa R. Jaussa w związku z odchodzeniem od dominacji strukturalizmu) były poprzedzane przez takie myśli, jak referowane przez kończącego studia poetę: „Dla [Ulricha] Wilamowitza-Moellendorffa (Platon, Berlin 1920, [t.] 4, s. 38) niemożliwość wiedzy o literaturze jest założeniem, a nie konkluzją” (s. 24). Zainteresowania naukowe początkującego poety były bardzo poważne, ponadczasowe i wolne od jakiegokolwiek koniunkturalizmu.

Jako student przyszły poeta wykazał więcej indywidualności i kreatywności, niż mogli przyjąć ówcześni profesorowie. Promotorem pracy magisterskiej był Jerzy Gałecki (1900–1992), jeden z filozofów wskutek presji ideologiczno-politycznej marksizmu pozbawionych możliwości nauczania studentów w 1951 r. Życiorys Jerzego Gałeckiego jest dla formacji moralnej jego ucznia istotny. Tradycyjna relacja mistrz–uczeń między promotorem a magistrantem jest bowiem szczególna[38]. Biografia godnego i wiernego ucznia staje się rozwinięciem drogi życiowej mistrza. Gałecki ukończył prestiżowe liceum Theresianum w Wiedniu, w mieście, w którym się urodził. Studia, zakończone doktoratami: najpierw z prawa, a następnie z filozofii, odbył na Uniwersytecie Jagiellońskim. Okres wojny przeżył jako adwokat, po czym wykładał filozofię i logikę w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Krakowie. Przez sześć lat apogeum komunistycznej ofensywy w Polsce utrzymywał się z przekładów dla PWN i prac naukowych zleconych przez Polską Akademię Nauk. W 1957 r., mając poparcie Władysława Tatarkiewicza, uzyskał etat starszego wykładowcy na Uniwersytecie Wrocławskim[39] (nb. Gałecki nie używał nazwiska patrona tej uczelni, Bieruta), po czym habilitował się na Uniwersytecie Jagiellońskim (oprócz Tatarkiewicza recenzentem był Ingarden, który zleci później wykłady wciąż dojeżdżającemu do Wrocławia uczonemu), a we Wrocławiu był „zastępcą profesora”. Po zawale serca w 1965 r. Gałecki złożył podanie do ministerstwa o przeniesienie do PAN w Krakowie, lecz pozostał wrocławskim nauczycielem akademickim, korzystającym z urlopu zdrowotnego, a w 1970 r. odszedł na emeryturę. Zajmował się estetyką.

Trudności życiowe

Kłopoty z zatrudnieniem dotknęły też poetę. W rozmowach nadmienia raczej o zapisie cenzury, który uniemożliwił publikowanie, jak wspomina, około roku 1972, lecz w archiwum wrocławskiego oddziału ZLP znajduje się kopia pisma poety z 1974 r. do ówczesnego ministra oświaty i wychowania Jerzego Kuberskiego. Sprawa dotyczyła pozbawienia twórcy pracy w klubie dla nauczycieli. Szykany wobec autora wyróżnionego Nagrodą im. T. Peipera tomu Proch miały więc kilka form. Czy zazdrość w lokalnym środowisku literackim, czy też polityczna tendencja do podporządkowywania albo niszczenia najsilniejszych indywidualności twórczych przesądziły o ówczesnych kłopotach Wolniaka, trudno rozstrzygać.

Mimo grozy opresywnego systemu politycznego sporadycznie przygody poety ze Służbą Bezpieczeństwa miewały jednak aspekty humorystyczne. Kiedy ten artysta (dziś powiedziano by „performer”) rozesłał zaproszenia na debiut literacki swojego dziecka, Michała Bożydara Wolniaka, połączone z „poważnymi” komentarzami odczytanie trzech wersów o kwiatkach na wietrze, funkcjonariusze włączyli maszynopis z zaproszeniem do swojej dokumentacji[40]. Zachował się też w teczce sprawy obiektowej „Twórcy” formularz z 29 września 1976 r., na którym udokumentowano poszukiwanie adresu zameldowania Henryka Wolniaka w Trójmieście. Trzy pieczęcie: z Gdańska, Gdyni i Sopotu, poświadczają, że przedsięwzięcie zakończyło się niepowodzeniem[41]. Sprawa ta wiązała się z powstaniem Towarzystwa Wolnistów[42], które zaniepokoiło władze, gdyż nie respektowały one wolności zrzeszania się.

Do społecznych zaangażowań Wolniaka należy działalność pro life. Wygłaszał na ten temat prelekcje podczas Tygodni Kultury Chrześcijańskiej u progu lat dziewięćdziesiątych. Założył „Partię Najmniejszych”. Poeta zaangażował się również w działalność Komitetu Obywatelskiego w 1989 r., aby dbać o realizację tej idei. Obecnie zaproponował ogłoszenie Międzynarodowego Dnia Losu nazajutrz po Międzynarodowym Dniu Życia, aby upowszechniać nadzieję, że los zawsze się może odmienić na lepszy, a także by wyrażać wdzięczność za dar życia[43]. Religijny tekst wstępu do antologii poezji sakralnej[44] jest bardzo erudycyjny, a zarazem jasny, jednoznaczny i rzeczowy.

Na indywidualną biografię w późniejszych latach rzuca nieco światła los szczególnie ważnego środowiska dla poety, mianowicie jego rodziny. Bratanek Henryka Wolniaka, Janusz, należał do osób represjonowanych w PRL (zob. AIPN, 725/4). Wydane poza cenzurą dwie książki: Gwiazdozbiór wolności oraz Oto krew aniołów i wstęp do opracowanego przez poetę plonu konkursu literackiego Antologia poezji sakralnej stanowią, wraz z kontekstem biograficznym i z biografią rozszerzoną na środowisko rodziny, spójny przekaz. Ma on charakter uniwersalny. Programem autora jest wolność[45]. Na tle światowej polityki lat osiemdziesiątych wymowna jest dedykacja tomu poetyckiego z 1985 r., Oto krew aniołów: „Panu prezydentowi Ronaldowi Reaganowi – obrońcy wolności i praw człowieka na całym świecie”.

“There is nothing about Wolniak”.
Henryk Wolniak as a forgotten poet.
Notes from the archives

Henryk Wolniak (born in 1939) became famous in the literary circles as a poet and a prolific neologizer. He is also a master of self-irony and the possessor of an extraordinary sense of humour. It seems that this was the reason why the Security Service decided to keep him under surveillance, as its officers could not understand his artistic activity imbued with subtle irony. The Security Service, as well as those collaborating with them, are likely to have contributed to the disintegration of the poet’ s social life. It should be emphasized, however, that it is difficult to decisively determine to which extent problems faced by artists like Wolniak stemmed from political reasons or personal crises, and to what extent they were caused by the ruthless competition in cultural centres like Wrocław.

Bibliografia

Teksty

Wolniak H., Anieliada, Akwedukt, Wrocław 2006.

Wolniak H., Czasoczary, Wrocław 1974.

Wolniak H., Dostawy ducha. Wybór poezji, red. A. Gołaś i D. Heck, posłowie D. Heck, Kraków 2012.

Wolniak H., Glosa do krzyża wolności [w:] Antologia poezji sakralnej, Wrocław 1987.

Wolniak H., Głodobogi, Wrocław 1996.

Wolniak H., Gwiazdozbiór wolności, Wrocław 1989.

Wolniak H., Horyzont, Wrocław 1965.

Wolniak H., Ja pójdę tam gdzie Anioł, Wrocław 1982.

Wolniak H., Miłuje, Kraków 2011.

Wolniak H., Myśliwieniec z wolniłami i zageniuszkami, Kraków 2013.

Wolniak H., Oto krew aniołów, Wrocław 1985.

Wolniak H., Powrót (sztuka teatralna w trzech aktach) [w:] Pomosty. Wrocławski almanach młodych, Wrocław 1973.

Wolniak H., Pradziady, Wrocław 1994.

Wolniak H., Proch, Wrocław 1972.

Wolniak H., Sezonowa obniżka wycia, Wrocław 1977.

Wolniak-Zbożydarzyc H., Zageniuszki, Kraków 2012.

Wolniak H., Zakład poetycki Wolniak i Spółka. Licytacja XXI, Kraków 2013.

Wolniak H., Zaurocznia lądecka, Wrocław 2005.

Wolniak H., Żywiec, Wrocław 1977.

Wolniak H., Wolniak S. i Wolniak A., Stacja Radość, Wrocław 1993.

Opracowania dotyczące twórczości H. Wolniaka

Adamiak A., „Poetowisko” Henryka Wolniaka, „Nowe Książki”, 15 I 1978.

Adamkiewicz J.K., Ecce homo, „Nowy Wyraz” 1978, nr 5.

Biskupski A., Nie tylko przeciw metaforze, Łódź 1973.

Dybel P., Poeci lingwiści, „Kultura” (Warszawa) 1979, nr 21.

Feusette J., Kropla krwi na cyrograf, „Opole” 1977, nr 9.

Heck D., Heroiczne alegorie, ironiczna negacja [rec.: H. Wolniak-Zbożydarzyc, Myśliwieniec z wolniłami i zageniuszkami, Wydawnictwo Miniatura, Kraków 2013, oraz tegoż, Zakład poetycki Wolniak i Spółka. Licytacja XXI, Wydawnictwo Miniatura, Kraków 2013], „Pomosty” 2013, t. 18, s. 193–195.

Heck D., Retoryka zerwanej konkatenacji [rec.: H. Wolniak-Zbożydarzyc, Miłuje, Wydawnictwo Miniatura, Kraków 2011], „Pomosty” 2011, t. 16, s. 198–200.

Heck D., Wyrazy pokrewne. Posłowie [w:] H. Wolniak-Zbożydarzyc, Zageniuszki, Kraków 2012, s. 76–78.

Zieleń Wrocławia w literaturze po 1945 roku [w:] Leksykon zieleni Wrocławia, red. I. Bińkowska, E. Szopińska, Wrocław 2013, s. 53.

Koronkiewicz M., „Pomosty”, albo co kryje archiwum, [w:] Rozkład jazdy. Dwadzieścia lat literatury Dolnego Śląska po 1989 roku, red. J. Bierut, W. Browarny, G. Czekański, Wrocław 2012.

Kubicki H., Podwyżka formy ?, „Odra” 1978, nr 4.

Lehnert M., Trzy razy tysiąc, „Nowe Książki” 1972, nr 19.

Orski M., Dwa debiuty wrocławskie, „Odra” 1966, nr 5.

Pluta J., Przeciw zapominaniu, „Wiadomości” 1978, nr 19.

Pluta M., Wolniaka zmagania z absolutem, „Nadodrze” 1972, nr 21.

Sobkowiak C., Konsekwencje indywidualizmu, „Nadodrze” 1975, nr 10.

Sznerch T., Apocalipsis cum figuris, „Poezja” 1973, nr 5.

Tyszkiewicz B., Wolniak Henryk, [w:] Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny, red. J. Czachowska, A. Szałagan, t. 9, Warszawa 2004.

Wolniak H., Dziennik leniwego artysty, „Nowy Wyraz” 1973, nr 8.

Wolniak H., Unia poetycka, „Tygodnik Kulturalny” 1971, nr 17.

Wolniak H., W imię poezji wiodącej, „Głos Nauczycielski” 1971, nr 39.

Inne opracowania

Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 3: 1975–1990, red. P. Piotrowski, Warszawa 2008.

Artyści a Służba Bezpieczeństwa. Aparat bezpieczeństwa wobec środowisk twórczych. Materiały pokonferencyjne, red. R. Klementowski, S. Ligarski, Wrocław 2008.

Artyści władzy, władza artystom, red. A. Chojnowski, S. Ligarski, Warszawa 2010.

„Biuletyn Informacji Publicznej Instytut Pamięci Narodowej”, http://katalog.bip.ipn.gov.pl, dostęp: 5 III 2014.

Błażejowska J., Kuta C., Od uległości do niezależności. Literaci i literatura w latach 1944–1989–1990, Kraków 2013.

Czarnik O.S., Między dwoma Sierpniami. Polska kultura literacka w latach 1944––1980, Warszawa 1993.

Czermińska M., Autobiograficzny trójkąt. Świadectwo, wyznanie i wyzwanie, Kraków 2000.

Dyskusja „Arcanów”. Nasze uniwersytety – w dwadzieścia pięć lat później: nieopisane dziedzictwo PRL i niedokonany rachunek sumienia (1989–2014), „Arcana” 2014, nr 1.

Fik M., Kultura polska po Jałcie. Kronika lat 1944–1981, London 1989.

Gałecki J., Problematyka estetyki. Przedmiot i metoda, Kraków 1962.

Heck D., Obszary przemilczeń. Krytyka literacka, problem reprezentacji, transformacje [w:] Przestrzeń zgiełku. Przestrzenie audiowizualne i akustyczne człowieka. Antropologia audiowizualna jako przedmiot i metoda badań, red. J. Harbanowicz, A. Janiak, Wrocław 2012.

Kossecki J., Cybernetyka kultury, Warszawa 1974.

Krajewski A., Między współpracą a oporem. Twórcy kultury wobec systemu politycznego PRL (1975–1980), Warszawa 2004.

Latour B., Splatając na nowo to, co społeczne. Wprowadzenie do teorii aktora-sieci, wstęp K. Abriszewski, przeł. A. Derra, K. Abriszewski, Kraków 2010.

Młodożeniec S., Poezje wybrane, wybór, wstęp, nota biograficzna T. Burek, Warszawa 1977.

Nowakowski M., Kryptonim „Nowy”. Tajemnice mojej esbeckiej teczki, Warszawa 2007.

Pokolenie które wstępuje 1975–1980. Antologia, wybór, oprac. i redakcja J. Leszin-Koperski, A.K. Waśkiewicz, Warszawa 1981.

Porębski M., Krytycy i metoda [w:] Badania nad krytyką literacką, seria 2, red. M. Głowiński, K. Dybciak, Wrocław 1984.

Rancière J., Dzielenie postrzeganego. Estetyka i polityka, przeł. M. Kropiwnicki, J. Sowa, wstęp M. Pustoła, słownik zestawił K. Mikurda, Kraków 2007.

Siedlecka J., Kryptonim „Liryka”. Bezpieka wobec literatów, Warszawa 2008.

Siedlecka J., Obława. Losy pisarzy represjonowanych, Warszawa 2005.

Srokowski S., Życie wśród pisarzy, agentów i intryg (fragment książki), „Arcana” 2009, nr 1.

Srokowski S., Życie wśród pisarzy, agentów i intryg. Z kart historii najnowszej, http://www.nad-odra.pl, dostęp: 9 III 2014.

Twarze dolnośląskiej bezpieki. Obsada kierowniczych stanowisk Urzędu Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa na Dolnym Śląsku 1945–1990. Informator personalny, red. P. Piotrowski, K. Szwagrzyk, W. Trębacz, Wrocław 2010.

„Twórczość obca nam klasowo”. Aparat represji wobec środowiska literackiego 1956–1990, red. A. Chojnowski, S. Ligarski, współpraca K. Batorowicz-Wołowiec, wstęp S. Ligarski, Warszawa 2009.

Uniwersytet Wrocławski w latach 1945–1970. Księga jubileuszowa, red. W. Floryan, Wrocław 1970.

Wrzesiński W., Uniwersytet Wrocławski 1945–1995, Wrocław 1995.

Zbiory archiwalne

Archiwum Uniwersytetu Wrocławskiego

Dział Dokumentów Życia Społecznego Zakładu Narodowego im. Ossolińskich

Instytut Pamięci Narodowej

Piotr Kardela

Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Białymstoku

Erwin Kruk. Bezpieka przeciw mazurskiemu pisarzowi

Erwin Kruk – wybitny pisarz mazursko-polski – urodził się 4 maja 1941 r. w Dobrzyniu koło Nidzicy, zmarł 31 marca 2017 r. w Barczewie. Zamiłowanie do literatury wykazywał już podczas studiów polonistycznych w Toruniu, które zakończył w 1966 r. – na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika był kierownikiem redakcji literackiej radia studenckiego i współzałożycielem grupy poetyckiej „Kadyk”. Po studiach pracował jako dziennikarz i publicysta gazety „Głos Olsztyński”, a od 1970 r. „Gazety Olsztyńskiej”, z którą rozstał się w marcu 1980 r. W latach 1966–1967 Kruk należał do redakcji czasopisma „Przemiany”, a w 1981 r. ogólnopolskiego miesięcznika „Meritum”. Jako poeta debiutował w 1963 r., a jako prozaik w 1967 r. Kruk w latach 1969–1983 był członkiem Związku Literatów Polskich, a w latach 1969–1982 Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich. Od 1980 r. działał w „Solidarności” – jako doradca Komisji Kultury Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego. Wbrew woli komunistów, będąc członkiem „Solidarności”, angażował się w powołanie Mazurskiego Towarzystwa Kulturalnego. W 1981 r. został wybrany do Warmińsko-Mazurskiego Zarządu Regionu „Solidarność”[1]. Do wprowadzenia stanu wojennego był członkiem PZPR[2]. Po 13 grudnia 1981 r. utrzymywał się wyłącznie z pracy twórczej, nie chcąc jako dziennikarz poddawać się weryfikacji[3].

Erwin Kruk był i jest autorem powieści ukazujących przede wszystkim trudny los mieszkańców Mazur szukających własnej tożsamości w realiach po II wojnie światowej. Posądzany przez komunistów o działalność na szkodę interesów PRL i z racji wprowadzania do swej twórczości informacji świadczących o negatywnym stosunku władz państwowych do ludności mazurskiej, Kruk był od 1969 do 1987 r. inwigilowany przez komunistyczną Służbę Bezpieczeństwa[4]. Literata bezpieka objęła również sprawą obiektową o kryptonimie „Wybory-89”, w ramach której komuniści śledzili kampanię wyborczą Warmińsko-Mazurskiego Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” (i starali się na nią wpływać), kiedy reprezentując stronę solidarnościowo-opozycyjną, kandydował na senatora[5].

Przedstawienie esbeckiej inwigilacji Erwina Kruka w okresie PRL nie jest przedsięwzięciem łatwym, bo dotyczące jej akta główne SB zostały zniszczone. Możliwe jest ukazanie niektórych faktów związanych z zainteresowaniem SB Krukiem, „byłym figurantem Wydziału III”, podczas dwóch zjazdów literatów w województwie olsztyńskim w 1979 i 1985 r. oraz w trakcie kampanii wyborczej 1989 r., po której ten poeta, prozaik, eseista, tłumacz i dziennikarz jako kandydat Komitetu Obywatelskiego został senatorem Rzeczypospolitej.

Pierwszy raz bezpieka rozpracowywała Kruka od 19 marca 1969 do 11 listopada 1975 r. w ramach przedsięwzięć operacyjnych o kryptonimie „Literat”, kiedy pisarz podejmujący tematykę ludności autochtonicznej na Warmii i Mazurach podejrzewany był o „działalność szkodliwą przeciwko PRL”, a drugi raz od 6 lipca 1981 do 17 grudnia 1987 r., gdy sprawdzano jego „aktywną działalność na rzecz powołania przy pomocy regionalnych władz NSZZ »Solidarność« Mazurskiego Zrzeszenia Kulturalnego”, co SB czyniła w ramach sprawy o kryptonimie „Mazur”. Nie można ustalić, jakie konkretnie kroki podjęto wobec pisarza, gdyż akta tych dwóch spraw (nr 3737 i 12 183) zostały w 1990 r. zniszczone[6]. Sam Kruk świadom był zainteresowania komunistycznej policji politycznej jego osobą[7].

Pierwsza wzmianka na temat literata, jaką udało się znaleźć w dokumentach SB, pochodzi z donosu informatora bezpieki o pseudonimie „Iskra”, czyli Józefa Mickiewicza, redaktora „Warmii i Mazur”, który 22 października 1968 r. podczas swojego pierwszego spotkania z esbekiem „prowadzącym” przekazał, że pod koniec tego samego miesiąca w stolicy miał się odbyć zjazd młodych pisarzy środowiska warszawskiego[8]. „W zjeździe – informował „Iskra” – ma uczestniczyć ok. 120 osób. Obok pisarzy warszawskich mają uczestniczyć przedstawiciele z poszczególnych środowisk z całego kraju. Z Olsztyna został zaproszony na zjazd Erwin Kruk – członek Klubu Literackiego Z[wiązku] M[łodzieży] S[ocjalistycznej] w Olsztynie, pracownik etatowy redakcji »Głosu Olsztyńskiego«. Inicjatorem zjazdu jest grupa »Hybrydy« w Warszawie, której przewodzi redaktor naczelny »Współczesności« – [Krzysztof] Gąsiorowski. Erwin Kruk – podawał informator SB – jest dobrze notowany w środowisku literatów warszawskich, ponieważ pozosta[wa]ł z tym środowiskiem w bliższym kontakcie podczas studiów na uniwersytecie toruńskim”[9]. „Iskra” proponował potem oficerowi SB podjęcie określonych, szczegółowo sprecyzowanych, działań wobec środowiska młodoliterackiego w Olsztynie. Wyliczając swoje pomysły, zalecał m.in. „ograniczyć zdecydowanie możliwości druku ludziom niepewnym, badać dokładniej wymowę tego, co piszą, nie dopuszczać w żadnym wypadku do opanowania przez grupę E[rwina] Kruka redakcji »Warmia i Mazury« czy też wydawnictwa »Pojezierze« [...], prowadzić obserwację powiązań i przedsięwzięć podejmowanych przez tą grupę. Wyciągać na bieżąco wnioski i przecinać określone nici kontaktów”[10].

Jak wspomniano, od marca 1969 r. przez przeszło pięć lat Erwin Kruk był na celowniku tajnych służb PRL. Działania bezpieki w połączeniu z autentycznym, wciąż rozwijanym i dostrzeganym talentem pisarskim Kruka zrodziły zadziwiającą niechęć środowiska twórców olsztyńskich do tego mazurskiego literata. Z czasem, co może nie było dostrzegalne dla wszystkich, bo Kruk przecież pisał i wydawał, czuł on się coraz bardziej wyobcowany w swoim środowisku. Śladowe informacje o inwigilacji pisarza w ramach sprawy SB o krypt. „Literat” zachowały się w aktach sprawy obiektowej „Prasa” założonej w październiku 1970 r. w celu kontroli olsztyńskich gazet i pracowników Olsztyńskiego Wydawnictwa Prasowego. SB analizując sytuację w środowisku dziennikarskim Olsztyna, zwróciła uwagę na redaktora „Gazety Olsztyńskiej” Erwina Kruka. W „Analizie zagadnienia Grupy III Wydziału III SB w Olsztynie”, opracowanej 7 marca 1973 r. przez kpt. Jerzego Ziółka, odnotowano sprawdzanie operacyjne Kruka od 19 marca 1969 r. jako literata „wprowadzającego do wydawanych przez siebie powieści akcentów mówiących o prześladowaniach przez władze ludności rodzimej”[11].

Erwin Kruk w latach siedemdziesiątych swoje książki wydawał już poza Olsztynem. Jego obecność w ogólnopolskiej prasie literackiej, przez wywiady, odpowiedzi na drukowane ankiety, w których wyrażał swój krytyczny stosunek do pewnych zjawisk życia kulturalnego, a także przez publikacje wierszy i fragmentów prozy, wywoływała teraz zwykłą zawiść olsztyńskiego środowiska literackiego i była powodem do różnych działań skierowanych zarówno przeciw niemu, jak i Swietłanie Kruk – żonie pisarza. Właśnie z tej przyczyny Erwin Kruk jesienią 1979 r., podając zresztą ten właśnie argument, odmówił udziału w Ogólnopolskim Forum Literackim w Lidzbarku Warmińskim, zorganizowanym przez władze olsztyńskiego Oddziału ZLP. Forum odbyło się między 20 a 22 września 1979 r. Jego zorganizowanie akurat w województwie olsztyńskim bynajmniej nie świadczyło o prężności środowiska pisarskiego w Olsztynie, bo to było słabe i bez większych ambicji. Impreza oczywiście podlegała „zabezpieczeniu” przez SB. Sprawie tej nadano kryptonim „Pegaz”[12]. Hasło Forum brzmiało: „Pisarz a dzień dzisiejszy”. Do inwigilacji jego uczestników użyto kilku tajnych współpracowników SB: czterech KS (kontakty służbowe) o pseudonimach: „LT”, „KB”, „JL” i „SP”, dwóch KO (kontakty operacyjne) o ps. „JJ” i „Samotnik”, oraz trzech TW z Olsztyna o ps. „Las”, „Maria” i „Klaudiusz”[13]. W większości były to osobowe źródła informacji SB uplasowane w olsztyńskim środowisku literackim i dziennikarskim oraz – jak w przypadku „Klaudiusza”, czyli red. Stefana Łuczaka – w olsztyńskiej komórce PAP[14].

Wspomnianym kontaktem służbowym o pseudonimie „LT” był Leonard Turkowski, ówczesny prezes Oddziału ZLP w Olsztynie – „generalny grafoman”, jak to ujął swego czasu KO ps. „Iskra”. To właśnie w rozmowie z „k[ontaktem] s[łużbowym] L[eonardem] Turkowskim” z 15 kwietnia 1979 r. przeprowadzonej w siedzibie ZLP esbek Ryszard Stankiewicz z Sekcji IV Wydziału III usłyszał pierwsze informacje o zjeździe literatów, jak również dowiedział się o składzie sztabu organizacyjnego Forum, tworzonego przez: „tow. [Andrzeja] Bałtroczyka, [Bolesława] Karpowicza i [Leonarda] Turkowskiego”. Pierwszy z wymienionych był kierownikiem Wydziału Pracy Ideowo-Wychowawczej Komitetu Wojewódzkiego PZPR, czyli odpowiadał w województwie olsztyńskim za komunistyczną propagandę, drugi zaś zajmował stanowisko dyrektora Wydziału Kultury i Sztuki Prezydium WRN. „Na zakończenie rozmowy – pisał nieco dalej Stankiewicz – uzgodniłem z k[ontaktem] s[łużbowym] L[eonardem] T[urkowskim], że z chwilą potwierdzenia uczestnictwa osób zaproponowanych na Forum oraz gdy będzie dysponował szczegółowymi informacjami dot[yczącymi] programu Forum, powiadomi nas o tym”[15].

Początkowo udział Erwina Kruka w Forum był dla SB zagadką. Bezpieka nie wiedziała, czy pisarz będzie w nim uczestniczył. W „Planie przedsięwzięć operacyjnych” wobec tego zjazdu datowanym na 23 kwietnia 1979 r. sporządzający go porucznik Zygmunt Szymański, kierownik Sekcji IV Wydziału III SB, wskazał Erwina Kruka jako jeden z dwóch problemów, które należało uwzględnić podczas działań operacyjnych. „Pomiędzy literatami Zbigniewem Nowickim-Nienackim a Erwinem Krukiem doszło do konfliktu – pisał esbek. – W wyniku tego Z. Nowicki-Nienacki wysłał anonimowy list do W[iktora] Woroszylskiego – literata warszawskiego – aktywnego działacza antysocjalistycznego. W liście tym m[iędzy] innymi nawiązuje do prac przygotowawczych Forum. Ponadto w Wydawnictwie SSK »Pojezierze« doszło do sytuacji konfliktowej pomiędzy zastępcą redaktora naczelnego Swietłaną Kruk – żoną E[rwina] Kruka a dyrektorem wydawnictwa Andrzejem Wakarem. W odczuciu S. Kruk niesłuszne rzekomo poczynania dyrektora są realizowane w porozumieniu z wojewódzką instancją partyjną i wymierzone również przeciwko E. Kruk[owi] w celu skłonienia ich do wyjazdu z Olsztyna. Zachodzi więc uzasadnione przypuszczenie – konkludował Szymański – że jedna ze stron może przy okazji Forum wejść w kontakt z osobami zaangażowanymi w działalność antysocjalistyczną”. Dlatego też w celu operacyjnego zabezpieczenia Forum esbek postulował m.in. „prowadzić kontrolę operacyjną wobec Zbigniewa Nowicki[ego]-Nienacki[ego] i S[wietłany] Kruk w celu pełnego rozpoznania zaistniałej sytuacji w olsztyńskim środowisku literackim. W ramach tych działań – dodawał funkcjonariusz – przewiduje się również przeprowadzenie rozmów operacyjnych z Nowickim-Nienackim i E[rwinem] Kruk[iem]”[16].

20 sierpnia 1979 r. Turkowski informował SB o referatach, jakie mają być wygłoszone na zjeździe, w tym o wystąpieniu Andrzeja Staniszewskiego pt. Praca jako temat współczesny. W rozmowie z Szymańskim prezes olsztyńskiego ZLP nadmienił również, że Erwin Kruk po wygłoszeniu referatów prawdopodobnie będzie prosił o zabranie głosu[17]. W przesłanym potem do SB wykazie „olsztyńskich” uczestników Forum Erwina Kruka jednak nie było[18]. Pomimo że pisarz ostatecznie nie wziął udziału w imprezie, bezpieka odnotowywała wszystkie wypowiedzi uczestników na jego temat, wśród których pojawił się również KO ps. „AS”. W wyciągu informacji operacyjnej KO ps. „Samotnik” z 14 września 1979 r. zapisano: „W obradach forum nie będzie uczestniczył E[rwin] Kruk”. Potem wzmiankowano o piśmie pisarza do dyrektora Karpowicza, współorganizatora zjazdu, w którym Kruk – jak to ujęto – miał „zrezygnować z udziału w Forum, dlatego że on i jego żona pracująca w Wydawnictwie »Pojezierze« są dyskryminowani. Zresztą [Kruk] w ostatnim okresie – stwierdzano dalej – zrezygnował również z członka samorządu oddziału ZLP [w Olsztynie], czując się obrażony, że zebranie zarządu odbyło się nie w siedzibie oddziału, a[le] w mieszkaniu Wł[adysława] Ogrodzińskiego i jak się wyraził w piśmie skierowanym do zarządu [ZLP] »nie ma krótkich spodenek, żeby za nimi (resztą zarządu) latać«”[19]. Nieco dalej na podstawie doniesienia „Samotnika” podawano: „Ostatnio E[rwin] Kruk złożył w P[aństwowym] I[nstytucie] W[ydawniczym] książkę »Łaknienie«, w której zdaniem wydawcy portretuje większość członków oddziału – w formie beletrystycznej. Rozmówca słyszał również – pisał o swoim KO esbek Szymański – że Swietłana w wydawnictwie nadal »rozrabia«, [...]. Zdaniem rozmówcy, »dąsy« Swietłany i Erwina Kruk[ów] nie grożą jakimś konfliktem natury politycznej i zostaną na forum lokalnym rozładowane z czasem, choć przysparzają kłopotów i psują »nerwy«”[20].

Kolejna notatka służbowa powstała na bazie informacji udzielonych przez „Samotnika” i została datowana już po zakończeniu Forum – 25 września 1979 r. W rozmowie z informatorem, oprócz por. Zygmunta Szymańskiego, uczestniczył ppłk Michał Kruk, ówczesny naczelnik Wydziału III SB z Olsztyna. W notatce służbowej napisano: „Forum literackie w Lidzbarku spełniło swoją rolę, choć mogło być lepsze”. Nieco dalej zauważono, że „problemem mogącym zakłócić [jego] sprawny przebieg było zamierzenie literata szczecińskiego [Jerzego] Pachlowskiego, [aby] wystąpić publicznie z pytaniem – dlaczego literat E[rwin] Kruk jest nieobecny. KO domyśla się – pisano o „Samotniku” – że E[rwin] Kruk wysłał do niektórych członków ZLP listy z opisem swoich rzekomych problemów i dlatego miało być to wystąpienie. Dzięki jednak zakulisowym wystąpieniom KO i B[ogdana] Dzitki do wystąpienia nie doszło”[21].

Po zakończeniu Forum ani „Las”, ani „Klaudiusz” nie przekazali SB nic ciekawego w odniesieniu do nieobecnego Kruka. Ich donosy były raczej śmieszne – „Las” komunikował, że było za dużo wódki[22], a „Klaudiusz”, że przemarzł[23]. Ale już TW „Maria” uplasowany w olsztyńskim środowisku literackim 27 października 1979 r. informował: „W pierwszym dniu w dyskusji kuluarowej zwróciła moją uwagę burzliwa rozmowa [Anny] Strońskiej [z Warszawy] z [Jerzym] Sokołowskim i [Aleksandrem] Rymkiewiczem. Strońska wnosiła duże pretensje do wydawnictwa »Pojezierze« w sprawie niewydania dotychczas jej książki, a szczególnie ostatniego rozdziału, w którym m.in. pisała o E[rwinie] Kruku jako »autentycznym« Mazurze. Sokołowski – informował dalej TW – raczej milczał, ale Rymkiewicz tłumaczył jej sprawy, że ten rozdział »po cięciach cenzury« nie byłby taki sam, że powinna go zmienić. Oboje zajadle wyrażali się o cenzurze krępującej prawdziwe pisarstwo”. TW „Maria” donosił ponadto, iż niektórzy uczestnicy zjazdu wypowiadali się, że „Forum jest rozpisane na głosy, [że] są [na nim] tylko potakiwacze, a gdzie – jak miał pytać ktoś nierozpoznany przez „Marię” z nazwiska – są ci, którym zamknięto usta[ ?]”. Potem TW dodawał, że nagle ktoś „spytał, czy znają »apel K[omitetu] O[brony] R[obotników] z 17 IX o pojednaniu ze Związkiem Radzieckim«. Ktoś powiedział »cicho«... i zmienili temat”[24].

28 września 1979 r. olsztyńska SB podsumowała zjazd w Lidzbarku Warmińskim: „Z olsztyńskiego środowiska literackiego nie uczestniczył w forum literat Erwin Kruk – czł[onek] Z[arządu] G[łównego] ZLP. Jego nieobecność była prawdopodobnie formą protestu przeciwko rzekomej nagonce ze strony miejscowych władz i środowiska literackiego przeciwko niemu”[25]. Kruk jako pisarz poniósł konsekwencje swego buntu. Złożony jesienią 1979 r. do druku w Wydawnictwie „Pojezierze” jego tomik poezji pt. W cieniu ukazał się dopiero w 1988 r., przy czym do dystrybucji książki została skierowana dopiero po wyborach do sejmu kontraktowego w czerwcu 1989 r. Jak można się domyślać, zażyczyła sobie tego od usłużnego kierownictwa wydawnictwa „Pojezierze” olsztyńska SB, tak aby książka nie pomogła w kampanii wyborczej pisarza ubiegającego się wtedy z ramienia „Solidarności” o mandat senatora[26].

Erwin Kruk w marcu 1980 r., po 14 latach pracy, złożył podanie o zwolnienie z pracy w „Gazecie Olsztyńskiej”. Zaczęło ono obowiązywać od końca czerwca 1980 r., a więc na długo przed powstaniem „Solidarności”. Decyzja ta była niezrozumiała i dla dziennikarzy, i dla kierownictwa redakcji. Kruk w tej gazecie już od dwóch lat zajmował się wyłącznie cotygodniowym, drukowanym co środa cyklem felietonów Moje lektury. „Po prostu – wyjaśniał pisarz po latach – choć sam nie przykładałem do tego ręki, obecność innych tekstów obok, kreujących rzeczywistość oderwaną od prawdy, bardzo mnie uwierała”[27]. Gdy jesienią 1980 r. w PIW wydano powieść Kruka pt. Łaknienie, niektórzy członkowie olsztyńskiego ZLP nie dowierzali, że mogła się ukazać. „Oglądali książkę – przypominał sobie Kruk – by potem wyjaśnić mi, że Zbigniew Nienacki, bardzo aktywny pisarz olsztyński i popularny autor książek młodzieżowych, ale jednocześnie członek ORMO, chodzący na zebrania Koła Młodych [Pisarzy] w Olsztynie z pistoletem, zapewniał ich solennie, iż poczynił takie działania, że książka ta nie ukaże się drukiem”. Erwin Kruk uznał wówczas, że czas pożegnać się całkowicie z Oddziałem ZLP w Olsztynie[28].

W końcu przyszło lato 1980 r. Pisarz wspominał: „W lipcu 1980 roku nastały, jak pisała oficjalna prasa, »przerwy i zakłócenia w pracy« m.in. w Świdniku i w Lublinie. Logika procesów wskazywała, że na tym się nie skończy. Bardzo podminowane było środowisko intelektualne Warszawy, zwłaszcza dziennikarskie i literackie, przynajmniej z niektórych środowisk i tygodników. Władza była wyczulona na słowa. Uważała, że ona jest szafarzem słów. Po to posługiwała się cenzurą. W lipcu przyjechała do mnie dziennikarka tygodnika »Kultura«, aby przeprowadzić wywiad ze mną. Ten wywiad ukazał się drukiem w dniach strajków sierpniowych (21 sierpnia numer był w kioskach). Wywiad dotyczył wielu spraw, które mnie nurtowały. Sporo miejsca zajęły zwierzenia społeczne, że »trzeba iść pod prąd«. Wydaje się, że wymowny był też podpis pod moją fotografią, a mianowicie: »Erwin Kruk: ...twórczość jest sprzeciwem wobec tego, co jest...«”[29].

Od sierpnia 1980 r. pisarz aktywnie działał w strukturach tworzącej się „Solidarności”. W czerwcu 1981 r. został wybrany na członka Zarządu Regionu Warmińsko-Mazurskiego. Nazwisko Erwina Kruka zaczęło się pojawiać w dokumentacji sprawy obiektowej SB o kryptonimie „Krąg”, w ramach której rozpracowywano olsztyńską „Solidarność”[30]. Kruk wykorzystując struktury Związku, dążył do stworzenia i zarejestrowania Mazurskiego Zrzeszenia Kulturalnego. W lipcu 1981 r. ponownie znalazł się na celowniku SB, która – jak już wspomniano – rozpoczęła jego inwigilację w ramach sprawy „Mazur”. Żona Swietłana, jedna z założycieli „Solidarności” w Wydawnictwie „Pojezierze”, z powodu wywieranej presji została zmuszona do odejścia z pracy. Potem zatrudniono ją w Zarządzie Regionu NSZZ „Solidarność” w Olsztynie, gdzie objęła obowiązki redaktora „Rezonansu”[31]. 18 września 1981 r. por. Zygmunt Szymański po spotkaniu z TW ps. „Sasza”, czyli Władysławem Sachą, zanotował: „W Wydawnictwie po odejściu S[wietłany] Kruk sytuacja uległa znacznej poprawie. Nie ma rozrabiania, spokój, dyscyplina pracy i wyraźna chęć”. 7 grudnia 1981 r. zaś „Sasza” donosił, że zespół Wydawnictwa „Pojezierze” negatywnie oceniał „obecną działalność publicystyczną E[rwina] Kruka”[32]. Agent wskazywał tu na artykuł Dlaczego Mazurzy stracili serce, opublikowany w „Tygodniku Solidarność”, który Kruk poświęcił prześladowaniu Mazurów w PRL[33]. Szymański dowiedział się również o „samorzutnie wystosowanym” liście z „Pojezierza” do redaktora naczelnego Tadeusza Mazowieckiego, w którym z kolei protestowano z powodu przedstawiania spraw Mazurów w taki właśnie sposób. „Podobnie negatywną ocenę E[rwina] Kruka – notował esbek – wyrażono na zjeździe S[towarzyszenia] S[połeczno-]K[ulturalnego] »Pojezierze«, gdzie stwierdzono, że nie jest on delegatem i nie jest godzien reprezentować środowiska kultury z Olsztyna na Kongresie Kultury Polskiej”[34]. Kruka jednak niewiele obchodziły takie „samorzutne” opinie. Przed wyjazdem do Warszawy dowiedział się, że władza olsztyńska ostatecznie odmówiła rejestracji Mazurskiego Zrzeszenia Kulturalnego, uzasadniając to tym, że takie stowarzyszenie nie służyłoby integracji społecznej regionu. Na dwa dni przed wyjazdem do Warszawy Kruk napisał artykuł pt. Odmowa i wysłał pocztą do „Tygodnika Solidarność”. Kopie materiałów przywiózł na Kongres Kultury. Tam zastał go 13 grudnia[35]. Pisarz zaraz po wprowadzeniu stanu wojennego oficjalnie wystąpił z PZPR, choć kontaktów z partią nie utrzymywał od początku 1981 r.[36]

Erwin Kruk podczas stanu wojennego, ale i po jego zniesieniu, był bez pracy i zarobków, a miał małe dzieci. Bezpieka, która w ramach sprawy obiektowej „Forum” kontrolowała operacyjne Forum Pisarzy Polskich w Olsztynie 30–31 maja 1985 r. (przewodnim tematem były „Ziemie Odzyskane w literaturze”), nie odnotowała tam obecności Kruka, bo ten w zjeździe nie uczestniczył[37], traktując to zgromadzenie jako „forum kolaborantów”. Nikt go zresztą na ten zjazd nie zapraszał[38]. SB informacje z Forum pozyskiwała tylko od pracownika PAP „Klaudiusza”. Zgromadzenie organizowała Wojewódzka Rada Narodowa, Wojewódzka Rada PRON i olsztyński Oddział neo-ZLP, do którego Kruk już, rzecz jasna, nie należał. „Jako pierwszy zabrał głos przewodniczący PRON w Olsztynie Władysław Ogrodziński, który po przywitaniu zebranych w kilku zdaniach omówił tematykę obrad. Następnie obrady otworzył Zb[igniew] Nienacki prezes Zarządu Oddziału ZLP w Olsztynie [...]” – pisał por. Marek Chibowski[39]. Erwin Kruk, choć znów nieobecny, nie mógł pozostać niezauważony. Chibowski, relacjonując przełożonym pierwszy dzień obrad Forum, podawał, że krakowski literat Jacek Kajtoch w swoim wystąpieniu oświadczył: „W minionym czterdziestoleciu literatura polska osiągnęła wiele i jest to zgodne z ideologią socjalizmu”. Nieco dalej Kajtoch, jak zapisał esbek: „skrytykował postawę E[rwina] Kruka, którego – jak stwierdził – nie zauważył od dnia wczorajszego, a ponadto zarzucił mu, że nie potrafi on zrozumieć, iż ziemie, na których mieszka, wyzwalały armie polska i radziecka, i powinien pamiętać, że im zawdzięcza, że nie został zniemczony”[40]. W zasadzie tego typu wypowiedzi towarzyszyły obradom w Olsztynie przez cały czas trwania zjazdu. Informację, jak to wiele Kruk zawdzięcza komunistom, powtórzono również w piśmie mjr. Romualda Białobrzeskiego, zastępcy naczelnika Wydziału III SB w Olsztynie, do naczelnika Wydziału I Departamentu III MSW w Warszawie z 31 maja 1985 r. Dodawano jeszcze tylko, że pisarz jest rozpracowywany, że „jest figurantem sprawy krypt. »Mazur«”[41]. W relacji z drugiego dnia obrad zapisano, że Andrzej Staniszewski – obecnie profesor zatrudniony na Uniwersytecie Warmińsko-Mazurskim w Olsztynie, kształcący m.in. przyszłych dziennikarzy – stwierdził, że „proza o Ziemiach Odzyskanych została w tyle za poezją. Szczególnie [Antoni] Gołubiew, [Edward] Stachura i [Jerzy] Putrament położyli na tym gruncie ogromne zasługi”. Staniszewski nie dostrzegł zasług Erwina Kruka. Uczyniła to dopiero poetka Anna Złotkowska reprezentująca Korespondencyjny Klub Młodych Pisarzy, która mówiąc o środowisku młodoliterackim w Olsztynie, nie zawahała się wspomnieć o zasługach, jakie miał dla środowiska autor Łaknienia[42]. Jaki był przebieg tego Forum, taka była i kończąca go rezolucja, którą odczytał ekspropagandzista KW PZPR, związany z olsztyńskim Radiem, tłumacz literatury niemieckiej red. Tadeusz Ostojski. Pisarze protestowali w niej m.in. przeciw imperialistycznej „militaryzacji kosmosu”[43].

Kiedy ruszyła kampania wyborcza 1989 r., Służba Bezpieczeństwa intensywnie rozpoznawała wszystkich kandydatów Warmińsko-Mazurskiego Komitetu Obywatelskiego „Solidarność”, wśród których obok Grażyny Langowskiej, Józefa Lubienieckiego, Zenona Złakowskiego i Antoniego Jutrzenki-Trzebiatowskiego znajdował się również Erwin Kruk. Kontrola kampanii wyborczej do sejmu kontraktowego była ze strony SB dokumentowana w aktach sprawy obiektowej o kryptonimie „Wybory-89”[44]. Po latach Kruk wyzna: „Znając swoje predyspozycje (nie jestem »zwierzęciem politycznym«), nie myślałem wcześniej o kandydowaniu. Byłem przewodniczącym niezależnego stowarzyszenia »Olsztyński Klub Obywatelski«. Nakłaniano mnie, abym kandydował, żeby na listę nie weszli »spadochroniarze« z Warszawy. Zbyt wielu chętnych nie było, zwłaszcza wobec tego, że ludzie niepokoili się o niepewną przyszłość. Zgodziłem się i traktowałem to jako obywatelską powinność. Podczas kampanii mówiłem, że to będzie moje jednorazowe doświadczenie. [...] Nasz region Warmia i Mazury, ze względu na anomię, czyli stan rozpadu więzi społecznych, strukturę rolnictwa (PGR-y), a także wcześniejsze migracje ludności, wyzbywanie się tradycji i nikłe związanie ludzi z regionem, był poletkiem doświadczalnym PRL. Nie wytworzyły się tu silniejsze grupy opozycyjne, co widać było choćby po nieobecności środowisk kultury, środków przekazu, a także po zgodzie na to, by władza ustalała hierarchię wartości. Zmarły już prof. Antoni Żebracki, przewodniczący Komitetu Obywatelskiego »S[olidarność]«, człowiek ukształtowany przez II Rzeczpospolitą, na inauguracji kampanii wyborczej wołał: »Trzeba wyrwać z naszego województwa kaczany stalinizmu«”[45].

Pierwszy raz Erwina Kruka jako kandydata na senatora w 1989 r. SB odnotowała 11 kwietnia 1989 r. w związku z wizytą delegacji Komitetu Obywatelskiego u przewodniczącego Wojewódzkiej Rady Narodowej w Olsztynie płk. Bogdana Mazurka. Delegacja ta informowała wtedy olsztyńskich komunistów, że jest jedynym reprezentantem „Solidarności” – jak to ujęto w meldunku SB – „skrzydła Wałęsy” do rozmów w sprawie wyborów. Członkowie Komitetu Obywatelskiego mieli kontakt z Rozgłośnią Polską Radia Wolna Europa i bezpieka doskonale o tym wiedziała. Wojciech Ciesielski, szef komisji propagandy Komitetu Obywatelskiego, nagrywał wypowiedzi kandydatów „Solidarności” z Olsztyna, które potem prezentowano na antenie – Kruk opowiadał o problemach ludności mazurskiej, co wyemitowano 16 kwietnia[46]. Pięć dni później bezpieka odnotowała z kolei, że Kruk został oficjalnie zgłoszony przez Warmińsko-Mazurski Komitet Obywatelski jako kandydat na senatora z województwa na spotkaniu Biura Wyborczego Komitetu w Warszawie. Kruk w tym spotkaniu nie uczestniczył. SB podkreśliła, że wszyscy kandydaci z Olsztyna z ramienia opozycji, w tym Kruk, byli lub są operacyjnie rozpracowywani[47].

27 kwietnia gen. bryg. Czesław Wiejak, zastępca szefa Służby Bezpieczeństwa MSW w Warszawie, wysłał do wszystkich szefów Wojewódzkich Urzędów Spraw Wewnętrznych szyfrogram, w którym polecał sporządzenie szczegółowych charakterystyk wszystkich znanych kandydatów z list Komitetu Obywatelskiego, ze zwróceniem szczególnej uwagi na te elementy ich życiorysu, które można by było wykorzystać do skompromitowania ich w oczach wyborców[48]. Pod koniec kwietnia z Olsztyna do MSW posłana została m.in. charakterystyka kandydata na senatora Erwina Kruka, syna Hermana, ur. 4 maja 1941 r. w Dobrzyniu, którą sporządził mjr Władysław Leśniewski, ówczesny zastępca naczelnika Wydziału III SB w Olsztynie. Dokument powstał 29 kwietnia 1989 r. W charakterystyce tylko enigmatycznie informowano o wieloletniej inwigilacji Kruka. Na początek przedstawiono edukację i kolejne miejsca zarobkowania pisarza. „W lutym 1981 r. – pisano – zwolnił się z pracy i następnie przez krótki czas – do stanu wojennego – pracował w redakcji »Meritum« w Warszawie. Od czasu rozwiązania tego czasopisma nigdzie nie pracuje”. Dalej przedstawiono Kruka jako literata, informując o sprawowanej przez niego funkcji prezesa Korespondencyjnego Klubu Młodych Pisarzy w Olsztynie i byłym już członkostwie w olsztyńskim Oddziale ZLP, jak też późniejszym członkostwie w warszawskim ZLP. „Od rozwiązania ZLP w czasie stanu wojennego – pisał Leśniewski – nie należy do ZLP, a ostatnio zaangażował się w tworzenie grupy inicjatywnej Stowarzyszenia Pisarzy Polskich”. Później major SB kilka słów poświęcił omówieniu tematyki utworów Kruka, twierdząc, że jego twórczość „ogniskuje się wokół spraw ludności autochtonicznej – Mazurów, ich losów, kultury i skutków negatywnych działań władz politycznych i administracyjnych. Należy dodać, że nawet po 1981 r., nie należąc do ZLP i uprawiając tzw. emigrację wewnętrzną, publikował swoje utwory w oficjalnych wydawnictwach – PIW oraz felietony w czasopiśmie »Pomerania«. Nie stwierdzono jednak publikacji w tzw. drugim obiegu”[49]. „Pomerania” była miesięcznikiem wydawanym przez Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, które – tak jak na przykład Związek Podhalan – nie wstąpiło do PRON. W charakterystyce Kruka przedstawiono następnie jego „aktywizację” w Zarządzie Regionu „Solidarności” i próby powołania po 1981 r. Mazurskiego Zrzeszenia Kulturalnego „dla obrony interesów ludności mazurskiej i jej kultury”. Z jednej strony pisano o ewangelickim wyznaniu pisarza, a z drugiej o jego „bliskich kontaktach z klerem katolickim w Olsztynie” i udziale w imprezach Tygodnia Kultury Chrześcijańskiej. Ten udział odnotowano w Olsztynie, Poznaniu i Wrocławiu. Tam, gdy występował, odbywając „tzw. spotkania autorskie, prawie zawsze na bazie swej twórczości wracał do problematyki skrzywdzonej ludności mazurskiej przez władze polskie, przedstawiając siebie jako jej reprezentanta”. W charakterystyce znalazła się wzmianka o zaangażowaniu się literata w powołanie i działalność Olsztyńskiego Klubu Obywatelskiego i jego udziale w spotkaniach Komitetu Obywatelskiego „Solidarności”. Leśniewski pisał, że Kruk „w stosunkach z osobami bliskimi, w szczególności w ostatnim okresie, jest bardzo krytyczny wobec władz i aktualnej polityki. Ponadto, pomimo że sam zrezygnował z pracy, ciągle przedstawia się jako osoba przymusowo bezrobotna ze względów politycznych”. Esbek zapisał poza tym, że „w czasie stanu wojennego i bezpośrednio po [jego zakończeniu] kilkakrotnie przeprowadzano z nim rozmowy profilaktyczno-ostrzegawcze”. Na koniec charakterystyki Władysław Leśniewski przedstawił kilka informacji o żonie pisarza, Swietłanie, zatrudnionej wówczas w Wydawnictwie Diecezjalnym, oraz wspomniał o synu Tomaszu i córce Elizie[50].

3 maja w Wydziale III SB powstał meldunek, w którym obszernie informowano MSW o działaniach związanych z aktywnością konkurujących stron. Podawano dane o akcji ulotkowej przy stadionie „Stomilu” w Olsztynie, gdzie członkowie „Solidarności” rozwinęli „ożywioną akcję agitacyjną na rzecz swoich kandydatów”. W tej samej informacji SB zwróciła uwagę na ulotkę wyborczą Erwina Kruka, w której była mowa o stracie rodziców w 1945 r. „w wyniku działań NKWD”[51]. Z tego powodu w kolejnych dniach SB sprawdzała przeszłość rodziny pisarza. Były to – jak z kolei zapisano w meldunku z 10 maja – „intensywne sprawdzenia”. Konkretnie ustalano, czy rodzice kandydata „Solidarności”, tak jak podawała jego ulotka wyborcza – i tu esbecy i źle doczytali, i źle zapisali: „zginęli z rąk NKWD”. W ulotce w rzeczywistości było zdanie, że kandydat na senatora: „W 1945 r. w wyniku działań NKWD stracił rodziców”. Nie przeszkadzało to jednak w poszukiwaniu, jak zapisano: „przyczyn ewentualnego wydania wyroku śmierci na rodziców E. Kruka urodzonego na Mazurach”, aby po ich ustaleniu i upowszechnieniu „postawić wymienionego kandydata na senatora w niekorzystnej sytuacji wobec wyborców”[52]. W celu sprawdzenia przeszłości Kruka i jego rodziców dwuosobowa ekipa SB, w tym por. Dariusz Behan, odwiedziła w maju 1989 r. rodzinną wioskę Kruków – Dobrzyń w byłym powiecie nidzickim, gdzie wypytywano mieszkańców o przeszłość ojca i matki. Spotkanej Krystynie Karólskiej esbecy tłumaczyli się, że pytają, bo są „trochę historykami, trochę dziennikarzami”. „Pytali o wszystko – zapamiętała Karólska – kto w której chałupie mieszkał, co robił, co się z nim później działo. [...] Czy ojciec ich był w wojsku, co robiła matka”. Potem ekipa SB w asyście posterunkowego MO wypytywała o Kruka w Morągu, gdzie ten po stracie rodziców i dziesięcioletnim pobycie u krewnych, od 1956 r. jako uczeń liceum ogólnokształcącego wychowywał się w Państwowym Domu Młodzieży[53].

SB poszła złym tropem, a jej działania mające na celu skompromitowanie Erwina Kruka z góry skazane były na niepowodzenie. Wyjaśniając tę kwestię, należy zacząć od tego, że gdy pod koniec II wojny światowej Front Białoruski ocierał się już o powiat nidzicki, w którego granicach znajdował się Dobrzyń, władze niemieckie do ostatka wstrzymywały w styczniu 1945 r. ewakuację ludności cywilnej. Dlatego też mieszkańcy Dobrzynia, w tym rodzina Kruka, w ostatniej chwili znaleźli się na drodze ucieczki, niebawem zostali zawróceni przez Armię Czerwoną i już pod konwojem wracali. „Wszyscy – wyjaśnia Erwin Kruk – zostali zatrzymani przed Dobrzyniem, w sąsiadującej z nim wiosce Frąknowo (Frankenau), i osadzeni w stajniach i oborach. Był to jeden z bardzo wielu obozów infiltracyjnych. Przez pierwsze dni w tym miejscu przebywali: moi rodzice, dziadkowie, ciotka oraz ja z braćmi, młodszym i starszym. Potem zwolniono kobiety z małymi dziećmi i starców. Pozostali przebywali dłużej. Wreszcie wsadzono ich do samochodów ciężarowych, by powieźć trasą na Olsztyn, Pruską Iławę i dalej na wschód – do »batalionów roboczych«. Była jeszcze zima. A wiosną, gdy stopniały śniegi i odsłaniały się zwłoki zabitych w styczniu, prowadzono pod strażą mieszkańców do kopania grobów. Wtedy zaczęła się epidemia tyfusu. Z mojej rodziny wszyscy dorośli zmarli. Według relacji dorosłych, wśród tych, których wywieziono z obozu we Frąknowie, był również mój ojciec. Odtąd z[a]ginął po nim ślad. W późniejszych latach otrzymaliśmy dokument Biura Poszukiwań Zaginionych w Hamburgu z datą: »Moskwa, 1 lutego [19]61 roku«. Jest to dokument Komitetu Władzy Wykonawczej Porozumienia Stowarzyszeń Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca w Moskwie, stwierdzający, że Herman Kruk, pochodzący z Gutfeld (Dobrzyń), zmarł 25 kwietnia 1945 r. »na terenie Związku Sowieckiego«. Niepodane zostały okoliczności śmierci ani nazwa miejscowości”[54]. Stąd w ulotce Erwina Kruka znalazła się informacja, że rodzice zginęli w wyniku działań NKWD – co było prawdą.

Wśród informacji zbieranych, a potem wysyłanych z Olsztyna do MSW w Warszawie znalazła się również wiadomość o tym, kiedy mieszkanie Kruków odwiedzić miała ekipa telewizyjna z Gdańska w celu nagrania materiału wyborczego – miało to być 10 maja („rano filmowanie przez telewizję »S[olidarność]« w mieszkaniu Erwina Kruka”)[55]. SB rejestrowała wypowiedzi pisarza podczas kampanii. Na przykład opisując manifestację solidarnościową w centrum Olsztyna 10 maja, podawano, że „najbardziej negatywne elementy były zawarte w wystąpieniu Erwina Kruka, który wyraźnie sugerował, że uzdrowienie Polski wiąże się ze zmianą ustroju”[56]. Osoba Kruka pojawiła się w obszernej „Ocenie zagrożeń wywiadowczych na terenie województwa olsztyńskiego”, którą sporządził 12 maja ppłk Jan Szeniawski, naczelnik Wydziału II SB w Olsztynie. Wydział ten, kontrolując sytuację na tzw. „odcinku rewizjonizmu zachodnioniemieckiego”, w czasie kampanii wyborczej 1989 r. prowadził działania zmierzające do wytypowania osób „wykazujących szczególną postawę proniemiecką”, co miało istotne znaczenie w obliczu – jak to pisano – rychłej „legalizacji mniejszości niemieckiej w Polsce”, czyli innymi słowy dopuszczenia do nieskrępowanej działalności tejże mniejszości. Kruk w dokumencie Szaniawskiego nazwany został jednym z głównych „animatorów zalegalizowania”. Nie rozwijając tego wątku, naczelnik kontrwywiadu olsztyńskiej SB zaraz dodawał, iż podlegli mu funkcjonariusze nie notowali „zaangażowania i wrogiej działalności w odniesieniu do wyborów” ze strony ludności autochtonicznej na Warmii i Mazurach[57].

Według analityków olsztyńskiej SB, Komitet Obywatelski „Solidarność” charakteryzował się „nieporównywalnie lepszą dynamiką działań [na rzecz swoich kandydatów] od strony koalicyjno-rządowej”. Jego kampania była „zróżnicowana”; przejawiała się z jednej strony w organizowaniu spotkań przedwyborczych z kandydatami, wieców ulicznych i akcją propagandowo-agitacyjną na ulicach miast województwa, a z drugiej miała też charakter „zindywidualizowany”, obliczony na dotarcie i propagowanie kandydatów w określonych środowiskach społeczno-zawodowych. „»Solidarność« wykorzystuje – pisano – kandydaturę E. Kruka do zaprezentowania tzw. »troski« o ludność autochtoniczną Warmii i Mazur”, w czym SB dopatrywała się również chęci pozyskania przez opozycję ludności pochodzenia ukraińskiego[58].

16 maja olsztyńska SB informowała MSW w Warszawie: „W środowiskach, z których wywodzą się kandydaci do sejmu i senatu, trwa ożywiona dyskusja na temat trafności typowań i szans wyborczych”, i nieco dalej: „Jeśli chodzi o kandydatów »S[olidarności]«, to uważa się, że Erwin Kruk – literat ma duże szanse przejść do drugiej tury wyborów”[59]. Dzień później poszedł z Olsztyna do stolicy kolejny meldunek, w którym alarmowano o przybierającej „coraz bardziej bezpardonowy charakter” kampanii wyborczej w województwie. Esbecy ponownie pisali o atakowaniu na manifestacjach wyborczych przez kandydatów „Solidarności” – jak to ujmowano – „pryncypii [sic !] ustrojowych, często nie przebierając w słowach”. W meldunku opisano wiec przedwyborczy w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Olsztynie z 16 maja. Jak zarejestrowano, prowadzący spotkanie przewodniczący Komitetu Obywatelskiego prof. Antoni Żebracki stwierdził, iż niebawem nastąpi „koniec z rządami czerwonych pająków”. W meldunku relacjonowano też, jak kandydaci opozycji odpowiadali na postawione im niewygodne pytania: „Kandydatom zadano pytania, które wprowadzały ich w zakłopotanie – pisano. [...] Erwinowi Krukowi zadano pytanie: Czy wystąpienie z PZPR w okresie »gierkowskim« nie miało zabarwienia koniunkturalnego ? Kandydat – relacjonowano dalej w meldunku – z dużym kłopotem odpowiedział, że jego decyzja nie miała podstaw koniunktury. Dalej jednak rozwodził się, jak to pracownicy SB sprawdzają jego przeszłość”[60], bo jak można się domyślać, powiadomiony o tym został przez Krystynę Karólską. Funkcjonariusze SB przyznali się do kreowania w jakimś stopniu spotkań wyborczych z kandydatami opozycji, głównie poprzez konstruowanie w WUSW kłopotliwych pytań, zadawanych potem przez samych esbeków i ich agentów podczas wieców i spotkań wyborczych. Świadczy o tym fragment meldunku SB, w którym pisano: „Na zadawane im często pytania z naszej inspiracji odpowiadają z dużymi kłopotami, nie kryjąc w wielu wypadkach zdenerwowania”[61]. Tego typu sytuacje Kruk zapamiętał dość dobrze. Po latach napisał: „Oczywiście wiedziałem, że wszelkie wiece, zebrania wyborcze, spotkania w kościołach czy wiejskich świetlicach, a także na placach, obstawiane są przez SB. Niektórzy funkcjonariusze się nie kryli, zwłaszcza ich tajni współpracownicy, próbowali urządzać prowokacje. Zdarzało się, że ktoś z kandydatów wykazał nerwowość, rozpoznając tych, którzy ich śledzili. Wiedziałem, że są prowokatorzy. Wiedziałem, że nie będzie lekko. Dlatego szedłem śmiało i nie zwracałem uwagi na plotki, które wymyśliła SB i rozsiewali tajni współpracownicy. Niektórzy np. zachęcali, by pójść z nimi do restauracji, bo mają ważne sprawy do omówienia. Jeszcze inni przychodzili na wiece, odczytywali z kartek prowokacyjne pytania i nie czekali nawet, by otrzymać odpowiedź, ale w trakcie znikali”[62].

4 czerwca 1989 r., kiedy rozpoczęła się pierwsza tura wyborów, olsztyńska SB nasiliła działania operacyjne. Tego dnia kierownictwo Wydziału III wysłało do MSW dwa meldunki. Pierwszy poszedł szyfrogramem o godz. 17.20, następny o godz. 21.45. W tym drugim napisano: „Kandydaci »S[olidarności]« otrzymują znaczne ilości głosów, np. Grażyna Langowska w Domu Kombatanta uzyskała 60 proc., zaś Jutrzenka-Trzebiatowski i Erwin Kruk po 50 proc. głosów w Szpitalu Kolejowym i w Domu Kombatanta. Nawet w Poliklinice uzyskali po 20 proc. głosów”[63]. 5 czerwca odnotowywano w przypadku Kruka poparcie rzędu 65,6 proc., ale były to wyniki wstępne i nieścisłe[64]. Dzień później potwierdzono w Warszawie wybór pisarza na senatora, który ostatecznie uzyskał 142 315 głosów, a zatem 58,2 proc. poparcia[65].

Legitymacja senatora Erwina Kruka (ze zbiorów Erwina Kruka).

Jak napisał Andrzej Friszke, „4 czerwca 1989 r. Komitet Obywatelski odniósł sukces, którego trudno było oczekiwać. PZPR poniosła druzgocącą klęskę”. Zdaniem profesora, stało się to wbrew scenariuszowi ułożonemu przez przywódców partyjnych[66]. Dwadzieścia lat po tym przełomowym wydarzeniu Erwin Kruk powiedział: „Wynik wyborów 4 czerwca przekreślił wcześniejsze rachuby. Lecz to, że klęska władzy komunistycznej nie była jeszcze większa, [Polacy] zawdzięczają, [...] jedynie samej opozycji, która obawiała się w pełni wykorzystać własne zwycięstwo. Po prostu »strona solidarnościowo-społeczna« – już po pierwszej turze – była zakłopotana tym, że kartka wyborcza obnażyła tak jednoznacznie stosunek społeczeństwa do dotychczasowego systemu władzy. Nie było radości po dniu wyborczym. Panowała cisza, jakby wycofanie się z tej odwagi, jaką dawała kartka wyborcza. Czy były powody do niepokojów ? – pytał Kruk i odpowiadał: – Na pewno były. Wewnętrzne i zewnętrzne. Przede wszystkim – wciąż byliśmy w tym samym bloku sowieckim, powiązani ekonomicznie i militarnie”. Sukces wyborczy opozycji, w odczuciu Erwina Kruka, „nie zmienił języka, nie dawał radości. O upadku komunizmu nie było słychać. Nie pisano o tym w prasie, nie mówiono w telewizji”[67].

Wypowiadający powyższe słowa 4 czerwca 1989 r. został wybrany na senatora. Zaświadczenie Państwowej Komisji Wyborczej w Warszawie o wyborze „w okręgu wyborczym obejmującym obszar województwa olsztyńskiego” Krukowi wystawiono 8 czerwca[68]. Kampania wyborcza do parlamentu trwała jednak dalej, a olsztyńska SB nieprzerwanie kontrolowała dalszy jej przebieg w województwie. 8 czerwca Władysław Łaszyn, dyrektor Wojewódzkiego Zespołu Poselskiego, istniejącego w Urzędzie Wojewódzkim w Olsztynie, zwrócił się z prośbą do parlamentarzystów wybranych z ramienia Warmińsko-Mazurskiego Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” o wypełnienie ankiet poselskich i senackich oraz o dostarczenie trzech fotografii. Według SB, propozycję tę z życzliwością przyjęli posłowie opozycji: Grażyna Langowska, Zenon Złakowski i Józef Lubieniecki oraz senator Antoni Jutrzenka-Trzebiatowski. „Natomiast senator Erwin Kruk – pisano w tajnym meldunku bezpieki – odmówił wypełnienia ankiety i dostarczenia fotografii, kwitując to słowami: »Wszystko w swoim czasie i miejscu«”[69]. Kiedy przyszła druga tura wyborów, w tajnym szyfrogramie SB z 18 czerwca informowano centralę MSW w Warszawie, że z potwierdzonych informacji wynika, że Erwin Kruk wziął udział w głosowaniu, podobnie jak Langowska i Jutrzenka-Trzebiatowski[70].

21 czerwca parlamentarzyści z ramienia Komitetu Obywatelskiego odmówili przewodniczącemu Wojewódzkiej Rady Narodowej płk. Bogdanowi Mazurkowi udziału w sesji WRN, ale przyszli tego samego dnia (trochę później) na spotkanie z wojewodą olsztyńskim Sergiuszem Rubczewskim[71]. Wizytę u wojewody SB również monitorowała. „Przedstawiciele »S[olidarności]« – zapisano – usiedli po przeciwnej stronie członków koalicji. Po przywitaniu i gratulacjach Mazurka wojewoda wręczył im oficjalnie listy gratulacyjne”. Wśród zabierających głos Erwin Kruk „stwierdził, że w województwie coś się zmienia, gdyż on jako bezrobotny został senatorem”[72]. Rubczewski w liście do Kruka napisał: „Niech ten zaszczytny i odpowiedzialny mandat sprawi Obywatelowi Senatorowi wiele satysfakcji. Zapewniam, że administracja państwowa województwa olsztyńskiego, służąc mieszkańcom Ziemi Olsztyńskiej, jest zawsze otwarta na tworzenie warunków pomyślnej realizacji programu porozumienia narodowego i procesu reform gospodarczych w naszym kraju”[73]. Przebieg spotkania relacjonowała też lokalna gazeta „Nasza Wieś”; o senatorze Kruku napisano, iż ten po pojednawczych gestach parlamentarzystów ze strony koalicyjno-rządowej i wypowiedziach na temat, czy w Olsztynie powinno być jedno biuro parlamentarne, czy dwa, oświadczył: „Ładnie, że staramy się zamazywać różnice, ale to trudne. Mamy różne doświadczenia. Od stanu wojennego jedni usprawniali system, a inni nie mieli prawa głosu. Inni zostali bez pracy, bo funkcjonariusze SB nie pozwalali. Chodzi nam o to – cytowano dalej wypowiedź Kruka – aby człowiek w swoim regionie czuł się jak u siebie w domu. Żeby nie musiał przed każdym urzędnikiem stawać jak petent. Żeby nie musiał obijać się o drzwi urzędu i odchodzić obolały. Żeby nie było równych i równiejszych, jak u Orwella. Żeby nie było powodów, aby o naszym regionie pisano tak, jak podał ostatnio »Tygodnik Kulturalny«, że województwo jest na sprzedaż. Mam nadzieję, że o to chodzi wszystkim posłom”[74].

Dzień po spotkaniu u wojewody Rubczewskiego, 22 czerwca w Olsztynie członkowie Niezależnego Zrzeszenia Studentów z Wyższej Szkoły Pedagogicznej i harcerze ze Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej manifestowali w centrum miasta przeciwko zbrodni komunistycznych władz chińskich dokonanej na placu Niebiańskiego Spokoju w Pekinie. Wśród manifestujących – jak podawano w meldunku działającej jeszcze SB – znalazł się również senator Erwin Kruk[75]. „Olsztyńska manifestacja – zapamiętał pisarz – nie była wielka. Brałem w niej udział, bo zawsze byłem przeciwko przemocy, przeciwko łamaniu praw człowieka, przeciwko ograniczaniu wolności słowa”[76].

Informacja SB o udziale w olsztyńskiej manifestacji była ostatnim dokumentem sporządzonym przez SB na temat tego najwybitniejszego pisarza mazurskiego.

Erwin Kruk. The Security Service against the writer from Masuria

Erwin Kruk, born in 1941 in Dobrzyń near Nidzica – the most outstanding Masurian-Polish writer whose literary works are recognized worldwide, a member of the “Solidarity” movement from 1980, was in the centre of interest of the Communist repressive authorities. Being a person from Masuria and given the issues raised in his writings, Kruk was suspected by the Communists of acting to the detriment of the Polish People’ s Republic. He was kept under surveillance from 1969 to 1987 and during the final period of Communist rule in Poland. Although the main files of the Security Service in this regard were mainly destroyed, it is possible to present some facts related to the Security Service’ s interest in Kruk as a “figurehead of the 3rd Division”. This mainly concerns the period of two meetings of writers held in the former Olsztyn voivodeship in 1979 and 1985, as well as the time of the 1989 election campaign, following which the poet, novelist, essayist, translator and journalist was elected, as a candidate of the Civic Committee, a senator of the Republic of Poland. Although Erwin Kruk was aware of being kept under surveillance by the Security Service, he never renounced his values and remained critical towards the Communist reality.

Bibliografia

Archiwalia

Archiwum domowe Erwina Kruka w Olsztynie

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie

AIPN, 1585/4608, Charakterystyka dotycząca kandydata na senatora do Senatu PRL z ramienia Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” Regionu Warmii i Mazur: Kruk Erwin, s. Hermana, ur. 4 V 1941 r. w Dobrzyniu, sporządził zastępca naczelnika Wydziału III SB WUSW w Olsztynie mjr W. Leśniewski, Olsztyn, 29 IV 1989 r.

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Białymstoku

AIPN Bi, 0088/1552, Teczka personalna KO „Iskra”.

AIPN Bi, 087/359, Akta sprawy obiektowej krypt. „Prasa”.

AIPN Bi, 087/353, Akta sprawy obiektowej krypt. „Pegaz”.

AIPN Bi, 077/2/1, Akta sprawy obiektowej krypt. „Krąg”.

AIPN Bi, 087/381, Akta sprawy obiektowej krypt. „Forum”.

AIPN Bi, 087/562, Akta sprawy obiektowej krypt. „Wybory-89”.

Materiały internetowe

http://katalog.bip.ipn.gov.pl/showDetails.do?idx=K&katalogId=4&subpageKatalogId=4&pageNo=1&nameId=1473&osobaId=19327&.

Warot P.P., Erwin Kruk, www.encyklopedia-solidarnosci.pl/wiki/index.php ?title=Erwin_Kruk.

Relacje

Informacja E. Kruka udzielona autorowi.

Korespondencja

List E. Kruka do P. Kardeli, Olsztyn, 17 III 2009 r.

Artykuły, wywiady, opracowania

Czyżewski A., „Chcesz mieć lipę senatora – oddaj głos na profesora”. Wybory 4 czerwca 1989 roku z perspektywy Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w Sieradzu, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2008, nr 2 (13).

Friszke A., Polska. Losy państwa i narodu 1939–1989, Warszawa 2003.

Gieszczyńska R., Olsztyńska Solidarność 1980–1981, Olsztyn 2008.

Kardela P., „Iskra” w olsztyńskim środowisku twórczym, „Debata” 2008, nr 9 (12).

Kardela P., Erwin Kruk w dokumentach Służby Bezpieczeństwa, „Debata” 2009, nr 11 (26).

Kardela P., Laurka dla Władysława Ogrodzińskiego, „Debata” 2013, nr 11 (74).

Kardela P., Służba Bezpieczeństwa wobec olsztyńskich mediów prasowych, radiowych i telewizyjnych w latach 1970–1990 [w:] Dziennikarze władzy, władza dziennikarzom. Aparat represji wobec środowiska dziennikarskiego 1945–1990, red. T. Wolsza, S. Ligarski, Warszawa 2010.

Kardela P., TW „Sasza” – szczery i lojalny obywatel PRL, „Debata” 2008, nr 11 (14).

Kruk E., Dlaczego Mazurzy stracili serce, „Tygodnik Solidarność” 1981, nr 33.

Kruk E., W poszukiwaniu przestrzeni wolności, „Debata” 2008, nr 5 (8).

Łukaszewicz B., Raptularz miejski. Olsztyn 1945–2005, Olsztyn 2006.

Na tyłach historii. Rozmowa Dariusza Jarosińskiego z Erwinem Krukiem, „Rzeczpospolita” 1995, nr 139, dodatek „Plus Minus”, nr 24.

Nigdy nie wypuszczał pióra z ręki... Wspomnienia o Władysławie Ogrodzińskim, oprac. i wstęp J. Chłosta, Olsztyn 2013.

Olsztyński Czerwiec ’89, Olsztyn 2009.

Prusiński T., Sprawdzacie, „Dziennik Pojezierza”, 20–22 IX 1991.

Radziwinowicz W., Szymocha Z., Przymiarka, „Nasza Wieś” 1989, nr 28.

Warot P.P., Problemy z korzystaniem z akt byłej policji politycznej Polski Ludowej [w:] Źródła współczesne w zasobach archiwów. Czy jesteśmy gotowi na nowe ? Materiały z sesji naukowej zorganizowanej przez Archiwum Państwowe w Olsztynie 5 października 2012 roku, Olsztyn 2013.

Wystąpienie Erwina Kruka – senatora I kadencji Senatu na uroczystej sesji Rady Miasta w Olsztynie z okazji 20-lecia wyborów z 4 czerwca 1989 roku, „Kartki Mazurskie. Biuletyn Mazurskiego Towarzystwa Ewangelickiego w Olsztynie” 2009, nr 6 (72).

Z dróg Erwina Kruka. Na 65. urodziny twórcy, red. Z. Chojnowski, Olsztyn 2006.

Złakowski Z., Solidarność olsztyńska w latach 1980–1981. Próba zestawienia faktów, Olsztyn 200.

Cecylia Kuta

Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Krakowie

„Wykonawca utworu słowno-muzycznego o wrogim charakterze”.
Działania aparatu represji wobec Jana Krzysztofa Kelusa

Ważną rolę w procesie kształtowania się opozycji demokratycznej w latach siedemdziesiątych XX w. odegrali ludzie kultury. Nie pozostali poza głównym nurtem wydarzeń, lecz czynnie w nich uczestniczyli. Niektórzy już wcześniej podejmowali działania antysystemowe. Inni, zmagając się z krępującą ich wolność twórczą wszechobecną cenzurą, wyczekiwali na dogodny moment. Wielu niezłomnych twórców, którzy w czasach PRL wspierali opozycję, jest dziś zapomnianych. Przykładem jest poeta i pieśniarz Jan Krzysztof Kelus.

Urodził się 21 lutego 1942 r. w Warszawie jako syn oficera Armii Krajowej i dziennikarki radiowej. Matka, Aleksandra, zmarła zaraz po porodzie. Ojciec, Tadeusz, walczył o wolną Polskę. Po powstaniu warszawskim trafił do obozu jenieckiego, a następnie dostał się do 1. Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka. Do kraju wrócił w 1947 r. i wkrótce ożenił się powtórnie z młodszą siostrą matki swego dziecka. Przez pierwsze lata życia Jan Kelus wychowywał się u rodziny[1]. Gdy podrósł, oddano go do szkoły sióstr felicjanek w Wawrze, co – jak wspomniał – uchroniło go od edukacji stalinowskiej, ale za to skutecznie zraziło do religii. Kolejny etap nauki wyglądał zgoła odmiennie. „To był zupełny szok: przedtem lekcje zaczynały się od »W imię Ojca i Syna«, a teraz przychodziła taka »zetempówka« w czerwonym krawacie i mówiła »Cześć pracy !«” – wspominał Kelus[2]. Szkołę średnią zmieniał kilkakrotnie. Po maturze studiował prawo na Uniwersytecie Warszawskim. Po trzech latach studiów przeniósł się na socjologię, którą ukończył w 1966 r.[3] Następnie, od stycznia 1967 do stycznia 1968 r., był stypendystą Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, a od marca 1968 r. doktorantem w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN.

Jan Krzysztof Kelus (fot. Erazm Ciołek).

Do marca 1968 r. nie angażował się w politykę. Pochłaniało go żeglowanie i wspinaczka górska. Podczas jednego z wyjazdów w Tatry dotarła do niego wiadomość o wydarzeniach Marca ’68. Szybko powrócił do Warszawy, by wziąć udział w strajku studenckim na Uniwersytecie Warszawskim. „Byłem przerażony tym, że widziałem tam pewne elementy faszystowskopodobne i, z drugiej strony, pachniało to także powrotem stalinizmu, takiego, jak go pamiętałem z dzieciństwa czy z opowiadań. [...] Stało się nagle jasne, że w tym momencie jest świństwem siedzieć z boku i się nie awanturować” – wspominał po latach[4]. Stwierdzał też: „Marzec pokazał mi – tak jak dziesiątkom ludzi – że są gdzieś granice zła, którego nie wolno tolerować. [...] Akurat dla mnie głównym świństwem było to, co spotkało wtedy moich przyjaciół Żydów. Co innego jest czytać o antysemityzmie, faszyzmie – czy innych doktrynach nienawiści – a co innego zetknąć się z konkretnym świństwem. W wyniku którego na przykład twój przyjaciel boi się wychodzić na ulicę, a po miesiącu pakuje manatki i wyjeżdża po to, aby nigdy więcej nie wrócić”[5].

Wydarzenia te skłoniły Kelusa do napisania ulotki „Faszyzm nie przejdzie”. Interpretując ówczesną sytuację jako próbę powrotu do metod stalinizmu, wzywał do oporu: „Wykorzystano sprowokowany dnia 8 marca aktami bezprawia i milicyjnego terroru studencki ruch moralnego oburzenia jako dowód rzekomego istnienia w Polsce silnej reakcji, co w następstwie pozwoliło uzasadnić rozwój aparatu bezpieczeństwa, represje i usuwanie ludzi niewygodnych. Aby odwrócić uwagę społeczeństwa od istniejącego zła i jego rzeczywistych źródeł, sięgnięto do antysemityzmu. [...] Wszystko wskazuje na to, że ludzie, którzy obecnie dążą do zdobycia władzy, będą działać z pozycji faszyzmu. [...] Jeszcze mamy, coraz bardziej ograniczone, możliwości sprzeciwu. Nie wskazując konkretnych form działalności, apelujemy do twojej świadomości politycznej i odpowiedzialności moralnej. Faszyzm nie przejdzie. Do stalinizmu nie ma powrotu”[6]. Po latach autor ulotki oceniał: „To było naiwne. Trzy czwarte strony napisane w złości. Zaczynało się patetycznie: »Faszyzm nie przejdzie ! ! !«. Takie przeciwmoczarowskie. Marzec był tam interpretowany jako spisek pogrobowców stalinizmu, tajnej policji, która chce mieć większe wpływy i rozpętuje kampanię antysemicką”[7].

Wkrótce, w Wielkanoc 1968 r., Kelus wraz z kilkoma osobami został aresztowany na 48 godzin. Zarzucano mu, że „zorganizował grupę studentów, z którą opracował i kolportował wrogie ulotki na terenie Warszawy”[8]. Po warunkowym zwolnieniu w obawie przed procesem cała grupa uciekła z Warszawy i przez kolejne siedem miesięcy ukrywała się w górach. Rozważano nawet ucieczkę z kraju przez zieloną granicę[9]. W tym czasie, od 23 kwietnia 1968 do 15 lipca 1969 r., Kelus „jako aktywny kolporter wrogich dokumentów anonimowych” był jednym z figurantów SOR „Akacja” prowadzonej przez Wydział III KS MO w Warszawie ze względu na udział w kolportażu ulotek w Warszawie 19 i 22 kwietnia 1968 r.[10]

Gdy sytuacja zaczęła się stabilizować i kończyły się ataki na uczestników wydarzeń marcowych, grupa Kelusa powróciła do stolicy[11]. Wkrótce Kelus zaangażował się w kolejną inicjatywę antysystemową. Zimą z 1968 na 1969 r. należał do zorganizowanej przez Andrzeja Mroza[12] i Macieja Kozłowskiego[13] tzw. grupy „taterników”, która przemycała przez góry maszynopisy z Polski do Instytutu Literackiego w Paryżu i przywoziła do kraju wydawnictwa emigracyjne. „Taternicy” działali zazwyczaj w zespołach dwuosobowych. Partnerem Kelusa był Maciej Włodek, wnuk Jarosława Iwaszkiewicza, pisarza i długoletniego prezesa Związku Literatów Polskich[14]. W związku z tą działalnością Kelus, tak jak i inni „taternicy”, został aresztowany 19 czerwca 1969 r. i trafił do aresztu śledczego przy ul. Rakowieckiej w Warszawie. Był wielokrotnie przesłuchiwany[15]. Wspominał: „Wszyscy aresztowani składali w śledztwie zeznania. Jedynym sprawiedliwym w Sodomie był Jakub Karpiński[16], który w śledztwie odmówił składania zeznań. Naciski były duże, gdyż – choć nikt nas nie maltretował fizycznie – to psychicznie dawali nam nieźle w dupę. Na Rakowieckiej mnie np. przesłuchiwano wówczas około 100 razy. Po osiem godzin dziennie. Dodatkowo było to dobrze zorganizowane laboratorium śledcze: każdy z nas siedział w celi z kapusiem (więźniem karnym, który był współpracownikiem bezpieki i aktywnie brał udział w wyciąganiu informacji od naiwnych i niewprawnych klientów, jakimi bezsprzecznie byliśmy)”[17]. Było to dla niego ważne doświadczenie życiowe.

W sprawie „taterników” aresztowano w sumie blisko pięćdziesiąt osób, ale w głównym procesie przed sądem stanęło pięć: Jakub Karpiński, Maciej Kozłowski, Małgorzata Szpakowska[18], Krzysztof Szymborski[19] i Maria Tworkowska[20]. Otrzymali oni wyroki od trzech do pięciu lat pozbawienia wolności[21]. Kelus zwolniony został na mocy amnestii. Opuścił areszt 10 marca 1970 r.

Oprócz działań procesowych tajne służby PRL prowadziły przeciwko „taternikom” sprawy operacyjne. Od 19 maja 1969 r. Jan Kelus rozpracowywany był przez Wydział IV Departamentu III MSW w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania o kryptonimie „Turysta”. Sprawa ta prowadzona była od 15 kwietnia 1969 r. wobec m.in. Macieja Włodka, Andrzeja Zabłudowskiego[22], Ireny Lasoty[23], Urszuli Sikorskiej[24], Krzysztofa Szymborskiego, Marii Tworkowskiej, Macieja Kozłowskiego[25].

5 października 1970 r. Wydział IV Departamentu III objął Kelusa kwestionariuszem ewidencyjnym o kryptonimie „Traper”[26]. W tym czasie pod pozorem „braku postępów w pracy naukowej nad doktoratem” skreślono go z listy doktorantów Instytutu Filozofii i Socjologii PAN[27]. Nie można było go zwolnić z pracy zaraz po opuszczeniu więzienia, gdyż zgodnie z ustawą amnestyjną osoba zwalniana z aresztu wracała na miejsce pracy sprzed aresztowania. W końcu jednak IFiS PAN uległ naciskom Komitetu Wojewódzkiego PZPR i pozbył się kłopotliwego pracownika, załatwiając sprawę w sposób formalnie zgodny z prawem. Wykorzystano fakt, że promotorka pracy doktorskiej Kelusa wyjechała do Francji, a żaden inny naukowiec nie podjął się jej zastąpić. Opóźniło to badania naukowe doktoranta i stało się pretekstem do jego zwolnienia[28]. Wkrótce znalazł on zatrudnienie w powstającym wówczas Instytucie Wenerologii Akademii Medycznej w Warszawie. Wspominał: „Z kliniki dermatologicznej wyrwano jakąś podkomórkę, która chciała być bardzo nowoczesna i zatrudnić sobie socjologa[29]. Poszedłem tam z ulicy i najuczciwiej w świecie powiedziałem dyrekcji, że byłem aresztowany w sprawie taterników, zostałem wylany z PAN-u i czy w związku z powyższym skłonni są mnie przyjąć”[30]. Został przyjęty na etat asystenta naukowo-dydaktycznego, gdyż widocznie uznano, iż „walka z chorobami wenerycznymi nie jest newralgicznym odcinkiem frontu ideologicznego”[31].

W tym czasie oprócz badań naukowych Kelus oddawał się pracy twórczej. Nie zamierzał jednak toczyć bojów z cenzurą. Wybrał twórczość niezależną poza oficjalnym obiegiem. Pierwszy utwór, Piosenkę pasożyta społecznego, napisał w 1968 r. Kolejne, określane przez SB jako „wrogie”, powstawały w następnych latach.

Od 30 listopada 1972 r. twórca inwigilowany był przez Wydział II Departamentu III MSW w ramach SOR „Trutnie”[32]. Odnotowano, iż „nie zmienił swojej postawy politycznej i nadal skupia on liczne grono osób, które podziela jego poglądy opozycyjne do kierownictwa partyjno-rządowego”[33]. SB nie miała wątpliwości, że „osoby związane z Kelusem w dogodnej sytuacji politycznej podejmą wrogą zdecydowaną działalność na terenie kraju”[34]. Zwracano uwagę, że „w rozmowach są bardzo ostrożni”, a ponadto „sprawdzają dokładnie wszystko, co jest niezgodne z ich punktem widzenia”. Podkreślano: „Charakterystycznym jest fakt, że każde ich wyjazdy poza Warszawę sprawdzają, czy nie są obserwowani przez naszą służbę. W tym celu wypełniają teczki i pakunki gazetami i jeżdżą środkami lokomocji miejskiej. Jeżeli nikt ich nie zatrzymuje, wówczas są pewni, że nie są obserwowani. W ostatnim okresie czasu Kelus zabronił korzystania z posiadanego telefonu, gdyż jego zdaniem »bezpieka« tą drogą dużo się dowiaduje. On osobiście i wszyscy inni korzystają z telefonów instalowanych w budkach przy ulicy”[35]. Odnotowano również, że „w rozmowach często zwracają uwagę na postępowanie w przypadku proponowania im współpracy ze służbą bezpieczeństwa. W takich sprawach winni niezwłocznie zgłaszać o takich faktach, a dalej to uzgodnią, jak postępować”[36]. Wszystkie te informacje tajna policja uzyskiwała od agentury. W inwigilacji Kelusa wykorzystywani byli wówczas TW „Mirek”, TW „Pion” oraz TW „Jerzy”.

Z materiałów archiwalnych wynika, że tajnym współpracownikiem o pseudonimie „Mirek” był Manfred Gardło, zamieszkały w powiecie mrągowskim. W dokumencie z 14 listopada 1972 r. odnotowano, iż Manfred Gardło „od 21 IV 1966 r. współpracuje z Referatem Operacyjno-Dochodzeniowym KP MO Mrągowo i występuje pod ps. »Mirek«”[37]. Ze względu na jego znajomość z Kelusem prowadzący SOR „Trutnie” Wydział II Departamentu III MSW wykorzystał go do rozpracowania znajomych Kelusa. W notatce z 20 września 1973 r. inspektor Wydziału Śledczego KW MO w Olsztynie kpt. Leonard Nuwel zapisał: „W czasie prowadzonej rozmowy Manfred Gardło wyjaśnił, że od jesieni 1972 r. pozostaje na łączności płk. Bolesława [Nowackiego] z MSW [...] i ma za zadanie rozpracowanie Jana Kelusa i innych, którzy mają związek z »Kulturą« paryską”. Funkcjonariusz podkreślił, że „informację o współpracy Manfreda Gardło z MSW płk. Bolesławem Nowackim potwierdzono w rozmowie z por. Janem Żołnierowiczem z KP MO w Mrągowie i ppłk. Tadeuszem Kłosowskim z Wydz[iału] II Dep[artamentu] III MSW”[38]. Odnotowano, że konfident ten cieszy się zaufaniem Kelusa i w czasie pobytów w Warszawie zatrzymywał się u niego w mieszkaniu. W donosie z 22 listopada 1972 r. TW „Mirek” informował SB, iż poznał Kelusa w sierpniu 1966 r. podczas jego pobytu na Mazurach[39]. Nie tylko donosił na niego, lecz także przekazywał SB jego piosenki[40], a w listopadzie 1973 r. dostarczył klucze do jego mieszkania[41]. Po zrobieniu z nich duplikatu tajna policja mogła w dogodnym momencie dokonać przeszukania w tym lokalu i założyć podsłuch.

Z kolei TW „Pion”, którego tożsamości dotąd nie udało się ustalić, był prowadzony przez Wydział III KW MO w Rzeszowie. Według informacji przekazanej SB znał Kelusa od 1967 r.[42]

TW „Jerzy”, czyli Andrzej Stapiński, pozyskany został do współpracy 30 marca 1973 r.[43] Był on przełożonym Kelusa w Instytucie Wenerologii Akademii Medycznej[44]. Informował SB o jego aktywności w miejscu pracy i na jej polecenie zacieśniał prywatne kontakty ze swoim podwładnym. Pod koniec 1973 r. donosił, że dyrektor Instytutu prof. Józef Towpik[45] zgłosił opublikowaną przez Kelusa pracę na temat badań socjologicznych dotyczących chorób wenerycznych do nagrody w konkursie na prace wenerologiczne. SB odnotowała, że TW „Jerzy” „sugerował ewentualne przeciwdziałanie w sprawie otrzymania nagrody przez Kelusa”. Polecono mu jednak, aby „TW nie wkraczał w tę sprawę”. Jednocześnie podkreślano: „Jest faktem bezspornym, że praca Kelusa jest b[ardzo] dobra, a wynagrodzenie jej będzie bodźcem do lepszej pracy. O fakcie przeciwdziałania na niekorzyść Kelusa ze strony TW figurant dowiedziałby się i na pewno skojarzyłby, że jest w tym działanie naszej służby”[46]. Nie zablokowano więc przyznania nagrody Kelusowi.

W połowie sierpnia 1974 r. postanowiono zakończyć SOR „Trutnie”. We wniosku o zakończenie sprawy napisano, że „w okresie aktywnego rozpracowania fig[uranta] dokonano szereg przedsięwzięć operacyjnych, w wyniku których stwierdzono, że osoby kontaktujące się z nim nie miały związków organizacyjnych. Sam fig[urant] zaniechał wichrzycielskiej działalności”. W związku z tym postanowiono sprawę złożyć do archiwum. Ale jednocześnie zastrzeżono Kelusowi wydanie paszportu. Podkreślono też, że „w przypadku podjęcia działalności przez fig[uranta] sprawa zostanie pobrana do dalszego prowadzenia”[47].

Kiedy w lipcu 1976 r. zapadały pierwsze wyroki skazujące uczestników czerwcowych protestów robotniczych, Kelus znalazł się w gronie osób, które jeździły do Radomia z pomocą finansową i prawną dla represjonowanych. Atmosferę tamtych wyjazdów oddał w utworze Ballada o szosie E-7. Po latach zaś wspominał: „Uprzednio próbowaliśmy dwukrotnie w coś się zaangażować i w obu wypadkach efekt był taki sam: rozpracowywali nas z dziecinną łatwością, niemal jakby byli wszechwiedzący. A teraz po raz pierwszy mieliśmy jakiś sukces: nasze jeżdżenie do Radomia przyniosło wymierny efekt. Ludzi wypuszczono z więzień, zrobiliśmy swoją robotę sprawnie, skutecznie”[48]. Również po powstaniu Komitetu Obrony Robotników we wrześniu 1976 r. Kelus jako współpracownik tej organizacji nadal angażował się w pomoc represjonowanym. Po utworzeniu w 1977 r. kierowanego przez Zofię[49] i Zbigniewa Romaszewskich[50] Biura Interwencyjnego KOR został jednym z 24 jego współpracowników[51].

Nie zaniedbał przy tym niezależnej działalności twórczej. Swoje utwory prezentował na spotkaniach opozycyjnych. Na występ w warszawskim salonie kultury niezależnej w mieszkaniu Anny i Tadeusza Walendowskich[52] przyniósł sto kaset magnetofonowych, na których domowym sposobem nagrał swoje piosenki. Pomysł okazał się trafiony: „Kasety czyste kosztowały wtedy 60 zł, a ja je sprzedawałem za 160 zł. I ku mojemu wielkiemu zdziwieniu na tym wieczorku, gdzie było może ze sto osób – sprzedałem wszystkie sto i jeszcze się ustawiali w kolejkach”[53]. Ponieważ popyt przewyższał podaż, Kelus wraz z żoną tym samym sposobem nagrali jeszcze około tysiąca kaset. Na wszystkich umieszczona była notka o treści: „Jako niezależny twórca działający poza Państwowym Monopolem Rozrywkowym zastrzegam prawa autorskie do zawartych na niniejszej kasecie utworów. W przypadku gdy korzystam z cudzego tekstu, czynię to za zgodą autora i prawa autorskie są wówczas naszą wspólną intelektualną własnością. Wyrażam zgodę na kopiowanie kasety pod warunkiem wpłacenia tantiem w wysokości 100 zł lub 10 dolarów poza krajem od jednej kopii, przy czym wydawcy większych nakładów mogą uzyskać rabat w wysokości do 50%. Rozpowszechnianie w środkach masowego przekazu wymaga osobnego zezwolenia. W przypadku dłuższej nieobecności lub trudności w kontaktach ze mną prawami autorskimi dysponuje moja żona, pani Urszula Sikorska, lub inne osoby posiadające upoważnienie. Jeśli przekazanie tantiem, zarówno mnie, jak i wyżej wspomnianym osobom, okaże się dla kogoś niemożliwe, proszę o przekazanie ich równowartości na pomoc osobom represjonowanym lub na cele kultury niezależnej. Mój adres: Jan Krzysztof Kelus, ul. Raszyńska 52 m. 8, 02–033 Warszawa”[54]. W ten sposób powstała pierwsza działająca poza cenzurą inicjatywa fonograficzna w PRL. Ujawniając swoją tożsamości i adres, twórca w pewnym sensie świadomie prowokował zarówno tajne służby, jak i odbiorców jego dzieł. Przeniósł na grunt artystyczny praktykowaną przez KOR jawność działania. Po latach stwierdzał, iż był to „donos na samego siebie. Deklaracja, że olewa się cenzurę i parę innych urzędów. Znowu nie wiedziałem, co mi zrobią, jak mnie złapią. Przez chwilę skłonny byłem zastosować jakieś półśrodki ostrożności i zamiast po chamsku się pod tym podpisać, nazwać to piosenkami »Gala Anonima«. W końcu jednak postanowiłem zaryzykować”[55]. Utwory Kelusa docierały do coraz szerszego grona osób. Wpłynęło na to zarówno nagranie ich na kasety, jak i to, że twórca występował nie tylko w stolicy, lecz także w innych miastach, również w działających jawnie klubach: Niezależnym Klubie Dyskusyjnym w Łodzi czy krakowskiej Piwnicy pod Baranami[56].

Zaangażowanie Kelusa po stronie opozycji sprawiło, że SB ponownie zaczęła go rozpracowywać. 30 stycznia 1978 r. Wydział III KS MO w Warszawie objął go sprawą operacyjnego rozpracowania o kryptonimie „Statystyk”, której celem było „podjęcie działań zmierzających do izolacji, dezintegracji i kompromitacji Jana Kelusa w środowisku Akademii Medycznej oraz rozpoznanie stopnia zaangażowania się figuranta w działalność antysocjalistyczną”[57]. Zanim przystąpiono do ponownego rozpracowania twórcy, SB poleciła dyrektorowi Instytutu Wenerologii Akademii Medycznej prof. Józefowi Towpikowi, by przeprowadził rozmowę z Kelusem i przestrzegł go przed konsekwencjami, „jakie mogą wyniknąć w przypadku dalszego prowadzenia na terenie Akademii Medycznej wrogiej działalności politycznej”[58].

Do rozmowy tej doszło 24 listopada 1977 r. Trzy tygodnie później, 15 grudnia, Kelus przesłał do rektora Akademii Medycznej w Warszawie oświadczenie opisujące przebieg rozmowy z prof. Towpikiem: „Dyrektor Instytutu poinformował mnie, że wedle informacji, jakie mu przekazano, zaangażowałem się w działalność nielegalnej organizacji i że dalsze angażowanie się w taką działalność może okazać się nie do pogodzenia z pełnieniem przeze mnie funkcji asystenta Instytutu”. W związku z tym oświadczał: „Nie działam i nie działałem w żadnej organizacji nielegalnej. Wysunięty przeciwko mnie zarzut jest nieprawdziwy i absurdalny. Z uwagi na formę, w jakiej zarzut ten wysunięto (enigmatyczność, anonimowe źródło informacji, stylistyka donosu) – nie sposób się do niego rzeczowo ustosunkować”. Zaznaczał: „Prawdą jest, że w okresie od czerwca 1976 odniosłem się krytycznie do szeregu posunięć władz (represje i torturowanie uczestników czerwcowego protestu, aresztowanie członków KOR). Poglądom swoim dałem wyraz, podpisując listy i apele do władz. Jest to działalność w pełni legalna”, a także: „Nie jest moim obowiązkiem zgadywać, czy i który z moich poglądów został przez kogoś potraktowany jako podstawa do wysunięcia zarzutu działalności w nielegalnej organizacji. Stwierdzenie, że poglądy polityczne socjologa zajmującego się badaniem społecznych i behavioralnych [sic !] uwarunkowań chorób przenoszonych drogą płciową – a na tym polega moja praca w Instytucie – mogą być powodem zwolnienia go z pracy, jest groteskowym absurdem, a raczej byłoby nim, gdyby nie fakt, iż zbyt dobrze pamiętamy ten niechlubny okres naszej najnowszej historii, gdy politykę kadrową bez reszty opierano na absurdzie policyjnego donosu”. Zwracał uwagę, iż „w relacjonowanej rozmowie zawarta była zapowiedź zastosowania wobec mnie represji za przekonania, którym daję wyraz jako człowiek i jako obywatel, korzystając w ten sposób z przysługujących mi praw”. Informował, że ewentualne zwolnienie z pracy potraktuje jako represję polityczną, a jeśli to nastąpi, powiadomi o tym międzynarodową opinię publiczną, dopatrując się w tym pogwałcenia praw człowieka i postanowień końcowych KBWE w Helsinkach. Wspominał, iż kopię listu do rektora prześle władzom centralnym, i stwierdzał: „Nie jestem bowiem pewien, czy rozmowy, w których zapowiada się represje za poglądy wyrażane w formie dialogu z władzami centralnymi, są inicjowane i przeprowadzane z inicjatywy tych ostatnich. Istnieje obawa, że ich inicjatorem mogą być te organy aparatu, które realizując własne cele, bynajmniej nie dążą do rozładowania napięć społecznych w naszym kraju”[59].

10 stycznia 1978 r. odbyło się spotkanie Kelusa z rektorem Akademii Medycznej oraz prof. Towpikiem. SB odnotowała, iż w czasie tego spotkania Kelus „zajmował postawę, z której wynikało, iż należy się spodziewać z jego strony kolejnego faktu wystosowania dokumentu do władz, w którym będzie zapewne przedstawiał się jako osoba zagrożona represjami za swoje przekonania”[60]. Tajna policja wszczęła więc sprawę „Statystyk”, w ramach której planowała podjęcie odpowiednich czynności operacyjnych. Zamierzano „dokonać rozpoznania dorobku naukowego i dalszych perspektyw pracy Kelusa w Zakładzie Organizacji Zwalczania Chorób Wenerycznych”, a także „dokonać rozpoznania operacyjnego w miejscu zamieszkania Kelusa”. Planowano również zastosować środki techniki operacyjnej: podsłuch telefoniczny, obserwację, inwigilację korespondencji „celem rozpoznania kontaktów, planów, zamiarów na przyszłość, trybu życia, miejsca spotkań”. Postulowano też, aby „poprzez władze polityczno-administracyjne A[kademii] M[edycznej] spowodować odsunięcie Kelusa od prowadzenia zajęć ze studentami”[61].

Powyższe założenia starano się realizować. Tajne służby śledziły każdy aspekt życia twórcy. Odnotowano, że podczas recitalu w klubie Domu Studenckiego „Słowianka” we Wrocławiu 18 lutego 1978 r. „określił siebie jako niezależny twórca działający poza państwowym monopolem rozrywkowym. Śpiewał piosenki zawierające aluzyjne treści społeczno-polityczne”. Podkreślono, iż „odbycie Kelusowi imprezy umożliwili członkowie wrocławskiego SKS-u, którzy także zgromadzili kilkadziesiąt osób, które uczestniczyły w imprezie. Po jej zakończeniu Kelus sprzedał 20 kasetowych taśm magnetofonowych po 100 zł. Każde z nagranymi przez siebie piosenkami. Następnie wraz z członkami wrocławskiego SKS-u wziął udział w spotkaniu, jakie odbyło się w mieszkaniu prywatnym. [...] W trakcie tego spotkania Kelus odśpiewał piosenkę szkalującą w plugawych słowach władze polityczne PRL, SB i MO. Następnie mówił o prześladowaniach przez »bezpiekę« byłych członków AK i przykładowo podał nazwisko mieszkańca Wrocławia. Stwierdził, że sprawą tą interesuje się KSS »KOR« oraz zasugerował zainteresowanie się tą sprawą przez wrocławski SKS”[62].

W ramach represji uniemożliwiono nawet Kelusowi uzyskanie karty pływań morskich, o którą starał się kilka razy. Gdy wnioskował o jej wydanie w kwietniu 1979 r., SB uznała to „za niewskazane”. Motywowano to tym, że wnioskodawca „pozostaje w operacyjnym zainteresowaniu w związku z prowadzeniem działalności o charakterze antysocjalistycznym”, „utrzymuje szereg kontaktów z osobami znanymi z wrogiej działalności antysocjalistycznej”, a także „złożył swój podpis pod wieloma petycjami do władz państwa”[63]. Gdy rok później, w czerwcu 1980 r., Kelus ponownie ubiegał się o kartę pływań morskich na lata 1980–1984, podtrzymano decyzję z 19 kwietnia 1979 r. i nie wyrażono zgody na to, by ją otrzymał[64].

Prowadzono inwigilację Kelusa w miejscu pracy. Zgodnie z założeniami, doprowadzono do tego, że nie prowadził żadnych zajęć ze studentami[65]. W kwietniu 1978 r. TW „Jerzy” informował SB, iż „konsekwentnie przestrzega się zasady, by Kelus z racji swych obowiązków służbowych nie miał kontaktów ze studentami Akademii Medycznej”[66]. Konfident ten donosił także, że Kelus zajmuje się kolportażem publikacji wydanych w drugim obiegu i w miejscu pracy „okazuje różnym osobom posiadane materiały antysocjalistyczne. M[iędzy] innymi w dniach 12 X [19]78 r. i 12 II 1979 r. okazywał tajnemu współpracownikowi posiadane przez siebie materiały dot[yczące] publikacji i artykułów Józefa Piłsudskiego z lat 1904–1918 oraz kwartalnik literacki »Puls« nr 3 z 1979 r.”[67] W rozmowie z Wojciechem Staszewskim Kelus przyznawał: „kolportowałem KOR-owską bibułę, a potem książki NOW-ej. Początkowo próbowałem robić to ostrożnie, dyskretnie, ale stopniowo bezczelniałem coraz bardziej, aż w końcu cały właściwie Instytut wiedział, że można je u mnie dostać. Mój szef, doktor Stapiński, brał wszystko jak leci, traktując najwyraźniej zakup wydawnictw podziemnych jako formę opodatkowania na rzecz wolnego słowa”[68]. Okazuje się, że nie do końca tak było, gdyż niektóre z tych publikacji trafiały w ręce SB. Ponadto „w trakcie przebywania figuranta na urlopie TW ps. »Jerzy« dokonał przeszukania biurka zajmowanego przez figuranta i ujawnił złożone tam materiały KSS »KOR«, tzw. dokumentację sprawy Jana Kozłowskiego[69]. Innych materiałów nie znalazł”[70].

Tajne służby zbierały informacje o miejscu zamieszkania Kelusa i jego relacjach z sąsiadami. W meldunku operacyjnym z 2 czerwca 1978 r. pisano: „Na terenie posesji z nikim nie utrzymuje kontaktów towarzyskich. Nie uzyskano informacji, by figurant miał sytuacje konfliktowe na terenie posesji lub dopuszczał się wykroczeń. Mimo wielu rozmów nie uzyskano informacji, która by obciążała osobowość J. Kelusa lub była materiałem kompromitującym. Lokatorzy posesji żyją bezkonfliktowo i niechętnie wypowiadają się o sobie wzajemnie”[71].

1 marca 1978 r. Kelus został zatrzymany w mieszkaniu Piotra Rackmanna[72] w trakcie trwającej tam rewizji. Gdy na wezwanie milicjantów odmówił okazania dowodu osobistego, został aresztowany, a następnie osadzony w areszcie Komendy Dzielnicowej MO Warszawa-Wola[73]. Dwa dni później, 3 marca 1978 r., odbyła się rozprawa w trybie przyspieszonym. Kolegium do spraw Wykroczeń wymierzyło mu karę grzywny w wysokości 2500 zł oraz obciążyło kosztami postępowania w wysokości 50 zł za „stawianie biernego oporu funkc[jonariuszom] MO w dniu 1 III [19]78 i odmowę wylegitymowania się na żądanie funk[cjonariuszy] MO”[74]. Po zapłaceniu grzywny Kelus opuścił areszt.

Tak jak przewidywał, w ramach represji doprowadzono do zwolnienia go z pracy. 15 maja 1979 r. otrzymał wypowiedzenie umowy o pracę w Instytucie Wenerologii Akademii Medycznej w Warszawie i rozwiązanie stosunku pracy z dniem 3 września 1979 r.[75] Od tej decyzji Kelus złożył odwołanie do rektora Akademii Medycznej. Wskazywał, że formalnym powodem wypowiedzenia było niedopełnienie warunków pozwalających na dalsze zatrudnienie na stanowisku adiunkta, czyli nieuzyskanie w ciągu ośmioletniego okresu zatrudnienia tytułu doktora. Dalej wymienił przyczyny, które spowodowały opóźnienia w pracy nad doktoratem. Wspominał o swoim udziale w konferencjach i zjazdach naukowych oraz wydaniu 15 publikacji naukowych tematycznie związanych z przedmiotem pracy doktorskiej. Stwierdzał: „Nie mając możliwości otwarcia przewodu w Akademii Medycznej, starania o jego otwarcie prowadzić musiałem poza Akademią. Starań tych nie ułatwiała decyzja, aby pracę doktorską oprzeć dokładnie na tym, co rzeczywiście robiłem jako socjolog zatrudniony w Instytucie Wenerologii. [...] W efekcie przewód doktorski udało mi się otworzyć w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN dopiero jesienią 1977 r.” Zwracał również uwagę, że jego praca została przyjęta przez Radę Naukową Instytutu Filozofii i Socjologii PAN w marcu 1979 r. i po uzyskaniu trzech pozytywnych recenzji 12 maja tegoż roku zdał egzamin doktorski, po czym trzy dni później otrzymał wypowiedzenie. Podkreślił, iż obrona jego pracy doktorskiej planowana jest na drugą dekadę czerwca, w związku z tym stwierdzał: „Biorąc pod uwagę jako dodatkową okoliczność fakt, iż do Akademii przyjęty zostałem w trakcie trwania roku akademickiego, ukończenie przeze mnie przewodu, obrona pracy w czerwcu i uzyskanie w ten sposób tytułu doktora nauk humanistycznych – stworzy sytuację, w której znikną formalne przeszkody dalszego zatrudnienia mnie na stanowisku adiunkta. Oczekuję więc, iż władze Akademii cofną decyzję wypowiedzenia lub przynajmniej zawieszą ją, uzależniając jej ostateczne podjęcie od tego, czy do dnia 20 czerwca obronię pracę doktorską. Decyzję negatywną odczytać będę zmuszony jako dowód na to, iż w istocie sprawa mojego doktoratu nie jest prawdziwym powodem wypowiedzenia”[76].

Tajne służby starały się wpłynąć na przesunięcie terminu obrony pracy doktorskiej Kelusa. W piśmie do naczelnika Wydziału III-1 KS MO w Warszawie z 19 maja 1979 r. zastępca naczelnika Wydziału III KS MO kpt. Aleksander Siwek uznał czerwcowy termin obrony doktoratu Kelusa za niekorzystny „z punktu widzenia operacyjnego i planowanych przedsięwzięć operacyjnych”. Dlatego wnioskował: „W związku z powyższym uprzejmie proszę o poinformowanie nas, czy istnieje możliwość spowodowania, by na terenie Instytutu Filozofii Kelus nie przystąpił do obrony pracy doktorskiej wcześniej niż w miesiącu październiku”[77]. Odpowiadając na prośbę kpt. Siwka, zastępca naczelnika Wydziału III-1 KS MO w Warszawie mjr Kazimierz Borowski stwierdzał: „tut[ejszy] Wydział nie posiada możliwości spowodowania, by pozostającemu w Waszym operacyjnym zainteresowaniu Janowi Kelusowi, piszącemu rozprawę doktorską pod kierunkiem doc. dr hab. Anny Pawełczyńskiej[78] z IFiS PAN, przesunąć termin obrony pracy na miesiąc październik. Wynika to z faktu, iż Jan Kelus nie uczestniczy w Studium Doktoranckim IFiS PAN. Nie jest on wobec powyższego związany z ochranianym przez tut[ejszy] Wydział obiektem. Termin obrony pracy doktorskiej w takim wypadku ustalany jest bezpośrednio z zainteresowanym przez Radę Naukową IFiS PAN, a jedynym kryterium w tym wypadku jest przedłożenie pracy doktorskiej i zdanie wszystkich egzaminów”[79].

SB nie udało się zmienić terminu obrony doktoratu Kelusa. Odbyła się ona 12 czerwca 1979 r. w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN. Tajna policja odnotowała, że recenzenci pozytywnie ocenili rozprawę. Na obronie „było obecnych 13 osób znanych figurantowi”, wśród nich „nie rozpoznano figurantów prowadzonych spraw”. Wzmiankowano, że „w trakcie publicznej rozprawy nad pracą doktorską figuranta nie zanotowano wypowiedzi wykraczających poza tematykę rozprawy, a w szczególności wypowiedzi o charakterze politycznie negatywnym”[80].

Kilka dni po obronie doktoratu Kelus zachorował na kleszczowe zapalenie mózgu i trafił do szpitala. Również i tam był pod obserwacją tajnych służb, które interesowały się jego stanem zdrowia. Na początku lipca 1979 r. odnotowano: „W toku czynności operacyjnych realizowanych w sprawie Jana Kelusa, poprzez TW ps. »Jerzy« uzyskano następujące informacje: Kelus aktualnie leży na I Oddziale Obserwacyjnym Szpitala Zakaźnego przy ulicy Wolskiej z podejrzeniem zapalenia mózgu. Na razie nie wiadomo, na ile i w jak poważny sposób rozwija się choroba”[81]. Zwrócono przy tym uwagę, że „fakt, iż Kelus przebywa w szpitalu oraz że uzyskał tytuł doktora, skomplikuje władzom uczelni rozwiązanie z nim stosunku o pracę”. Wiedziano jednak pewne rozwiązanie w związku z planowaną reorganizacją Zakładu Zwalczania Chorób Wenerycznych. Stwierdzano: „Przewiduje się, iż na miejsce Kelusa, którego będzie można usunąć, korzystając z reorganizacji, przyjęty zostanie lekarz z Instytutu Medycyny Społecznej”[82].

Plan SB się powiódł. Odwołania Kelusa do rektora Akademii Medycznej, a następnie do ministra zdrowia i opieki społecznej nie odniosły skutku[83]. Po jego zwolnieniu z pracy rozpracowujący środowiska naukowe Wydział III KS MO w Warszawie w październiku 1979 r. przekazał SOR „Statystyk” do Wydziału III-1 KS MO w Warszawie[84]. Prowadzono ją do 16 września 1981 r.[85] Uznano wówczas, że po wyjściu ze szpitala, a następnie przejściu na rentę inwalidzką Kelus „przestał angażować się w działalność polityczną”[86]. Stwierdzano: „Zastosowane w sprawie środki pracy operacyjnej (TW »Jerzy«, »W«, PT), jak również współpraca z wydziałami III KS MO pozwalają jednoznacznie stwierdzić, że figurant w okresie ostatnich dwóch lat nie podejmował wrogiej działalności polegającej na kolportażu antysocjalistycznych opracowań”[87]. Warto podkreślić, że jeśli chodzi o podsłuch telefoniczny, to prawdopodobnie chodzi o podsłuch w miejscu pracy Kelusa. SB nie mogła go bowiem zainstalować w jego mieszkaniu, gdyż twórca pozbył się urządzenia[88]. W dokumencie z 23 czerwca 1980 r. tajna policja odnotowała: „W wyniku sprawdzeń ustalono, że figurant nie posiada telefonu w miejscu zamieszkania. W związku z powyższym zastosowanie PT jest niemożliwe”[89].

Po przejściu na rentę w 1980 r. Kelus wraz z żoną Urszulą Sikorską prowadził pasiekę na Mazurach. Wspominał: „siedzieliśmy z reguły od marca do listopada [...] na tych Mazurach. Mieliśmy dwa barakowozy, mieszkaliśmy sobie w dziwnych, przepięknych miejscach, na uroczyskach i jakoś nauczyliśmy się te pszczoły z miodu okradać... [...] Miód sprzedawaliśmy w Warszawie, a ja już byłem trochę znany i ludzie czasem z powodów snobistycznych kupowali. [...] I mieliśmy taką satysfakcję, że jesteśmy tak zupełnie »off Broadway«... A jednocześnie, jak wracaliśmy do Warszawy, to gnębieni trochę wyrzutami sumienia odrabialiśmy to przy jakichś wydawnictwach czy jakichś innych zajęciach”[90].

Kelus nie zaniechał działalności twórczej. Pisał nowe piosenki i prezentował je podczas koncertów. Liczył na to, że po powstaniu „Solidarności” skończy się jego „gehenna nagrywania kaset w domu”. W rozmowie z Anną Stelmasiak mówił: „Gdy zaczęła się »Solidarność«, chodziłem po różnych urzędnikach od kultury, żeby coś z tym zrobili, i okazało się, że nikt się nie kwapi. Autentycznie potrzebne były wtedy pieśni, coś masowego, coś populistycznego, bo był to ruch populistyczny, a mimo to nie znalazłem mecenatu. I to dzisiaj nie jest żadna pretensja, bo tak musiało być. To znaczy bardzo szybko zdałem sobie sprawę, że tak musi być, jakkolwiek byłem naprawdę przy narodzinach tego ruchu. Jestem po części chociaż socjologiem z wykształcenia i pamiętam książki Maxa Webera, w których jest bardzo dokładnie opisane, jak kapłani rewolucji stają się biurokratami i urzędnikami. I to działo się na moich oczach”[91]. Wspominał o tym też Kelus w poświęconej „Solidarności” piosence Sentymentalna panna S.: „Nie była w pełni w moim typie – szczególnie raził mnie jej język – i żyłem znowu trochę z boku i tak jak zwykle bez pieniędzy. Nie była w pełni w moim typie – ale lubiłem to, że jest – trochę złośliwie ją nazwałem »Sentymentalna Panna S.«”.

W okresie karnawału „Solidarności” wzrastała popularność twórcy. On jednak wolał trzymać się z boku. Nie wziął udziału w Pierwszym Przeglądzie Piosenki Prawdziwej 20–22 sierpnia 1981 r. w gdańskiej Hali „Olivii”. Mówił: „Miałem takie poczucie, że zaprasza się mnie jak starego wodza Siuksów w muzeum etnograficznym. Żebym stał w przedpokoju i pokazywał, że to naprawdę jest rezerwat”[92]. Wyjaśniał: „Ja mam po prostu taką prostą regułę, której się staram w życiu trzymać, żeby brać stronę psa pod spodem. Jest taki angielski idiom »symphathy for the under dog«. Są tacy ludzie, którzy widząc gryzące się psy, mają spontaniczną sympatię dla psa gryzionego, a nie do tego, który go gryzie. Jak widzą walkę bokserską, to sympatyzują z bokserem, który jest tłuczony, a nie z tym, który go mocno leje. [...] Myślę sobie, że wtedy w życiu angażowałem się w sprawy polityczne, gdy jednoznacznie potrafiłem zidentyfikować się z psem pod spodem, ze słabszym”[93].

Pozostając w zgodzie z tą regułą, koncertował podczas strajków studenckich prowadzonych tuż przed wprowadzeniem stanu wojennego. Gdy go ogłoszono, Kelus wracał właśnie z jednego z takich koncertów. „Tuż przed stanem wojennym odbywały się strajki studenckie. I ja jeździłem po tych strajkach i śpiewałem piosenki. Śpiewałem wówczas w Białymstoku. Skończyłem o jedenastej, wsiadłem w pociąg i jechałem do Warszawy. Kiedy przyjechałem tutaj, zobaczyłem czołgi i plakaty. Wszedłem do domu i pomyślałem, że przede wszystkim trzeba się przespać. Obudziła mnie Urszula, która miała lepszego nosa niż ja, i powiedziała, żebyśmy natychmiast się ewakuowali. Zabraliśmy psa i wyszliśmy, ubectwo było tutaj dokładnie pięć minut później”[94]. Od 13 grudnia 1981 r. Kelus się ukrywał. W tym czasie, na przełomie 1981 i 1982 r., wspólnie z Czesławem Bieleckim[95] założył w Warszawie podziemne wydawnictwo CDN[96]. Wspomniał: „Największą chyba harówką, jaką w życiu odbębniłem, taką biegano-organizacyjną, to były pierwsze cztery miesiące stanu wojennego, kiedy razem z Czesiem organizowaliśmy od zera spore wydawnictwo”[97].

Nakładem CDN ukazał się opracowany przez Kelusa, Urszulę Sikorską i Czesława Bieleckiego podręczny kodeks zasad konspiracji pt. Mały konspirator. Publikacja biła rekordy sprzedaży i była wielokrotnie przedrukowywana. W opinii Kelusa „był to bardzo dobry instruktarz i naprawdę utrudnił on bezpiece proceder wyciągania ludzi na zwierzenia. Bardzo duży nakład. Prawdziwy podziemny bestseller”[98].

Na początku stanu wojennego Kelus skomponował muzykę i był wykonawcą piosenki Ostatnia szychta na KWK Piast do słów Jana Michała Zazuli[99]. Utwór ten wyemitowano 12 kwietnia 1982 r. podczas pierwszej audycji podziemnego Radia „Solidarność”, zorganizowanego przez Zofię i Zbigniewa Romaszewskich. Dążąca do zlikwidowania tego radia SB bez trudu rozpoznała głos wykonawcy piosenki. „Było dla nich oczywiste, że to ja jestem – głos został momentalnie zidentyfikowany. Stałem się więc jedyną logiczną nitką na to radio, na które zresztą strasznie się najeżyli – bardzo dużo zainwestowali w poszukiwania: sprowadzili służby goniometryczne z NRD i Czechosłowacji, helikoptery, autentyczne wariactwa. Chociaż z punktu widzenia odbioru społecznego to był pat, ponieważ oni już od drugiej audycji się nauczyli to skutecznie zagłuszać. [...] Ale tej stacji nadawczej bardzo pieczołowicie szukali. W związku z tym mnie kazano nie wyłazić”[100].

21 kwietnia 1982 r. Wydział III-1 KS MO w Warszawie wszczął przeciwko Kelusowi sprawę operacyjnego sprawdzenia o kryptonimie „Eter”, gdyż „był wykonawcą utworu słowno-muzycznego o wrogim charakterze emitowanego przez nielegalną radiostację »Radio Solidarność«, brał udział w przygotowaniu tego programu oraz mógł mieć kontakty z jego twórcami”[101]. Uznano też, że Kelus ma kontakt z twórcami Radia „Solidarność” oraz przywódcami podziemnych struktur „Solidarności” Regionu Mazowsze[102].

Celem SB było odnalezienie ukrywającego się Kelusa i jego zatrzymanie i cel ten osiągnięto. Po latach relacjonował, jak do tego doszło: „Przez dwa tygodnie grzecznie przesiedziałem schowany, po czym mnie SB złapała jak małe dziecko... W rejonie Mazowsze mieli pierwsze przegrywarki, szybkie kopiarki kaset. [...] Taka kopiarka to było wymarzone urządzenie – z transpozycją prędkości, dziesięć razy szybciej kopiowała. Region miał dwie takie francuskie maszynki. I myśmy tych maszynek z Czesiem [Bieleckim] potwornie szukali, bo nie cały ten sprzęt został zabrany w regionie. [...] I policja sprytnie mnie podeszła, bo człowieczek, który obsługiwał te maszyny w regionie, był »szantażowany«. Miał dzieciaka do operacji w Szwecji i wzięli go na szantaż z tym dzieckiem. Dał cynki po całej Warszawie, że mi te maszyny wyda, jeśli przyniosę mu kwit od Zbyszka Bujaka, że mogę być ich chwilowym użytkownikiem, czyli że jeśli mnie będą dobrze obserwowali, to i na Zbyszka ich naprowadzę. I potem zrobiliśmy z jednym przyjacielem rajd samochodowy po mieście, żeby zorganizować sprawę tych maszyn – a to już było nadane”[103]. Przyjacielem tym był Bogusław Bobula[104], który wspominał: „W kwietniu pocztą pantoflową dotarła do nas informacja o ukrytych gdzieś profesjonalnych kopiarkach z biura Regionu Mazowsze »Solidarność«. [...] Razem z tą informacją dostaliśmy adres byłego pracownika regionu, który obsługiwał sprzęt. Z jednej strony Janek miał poważne obawy, z drugiej zaś informacja mocno nas kusiła. [...] W małym mieszkaniu spłoszony młody człowiek twierdził, że kopiarki są dobrze schowane i musi dostać zgodę na ich wydanie. Zapewnił, że to oczywiście zwykła formalność, i zaproponował kolejne spotkanie za tydzień. Kiedy od niego wyszliśmy, na podwórku kręciło się kilku podejrzanych typów. Pojechaliśmy w miasto, mocno klucząc i rozglądając się na boki. Obserwacja była tak profesjonalna, że nawet Janek ze swoim dużym doświadczeniem niczego podejrzanego nie zauważył”[105].

Relacje Kelusa i Bobuli potwierdzają informacje zawarte w dokumentach tajnej policji. Opisano w nich ich spotkanie z pracownikiem Regionu Mazowsze, czyli tajnym współpracownikiem SB „Krzysztofem Szwedem”, którego tożsamości dotąd nie udało się ustalić[106]. Po spotkaniu tym funkcjonariusze Biura „B” przystąpili do obserwacji Kelusa. Meldowano: „W związku z powstałą sytuacją, z której wynikało, iż J. Kelus może naprowadzić Służbę Bezpieczeństwa na ujawnienie miejsc ukrywania się niektórych czołowych działaczy »Solidarności«, a także na nielegalną radiostację, po uzgodnieniu z Wydziałem IX Departamentu III MSW, koordynującym pracę wydziałów III KS MO na rzecz Grupy Operacyjnej, w dniu 22 bm. poddano figuranta pod obserwację Biura »B«”[107].

Obserwacja Kelusa nie trwała długo. Podążając za nim, SB trafiła do mieszkania Bobuli, gdzie Kelus się ukrywał. Tam został zatrzymany w nocy z 23 na 24 kwietnia 1982 r. Bogusław Bobula wspominał: „Załomotali do moich drzwi o drugiej w nocy. [...] Sześciu ubeków przeszukiwało moje dwupokojowe mieszkanko przez cztery godziny. Niczego poważnego nie znaleźli. Trochę książek z drugiego obiegu, maszynę do pisania i stos kaset z nagraną bezpieczną muzyczką. Niestety mieszkali u mnie wtedy Janek Kelus z Urszulą. [...] Nad ranem zabrali nas do pałacu Mostowskich na czterdzieści osiem godzin. Cała energia przesłuchań była skierowana na Radio »Solidarność«. Widać było, że audycja rozpaliła im pod tyłkiem niezły ogień. Janek został internowany i przewieziony do Białołęki. My z Urszulą wyszliśmy po 48 godzinach bez szwanku”[108]. Funkcjonariusze Wydziału III-1 KS MO w Warszawie w meldunku z zatrzymania do Wydziału I Departamentu III MSW informowali, że znaleźli u Kelusa „odręcznie napisany list adresowany do redakcji »Radia Solidarność«, sygnowany podpisem J. Kelusa”. Zwracano uwagę, iż „z treści listu wynikało, że figurant jest zorientowany w lokalizacji »Radio Solidarność«, oraz czyni uwagi odnośnie [do] wykorzystania jego utworów w emitowanych programach”[109]. Meldowano ponadto o odnalezieniu notatnika Kelusa z adresami, nazwiskami i telefonami[110].

Przeprowadzono następnie rewizję w mieszkaniu Kelusa przy ul. Raszyńskiej oraz w mieszkaniu jego ojca. Ponadto zlecono Wydziałowi III KW MO w Olsztynie przeprowadzenie przeszukania we wsi Gajno w barakowozie, znajdującym się na terenie pasieki należącej do Urszuli Sikorskiej[111]. Po czym stwierdzono, że „zrealizowane przedsięwzięcia operacyjno-śledcze nie dostarczyły materiału dowodowego pozwalającego na zastosowanie wobec J. Kelusa środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania”. Dlatego też „w celu udaremnienia J. Kelusowi prowadzenia dalszej wrogiej działalności” internowano go 24 kwietnia 1982 r.[112] W Ośrodku Odosobnienia w Białołęce przebywał w celi z Henrykiem Wujcem i Januszem Onyszkiewiczem[113].

Po blisko trzech miesiącach, 9 lipca 1982 r., uchylono decyzję o internowaniu, gdyż „w toku prowadzenia pracy operacyjno-śledczej nie uzyskano dowodów wskazujących w sposób jednoznaczny, że J. Kelus bezpośrednio uczestniczył w opracowaniu audycji nielegalnej radiostacji lub utrzymywał kontakty z jej obsługą. W związku z likwidacją kolejnej grupy zaangażowanej w działalność Radia »Solidarność« oraz wobec braku dowodów procesowych pozwalających na przedstawienie mu zarzutów – ustały przyczyny internowania”[114].

SOS „Eter” zakończono przeszło rok później, we wrześniu 1983 r. Stwierdzono wówczas, iż „dalsze działania operacyjne w ramach prowadzonej sprawy nie potwierdziły faktu działalności przez J. Kelusa w Radiu »Solidarność«”[115]. Jednocześnie argumentowano, że „założenie sprawy było uzasadnione ze względu na potrzebę wyjaśnienia działalności prowadzonej przez Kelusa Jana w nielegalnej radiostacji pn. »Radio Solidarność«” oraz że „zastosowane działania operacyjne i prewencyjne w stosunku do osoby figuranta pozwoliły na zneutralizowanie prowadzonej przez niego nielegalnej działalności”[116]. 18 maja 1984 r. materiały sprawy „Eter” wyrejestrowano i zarchiwizowano w Wydziale „C”[117].

Po zwolnieniu z internowania Jan Kelus wraz z Urszulą Sikorską, Bogusławem Bobulą i Janem Bartysiem[118] utworzył jesienią 1982 r. Oficynę Fonograficzną CDN. Jej nakładem ukazało się około 30 kaset, powielonych w kilkunastu tysiącach egzemplarzy. Oprócz dwóch kaset z piosenkami Kelusa: Piosenki ze starej kasety zawierającej utwory z lat 1969–1979 oraz Z nie skończoną wciąż piosenką z muzyką z lat 1980–1983, nagrano m.in. utwory Stefana Brzozy, Jacka Kaczmarskiego, Jacka Kleyffa, Antoniny Krzysztoń, Tadeusza Sikory, homilie ks. Jerzego Popiełuszki, występy Jacka Fedorowicza[119]. Oficyna działała do 1989 r. „Do końca, tzn. do Okrągłego Stołu, robiłem to samo. Do momentu wydania ostatniej kasety przez oficynę [...] ja uczciwie robiłem tę swoją robotę, wydawałem kasety innych ludzi” – przyznawał Kelus. Sam przestał tworzyć w drugiej połowie lat osiemdziesiątych. Stwierdzał: „Piosenki skończyły mi się już naprawdę bardzo dawno, gdzieś tak w 1984 roku. Przestały do mnie przychodzić”[120].

Po 1989 r. twórca wycofał się z życia publicznego. Wraz z żoną zamieszkał na Mazurach, utrzymując się z tłumaczeń anglojęzycznych książek. Przyznawał, że tłumaczy „co popadnie, tak różne rzeczy – od harlequinów począwszy [...] poprzez Roberta Stone’ a [...] i różne różności”[121]. Unika publicznych występów i wypowiedzi. Świadomie pozostał outsiderem. Zawsze „płynął pod prąd”. Udział w opozycji antykomunistycznej był dla niego „drogą samorealizacji” i „sposobem na życie”. Mówił, że „było z tym tak, jak z każdym wyborem. Zawsze jest coś za coś. Nie mogłem zrobić kariery, choćby naukowej, nie mogłem marzyć o dostaniu paszportu, wyjechać za granicę, pożeglować choćby po Bałtyku. Doskwierało mi to, owszem. A jednocześnie nie musiałem uprawiać żadnego kunktatorstwa, robić mniejszych i większych świństw, mówić dwoma językami. Miałem już to z głowy i [...] czułem się znacznie bardziej wolny niż ci, którzy tkwili w konformizmie, bojąc się nieustannie utraty pracy i odmowy paszportu”[122]. Twórca nigdy nie należał do żadnej organizacji: „Nie zapisałem się nigdy do żadnej organizacji (z »Solidarnością« włącznie), nie czułem się etatowym bojownikiem o wolność i prawa człowiecze, raczej wolnym strzelcem, dobiegaczem. Gdy historia pukała do mych drzwi, raz otwierałem, raz nie. Swój akces zgłaszałem nie zawsze i nie do wszystkiego”[123]. Nigdy nie dbał o zaszczyty i honory. Jego postawę dobrze ilustruje wywiedź z grudnia 1972 r., którą odnotował w donosie TW „Pion”: „Na moje zapytanie wprost: »Janku, czy ty dalej robisz rewolucję« – odpowiedź brzmiała: »gdyby mi ktoś powiedział, że za to wszystko, co zrobiłem lub robię, dostanę medale, urzędy i to jest cały mój sens życia i męczeństwa – rezygnuję natychmiast«”[124]. O Kelusie pamiętają dziś jedynie wielbiciele jego twórczości i przyjaciele, którzy dbają o to, by nie został zapomniany i wymazany ze świadomości społecznej.

“A performer of a verbal and musical work with a hostile nature”.
Action taken by the repressive authorities against Jan Krzysztof Kelus

People of culture played an important role in the emergence of democratic opposition in the 1970s. Some of them had taken anti-system action even earlier, for example Jan Krzysztof Kelus (born in 1942) – a once popular but now somehow forgotten poet, composer, singer, author and performer of ballads and protest songs capturing the mood of the 1970s and 1980s. Kelus got engaged in opposition activity after the events which took place in March 1968. He belonged to the so-called “group of mountaineers” that smuggled from Poland manuscripts destined for the Literary Institute in Paris and brought emigration publications to Poland. He was arrested for this activity in 1969. After the establishment of the Workers’ Defense Committee in September 1976, he would collaborate with this organization. At the turn of 1982, Kelus and Czesław Bielecki founded an underground printing house in Warsaw called CDN. Kelus was also a co-founder of the CDN Phonographic House. He was kept under surveillance and repressed by the Security Service for his engagement in the opposition activity.

Bibliografia

Źródła

Archiwum Instytut Pamięci Narodowej w Warszawie

AIPN, 0204/23, t. 1–41, SOR „Turysta”.

AIPN, 0204/23, t. 42, Sprawa operacyjnego rozpracowania krypt. „Trutnie” dotycząca Jana Krzysztofa Kelusa.

AIPN, 0204/23, t. 43, Kwestionariusz ewidencyjny krypt. „Trutnie”, „Traper” dotyczący Jana Krzysztofa Kelusa.

AIPN, 0204/23, t. 44, Kwestionariusz ewidencyjny krypt. „Gazela” dotycząca Marii Tworkowskiej.

AIPN, 0224/6, t. 1, Sprawa rozpracowania operacyjnego krypt. „Akacja”.

AIPN, 0247/684, SOR „Statystyk”.

AIPN, 0582/20, t. 1-20, Akta śledztwa przeciwko Maciejowi Kozłowskiemu i innym.

AIPN, 01322/1861/J (mf), SOR „Statystyk”.

AIPN, 02041/21, t. 1–12, Akta śledztwa przeciwko Janowi Kelusowi i innym.

AIPN, 1666/493, t. 1–3, Akt oskarżenia przeciwko Maciejowi Kozłowskiemu, Marii Tworkowskiej, Krzysztofowi Szymborskiemu, Jakubowi Karpińskiemu, Marii Małgorzacie Szpakowskiej.

AIPN, 01334/698, Wyrok w sprawie Macieja Kozłowskiego i innych z dnia 24 II 1970 r.

AIPN, 001043/1606/D, Materiały dotyczące Andrzeja Stapińskiego.

AIPN, 00275/211, t. 1, Teczka personalna TW „Jerzy”.

AIPN, 00275/211, t. 2, Teczka pracy TW „Jerzy”.

AIPN, 0247/575, t. 1–8, Sprawa operacyjnego rozpracowania krypt. „Reżyser”.

AIPN, 0256/16, Sprawa operacyjnego sprawdzenia krypt. „Eter”.

AIPN, 01322/2558/D (mf), Materiały dotyczące Jana Krzysztofa Kelusa.

AIPN, 0787/477, Akta internowania Jana Krzysztofa Kelusa.

AIPN, 01326/1755/D (mf), Materiały dotyczące Jana Krzysztofa Kelusa.

Zapisy ewidencyjne dotyczące Jana Krzysztofa Kelusa.

Źródła drukowane

Dokumenty Komitetu Obrony Robotników i Komitetu Samoobrony Społecznej „KOR”, wstęp i oprac. A. Jastrzębski, Warszawa–Londyn 1994.

Marzec 1968 w dokumentach MSW, t. 2, cz. 1: Kronika wydarzeń, red. nauk. i wstęp F. Dąbrowski, P. Gontarczyk, P. Tomasik, Warszawa 2009.

Wydarzenia marcowe 1968 [Dokumenty], wybór i wstęp Z. Bauman, Paryż 1969.

Opracowania, artykuły, wspomnienia

Bez sentymentów J.K.K. [1] [wywiad A. Stelmasiak z J.K. Kelusem], „Konfrontacje” 1990, nr 2.

Bez sentymentów J.K.K. [3] [wywiad A. Stelmasiak z J.K. Kelusem], „Konfrontacje” 1990, nr 4.

Błażejowska J., Ciąg dalszy nastąpi..., „Gazeta Polska” 2009, nr 44.

Błażejowska J., Papierowa rewolucja. Z dziejów drugiego obiegu wydawniczego w Polsce 1976–1989/1990, Warszawa 2010.

Brandys M., Moje przygody z historią, London 1985.

Burnetko K., Maciej Kozłowski [w:] Opozycja w PRL. Słownik biograficzny 1956–89, t. 1, red. J. Skórzyński. P. Sowiński, M. Strasz, Warszawa 2000.

Był raz dobry świat... Jan Krzysztof Kelus w rozmowie z Wojciechem Staszewskim (i nie tylko), Warszawa 1999.

Encyklopedia Solidarności. Opozycja w PRL 1976–1989, t. 1, red. M. Łątkowska, A. Borowski, W. Domagalski, A. Dudek, Ł. Kamiński, P. Miśkiewicz, G. Waligóra, Warszawa 2010.

Fałkowski M., Biznes patriotyczny. Historia Wydawnictwa CDN, Warszawa–Gdańsk 2011.

Fonoteka CDN, „Tygodnik Mazowsze” 1985, nr 124.

Gajda K., Poza państwowym monopolem – Jan Krzysztof Kelus, Poznań 1998.

Gontarczyk P., 10 dzielnych ludzi, Poznań 2010.

Gontarczyk P., Niepoprawny wichrzyciel, „Rzeczpospolita”, 22 XII 2007.

Jaworska G., Jan Krzysztof Kelus [w:] Opozycja w PRL. Słownik biograficzny 1956––89, t. 3, red. J. Skórzyński. P. Sowiński, M. Strasz, Warszawa 2006.

Kaliski B., Przerzut od Giedroycia, „Karta” 2004, nr 40.

Karpiński J., Taternictwo nizinne, Lublin 2002.

Konieczniak J., Proces taterników [w:] Wierchy wołają, red. J. Konieczniak, J. Pociask-Karteczka, Kraków 2016.

Lipski J.J., KOR. Komitet Obrony Robotników – Komitet Samoobrony Społecznej, Warszawa 2006.

Olszewski M., Zwyczajny opór Jakuba Brońca, „Gazeta Wyborcza” (Kraków), 13 XII 2006.

Proces przeciw książkom, „Kultura” (Paryż) 1971, nr 11.

Proces taterników, „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1997, nr 121.

Rokicki K., Salon Walendowskich, „Biuletyn IPN” 2004, nr 4.

Sikorska-Kelus U., Bibliotekarstwo z dreszczykiem, oprac. J. Błażejowska, „Biuletyn IPN” 2010, nr 3.

Staszewski W., Przypowieść o Janie K. Kelusie, „Rock’ n’ Roll” 1990, nr 1.

Sowiński P., Siła wolnego słowa – Nowa, Krąg, CDN (1982–1989) [w:] Solidarność podziemna 1981–1989, red. A. Friszke, Warszawa 2006.

Współcześni uczeni polscy. Słownik biograficzny, t. 3, red. nauk. J. Kapuścik, Warszawa 2000.

Materiały internetowe

http://katalog.bip.ipn.gov.pl

http://www.sws.org.pl/index.php/component/content/article/128-z-aobnej-karty (dostęp: 6 III 2014 r.).

Wojteczek J., Józef Towpik – lekarz społecznik, http://www.oil.org.pl/xml/oil/oil68/gazeta/numery/n2011/n201112/n20111238 (dostęp: 8 III 2014 r.).

Sebastian Ligarski

Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Szczecinie

Wrocławska grupa teatralna „Nie Samym Teatrem...” w materiałach Służby Bezpieczeństwa

Mimo upływu lat działalność niezależnych teatrów w latach osiemdziesiątych XX w. nadal nie budzi większego zainteresowania historyków. Najpełniejszą monografią dotyczącą tej sfery pozostaje książka Daniela Przastka[1]. Pojawiające się co jakiś czas opracowania mają charakter wspomnieniowy lub wspomnieniowo-analityczny, natomiast nie wyczerpują tematu w zakresie rekonstrukcji czy opisu analitycznego zarówno ich działań, jak i szeroko rozumianych działań władz wobec nich[2]. Niezwykle ciekawe zjawiska, jakimi były niezależny teatr domowy czy scena kościelna, ta ostatnia zresztą obrosła wieloma mitami, nie doczekały się do tej pory solidnego opracowania. Być może przeszkodą jest rozproszenie dokumentacji oraz problemy z przeszłością niektórych pomnikowych postaci tego okresu, aby wymienić tylko ks. Andrzeja Przekazińskiego[3].

W 1991 r. Kazimierz Braun opublikował na łamach „Notatnika Teatralnego” sztukę Bojkot o bojkocie środków masowego przekazu przez aktorów uznających się za opozycjonistów po 13 grudnia 1981 r. Znalazła się w niej następująca wypowiedź „Dygnitarza”:

„Wy wszyscy, elita kulturalna peerelu, usprawiedliwialiście nas. Ale tym samym szukaliście usprawiedliwienia dla swojej własnej małości, zmaterializowania, prywaty, żądzy władzy, forsy i zaszczytów. My głaskaliśmy was, a wy przymilaliście się nam, stroili miny, dawali dupy. Bo to rozgrzeszało was z waszego życia ponad stan. Ponad poziomem życia całej ludności. Na naszym poziomie. Wiedliście życie dworskie. Wam się wydawało, że nas oswoiliście, gdy na wasze arystokratyczne, literackie, snobistyczne salony wprowadziliście nas, chłopów od wideł, łobuzów z przedmieścia, kryminalistów z przeszłości, tajniaków z pierwszej profesji, ministrów z awansu społecznego, generałów, którzy jeszcze jako pułkownicy dorabiali matury. Nasze towarzystwo pomagało wam zapomnieć o tym, że sami nie jesteście wiele warci. Nasz mecenat pozwalał wam nie liczyć się z publicznością. Z tym twoim narodem. Widownie waszych teatrów świeciłyby pustkami, gdybyśmy nie dopłacali do każdego biletu. Wasze książki zalegałyby magazyny, gdybyśmy nie kazali ich kupować do bibliotek i nie wpisywali na listy lektur. Wasze obrazy, bez państwowych zamówień, leżałyby w piwnicach. To wy potrzebowaliście nas ! Dostaliście wszystkie przywileje. Ale stopniowo zaczęliście wycofywać się z powinności. Rakiem. Otóż na to, to my nie pójdziemy. Z tym Koniec. Czy wyraziłem się jasno ?”[4].

Władze od początku bojkotu (od 18 grudnia 1981 r.) starały się złamać opór środowiska aktorskiego wszelkimi dostępnymi metodami. Drogą do tego celu były spotkania z delegacjami-przedstawicielami twórców, podczas których strona rządowa prezentowała swoje dezyderaty pod adresem środowiska, wyrażane zazwyczaj w ultymatywnej formie. Spotkania te, odbywające się przez cały 1982 r., nie przyniosły spodziewanych przez obie strony rezultatów. W październiku 1982 r., podczas kolejnej tury rozmów w Urzędzie Rady Ministrów z grupą kilkunastu aktorów, reżyserów i dyrektorów teatrów, negocjowano sposób przerwania bojkotu. Mieczysław F. Rakowski zrelacjonował w swoim dzienniku to spotkanie, a jego zapiski brzmią jak echo wypowiedzi „Dygnitarza”: „Spotkanie zaczęło się od mojego wystąpienia, czyli referatu o polityce kulturalnej rządu oraz stosunku do środowisk twórczych i, rzecz to oczywista, o bojkocie aktorów. Było w nim sporo akcentów polemicznych, nie odmówiłem sobie lekkiej drwiny z tych aktorów, którzy teraz mówią, że nie chcą służyć propagandzie, ponieważ jest kłamliwa, stronnicza itp., a w latach siedemdziesiątych, gdy miała więcej zamkniętych obszarów, jakoś im nie przeszkadzała. Nie przeszkadzało im też korzystanie ze specjalnych przywilejów. Jak by to nie brzmiało paradoksalnie, dziś także zarówno do ministra kultury, jak i do mnie zwracają się aktorzy z różnego rodzaju sprawami, których załatwienie wymaga, delikatnie mówiąc, naruszenia bądź obejścia istniejącego prawa”[5]. Wynikiem tego spotkania był głęboki podział w środowisku artystycznym w kwestii dalszego sposobu postępowania wobec władz. Tym bardziej że kilka dni później Rakowski wydał zarządzenie skierowane do prezydentów miast i wojewodów, by zalecali podległym im teatrom udostępnianie spektakli w celu przeniesienia ich na nośniki audiowizualne. W ten sposób placówki wychodziły naprzeciw postulatom sformułowanym na październikowym spotkaniu przez Kazimierza Dejmka. Według Daniela Przastka, to zarządzenie spowodowało faktyczne zakończenie bojkotu[6]. Nie oznaczało jednak końca trwających od początku stanu wojennego masowych występów aktorów na scenach teatralnych w kościołach.

Do rozwoju tej formy wyrażania przez środowiska twórcze swojej solidarności z opozycją przyczynił się właśnie bojkot reżimowych środków masowego przekazu. Aktorzy, który zniknęli z ekranów telewizorów lub programów radiowych, chcieli nadal uczestniczyć w życiu społecznym, swoim autorytetem i popularnością wspomagając podziemną Solidarność. Dlatego do kościołów przenoszono sztuki o wydźwięku patriotycznym i religijnym, w tym klasykę polskiego dramatu, lub te spektakle, które expressis verbis odnosiły się do sytuacji społeczno-politycznej w kraju. Ich ogromna popularność, dzięki uczestnictwu w spektaklach wielu znakomitych aktorów oraz zaangażowaniu w ich organizację hierarchów kościoła, spowodowała również nasilenie działań Służby Bezpieczeństwa. Wśród kilkunastu grup, które w ten sposób wspomagały społeczeństwo i podziemie w walce z komunistycznymi władzami, do najbardziej znanych należała wrocławska grupa „Nie Samym Teatrem...”. Jak wynika z zachowanej dokumentacji oraz relacji członków NST, należała ona także do najzacieklej zwalczanej przez organa bezpieczeństwa publicznego.

Edwin Tomasz Petrykat (z lewej) i Bogusław Kierc (z prawej) w spektaklu Pokój Tobie Polsko, Ojczyzno moja wystawionym we wrocławskim kościele św. Klemensa Dworzaka, 2 czerwca 1985 r. (fot. NAF Dementi).

Według D. Przastka nazwa grupy „wywodziła się z fragmentu Ewangelii wg św. Mateusza, w którym Pan Jezus przypominał diabłu słowa z Księgi Powtórzonego Prawa: Nie samym chlebem żyje człowiek, lecz każdym słowem, które pochodzi z ust Bożych”[7]. Według jednego z twórców tej sceny, Bogusława Kierca, skrót nazwy grupy NST rozwijano także jako Niezależne Stowarzyszenie Teatralne. Wrocławscy oficerowie SB rozpracowujący grupę posługiwali się też nazwą Niezależne Studio Teatralne[8]. Do osób firmujących NST należeli: Edwin Tomasz Petrykat, Bogusław Kierc, Danuta Kierc, Andrzej Makowiecki, Andrzej Wilk, Kazimierz Wysota, Joanna Ładyńska, Stanisław Melski, Zbigniew Karnecki – kompozytor oraz Jarosław Szymkiewicz oraz Andrzej Falkowski – literaci. W pojedynczych spektaklach lub przy ich tworzeniu udział brali m.in. Zygmunt Bielawski, Iga Mayr, Ewa Kamas czy Halina Skoczyńska. Za pierwszy występ grupy uważa się montaż słowno-muzyczny pt. Pokój Tobie Polsko, Ojczyzno Moja. Odbył się on przed mszą św., którą celebrował papież Jan Paweł II na wrocławskim Partynicach 21 czerwca 1983 r. Skrystalizowanie się składu grupy oraz początek regularnych występów przypadł na drugą połowę 1984 r.[9]

Pierwszą inscenizacją NST było Epitafium św. Kazimierzowi, oparte na biografii świętego, wystawione w październiku 1984 r. w parafii św. Klemensa Dworzaka przy al. Pracy we Wrocławiu. Kościół ten stał się częstym miejscem spektakli grupy. Parafią kierował w tym czasie ks. Adam Wiktor. Było to miejsce szczególne dla wrocławian i opozycji demokratycznej Dolnego Śląska. Po wprowadzeniu stanu wojennego w świątyni tej zainicjowano gromadzące tłumy wiernych msze za Ojczyznę, podczas których manifestowano poparcie dla idei głoszonych przez NSZZ „Solidarność”. Był to także kościół, gdzie tradycyjnie witano wypuszczanych z więzienia dolnośląskich opozycjonistów, takich jak Władysław Frasyniuk, Józef Pinior czy Piotr Bednarz. Inni, np. Krzysztof Turkowski, brali w nim ślub. Organizowano tu wystawy, sympozja naukowe, występy artystyczne. Miejsce to było więc ośrodkiem oporu wobec władzy. Nie dziwi zatem, że grupa NST obrała je za scenę swoich wystąpień.

Po Epitafium św. Kazimierzowi NST w listopadzie 1984 r. wystawił Wyrok na sierpień. Było to przedstawienie oparte na materiałach z procesu Władysława Frasyniuka, które wzbudziło ogromne emocje wśród widzów ze względu na osobę przywódcy Regionalnego Komitetu Strajkowego. Kolejne spektakle, czyli Anhelli (dedykowany zamordowanemu ks. Jerzemu Popiełuszce), Bądź wierny, idź, Do przyjaciół..., Prośba o ogień, Powrót Taty czy Marsz weselny, były przyjmowane z wielkim zainteresowaniem przez społeczeństwo, a wiele z nich grano nie tylko we Wrocławiu, ale także w ościennych województwach[10].

Służba Bezpieczeństwa po raz pierwszy zareagowała na występy grupy po wystawieniu Wyroku na sierpień. Wezwano wtedy na przesłuchanie aktorów i domagano się od nich, by zaprzestali grania tego spektaklu[11]. Podobne represje od tego czasu stały się częstym, lecz nie jedynym środkiem stosowanym przez SB. Działania represyjne prowadziła Sekcja IV Wydziału III WUSW we Wrocławiu, którą kierował w tym czasie kpt. Andrzej Beksa. Poza tym pionem wrocławskiej SB spektakle NST nadzorował też Wydział IV WUSW we Wrocławiu, który inwigilował środowisko kościelne, w tym Duszpasterstwo Środowisk Twórczych.

Według SB teksty, które stawały się kanwą przedstawień, nie miały wymowy jednoznacznie wrogiej i negatywnej politycznie, lecz „ich strona aluzyjna, wszystkie podteksty i niedomówienia [były] wymierzone przeciwko partii, rządowi, MSW, realizowanej polityce kulturalnej państwa, polskim racjom stanu, naszym sojuszom i procesom laicyzacji kraju”[12]. Aby zmusić aktorów do przerwania działalności, rozpoczęto systematyczną kontrolę przedstawień, przeprowadzano rozmowy profilaktyczne i ostrzegawcze. W marcu 1985 r. stwierdzono, że nie przynosiły one wymiernych rezultatów. Zdaniem funkcjonariuszy, aktorzy twierdzili, że mają odmienny światopogląd, a ich występy nie są wymierzone w kogokolwiek i nie mają charakteru politycznego. Pisano, że zdają oni sobie sprawę z wydźwięku swych wystąpień, lecz „uważają, że nie mogą brać odpowiedzialności za skojarzenia i reakcje ludzi, gdyż takie postawy wywołała sama władza i zaistniałe wydarzenia”[13]. Do nielicznych sukcesów funkcjonariuszy tajnych służb należało złagodzenie na pewien czas wymowy niektórych spektakli, np. podczas wystawiania Epitafium św. Kazimierzowi w kościele Świętej Rodziny na wrocławskim Sępolnie. Liczono, że grupa nie będzie dalej rozwijać swej działalności teatralnej[14].

Spektakl Wyrok na sierpień wystawiony przez aktorów grupy „Nie Samym Teatrem...”. Kościół św. Wawrzyńca we Wrocławiu, czerwiec 1985 r. (fot. NAF Dementi).

Pierwsze próby ubezwłasnowolnienia NST przez SB zakończyły się jednak porażką. Ponieważ kolejne meldunki napływające do WUSW we Wrocławiu świadczyły o rosnącej popularności i zainteresowaniu występami wrocławskich aktorów, przystąpiono do zaostrzenia represji wobec NST. Bez zbytniej przesady można stwierdzić, że wrocławska SB rozpoczęła prawdziwą walkę z aktorami. W ramach sprawy operacyjnego rozpracowania pod kryptonimem „Habit”[15] przystąpiono do gromadzenia materiałów obciążających aktorów oraz prowadzono działania operacyjne na szeroką skalę. Na przykład 30 września 1985 r. zatrzymano samochód, którym grupa podróżowała na występy z Anhellim do Konina do parafii św. Maksymiliana Kolbego. Do wyjaśnienia zatrzymano Andrzeja Makowieckiego, Edwina Tomasza Petrykata, Bogusława Kierca, Danutę Kierc, Stanisława Melskiego, Andrzeja Wilka oraz Tadeusza Kondzielę i czeskiego reżysera przebywającego w Polsce na kontrakcie Ministerstwa Kultury i Sztuki, Ivona Krobota. W wyniku przeszukania samochodu znaleziono ulotki antypaństwowe, scenariusze przygotowywanych widowisk, kilka kaset magnetofonowych z Epitafium św. Kazimierzowi, a także taśmy z podkładami muzycznymi. Po rozmowach operacyjnych aktorów zwolniono do domów, by następnie dokonać przeszukań w ich mieszkaniach. Funkcjonariusze SB odkryli wiele materiałów związanych z NSZZ „Solidarność” oraz dokumentujących nielegalną działalność artystyczną członków grupy NST. Równocześnie wystąpiono do wrocławskiego Okręgowego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk o ocenę zakwestionowanych materiałów. Na podstawie jego orzeczenia sprawę skierowano do Kolegium ds. Wykroczeń o ukaranie wyżej wymienionych osób.

W celu zdyscyplinowania i powstrzymania organizacji kolejnych przedstawień wezwano do WUSW m.in. dyrektora Teatru Polskiego Jacka Bunscha oraz prorektora Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej we Wrocławiu prof. Janusza Deglera. W trakcie tych rozmów funkcjonariusze SB dali im do zrozumienia, że odpowiedzialność za nielegalne działania NST spadała również na nich. Charakterystyczna była linia obrony obu wrocławskich teatrologów. Profesor Janusz Degler wskazywał, że tylko we Wrocławiu dochodziło do szykanowania aktorów na tak wielką skalę za ich „próby patriotycznej postawy wyrażanej poprzez udział w przedstawieniach teatralnych na terenie kościołów”. Odnosił się do przykładów Andrzeja Wajdy, Krystyny Jandy, Krzysztofa Kolbergera, którzy występowali bez przeszkód w Krakowie czy Warszawie[16]. Jacek Bunsch twierdził, że aktorzy skarżyli się na dyskryminowanie i represjonowanie ich przez SB. Wskutek rozmów, zdaniem SB, dyrektor Bunsch oraz prof. Degler zapewnili, że zdyscyplinują swoich podwładnych i przeprowadzą rozmowy, by zmienić ich postawy i skłonić do zaniechania działalności o wymowie politycznej[17].

Równocześnie SB systematycznie realizowała dalsze przedsięwzięcia operacyjne. Należało do nich dokumentowanie wszelkich uchybień administracyjnych związanych z posiadaniem przez aktorów podwójnych mieszkań lub udostępnianiem ich osobom niezameldowanym. Ponadto metodami operacyjnymi starano się uzyskać więcej informacji o kontaktach niektórych szczególnie aktywnych członków NST z Lotharem Herbstem oraz o zamieszczanych przez nich artykułach w drugoobiegowej „Obecności” i wydawnictwach RKS i „Solidarności Walczącej”[18]. 4 października 1985 r. nie dopuszczono do spotkania Andrzeja Makowieckiego oraz Bogusława Kierca z dziennikarzami agencji Reutersa, Donaldem Forbesem i Josephem Czarneckim, w mieszkaniu Józefa Piniora. Aktorów zatrzymano, zagraniczni dziennikarze zaś o przyczyny tych represji pytali rzecznika rządu Jerzego Urbana na konferencji prasowej 8 października 1985 r.[19]

Kolejne akcje wymierzone w NST przeprowadzono w marcu 1986 r. Wiązały się one z prezentacją w kościele św. Klemensa Dworzaka Epitafium św. Kazimierzowi. Przeprowadzono cztery rozmowy ostrzegawcze z aktorami NST: Stanisławem Melskim, Edwinem Tomaszem Petrykatem, Bogusławem Kiercem oraz Andrzejem Makowieckim. W rezultacie uzyskano informacje, że Melski i Petrykat nie brali udziału w spektaklu i w związku z tym zwolniono ich z aresztu. Natomiast Makowiecki i Kierc, według funkcjonariusza SB, „w trakcie rozmowy zachowywali się wyzywająco i udzielali wykrętnych wypowiedzi oraz deklarowali, że nadal będą występować w kościołach”. W związku z tym pozostawiono ich w areszcie na 48 godzin[20].

W tym samym miesiącu Wydział III SB WUSW w Rzeszowie powiadomił swój wrocławski odpowiednik o kolejnych przedstawieniach NST planowanych w ramach „Dni Kultury Chrześcijańskiej” w Rzeszowie. Delegowani do podkarpackiej stolicy funkcjonariusze wrocławskiej SB rozpoczęli działania profilaktyczne, aby zapobiec pojawieniu się podczas występów akcentów politycznych i stosowaniu dwuznacznej, w ocenie władz, symboliki w czasie spektakli. Według meldunków SB, akcja ta powiodła się do tego stopnia, że podczas występów nie prowadzono także dystrybucji kaset magnetofonowych z zapisem wcześniejszych dokonań grupy[21].

We wrześniu 1986 r. przeprowadzono w kraju akcję pod kryptonimem „Brzoza”. Jej celem było uzyskanie od osób, które prowadziły działalność antypaństwową, deklaracji o zaprzestaniu jej w zamian za odstąpienie od szykan. Operacja „Brzoza” była ściśle związana z wypuszczeniem 11 września 1986 r. (na mocy amnestii z 17 lipca 1986 r.) z więzień osób skazanych za antysocjalistyczną postawę[22]. Z wrocławskich środowisk związanych z kulturą do rozmów wytypowano 19 osób. Według SB, dwanaście z nich zadeklarowało, iż pozytywnie odnosi się do propozycji złożonej im przez władze. Funkcjonariusze SB za istotne uważali, że wśród tych osób znaleźli się dwaj członkowie NST: Stanisław Melski oraz Edwin Tomasz Petrykat. Według nich, powodem tej decyzji nie była perswazja, lecz obawa o skutki stosowanych przez aparat bezpieczeństwa nacisków administracyjno-służbowych, np. Stanisław Melski obawiał się jakoby, że nie będzie mógł wyjeżdżać do krajów kapitalistycznych. Wobec Edwina Tomasza Petrykata zamierzano zastosować inny, bardziej wyrafinowany środek nacisku. Oficerowie SB zagrozili, że zostaną wyciągnięte konsekwencje służbowe wobec jego brata, pułkownika Wojska Polskiego, gdyby aktor zdecydował się na kontynuowanie działalności w NST. Za prowodyra działań grupy NST uważano prof. Janusza Deglera, prorektora Wydziału Zamiejscowego PWST we Wrocławiu, który miał być przykładem „postaw nagannych i szkodliwych” oraz „ostoją opozycji”. Wrocławscy funkcjonariusze SB twierdzili, że należy jak najszybciej doprowadzić do zmiany na tym stanowisku, co miało przyczynić się do rozbicia NST oraz neutralizacji jej wpływów. Taki dezyderat zamierzano zgłosić na posiedzeniu Wojewódzkiego Komitetu Obrony[23].

Kolejne działania represyjne podjęto w 1987 r. W kwietniu tegoż roku Bogusława Kierca wraz z żoną oraz Zbigniewa Karneckiego, Mirosława Spychalskiego, Tomasza Dziedzica zatrzymano po spektaklu Marsz weselny, który odbył się w Domu Studenckim „Wagant” przy ul. Krętej we Wrocławiu. Jego organizatorami byli członkowie Niezależnego Zrzeszenia Studentów Uniwersytetu Wrocławskiego. Dwaj funkcjonariusze kompanii wywiadowczej WUSW we Wrocławiu nagrywali przedstawienie w celu zebrania dokumentacji dowodowej. Na sali w trakcie występu zgromadziło się około 35 osób, a spektakl trwał 45 minut. Po jego zakończeniu aktorów zatrzymano i osadzono w areszcie Dzielnicowego Urzędu Spraw Wewnętrznych Wrocław-Śródmieście. Ostatecznie Bogusław Kierc został ukarany grzywną w wysokości 40 tys. zł i podaniem treści orzeczenia do wiadomości publicznej, pozostali zaś członkowie NST ukarani zostali grzywnami w wysokości od 25 do 30 tys. zł.[24]

Pod koniec 1989 r. funkcjonariusze wrocławskiej SB uznali, że zagrożenie powodowane przez aktorów z NST zostało zażegnane. W związku z tym zakończono prowadzenie sprawy operacyjnego rozpracowania pod kryptonimem „Habit”[25]. Nie oznaczało to jednak końca działań prewencyjnych prowadzonych wobec aktorów. Przewidywano, że w kolejnych miesiącach takie osoby jak Bogusław Kierc, Andrzej Makowiecki, Stanisław Melski czy Edwin Tomasz Petrykat nadal będą znajdować się pod ścisłą kontrolą SB w ramach sprawy obiektowej o kryptonimie „Stars”, prowadzonej wobec wrocławskiego środowiska aktorskiego[26].

Bez wątpienia członkowie grupy „Nie Samym Teatrem...” z Wrocławia byli przedstawicielami jednej z najbardziej atakowanych i zwalczanych niezależnych scen teatralnych w kraju. Przyczyn było kilka. Po pierwsze, przedstawienia odbywały się we wrocławskich kościołach, gdzie przez cały okres rządów junty gen. Wojciecha Jaruzelskiego lokalny aparat bezpieczeństwa ponosił symboliczne klęski. Próby wpłynięcia na wrocławskich hierarchów Kościoła nie przynosiły żadnych wymiernych skutków. Po drugie, nasilenie represji wobec NST powodowało jeszcze większe zainteresowanie występami tej grupy wśród społeczeństwa, nie tylko w województwie wrocławskim. Po trzecie, wart podkreślenia jest fakt, że – jak wynika z zachowanych źródeł archiwalnych – funkcjonariuszom SB nie udało się zwerbować żadnego osobowego źródła informacji wśród członków grupy, co świadczyło o ich niezachwianej, jednoznacznej postawie wobec władz komunistycznych. Szukając odniesień dla takiego zachowania, można wskazać członków „Teatru Ósmego Dnia”, spośród których również nie zwerbowano żadnego tajnego współpracownika. Dzięki temu nie udało się grupy rozbić od środka tradycyjnymi metodami stosowanymi przez aparat bezpieczeństwa (konflikty, szantaże, skandale obyczajowe) i mogła ona prezentować swoje przedstawienia aż do 1989 r., będąc istotnym wsparciem dla dolnośląskiego społeczeństwa w trudnym czasie komunistycznej dyktatury.

“Nie Samym Teatrem...” theater group from Wrocław in the files of the Security Service

A mass-scale boycott of the media and attempts to demonstrate support for the activities of the underground structures of the “Solidarity” trade union and to identify with its ideals resulted in the development of the idea of giving public performances in churches during the martial law period.

“Nie Samym Teatrem...” (NST) from Wrocław was one of the best known groups of the time which would perform in churches. The group solidified in July 1984. Its members met and performed mainly in the parish church of St. Klemens Dworzak in Aleja Pracy Street in Wrocław. It was this church in which NST staged its most important performances, such as “Epitafium św. Kazimierzowi” (Epitaph for St. Kazimierz), “Wyrok na sierpień” (Sentence for August – showing the course of the court trial of Władysław Frasyniuk), “Anhelli” (dedicated to assassinated priest Jerzy Popiełuszko) and some more. In February 1985, the Security Service in Wrocław began – as part of an operational reconnaissance code-named “Habit” – gathering material against the actors and operational activity on a wide scale. The usual repertoire of harassment included detention for 48 hours, verbal abuse and high fines. The actors did not surrender and they would actively pursue their theatrical undertakings until 1989. In December 1989, Security Service officers from Wrocław acknowledged that the threat posed by the NST actors had been averted and ended the “Habit” operational reconnaissance.

Wrocław-based “Nie Samym Teatrem...” was one of the most attacked and persecuted independent theatrical groups in Poland. This can be explained by several factors. First, the performances were staged in churches in Wrocław where throughout the time of General Wojciech Jaruzelski’ s junta, the local Security Service suffered symbolic defeats. Attempts to influence the church authorities in Wrocław proved completely unsuccessful. Secondly, intensification of repressions against NST aroused even greater public interest in the performances given by this group, not only in the Wrocław voivodeship.

Bibliografia

Archiwalia

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu

Literatura

Aparat represji wobec księdza Jerzego Popiełuszki 1982–1984, t. 1, wstęp J. Żaryn, red. J. Mysiakowska, wybór i oprac. J. Gołębiewski, J. Mysiakowska, A.K. Piekarska, Warszawa 2009.

Braun K., Bojkot, „Notatnik Teatralny” 1991, nr 1/2.

Dudek A., Reglamentowana rewolucja. Rozkład dyktatury komunistycznej w Polsce 1988–1990, Warszawa 2004.

Friszke A., Tymczasowa Komisja Koordynacyjna NSZZ „Solidarność” (1982–1987) [w:] Solidarność podziemna 1981–1989, Warszawa 2006.

Koñjo Konnak P., Artyści. Wariaci. Anarchiści. Opowieść o gdańskiej alternatywie lat 80., Warszawa 2010.

Kościół i kultura w latach osiemdziesiątych XX wieku. Doświadczenia warszawskie, red. ks. W.A. Niewęgłowski, współpraca M. Romańska, Katowice–Warszawa 2011.

Ligarski S., Czarne owce wśród wrocławskich twórców, „Polska – Gazeta Wrocławska”, 27–28 X 2007.

Piotrowski P., Wrocławska opozycja w 1986 roku w materiałach Służby Bezpieczeństwa, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2003, nr 2 (4).

Przastek D., Środowisko teatru w okresie stanu wojennego, Warszawa 2005.

Rakowski M.F., Dzienniki polityczne 1981–1983, Warszawa 2004.

Zalewska K., Kultura w stanie wojennym na przykładzie likwidowanych związków twórczych [w:] Droga do niepodległości. Solidarność 1980–2005, red. A. Borowski, Warszawa 2005.

Wykaz skrótów

AAN

– Archiwum Akt Nowych

AEK

– Archiwum domowe Erwina Kruka

AIPN

– Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej

AIPN Bi

– Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Białymstoku

AIPN Wr

– Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział we Wrocławiu

AK

– Armia Krajowa

API

– Agencja Prasowo-Informacyjna

DPI

– Departament Prasy i Informacji

DzU RP

– Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej

GUKPPiW

– Główny Urząd Kontroli, Prasy, Publikacji i Widowisk

IBL

– Instytut Badań Literackich

IFiS

– Instytut Filozofii i Socjologii

IPMS

– Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie

IPN

– Instytut Pamięci Narodowej

KBWE

– Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie

KC

– Komitet Centralny

KOR

– Komitet Obrony Robotników

KO

– kontakt operacyjny

KP MO

– Komenda Powiatowa Milicji Obywatelskiej

KS

– kontakt służbowy

KS MO

– Komenda Stołeczna Milicji Obywatelskiej

KW MO

– Komenda Wojewódzka Milicji Obywatelskiej

MSW

– Ministerstwo Spraw Wewnętrznych

MSZ

– Ministerstwo Spraw Zagranicznych

NKGB

– Narodnyj komissariat gosudarstwiennoj biezopasnosti (Ludowy Komisariat Bezpieczeństwa Państwowego)

NKWD

– Narodnyj komissariat wnutriennich dieł (Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych)

NST

– „Nie Samym Teatrem...”

NSZZ „Solidarność”

– Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”

OCD

– Ordo Carmelitarum Discalceatorum (zakon karmelitów bosych)

ONR

– Obóz Narodowo-Radykalny

ORMO

– Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej

Ozon

– Obóz Zjednoczenia Narodowego

PAN

– Polska Akademia Nauk

PAP

– Polska Agencja Prasowa

PCK

– Polski Czerwony Krzyż

PGR

– Państwowe Gospodarstwo Rolne

PIW

– Państwowy Instytut Wydawniczy

PKWN

– Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego

PPR

– Polska Partia Robotnicza

PRL

– Polska Rzeczpospolita Ludowa

PRON

– Patriotyczny Ruch Ocalenia Narodowego

PT

– podsłuch telefoniczny

PWN

– Państwowe Wydawnictwo Naukowe

PWST

– Państwowa Wyższa Szkoła Teatralna

PZPR

– Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

RGO

– Rada Główna Opiekuńcza

SB

– Służba Bezpieczeństwa

SKS

– Studencki Komitet Solidarności

SOR

– sprawa operacyjnego rozpracowania

SOS

– sprawa operacyjnego sprawdzenia

SUSW

– Stołeczny Urząd Spraw Wewnętrznych

TV

– telewizja

TW

– tajny współpracownik

UB

– Urząd Bezpieczeństwa

USA

– United States of America (Stany Zjednoczone Ameryki)

UW

– Uniwersytet Warszawski

WRN

– Wojewódzka Rada Narodowa

WUSW

– Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych

ZLP

– Związek Literatów Polskich

ZMP

– Związek Młodzieży Polskiej

ZNiO

– Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu

ZSRR

– Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich

ZZLP

– Związek Zawodowy Literatów Polskich

Noty o autorach

Stefan Bednarek – dr hab., emerytowany profesor nadzw. na Uniwersytecie Wrocławskim, b. dyrektor Instytutu Kulturoznawstwa, b. przewodniczący Komitetu Nauk o Kulturze PAN i Polskiego Towarzystwa Kulturoznawczego, teoretyk i historyk kultury. Autor książek: Charakter narodowy w koncepcjach i badaniach współczesnej humanistyki (1980), Pojmowanie kultury i jej historii we współczesnych syntezach dziejów kultury polskiej (1995), W kręgu małych ojczyzn. Szkice regionalistyczne (1996); współautor Encyklopedii Nowej Ery (1996); Jak żyć? Leksykon literatury sapiencjalnej (1999); redaktor prac zbiorowych: Nim będzie zapomniana. Szkice o kulturze PRL-u (1997), Wiedza o kulturze polskiej u progu XXI wieku (2000), Życie kulturalne we Wrocławiu. Szkice do portretu kulturalnego miasta (2001) oraz ponad 100 artykułów.

Kamila Budrowska – prof. dr hab., literaturoznawczyni, pracuje na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu w Białymstoku. Autorka ponad 70 artykułów naukowych i czterech monografii; pomysłodawczyni i kierownik Ośrodka Badań Filologicznych nad Cenzurą PRL afiliowanego przy Uniwersytecie w Białymstoku; kieruje grantem przyznanym w ramach Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki – „Cenzura wobec literatury polskiej w latach 1945–1989” (2012–2017). Zainteresowania naukowe: cenzura w krajach komunistycznych, tekstologia i edytorstwo naukowe.

Dorota Heck – prof. dr hab., literaturoznawca, filolog polski, pracuje na Uniwersytecie Wrocławskim. Wydała m.in.: Spór czy lament? Wokół problemów aksjologicznych w eseistyce polskiej (1996), W stronę morfologii kultury. Z paradoksów dyskusji o perspektywach literaturoznawstwa wobec tzw. końca teorii literatury (2001, 2011), „Bez znaku, bez śladu, bez słowa”. W kręgu problemów duchowości we współczesnej literaturze polskiej (2004), Four Dilemmas: Theory – Criticism – History – Faith: Sketches on the Threshold of Literary Anthropology, tłum. R. Kielawski (2010), Filologia i (jej) interpretacje (2012), Recenzje bez cenzury (2015). Opracowała antologię powojennej eseistyki polskiej Kosmopolityzm i sarmatyzm (2003), zredagowała tom Interakcje sztuk: literatura, malarstwo, ekfraza (2008) i Podręczny słownik literatury polskiej (t. 1–2, 2012–2014).

Piotr Kardela – dr, historyk, publicysta, pracownik Instytutu Pamięci Narodowej w Olsztynie; zajmuje się dziejami polskiego uchodźstwa niepodległościowego oraz historią komunistycznego aparatu represji; autor blisko 200 artykułów naukowych i popularnonaukowych oraz pięciu monografii, m.in. Wojciech Rostafiński (1921–2002). Powstaniec Warszawy, naukowiec NASA (2008), Radio Olsztyn w latach 1980–1992 (2014), Stowarzyszenie Polskich Kombatantów w Stanach Zjednoczonych w latach 1953–1990 (2015); redaktor i współautor pracy zbiorowej Twarze olsztyńskiej bezpieki. Kadra kierownicza UB i SB w Olsztynie. Informator personalny (2007). W latach 2006–2007 pełnomocnik wojewody warmińsko-mazurskiego ds. kombatantów i osób represjonowanych; obecnie doradca wojewody warmińsko-mazurskiego.

Cecylia Kuta – dr, historyk, pracownik Instytutu Pamięci Narodowej w Krakowie, współpracownik Ośrodka Myśli Politycznej, członek redakcji „Zeszytów Historycznych WiN-u” oraz „Pamięci i Sprawiedliwości”. Badacz dziejów organizacji katolików świeckich po II wojnie światowej, środowisk twórczych oraz opozycji w PRL. Autorka m.in. monografii: „Działacze” i „Pismaki”. Aparat bezpieczeństwa wobec organizacji katolików świeckich w Krakowie w latach 1957–1989 (2009), edytorka tomu źródłowego NSZZ „Solidarność” Małopolska w materiałach Służby Bezpieczeństwa. Wybór dokumentów (2011); współautorka Od uległości do niezależności. Literaci i literatura w latach 1944–1989/1990 (2013).

Sebastian Ligarski – dr, historyk, pracownik Instytutu Pamięci Narodowej w Szczecinie. Autor m.in. W zwierciadle ogłoszeń drobnych. Życie codzienne na Dolnym Śląsku w latach 1945–1949 (2007) i Balony nadziei. Powietrzny desant na Polskę (5–6 marca 1982) (2014); redaktor i współredaktor m.in. Aparat bezpieczeństwa wobec środowisk twórczych (2008, wraz z R. Klementowskim), „Twórczość obca nam klasowo”. Aparat represji wobec środowiska literackiego 1956–1990 (2009, wraz z A. Chojnowskim), „Inteligenci polscy milczą zupełnie”. Grudzień 1970 – styczeń 1971 w Szczecinie (2010), Artyści a Służba Bezpieczeństwa. Dziennikarze władzy – władza dziennikarzom. Studia, Warszawa 2010 (wraz z T. Wolszą), Środki masowego zakłamania. Gadzinówki w czasie stanu wojennego (2012), Twórcy na służbie, w służbie twórczości (2014). Koordynator ogólnopolskiego, Centralnego Projektu Badawczego IPN „Aparat władzy wobec środowisk twórczych, dziennikarskich i naukowych”.

Krzysztof Polechoński – dr hab., historyk literatury, pracownik Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Wrocławskiego. Opublikował monografie: Żywot człowieka uzbrojonego. Biografia, twórczość i legenda literacka Sergiusza Piaseckiego (2000), Pisarz w czasach wojny i emigracji. Ferdynand Goetel i jego twórczość w latach 1939–1960 (2012) oraz – wspólnie z W. Kunickim – dwutomowe studium recepcyjne i antologię tekstów Ernst Jünger w publicystyce i literaturze polskiej lat 1930–1998 (2000). Opracował książkowe wydania tekstów rozproszonych Sergiusza Piaseckiego i Utworów zebranych Eugeniusza Małaczewskiego (2008). Współredaktor edycji Dzieł wybranych Ferdynanda Goetla. Współautor wstępów do wyborów pism Józefa Piłsudskiego (razem z W. Suleją, 1999; wznowienie 2003) oraz Kazimierza Sosnkowskiego (wespół z J. Kirszakiem, 2009). Szkice, artykuły, recenzje, tłumaczenia z języka niemieckiego zamieszczał m.in. w „Odrze”, „Kresach”, „Arcanach”, „Frazie”, „Nowych Książkach”, „Stańczyku”, „Niepodległości”, „Orbis Linguarum”, „Pracach Literackich”, „Przeglądzie Zachodnim” oraz w tomach zbiorowych.

Indeks osób

Numery stron odnoszą się do wydania papierowego

A.S.  150, 163

Abakumow Wiktor 33

Abriszewski Krzysztof 159

Adamczyk Arkadiusz 65

Adamkiewicz Jan Krzysztof 154

Adenauer Konrad 49

Anders Władysław 32, 37, 39, 45, 49

Andrzejewski Jerzy 24, 117

Arkan Aleksander 40

Arnoldowa Maria 75

„AS” KO 181

Babiński Andrzej 154

Bajer Magdalena 81

Bajor 17

Bajora Stanisław 17

Balicki Stanisław Witold 24

Baliński Stanisław 76

Bałtroczyk Andrzej 179

Barańczak Stanisław 120, 146

Bartel Kazimierz 13, 125

Bartoszewski Hieronim 34

Bartoszewski Władysław 11, 68, 146

Bartyś Jan 226

Basak Adam 32

Baterowicz Marek 109

Bates John M.  87, 96

Batorowicz-Wołowiec Katarzyna 154

Bauman Zygmunt 203

Bażańska 92

Bąk Wojciech 24

Bednarek Stefan 8, 109, 151

Bednarz Piotr 236

Behan Dariusz 190

Beksa Andrzej 237

Benka Urszula 163

Bereś Stanisław 125, 159

Beseler Hans Hartwig von 46

Białobrzeski Romuald 186–188, 190, 193, 194, 196

Białoszewski Miron 158

Bielawski Zygmunt 236

Bielecki Czesław 222, 224

Bielecki Zygmunt 153

Biełowicz Władysław 127

Bieńkowski Władysław 15, 16

Bierezin Jacek 145

Bierut Bolesław 32, 169

Błażejowska Justyna 154, 170, 206, 222, 227

Bobula Bogusław 224–226

Bocian Marianna („Janusz Bełczęcki”) 8, 115, 117, 131–151, 153, 155, 159, 161, 165

Bodnicki Władysław 122

Boguszewska Helena 24, 57

Bojanowska Małgorzata 41

Bolecki Włodzimierz 17

Borowski Adam 211, 216, 222, 234

Borowski Kazimierz 218, 219

Bortkiewicz Jan 131

Bourdieu Pierre 109

Boy-Żeleński Tadeusz 13

Bór-Komorowski Tadeusz 31

Brandys Marian 211

Bratko Józef 36

Bratny Roman 67–70

Braun Kazimierz 8, 232, 233, 236

Breza Tadeusz 24, 67, 84

Brochwicz-Kozłowski Stanisław 47

Brodzka Alina 72

Brodzki Stanisław 49

Brzeziński Zbigniew 29

Brzękowski Jan 145

Brzoza Stefan 227

Brzozowski Stanisław 69

Budrowska Kamila 8, 96, 97

Bujak Zbigniew 224

Bukowska Anna 16

Bunsch Jacek 239

Bunsch Karol 122

Burdecki Feliks 26, 39, 46–48, 74

Burek Tomasz 72

Burnetko Krzysztof 204

Butryńczuk Bogdan 147

Cabaj Romuald 122

Cary Lucian 31

Cat-Mackiewicz Stanisław 66, 116

Cecelski 103

Chabik Adam 238

Chaciński Stanisław 147

Chibowski Marek 186

Chlebowski Bronisław 138

Chłosta-Zielonka Joanna 183, 184

Chojnowski Andrzej 118, 125, 154, 159

Chojnowski Zbigniew 175

Choromański Michał 66

Choynowski Piotr 39, 42, 54

Chruszczyński Andrzej 126

Ciesielski Wojciech 188

Ciesielski Zenon 78

Ciołek Erazm 202

Cyprian Tadeusz 32

Cywiński Bogdan 143

Czachowska Jadwiga 67, 111

Czachowski Kazimierz 24

Czarnecki Joseph 240

Czarnik Oskar Stanisław 143

Czermińska Małgorzata 68, 168

Czuchnowski Marian 145

Czyżewski Andrzej 188

Danielewicz Danuta 99

Danilewicz-Zielińska Maria 81

Dąbrowska Maria 24, 25, 57, 74, 75, 96, 106

Dąbrowska Natalia 56

Dąbrowski Franciszek 204

Degler Ewa 151

Degler Janusz 239, 241

Dejmek Kazimierz 117, 206, 234

Dering 48

Derra Aleksandra 159

Dobrzyński 94, 97, 103, 105

Domagalski Włodzimierz 205, 206

Drahan Roman 114, 117, 147

Drewnowski Tadeusz 57, 75

Dreżewski Ryszard 215

Dróżdż Stanisław 147, 160, 161

Dubowik Henryk 162

Duracz Teodor 16

Dybciak Krzysztof 156

Dyboski Roman 81

Dybowski Stanisław 85

Dyczek Ernest 147, 153, 155, 164, 165

Dziedzic Tomasz 241

Dzitka Bogdan 182

Dziurok Adam 143

Erdman-Walendowska Anna 211

Eustachiewicz Lesław 72

Falkowski Andrzej 236

Fałkowski Mateusz 206, 222, 224–227

Fedorowicz Jacek 227

Fenikowski Franciszek 122

Fennig Henryk 150

Ferenc Teresa 147

Fik Marta 118

Filek Jakub (o. Otto od Aniołów) 20

Flaszen Ludwik 115, 142, 147

Forbes Donald 240

Franaszek Piotr 169

Frank Hans 46

Frasyniuk Władysław 236

Friszke Andrzej 195, 222, 241

Frühling Jacek 19

Gajda Krzysztof 201, 202, 204, 207, 212

Gała Henryk 116

Gałczyński Konstanty Ildefons 166

Gałecki Jerzy 163, 166–169

Gałek Janusz 141, 163

Gałęzowski Marek 11, 25, 71, 75, 143

Gandhi Mahatma 42

Garbala Marek 134

Gardło Manfred (TW „Mirek”) 208, 209

Gawroński Alfred 168

Gąsiorowski Krzysztof 177

Gerard-Gierut Stanisław 115, 150, 151

Gide André 67

Giedroyc Jerzy 29

Giełżyński Wojciech 117

Gieszczyńska Renata 175

Głowacki Andrzej 142, 143, 149

Głowiński Michał 156

Godyń Hipolit (Apoloniusz) 22

Goebbels Joseph 28, 46, 74, 75

Goetel (Winowski) Roman 19, 56, 59, 62–65, 71

Goetel Ferdynand 8–81

Goetel Jadwiga 71

Goetel Walery 18–20, 30, 57, 63, 65, 70, 74, 75

Goetel-Dąbkowska Elżbieta 19, 56, 58, 59, 62–65, 71

Goetel-Kopffowa Maria 30, 71

Goethe Johann Wolfgang 158

Goetlowie 44

Golczewski Kazimierz 49

Goliński Leszek 122

Golon Mirosław 25, 27, 34, 36

Gołębiewski Jakub 232

Gołubiew Antoni 186

Gomułka Władysław 69

Gontarczyk Piotr 204, 211

Gorszenin Konstantin 33

Gorzechowski Jan Tomasz 96

Gottesman Gustaw 118

Górdziałek Józef 119

Grabowski Alfred 17

Grabowski Bolesław 111

Grotowski Jerzy 117

Grot-Rowecki Stefan 9

Grydzewski Mieczysław 40, 41, 60, 61

Grzegorczyk Piotr 69

Grzędziński January 116

Gut Władysław 21, 22

Habielski Rafał 61, 81

Hájek František 26, 34

Halecki Oskar 72

Haller Józef 69

Hałasowa Magdalena 160

Harbanowicz Justyna 156

Heck Dorota 8, 168

Heitler Hilary 26

„Heller” TW 115

Hemar Marian 44, 45

Herbert Zbigniew 162

Herbst Lothar 134, 135, 145, 147, 155, 240

Hernas Czesław 112

Hierowski Zdzisław („(ki)”) 47

Hitler Adolf 42, 47, 51

Hłasko Marek 72

Hoffman Paweł 95

Hofmokl-Ostrowski 47

Holzer Jerzy 188

Hołubowiczowa 65

Hrabyk Klaudiusz 31, 69, 70

Huysmans Joris-Karl 67

Ingarden Roman 163, 167, 169

Inglot Mieczysław 45

Irzykowski Karol 67–69

Isakiewicz Lech (TW „Kasander”) 119, 143, 145, 151, 164

„Iskra” KO zob. Mickiewicz Józef

Iwański Tadeusz 21

Iwaszkiewicz Jarosław 24, 40, 41, 69, 70, 106, 204

Jabłokow Anatolij 33

„Jacek Joachim” zob. Kubikowski Zbigniew

„Jakub Broniec” zob. Zazula Jan Michał

Jan Paweł II 236

„Jan” TW 116, 119

Janda Krystyna 239

Janiak Agnieszka 156

Janicki Marian 142, 149

Jankowski Stanisław M.  22, 23, 29, 36

Jankowski Zbigniew 147

Janota Wojciech 78

„Janusz Bełczęcki” zob. Bocian Marianna

Jarosiński Dariusz 175

Jarosiński Zbigniew 93

Jaruzelski Wojciech 242

Jasienica Paweł 69, 91

Jasiński Stanisław 28, 34

Jastrun Mieczysław 16, 24

Jastrzębski Andrzej 216

Jauss Hans Robert 168

Jaworska Grażyna 203

Jaxa-Dębicki 64

Jażborowska Inessa 33

Jedlicki Krzysztof 81

Jeleń Bolesław 65

„Jerzy” TW, KO zob. Stapiński Andrzej

Jędrzejczak Stefan 112, 142, 145, 157, 161, 164

„JJ” KO 179

„JL” KS 179

Junosza-Stępowski Kazimierz 69

Jutrzenka-Trzebiatowski Antoni 187, 188, 194, 196

Kaczmarski Jacek 227

Kaden-Bandrowski Juliusz 52–54

Kajewski Piotr 125

Kajtoch Jacek 186

Kaliski Bartosz 204, 206

Kamas Ewa 236

Kamiński 88

Kamiński Aleksander 64

Kamiński Ireneusz Gwidon 122

Kamiński Łukasz 143, 156

Kaniowa Zofia 87, 91, 92

Kant Immanuel 167

Kapuścik Janusz 219

Kapuścińska Salomea 147

Kardela Piotr 8, 176, 177, 179, 184, 185, 187, 192, 194, 197

Karnecki Zbigniew 236, 241

Karólska Krystyna 191, 193

Karpiński Jakub 204–206

Karpowicz Bolesław 179, 181

Karpowicz Tymoteusz 8, 114, 115, 117, 118, 120, 142, 144, 157, 158, 161, 163

Karpowiczowa Maria 144

Karst Roman („rt”) 41

„Kasander” TW zob. Isakiewicz Lech

Kasztenna Katarzyna 168

Kawczyński Antoni 30, 31

Kawczyński Jan 31

„KB” KS 179

Kelera Józef 114, 115, 117, 120, 142, 147

Kelus Aleksandra 201

Kelus Jan Krzysztof 8, 201–228

Kelus Tadeusz 201, 225

„(ki)” zob. Hierowski Zdzisław

Kiełkowski Lucjan 160

Kierc Bogusław 155, 235, 238, 240–242

Kierc Danuta 235, 239, 241

Kierczyńska Melania 101

Kirchner Hanna 72, 90, 99, 100, 105

Kirsanow Stiepan 33

Kisielewski Stefan 23, 25, 26, 29, 30, 35, 36, 65, 146

Kisielewski Tadeusz 30

Klafkowski Alfons 196

„Klaudiusz” TW zob. Łuczak Stefan

Kledzik Maciej 9

Klementowski Robert 110, 117

Kleyff Jacek 227

Kłosowski Tadeusz 208

Kola Andrzej 25

Kolberger Krzysztof 239

Kolbuszewski Jacek 78

Kolińska Krystyna 20–22, 56, 81

Komasa Wiesław 134

Kondracki Wojciech 85

Kondziela Tadeusz 239

Konnak Paweł („Koñjo”) 232

„Koñjo” zob. Konnak Paweł

Kopff Andrzej 30

Korboński Stefan 35

Kornacki Jerzy 24, 57

Kortyka Stanisław 159, 160

Korzeniewska Ewa 74–76

Kos Jerzy Bogdan 147

Kossak-Szczucka Zofia 52, 64–66

Kossecki Józef 153

Kostewicz Danuta (TW „Zabłocki”) 164, 165

Koszutski Kazimierz 113, 153

Kościałkowski Stanisław 69

Kot Stanisław 72

Kotarba Ryszard 22, 23, 29, 36

Kotowicz Waldemar 118, 121, 150, 164

Kott Jan 16, 24

Kozioł Urszula 113, 115, 117, 118, 120, 142, 147, 164

Kozłowska E.  89

Kozłowski Jan 216

Kozłowski Leon 13, 14, 47

Kozłowski Maciej 13, 204–206

Koźniewski Kazimierz 80, 122

Kraft Ottokar von 46

Krall Hanna 118

Kraskowska Ewa 96

Krasnodębski Paweł 160

Kresowaty Zbigniew 132

Krobot Ivo 239

Kroll Bogdan 10

Kropiwnicki Maciej 153

Kruczkowski Leon 24

Kruk Eliza 190

Kruk Erwin 8, 175–198

Kruk Herman 189–192

Kruk Michał 177, 181

Kruk Swietłana 178, 180, 181, 184, 190

Kruk Tomasz 190

Krukowie 191

Krynicki Ryszard 146

„Krzysztof Szwed” TW 224

Krzysztoń Antonina 227

Krzywicka Irena 24

Krzyżanowski Adam 29, 36

Krzyżanowski Julian 24, 76, 77

Kubajak Anna 22

Kuberski Jerzy 169

Kubikowski Andrzej 111

Kubikowski Jan Jerzy 111

Kubikowski Mikołaj 111

Kubikowski Zbigniew („Jacek Joachim”) 8, 109–127, 142, 147, 157

Kuczyński Bogusław 67

Kukiel Marian 72

Kukurowski Stanisław 117

Kulczycka Julia 63

Kuncewiczowa Maria 66

Kunda Bogusław Sławomir 145

Kurowski Edward 113

Kurowski Stefan 32

Kurtyka Janusz 36

Kusek Karolina 145

„Kustosz” TW zob. Przekaziński Andrzej

Kuta Cecylia 8, 154, 170

Kutwa Romuald 215

Kwiatkowski Tadeusz 19

Lalak Mirosław 81

Langowska Grażyna 187, 194, 196

„Las” TW 179, 182

Lasota Irena 206

Latour Brunon 109, 159

Lebiediewa Natalia S.  28

Legutko Grażyna 62

Lenartowicz Teofil 138

Lenin Włodzimierz 93

Lepecki Mieczysław Bohdan 66

Leszin-Koperski Jerzy 165

Leśmian Bolesław 158

Leśniewski Władysław 189, 190, 192, 193

Lewszecki Jerzy 51, 57

Ligarski Sebastian 8, 110, 117, 118, 125, 154, 156, 159, 179, 239

Lipski Jan Józef 211

„LT” KS zob. Turkowski Leonard

Lubieniecki Józef 187, 196

Lubowiecka Jadwiga 154

Lutogniewski Tadeusz 147

Ładyńska Joanna 235

Łaszyn Władysław 196

Łątkowska Mirosława 205, 211, 216, 222

Łęczycka Maria 147

Łobodowski Józef 71

Łoziński Józef 155, 164

Łuczak Stefan (TW „Klaudiusz”) 179, 182, 185

Łukasiewicz Jacek 115, 117, 118, 120, 125, 142, 147, 161, 164

Łukasiewicz Krzysztof 109

Łukaszewicz Bohdan 194, 197

Łukaszewicz Jerzy 118

Łukaszewicz Zenon 125

„(m.)” zob. Misiorny Michał

Maak Marian 46

Mach Wilhelm 67, 97, 101–106

Machay Ferdynand 20

Maciąg Włodzimierz 125

Maciejewski Janusz 68

Mackiewicz Józef 9, 16, 28, 48, 69

Maczek Stanisław 201

Majchrowski Krzysztof 188

Majski 103

Makowiecki Andrzej 125, 235, 238, 240, 242

Malczewski Rafał 73

Małaczewski Eugeniusz 38, 52, 81

Małcużyński Karol 31, 63–65

„Maria” TW 179, 182

Markiewicz Henryk 67

Markow 34

Marszałek R.  119

Martini Roman 22, 25, 27, 28, 34–37

Marynowska Ewa 30, 81

Maślińska Irena 125

Materski Wojciech 28

Matulewicz Tadeusz 81

Matuszewski Ryszard 52–54

Mayr Iga 236

Mazanowski Antoni 38, 39

Mazanowski Mikołaj 38, 39

Mazowiecki Tadeusz 185

Mazurek Bogdan 196

„Melpomena” TW 163

Melski Stanisław 236, 239–242

Michalski Jan 145

Michnik Adam 206

Mickiewicz Adam 40

Mickiewicz Józef (KO „Iskra”) 177, 179

Mierkułow Wsiewołod 33

Mikołajek Tadeusz 113, 122

Mikurda Kuba 153

Miller Jan Nepomucen 116

Miłosz Czesław 19, 24, 72, 112, 145

Miłoszewska Zofia 25

„Mirek” TW zob. Gardło Manfred

Misiorny Michał („(m.)”) 80

Mitzner Zbigniew 46, 47

Młodożeniec Stanisław 66

Mochnacki Maurycy 42

Moczarski Kazimierz 118, 121

Moraczewski Jędrzej 125

Morawska J.  88, 89

Mosdorf Jan 47

Motyka Lucjan 118

Mróz Andrzej 204

Mujżel Jan 188

Musiał Filip 143

Mussolini Benito 52, 54

Mysiakowska Jolanta 232

Myszkowski Rafał 20

Nałęcz Daria 97

Nałkowska Zofia 8, 24, 67, 68, 84–106

Nałkowski Wacław 42

Naryński Damian 117, 118

Nawrocki Witold 119

Nietzsche Fryderyk 144

Niewęgłowski Wiesław A.  232

Niewiadowski Andrzej 73

Nowacki Bolesław 208

Nowaczyński Adolf 12, 47, 53

Nowakowski Marek 110, 118, 154

Nowakowski Zygmunt 38, 39, 72

Nowicki K.  119

Nowicki-Nienacki Zbigniew 180

Nuwel Leonard 208

Odolska Wanda 49

Ogrodziński Władysław 181, 184, 186

Olędzki Mirosław 133

Olszewski Jan 222

Olszewski Michał 223

Onyszkiewicz Janusz 226

Orski Mieczysław 120, 121, 164

Orwell George 197

Ossendowski Ferdynand Antoni 38, 52, 76

Ostojski Tadeusz 187

Ostrowski Eryk 135

Otwinowski Stefan 24

„p” 41

Pachlowski Jerzy 181, 182

Paczkowski Andrzej 143

Paliwoda-Matiolański Piotr 46

Panufnik Andrzej 72

Papée Stefan 38, 39

Parandowski Jan 24

Paukszta Eugeniusz 122

Paweł, św. 139

Pawełczyńska Anna 219

Pawlicki Aleksander 96

Pawłowski Włodzimierz 126

Peiper Tadeusz 158

Pelc Janusz 93

Petrykat Edwin Tomasz 235, 238, 240–242

Piasecki Julian 11

Piasecki Stanisław 47

Piechowski Jerzy 81

Piekarczyk Józef (Konrad) 22

Piekarska Anna Karolina 232

Pietraszko Stanisław 109

Pietrosowa Nelli A.  28

Piklikiewicz 94, 95

Pikulski Stanisław 161

Pilarski Tomasz 21

Pinior Józef 236, 240

Piłsudski Józef 53, 54, 88, 91, 125, 216

„Pion” TW 208, 209, 228

Piotrowski Paweł 238

Piotrowski Stanisław 32

Platon 168

Pluta Jerzy 147, 154, 164

Pobóg-Malinowski Władysław 72

Pobóg-Wierzchowski Leszek 154

Podlaski R.  55

Podoski Julian 26

Polak Barbara 125

Polak Michał 15

Polechoński Krzysztof 8, 9, 49, 81

Popiełuszko Jerzy 227, 236

Popper Karl R.  168

Porębski Mieczysław 156

Prejs Marek 93

Probołowska 95, 97

Prorok Leszek 110, 125

Prusiński Tadeusz 191

Pruszyński Ksawery 40, 42

Przastek Daniel 232, 234–236, 240

Przyboś Julian 24

Pusłowski Ksawery 29

Pustoła Magda 153

Putrament Jerzy 186

Putrament Maria 33

Pytlakowski Jerzy 122

Przekaziński Andrzej (TW „Kustosz”) 232

Quisling Vidkun 46

Rackmann Piotr 217

Radziwinowicz Wacław 197

Rakowski Mieczysław Franciszek 233, 234

Rancière Jacques 109, 153

Rawicz Jerzy 40

Rawiński Marian 72

Reagan Ronald 170

„Regnis” zob. Singer Bernard

Reisler Ignacy 29

Relidzyński Józef 45

„RM”-„Marzena” TW 145

Robel Jan Zygmunt 33

Rodziewiczówna Maria 53

Rohoziński Janusz 123

Rokicki Konrad 96, 211

Romańska Małgorzata 232

Romaszewska Zofia 211, 223

Romaszewski Zbigniew 211, 223

Rosowska Ewa 28

Rostworowski Karol Hubert 53

Roszkowski Wojciech 143

Różewicz Tadeusz 113, 115, 117, 124, 147, 155

Różewicz Wiesława 124

„rt” zob. Karst Roman

Rubczewski Sergiusz 196, 197

Rudnicki Adolf 24

Ruth-Buczkowski Marian 63–66

Rymkiewicz Aleksander 182

Rzewuski Wacław 42

Sacha Władysław („TW „Sasza”) 185

Sadowska Ida 62

Safonow Grigorij 33

„Samotnik” KO 179, 181, 182

Sandauer Artur 91

„Sasza” TW zob. Sacha Władysław

Sawicki Jerzy 22, 27–33, 36

Seyfried Edmund 10

Seyfried Zygmunt 28

Siedlecka Joanna 7, 110, 125

Sienkiewicz Henryk 42

Sienkiewicz R.  188, 190, 193, 194, 196, 197

Siewierski Jerzy 125

Sikora Tadeusz 227

Sikorska-Kelus Urszula 206, 212, 220, 222, 225, 226

Sikorski Franciszek 155, 165

Sikorski Władysław 13, 14

Simbierowicz Hanna 176

Singer Bernard („Regnis”) 45–48

Siwek Aleksander 215, 218

Skałecki Władysław 160

Skarżyński Kazimierz 27

Skibiński Ziemowit 154

Skiwski Jan Emil 9, 15, 22–27, 37, 39, 40, 46, 48, 57, 74

Skoczyńska Halina 236

Skowron Eryk 21, 50–52, 57, 60

Skowronowa Halina 58

Skórzyński Jan 203, 204

Skwarczyński Henryk 110

Skwarczyński Zdzisław 109, 110

Słapianka Jolanta 35

Słobodnik Włodzimierz 44, 45

„Słomczyński” TW 116

Słonimski Antoni 70, 71, 73

Smolka Ewa Janina 46

Sobkowiak Czesław 126, 127, 141

Sokołowski Jerzy 182

Soszyński Aleksander (TW „Zenon”) 147–149, 154, 155, 160, 165

Sowa Jan 153

Sowadski 98

Sowiński Paweł 203, 204, 222

„SP” KS 179

Sprusiński Michał 126

Spychalski Mirosław 241

Srokowski Stanisław 113, 147, 155, 164, 182, 183

Stabryła Stanisław 125

Stachura Edward 186

Staff Leopold 85, 106

Stalin Józef 16

Staniszewski Andrzej 32, 180, 186

Stankiewicz Ryszard 179

Stapiński Andrzej (TW, KO „Jerzy”) 208–210, 215, 216, 219, 220

Starostecki Tadeusz 122

Staszczak Teresa 154

Staszewski Wojciech 203, 216, 221

Stefan Batory 53, 54

Stefczyk Władysław Jan 91

Stelmasiak Anna 203, 221

Stempowski Jerzy 71

Stępień Marian 7

Stępień Mieczysław 115, 142

Stone Robert 227

Stradecki Janusz 72

Strasz Małgorzata 203, 204

Strauchold Grzegorz 110, 121, 123

Strońska Anna 182

Stroński Stanisław 45

Stróżewski Władysław 168

Strzyżewski Tomasz 72

Studnicki Władysław 41, 46, 48

Styczeń Janusz 155, 164

Suleja Włodzimierz 113

Sułkowski Tadeusz 69

Sułkowski Witold 145

Swinarski Artur Maria 72

Szałagan Alicja 67, 94, 98, 99, 111

Szapiro Paweł 15

Szargut Zygmunt 24

Szarota Tomasz 23

Szaruga Leszek 145

Szatkowski Henryk 14

Szatrawski Krzysztof D.  32

Szczepański Jan Józef 110

Szczesiak Edmund 58

Szcześniak Andrzej Leszek 34

Szczypiorski Andrzej 118, 121

Szebesta Adam 34

Szeniawski Jan 192

Szenwald Lucjan 40

Sziling Jan 25

Szlajfer Henryk 206

Szmydtowa Zofia 75

Szpakowska Małgorzata (właśc. Maria Małgorzata) 205

Szumańska Ewa 115, 117, 142, 164

Szwarc Karol 27

Szwed Leon 114, 115, 117, 142, 147

Szweykowski Zygmunt 75

Szymański Wiesław Paweł 81

Szymański Zygmunt 180–182, 184, 185

Szymborski Krzysztof 205, 206

Szymkiewicz Jarosław 236

Szymocha Zdzisław 197

Śmigielski Zbigniew Wojciech 141

Światycka Renata 92, 98, 100, 102––104

Świątkowski Henryk 27, 28, 36

Świętochowski Aleksander 42

Tarski 16

Tatarkiewicz Władysław 169

Tejchma Józef 118

Tomala Stanisław 119

Tomasik Paweł 204

Tomaszewska Lena 154

Tomkowski Jan 151

Towpik Józef 209, 213, 214

Trepiński Antoni 39

Trościanko Wiktor 16

Trzciński Teofil 24

Trzeciak Stanisław 14

Trznadel Jacek 7, 31, 34, 62, 81, 111, 123, 126

Turkowski Krzysztof 236

Turkowski Leonard (KS „LT”) 179, 180

Tuwim Julian 85, 106

Tworkowska Maria 205, 206

Urban Jerzy 240

Urbaniak Paweł 110

Urbanowski Maciej 18, 24, 81

Vincenz Stanisław 71

„(w)” 51

W.G.  50

Wajda Andrzej 239

Walendowski Tadeusz 211

Wałęsa Lech 188, 211, 222

Wańkowicz Melchior 66, 211

Warakomski Romuald 22

Warot Paweł Piotr 175, 179

Wasilewska Wanda 11, 12, 14, 15

Wasilewski Witold 28, 32

Wasylewski Stanisław 39

Waśkiewicz Andrzej Krzysztof 154, 165

Ważyk Adam 18–20, 24

Weber Max 221

Wiejak Czesław 188

Wieniawa-Długoszowski Bolesław 125

Wierzyński Kazimierz 45, 72, 76

Więckowski Andrzej 141

Więcław Marcin 18

Wiktor Adam 236

Wiktor Jan 24

Wilamowitz-Moellendorff Ulrich 168

Wilhelmi Janusz 104

Wilk Andrzej 235, 239

Winowska Halina 17–21, 30, 31, 55, 56, 58–64, 71

Winowski Roman zob. Goetel Roman

Wirpsza Witold 145

Witkiewicz Stanisław Ignacy 155

Wittlin Józef 72

Włodek Maciej 204, 206

Wodziński Marian 23

Wohnout Wiesław 71

Wojtas Helena 34

Wojteczek Justyna 209

Wolniak Agnieszka 158

Wolniak Henryk 8, 147, 153–170

Wolniak Janusz 170

Wolniak Marianna z d. Ciślak 156

Wolniak Michał Bożydar 169

Wolniak Sebastian 158

Wolniak Stanisław 156

Wolsza Tadeusz 34, 179

Wołodźko-Butkiewicz Alicja 33

Wołoszyński Roman 112

Worcell Henryk 113, 122, 147, 164

Woroszylski Wiktor 180

Woszczyński Bolesław 28

Wójcicki Bolesław 34

Wójcicki Stanisław 75

Wróblewski Stanisław 35

Wujec Henryk 226

Wyka Kazimierz 24

Wysota Kazimierz 235

Wyszomirski Jerzy 41

Wyszynski Andriej 27, 28, 33

Wyszyńska Maria Antonina 154

Zabłocki Stefan 125

„Zabłocki” TW zob. Kostewicz Danuta

Zabłudowski Andrzej 206

Zaborowski Wojciech 163

Zagajewski Adam 118, 120, 146

Zagórski Jerzy 24, 26

Zaleski August 50

Zalewska Kalina 234

Zalewski Albin 149

Zaremba Piotr 126

Zaruba Jerzy 45

Zarzycki Edward 142, 143, 149

Zasadny Tadeusz 147

Zawada Andrzej 143

Zawieyski Jerzy 67

Zawodny Janusz Kazimierz 29

Zaworska Helena 72

Zazula Jan Michał („Jakub Broniec”) 223

Zdybel 17

Zechenter Witold 24, 73, 74

„Zenon” TW zob. Soczyński Aleksander

Ziemińska Dorota 154

Zioło Władysław 164

Ziółek Jerzy 178

Ziółek Zygmunt 40

Złakowski Zenon 175, 187, 196

Zoria Jurij 33

Zyglarski Władysław 13, 24, 26, 57

Żaroń Piotr 9

Żaryn Jan 232

Żebracki Antoni 187, 193

„żłk” zob. Żółkiewski Stefan

Żmigrodzki Zbigniew 38

Żołnierowicz Jan 208

Żółkiewski Stefan („żłk”) 15, 16, 42, 43, 72, 91

Żytomirski Eugeniusz 24

Przypisy

Wstęp

[1] J. Siedlecka, Obława. Losy pisarzy represjonowanych, Wrocław 2002; M. Stępień, „Jak grecka tragedia”. Pisarz polski w sytuacji wyboru (1944–1948), Kraków 2005.

[2] J. Trznadel, Hańba domowa. Rozmowy z pisarzami, Paryż 1986.

Ścigany, szkalowany, przemilczany. Działania komunistów przeciwko Ferdynandowi Goetlowi

[1] Szerzej na ten temat zob. K. Polechoński, Ferdynand Goetel w Katyniu, „Arcana” 2009, nr 1.

[2] Jan Emil Skiwski wyjechał do Katynia z tą samą co Goetel pierwszą delegacją z Krakowa i Warszawy. Mieszkający na Wileńszczyźnie (a więc poza obszarem Generalnego Gubernatorstwa) Józef Mackiewicz przybył na miejsce zbrodni później, bo dopiero pod koniec maja 1943 r.

[3] Zob. F. Goetel, Raport z Katynia dla Polskiego Czerwonego Krzyża [do druku podał i notą poprzedził M. Kledzik], „Przekrój” 1989, nr 2297; por. także późniejszą, sporządzoną już na emigracji w 1946 r., wersję raportu: F. Goetel, Lot do Katynia, podał do druku P. Żaroń, „Przegląd Tygodniowy” 1989, nr 21.

[4] Relacja Seyfrieda odnaleziona została w zespole akt Biura Centrali RGO przechowywanym w Archiwum Akt Nowych – por. wstęp Bogdana Krolla do: Pierwsze sprawozdanie z Katynia. Raport Edmunda Seyfrieda, „Historia i Życie” 1989, nr 4 [dodatek do „Życia Warszawy” 1989, nr 47].

[5] F. Goetel, Czasy wojny, wstęp W. Bartoszewski, oprac. przypisów, posłowie M. Gałęzowski, Kraków 2005 (Dzieła wybrane, t. 3), s. 261.

[6] W. Wasilewska, Zgodny chór, „Wolna Polska” (Moskwa) 1943, nr 8.

[7] Zapowiedzi i rzeczywistość, „Wolna Polska” (Moskwa) 1943, nr 9.

[8] Ibidem (w oryginale cytowany passus wyróżniony pogrubionym drukiem).

[9] Na temat kontrowersyjnej postaci profesora archeologii i polskiego premiera z lat 1934–1935 zob. M. Kozłowski, Sprawa premiera Leona Kozłowskiego. Zdrajca czy ofiara, Warszawa 2005.

[10] Zapowiedzi i rzeczywistość... Nie sposób zajmować się prostowaniem zawartych w tym tekście, podobnie jak w innych tutaj cytowanych wypowiedziach, oszczerstw i insynuacji. Rzecz jasna Goetel bynajmniej nie „należał do najgorętszych entuzjastów polsko-niemieckiej przyjaźni” ani nawet nie „poświęcił tej sprawie wielu wymownych artykułów”, bo w swej obfitej publicystyce nie podejmował tej problematyki (również w swojej książce Pod znakiem faszyzmu, która drukowana była wcześniej w odcinkach na łamach prasy, nie rozpatrywał w zasadzie stosunków polsko-niemieckich); tak samo nie był nigdy „urzędnikiem magistrackim u okupantów”. Głównym celem artykułu była jednak nie demaskacja Goetla jako dyspozycyjnego literata na usługach hitlerowskiej propagandy, lecz ujawnienie i unieszkodliwienie „ciemnych i zbrodniczych machinacji” (czyli w istocie wszelkich działań i posunięć niezgodnych z interesami sowieckimi) władz emigracyjnych, o czym starał się przekonać anonimowy autor: „Widocznie więzi między hitlerowskimi kreaturami w kraju i za granicą udało się rozbudować. Widocznie rozszerzono stosunki i wpływy w sferach rządowych w Londynie, skoro rząd emigracyjny pana Sikorskiego stanął w jednym szeregu z Kozłowskim i Goetlem” (Zapowiedzi i rzeczywistość...).

[11] W. Wasilewska, Apologeci zdrady, „Wolna Polska” (Moskwa) 1943, nr 14.

[12] Eadem, Zgodny chór... Nie była to jedyna wypowiedź propagandowa Wasilewskiej o Katyniu w „Wolnej Polsce”. Pozostałe to: Zdrada, „Wolna Polska” 1943, nr 8; Mord w Katyniu, „Wolna Polska” 1944, nr 4. Wszystkie trzy zostały później przypomniane i przedrukowane razem, zob. M. Polak, Wanda Wasilewska o Katyniu. Przyczynek do pocztu renegatów polskich II wojny światowej, „Mars” 2002, nr 12.

[13] Wojna żydowsko-niemiecka. Polska prasa konspiracyjna 1943–1944 o powstaniu w getcie Warszawy, wybór i oprac. P. Szapiro, Londyn 1992, dok. nr 294, s. 278. Nie trzeba dodawać, że określenie Goetla „volksdeutschem”, a Skiwskiego „urzędnikiem wydziału propagandy” było wyłącznie inwektywą, niemającą nic wspólnego z rzeczywistością.

[14] Ibidem. Ulotka PPR została przytoczona w całości w artykule Komunizm a ZSRR („Komunizm a Polska” 1943, nr 3) przedrukowanym w cytowanym wyborze dokumentów.

[15] Pismo, wydawane przez Komitet Warszawski PPR, redagowane było przez Władysława Bieńkowskiego przy współpracy Stefana Żółkiewskiego. Ten ostatni wspominał później „zespół ludzi, który w okresie okupacji, od 1942 roku, wydawał związane z Partią czasopismo literackie »Przełom«. Wśród piszących tam byli: Jastrun, Kott, Wł. Bieńkowski, byłem ja, Duracz, Tarski” („Kuźnica” [rozmowa z S. Żółkiewskim], wywiad przeprowadziła A. Bukowska, „Nowa Kultura” 1955, nr 14).

[16] Pod znakiem faszyzmu. Ferdynand Goetel ma głos, „Przełom” 1943, nr 4.

[17] Protokół z posiedzenia Sądu Koleżeńskiego (10 XI 1945), cyt. za: W. Bolecki, Ptasznik z Wilna. O Józefie Mackiewiczu (Zarys monograficzny), wyd. II uzup., popr. i rozsz., Kraków 2007, s. 486.

[18] Informacje p. Alfreda Grabowskiego (rocznik 1925, w okresie wojny mieszkaniec Żoliborza z ul. Mickiewicza 50), przekazane w listach do K.P. z 6 VII, 9 VII i 17 VIII 2008 r., pozwalają ustalić, że w jednym z dwu lokali sutereny domu przy ul. Mickiewicza 56 mieścił się zakład fotograficzny „Foto-Mary” prowadzony przez mieszkającą tam parę młodych ludzi (panią Bajorę i pana Zdybla) oraz młodszych braci obojga; razem cztery osoby należące do PPR względnie nieformalnie związane z partią komunistyczną.

[19] List Alfreda Grabowskiego do K.P. z 6 VII 2008 r.

[20] Wypowiedź Haliny Winowskiej dla filmu telewizyjnego Ferdynand Goetel (z cyklu Kultura duchowa narodu, reż. M. Więcław, scen. M. Urbanowski, pierwsza emisja: 2 III 1996 r., Telewizja Polska, program I). Korzystam ze skryptu nagrania Haliny Winowskiej, udostępnionego mi uprzejmie przez prof. Macieja Urbanowskiego. Należy zaznaczyć, że zarejestrowany materiał był szerszy niż ten, który został ostatecznie wykorzystany w filmie.

[21] Ważyk od początku II wojny światowej przebywał na terenie ZSRR, gdzie był działaczem i funkcjonariuszem komunistycznym, m.in. od 1943 r. wchodził w skład sformowanego w Moskwie Związku Patriotów Polskich, pełnił funkcję oficera politycznego w I Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki w ZSRR, a następnie, od października 1944 r., po mianowaniu na stopień porucznika – w Głównym Zarządzie Polityczno-Wychowawczym Wojska Polskiego. 1 września 1944 r. na I walnym zebraniu Związku Zawodowego Literatów Polskich w Lublinie został wybrany na sekretarza zarządu tymczasowego Związku, a w styczniu następnego roku zjawił się w zajętym przez wojska sowieckie Krakowie jako przedstawiciel nowej władzy, który oficjalnie – jak określał jego krakowską misję Jacek Frühling – „z ramienia partii i rządu ma zorganizować w mieście życie kulturalne” (J. Frühling, W moim kalejdoskopie, Warszawa 1964, s. 95).

[22] Ta data pojawiła się w podanym w prasie do publicznej wiadomości liście gończym: „Według posiadanych informacji [Ferdynand Goetel] wyjechał dnia 21 stycznia 1945 r. z Krakowa i znajdować się może w najbliższych okolicach Warszawy” (Listy gończe, „Dziennik Polski” [Kraków], [15 VII] 1945, nr 158).

[23] Ówczesna charakterystyczna postać Ważyka została utrwalona w licznych wspomnieniach. Następująco opisał go Tadeusz Kwiatkowski: „Ważyk, niski, o pałąkowatych nogach, nosił nagan w kaburze, która zwisała mu do kolan” (T. Kwiatkowski, Panopticum, Kraków 1995, s. 193). Z tego czasu zapamiętał go też Czesław Miłosz: „[...] nagle trafiłem na kogoś w mundurze oficera polskiej armii, przybywającego ze wschodu. Był to malutki człowieczek, ogromny nagan obijał mu się o łydki. Adam Ważyk ! Rzuciliśmy się sobie w objęcia” (C. Miłosz, Zaraz po wojnie. Korespondencja z pisarzami 1945–1950, Kraków 1998, s. 464).

[24] Wypowiedź Haliny Winowskiej dla filmu telewizyjnego Ferdynand Goetel... Opowieść Winowskiej w bardzo zbliżonej wersji spisała także Krystyna Kolińska: „Do mieszkania weszło trzech mężczyzn: jeden w mundurze, dwaj po cywilnemu. Ten w mundurze był znanym mi jeszcze przed wojną poetą Adamem Ważykiem. »Czy tu mieszka Goetel ?« – usłyszałam. »Tak« – odpowiedziałam spokojnie, choć serce mocno kołatało, i dodałam zaraz przytomnie: »Wyjechał do Warszawy przygodną ciężarówką«. I wtedy odwrócili się błyskawicznie, du... du... du... butami po schodach; tak szybko zbiegli, jakby go chcieli dogonić. Po kilku minutach pojawił się Ferdynand. »Co się stało, Halusiu ?« – zapytał, widząc moją bladą, zmienioną twarz. Opowiedziałam mu moją wizytę szeptem, jakbym bała się, że oni usłyszą. »Biegnij, Ferdziu, do kościoła Mariackiego, tam czekaj ! Coś się wymyśli, jak wróci Walery«” (K. Kolińska, Parnas w Oborach, Warszawa 2000, s. 94).

[25] Z natury rzeczy fakty te były utrzymywane w ścisłej tajemnicy. Zapytany o możliwość potwierdzenia pobytu Goetla oraz innych osób chroniących się w krakowskim klasztorze, o. Rafał Myszkowski OCD, ówczesny przeor klasztoru Karmelitów Bosych w Krakowie, odpisał 10 II 2009 r. w liście elektronicznym do K.P.: „[...] nie da się ustalić żadnych faktów. W tym czasie, nawet jeśli ojciec przeor ukrywał kogoś w klasztorze, to ze względów bezpieczeństwa nie informował o tym nikogo, a tym bardziej nie ma o tym wzmianki w kronikach lub dokumentach”. Natomiast potwierdzał to w swej relacji, notowanej w październiku 2012 r. i przesłanej K.P. drogą elektroniczną, ojciec senior Jakub Filek OCD (imię zakonne: Otto od Aniołów) z tego samego klasztoru: „Fakt ukrywania się pisarza F. Goetla w naszym klasztorze przy ul. Rakowickiej od stycznia do grudnia 1945 r. jest mi znany, ponieważ w tym okresie przyjeżdżałem często do Krakowa w celu posługi duszpasterskiej. Z samym panem Goetlem, ukrywającym się tutaj, nie zetknąłem się, gdyż wszyscy, którzy ukrywali się w tym klasztorze, byli wysiedleńcami z Poznania i uciekinierami z Kresów i mieszkali w odosobnionym miejscu klasztoru. Po wtóre, zakonnikom, a tym bardziej klerykom, którym wtedy byłem, nie wolno było stykać się z wyżej wspomnianymi osobami ani pytać o nich. [...] Potwierdzam informację, że ks. Ferdynand Machay, zaprzyjaźniony z bratem pisarza Walerym, rzeczywiście pomógł umieścić pisarza u nas w klasztorze, chociaż go nie widziałem”. Warto zaznaczyć, że w przytaczanym świadectwie pojawiają się pewne nieścisłości, które trzeba kłaść na karb sędziwego wieku autora relacji, co tłumaczy możliwość popełnienia pomyłki ze względu na zatarcie się niektórych szczegółów w pamięci. Widać to szczególnie w następującym fragmencie: „Gdy wojska bolszewickie, idące od Jasła, wkroczyły do Krakowa, Goetel znikł z klasztoru. Nie wiem, czy uciekł za granicę”. W istocie Ferdynand Goetel ukrywał się w klasztorze już po opanowaniu Krakowa przez Armię Czerwoną, w czasie instalowania nowej, komunistycznej władzy.

[26] Czy pisarz opuszczał klasztorną kryjówkę lub wyjeżdżał poza Kraków do czasu ucieczki z Polski ? Przekaz rodzinny tego nie potwierdza, jednak Tadeusz Iwański, znajomy Goetla z okresu międzywojennego i lat II wojny światowej, w złożonym na polecenie funkcjonariusza Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego oświadczeniu stwierdził, że „się widział z Goetlem w Warszawie na krótko przed wyjazdem jego za granicę (Goetel mu wówczas mówił, że nie widzi dla siebie możliwości pozostania w kraju)” (AIPN, 01255/327, Notatka nr 4 dotycząca czynności operacyjnych w sprawie Skowrona Eryka i Pilarskiego Tomasza wykonanych w okresie do 22 V 1954 r., sporządzona 27 V 1954 r., k. 1275).

[27] F. Goetel, Czasy wojny..., s. 220.

[28] K. Kolińska, Parnas w Oborach..., s. 95. Warto przy okazji wspomnieć, że spośród karmelitów w 1945 r. zostali aresztowani przez UB o. Władysław Gut, a także oo. Hipolit Godyń (Apoloniusz) i Józef Piekarczyk (Konrad); poza tym „wielu innych zakonników, którzy nie byli więzieni, podlegało jednak prześladowaniom przez SB na różny sposób” (A. Kubajak, Pod kontrolą Służby Bezpieczeństwa – lata powojenne [w:] R. Warakomski, Wileńskie dramaty w czasie wojny i w PRL. Komórka Legalizacyjna Sztabu Okręgu Wileńskiego Armii Krajowej w latach 1939–1947, Krzeszowice 2006, s. 242).

[29] Oba dokumenty zostały zreprodukowane w książce: S.M. Jankowski, R. Kotarba, Literaci a sprawa katyńska – 1945, Kraków 2003, wklejka po s. 112.

[30] Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dn. 31 VIII 1944 r. „o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego” (DzU RP, [13 IX] 1944, nr 4, poz. 16) został zmieniony dekretem z dn. 16 II 1945 r., którego art. 1 §2 miał następującą treść: „Kto, idąc na rękę władzy okupacyjnej niemieckiej, działał lub działa w inny sposób niż przewidziany w §1 na szkodę Państwa Polskiego albo osób spośród ludności cywilnej lub jeńców wojennych, podlega karze więzienia do lat 15, lecz na czas nie krótszy od lat 3, lub dożywotnio albo karze śmierci” (DzU RP, [10 III] 1945, nr 7, poz. 29). Przywołany §1 tego samego artykułu miał postać następującą: „Kto, idąc na rękę władzy okupacyjnej niemieckiej: a) brał lub bierze udział w dokonywaniu zabójstw osób spośród ludności cywilnej lub jeńców wojennych, w znęcaniu się nad nimi albo w ich prześladowaniu, b) działał lub działa na szkodę osób poszukiwanych albo prześladowanych przez władzę okupacyjną z jakichkolwiek przyczyn (z wyłączeniem ścigania za przestępstwa pospolite) przez ich wskazanie, ujęcie lub wywożenie – podlega karze śmierci” (ibidem). Zastosowanie dekretu sierpniowego PKWN komentował Tomasz Szarota: „Na podstawie tego właśnie dekretu sądzono potem i skazywano w Polsce nie tylko kolaborantów, ale także przeciwników politycznych i po prostu polskich patriotów. [...] Jest wielce prawdopodobne, że wykorzystywanie dekretu sierpniowego do zwalczania przeciwników komunistycznego reżimu, w tym żołnierzy legendarnej Armii Krajowej, nastąpiło na skutek sugestii czy nawet poleceń NKWD” (T. Szarota, Kolaboracja z okupantem niemieckim i sowieckim w oczach Polaków – wówczas, wczoraj i dziś [w:] idem, Karuzela na placu Krasińskich. Studia i szkice z lat wojny i okupacji, Warszawa 2007, s. 82).

[31] Listy gończe...

[32] S.M. Jankowski, R. Kotarba, Literaci a sprawa katyńska..., s. 130–131.

[33] Cyt. za: M. Urbanowski, Człowiek z głębszego podziemia. Życie i twórczość Jana Emila Skiwskiego, Kraków 2003, s. 100.

[34] Warto przytoczyć opinię historyka, analizującego m.in. konsekwencje prowadzonego przez prokuratora Martiniego śledztwa w sprawie polskich uczestników delegacji do Katynia w kontekście komunistycznej propagandy: „nie bez znaczenia dla ówczesnej propagandy był fakt, że liczni przedstawiciele polskiej elity intelektualnej po tym śledztwie wiedzieli, że na temat Katynia lepiej uczciwie się nie wypowiadać” (M. Golon, Zbrodnia katyńska w propagandzie PRL (1944–1989). 45 lat fałszowania historii [w:] Charków – Katyń – Twer. W sześćdziesiątą rocznicę zbrodni, red. A. Kola, J. Sziling, Toruń 2001, s. 34, przyp. 52).

[35] Zwraca również uwagę i zastanawia, iż w znanych pamiętnikach, dziennikach i innych publikacjach przesłuchiwanych pisarzy prawie nikt – poza Marią Dąbrowską (lapidarny zapis w Dziennikach) i Stefanem Kisielewskim (późniejszy artykuł wspomnieniowy o Goetlu) – nie odnotował ani nie odniósł się do samego składania zeznań w sprawie kolegów po piórze.

[36] O tym, że takie próby klasyfikacji pisarzy w kontekście ich przydatności politycznej i lojalności wobec nowej władzy były wówczas podejmowane, świadczy sporządzona przez Zofię Miłoszewską 3 XII 1945 r. opinia o kilkunastu literatach, przeważnie Oddziału Krakowskiego ZZLP, których można wykorzystać na rzecz poparcia PPR w kampanii wyborczej do Sejmu Ustawodawczego. Dokument znajduje się w Archiwum IPN w Warszawie; został też opublikowany, zob. M. Gałęzowski, Literaci dla PPR, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2004, nr 11.

[37] Na szczególne podkreślenie zasługują w tym względzie zeznania Jerzego Zagórskiego, Stefana Kisielewskiego i Władysława Zyglarskiego.

[38] Widoczne jest to m.in. w ówczesnych publikacjach prasowych o wyraźnie dezinformującym charakterze, drukowanych choćby w krakowskim „Dzienniku Polskim”. Zob. np. Uczony czeski potwierdza: zbrodni katyńskiej dokonali Niemcy, „Dziennik Polski” 1945, nr 178 (dotyczy oświadczenia profesora medycyny sądowej Františka Hájka, czeskiego uczestnika zorganizowanej przez Niemców międzynarodowej komisji ekspertów prowadzącej w kwietniu 1943 r. badania w Katyniu, który odwołał swoją wcześniejszą opinię); J. Podoski, Najohydniejsi fałszerze świata. Nie tylko mordercy i złodzieje, „Dziennik Polski” 1945, nr 154 (rozmowa z Hilarym Heitlerem, ujawniającym rzekomo zasłyszane w obozie w Sachsenhausen „rewelacje” o masowym fałszowaniu przez Niemców legitymacji polskich oficerów oraz szyciu polskich mundurów wojskowych, w które mieli zostać przebrani, a następnie rozstrzelani i pochowani w Katyniu Żydzi z Białostocczyzny).

[39] M. Golon, Zbrodnia katyńska..., s. 32.

[40] 1945 sierpień 15, Moskwa. – Notatka zastępcy komisarza ludowego spraw zagranicznych ZSRR A. Wyszynskiego o rozmowie z ministrem sprawiedliwości RP H. Świątkowskim i prokuratorem J. Sawickim w sprawie zbrodni katyńskiej [w:] Katyń. Dokumenty zbrodni, t. 4: Echa Katynia, kwiecień 1943 – marzec 2005, oprac. W. Materski, E. Rosowska, B. Woszczyński, N.S. Lebiediewa, N.A. Pietrosowa, Warszawa 2006, s. 343.

[41] W. Wasilewski, Kłamstwo katyńskie – narodziny i trwanie [w:] Zbrodnia katyńska w kręgu prawdy i kłamstwa, red. S. Kalbarczyk, Warszawa 2010, s. 83–84.

[42] Cyt. za: F. Goetel, Czasy wojny..., s. 359. Inne (różniące się nieco od wyżej przytoczonego) tłumaczenie m.in. tego fragmentu przesłuchania Goetla przed Komisją Kongresu opublikowali Stanisław M. Jankowski i Ryszard Kotarba (Literaci a sprawa katyńska..., s. 66–67). Na to samo źródło (w oryginalnej wersji anglojęzycznej) powoływał się Janusz Kazimierz Zawodny, który pisał: „Docierano do osób, które miały bezpośredni kontakt z tą zbrodnią. W czerwcu 1945 roku władze zażądały, aby Ferdynand Goetel, polski pisarz, który widział mogiły katyńskie podczas niemieckich ekshumacji, »podpisał oświadczenie, że w Katyniu był przetrzymywany siłą i że przeświadczony był o fakcie, iż to Niemcy dopuścili się tej masakry«. Goetel natychmiast uciekł z Polski” (J.K. Zawodny, Katyń, przedmowa Z. Brzeziński, Paris 1989, s. 141 [cytat ze źródła na s. 155, przyp. 4]). Wbrew interpretacji Zawodnego wydaje się, że komunikat ze strony władz komunistycznych był formułowany nie wprost jak żądanie, lecz szczególnego rodzaju ultimatum, pozostawiające domysłom, co się stanie w wypadku nieprzyjęcia oferty.

[43] Pałac, którego właścicielem był Ksawery Pusłowski, mieścił się przy ul. Andrzeja Potockiego 10 w Krakowie.

[44] S. Kisielewski, O Ferdynandzie Goetlu (1890–1960), „Ład” 1990, nr 15. Tę wersję przedstawiła również w poświęconym Goetlowi artykule Ewa Marynowska: „W 1946 [zapewne w 1945 – przyp. K.P.] roku prokurator Jerzy Sawicki zaproponował młodszej córce pisarza z pierwszego małżeństwa swoisty układ: oskarżenie o kolaborację zostanie odwołane, a ojciec będzie mógł drukować książki, publikować artykuły i istnieć w życiu literackim kraju, gdy pisarz ogłosi, że zbrodnia na polskich oficerach w Katyniu została dokonana przez Niemców” (E. Marynowska, Cena prawdy. W stulecie urodzin, „Na Przełaj” 1990, nr 1). W tym miejscu należy sprostować informację podaną (bez wskazania źródła) przez Tadeusza Kisielewskiego, jakoby „w czerwcu 1945 r. Goetel podpisał oświadczenie, że twierdził, iż to Sowieci popełnili zbrodnię katyńską, zmuszony przez Niemców. Po ucieczce z Polski odwołał to oświadczenie” (T. Kisielewski, Katyń. Zbrodnia i kłamstwo, Poznań 2008, s. 204, przyp. gwiazdkowy). Trzeba wyraźnie zaznaczyć, że brak przekazów, a także przesłanek, by twierdzić, że Goetel złożył wówczas podobne oświadczenie, jak również nic nie wiadomo o odwoływaniu przezeń owego rzekomego zeznania.

[45] Cyt. za: J. Trznadel, Ferdynand Goetel [w:] idem, Spojrzeć na Eurydykę. Szkice literackie, Kraków 2003, s. 131, przyp. 20 (brak informacji, skąd zaczerpnięta została przytoczona relacja Winowskiej – być może z cytowanych w innych miejscach szkicu listów do autora). Dziennikarz, redaktor i literat Antoni Kawczyński w okresie okupacji niemieckiej założył i prowadził w centrum Warszawy lokal o nazwie „Rio Rita”, będąc jednocześnie zaangażowanym – podobnie jak jego brat Jan – w działalność konspiracyjną w strukturach Armii Krajowej (zob. F. Goetel, Czasy wojny..., s. 60–62, 69). W liście do Klaudiusza Hrabyka z 18 VII 1950 r. Goetel uzupełniał jeszcze jego charakterystykę: „[...] literat z Poznania, dobry przyjaciel, w czasie okupacji oficer AK, w czasie powstania tłumacz do pertraktacji z Niemcami w sztabie Bora-Komorowskiego” (Biblioteka ZNiO, Dział Rękopisów, 16328/II, Korespondencja K. Hrabyka, s. 393). Tuż po wojnie Kawczyński pełnił funkcję sekretarza Oddziału Poznańskiego ZZLP (zob. W Poznaniu i gdzie indziej..., „Życie Literackie” 1945, nr 1). W tym czasie należał do grupy polskich dziennikarzy, relacjonujących proces głównych hitlerowskich przestępców wojennych przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym (nb. po wielu latach powrócił do tych spraw – zob. A. Kawczyński, Katyń przed trybunałem w Norymberdze, „Orzeł Biały” [Londyn] 1979, nr 176 i 178). Inny ówczesny korespondent tego procesu pisał o nim: „Przyjechał z ramienia Zachodniej Agencji Prasowej Antoni Kawczyński, też chyba nie przypuszczając, że nie wróci już do Polski, że tu spotka żonę i poszukiwaną dotychczas bezskutecznie córkę wywiezioną do obozu koncentracyjnego, że tu, w Norymberdze, wyda córkę za mąż i że po różnych perypetiach cała rodzina wyląduje w dalekiej Kalifornii” (K. Małcużyński, Oskarżeni nie przyznają się do winy, wyd. V uzup., Warszawa 1976, s. 102). Jako pisarz był autorem powieści Mężczyźni dokoła Eweliny (Poznań [1934]) i Dannemora (Poznań [1937]; wyd. II, Poznań 1947) oraz opowiadań Sygnał przed świtem (Poznań 1937) i Dziewczyna z Bilbao (Poznań [1938]); przetłumaczył też powieści Luciana Cary’ ego Ring wolny (Poznań 1939; wyd. II, Poznań 1947) i Hrabia wraca na ring (Poznań 1948). Na wychodźstwie pisywał do czasopism emigracyjnych (np. Mur, który nie skruszał, „Życie” 1952, nr 31). Przebywając na obczyźnie, Goetel i Kawczyński pozostawali w kontakcie listownym.

[46] Wypowiedź Haliny Winowskiej dla filmu telewizyjnego Ferdynand Goetel...

[47] Na ten temat zob. A. Basak, Historia pewnej mistyfikacji. Zbrodnia katyńska przed Trybunałem Norymberskim, Wrocław 1993; idem, Zbrodnia katyńska przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze [w:] Biografia i historia. Studia i szkice o związkach literatury z przeszłością, red. A. Staniszewski, K.D. Szatrawski, Olsztyn 1997 („Studia i Materiały WSP w Olsztynie”, nr 129), s. 223–240.

[48] W. Wasilewski, Kłamstwo katyńskie – narodziny i trwanie..., s. 84.

[49] Komentarz w tej sprawie wydaje się na miejscu: „Jest rzeczą charakterystyczną, że sowiecka agentura w Warszawie, czyli »rząd« Bieruta, w dwudziestu rozdziałach swoich materiałów do oskarżenia niemieckich zbrodniarzy wojennych, złożonych na ręce głównych oskarżycieli Międzynarodowego Trybunału w Norymberdze, nie uważał za stosowne zająć się zbrodnią katyńską. Uznano widać zarówno w Moskwie, jak następnie w posłusznej Warszawie, że sprawa ta jest zbyt »delikatna«, aby dopuszczać na ten temat do głosu kogokolwiek poza jedynym oskarżycielem sowieckim” (Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów, przedmowa W. Anders, Londyn 1982, s. 263).

[50] I. Jażborowska, A. Jabłokow, J. Zoria, Katyń. Zbrodnia chroniona tajemnicą państwową, przeł. M. Putrament i A. Wołodźko-Butkiewicz, Warszawa 1998, s. 236.

[51] Ibidem, s. 236–237. Przy okazji warto wspomnieć, jak sowieckie służby specjalne działały na terenie Polski. Znany jest przypadek dr. Jana Zygmunta Robla, wybitnego toksykologa i chemika, który zabezpieczył w Państwowym Instytucie Medycyny Sądowej i Kryminalistyki dokumentację zebraną w czasie ekshumacji zwłok polskich oficerów i przywiezioną z Katynia do Krakowa. Został on 17 III 1945 r. wraz z najbliższymi współpracownikami aresztowany w Krakowie przez NKWD, był przetrzymywany i intensywnie przesłuchiwany przez trzy miesiące. Zarzucano mu „współpracę z AK oraz działalność wspólnie z Niemcami (kolaborację) zmierzającą do rozwikłania problemu katyńskiego” (T. Wolsza, „Katyń to już na zawsze katy i katowani”. W „polskim Londynie” o sowieckiej zbrodni w Katyniu (1940–1956), Warszawa 2008, s. 41).

[52] Potwierdzał to Hieronim Bartoszewski, inny uczestnik prac Komisji Technicznej PCK: „Dr Szebesta, z którym przecież po wojnie utrzymywałem kontakt, nigdy nie wracał do tego tematu. Nie chciał mówić” (Byłem w Katyniu. Rozmowa z dr. Hieronimem Bartoszewskim, lekarzem, członkiem Komisji Technicznej PCK w 1943 r., rozmawiała H. Wojtas, „Przegląd Tygodniowy” 1989, nr 18 [przedr. w: Katyń. Relacje, wspomnienia, publicystyka, wstęp i oprac. A.L. Szcześniak, Warszawa 1989, s. 189]).

[53] Były uczestnik zorganizowanej przez hitlerowców „Komisji katyńskiej” demaskuje metody inscenizowania prowokacji. Dr A. Szebesta o swoim pobycie w Katyniu, „Żołnierz Wolności” 1952, nr 69; Wywiad z lekarzem polskim, członkiem tzw. „Komisji polskiej” zorganizowanej przez hitlerowców dla zamaskowania zbrodni katyńskiej, „Trybuna Ludu” 1952, nr 80 (wywiad z Adamem Szebestą został włączony do propagandowej książki B. Wójcickiego Prawda o Katyniu, Warszawa 1952, s. 186–188); zob. też M. Golon, Zbrodnia katyńska..., s. 45.

[54] M. Golon, Zbrodnia katyńska..., s. 34. Autor powołuje się w tym miejscu na ustalenia i przypuszczenia innego badacza sprawy katyńskiej (J. Trznadel, Powrót rozstrzelanej armii (Katyń – fakty, rewizje, poglądy), Komorów [1994], s. 278).

[55] 5 II 1957 r. w odpowiedzi na kwestionariusz wysłany przez Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk w Warszawie Goetel napisał: „Po Powstaniu Warszawskim [...] dostaję się do Krakowa, gdzie pozostaję czas dłuższy, oczekując podjęcia sprawy Katynia przez nowo utworzony polski rząd. Gdy jednak prowadzący śledztwo w sprawie Katynia prokurator dr Martini zostaje zastrzelony, a sprawców jego śmierci, choć znanych, nie pociąga się do odpowiedzialności sądowej, opuszczam Polskę w grudniu 1945” (Archiwum IBL PAN, Odpowiedź Ferdynanda Goetla na ankietę IBL PAN z 5 II 1957 r.; kopia również w IPMS w Londynie, zespół: Goetel Ferdynand, kol. 425, t. 1). Należy sprostować, że Roman Martini został zamordowany przy użyciu sztyletu i klucza instalacyjnego, a nie zastrzelony.

[56] S. Korboński, W imieniu Kremla, Paryż 1956 („Biblioteka Kultury”, t. 13), s. 100–101.

[57] S. Kisielewski, O Ferdynandzie Goetlu... Dotychczas nie udało się zweryfikować tej informacji, tzn. potwierdzić istnienia takiego dokumentu.

[58] Niejasności wokół śmierci Martiniego nie rozwiewa poświęcona tej sprawie – opierająca się na dokumentach, choć dość jednostronna w interpretacji odrzucającej tezę o politycznym motywie zabójstwa – książka J. Bratki Dlaczego zginąłeś, prokuratorze ?, Kraków 1998. Por. także inne stanowiska wyrażone w publikacjach prasowych: L. Martini, Prawda o Katyniu w świetle dokumentu, „Tygodnik Powszechny” 1989, nr 27; J. Kurtyka, Katyń – jeszcze jeden dokument, „Tygodnik Powszechny” 1989, nr 30.

[59] M. Golon, Zbrodnia katyńska..., s. 35.

[60] S.M. Jankowski, R. Kotarba, Literaci a sprawa katyńska..., s. 132.

[61] Por. Cenzura PRL. Wykaz książek podlegających niezwłocznemu wycofaniu 1 X 1951 r., posłowie Z. Żmigrodzki, Wrocław 2002, s. 13 (tu pozycja: „397. Goetel Ferdynand. Wszystkie utwory”).

[62] Pisarze emigracyjni a literatura krajowa. Ankieta „Wiadomości”, „Wiadomości” (Londyn) 1958, nr 26.

[63] Synteza Mazanowskich miała wiele wydań, początkowo, od 1901 r. (wyd. I–VI) pt. Podręcznik do dziejów literatury polskiej. Wydanie VII z 1928 r. ukazało się w opracowaniu Mikołaja Mazanowskiego.

[64] O ostatnim okresie życia Zygmunta Nowakowskiego Papée napisał: „W czasie wojny emigrował i w Wielkiej Brytanii redagował »Wiadomości Polskie«, stając się nieprzejednanym przeciwnikiem porozumienia z Rosją. Kilka jego artykułów wyzyskała propaganda hitlerowska do swoich celów. Prędzej jednak od innych opozycjonistów zorientował się Nowakowski w beznadziejności dalszej walki z budowniczymi nowego życia w kraju i dał wyraz klęsce polityki londyńskiej” (S. Papée, Okres lat 1918–1947 [w:] A. Mazanowski, M. Mazanowski, Obraz literatury polskiej, wyd. VIII, t. 2, Kraków 1947, s. 820). Abstrahując od ścisłości faktograficznej i sposobu prezentacji pisarza, warto zauważyć, że w późniejszym, osobnym wydaniu tego szkicu cytowany fragment został znacząco zmieniony i skrócony, przybierając następującą postać: „W czasie wojny znalazł się Nowakowski za granicą. Prędzej jednak od innych opozycjonistów zorientował się w beznadziejności dalszej walki z budowniczymi nowego życia w kraju i dał wyraz klęsce polityki londyńskiej” (S. Papée, Współczesna literatura polska 1918–1947. Szkic informacyjny, Kraków 1948, s. 140).

[65] „Listę zmarłych »nieśmiertelnych« otworzył 25 XI 1935 r. Piotr Choynowski. W jego miejsce wybrano Ferdynanda Goetla” (S. Papée, Okres lat 1918–1947..., s. 699; idem, Współczesna literatura polska 1918–1947..., s. 19).

[66] W opracowaniu Stefana Papéego problem kolaboracji przywołany został w kontekście uchwały krakowskiego zjazdu literatów: „We wrześniu 1945 r. Kraków organizuje I Zjazd delegatów Związku Zaw[odowego] Literatów Polskich, na którym uchwalono deklarację ideową i potępiono pisarzy kolaboracjonistów z Niemcami: Emila Skiwskiego, Feliksa Burdeckiego i Stanisława Wasylewskiego” (idem, Okres lat 1918–1947..., s. 835; idem, Współczesna literatura polska 1918–1947..., s. 161).

[67] Ferdynand Goetel doczekał się wzmianki w ramach artykułu o wprowadzonym przez Niemców w Generalnym Gubernatorstwie wykazie książek zakazanych. Autor wyrażał zdumienie, że figurowała tam powieść Goetla czy jedna z prac Burdeckiego: „Czemu [umieszczono] Orkana W Roztokach, Goetla Kar-Chat i [–] o dziwo ! [–] Burdeckiego Lot w stratosferę ?” (A. Trepiński, Na hitlerowskim indeksie, „Odra” 1948, nr 5). Można przyjąć, iż takie zestawienie nazwisk nie było jedynie neutralną informacją. Sąsiedztwo z Feliksem Burdeckim wywoływało w tym czasie chyba w oczywisty sposób skojarzenie ze znaną powszechnie kolaboracją tego autora z hitlerowcami.

[68] Goetel odnalazł się w armii Andersa, „Robotnik” 1946, nr 344. Notatka tej samej co w „Robotniku” treści pojawiła się również w „Dzienniku Łódzkim” (Ferdynand Goetel w armii Andersa, „Dziennik Łódzki” 1946, nr 345).

[69] J. Rawicz, Zakończenie dyskusji na temat nowego oblicza literatury, „Jedność Narodowa” 1946, nr 39.

[70] Z. Ziółek, Kolaboracja i kolaboracjoniści, „Kurier Codzienny” 1947, nr 282.

[71] F. Goetel, Indie, „Wiadomości” (Londyn) 1947, nr 39. Był to pierwszy artykuł Goetla w „Wiadomościach”, podpisany własnym nazwiskiem (poprzedni tekst ukazał się pod pseudonimem Aleksander Arkan). Do końca 1947 r. pisarz opublikował w tygodniku Mieczysława Grydzewskiego jeszcze dwa kolejne teksty.

[72] Notatkę kończyła ironiczna zapowiedź: „W wonnym bukiecie współpracowników »Wiadomości« p. Goetel – należy się spodziewać – zajmie należne mu miejsce” (p, Jeszcze o międzynarodowym i swojskim czarnoseciństwie, [w rubryce:] Przegląd czasopism, „Nowiny Literackie” 1947, nr 31).

[73] Zmiana nastawienia do literatury emigracyjnej uderza zwłaszcza po wcześniejszym opublikowaniu dość obiektywnego i raczej życzliwego artykułu poświęconego głównie „Wiadomościom” (J. Wyszomirski, „Wiadomości”, „Nowiny Literackie” 1947, nr 25). Pewne światło na wzajemne stosunki między redaktorami obu pism rzuca ich korespondencja z tego czasu, por. M. Grydzewski, J. Iwaszkiewicz, Listy 1922–1967, oprac. M. Bojanowska, Warszawa 1997, zwłaszcza s. 55–70.

[74] Cytat pochodzi z nieco wcześniejszego przeglądu czasopism, przedstawionego na tych samych łamach, w którym znalazł się m.in. atak na „Wiadomości”: „Sprawozdawcy łączą często z działalnością reakcyjnych czasopism emigracji polskiej epitety w rodzaju: obłęd, szaleństwo, mania, aberacja [sic !] myślowa itd. Wydaje się, że podobna ocena nie wyczerpuje istoty zagadnienia prasy emigracyjnej, której taktyka – w szczególności, gdy chodzi o »Wiadomości« londyńskie – jest bardzo konsekwentna, logiczna i w jednym kierunku uparcie zmierzająca. Terminologia zaczerpnięta ze słownika patologii medycznej nie tylko nie wyjaśnia problemu, lecz przeciwnie, zamazuje ideologiczne kontury obozu, który przestał żyć samodzielnym życiem i włączył się z całą świadomością w polityczny nurt międzynarodowego czarnoseciństwa” (rt, Obłęd czy metoda ?, [w rubryce:] Przegląd czasopism, „Nowiny Literackie” 1947, nr 29).

[75] p, Jeszcze o międzynarodowym i swojskim czarnoseciństwie... [wyróżnienie w oryg.].

[76] Ibidem. Portretu pisarza dopełniało nawiązanie do jego artykułu zamieszczonego na łamach londyńskiego tygodnika: „W dłuższym wywodzie o powstaniu Hindustanu i Pakistanu jako dominiów brytyjskich p. Goetel daje wyraz żalowi, że »Mahatmie Gandhi [sic ! (w oryg.: Indii) – przyp. K.P.] nie stało sił, aby stać się prorokiem i dokonać przemian w religijnych tradycjach swego kraju«. Pochwalając wystąpienia Gandhiego »przeciwko cywilizacji i towarzyszącym jej gwałtom«, p. Goetel żałuje, że wodzowi Hindusów nie udało się cofnąć wstecz koła historii do kołowrotka i koziego mleka. »Rozumiemy go dziś może lepiej niż jego właśni rodacy« – pisze w konkluzji” (ibidem [wyróżnienie w oryg.]).

[77] żłk [S. Żółkiewski], Dyskwalifikacja polskości, [w dziale:] Noty, „Kuźnica” 1947, nr 34.

[78] Oczywista pomyłka w tytule: szkice Goetla były drukowane w ramach cyklu pt. Polacy i faszyzm w tygodniku „Pion” (1938, nry 19, 20, 21, 22, 23, 26, 27, 28), następnie ukazały się w wydaniu książkowym pt. Pod znakiem faszyzmu (1939 [antydat. 1938]).

[79] [Nota wstępna do:] F. Goetel, „Do czego nadają się Polacy”, „Kuźnica” 1947, nr 50.

[80] Pod znakiem faszyzmu. Ferdynand Goetel ma głos, „Przełom” 1943, nr 4.

[81] W. Słobodnik, Marzenie o podróży, „Szpilki” 1947, nr 7.

[82] Zob. na ten temat: M. Inglot, Chybiony flirt z emigracyjnymi pisarzami polskimi na łamach „Szpilek” w latach 1945–1947, „Przegląd Humanistyczny” 2006, nr 5/6.

[83] Zob. Uchwała Zw. Pisarzy, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” 1947, nr 159; Uchwała Związku Pisarzy Polskich, „Orzeł Biały” 1947, nr 29; Deklaracja pisarzy polskich poza granicami Kraju, „Przegląd Polski” 1947, nr 8.

[84] „Szpilki” 1947, nr 36.

[85] Regnis [B. Singer], Emigracyjna noc, „Rzeczpospolita” 1949, nr 123.

[86] Ankieta „Wiadomości”. Jak się uczyli współcześni pisarze polscy, „Wiadomości” 1949, nr 16/17.

[87] Regnis [B. Singer], Emigracyjna noc...

[88] Z. Mitzner, Skiwski, Burdecki i inni, „Kuźnica” 1949, nr 25. Nie trzeba w zasadzie dodawać, że wspomniany przez publicystę Katyń funkcjonował jako zbrodnia niemiecka. W innym, parę tygodni późniejszym artykule na ten sam temat autor pisał: „Goebbels występuje ze swą największą chyba od czasu podpalenia Reichstagu prowokacją – z oszczerczymi »rewelacjami« w sprawie Katynia” (Z. Mitzner, Sąd nad Doboszyńskim, cz. 2: To nie jest cała prawda, „Kuźnica” 1949, nr 28).

[89] Z. Mitzner, Skiwski, Burdecki... Artykuł Mitznera został przywołany (łącznie z cytowanym fragmentem, w którym pojawił się Goetel) w katowickiej „Odrze” – zob. (ki) [Z. Hierowski], Dwa ponure procesy, czyli dlaczego nie mieliśmy Quislinga, „Odra” 1949, nr 25.

[90] Z. Mitzner, Skiwski, Burdecki...

[91] Regnis [B. Singer], Emigracyjni wspólnicy Skiwskiego i Burdeckiego, [z cyklu:] Listy londyńskie, „Dziennik Polski” 1949, nr 170.

[92] Ibidem. Nic nie wiadomo o zamiarze przeprowadzenia przewodu sądowego w sprawie kolaboracji Goetla w okresie londyńskim. Dochodzenie podjęte we Włoszech przez II Korpus Polski nie wykazało dowodów winy i pisarz został przyjęty w szeregi armii (w charakterze oficera prasowego).

[93] S. Brodzki, Dzieje jednej prowokacji, „Trybuna Ludu” 1952, nr 65.

[94] Szerzej o tym procesie zob. K. Polechoński, Pisarz w czasach wojny i emigracji. Ferdynand Goetel i jego twórczość w latach 1939–1960, Wrocław 2012, s. 278–295 (rozdz. Sprawa Skowrona).

[95] Zob. Wyrok w procesie amerykańskich szpiegów, „Trybuna Ludu” 1955, nr 78; Wyrok w procesie grupy szpiegów wywiadu amerykańskiego, „Trybuna Mazowiecka” 1955, nr 68; „Życie Warszawy” 1955, nr 68.

[96] Będziemy z całą surowością prawa karać zdrajców i wyrzutków narodu. Przemówienie prokuratora w procesie grupy szpiegów USA, „Żołnierz Wolności” 1955, nr 66.

[97] W.G., Po procesie siatki „Camp King”, „Żołnierz Wolności” 1955, nr 68.

[98] (w), Na marginesie procesu szpiegów, „Trybuna Ludu” 1955, nr 80.

[99] Ibidem.

[100] Ibidem.

[101] R. Matuszewski, Literatura międzywojenna, Warszawa 1953, s. 189.

[102] Ibidem, s. 257.

[103] Ibidem, s. 268.

[104] R. Matuszewski, Historia literatury polskiej. Materiały do nauczania dla klasy XI, z. 2 [Boy-Żeleński – Słonimski – Inni poeci dwudziestolecia – Rozwój literatury rewolucyjnej w dwudziestoleciu: Kruczkowski, Wasilewska – Inni prozaicy dwudziestolecia – Uwagi końcowe], Warszawa 1955, s. 126.

[105] R. Matuszewski, Historia literatury polskiej 1918–1955 dla klasy XI, Warszawa 1955, s. 40.

[106] Idem, Literatura współczesna. Antologia i opracowanie, Warszawa 1959, s. 14–15.

[107] Uczeń szkoły średniej dopiero wtedy mógł uzyskać jakąkolwiek informację o dotychczas nieobecnym w podręcznikach autorze: „Z pisarzy, którzy pewien rozgłos zdobyli w latach międzywojennych, wymienić też należy Ferdynanda Goetla (1890–1960), autora licznych barwnych relacji pamiętnikarskich i podróżniczych, kilku powieści (Kar-Chat, 1923; Z dnia na dzień, 1925; Serce lodów, 1930), kilku zbiorów opowiadań oraz dramatu historycznego Samuel Zborowski (1929), mającego wyraźne odniesienia do współczesności (apoteoza rządów silnej ręki sprawowanych przez Stefana Batorego była przejrzystą aluzją do rządów Piłsudskiego). Przejęty ideą silnej władzy ogłosił też Goetel tom entuzjastycznych reportaży [sic !] z Włoch Mussoliniego pt. Pod znakiem faszyzmu (1939). Po śmierci Piotra Choynowskiego wybrany został na jego miejsce do Polskiej Akademii Literatury. W latach 1926–1933 był prezesem polskiej sekcji PEN Clubu. Podczas wojny, za wiedzą delegatury polskiego rządu emigracyjnego w Londynie, uczestniczył w zorganizowanej przez hitlerowców wizji lokalnej miejsca zbrodni popełnionej na oficerach polskich w Katyniu. Okoliczności śledztwa wytoczonego Goetlowi w roku 1945 przez ówczesny Urząd Bezpieczeństwa spowodowały opuszczenie przezeń Polski. Zmarł w roku 1960 w Londynie” (R. Matuszewski, Literatura polska lat 1918–1939. Podręcznik dla klasy III liceum ogólnokształcącego oraz klasy IV techników i liceów zawodowych, wyd. 21 popr., Warszawa 1990, s. 298).

[108] R. Podlaski, Niech mówią dzieła, „Biuletyn Rozgłośni »Kraj«” 1955, nr 5.

[109] Wypowiedź Elżbiety Goetel-Dąbkowskiej dla filmu telewizyjnego Ferdynand Goetel... Uzupełnia ją relacja syna, Romana Goetla: „[...] jak wkroczyli Rosjanie do Krakowa, to ojciec musiał uciekać i wtedy ukrył się w klasztorze w Krakowie, a myśmy z mamą i siostrą przyjechali [...] do Sopotu. W pierwsze moje urodziny w lipcu [19]45 r. ojciec jeszcze [...] był w Krakowie, jeszcze był w klasztorze. Ale już nie miał możliwości spotkania się z nami, zobaczenia się z nami, dlatego właściwie trudno powiedzieć, że jakieś kontakty moje z ojcem były w tamtym czasie, bo [...] po prostu ja byłem oseskiem i ojciec mnie widział po urodzeniu, ale niewiele po urodzeniu. Potem już nie. Potem ja się w ogóle nie nazywałem Goetel, tylko nazywałem się Winowski, nosiłem nazwisko matki do października [19]56 r., dopiero po tej »odwilży« październikowej mogłem zacząć nosić nazwisko ojca. A w szkole, jak mnie pytali o ojca, to zawsze mówiłem, że zaginął na wojnie. Taka była – że tak powiem – nauczona formułka, którą trzeba było mówić w szkole wtedy” (ibidem).

[110] K. Kolińska, Parnas w Oborach..., s. 101.

[111] M. Dąbrowska, Dzienniki 1914–1965. Pierwsze pełne wydanie w 13 tomach, pod kierunkiem T. Drewnowskiego, t. 9: 1953–1955, Warszawa 2009, s. 28. Podaną wersję należy w jednym szczególe sprostować i przypomnieć, że dwie wizyty Goetla u siebie (jedną wraz z Władysławem Zyglarskim) w okresie okupacji niemieckiej odnotowała pisarka w dzienniku.

[112] Ibidem, s. 31. Zarówno Dąbrowska, jak i Kornacki byli przesłuchiwani w sprawie Goetla i Skiwskiego w Warszawie 4 X, Boguszewska zaś 17 X 1945 r.

[113] Ibidem. Swoją drogą interesujące, w jaki sposób Dąbrowska uzyskała te – zadziwiająco konkretne, a na pewno nieznane szerzej w kraju – informacje.

[114] E. Szczesiak, Nie warto być małym, „Dziennik Bałtycki – Wieczór Wybrzeża” 2006, nr 83.

[115] Wypowiedź Haliny Winowskiej dla filmu telewizyjnego Ferdynand Goetel... [uzupełnienia i poprawki moje – K.P.].

[116] Kartka z zapisanym tekstem zachowana przez Halinę Winowską, przechowywana w archiwum rodzinnym potomków pisarza, Elżbiety i Romana Goetlów.

[117] Wypowiedź Haliny Winowskiej dla filmu telewizyjnego Ferdynand Goetel... [uzupełnienia i poprawki moje – K.P.].

[118] Z listów do Mieczysława Grydzewskiego 1946–1966, wybór, wstęp i oprac. R. Habielski, London 1990, s. 181.

[119] Oryginał w archiwum rodzinnym potomków pisarza, Elżbiety i Romana Goetlów. List ten cytował obszernie Jacek Trznadel, Ferdynand Goetel..., s. 135. W całości opublikowała go Ida Sadowska, Dlaczego nie wracam ? List Ferdynanda Goetla do żony z 2 października 1956 roku, „Kieleckie Studia Filologiczne” 1996, t. 9; przedruk w: eadem, Od Witkacego do Jana Pawła II. Itineraria literackie, red. G. Legutko, Kielce 2008, s. 59–61.

[120] W liście z 2 XII 1957 r. mieszkająca w USA córka pisarza, Julia Kulczycka, pisała do stryja, Walerego Goetla: „Piszę dlatego, że moim zdaniem [ojciec – przyp. K.P.] powinien wrócić do Polski. [...] Z tutejszych gazet i z tego, co z Polski dostaję, trudno mi się zorientować, czy w razie powrotu będzie zostawiony w spokoju, czy będzie musiał pisać wbrew swoim przekonaniom. Jeżeli Stryjek zgadza się z moim zdaniem, to mam nadzieję, że będzie mógł coś zrobić w tej sprawie. Wiem, że Stryjek przedtem Ojca namawiał na powrót, a że od tamtego czasu sytuacja trochę się zmieniła i Ojciec jest bardziej wyczerpany, więc może teraz się zgodzi” (archiwum rodzinne pisarza w posiadaniu jego dzieci, Elżbiety i Romana Goetlów).

[121] Archiwum MSZ, Departament III MSZ, zespół 9, wiązka 41, t. 546, Repatriacje: Zofia Kossak-Szczucka, Ferdynand Goetel.

[122] IPMS, Goetel Ferdynand, kol. 425, t. 2, b.p.

[123] Archiwum MSZ, Departament III MSZ, zespół 9, wiązka 41, t. 546, Repatriacje: Zofia Kossak-Szczucka, Ferdynand Goetel. Za udostępnienie obu cennych dokumentów z Archiwum MSZ wdzięczność winien jestem dr. hab. Arkadiuszowi Adamczykowi.

[124] Ferdynand pisał do swego brata Walerego Goetla w późniejszym liście (bez daty, prawdopodobnie z 1958 r.): „Sondowałem swego czasu możliwość mego przyjazdu w odwiedziny do Polski, ale sprawa upadła” (archiwum rodzinne w posiadaniu dzieci pisarza, Elżbiety i Romana Goetlów).

[125] IPMS, Goetel Ferdynand, kol. 425, t. 4, List Mariana Ruth-Buczkowskiego do Ferdynanda Goetla z 7 I 1958 r. [w nagłówku mylnie wpisany rok 1957], b.p. Nie jest znana reakcja pisarza na tę wiadomość, jednak – jak się wydaje – takie rozwiązanie było nie do przyjęcia. Zwrócenie się do premiera komunistycznego rządu z prośbą o ułaskawienie musiałby Goetel odczuć jako upokorzenie.

[126] Napomknął o tym Jerzy Zawieyski w szkicu wspomnieniowym O Zofii Nałkowskiej [w:] Wspomnienia o Zofii Nałkowskiej, Warszawa 1965, s. 328, 329. Wyraźnie informuje o tym w poświęconym pisarce haśle słownik Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny, red. J. Czachowska, A. Szałagan, t. 6, Warszawa 1999, s. 23: „Tom przygotowany przez Z. N[ałkowską] w 1954”.

[127] Zdanie odnoszące się do powieści André Gide’ a Les faux-monnayeurs (Fałszerze) miało w pierwodruku postać następującą: „W toku powieści daje zarazem historię jej powstania, zdradza tajemnice metod twórczych i rozważa ich naturę, eksperymentuje zagadnienia techniki niejako sam w sobie – jak niegdyś Huysmans, u nas zaś Irzykowski, a ostatnio Goetel” (Z. Nałkowska, Pisana rzeczywistość, „Wiadomości Literackie” 1926, nr 51/52, wyróżnienie K.P.). W przedruku został opuszczony tylko zaznaczony pogrubieniem passus (z poprzedzającym go znakiem interpunkcyjnym), przy czym usunięcie tego fragmentu nie zostało w tekście w żaden sposób zasygnalizowane (por. Z. Nałkowska, Widzenie dalekie i bliskie, komitet red. T. Breza, B. Kuczyński, W. Mach, J. Zawieyski, Warszawa 1957, s. 48).

[128] R. Bratny, Kolumbowie rocznik 20, t. 1: Śmierć po raz pierwszy, wyd. II, Warszawa 1957, s. 112.

[129] Zob. H. Markiewicz, O polskiej literaturze z kluczem [w:] idem, Zabawy literackie, Kraków 1992, s. 79.

[130] R. Bratny, Kolumbowie..., s. 113.

[131] Ibidem, s. 111.

[132] Ibidem, s. 113–114.

[133] Tendencyjne przekłamania w powieści Bratnego wykazał Władysław Bartoszewski (idem, Prawda o „roczniku 20” ? Nad wznowieniem „Kolumbów”, „Tygodnik Powszechny” 1957, nr 49). Później ustosunkowała się do tej kwestii Małgorzata Czermińska, pisząc, że „stosunek Bratnego do wartości dokumentarnych jego książki wydaje się niejednoznaczny. Z jednej strony bowiem jest wyraźna stylizacja na literaturę faktu: niektóre postacie, sceny czy całe wątki zdają się żądać od czytelnika, by odbierał je jak w powieści »z kluczem«. [...] z drugiej strony – autor swobodnie dobiera i interpretuje fakty, przykrawa je do potrzeb kompozycji powieściowej [...]. Bratny niejednokrotnie nagina fakty do potrzeb koncepcji politycznej swej powieści. Żąda więc od czytelnika jednoczesnego zajęcia dwu wykluczających się postaw: zaufania dla rzeczowości historyka i tolerancji dla swobody powieściopisarza. Czytelnik musi zachować krytyczny dystans, pamiętać, że w książce Bratnego, tam gdzie te dwie wykluczające się postawy wchodzą w konflikt, rzeczowość historyka zawsze ustępuje pola fikcji swobodnie kształtowanej przez pisarza” (M. Czermińska, Roman Bratny: „Kolumbowie rocznik 20” [w:] Lektury i problemy, wybór i oprac. J. Maciejewski, Warszawa 1976, s. 547–548).

[134] R. Bratny, Kolumbowie..., s. 118.

[135] J. Iwaszkiewicz, Profile cieni, [z cyklu:] Rozmowy o książkach, „Życie Warszawy” 1957, nr 154; przedruk w: idem, Ludzie i książki, Warszawa 1971, s. 64–65.

[136] Na bieżąco fakt ten został w krajowej prasie jedynie wyjątkowo odnotowany, zob. np. Zgon Ferdynanda Goetla, „7 Dni w Polsce” 1960, nr 51. Zwraca uwagę nieobecność Goetla w zestawieniu P. Grzegorczyka: Twórcy i badacze kultury zmarli w 1960 roku, „Znak” 1962, nr 7/8, tym bardziej że zostali uwzględnieni w nim emigranci, tacy jak gen. Józef Haller, Stanisław Kościałkowski czy Tadeusz Sułkowski.

[137] K. Hrabyk, Zatrzaśnięta szansa Pawła Jasienicy, „Głos Pracy”, [27 III] 1968, nr 74.

[138] Ibidem. Przytaczany tekst wydrukowany został parę dni później również w innym miejscu, gdzie ostatnie z cytowanych powyżej zdań kończyło uzupełnienie: „[...] chociaż Goetel już umarł na emigracji” (K. Hrabyk, Zatrzaśnięta szansa Pawła Jasienicy, „Dziennik Bałtycki”, [30 III] 1968, nr 77).

[139] „Jednym słowem, w moim sumieniu, zajmując jak najbardziej zdecydowane stanowisko wobec wszelkiego rodzaju kolaborantów, nie byłem skłonny oskarżać wśród nich F. Goetla” (ZNiO, Dział Rękopisów, 15352/II, K. Hrabyk, Z drugiej strony barykady. Spowiedź z klęski, t. 7, s. 296–297).

[140] (PAP), Ciągłość kultury i literatury. 50 lat Związku Literatów Polskich. Wypowiedź Jarosława Iwaszkiewicza, „Życie Warszawy” 1970, nr 121.

[141] A. Słonimski, Trochę o wyobraźni, „Tygodnik Powszechny” 1974, nr 14. W zasadniczej części nakreślony wówczas wizerunek Goetla przeniósł autor do swego Alfabetu wspomnień (idem, Alfabet wspomnień, Warszawa 1975; wyd. 2 uzup., Warszawa 1989, s. 67).

[142] Historyk opracowujący biografię Goetla nie wahał się nazwać wypowiedzi Słonimskiego „kłamliwym paszkwilem” (M. Gałęzowski, Wierni Polsce. Ludzie konspiracji piłsudczykowskiej 1939–1947, Warszawa 2005, s. 161).

[143] Wohnout pisał m.in.: „Z emigrantami inna sprawa: za życia ignoruje się ich – totalnie. Po śmierci – bywa różnie. Ale najczęściej (stosunkowo) ukazują się wyrwane z kontekstu fragmenty, starannie wykastrowane, tzw. wybory... »Dzieła (utwory) wybrane«. [...] W przeważającej większości wypadków – milczenie. Jerzy Stempowski – nic ! Stanisław Vincenz – nic ! A przecież minęło już kilka lat, gdy umarli. O Goetlu – zmarł tu wśród nas przed kilkunastu laty, oślepły, w skrajnej nędzy – nic ! Chyba tylko same świństwa. I to nawet Słonimski... A Goetel pozostawił w Kraju dwie córki (z dwóch kolejnych małżeństw), drugą żonę i syna. (Najstarsza córka żyje w Ameryce – i opiekuje się londyńskim grobem ojca). My tutaj zachowaliśmy o Goetlu najlepszą pamięć; jako o świetnym, prawdomównym pisarzu i człowieku nieposzlakowanie uczciwym” (W. Wohnout, Literatura na co dzień, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” (Londyn) 1976, nr 119).

[144] J. Łobodowski, Chleb i sól, [felieton z cyklu:] Worek Judaszów, „Wiadomości” 1974, nr 29. Polemika na tym się nie skończyła – na odpowiedź Antoniego Słonimskiego Chleb i sól (w rubryce Listy do redakcji, „Wiadomości” 1974, nr 32) Józef Łobodowski zareagował jeszcze raz felietonem (z cyklu Worek Judaszów) „Pieśń ujdzie cało...”, „Wiadomości” 1974, nr 39.

[145] L. Eustachiewicz, Między współczesnością a historią, Warszawa 1973, s. 195–197, 204, 294, 305.

[146] Literatura polska 1918–1975, t. 1 [1918–1932], red. A. Brodzka, H. Zaworska, S. Żółkiewski, Warszawa 1975; wyd. II, Warszawa 1991, s. 479–480 [T. Burek, Problemy wojny, rewolucji i niepodległości w zwierciadle prozy narracyjnej], s. 655–656 [H. Kirchner, Problematyka osobowości i obyczaju w polskiej prozie narracyjnej], s. 692, 696 [M. Rawiński, Dramat].

[147] J. Stradecki, W kręgu Skamandra, Warszawa 1977, s. 12, 96, 171, 193, 208, 210, 212, 255, 256, 269–271, 324, 325; ilustr. nr 20, 35, 37 (brak nazwiska Goetla w podpisie), 38, 40, 41 (brak nazwiska pisarza w podpisie), 42, 43 (brak nazwiska pisarza w podpisie), 62, 88, 89, 90, 94.

[148] Czarna księga cenzury, t. 1, Londyn 1977, s. 53–54.

[149] Jedynym bodaj wyjątkiem było umieszczenie Goetla (już w latach osiemdziesiątych) w ramach publikowanego cyklicznie w miesięczniku „Fantastyka” Słownika polskich autorów fantastyki jako współtwórcy – wspólnie z Rafałem Malczewskim – groteski scenicznej Król Nikodem ([A. Niewiadowski], Ferdynand Goetel, „Fantastyka” 1984, nr 2). Za obiektywną charakterystykę trudno uznać przywoływany szkic wspomnieniowy Słonimskiego.

[150] W. Zechenter, Trzydzieści lat temu. Zjazd pisarzy w Krakowie, „Życie Literackie” 1975, nr 37.

[151] Ibidem.

[152] „W ostatnich dniach sierpnia [właśc. 30 VIII – 2 IX – przyp. K.P.] 1945 roku odbył się w Krakowie pierwszy ogólnopolski zjazd pisarzy. [...] Na tym krakowskim zjeździe [...] potępiono też jednomyślną uchwałą Jana Emila Skiwskiego i Feliksa Burdeckiego za ich kolaborację z Niemcami (redagowali piśmidło nawołujące Polaków do współpracy z okupantem) i Ferdynanda Goetla za jego jeszcze przedwojenne faszystowskie ciągoty oraz kilka posunięć podczas okupacji, które uznano za niegodne pisarza polskiego” (W. Zechenter, Upływa szybko życie. Książka wspomnień, wyd. II popr. i uzup., t. 2, Kraków 1975, s. 203–204). Podana przez Zechentera informacja o potępieniu Goetla jest nieprawdziwa, ponieważ nazwisko autora Pod znakiem faszyzmu zostało wówczas usunięte z uchwały dotyczącej pisarzy kolaborantów.

[153] E. Korzeniewska, Maria Dąbrowska, Warszawa 1976 („Współczesne Życiorysy Polaków”), s. 39.

[154] Wypada zresztą zacytować odnośny fragment z dziennika, z zapisu z 10 I 1939 r., który nb. w momencie publikacji biografii Dąbrowskiej autorstwa Korzeniewskiej nie był właściwie jeszcze znany (wydanie książkowe dzienników pojawiło się dopiero w 1988 r.): „Komisja Oceny Książek do Bibliotek Szkolnych przy M-stwie WRiOP orzekła, że moja książeczka Czyste serca nie może być polecona do bibliotek szkolnych. Skład tej wiekopomnej komisji jest: Goetel, Szmydtowa, Szweykowski, Arnoldowa. (Jest to ta sama komisja, do której przy zupełnie innym składzie ja kiedyś wchodziłam). Przypuszczam, że Goetel o tym zadecydował. Ot, takiego doczekaliśmy się Goebbelsa !” (M. Dąbrowska, Dzienniki 1914–1965. Pierwsze pełne wydanie w 13 tomach, pod kierunkiem T. Drewnowskiego, t. 4: 1937–1941, Warszawa 2009, s. 112).

[155] Współczesny historyk skomentował problem następująco: „Wydaje się, że rzekome sympatie Goetla wobec faszyzmu wyolbrzymiano po wojnie na zamówienie komunistycznej propagandy. [...] Wypowiedzi Goetla i jego postawa wobec komunizujących literatów nie wskazują na okazywanie im szczególnej wrogości. Zupełnie inną postawę prezentowali w stosunku do niego lewicowi adwersarze, nie tylko zresztą komuniści. M. Dąbrowska nazywała go w prowadzonym dzienniku Goebbelsem, co po publikacji jej dzienników w 1988 traktowano jako miarodajną opinię na temat ówczesnych poglądów Goetla. W rzeczywistości wnikliwy czytelnik dzienników autorki Nocy i dni dostrzeże, że mało o kim pisała ona pochlebnie, a cytowaną uwagę spowodowało podejrzenie, że Goetel zdecydował, by nie polecać jednej z książek Dąbrowskiej do bibliotek szkolnych” (M. Gałęzowski, Wierni Polsce..., s. 146).

[156] S. Wójcicki, W imię czego ?, „Opinia” 1977, nr 1. To dość stanowcze w tonie sprostowanie dało asumpt do szerszej refleksji, demaskującej stosowanie podwójnych miar w sferze publicznej PRL. Dowodzi tego obserwowany brak reakcji na popełniony w publikacji ewidentny błąd, jak również fałszywą, uwłaczającą dobremu imieniu twórcy ocenę, a także bezkarność ich sprawcy – przy świadomości, że w innym wypadku reperkusje, jakie mogło spowodować popełnienie tego typu „pomyłki”, byłyby zupełnie różne: „Sięgam do tego, pierwszego z brzegu przykładu, aby spróbować odpowiedzieć na pytanie, skąd rodzi się taka arogancja, taka nonszalancja wobec podstawowego wymogu ścisłości i dokładności – wobec prawdy, która przede wszystkim powinna znamionować tekst przeznaczony do publicznego użytku, a w tym przypadku jest to tym groźniejsze, że publikacja przeznaczona jest dla młodzieży szkolnej. Niech tu nikt nie wybiega z argumentem »prawa do błędu«, bo gdyby miał miejsce podobnego rodzaju błąd dotyczący na przykład jakiegoś aktualnego dygnitarza, to natychmiast rozdzwoniłyby się wszystkie kontrolersko-cenzorskie dzwonki alarmowe, a samochody uganiałyby się po całym kraju, zgarniając książki z półek księgarskich i bibliotecznych. Na przemiał. A tymczasem rok minął, zaś wspomniany tomik z serii życiorysowej jest do nabycia” (ibidem). Jak informuje stopka redakcyjna, druk opracowania Ewy Korzeniewskiej ukończono w marcu 1976 r. Nakład publikacji wyniósł 15 000 + 275 egz.

[157] J. Krzyżanowski, Dzieje literatury polskiej od początków do czasów najnowszych, wyd. I, Warszawa 1969, s. 607.

[158] Poprzedzająca druk fragmentów pierwotnej wersji syntezy nota redakcyjna zawierała następującą informację: „Dla ogółu czytelników Julian Krzyżanowski jest głównie autorem Dziejów literatury polskiej. Nie uniknęła ta książka nożyc cenzorskich. Drukujemy swoisty dokument naszych czasów: cztery fragmenty w pierwotnej formie, które albo zostały okrojone, albo wypadły z drukowanego tekstu Dziejów literatury polskiej (PWN 1969). Fragment o Ferdynandzie Goetlu jest szczególnie wymowny ze względu na niesprawiedliwość, wyrządzoną jego pamięci” (Od redakcji [w:] Pełne „Dzieje literatury polskiej” Juliana Krzyżanowskiego, „Wiadomości” 1976, nr 28).

[159] Ibidem.

[160] „Inaczej, choć w rezultacie także tragicznie, ułożyły się losy literackie Ferdynanda Goetla (1890–1960), który pochodził z Krakowskiego, lata pierwszej wojny spędził w Azji Środkowej, czasu rewolucji był w Taszkiencie członkiem Rady Delegatów Robotniczych i Żołnierskich, a umarł na emigracji w Londynie, gdzie przebywał po drugiej wojnie światowej, posądzony wskutek swych sympatii do faszyzmu włoskiego (Pod sztandarem [sic !] faszyzmu, 1939) o kolaborację z okupantem niemieckim. Z zamiłowań podróżnik, działalność pisarską rozpoczął od świetnej relacji o wędrówce Przez płonący Wschód (1924), w której opowiedział swe przygody w objętym rewolucją Taszkiencie. W latach późniejszych napisał książki podróżnicze: Egipt (1927), Wyspa na chmurnej Północy (o Islandii, 1928) i Podróż do Indii (1933). Obserwacje i doświadczenia z pobytu na Dalekim Wschodzie stały się źródłem pomysłów, opracowanych przez Goetla w jego powieściach i nowelach, tych zwłaszcza, które zadecydowały o jego stanowisku w literaturze. W latach mianowicie 1922–1926 ukazały się opowiadania jego Kar-Chat, Pątnik Karapeta i Ludzkość oraz powieść Z dnia na dzień, osnuta na wspomnieniach azjatyckich pisarza. Młody autor nawiązał w nowelach do tradycji romantycznej powieści poetyckiej, łącząc tajemniczość z wysoce dramatycznymi efektami, choć tu i ówdzie narrację swą zabarwiał akcentami humoru, groteskowymi czy raczej tragikomicznymi, bo tematyka nie dopuszczała pomysłów pogodnych” (cyt. za: J. Krzyżanowski, Dzieje literatury polskiej od początków do czasów najnowszych, wyd. V, Warszawa 1985, s. 648–649). Dalej następowało stosunkowo rozległe – podkreślające tak nowatorstwo rozwiązania konstrukcyjnego, jak i zrozumienie dla „prawdy życia” – omówienie powieści Z dnia na dzień, zakończone konkluzją: „Osiągniętego tu poziomu artystycznego nie udało się Goetlowi utrzymać w utworach późniejszych, nawet w odznaczonej nagrodą państwową powieści Serce lodów (1930). Niepośledni realista, nie umiał zapewne poprzestawać na samej obserwacji, musiał ją rozżarzać przeżyciem osobistym, a to zdarzyło mu się tylko raz, wśród egzotycznych przeżyć młodości” (ibidem, s. 649).

[161] F. Goetel, Tivoli; Wyspa na chmurnej Północy [w:] Skandynawia w oczach Polaków. Antologia, wybór, wstęp i oprac. Z. Ciesielski, Gdańsk 1974, s. 238–240, 475–482 (zamieszczone fragmenty poświęcone są Kopenhadze oraz Islandii).

[162] Idem, Wycieczka – jak się o niej nie pisze [w:] Czarny szczyt. Proza taternicka lat 1904–1939, oprac. J. Kolbuszewski, Kraków 1976, s. 102–109.

[163] Idem, Katowice. Powrót kultury [w:] Z czarnego kraju. Górny Śląsk w reportażu międzywojennym, wybrał i wstępem opatrzył W. Janota, Katowice 1981, s. 101–105.

[164] Oświadczenie Zarządu Polskiego PEN Clubu w sprawie Ferdynanda Goetla, „Ład” 1990, nr 15.

[165] (m.) [M. Misiorny], Co zrobić z Ferdynandem Goetlem ?, „Trybuna Ludu” 1989, nr 147.

[166] K. Koźniewski, Wydawać, ale nie rehabilitować. Sprawa Ferdynanda Goetla, „Polityka” 1989, nr 26.

[167] Do połowy lat dziewięćdziesiątych XX w. były to m.in. następujące teksty: J. Piechowski, Twarz Ferdynanda Goetla, „Tygodnik Solidarność” 1989, nr 9; T. Matulewicz, Ferdynand Goetel – postać tajemnicza. Jeszcze jedno przerwane milczenie, „Dziennik Pojezierza” 1989, nr 142; M. Bajer, Był pierwszym świadkiem, „Tygodnik Powszechny” 1989, nr 31; M. Danilewicz-Zielińska, Ferdynand Goetel w oczach Warszawy i Londynu, „Kultura” (Paryż) 1989, nr 11; E. Marynowska, Cena prawdy...; M. Lalak, Fragmenty trzech biografii, „Czas Kultury” 1990, nr 13/14 (szkic dotyczył osobistego zetknięcia z bolszewizmem i wojenno-rewolucyjnych przeżyć trzech autorów: Ferdynanda Goetla, Romana Dyboskiego i Eugeniusza Małaczewskiego); J. Trznadel, „Samodzielnie myśleć” – to myśleć godnie, „Kultura Niezależna”, [maj] 1991, nr 70; K. Polechoński, Od dokumentu do autotematyzmu. Ferdynand Goetel po 60 latach, „Kresy” 1991, nr 7; M. Urbanowski, Faszystowskie credo Goetla, „Arka” 1994, nr 3; W.P. Szymański, Początek i koniec, „Arka” 1994, nr 3; K. Polechoński, Egzotyczna rewolucja. (Polskie świadectwa bolszewickiego przewrotu w Azji w literaturze międzywojennej), „Kresy” 1994, nr 2; R. Habielski, Na linii czasu. Szkic o twórczości emigracyjnej Ferdynanda Goetla, „Więź” 1994, nr 9; [J. Trznadel], Ferdynand Goetel. Pisarz zakazany przez komunistów, [z cyklu:] Sylwetki, „Gazeta Polska” 1995, nr 3; K. Kolińska, Banita bez winy, „Express Wieczorny” [wyd. piątkowo-sobotnio-niedzielne pt. „Kulisy – Express Wieczorny”] 1995, nr 245/246; K. Jedlicki, Ferdynand Goetel – przypadki człowieka myślącego, „Stańczyk” 1995, nr 2.

Wykluczanie Nałkowskiej. Cenzura wobec Zofii Nałkowskiej w latach 1945–1954

[1] Praca naukowa finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „Narodowy Program Rozwoju Humanistyki” w latach 2012–2017.

[2] T. Breza, „Węzły życia” Zofii Nałkowskiej, „Odrodzenie” 1945, nr 22, s. 2.

[3] J.M. Bates, Cenzura w epoce stalinowskiej, „Teksty Drugie” 2002, nr 1/2, s. 107–108.

[4] AAN, GUKPPiW, 145, teczka 31/22, k. 166–167. W artykule przyjęłam następujące zasady cytowania źródeł: modyfikacji interpunkcji i ortografii towarzyszy zachowanie oryginalnej składni.

[5] Ibidem, k. 168–169.

[6] Ibidem, k. 172.

[7] Ibidem, k. 170–171.

[8] Zob. np. AAN, GUKPPiW, 1853.

[9] Zob. Z. Nałkowska, Dzienniki, t. 6: 1945–1954, oprac., wstęp i komentarz H. Kirchner, cz. 1: 1945–1948, cz. 2: 1949–1952, Warszawa 2000; cz. 3: 1953–1954, Warszawa 2001.

[10] Z. Nałkowska, Dzienniki..., t. 6, cz. 1, s. 560.

[11] Ibidem, t. 6, cz. 2, s. 99 i 108–109.

[12] AAN, GUKPPiW, 145, teczka 31/23, k. 123.

[13] AAN, GUKPPiW, 375, teczka 31/33, k. 233.

[14] Ibidem, 145, teczka 31/26, k. 730.

[15] Ibidem, 375, teczka 31/31, k. 886–887.

[16] Ibidem, 375, teczka 31/33, k. 231.

[17] Z. Nałkowska, Dzienniki..., t. 6, cz. 2, s. 172.

[18] Z. Jarosiński, Wersje poprawiane [w:] Autor – tekst – cenzura, red. J. Pelc, M. Prejs, Warszawa 1998, s. 49 i n.

[19] Z. Nałkowska, Dzienniki..., t. 6, cz. 2, s. 521–522.

[20] A. Szałagan, Zofia Nałkowska [w:] Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny, t. 6, Warszawa 1999, s. 21.

[21] AAN, GUKPPiW, 376, teczka 31/52, k. 151–152.

[22] Ibidem, k. 153–154.

[23] Ibidem, k. 152.

[24] AAN, GUKPPiW, 376, teczka 31/53, k. 536–537.

[25] Zob. np. A. Pawlicki, Kompletna szarość. Cenzura w latach 1965–1972. Instytucja i ludzie, Warszawa 2001; J.M. Bates, Cenzura w epoce stalinowskiej...; K. Budrowska, Literatura i pisarze wobec cenzury PRL 1948–1958, Białystok 2009, s. 65–82.

[26] K. Rokicki, Literaci. Relacje między literatami i władzami PRL w latach 1956–1970, Warszawa 2011, s. 21–22. Praca Rokickiego dotyczy okresu późniejszego niż moje rozważania, ale wiele uwag – zwłaszcza z części wstępnej – można potraktować jako komentarz i do okresu sprzed 1956.

[27] E. Kraskowska, Piórem niewieścim. Z problemów prozy dwudziestolecia międzywojennego, Poznań 2003, s. 44–46.

[28] Główny Urząd Kontroli Prasy 1945–1949, oprac. D. Nałęcz, Warszawa 1994 („Dokumenty do Dziejów PRL”, z. 6), s. 28.

[29] K. Budrowska, Cenzura, tabu i wstyd. Cenzura obyczajowa w PRL-u (1948–1958), „Napis. Pismo poświęcone literaturze okolicznościowej i użytkowej” 2012, seria 18, s. 229–244.

[30] A. Szałagan, Zofia Nałkowska..., s. 22.

[31] AAN, GUKPPIW, 145, teczka 31/25, k. 242–243.

[32] Ibidem, 375, teczka 31/31, k. 249.

[33] A. Szałagan, Zofia Nałkowska..., s. 20.

[34] Z. Nałkowska, Dzienniki..., t. 6, cz. 1–3, passim.

[35] H. Kirchner, Nałkowska albo życie pisane, Warszawa 2011, s. 739.

[36] D. Danielewicz, Dziwność świata i ludzi w utworach Zofii Nałkowskiej, „Prace Polonistyczne” 1953, seria 11, s. 237.

[37] H. Kirchner, Nałkowska albo życie pisane..., s. 783.

[38] AAN, GUKPPiW, 376, teczka 31/53, k. 626–628.

[39] Ibidem, 376, teczka 31/54, k. 320–321.

[40] Ibidem.

[41] Z. Nałkowska, Dzienniki..., t. 6, cz. 3, s. 108. Nałkowska ma na myśli Janusza Wilhelmiego, krytyka literackiego, późniejszego wysokiego urzędnika Ministerstwa Kultury.

[42] W. Mach, O twórczości Zofii Nałkowskiej, „Nowa Kultura” 1951, nr 39, s. 1–2, a także nr 40, s. 4, 9.

[43] AAN, GUKPPiW, 376, teczka 31/54, k. 320–321.

[44] W. Mach, Myśli o Nieobecnej [w:] Wspomnienia o Zofii Nałkowskiej, Warszawa 1965, cyt. za: H. Kirchner, Nałkowska albo życie pisane..., s. 783–784.

[45] W. Mach, Przedmowa [w:] Z. Nałkowska, Pisma wybrane, Warszawa 1954, s. 12–13.

Szkice do portretu Zbigniewa Kubikowskiego

[1] S. Pietraszko, Studia o kulturze, Wrocław 1992, s. 129. Pełniejszy ogląd teorii Stanisława Pietraszki można uzyskać dzięki zbiorowi jego prac: O kulturze i jej poznawaniu, red. S. Bednarek, K. Łukasiewicz, Wrocław 2009. Choć dziś modne są wśród polonistów zapożyczone z Francji zdehumanizowane teorie Pierre’ a Bourdieu, Jacques’ a Rancière’ a czy Brunona Latoura, warto przypomnieć, że Z. Kubikowski poruszał się wśród uczonych, którzy mieli odwagę proponować własne teoretyczne koncepcje. Pietraszko, założyciel pierwszego w Polsce wrocławskiego kulturoznawstwa, wypracował aksjosemiotyczną koncepcję kultury. Powinna ona wciąż być metodologiczną legitymizacją ujęć, w których jest miejsce na historię pojedynczego, z czasem naturalnie skazywanego na zapomnienie człowieka wraz z rekonstruowanymi na podstawie sieci tekstów niepokojami jego sumienia. Na bohatera takiej historii nadaje się zwłaszcza Z. Kubikowski, wybitny, bo dysponujący szerokim instrumentarium pojęciowym i umiejętnością syntetyzowania myśli, krytyk literacki, organizator życia literackiego, sprawny zawodowo literat, a zarazem pisarz moralista.

[2] Z. Skwarczyński, Dziennik, cyt. za: M. Baterowicz, Uczta głupców, „Arcana” 2009, nr 5, s. 186. Tekst emigracyjnego pisarza Marka Baterowicza jest recenzją książki zatytułowanej Uczta głupców autorstwa Henryka Skwarczyńskiego, syna Zdzisława Skwarczyńskiego, literaturoznawcy z Uniwersytetu Łódzkiego.

[3] O znaczeniu postaci Z. Kubikowskiego wypowiadali się już historycy z Wrocławia. Zob. R. Klementowski, Obserwować i zapobiegać. Wrocławskie środowisko literackie pierwszej połowy lat siedemdziesiątych w świetle materiałów aparatu bezpieczeństwa [w:] Artyści a Służba Bezpieczeństwa. Aparat bezpieczeństwa wobec środowisk twórczych, red. R. Klementowski, S. Ligarski, Wrocław 2008, s. 89–91; G. Strauchold, Rozpracowywanie wrocławskiego miesięcznika „Odra” przez Służbę Bezpieczeństwa [w:] ibidem, s. 105–107. P. Urbaniak, Środowiska twórcze na Dolnym Śląsku w latach 1945–1989 [w:] ibidem, s. 78. Relacje Zbigniewa Kubikowskiego o wrocławskim środowisku literackim cytowała Joanna Siedlecka w swojej poczytnej książce Obława. Losy pisarzy represjonowanych, Warszawa 2005, s. 83, 88. Zob. też J. Siedlecka, Kryptonim „Liryka”. Bezpieka wobec literatów, Warszawa 2008, s. 198 (o inwigilacji Z. Kubikowskiego na początku lat osiemdziesiątych w Warszawie, gdzie działał w Zarządzie Głównym ZLP wraz z prezesem Janem Józefem Szczepańskim, a także Markiem Nowakowskim i Leszkiem Prorokiem) oraz s. 210–211.

[4] Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny, red. J. Czachowska, A. Szałagan, t. 4, Warszawa 1996, s. 437. Stamtąd też można się dowiedzieć o takich sukcesach Kubikowskiego, jak stosunkowo wczesne, bo już w wieku 21 lat, przyjęcie do ZLP czy też pełnienie kierowniczej funkcji w redakcji literackiej Ossolineum od 23. roku życia.

[5] AIPN, 1005/118746, Akta paszportowe Zbigniewa Kubikowskiego, syna Mikołaja, ur. 1 XI 1929 r., [b.p.].

[6] Zob. B. Grabowski, Jan Jerzy Kubikowski (1927–1968) – supernowa nie z tego świata, http://draco.uni.opole.pl/~bgrab/bgrab/jjk.pdf, dostęp: 16 V 2009 r.

[7] J. Trznadel, Hańba domowa. Rozmowy z pisarzami, Lublin 1990, s. 53.

[8] Ibidem, s. 65.

[9] Cz. Hernas, Z. Kubikowski, R. Wołoszyński, Kilka uwag na temat potrzeby, organizacji i programu badań kulturowych na Dolnym Śląsku, „Sobótka” 1961, nr 2. Autorzy postulowali: „Badania [...] winny objąć powstawanie więzi kulturalnych (środowiska twórcze), kontrolę procesów kulturalnych (prasa i radio, Urząd Kontroli Prasy i Widowisk), wreszcie aparat upowszechniania kultury, percepcję kulturalną” (s. 255).

[10] Ibidem, s. 258.

[11] AIPN Wr, 054/1247, Analiza podpisana przez kpt. S. Jędrzejczaka, 13 II 1977 r., k. 485.

[12] ZNiO, Dział Dokumentów Życia Społecznego, Archiwum Oddziału Wrocławskiego ZLP.

[13] Ibidem. Nieco zabawnie brzmiał po dziesięcioleciach fragment protokołu posiedzenia Zarządu Oddziału z 11 czerwca 1973 r.: „P[ani] Kozioł referuje sprawę wyjazdu do Syberii 3 kolegów (p. Kozioł dowiedziała się o możliwości wyjazdu od p. Kubikowskiego, który wrócił z Moskwy)”.

[14] W. Suleja, Dolnośląski Marzec ’68. Anatomia protestu, Warszawa 2006, s. 262, 333, 336.

[15] AIPN Wr, 032/784, t. 2, cz. 1, Doniesienie, 31 III 1969 r., k. 59, oraz ibidem, Doniesienie nr 262, 8 V 1969 r., k. 64.

[16] AIPN Wr, 054/1247, Notatka służbowa, 8 V 1968 r., k. 75. Przez dokumenty wytwarzane dla SB (zarówno przez funkcjonariuszy, jak i rozmaite kategorie współpracowników – osobowe źródła informacji lub konsultantów) przewija się termin „zaangażowanie”, przymiotnik „zaangażowany” jako nazwa pozytywnej z punktu widzenia władzy cechy twórczości literackiej. Przez kontrast „apolityczność” należy rozumieć jako wadę literata, od którego oczekiwano „zaangażowania” w tzw. budowę społeczeństwa socjalistycznego.

[17] Ibidem. Przełożony dopisał ręcznie: „Czy nie stać inspektora [...] na inne zakończenie notatki [...] ?”. Znamienne, że kiedy formułowano na marginesie dokumentu odręcznie polecenie do podwładnego, często tytułowano go towarzyszem, aby zaakcentować nadrzędną, kierowniczą rolę PZPR. Upomnienie spowodowane brakiem opracowania wniosków skierowano jednak tylko do inspektora, a nie do towarzysza, choć był przecież tą samą osobą.

[18] AIPN Wr, 054/1247, Notatka informacyjna dot. środowiska literackiego, 5 III 1975 r., k. 12.

[19] AIPN Wr, 053/2222, Informacja KW MO we Wrocławiu dot. reperkusji w środowisku twórczym Wrocławia po zmianach personalnych w zespole redakcyjnym „Odry”, 14 XII 1976 r., k. 64.

[20] AIPN Wr, 053/2222, Notatka służbowa, 10 XII 1976 r., k. 62.

[21] AIPN Wr, 032/784, t. 2, Informacja, 21 III 1977 r., k. 98.

[22] AIPN Wr, 0014/2027, t. 2, Notatka służbowa, 13 IX 1965 r., k. 141 (Uwaga: podczas digitalizacji teczki pracy tajnego współpracownika „Jan”, AIPN Wr, 0014/2027, w której wiele kart było zapisanych dwustronnie, zaszły duże zmiany w paginacji, np. w pliku pdf, zawierającym materiały z owej teczki, k. 141 to s. 184. Zachowuję jednak paginację z papierowych kart).

[23] AIPN Wr, 0014/4792, Notatka służbowa sporządzona po spotkaniu z TW, 22 X 1965 r., k. 10––11.

[24] AIPN Wr, 0014/3467, Notatka służbowa po spotkaniu z TW, 28 X 1968 r., k. 17.

[25] Zob. R. Klementowski, Obserwować i zapobiegać..., s. 89–91, 95–96. Jak pisał Damian Naryński (Twórczość Zbigniewa Kubikowskiego. Próba monografii historycznoliterackiej, praca magisterska napisana pod kierunkiem Stanisława Kukurowskiego, Wrocław 2003, s. 8): „Jeśli lata sześćdziesiąte uznawane są za złoty okres rozwoju kultury we Wrocławiu, to ma w tym swój niezaprzeczalny udział działalność bohatera tej pracy. Należał do zespołu inspiratorów, a potem organizatorów wrocławskich festiwali sztuk współczesnych. Brał zasadniczy udział w misji pozyskiwania i sprowadzania do Wrocławia Teatru Laboratorium (wówczas Teatru 13 Rzędów w Opolu) Jerzego Grotowskiego, a także Tadeusza Różewicza i wielu innych koryfeuszy ówczesnego życia kulturalnego. W połowie lat siedemdziesiątych toczył z coraz bardziej oporną administracją boje o podtrzymanie podupadającego prestiżu wrocławskich placówek kulturalnych, zwłaszcza teatrów. Warto odnotować, iż Kubikowski przekonał do idei odbudowy spadającego w artystycznej hierarchii Teatru Polskiego Kazimierza Dejmka, który zgłosił nawet zamiar przeniesienia się do Wrocławia z całym zespołem wybitnych aktorów. Z jego inicjatywy Wojciech Giełżyński sporządził raport o degradacji wrocławskiego ośrodka kulturalnego i naukowego dla »Odry«. Raport ten ukazał się na łamach »Polityki« pt. Wrocław smuga cienia. W końcu października 1976 r., bez szerszej argumentacji, został usunięty z »Odry« (przyczynił się do jego dymisji ówczesny osławiony sekretarz KC PZPR Jerzy Łukaszewicz). Przeżył to bardzo głęboko, nie mógł pogodzić się, iż ktoś przekreślił jego trud i dorobek. Jesienią 1977 r. rozstał się z Wrocławiem i przeniósł się do Warszawy”. Według wspomnienia Urszuli Kozioł: „Nagłe odwołanie Zbyszka z funkcji redaktora naczelnego »Odry« w październiku [19]76 roku było dla nas ciosem. Wyprawiłam się wtedy (jako prezes miejscowego ZLP) w przygnębiającą wędrówkę po gabinetach warszawskich. Minister Motyka siedzący już na spakowanych walizkach rozkładał ręce. Premier Tejchma bardzo się stropił, ale jedyną rzeczą, jaką mógł zrobić, było zaproponowanie Zbyszkowi pięknego mieszkania w Warszawie. I to mieszkanie Zbyszek rzeczywiście otrzymał. Sekretarz Jerzy Łukaszewicz na moje gorzkie wymówki wypomniał »Odrze« m.in. Rozmowy z katem Moczarskiego” (U. Kozioł, Pożegnanie przyjaciela, „Odra” 1984, nr 10, s. 12). Relacja U. Kozioł znajduje swoje szczególnego rodzaju potwierdzenie w notatce służbowej sporządzonej 10 grudnia 1976 r. na podstawie rozmowy z kontaktem operacyjnym KK (AIPN Wr, 053/2222, Notatka służbowa, 10 XII 1976 r., k. 61). Kalendarium życia kulturalnego w okresie 1944–1981 zawiera informację, że miejsce Kubikowskiego zajął mjr Waldemar Kotowicz, na znak protestu i solidarności z poprzednim redaktorem naczelnym odeszli zaś z zespołu „Odry” Tymoteusz Karpowicz, Jacek Łukasiewicz, Andrzej Szczypiorski, Adam Zagajewski (M. Fik, Kultura polska po Jałcie. Kronika lat 1944–1981, London 1989, s. 587).

[26] M. Fik, Kultura polska po Jałcie..., s. 766. Badaczka wymieniła siedem innych nazwisk, poprzedzonych formułą: „zostali internowani m.in. uczestnicy i organizatorzy Kongresu [Kultury Polskiej]”. Następnie wyliczyła przesłuchiwanych: Gustawa Gottesmana, Z. Kubikowskiego, Marka Nowakowskiego i in. (ibidem).

[27] H. Krall, Dwa wspomnienia o Zbyszku, „Odra” 1990, nr 7–8, s. 109.

[28] Zob. Ocena sytuacji w ZLP, podpisana przez dyrektora Departamentu III MSW płk. Henryka Dankowskiego, 2 VII 1982 r. [w:] „Twórczość obca nam klasowo”. Aparat represji wobec środowiska literackiego 1956–1990, red. A. Chojnowski, S. Ligarski, Warszawa 2009, s. 579.

[29] D. Naryński, Twórczość Zbigniewa Kubikowskiego..., s. 9.

[30] Zob. H. Krall, Dwa wspomnienia o Zbyszku...; U. Kozioł, Pożegnanie przyjaciela..., s. 11–12.

[31] AIPN Wr, 0014/2027, t. 2, Doniesienie, 8 VI 1965 r., k. 143. Zachowana składnia oraz fleksja oryginału. Katastrofa ukazała się w Wydawnictwie Śląsk w Katowicach (wyd. I 1962, wyd. II 1973).

[32] Por. R. Marszałek, Dwa razy o odpowiedzialności, „Współczesność” 1963, nr 7, s. 7; K. Nowicki, Niemałe, bezbronne mity, „Pomorze” 1965, nr 9, s. 5; W. Nawrocki, Literatura i mity, „Poglądy” 1966, nr 4, s. 18; J. Górdziałek, Obszar nieufności. O prozie Zbigniewa Kubikowskiego, „Życie Literackie” 1982, nr 12, s. 10–11; S. Tomala, W kierunku „nowoczesnego realizmu”, „Nowy Wyraz” 1976, nr 5, s. 70–73.

[33] AIPN, 00191/489, Informacja operacyjna, 28 IX 1981 r., k. 81–85.

[34] AIPN Wr, 032/800, Informacja do KW PZPR we Wrocławiu, [1976 r.], k. 6.

[35] „Nowe Życie” 2001, nr 7–8, http://nowezycie.archidiecezja.wroc.pl/numery/782001/09.html, dostęp: 3 II 2009 r. Mimo funkcjonowania wśród literatów postrzeganych przez autorów dostępnych dokumentów SB jako opozycyjni M. Orski został w 1977 r. odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi. Część konfliktów w ówczesnej rzeczywistości zdawała się więc przebiegać stosunkowo łagodnie.

[36] G. Strauchold, Rozpracowywanie wrocławskiego miesięcznika „Odra” przez Służbę Bezpieczeństwa..., s. 105. Badacz zastrzegł zarazem, że zachowana dokumentacja ma charakter fragmentaryczny i nie zawsze jest jasna pod względem merytorycznym (ibidem, s. 104). Wyczerpująca historia prasy w PRL, a więc i ówczesnej „Odry”, wymagałaby przebadania pełniejszej bazy źródłowej.

[37] Z. Kubikowski, Wrocław literacki, Wrocław 1962, s. 127. Jeszcze dobitniej tę samą myśl wyrazi krytyk 22 lata później: „[...] ważki kulturalnie ruch zaczął żywić się pozorami, tworzyć nowe, sztuczne giełdy, rozluźniać, zamiast zaostrzać kryteria, dawać pole do działania ambicjom i kompleksom ludzi i grup, którzy nie wytrzymaliby ciśnienia działających norm w ośrodkach centralnych, musieli więc mieć własną krytykę, własne trybuny i własne kawiarnie” (Z. Kubikowski, Szklany mur (2), „Odra” 1983, nr 11, s. 41).

[38] Z. Kubikowski, Bezpieczne małe mity, Wrocław 1965, s. 119.

[39] Por. K. Koźniewski, Pisane we Wrocławiu, „Polityka” 1977, nr 27, s. 6.

[40] Zob. G. Strauchold, Rozpracowywanie wrocławskiego miesięcznika „Odra”..., passim.

[41] Zob. Z. Kubikowski, Bezpieczne małe mity..., s. 71–171 (szkice: Spadkobiercy Sherlocka Holmesa, Robinson i Odyseusze, Codzienność nobilitowana, W raju fałszywych ambicji, Próby tematu, Modele literatury). Z dużym uznaniem wypowiadał się o wkładzie Kubikowskiego w „dyskusje na temat tzw. kultury masowej” stołeczny recenzent, zob. J. Rohoziński, Na antypodach kultury masowej, „Kultura” (Warszawa) 1965, nr 25, s. 8.

[42] Z. Kubikowski, Szklany mur (9), „Odra” 1984, nr 6, s. 83–84.

[43] Egzemplarz w zbiorach Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu, 720.316 I.

[44] Z. Łukaszewicz, Rzecz o odpowiedzialności, „Twórczość” 1968, nr 1, s. 118–119; A. Makowiecki, Uroda rzeczy zwyczajnych, „Kultura” (Warszawa) 1968, nr 26, s. 9; S. Zabłocki, Niepokoje pokolenia, „Odra” 1968, nr 5, s. 94.

[45] Zarzut ograniczonych ambicji artystycznych, przeciętności, która „znakomicie odzwierciedla dzisiejszą sytuację naszej literatury”, sformułował S. Stabryła, Kariery i powroty, „Twórczość” 1972, nr 10, s. 123.

[46] W. Maciąg, Krucha solidarność kolektywu, „Życie Literackie” 1967, nr 33, s. 5. Zob. też: idem, Inspiracje współczesne, „Życie Literackie” 1972, nr 5; idem, Osaczeni przez układy, „Nowe Książki” 1976, nr 6; idem, Gra o sukces i jeszcze coś, „Nowe Książki” 1978, nr 11. Por. J. Siewierski, Pamflet na technokrację, „Nowe Książki” 1962, nr 19.

[47] Zob. S. Bereś, Kubikowski Zbigniew [w:] Literatura polska XX wieku. Przewodnik encyklopedyczny, t. 1, Warszawa 2000; P. Kajewski, Dar bycia, „Odra” 1984, nr 12; J. Łukasiewicz, Rejs okrężny. O Zbigniewie Kubikowskim, „Odra” 1984, nr 12; L. Prorok, Zbyszek, „Tygodnik Powszechny” 1984, nr 37. Podobnie chwalono go w aspekcie biograficznym, por. Związani. O ZLP z A. Chojnowskim, S. Ligarskim i J. Siedlecką rozmawia B. Polak, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2008, nr 8–9.

[48] Zob. I. Maślińska, Zapomniana sztuka o Piłsudskim, „Ład” 1987, nr 26, s. 13. Sztuka miała pewne cechy utworu „z kluczem”, rozpoznawano w jej postaciach Bartla, Moraczewskiego, Wieniawę (ibidem).

[49] Zob. np. A. Chruszczyński, Słabi mocni – mocni słabi, „Tygodnik Kulturalny” 1976, nr 11, s. 12; W. Pawłowski, Zadbać o kapliczki, „Literatura” 1980, nr 14, s. 12.

[50] „Zbigniew Kubikowski w [...] Wielkim układzie bardziej przekonywająco wchodzi w środowisko specjalistów – techników i inżynierów, projektantów swego życia z myślą o karierze, wejściu w korzystne układy. Obce im wszelkie Conradowskie niepokoje. Ten krąg dyrektorów, księgowych, inżynierów łączą pozornie silne więzy zawodowe, a często i prywatne. W praktyce każdy jest zdany na samego siebie. Sytuacja ma rację, ona rządzi i dyktuje sposoby paktowania z własną karierą, metody traktowania innych. Kubikowski zna środowisko doskonale” (M. Sprusiński, Między prawdą a zmyśleniem, Kraków 1978, s. 327–328).

[51] Program artystyczny, jaki przyszły pisarz szkicował w roku swego debiutu, zakładał bowiem, że bohater powieści powinien mieć „bogate życie wewnętrzne” (Z. Kubikowski, Batalia o teraźniejszość, „Dziś i Jutro” 1950, nr 36, s. 1). Bohaterom publikowanej w PRL prozy Kubikowskiego zabrakło właśnie tych cech, jakie postulował, mając 21 lat.

[52] P. Zaremba, Zgoda z PRL ? Zapytajmy o niepodległość, „Uważam Rze” 2011, nr 14, s. 58 (tu m.in. słowa Kubikowskiego: „[...] w 1949 czy 1950 roku wszystko stało się jasne. Rządzą komuniści, czyli Sowieci, czyli Rosjanie. Nie ma to nic wspólnego z Polską”).

[53] C. Sobkowiak, Rzeka powrotna, „Topos” 2014, nr 1–2, s. 126. Autorka osobiście zapamiętała silne wrażenie, jakie wywarł na niej, wówczas 22-letniej czytelniczce, Szklany mur, publikowana w odcinkach w „Odrze” synteza powojennej prozy polskiej. Drobnym śladem popularności Kubikowskiego we Wrocławiu było jego nazwisko w zbiorze W. Biełowicza, Anegdota wrocławska, Wrocław 1975, s. 70.

[54] Niniejszy tekst jest gruntownie zmienioną wersją rozdziału Filolog, redaktor, pisarz w czasach kolektywizmu książki piszącej te słowa pt. Filologia i jej interpretacje, Wrocław 2012.

Marianna Bocian od dłuższego czasu pozostaje poza Wrocławiem”. SB wobec poetki

[1] M. Olędzki, Wstęp [w:] M. Bocian, Ciągła odsłona, Wrocław 2003, s. 7.

[2] Miała 14 lat, kiedy zmarł jej ojciec; wówczas, jak wspominała, przyszło jej stanąć za pługiem.

[3] J. Bełczęcki, Poszukiwanie przyczyny, Wrocław 1968.

[4] M. Bocian, Na marginesie historii Marsjasza i Apolla, Biblioteka „Agory”, Wrocław 1978. W nielegalnym obiegu ukazały się ponadto dwa tomy poezji Bocianówny: Strzępy fotografii (1977, nie ocalał ani jeden egzemplarz tego tomu) oraz Scalone z rozkładu (1978). Słabo znana jest jej inicjatywa podjęta u początków stanu wojennego, polegająca na własnoręcznym przepisywaniu na maszynie przez kalkę arkuszy poetyckich. Inicjatywę tę nazwała poetka „Polak przepisujący” i sama przepisała oraz rozkolportowała trudną do oszacowania liczbę wierszy swoich oraz pozyskanych od zaprzyjaźnionych poetów.

[5] O pewnej nocy spędzonej w areszcie śledczym przy ul. Świebodzkiej opowiadała, że tak się dała we znaki służbie więziennej żądaniami dostarczenia do celi środków czystości, czystej pościeli, sztućców etc., iż zwolniono ją następnego dnia rano.

[6] ZNiO, Dział Dokumentów Życia Społecznego, Archiwum Wrocławskiego Oddziału ZLP, Zebranie Zarządu Oddziału Wrocławskiego ZLP, 15 V 1973 r.

[7] Np. wymieniano jej nazwisko wśród młodych literatów połowy lat siedemdziesiątych, obok Czesława Sobkowiaka, Zbigniewa Wojciecha Śmigielskiego, Andrzeja Więckowskiego, Janusza Gałka (AIPN Wr, 053/2222, k. 58). Odnotowywanie obecności poetki w życiu literackim miasta zaczynało się jednak neutralnymi notatkami w rodzaju następującej: „Marianna Bocian, absolwentka polonistyki i filozofii z roku 1967, pracownica Państwowego Wydawnictwa Naukowego, członek Koła Młodych przy Oddz[iale] Wrocławskim ZLP, poetka, prozaiczka, krytyk, autorka tomiku wierszy wydanych przez wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich pt. Poszukiwanie przyczyny pod ps. literackim »Bełczęcki«, autorka drugiego tomiku wierszy złożonych w tymże wydawnictwie na rok bieżący, bezpartyjna, współpracowniczka pisma »Agora«” (AIPN Wr, 054/1247, Informacja dot. środowiska młodoliterackiego Wrocławia, 14 III 1972 r., k. 194).

[8] AIPN Wr, 054/1247, Notatka operacyjna, 5 III 1975 r., k. 12.

[9] Akta wytworzył Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych we Wrocławiu, zob. AIPN Wr, 024/8559.

[10] AIPN Wr, 024/8559, Meldunek operacyjny, 21 IX 1976 r., k. 18.

[11] AIPN Wr, 024/8559, Informacja TW, 25 IX 1976 r., k. 71.

[12] Ewolucję polityki wobec środowisk twórczych można zrozumieć na podstawie wymienionych w bibliografii załącznikowej przystępnych syntez historycznych lub historycznoliterackich, m.in. Andrzeja Paczkowskiego, Wojciecha Roszkowskiego, Andrzeja Zawady lub – w szczególności w odniesieniu do instytucji kultury literackiej – Oskara Stanisława Czarnika.

[13] Zob. B. Cywiński, Ogniem próbowane. Z dziejów Kościoła katolickiego w Europie Środkowo-Wschodniej, t. 1–2, Warszawa 1993–1994; A. Dziurok, M. Gałęzowski, Ł. Kamiński, F. Musiał, Od niepodległości do niepodległości. Historia Polski 1918–1989, Warszawa 2010, s. 268–273.

[14] AIPN Wr, 024/8559, Meldunek operacyjny, 21 IX 1976 r., k. 19.

[15] Współcześni intelektualiści, których część głosi tezę o anachronizmie chrześcijaństwa, szukaliby zapewne filozoficznej legitymizacji postaw władzy u Fryderyka Nietzschego w Szkicach z genealogii moralności lub w jego Antychrześcijaninie, lecz zwykłym funkcjonariuszom PRL wystarczały empiryczne dowody ich przewagi nad buntownikami, takie jak wyższe dochody lub poczucie stabilizacji życiowej.

[16] AIPN Wr, 054/1247, Analiza sporządzona przez kpt. Stefana Jędrzejczaka, 13 II 1977 r., k. 484––485.

[17] AIPN Wr, 032/784, t. 2, cz. 2, Informacja TW „Kasander”, 24 X 1976 r., k. 25.

[18] SB przypisywała niepodróżującej na Zachód literatce styczność z Janem Brzękowskim, Czesławem Miłoszem, Marianem Czuchnowskim, Witoldem Wirpszą, Jackiem Bierezinem, Witoldem Sułkowskim, Leszkiem Szarugą (AIPN Wr, 024/8559, Meldunek operacyjny, 18 X 1976 r., k. 21).

[19] „Opis zagrożenia” następująco charakteryzuje postawę poetki: „Sytuację w literaturze określa jako podobną do roku 1949, kiedy tak samo istniała bezpardonowa ingerencja partii w sprawy warsztatu twórczego. Twierdzi, że pisze »do szuflady«, ponieważ zdaje sobie sprawę z tego, że to, co pisze, nie ukaże się na rynku wydawniczym [...] zna przyjaciół, którzy posiadają kontakty z »Kulturą« paryską i mogą [oni] udzielić pomocy w zakresie publikacji jej twórczości na Zachodzie. Rozpowszechnia też informacje, jakoby podpisała memoriał w sprawie projektu zmian konstytucji, bo – jak stwierdza – »ktoś w tym kraju musi mieć odwagę«. W wypowiedziach podkreśla, że petycję w sprawie zmian w konstytucji podpisali wszyscy młodzi literaci, których debiut przypadł na lata pięćdziesiąte [tzn. czterdziestoparolatkowie z Pokolenia ’56 ? Być może funkcjonariusz powinien napisać: młodzi oraz ci, których debiut przypadł na lata pięćdziesiąte – przyp. D.H.]. Aprobuje i zdecydowanie popiera negatywne postawy i poglądy przedstawicieli opozycji intelektualnej kraju – Ryszarda Krynickiego, Stanisława Barańczaka, Adama Zagajewskiego i Stefana Kisielewskiego, z którym pozostaje w kontaktach osobistych [dwa ostatnie słowa tego zdania podkreślono odręcznie – przyp. D.H.]. Popiera negatywną postawę opozycjonisty Bartoszewskiego, wyrażając się pozytywnie o jego książce pt. Tysiąc i jeden dni w oblężonej Warszawie, pochwala przy tej okazji środowisko księgarzy poznańskich, którzy nie ulegli naciskom administracyjnym w kwestii wycofania ze sprzedaży tej pozycji, a kolportują ją wśród swoich znajomych i zaufanych ludzi” (AIPN Wr, 024/8559, Meldunek operacyjny, 15 IX 1976 r., k. 19).

[20] AIPN Wr, 024/8559, Arkusz informacyjny, [21 IX 1976 r.], k. 12, podpisano: „plut. A. Głowacki”.

[21] AIPN Wr, 054/1247, Analiza, 13 II 1977 r., k. 483.

[22] AIPN Wr, 024/8559, Meldunek operacyjny, 29 I 1977 r., k. 24.

[23] Ibidem, Meldunek operacyjny, 18 X 1976 r., k. 21.

[24] AIPN Wr, 054/1247, Informacja, 29 I 1981 r., k. 393.

[25] ZNiO, Dział Dokumentów Życia Społecznego, Archiwum Wrocławskiego Oddziału ZLP. Wiele osób zgłaszało natomiast kandydatury Tadeusza Różewicza (Józef Kelera), Jacka Łukasiewicza (Bogdan Butryńczuk, Stanisław Chaciński, Roman Drahan, Lothar Herbst, Salomea Kapuścińska, Zbigniew Kubikowski, Lutogniewski, Urszula Kozioł, Jerzy Pluta, Henryk Worcell, Tadeusz Zasadny) lub ich obu (Teresa Ferenc, Jerzy Bogdan Kos, Maria Łęczycka, Stanisław Srokowski). Nieliczni dodawali trzecie nazwisko (Ludwika Flaszena lub Zbigniewa Jankowskiego). Poetka uzasadniła kandydaturę Leona Szweda tym, że jest niesłusznie przemilczany we Wrocławiu. Jej propozycje wyróżniały się oryginalnością, wymieniła twórczość inwencyjną, awangardową, przekraczającą granice między dwiema dziedzinami sztuki, a na drugim miejscu – obfitującą w niebanalne konteksty filozoficzne.

[26] ZNiO, Dział Dokumentów Życia Społecznego, Archiwum Wrocławskiego Oddziału ZLP, Zebranie Zarządu Oddziału Wrocławskiego ZLP, 3 IV 1973 r.

[27] Fotografia tablicy nagrobnej zob. http://mapakultury.pl/art.pl, dostęp: 30 V 2014 r.

[28] AIPN Wr, 024/8559, Meldunek operacyjny, 29 I 1977 r., k. 25. Odnotowano również, że M. Bocian oskarża Aleksandra Soszyńskiego (TW „Zenon”) o brak kompetencji w zakresie edytorstwa literatury współczesnej (AIPN Wr, 024/8559, Meldunek operacyjny, 27 I 1977 r., k. 27).

[29] AIPN Wr, 024/8559, Meldunek operacyjny, 18 X 1976 r., k. 21. Sformułowanie rozpoczynające się od słów: „Zdaniem konsultanta...” trafiło do rubryki „Opis zagrożenia (faktu)” w formularzu meldunku operacyjnego sporządzonego przez inspektora, plut. Andrzeja Głowackiego i wraz z całą dokumentacją zostało podpisane: „por. mgr E. Zarzycki”. Dosłownie powtórzono zdanie o samotności i opozycji wobec wszystkich w meldunku operacyjnym z 5 X 1977 r., sporządzonym przez inspektora Mariana Janickiego, a podpisanym przez majora A. Zalewskiego, naczelnika Wydziału III KW MO we Wrocławiu (ibidem, k. 42). SB z całą powagą traktowało tę analizę psychiki poetki.

[30] AIPN Wr, 054/1247, Informacja konsultanta, 27 IV 1981 r., k. 252.

[31] AIPN Wr, 024/8559, Meldunek operacyjny, 18 X 1976 r., k. 21.

[32] AIPN Wr, 054/1247, Informacja kandydata na konsultanta A.S., 12 VII 1975 r., k. 167.

[33] AIPN Wr, 054/1247, k. 33.

[34] AIPN Wr, 024/8559, Notatka służbowa, 27 IV 1977 r., k. 156–158.

[35] AIPN Wr, 054/1247, Informacja TW, 6 VII 1976 r., k. 288.

[36] Informacja własna.

[37] Zob. AIPN Wr, 024/8559, Meldunek operacyjny, 13 VII 1977 r., k. 40.

[38] Oczywiście popularność ta ograniczona była do tych miłośników poezji, którzy nie sugerowali się w swoich wyborach autorytetem związanym z posiadaniem pewnej władzy, sprawowaniem funkcji w redakcjach, otrzymywaniem stypendiów zagranicznych lub podobnymi splendorami, rzadkimi dobrami w PRL. Wspomnienia o poetce, publikowane po jej śmierci, świadczą o sympatii, jaką cieszyła się wśród profesorów Uniwersytetu Wrocławskiego. Zob. S. Bednarek, Misterium życia Marianny Bocian, „Pomosty” 2002, nr 8, s. 133–136; idem, Na odejście Marianny Bocian, „Odra” 2004, nr 1, s. 66–68; E. Degler, Marianna Bocian (26.04.1942 – 5.04.2003), „Pomosty” 2007, nr 12, s. 155–156.

[39] Zob. J. Tomkowski, Literatura polska, Warszawa 1993, s. 324; idem, Dwadzieścia lat z literaturą 1977–1996, Warszawa 1998, s. 74, 79, 81, 181, 185. W skali regionalnej Podlasia, z którego się wywodzi, osiągnęła sukces, polegający na dotarciu do szkół (ślady takiej popularności znajdują się m.in. na stronach internetowych: atut.og.pl, mariannabocian.pl, podlasie24.pl, szkolatchorzew.blogspot.com, www.mapakultury). Czy jednak jej twórczość cieszyłaby się większym powodzeniem, gdyby nie było wymierzonych w opozycyjnych pisarzy „kombinacji operacyjnych” w PRL ?

„O Wolniaku nie było mowy”. Henryk Wolniak jako poeta zapomniany. Notatki z kwerend archiwalnych

[1] J. Kossecki, Cybernetyka kultury, Warszawa 1974, s. 287. Teoretyczną ramę politycznie motywowanego kreowania jakości uchodzących za estetyczne daje współcześnie J. Rancière, Dzielenie postrzeganego. Estetyka i polityka, tłum. M. Kropiwnicki, J. Sowa, wstęp M. Pustoła, słownik zestawił K. Mikurda, Kraków 2007, s. 65 i n.

[2] Np. AIPN Wr, 054/1247, Pismo z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych do naczelnika Wydziału III KW MO we Wrocławiu, podpisane przez naczelnika Wydziału IV Departamentu III MSW płk. Zygmunta Bieleckiego, 24 VI 1974 r., k. 203. W dokumencie tym zaleca się: „wyodrębnić osoby, które reprezentują postawy kontestacji i swoją antysocjalistyczną twórczością osłabiają front działalności ideowo-politycznej na odcinku kultury; skoncentrowanie większej uwagi operacyjnej na środowiskach młodych twórców powinno doprowadzić do neutralizacji i społecznej izolacji postaw politycznie wrogich, negatywnie oddziałujących na postawy twórcze młodych; w oparciu o posiadane informacje i środki pracy operacyjnej należy stymulować pożądany rozwój sytuacji w tych środowiskach; [...] podejmowane działania w tych środowiskach powinny szerzej uwzględniać perspektywiczne potrzeby naszej służby w zakresie posiadania osobowych źródeł informacji. Młodzi twórcy we wczesnym okresie działalności literackiej stwarzają pomyślniejszą prognozę pozyskania ich do współpracy z naszą służbą”.

[3] Pod sygnaturą AIPN Wr, 032/784, t. 2, cz. 1, k. 154, znajduje się nota biobibliograficzna poświęcona poecie. Zawiera ona informację, że H. Wolniak należał do ZLP od 1976 r. Odnotowano m.in. istnienie Programu Ogólnopolskiej Grupy Literackiej Towarzystwa Miłośników Wolniaka. Pomysł ogłoszenia, że działa Zakład Poetycki Wolniak i Ska, przypomina słynny Witkiewiczowski koncept założenia Firmy Portretowej. Autokreacja Wolniaka ma więc charakter gry z tradycją awangardowych gestów autokreacyjnych. W skład założycieli grupy wchodzili: Leszek Pobóg-Wierzchowski, Maria Antonina Wyszyńska, znany w kraju poeta Ziemowit Skibiński, Teresa Staszczak, Dorota Ziemińska, Lena Tomaszewska i Jadwiga Lubowiecka. Materiały dotyczące patrona grupy, skład grona jej założycieli, manifest, list od Jerzego Pluty do Andrzeja Krzysztofa Waśkiewicza, otwarty na poczcie, zachęcający adresata do publikacji założeń programowych wolnizmu w studenckim czasopiśmie „Nowy Medyk” zgrupowano ibidem, k. 154–166.

[4] J. Błażejowska, C. Kuta, Od uległości do niezależności. Literaci i literatura w latach 1944–1989––1990, Kraków 2013.

[5] M. Nowakowski, Kryptonim „Nowy”. Tajemnice mojej esbeckiej teczki, Warszawa 2007.

[6] Rozwiązywanie pseudonimów, jeśli następuje w niniejszej pracy, to zawsze na podstawie indeksu osób w publikacji „Twórczość obca nam klasowo”. Aparat represji wobec środowiska literackiego 1956–1990, red. A. Chojnowski, S. Ligarski, współpraca K. Batorowicz-Wołowiec, wstęp S. Ligarski, Warszawa 2009, s. 844–870.

[7] AIPN Wr, 054/1247, Informacja, 27 IV 1981 r., k. 252.

[8] Zanim konsultant „Zenon” potępił pisarzy, którym – jako wydawca – utrudniał jednocześnie druk ich książek, przedstawił znamienną dla niesamodzielnych, konformistycznych opinii hierarchię panującą wśród literatów: „Można było czuć się uciemiężonym w okresie dyktatu gospodarczego i kulturalnego. Kiedy okres ten minął, trzeba się czymś wykazać. A tu po prostu nie ma czym. Pisarze piszący na zapotrzebowanie szerokiego rynku czytelniczego (np. F[ranciszek] Sikorski, S[tanisław] Srokowski), elitarni (np. J[anusz] Styczeń, Bogusław Kierc, J[ózef] Łoziński) piszą nadal w tym samym dukcie, pisarze wybitni (np. T[adeusz] Różewicz) co najwyżej uwolnią warsztat twórczy od zahamowań, literaci zaś średni, ale kreujący się na prześladowanych [...]” (ibidem).

[9] Zob. M. Porębski, Krytycy i metoda [w:] Badania nad krytyką literacką, seria 2, red. M. Głowiński, K. Dybciak, Wrocław 1984; Obszary przemilczeń. Krytyka literacka, problem reprezentacji, transformacje [w:] Przestrzeń zgiełku. Przestrzenie audiowizualne i akustyczne człowieka. Antropologia audiowizualna jako przedmiot i metoda badań, red. J. Harbanowicz, A. Janiak, Wrocław 2012, s. 159 i n.

[10] O zaostrzaniu się represji wobec środowisk uznawanych za opozycyjne piszą np. Ł. Kamiński, Władza wobec opozycji 1976–1989, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2003, nr 2, s. 14–15; S. Ligarski, Organizacja i kadra pionu aparatu bezpieczeństwa zajmującego się „ochroną” środowiska literackiego [w:] „Twórczość obca nam klasowo”..., s. 34.

[11] Po latach, kiedy zmiany w redakcji zaszły, funkcjonariusze resortu spraw wewnętrznych skonstatowali, że sytuacja w środowisku literackim Wrocławia, na które miesięcznik silnie oddziałuje, jest już z ich punktu widzenia pomyślna: „Podejmowane z naszej inspiracji działania przez władze polityczno-administracyjne województwa spowodowały odsunięcie z Kolegium Redakcyjnego »Odry« osób blisko powiązanych z Karpowiczem, a mianowicie: Z[bigniewa] Kubikowskiego oraz współpracowników tego pisma. Jednocześnie sam Tymoteusz Karpowicz przesłał z zagranicy formalną rezygnację ze współpracy z »Odrą«. Oceniamy, że obecna sytuacja polityczno-operacyjna w środowisku wchodzącym w zakres zainteresowania Sekcji IV jest generalnie rzecz biorąc pozytywnie [sic !] [...] Szczególnie pozytywnym zjawiskiem są wzmiankowane wyżej zmiany na stanowiskach kierowniczych w »Odrze«” (AIPN Wr, 054/1247, Analiza podpisana przez kpt. Stefana Jędrzejczaka, 13 II 1977 r., k. 485).

[12] Por. S. Bereś, Służba Bezpieczeństwa jako krytyk literacki [w:] Artyści władzy, władza artystom, red. A. Chojnowski, S. Ligarski, Warszawa 2010, s. 23.

[13] S. Ligarski, Wstęp [w:] „Twórczość obca nam klasowo”..., s. 16–17.

[14] Ibidem, s. 21.

[15] B. Latour, Splatając na nowo to, co społeczne. Wprowadzenie do teorii aktora-sieci, wstęp K. Abriszewski, tłum. A. Derra, K. Abriszewski, Kraków 2010, s. 11.

[16] AIPN Wr, 053/2222, Informacja konsultanta, 8 XII 1976 r., k. 59.

[17] Przez życie literackie rozumie się ogół instytucji komunikacji literackiej (np. czasopisma, oficyny wydawnicze, grupy literackie, stowarzyszenia pisarskie, salony, kawiarnie literackie, mecenat, cenzura) pośredniczących między pisarzem a czytelnikiem.

[18] AIPN Wr, 054/1247, Informacja dotycząca sytuacji we wrocławskim środowisku młodych literatów, 25 III 1972 r., k. 28.

[19] AIPN Wr, 054/1247, Informacja dotycząca środowiska młodoliterackiego Wrocławia, 14 III 1972 r., k. 38.

[20] AIPN Wr, 059/4422, Opinia podpisana przez mjr. mgr. Stanisława Pikulskiego, 22 IX 1971 r., k. 122: „Kpt. Jędrzejczak jest osobą wszechstronnie oczytaną, studiuje poważne opracowania literackie, interesuje się sztukami plastycznymi, zna dobrze problematykę wydawniczą, zgromadził dość bogatą bibliotekę w domu”.

[21] ZNiO, Dział Dokumentów Życia Społecznego, Archiwum Oddziału Wrocławskiego ZLP.

[22] AIPN Wr, 054/1247, Spotkanie poetów – literatów z czytelnikami, 5 VI 1972 r., k. 100.

[23] Ibidem, k. 102. Henryk Wolniak, być może niedokładnie, odwołał się do książki H. Dubowika Nadrealizm w polskiej literaturze współczesnej (Poznań 1971), co w zapisie dyskusji SB odnotowało jako „książka o nadrealizmie Henryka Żuchowicza [sic !] pod tytułem Nadrealizm we współczesnej literaturze” (ibidem, k. 100).

[24] Wywiad udzielony autorce podczas wieczoru poetyckiego z okazji 75. rocznicy urodzin, 26 III 2014 r. w Klubie Muzyki i Literatury we Wrocławiu. W Archiwum Akt Nowych w Warszawie, gdzie przechowywane są dokumenty GUKPPiW, należałoby w przyszłości przeprowadzić kwerendę, aby zweryfikować dokładne daty. Hipotetycznie można wyjaśniać kłopoty jako swego rodzaju „karę” za sukcesy – upokorzenie, aby niezależny twórca nie poczuł się zbyt pewnie.

[25] Wywiad udzielony autorce podczas wieczoru poetyckiego z okazji 75. rocznicy urodzin, 26 III 2014 r. w Klubie Muzyki i Literatury we Wrocławiu.

[26] Oceny braku komunikatywności wierszy spotyka się również w odniesieniu do uznanego, dziś już bardzo cenionego przez młodych badaczy, poety lingwistycznego Tymoteusza Karpowicza. Z kolei recenzenci wydawniczy już w III RP podnoszą niekiedy jako zarzut (sic !) trudność, niezrozumiałość poezji Henryka Wolniaka (inf. własna). W obronie poety chciałoby się zacytować fragment przedmowy Romana Ingardena do książki Jerzego Gałeckiego: „[...] wszystkie książki, które mają coś istotnego do powiedzenia i przedzierają się przez gąszcz kwestii nieprzetrzebiony jeszcze przez innych, sprawiają trudności zarówno samemu Autorowi, jak i tym, którzy wraz z nim zechcą je przemyśleć w sposób aktywny i tym samym jakoś twórczy” (R. Ingarden, Przedmowa [w:] J. Gałecki, Problematyka estetyki. Przedmiot i metoda, Kraków 1962, s. 8).

[27] AIPN Wr, 054/1247, Informacja kandydata na konsultanta, 12 VII 1975 r., k. 170.

[28] AIPN Wr, 053/2222, Informacja TW „Kasander” (L. Isakiewicza) przyjęta przez kpt. S. Jędrzejczaka, 17 XI 1976 r., k. 93: „[...] do faktu powołania naczelnym Kotowicza właśnie większość moich rozmówców odniosła się z sympatią. [...] Takiego zdania są Pluta, Dyczek, Wolniak, Styczeń, Łoziński i Srokowski”.

[29] AIPN Wr, 054/1247, Informacja TW „Zabłocki” (D. Kostewicz), 13 I 1979 r., k. 437.

[30] Ibidem, Notatka służbowa kpt. Stefana Jędrzejczaka, 15 X 1981 r., k. 416.

[31] Ibidem, Informacja operacyjna, 11 X 1980 r., k. 412–413. Pod sygnaturą AIPN Wr 405/37 w 2015 r. dodano oświadczenia Franciszka Sikorskiego, w których wielokrotnie zakwestionował wiarygodność słów TW „Zabłocki”.

[32] Ibidem, Informacja TW „Zenon” (A. Soszyńskiego), 29 I 1981 r., k. 393. Wyjaśnijmy, że Wolniak i Dyczek dobrowolnie ustąpili z przynależności do poprzedniego zarządu, aby zwiększyć szansę powstania zarządu nowego. „Grupą wstępującą” nazwano tych, którzy zmierzali do wejścia w skład nowego zarządu. Imiesłów „wstępujący” był użyty w znaczeniu „wkraczający na forum, rozpoczynający publiczną działalność”, tak jak czasownik „wstępować” w tytule ważnej wówczas książki Pokolenie które wstępuje 1975–1980. Antologia, wybór, oprac., red. J. Leszin-Koperski, A.K. Waśkiewicz, Warszawa 1981.

[33] AIPN Wr, 054/1247, Informacja TW „Zenon” (A. Soszyńskiego), 29 I 1981 r., k. 393.

[34] AIPN Wr, 032/784/2, cz. 1, k. 3.

[35] Jak zapewnia H. Wolniak, pytany telefonicznie 18 III 2014 r., lubił kolor zielony, ale nie pamięta, by nawiązywał świadomie lub celowo do znanego zwyczaju K.I. Gałczyńskiego, aby pisać zielonym atramentem. Świadomy natomiast był wybór kierunków kształcenia. Przyszły poeta zamierzał bowiem zostać logikiem, czyli łączyć matematykę z humanistyką.

[36] J. Gałecki, Problematyka estetyki. Przedmiot i metoda, Kraków 1962, s. 197.

[37] Wykorzystuję w tym miejscu terminologię Małgorzaty Czermińskiej: wyzwanie, wezwanie (i wyznanie) z jej książki Autobiograficzny trójkąt, Kraków 2000, passim.

[38] Por. W. Stróżewski, O idei uniwersytetu [w:] Kosmopolityzm i sarmatyzm. Antologia powojennego eseju polskiego, wybór i oprac. D. Heck, Wrocław–Warszawa–Kraków 2003, s. 514.

[39] Z krakowskiej perspektywy mówi się o zjawisku „zesłania” do takich ośrodków, jak np. Wrocław (zob. Dyskusja „Arcanów”. Nasze uniwersytety – w dwadzieścia pięć lat później: nieopisane dziedzictwo PRL i niedokonany rachunek sumienia (1989–2014), „Arcana” 2014, nr 1, s. 57 – głos prof. Piotra Franaszka).

[40] AIPN Wr, 032/784/2, cz. 1, k. 287.

[41] Ibidem, k. 490.

[42] Wywiad udzielony autorce podczas wieczoru poetyckiego z okazji 75. rocznicy urodzin, 26 III 2014 r. w Klubie Muzyki i Literatury we Wrocławiu.

[43] Ibidem.

[44] H. Wolniak, Glosa do krzyża wolności [w:] Antologia poezji sakralnej, Wrocław 1987, s. 3 i n.

[45] Zob. J. Błażejowska, C. Kuta, Od uległości do niezależności...

Bezpieka przeciw mazurskiemu pisarzowi

[1] Najwięcej informacji na temat E. Kruka jako literata zawiera opracowanie Z dróg Erwina Kruka. Na 65. urodziny twórcy, redakcja i wprowadzenie Z. Chojnowski, Olsztyn 2006. Zob. również obszerny wywiad prasowy: Na tyłach historii. Rozmowa Dariusza Jarosińskiego z Erwinem Krukiem, „Rzeczpospolita” 1995, nr 139, dodatek „Plus Minus”, nr 24. Na temat NSZZ „Solidarność” przed 13 XII 1981 r. na Warmii i Mazurach i E. Kruka w strukturach Związku zob. R. Gieszczyńska, Olsztyńska Solidarność 1980–1981, Olsztyn 2008, s. 46; P.P. Warot, Erwin Kruk, www.encyklopedia-solidarnosci.pl/wiki/index.php ?title=Erwin_Kruk; Z. Złakowski, Solidarność olsztyńska w latach 1980–1981. Próba zestawienia faktów, Olsztyn 2000, s. 217.

[2] Erwin Kruk nigdy nie ukrywał, że od 1970 r. do wprowadzenia stanu wojennego w 1981 r. był członkiem PZPR. Kiedy ten fakt, pomimo jego wyszczególnienia w przysyłanych przez niego notach biograficznych do tej czy innej redakcji, pomijano – pisarz interweniował. Tak było na przykład 3 VII 1989 r., kiedy do red. Hanny Simbierowicz z Warszawy pisał, iż nie zależy mu – jak to ujął – „na zacieraniu śladów”. Prosił, aby w nocie przywrócić zapis: „Od grudnia 1970 roku był członkiem partii. Po 13 grudnia 1981 roku odesłał legitymację, podkreślając zarazem swój negatywny stosunek do »policyjnego państwa«. Powyższa informacja – uzupełniał Kruk – była obecna w ulotkach wyborczych”. Zob. Archiwum domowe Erwina Kruka, Pismo E. Kruka do red. H. Simbierowiczowej, Olsztyn, 3 VII 1989 r.

[3] E. Kruk, W poszukiwaniu przestrzeni wolności [Referat E. Kruka wygłoszony 26 VIII 2005 r. w Delegaturze IPN w Olsztynie na spotkaniu z okazji obchodów 25-lecia „Solidarności”], „Debata” 2008, nr 5 (8).

[4] P. Kardela, Erwin Kruk w dokumentach Służby Bezpieczeństwa, „Debata” 2009, nr 11 (26).

[5] Na temat kampanii wyborczej do sejmu kontraktowego w 1989 r. w województwie olsztyńskim, Warmińsko-Mazurskim Komitecie Obywatelskim „Solidarność” i jego kandydatach do parlamentu, kontroli i próbach wpływania przez SB na proces wyborczy, zob. Olsztyński Czerwiec ’89, Olsztyn 2009, szczególnie: R. Gieszczyńska, Komitet Obywatelski „Solidarność” Regionu Warmińsko-Mazurskiego w wyborach 4 czerwca 1989 roku, oraz: P. Kardela, Służba Bezpieczeństwa wobec wyborów parlamentarnych 1989 roku w województwie olsztyńskim.

[6] http://katalog.bip.ipn.gov.pl/showDetails.do?idx=K&katalogId=4&subpageKatalogId=4&pageNo=1&nameId=1473&osobaId=19327&.

[7] Informacja E. Kruka udzielona autorowi.

[8] Na temat współpracy Józefa Mickiewicza z SB zob. P. Kardela, „Iskra” w olsztyńskim środowisku twórczym, „Debata” 2008, nr 9 (12).

[9] AIPN Bi, 0088/1552, Teczka personalna KO „Iskra”, Notatka służbowa, oprac. kpt. Michał Kruk, Olsztyn, 22 X 1968 r., k. 4.

[10] Ibidem.

[11] AIPN Bi, 087/359/7, Akta sprawy obiektowej krypt. „Prasa”, Analiza zagadnienia Grupy III Wydziału III SB w Olsztynie, opracował kpt. Jerzy Ziółek, 7 III 1973 r., k. 44.

[12] AIPN, Bi 087/353, Akta sprawy obiektowej SB krypt. „Pegaz”.

[13] Ibidem, Wykaz tajnych współpracowników i kontaktów operacyjnych, b.d., k. 6. Na temat KW ps. „Las”, zob. P.P. Warot, Problemy z korzystaniem z akt byłej policji politycznej Polski Ludowej [w:] Źródła współczesne w zasobach archiwów. Czy jesteśmy gotowi na nowe ? Materiały z sesji naukowej zorganizowanej przez Archiwum Państwowe w Olsztynie 5 października 2012 roku, Olsztyn 2013, s. 110.

[14] P. Kardela, Służba Bezpieczeństwa wobec olsztyńskich mediów prasowych, radiowych i telewizyjnych w latach 1970–1990 [w:] Dziennikarze władzy, władza dziennikarzom. Aparat represji wobec środowiska dziennikarskiego 1945–1990, red. T. Wolsza, S. Ligarski, Warszawa 2010, s. 224.

[15] AIPN Bi, 087/353, Akta sprawy obiektowej SB krypt. „Pegaz”, Notatka służbowa ze spotkania z KS L. Turkowskim odbytego w dniu 13 III 1979 r., oprac. ppor. R. Stankiewicz, Olsztyn, 15 IV 1979 r., k. 12.

[16] AIPN Bi, 087/353, Akta sprawy obiektowej SB krypt. „Pegaz”, Plan przedsięwzięć operacyjnych w sprawie zabezpieczenia Ogólnopolskiego Forum Literackiego w Lidzbarku Warmińskim, oprac. por. Z. Szymański, 23 IV 1979 r., k. 9–10.

[17] Ibidem, Notatka służbowa z rozmowy w dn. 20 VIII [19]79 r. z KS „T.L.” – ZLP, oprac. por. Z. Szymański, Olsztyn, 20 VIII 1979 r., k. 34–35.

[18] Ibidem, Lista potwierdzonych zgłoszeń udziału w Ogólnopolskim Forum Literackim w Lidzbarku Warmińskim pod hasłem „Pisarz a dzień dzisiejszy”, b.d., k. 61–63.

[19] Ibidem, Wyciąg z informacji KO ps. „Samotnik” z dn. 11 IX [19]79 r., oprac. por. Z. Szymański, Olsztyn, 14 IX 1979 r., k. 82–83.

[20] Ibidem.

[21] AIPN Bi, 087/353, Akta sprawy obiektowej SB krypt. „Pegaz”, Notatka służbowa ze spotkania z KO ps. „Samotnik” z dn. 25 IX [19]79 r., oprac. por. Z. Szymański, Olsztyn, 25 IX 1979 r., k. 85–86.

[22] Ibidem, Notatka służbowa z odbytego spotkania w dniu 24 IX 1979 r. z TW ps. „Las”, Olsztyn, 24 IX 1979 r., k. 89–90.

[23] Ibidem, Wyciąg z doniesienia TW ps. „Klaudiusz” z dn. 27 IX [19]79 r., oprac. por. Z. Szymański, Olsztyn, 27 IX 1979 r., k. 95.

[24] Ibidem, Wyciąg z informacji TW ps. „Maria” z dnia 26 IX 1979 r., Olsztyn, 27 X 1979 r., k. 96–98.

[25] W podsumowaniu raz jeszcze wspominano o udanej próbie zablokowania pisarza marynisty Jerzego Pachlowskiego. Esbekom dzięki TW „Maria” udało się poznać część rękopisu wystąpienia obecnego na Forum Stanisława Srokowskiego z Wrocławia, autora opowiadań i powieści o tematyce kresowej, którego dziadka podczas II wojny światowej zabili siekierami żołnierze Ukraińskiej Powstańczej Armii, a który jednak w ostatniej chwili („bo stchórzył”) zmienił treść swego wystąpienia. Oryginalna zaplanowana wypowiedź Srokowskiego zaczynała się tak: „Koledzy literaci – przepraszam, koledzy partyjni literaci – ludzie o czterech obliczach Światowida – co innego myślicie, co innego piszecie, ogłupiając i tak zdemoralizowane społeczeństwo, co innego myślicie, a co innego mówicie z trybun i w czasie spotkań, co innego szepczecie w zaciszu domowym do zaufanych, pewnych przyjaciół. I gdzie tutaj »pisarz a współczesność«, gdzie prawda o życiu dnia powszedniego, gdzie wreszcie uczciwość pisarza – literata dziennikarza, gdzie wam do tego »sumienia narodu« ? Konformiści i zakłamani...”. Zob. ibidem, Informacja dot[ycząca] przebiegu Ogólnopolskiego Forum Literackiego pod hasłem „Pisarz a dzień dzisiejszy” w Lidzbarku Warmińskim, Olsztyn, 28 IX 1979 r., k. 99.

[26] E. Kruk, W poszukiwaniu przestrzeni wolności...

[27] Ibidem.

[28] Ibidem; Informacja E. Kruka udzielona autorowi. To, że Z. Nienacki na zebrania literackie zabierał ze sobą pistolet, potwierdził również w rozmowie z Joanną Chłostą-Zielonką były przewodniczący Rady Wojewódzkiej Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego w Olsztynie, regionalista Władysław Ogrodziński. Zob. Nigdy nie wypuszczał pióra z ręki... Wspomnienia o Władysławie Ogrodzińskim, oprac. i wstęp J. Chłosta, Olsztyn 2013, s. 50. Zob. też: P. Kardela, Laurka dla Władysława Ogrodzińskiego, „Debata” 2013, nr 11 (74).

[29] E. Kruk, W poszukiwaniu przestrzeni wolności...

[30] AIPN Bi, 077/2/1, Akta sprawy obiektowej krypt. „Krąg”, t. 1, Kandydaci do Zarządu Regionu NSZZ „Solidarność” w Olsztynie, b.d., k. 86 i kolejne.

[31] Informacje S. Kruk udzielone autorowi.

[32] O cytowanych wyciągach z doniesień i kontaktach W. Sachy z SB zob. P. Kardela, TW „Sasza” – szczery i lojalny obywatel PRL, „Debata” 2008, nr 11 (14).

[33] E. Kruk, Dlaczego Mazurzy stracili serce, „Tygodnik Solidarność” 1981, nr 33, s. 8–9.

[34] P. Kardela, TW „Sasza”...

[35] E. Kruk, W poszukiwaniu przestrzeni wolności...

[36] Informacja E. Kruka udzielona autorowi.

[37] AIPN Bi, 087/381, Akta sprawy obiektowej krypt. „Forum” wszczętej 16 V 1985 r. w związku z Forum Pisarzy Polskich w Olsztynie.

[38] Informacja E. Kruka udzielona autorowi.

[39] AIPN Bi, 087/381, Notatka służbowa z zabezpieczenia pierwszego dnia obrad pisarzy polskich w Olsztynie, oprac. por. M. Chibowski, Olsztyn, 30 V 1985 r., k. 128.

[40] Ibidem.

[41] AIPN Bi, 087/381, Pismo mjr. Romualda Białobrzeskiego do naczelnika Wydziału I Departamentu III MSW w Warszawie, Olsztyn, 31 V 1985 r., k. 130.

[42] Ibidem, Notatka służbowa dot[ycząca] drugiego dnia obrad pisarzy polskich, oprac. por. M. Chibowski, Olsztyn, 31 V 1985 r., k. 133.

[43] Ibidem, Pismo mjr. R. Białobrzeskiego do naczelnika Wydziału I Departamentu III MSW w Warszawie, Olsztyn, 1 VI 1985 r., k. 136.

[44] Szerzej ta problematyka została zaprezentowana w publikacji wydanej z okazji obchodów 20. rocznicy Czerwca ’89 w woj. warmińsko-mazurskim. Zob. P. Kardela, Służba Bezpieczeństwa wobec wyborów parlamentarnych 1989 roku w województwie olsztyńskim [w:] Olsztyński Czerwiec ’89, Olsztyn 2009, s. 95–181. Całościowo na temat tych wyborów w woj. olsztyńskim zob. R. Gieszczyńska, Komitet Obywatelski „Solidarność” Regionu Warmińsko-Mazurskiego w wyborach 4 czerwca 1989 roku [w:] ibidem, s. 11–35.

[45] Wystąpienie Erwina Kruka – senatora I kadencji Senatu na uroczystej sesji Rady Miasta w Olsztynie z okazji 20-lecia wyborów z 4 czerwca 1989 roku, „Kartki Mazurskie. Biuletyn Mazurskiego Towarzystwa Ewangelickiego w Olsztynie” 2009, nr 6 (72).

[46] AIPN Bi, 087/562/1, Pismo ppłk. R. Białobrzeskiego, naczelnika Wydziału III WUSW w Olsztynie, do gen. bryg. K. Majchrowskiego, dyrektora Departamentu III MSW w Warszawie, 12 IV 1989 r., k. 19–20.

[47] Olsztyńska SB odnotowała także, że w stolicy zaproponowano delegacji olsztyńskiego Komitetu rozpatrzenie innych kandydatur do senatu, podsuwając pod rozwagę w miejsce Kruka i Jutrzenki-Trzebiatowskiego na przykład prof. Jana Mujżela – ekonomistę, pracownika Polskiej Akademii Nauk, który odmówił kandydowania do sejmu, uczestnika Okrągłego Stołu, czy dr. Jerzego Holzera – historyka z Uniwersytetu Warszawskiego i autora książek o „Solidarności”. Sugestie te przez delegację z Warmii i Mazur zostały kategorycznie odrzucone – „spadochroniarze” nad Łyną nie wylądowali (AIPN Bi, 087/562/2, Meldunek nr 100/89 dot. sprawy obiektowej „Wybory-89”, sporządził por. R. Sienkiewicz, Olsztyn, 26 IV 1989 r., k. 78 v).

[48] Szyfrogram zastępcy szefa Służby Bezpieczeństwa MSW gen. bryg. C. Wiejaka do szefów WUSW i SUSW, 27 IV 1989 r. [za:] A. Czyżewski, „Chcesz mieć lipę senatora – oddaj głos na profesora”. Wybory 4 czerwca 1989 roku z perspektywy Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w Sieradzu, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2008, nr 2 (13), s. 247.

[49] AIPN, 1585/4608, Charakterystyka dotycząca kandydata na senatora do Senatu PRL z ramienia Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” Regionu Warmii i Mazur: Kruk Erwin, s. Hermana, ur. 4 V 1941 r. w Dobrzyniu, sporządził zastępca naczelnika Wydziału III SB WUSW w Olsztynie mjr W. Leśniewski, Olsztyn, 29 IV 1989 r., k. 62. Charakterystyka ta zachowała się tylko w aktach przechowywanych w Archiwum IPN w Warszawie, nie ma jej w aktach sprawy obiektowej „Wybory-89” przechowywanych w Archiwum IPN w Białymstoku.

[50] Ibidem.

[51] AIPN Bi, 087/562/2, Meldunek nr 109/89, sporządził por. R. Sienkiewicz, podpisał ppłk R. Białobrzeski, Olsztyn, 3 V 1989 r., k. 82 v; ulotka wyborcza E. Kruka z tą informacją zob. AIPN Bi, 087/562/3.

[52] AIPN Bi, 087/562/2, Meldunek nr 124/89, podpisał mjr Wł. Leśniewski, Olsztyn, 10 V 1989 r.

[53] To sprawdzenie SB opisał jeden z olsztyńskich dziennikarzy, zob. T. Prusiński, Sprawdzacze, „Dziennik Pojezierza”, 20–22 IX 1991.

[54] List E. Kruka do P. Kardeli, Olsztyn, 17 III 2009 r., cyt. w: P. Kardela, Służba Bezpieczeństwa wobec wyborów..., s. 114.

[55] AIPN Bi, 087/562/2, Grafik planowanych spotkań przedwyborczych kandydatów „Solidarności”, Olsztyn, 7 V 1989 r., k. 103.

[56] Ibidem, Pismo mjr. W. Leśniewskiego, z-cy naczelnika Wydziału III WUSW w Olsztynie, będące podstawą treści szyfrogramu wysłanego do naczelnika Wydziału I Departamentu III MSW w Warszawie, Olsztyn, 10 V 1989 r., k. 94 v.

[57] AIPN Bi, 087/562/2, Aktualne zagrożenia wywiadowcze terenu woj. olsztyńskiego, notatka przygotowana dla naczelnika Wydziału III SB WUSW w Olsztynie, Olsztyn, 12 V 1989 r., k. 74–75.

[58] AIPN Bi, 087/562/1, Ocena sytuacji operacyjno-politycznej w obiektach i środowiskach ochranianych przez SB WUSW w Olsztynie, Olsztyn, 13 V 1989 r., k. 63.

[59] AIPN Bi, 087/562/2, Meldunek sygnalny Wydziału III WUSW w Olsztynie nr 129/89, sporządził por. R. Sienkiewicz, podpisał ppłk R. Białobrzeski, Olsztyn, 16 V 1989 r., k. 101.

[60] Ibidem, Meldunek nr 135/89, sporządził por. R. Sienkiewicz, podpisał mjr W. Leśniewski, Olsztyn, 17 V 1989 r., k. 102.

[61] Ibidem, Meldunek nr 141/89, sporządził por. R. Sienkiewicz, podpisał ppłk R. Białobrzeski, Olsztyn, 24 V 1989 r., k. 110.

[62] List E. Kruka do P. Kardeli, Olsztyn, 17 III 2009 r.

[63] AIPN Bi, 087/562/3, Szyfrogram Wydziału III WUSW w Olsztynie do naczelnika Wydziału I Departamentu III MSW, podpisał ppłk R. Białobrzeski, Olsztyn, 4 VI 1989 r., k. 118.

[64] Ibidem, Meldunek nr 157/89, sporządził por. R. Sienkiewicz, podpisał ppłk R. Białobrzeski, Olsztyn, 5 VI 1989 r., k. 128.

[65] B. Łukaszewicz, Raptularz miejski. Olsztyn 1945–2005, Olsztyn 2006, s. 423.

[66] A. Friszke, Polska. Losy państwa i narodu 1939–1989, Warszawa 2003, s. 464.

[67] Wystąpienie Erwina Kruka – senatora I kadencji...

[68] AEK, Zaświadczenie o wyborze na senatora PRL Erwina Kruka, podpisał A. Klafkowski, przewodniczący Państwowej Komisji Wyborczej, Warszawa, 8 VI 1989 r.

[69] Ibidem, Pismo W. Łaszyna, kierownika sekretariatu Wojewódzkiego Zespołu Poselskiego, do Erwina Kruka, rękopis z pieczęciami Sekretariatu WZP w Olsztynie, i W. Łaszyna, b. m. i d.; AIPN Bi, 087/562/3, Meldunek nr 167/89, sporządził por. R. Sienkiewicz, podpisał ppłk R. Białobrzeski, Olsztyn, 13 VI 1989 r., k. 11–13.

[70] AIPN Bi, 087/562/3, Meldunek nr 182/89, sporządził por. R. Sienkiewicz, podpisał ppłk R. Białobrzeski, Olsztyn, 18 VI 1989 r., k. 130 v.

[71] Płk Bogdan Mazurek był wcześniej komendantem Centrum Szkolenia Wojsk Ochrony Pogranicza i od dwóch kadencji przewodniczącym Wojewódzkiej Rady Narodowej. Z kolei Sergiusz Rubczewski, zanim 14 grudnia 1973 r. został wojewodą olsztyńskim, był sekretarzem ekonomicznym Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Białymstoku, a potem krótko przewodniczącym WRN w Olsztynie.

[72] AIPN Bi, 087/562/3, Notatka urzędowa ze spotkania parlamentarzystów z wojewodą olsztyńskim (dekretowana 23 VI 1989 r. na por. R. Sienkiewicza), Olsztyn, 22 VI 1989 r.

[73] AEK, List gratulacyjny S. Rubczewskiego, wojewody wolsztyńskiego, dla senatora E. Kruka, Olsztyn, 19 VI 1989 r.

[74] Ta nieautoryzowana wypowiedź E. Kruka ukazała się w artykule redaktorów Wacława Radziwinowicza i Zdzisława Szymochy pt. Przymiarka, zob. „Nasza Wieś” 1989, nr 28.

[75] P. Kardela, Służba Bezpieczeństwa wobec wyborów..., s. 142. O udziale Erwina Kruka w tej manifestacji zob. też B. Łukaszewicz, Raptularz miejski..., s. 423.

[76] Wystąpienie Erwina Kruka – senatora I kadencji...

„Wykonawca utworu słowno-muzycznego o wrogim charakterze”. Działania aparatu represji wobec Jana Krzysztofa Kelusa

[1] K. Gajda, Poza państwowym monopolem – Jan Krzysztof Kelus, Poznań 1998, s. 10; Kawał w bok od szosy głównej... [w:] ibidem, s. XI.

[2] Kawał w bok..., s. XI.

[3] K. Gajda, Poza państwowym monopolem..., s. 10; Kawał w bok..., s. XII.

[4] Kawał w bok..., s. XIII.

[5] Bez sentymentów J.K.K. [1] [wywiad A. Stelmasiak z J.K. Kelusem], „Konfrontacje” 1990, nr 2, s. 22.

[6] Wydarzenia marcowe 1968, wybór i wstęp Z. Bauman, Paryż 1969, s. 71.

[7] Kawał w bok..., s. XIII.

[8] AIPN, 0204/23, t. 42, Sprawa operacyjnego rozpracowania „Trutnie”, Analiza materiałów uzyskanych w sprawie operacyjnego rozpracowania krypt. „Trutnie”, Warszawa, 7 V 1973 r., k. 16.

[9] Był raz dobry świat... Jan Krzysztof Kelus w rozmowie z Wojciechem Staszewskim (i nie tylko), Warszawa 1999, s. 20–22; G. Jaworska, Jan Krzysztof Kelus [w:] Opozycja w PRL. Słownik biograficzny 1956–89, t. 3, red. J. Skórzyński. P. Sowiński, M. Strasz, Warszawa 2006, s. 135.

[10] AIPN, 0224/6, t. 1, Sprawa rozpracowania operacyjnego krypt. „Akacja”, wszczęta na skutek kolportażu ulotek w Warszawie w dniach 19 i 22 IV 1968 r., dot. łącznie 77 osób; AIPN, 0247/684, SOR „Statystyk”, Pismo zastępcy naczelnika Wydziału II Departamentu III MSW do naczelnika Wydziału III KS MO w Warszawie, Warszawa, 17 II 1978 r., k. 79. Te same materiały znajdują się na mikrofilmie AIPN, 01322/1861/J, SOR „Statystyk”.

[11] K. Gajda, Poza państwowym monopolem..., s. 19; Kawał w bok..., s. XIV.

[12] Andrzej Mróz (1942–1972) – historyk, alpinista, od 1968 r. na Zachodzie, zginął w Alpach (B. Kaliski, Przerzut od Giedroycia, „Karta” 2004, nr 40, s. 131).

[13] Maciej Kozłowski (ur. 1943) – pisarz, historyk, dyplomata. W 1969 r. aresztowany, 24 II 1970 r. skazany w procesie „taterników” na 4,5 roku pozbawienia wolności, zwolniony we wrześniu 1971 r. W latach 1975–1980 w redakcji tygodnika „Wieści”, 1980–1981 redaktor naczelny „Wiadomości Krakowskich”, od 1982 r. w redakcji „Tygodnika Powszechnego”. W latach osiemdziesiątych członek Rady Funduszu Wydawnictw Niezależnych. W 1989 r. w Radzie Redakcyjnej „Czasu Solidarności”. Od 1990 r. radca-minister pełnomocny, a następnie chargé d’ affaires w Ambasadzie RP w Waszyngtonie. Od 1994 r. dyrektor departamentu w MSZ, w 1998 r. wiceminister spraw zagranicznych. W latach 1999–2003 pełnił funkcję ambasadora RP w Izraelu (K. Burnetko, Maciej Kozłowski [w:] Opozycja w PRL. Słownik biograficzny 1956–89, t. 1, red. J. Skórzyński. P. Sowiński, M. Strasz, Warszawa 2000, s. 179–180).

[14] Maciej Włodek (ur. 1945) – geolog, alpinista, pracownik Polskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk o Ziemi. W 1969 r. aresztowany w sprawie „taterników”, zwolniony na mocy amnestii. Od 1971 r. pracownik Instytutu Geologicznego w Sosnowcu, od 1976 r. właściciel firmy geologicznej. Zob. Marzec 1968 w dokumentach MSW, t. 2, cz. 1: Kronika wydarzeń, red. nauk. i wstęp F. Dąbrowski, P. Gontarczyk, P. Tomasik, Warszawa 2009, s. 129, przyp. 42.

[15] Szerzej zob. AIPN, 02041/21, t. 1–12, Akta śledztwa przeciwko Janowi Kelusowi i innym.

[16] Jakub Karpiński (1940–2003) – socjolog, historyk, politolog. Od 1964 r. asystent na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Warszawskiego. Uczestnik wydarzeń marcowych 1968 r.; 9 V 1968 r. aresztowany pod zarzutem organizowania nielegalnych zgromadzeń, we wrześniu 1968 r. zwolniony; w 1969 r. zwolniony z pracy. W następnych miesiącach publikował anonimowo w Instytucie Literackim w Paryżu, za co został ponownie aresztowany, 24 II 1970 r. skazany w procesie „taterników” na 4 lata pozbawienia wolności, 19 VI 1971 r. zwolniony. W grudniu 1975 r. współautor i sygnatariusz Listu 59 do Sejmu PRL przeciwko planowanym zmianom w konstytucji; w czerwcu 1976 r. sygnatariusz oświadczenia 14 intelektualistów popierających wystąpienia robotnicze. Od października 1977 r. członek redakcji niezależnego miesięcznika „Głos”, współpracownik kwartalników „Zapis”, „Postęp”. 22 I 1978 r. sygnatariusz deklaracji założycielskiej Towarzystwa Kursów Naukowych. Od 1978 r. za granicą, wykładał m.in. na uniwersytecie stanowym w Nowym Jorku, Columbia University, na uczelniach paryskich. Po 13 XII 1981 r. współzałożyciel The Committee in Support of Solidarity w Nowym Jorku, organizującego pomoc dla opozycji w Polsce, oraz Institute for Democracy in Eastern Europe (IDEE). Od 1992 r. dyrektor Instytutu Politycznego w Warszawie, redaktor „Biuletynu Politycznego”, 1995–1997 pracownik Open Media Research Institute w Pradze, od 1997 r. adiunkt w Instytucie Socjologii UW. Publicysta pism podziemnych, autor książek wydawanych przez wydawnictwa emigracyjne i podziemne krajowe. Od 23 IV 1969 r. rozpracowywany przez Wydział III KW MO w Warszawie w ramach SOR „Akacja”; 3 XII 1975 – 19 III 1990 r. przez Wydział III Departamentu III w ramach SOR „Amici” (W. Domagalski, Karpiński Jakub [w:] Encyklopedia Solidarności. Opozycja w PRL 1976–1989, t. 1, red. M. Łątkowska i in., Warszawa 2010, s. 188–189).

[17] Kawał w bok..., s. XVII. Donosy tajnych współpracowników celnych na J.K. Kelusa znajdują się w aktach AIPN, 02041/21, t. 1–12.

[18] Małgorzata Szpakowska, właśc. Maria Małgorzata Szpakowska (ur. 1940) – literaturoznawca, socjolog kultury, profesor Uniwersytetu Warszawskiego. W 1969 r. aresztowana, 24 II 1970 r. skazana w procesie „taterników” na 3 lata pozbawienia wolności.

[19] Krzysztof Szymborski (ur. 1941) – doktor, biofizyk. Od 1965 r. pracował w Katedrze Biofizyki Uniwersytetu Warszawskiego. W 1969 r. aresztowany, a następnie skazany w procesie „taterników” na 3,5 roku pozbawienia wolności, zwolniony na mocy amnestii. Od 1981 r. na emigracji w Stanach Zjednoczonych, wykładowca w Skidmore College w Saratoga Springs w stanie Nowy Jork.

[20] Maria Tworkowska (ur. 1939) – nauczycielka języka francuskiego, sekretarka, w latach 1957–1968 na emigracji we Francji, w 1969 r. aresztowana, a następnie skazana w procesie „taterników” na 3,5 roku pozbawienia wolności, po odbyciu kary wróciła do Francji (AIPN, 0204/23, t. 44, Kwestionariusz ewidencyjny kryptonim „Gazela” dot. Marii Tworkowskiej).

[21] Szerzej na temat procesu „taterników” zob. AIPN, 0204/23, t. 1–41, SOR „Turysta”; AIPN, 0582/20, t. 1–20, Akta śledztwa przeciwko Maciejowi Kozłowskiemu i innym; AIPN, 1666/493, t. 1–3, Akt oskarżenia przeciwko Maciejowi Kozłowskiemu, Marii Tworkowskiej, Krzysztofowi Szymborskiemu, Jakubowi Karpińskiemu, Marii Małgorzacie Szpakowskiej, Warszawa, 1969 r.; AIPN, 01334/698, Wyrok w sprawie Macieja Kozłowskiego i innych z dnia 24 II 1970 r.; Proces przeciw książkom, „Kultura” (Paryż) 1971, nr 11, s. 98–113; J. Karpiński, Taternictwo nizinne, Lublin 2002, s. 21–31; B. Kaliski, Przerzut od Giedroycia..., s. 99–131; Proces taterników, „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1997, nr 121, s. 89–97.

[22] Andrzej Zabłudowski (1938–2008) – doktor filozofii, logik żydowskiego pochodzenia. Po wydarzeniach marcowych 1968 r. zwolniony z pracy w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego, początkowo zarabiał jako tłumacz, a następnie wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, gdzie pracował m.in. na Yale University. Do Polski powrócił w 1997 r. Pracował w Zakładzie Logiki Instytutu Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego.

[23] Irena Lasota (ur. 1945) – absolwentka pedagogiki specjalnej Temple University w Filadelfii. W latach 1967–1968 współredaktor i kolporterka ulotek rozprowadzanych na UW. Od 1967 do 1968 r. asystentka redaktora w wydawnictwie Wiedza Powszechna. 30 I 1968 r. uczestniczka demonstracji przeciwko zdjęciu ze sceny Teatru Narodowego w Warszawie Dziadów w reż. Kazimierza Dejmka. 8 III 1968 r. podczas wiecu na UW odczytała rezolucję z żądaniem przywrócenia na studia Adama Michnika i Henryka Szlajfera oraz umorzenia pozostałych postępowań dyscyplinarnych; uczestniczka delegacji na rozmowy z prorektorem UW; zatrzymana i skazana przez kolegium ds. wykroczeń na 2 miesiące aresztu, następnie w IV 1969 na 1,5 roku więzienia. Od 1970 na emigracji w USA. 1972–1981 zatrudniona jako terapeutka dziecięca; od 1979 wykładowca nauk politycznych na uniwersytetach w Fordham i Yale. Od 1975 r. publicystka i stała współpracowniczka Radia Wolna Europa i BBC oraz wielu pism. W 1981 r. współzałożycielka i prezes The Committee in Support of Solidarity w Nowym Jorku, w 1984 r. Instytutu na rzecz Demokracji w Europie Wschodniej (Institute for Democracy in Eastern Europe), w 1992 r. Fundacji IDEE w Polsce. Od 1985 r. w Paryżu (W. Domagalski, Lasota Irena [w:] Encyklopedia Solidarności..., t. 1, s. 245).

[24] Urszula Sikorska-Kelus (ur. 1941) – studiowała na Wydziale Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, następnie pracowała jako asystent społeczny w szkole specjalnej. W 1969 r. aresztowana w procesie taterników na 9 miesięcy. Od końca lat siedemdziesiątych wspólnie z mężem J. Kelusem prowadziła pasiekę na Mazurach. Współpracownik KOR. Prowadziła bibliotekę wydawnictw niezależnych. Od 1982 r. współpracownik Wydawnictwa CDN (M. Fałkowski, Biznes patriotyczny. Historia Wydawnictwa CDN, Warszawa–Gdańsk 2011, s. 251; U. Sikorska-Kelus, Bibliotekarstwo z dreszczykiem, oprac. J. Błażejowska, „Biuletyn IPN” 2010, nr 3, s. 92–96).

[25] AIPN, 0204/23, t. 1, Wniosek o wszczęcie sprawy operacyjnej kryptonim „Turysta”, Warszawa, 14 IV 1969 r., k. 25.

[26] Ibidem, t. 43, Wniosek o założenie kwestionariusza ewidencyjnego, Warszawa, 5 X 1970 r., k. 4.

[27] Ibidem, t. 43, Notatka dotycząca skreślania z listy doktorantów ob. mgr. Jana Krzysztofa Kelusa, [Warszawa], 2 XII 1970 r., k. 29.

[28] Szerzej zob. K. Gajda, Poza państwowym monopolem..., s. 22; Kawał w bok..., s. XIX–XX; Był raz dobry świat..., s. 96–98.

[29] Kawał w bok..., s. XXI.

[30] Był raz dobry świat..., s. 101.

[31] Ibidem.

[32] AIPN, 0204/23, t. 42, Wniosek o wszczęcie sprawy operacyjnego rozpracowania krypt. „Trutnie”, Warszawa, 29 XI 1972 r., k. 7.

[33] Ibidem, Analiza materiałów uzyskanych w sprawie operacyjnego rozpracowania krypt. „Trutnie” – założonej 29 XI 1972 r., nr ewid. 26 319, Warszawa, 7 V 1973 r., k. 17.

[34] Ibidem, k. 20.

[35] Ibidem, k. 18–19.

[36] Ibidem, k. 19.

[37] Ibidem, Pismo I zastępcy komendanta powiatowego MO ds. SB w Mrągowie do naczelnika Wydziału III SB KW MO w Olsztynie, Mrągowo, 14 XI 1972 r., k. 33–34.

[38] Ibidem, Notatka urzędowa, Olsztyn, 20 IX 1973 r., k. 207–208.

[39] Ibidem, Doniesienie TW „Mirek”, Mrągowo, 22 XI 1972 r., k. 35.

[40] Ibidem, Pismo naczelnika Wydziału III KW MO w Olsztynie do zastępcy naczelnika Wydziału II Departamentu III MSW w Warszawie, Olsztyn, 5 I 1973 r., k. 73; ibidem, Wyciąg z doniesienia TW „Mirek” z dnia 30 XII 1972 r., Mrągowo, 30 XII 1972 r., k. 74; ibidem, Doniesienie TW „Mirek”, Mrągowo, 13 II 1973 r., k. 97–100.

[41] AIPN, 0204/23, t. 42, Notatka służbowa, Warszawa, 26 II 1973 r., k. 107.

[42] Ibidem, Doniesienie TW, [b.m.], 24 XI 1972 r., k. 59; ibidem, Notatka służbowa, Warszawa, 1 XII 1972 r., k. 64.

[43] Ibidem, Analiza materiałów uzyskanych w sprawie operacyjnego rozpracowania krypt. „Trutnie” – założonej 29 XI 1972 r., nr ewid. 26 319, Warszawa, 7 V 1973 r., k. 22. Andrzej Stapiński (ur. 1925) – profesor, lekarz dermatolog, w latach 1948–1950 pracownik naukowy Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1950–1969 wykładowca Akademii Medycznej w Krakowie, 1969–1970 lekarz w przychodni w Warszawie, od 1970 r. wicedyrektor Instytutu Wenerologii Akademii Medycznej w Warszawie. Pozyskany do współpracy jako TW „Jerzy” przez Wydział II Departamentu III MSW 30 III 1973 r., w październiku 1974 r. zmieniono kategorię na KO, od 15 III 1978 r. przekwalifikowano na TW, współpracę zakończono w listopadzie 1982 r. z powodu odmowy dalszej współpracy ze strony TW (AIPN, 001043/1606/D, Materiały dotyczące Andrzeja Stapińskiego; AIPN, 00275/211, t. 1, Teczka personalna TW „Jerzy”; AIPN, 00275/211, t. 2, Teczka pracy TW „Jerzy”).

[44] AIPN, 0204/23, t. 42, Doniesienie TW „Jerzy”, [Warszawa], 3 X 1973 r., k. 156–157.

[45] Józef Towpik (1908–1992) – profesor, lekarz dermatolog-wenerolog. Od 1965 r. profesor w Klinice Dermatologii Akademii Medycznej w Warszawie, w latach 1970–1979 dyrektor Instytutu Wenerologii Akademii Medycznej w Warszawie (J. Wojteczek, Józef Towpik – lekarz społecznik, http://www.oil.org.pl/xml/oil/oil68/gazeta/numery/n2011/n201112/n20111238, dostęp: 8 III 2014 r.).

[46] AIPN, 0204/23, t. 42, Doniesienie TW „Jerzy”, Warszawa, 27 XI 1973 r., k. 170.

[47] Ibidem, Wniosek o zakończenie sprawy operacyjnego rozpracowania krypt. „Trutnie” dot. Kelusa Jana, Warszawa, 16 VIII 1974 r., k. 180.

[48] Był raz dobry świat..., s. 161.

[49] Zofia Romaszewska (ur. 1940) – fizyk. Od września 1976 r. organizatorka zbiórek pieniędzy dla represjonowanych robotników Radomia i Ursusa; współpracowniczka KOR, następnie KSS „KOR”, od 1977 r. kierownik (z mężem) Biura Interwencyjnego KOR/KSS „KOR”, dokumentującego przypadki łamania praw człowieka. Od września 1980 r. w „Solidarności”, kierowała pracami Komisji Interwencji MKZ, następnie Regionu Mazowsze, inicjatorka reaktywowania stowarzyszenia opieki nad więźniami Patronat. Po 13 XII 1981 r. w ukryciu, w 1982 r. współorganizatorka i spikerka pierwszego podziemnego Radia „Solidarność”, 5 VII 1982 r. aresztowana, 17 III 1983 r. skazana w procesie Radia „Solidarność” wyrokiem Sądu Warszawskiego Okręgu Wojskowego na 3 lata pozbawienia wolności, w lipcu 1983 r. zwolniona na mocy amnestii. W 1985 r. wyjechała do Stanów Zjednoczonych. W latach 1991–1993 sędzia Trybunału Stanu. W latach 1974–1989 rozpracowywana przez SB w ramach SOS „Rodzina”, SOS/SOR „Graf” (M. Łątkowska, A. Borowski, Romaszewska Zofia [w:] Encyklopedia Solidarności..., t. 1, s. 393–394).

[50] Zbigniew Romaszewski (1940–2014) – doktor fizyki, w latach 1964–1983 pracownik Instytutu Fizyki PAN. Od 1976 r. współpracownik KOR, organizator zbiórek pieniędzy dla represjonowanych robotników Radomia i Ursusa. Od 1977 r. członek KSS „KOR”, kierownik (z żoną) Biura Interwencyjnego KOR/KSS „KOR”. W styczniu 1980 r. członek Komisji Helsińskiej KSS „KOR”. Od września 1980 r. w „Solidarności”, szef Komisji Interwencji i Praworządności MKZ, następnie Regionu Mazowsze; członek Prezydium ZR, członek KK. Od 13 XII 1981 r. w ukryciu; wiosną 1982 r. organizator (z żoną) pierwszego podziemnego Radia „Solidarność”; 8 V 1982 r. współtwórca RKW Mazowsze. 29 VIII 1982 r. aresztowany, 17 III 1983 r. skazany w procesie Radia „Solidarność” wyrokiem Sądu Warszawskiego Okręgu Wojskowego na 4,5 roku pozbawienia wolności, w trakcie odbywania wyroku sądzony w procesie KSS „KOR”, w lipcu 1984 r. zwolniony na mocy amnestii. W latach 1986–1989 szef działającej jawnie Komisji Interwencji i Praworządności „Solidarność”. Od 1988 r. członek KKW i Komitetu Obywatelskiego przy Przewodniczącym „Solidarności” Lechu Wałęsie. Od 1989 do 2011 r. senator RP. Od 2011 r. członek Trybunału Stanu (M. Łątkowska, A. Borowski, Romaszewski Zbigniew [w:] Encyklopedia Solidarności..., t. 1, s. 394–395).

[51] J.J. Lipski, KOR. Komitet Obrony Robotników – Komitet Samoobrony Społecznej, Warszawa 2006, s. 545.

[52] Tadeusz Walendowski (1944–2004) – dziennikarz, reżyser. Inicjator niezależnego salonu, prowadzonego wraz z żoną, Anną Erdman (1945–2004) – wnuczką Melchiora Wańkowicza, we własnym mieszkaniu. W latach 1977–1979 współinicjator i redaktor niezależnego pisma literackiego „Puls”. W 1979 r., w związku z wydaleniem z Polski żony, obywatelki amerykańskiej, wyemigrował do Stanów Zjednoczonych (AIPN, 0247/575, t. 1–8, Sprawa operacyjnego rozpracowania kryptonim „Reżyser”; M. Brandys, Moje przygody z historią, London 1985, s. 132–136; K. Rokicki, Salon Walendowskich, „Biuletyn IPN” 2004, nr 4, s. 91–92; P. Gontarczyk, 10 dzielnych ludzi, Poznań 2010, s. 195–208; idem, Niepoprawny wichrzyciel, „Rzeczpospolita”, 22 XII 2007).

[53] Kawał w bok..., s. XLI. Por. Był raz dobry świat..., s. 162–164.

[54] Cyt. za: K. Gajda, Poza państwowym monopolem..., s. 41–42. Por. Był raz dobry świat..., s. 164––165.

[55] Był raz dobry świat..., s. 164.

[56] Ibidem, s. 174; Kawał w bok..., s. LXXVII.

[57] AIPN, 0247/684, SOR „Statystyk”, Analiza sprawy operacyjnego rozpracowania nr ewid. 22 721, Warszawa, 17 X 1979 r., k. 135.

[58] Ibidem, Meldunek operacyjny, Warszawa, 28 VIII 1981 r., k. 52v.

[59] Ibidem, Oświadczenie Jana Krzysztofa Kelusa skierowane do rektora Akademii Medycznej w Warszawie, Warszawa, 15 XII 1977 r., k. 65–66.

[60] Ibidem, Plan przedsięwzięć operacyjnych do sprawy operacyjnego rozpracowania krypt. „Statystyk”, Warszawa, 9 XII 1978 r., k. 13v.

[61] Ibidem, k. 13–14.

[62] Ibidem, Pismo naczelnika Wydziału III KW MO we Wrocławiu do naczelnika Wydziału III KS MO w Warszawie, Wrocław, 24 II 1978 r., k. 81.

[63] Ibidem, Pismo kpt. Aleksandra Siwka do naczelnika Wydziału „C”, Warszawa, 19 IV 1979 r., k. 104.

[64] Ibidem, Pismo zastępcy naczelnika Wydziału „C” KS MO w Warszawie mjr. Romualda Kutwy do naczelnika Wydziału III KS MO w Warszawie, Warszawa, 4 VI 1980 r., k. 148; ibidem, Pismo kpt. Ryszarda Dreżewskiego do naczelnika Wydziału „C” KS MO w Warszawie, Warszawa, czerwiec 1980 r., k. 149.

[65] Ibidem, Analiza sprawy operacyjnego rozpracowania nr ewid. 22 721, Warszawa, 17 X 1979 r., k. 135v.

[66] Ibidem, Meldunek operacyjny, Warszawa, 11 IV 1978 r., k. 19.

[67] Ibidem, Analiza sprawy operacyjnego rozpracowania nr ewid. 22721, Warszawa, 17 X 1979 r., k. 135v–136.

[68] Był raz dobry świat..., s. 227.

[69] Jan Kozłowski (1929–1996) – właściciel gospodarstwa rolno-sadowniczego, od 1976 r. jeden z pierwszych chłopskich współpracowników KOR, następnie KSS „KOR”, 10 IX 1978 r. współzałożyciel Tymczasowego Komitetu Niezależnego Związku Zawodowego Rolników; od 1979 r. w redakcji niezależnego pisma „Placówka”, działacz Ośrodka Myśli Ludowej. 2 VI 1979 r. został zatrzymany w drodze na wykłady Uniwersytetu Latającego w Zbroszy Dużej, pobity na komendzie MO w Grójcu. W październiku 1979 r. aresztowany, 1 II 1980 r. w sfingowanym procesie (za rzekome pobicie sąsiada) skazany na 2 lata więzienia, zwolniony 2 IX na mocy porozumień sierpniowych. 21 IX 1980 r. współorganizator, wiceprzewodniczący Komitetu Założycielskiego NSZZ Rolników (potem NSZZ Rolników Solidarność Wiejska); organizator Komitetu Założycielskiego Solidarności Wiejskiej w Regionie Tarnobrzesko-Sandomierskim, od 21 XII 1980 r. przewodniczący. W styczniu 1981 r. uczestnik strajków rolników w Ustrzykach Dolnych i Rzeszowie. Od 10 X 1981 r. członek Krajowej Komisji Porozumiewawczej Niezależnych Samorządnych Chłopskich Związków Zawodowych „Solidarność”. 13 XII 1981 – 23 VI 1982 r. internowany; 1982–1988 przewodniczący podziemnego Rolniczego Komitetu Krajowego Solidarności Wiejskiej; 1989–1991 senator (M. Łątkowska, A. Borowski, Kozłowski Jan [w:] Encyklopedia Solidarności..., t. 1, s. 218–219; o represjach SB wobec Jana Kozłowskiego zob. Dokumenty Komitetu Obrony Robotników i Komitetu Samoobrony Społecznej „KOR”, wstęp i oprac. A. Jastrzębski, Warszawa–Londyn 1994, wg indeksu).

[70] AIPN, 0247/684, SOR „Statystyk”, Analiza sprawy operacyjnego rozpracowania nr ewid. 22 721, Warszawa, 17 X 1979 r., k. 136.

[71] Ibidem, Meldunek operacyjny, Warszawa, 2 VI 1978 r., k. 21v.

[72] Piotr Rackmann (1958–2011) – fotograf, współpracownik Biura Interwencyjnego KSS „KOR”, naświetlał blachy dla niezależnej oficyny wydawniczej NOWa. Po wprowadzeniu stanu wojennego na emigracji we Francji (Biogram Piotra Rackmanna: http://www.sws.org.pl/index.php/component/content/article/128-z-aobnej-karty, dostęp: 6 III 2014 r.).

[73] AIPN, 0247/684, SOR „Statystyk”, Meldunek operacyjny, Warszawa, 2 III 1978 r., k. 15.

[74] Ibidem, Meldunek operacyjny, Warszawa, 3 III 1978 r., k. 16. Por. Dokumenty Komitetu Obrony Robotników..., s. 229–230.

[75] AIPN, 0247/684, SOR „Statystyk”, Meldunek operacyjny, Warszawa, 16 V 1979 r., k. 30.

[76] Ibidem, Pismo Jana Krzysztofa Kelusa do rektora Akademii Medycznej w Warszawie, Warszawa, b.d., k. 119–120.

[77] Ibidem, Pismo do naczelnika Wydziału III-1 KS MO w Warszawie, Warszawa, 19 V 1979 r., k. 110.

[78] Anna Pawełczyńska (1922–2014) – profesor, socjolog kultury. W czasie II wojny światowej w ZWZ, AK, aresztowana w sierpniu 1942 r., więziona na Pawiaku, a następnie w obozach koncentracyjnych w Auschwitz-Birkenau i Flossenbürgu w Niemczech. W latach 1953–1957 asystent w Zakładzie Kryminologii Instytutu Nauk Prawnych PAN, 1957–1961 w Katedrze Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, następnie do 1980 r. pracownik naukowy Instytutu Filozofii i Socjologii PAN. W końcu lat siedemdziesiątych członek konwersatorium Doświadczenie i Przyszłość. Od 1992 do 1996 r. przewodnicząca Rady Nadzorczej Fundacji Polsko-Niemieckie Pojednanie (Współcześni uczeni polscy. Słownik biograficzny, t. 3, red. nauk. J. Kapuścik, Warszawa 2000, s. 443–444).

[79] AIPN, 0247/684, SOR „Statystyk”, Pismo zastępcy naczelnika Wydziału III-1 KS MO w Warszawie mjr. K. Borowskiego do naczelnika Wydziału III KS MO w Warszawie, Warszawa, 14 VI 1979 r., k. 122.

[80] Ibidem, Meldunek operacyjny, Warszawa, 16 VI 1979 r., k. 33–34.

[81] Ibidem, Meldunek operacyjny, Warszawa, 3 VII 1979 r., k. 36.

[82] Ibidem.

[83] Ibidem, Analiza materiałów dotyczących figuranta sprawy operacyjnego rozpracowania nr rej. 2272 krypt. „Statystyk”, Warszawa, 27 V 1980 r., k. 146.

[84] Ibidem, Pismo naczelnika Wydziału III KS MO w Warszawie do naczelnika Wydziału III-1 KS MO w Warszawie, Warszawa, 24 X 1979 r., k. 137.

[85] Zob. Zapisy ewidencyjne dotyczące Jana Krzysztofa Kelusa, Kserokopia karty Mkr-2 z kartoteki ogólnoinformacyjnej byłego Biura „C”; Dane osoby z katalogu osób rozpracowywanych, http://katalog.bip.ipn.gov.pl/showDetails.do?lastName=Kelus&idx=&katalogId=4&subpageKatalogId=4&pageNo=1&osobaId=41468& (dostęp: 4 III 2014 r.).

[86] AIPN, 0247/684, SOR „Statystyk”, Meldunek operacyjny, Warszawa, 28 VIII 1981 r., k. 52v.

[87] Ibidem, k. 53.

[88] Był raz dobry świat..., s. 123–124.

[89] AIPN, 0247/684, SOR „Statystyk”, Notatka służbowa, Warszawa, 23 VI 1980 r., k. 151.

[90] Kawał w bok..., s. XXIV.

[91] Bez sentymentów J.K.K. [3] [wywiad A. Stelmasiak z J.K. Kelusem], „Konfrontacje” 1990, nr 4, s. 9.

[92] W. Staszewski, Przypowieść o Janie K. Kelusie, „Rock’ n’ Roll” 1990, nr 1, s. 15.

[93] Bez sentymentów J.K.K. [3]..., s. 9.

[94] Kawał w bok od szosy głównej..., s. XXXIX.

[95] Czesław Bielecki (ur. 1948) – architekt, publicysta, działacz opozycji. W latach 1970–1979 członek konspiracyjnej grupy Polska Walcząca. Od września 1980 r. w „Solidarności”, członek Komisji Kultury Zarządu Regionu Mazowsze. Po 13 XII 1981 r. w konspiracji. 1982–1989 założyciel i szef podziemnego Wydawnictwa CDN. W maju 1983 r. aresztowany, zwolniony w lipcu 1983 r. na mocy amnestii. Od 1984 r. współwłaściciel firmy architektonicznej. 13 IV 1985 r. ponownie aresztowany, 15 X 1985 r. w Areszcie Śledczym Warszawa-Mokotów podjął trwającą 11 miesięcy (do uwolnienia) głodówkę o status więźnia politycznego (dokarmiany siłą), 12 IX 1986 r. zwolniony na mocy amnestii. 1990–1995 doradca prezydenta Lecha Wałęsy; w 1992 r. doradca rządu Jana Olszewskiego. W 1996 r. założyciel Ruchu Stu. W latach 1997–2001 poseł na Sejm. Od 17 VI 1983 r. rozpracowywany przez Wydział III-2 KS MO/SUSW w ramach SOR „Agat” (M. Łątkowska, A. Borowski, Bielecki Czesław [w:] Encyklopedia Solidarności..., t. 1, s. 43).

[96] Zob. M. Fałkowski, Biznes patriotyczny...; J. Błażejowska, Ciąg dalszy nastąpi..., „Gazeta Polska” 2009, nr 44, s. 28; P. Sowiński, Siła wolnego słowa – Nowa, Krąg, CDN (1982–1989) [w:] Solidarność podziemna 1981–1989, red. A. Friszke, Warszawa 2006, s. 645.

[97] Kawał w bok..., s. XXXVIII.

[98] Ibidem, s. XVIII.

[99] Jan Michał Zazula, ps. Jakub Broniec (1953–1997) – fizyk, alpinista, pracownik Instytutu Fizyki Jądrowej PAN w Krakowie, autor tekstu piosenki Ostatnia szychta w KWK Piast, wykonywanej przez Jana Kelusa. Od 1984 r. przebywał na emigracji (M. Olszewski, Zwyczajny opór Jakuba Brońca, „Gazeta Wyborcza” (Kraków), 13 XII 2006).

[100] Kawał w bok..., s. XXXIX.

[101] Zob. Zapisy ewidencyjne dotyczące Jana Krzysztofa Kelusa, Kserokopia karty E-14/1 z kartoteki ogólnoinformacyjnej byłego Biura „C”; Dane osoby z katalogu osób rozpracowywanych, http://katalog.bip.ipn.gov.pl/showDetails.do?lastName=Kelus&idx=&katalogId=4&subpageKatalogId=4&pageNo=1&osobaId=41468& (dostęp: 4 III 2014 r.).

[102] AIPN, 0256/16, Sprawa operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Eter”, Plan działań operacyjnych zmierzających do ustalenia i zatrzymania niektórych organizatorów nielegalnej radiostacji „Solidarność”, Warszawa, 22 IV 1982 r., k. 52. Te same materiały znajdują się na mikrofilmie AIPN, 01322/2558 (mf).

[103] Kawał w bok..., s. XL.

[104] Bogusław Bobula (ur. 1958) – lekarz. W latach 1982–1989 współzałożyciel Oficyny Fonograficznej CDN, organizator produkcji, lokali, sprzętu. Od 1990 r. prowadzi własną działalność gospodarczą (M. Falkowski, Biznes patriotyczny..., s. 226).

[105] Cyt. za: M. Fałkowski, Biznes patriotyczny..., s. 53.

[106] AIPN, 0256/16, Sprawa operacyjnego sprawdzenia krypt. „Eter”, Meldunek operacyjny, 23 IV 1982 r., k. 8; ibidem, Meldunek operacyjny, Warszawa, 19 IX 1983 r., k. 13–14.

[107] AIPN, 0256/16, Sprawa operacyjnego sprawdzenia krypt. „Eter”, Meldunek operacyjny, 23 IV 1982 r., k. 8v.

[108] Cyt. za: M. Fałkowski, Biznes patriotyczny..., s. 53.

[109] AIPN, 0256/16, Sprawa operacyjnego sprawdzenia krypt. „Eter”, Meldunek operacyjny, 24 IV 1982 r., k. 9.

[110] Ibidem.

[111] Ibidem, Meldunek operacyjny, Warszawa, 19 IX 1983, k. 14v.

[112] AIPN, 0256/16, Sprawa operacyjnego sprawdzenia krypt. „Eter”, Meldunek operacyjny, Warszawa, 19 IX 1983 r., k. 14 v; AIPN, 0787/477, Akta internowania Jana Krzysztofa Kelusa, Wniosek o internowanie, Warszawa, 24 IV 1982 r., k. 1. Te same materiały znajdują się na mikrofilmie o sygn. AIPN, 01326/1755.

[113] Kawał w bok..., s. XL.

[114] AIPN, 0787/477, Akta internowania Jana Krzysztofa Kelusa, Wniosek o uchylenie internowania wobec Jana Krzysztofa Kelusa, Warszawa, 8 VII 1982 r., k. 10.

[115] AIPN, 0256/16, Sprawa operacyjnego sprawdzenia krypt. „Eter”, Meldunek operacyjny, Warszawa, 19 IX 1983 r., k. 14v.

[116] Ibidem, k. 15.

[117] Zob. Zapisy ewidencyjne dotyczące Jana Krzysztofa Kelusa, Kserokopia karty E-14/1 z kartoteki ogólnoinformacyjnej byłego Biura „C”; Dane osoby z katalogu osób rozpracowywanych, http://katalog.bip.ipn.gov.pl/showDetails.do?lastName=Kelus&idx=&katalogId=4&subpageKatalogId=4&pageNo=1&osobaId=41468& (dostęp: 4 III 2014 r.).

[118] Jan Bartyś (ur. 1947) – prawnik, tłumacz. W jego mieszkaniu od 1976 r. działała skrzynka KOR i Now-ej. Współzałożyciel Oficyny Fonograficznej CDN, udostępniał lokal na skrzynkę kontaktową i przegrywał kasety. Od 1995 r. prezes firmy IRGAT sp. z o.o. (M. Fałkowski, Biznes patriotyczny..., s. 224).

[119] Szerzej o działalności Oficyny Fonograficznej CDN zob. M. Fałkowski, Biznes patriotyczny..., s. 53–54, 69, 119–120, 128–129; J. Błażejowska, Papierowa rewolucja. Z dziejów drugiego obiegu wydawniczego w Polsce 1976–1989/1990, Warszawa 2010, s. 190–191; Kawał w bok..., s. XXXVIII; Fonoteka CDN, „Tygodnik Mazowsze” 1985, nr 124, s. 4.

[120] Kawał w bok..., s. XXV.

[121] Ibidem, s. XXIV–XXV.

[122] Był raz dobry świat..., s. 103–104.

[123] Ibidem, s. 104.

[124] AIPN, 0204/23, t. 42, Doniesienie TW, Rzeszów, 9 XII 1972 r., k. 67.

Wrocławska grupa teatralna „Nie Samym Teatrem...” w materiałach Służby Bezpieczeństwa

[1] D. Przastek, Środowisko teatru w okresie stanu wojennego, Warszawa 2005.

[2] Kościół i kultura w latach osiemdziesiątych XX wieku. Doświadczenia warszawskie, red. ks. W.A. Niewęgłowski, współpraca M. Romańska, Katowice–Warszawa 2011; P. Koñjo Konnak, Artyści. Wariaci. Anarchiści. Opowieść o gdańskiej alternatywie lat 80., Warszawa 2010.

[3] Ks. A. Przekaziński, TW „Kustosz”, zob. Aparat represji wobec księdza Jerzego Popiełuszki 1982–1984, t. 1, wstęp J. Żaryn, red. J. Mysiakowska, wybór i oprac. J. Gołębiewski, J. Mysiakowska, A.K. Piekarska, Warszawa 2009, s. 50.

[4] K. Braun, Bojkot, „Notatnik Teatralny” 1991, nr 1/2, s. 167–168.

[5] M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1981–1983, Warszawa 2004, s. 373–374.

[6] D. Przastek, Środowisko teatru..., s. 76–96. Por. K. Zalewska, Kultura w stanie wojennym na przykładzie likwidowanych związków twórczych [w:] Droga do niepodległości. Solidarność 1980––2005, red. A. Borowski, Warszawa 2005, s. 311.

[7] D. Przastek, Środowisko teatru..., s. 237.

[8] Ibidem. Por. AIPN Wr, 053/2162, [Informacja] o działalności wrocławskich aktorów – członków grupy NST w ramach tzw. Teatru Niezależnego, 22 XI 1985 r., k. 57.

[9] Za jedną z głównych przyczyn zaangażowania się aktorów w działalność na terenie kościoła uważa się odwołanie w trybie natychmiastowym Kazimierza Brauna z funkcji dyrektora Teatru Współczesnego we Wrocławiu z dniem 5 VII 1984 r. W akcie solidarności z wybitnym reżyserem i opozycjonistą z teatru odeszła grupa aktorów, którzy stanowili trzon przyszłego NST. Więcej zob. D. Przastek, Środowisko teatru..., s. 237. O kulisach zwolnienia Brauna zob. ibidem, s. 181–196.

[10] Ibidem, s. 240.

[11] Ibidem, s. 238–239.

[12] AIPN Wr, 053/2162, Informacja o działalności artystycznej niektórych aktorów wrocławskich pod mecenatem Kościoła, 14 III 1985 r., k. 183–185.

[13] Ibidem, k. 183–185. Chodziło o demonstracyjne odśpiewywanie Boże, coś Polskę ze zmienionym ostatnim wersem, unoszenie placów prawej ręki w kształcie litery V, demonstracyjne noszenie znaczków „Solidarności” czy gromadzenie się ludzi po mszach i demonstrowanie swoich poglądów na działania władz. Te ostatnie zgromadzenia często rozpędzane były przez funkcjonariuszy ZOMO.

[14] Ibidem, k. 187.

[15] SOR „Habit” została założona 6 II 1985 r. Prowadził ją por. Adam Chabik z Sekcji IV Wydziału III SB WUSW we Wrocławiu. Akt sprawy nie znaleziono. Prawdopodobnie uległy one zniszczeniu, natomiast opisy akcji wymierzonych w NST oraz informacje, że prowadzono je w ramach SOR „Habit”, znajdują się w innych materiałach wrocławskiej SB, które zostały przytoczone w tym artykule. Zob. też P. Piotrowski, Wrocławska opozycja w 1986 roku w materiałach Służby Bezpieczeństwa, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2003, nr 2 (4), s. 330, 335.

[16] AIPN Wr, 053/2162, [Informacja] o działalności wrocławskich aktorów – członków grupy NST w ramach tzw. Teatru Niezależnego, 22 XI 1985 r., k. 54–60. Por. S. Ligarski, Czarne owce wśród wrocławskich twórców, „Polska – Gazeta Wrocławska”, 27–28 X 2007, s. 28.

[17] Ibidem.

[18] Lothar Herbst był rozpracowywany w ramach SOR „Prezes” oraz SOR „Grafomani”. Ta ostatnia sprawa dotyczyła wrocławskiego czasopisma „Obecność”.

[19] AIPN Wr, 053/2162, [Informacja] o działalności wrocławskich aktorów – członków grupy NST w ramach tzw. Teatru Niezależnego, 22 XI 1985 r., k. 61.

[20] AIPN Wr, 054/111 t. 4, Informacja dzienna nr 42/86 Wydziału III WUSW we Wrocławiu, 3 III 1986 r., k. 153; ibidem, Informacja dzienna nr 44/86 Wydziału III WUSW we Wrocławiu, 5 III 1986 r., k. 190. D. Przastek (Środowisko teatru..., s. 240) pisał, że prokurator miał poinformować Kierca i Makowieckiego, że wszczęto przeciw nim śledztwo o działalność w nielegalnych strukturach NSZZ „Solidarność”, co miało być powodem zatrzymania w areszcie.

[21] AIPN Wr, 054/1111, t. 4, Informacja dzienna nr 70/86 Wydziału III WUSW we Wrocławiu, 10 IV 1986 r., k. 113.

[22] O politycznym celu tych rozmów zob. np. A. Dudek, Reglamentowana rewolucja. Rozkład dyktatury komunistycznej w Polsce 1988–1990, Warszawa 2004, s. 73–79; A. Friszke, Tymczasowa Komisja Koordynacyjna NSZZ „Solidarność” (1982–1987) [w:] Solidarność podziemna 1981–1989, Warszawa 2006, s. 160–162.

[23] AIPN Wr, 053/2180, Wyniki rozmów w środowiskach kulturotwórczych przeprowadzonych w ramach akcji kryptonim „Brzoza”, [25 IX 1986 r.], k. 98; por. ibidem, Informacja dotycząca aktualnej sytuacji polityczno-operacyjnej w środowiskach ochranianych przez Wydział III, 25 IX 1986 r., k. 77–78. Edwin Tomasz Petrykat po latach twierdził, że mimo deklarowanej rezygnacji z występów w spektaklach przygotowywanych przez NST nadal wspierał ją swoimi kreacjami aktorskimi (na podstawie wywiadu dla potrzeb reportażu telewizyjnego o grupie NST zrealizowanego dla TVP Info, emisja 15 XII 2007 r.).

[24] AIPN Wr, 053/2522, t. 1, Uzupełnienie informacji dziennej z dnia 6 IV 1987 r., 7 V 1987 r., k. 176; ibidem, Informacja dzienna dotycząca sytuacji na terenie województwa wrocławskiego w dniu 30 VI 1987 r., k. 2; ibidem, Informacja dzienna dotycząca sytuacji na terenie województwa wrocławskiego w dniu 7 X 1987 r., k. 3–4.

[25] AIPN Wr, 054/960, t. 8, Plan pracy Sekcji IV Wydziału III WUSW we Wrocławiu na rok 1989, 9 II 1989 r., k. 63.

[26] Ibidem, k. 74. Sprawę obiektową „Stars” zamknięto w styczniu 1990 r. Zob. AIPN Wr, 032/769, t. 1, Wniosek o zakończeniu sprawy obiektowej pod kryptonimem „Stars”, 8 I 1990 r., k. 52.