Spis treści

Karta redakcyjna

Wstęp ◆ Mirosław Szumiło, Marcin Żukowski

PROBLEMY METODOLOGICZNE

Marcin Żukowski ◆ Elity – przegląd wybranych definicji i metod badawczych

Mirosław Szumiło ◆ Elita PPR i PZPR w latach 1944–1970 – próba zdefiniowania

Dariusz Magier ◆ Elity komunistyczne na prowincji polskiej w latach 1975–1989. Próba zdefiniowania i schemat rekrutacji

KOMUNIŚCI W II RZECZYPOSPOLITEJ

Zbigniew Zaporowski ◆ Komunistyczna Frakcja Poselska (1921–1935)

Elżbieta Kowalczyk ◆ Wpływ walk frakcyjnych w KPP na warszawską organizację partyjną

Ołeksandr Zajcew ◆ Podziały frakcyjne w Komunistycznej PartiiZachodniej Ukrainy

ELITY POLSKI LUDOWEJ NA SZCZEBLU CENTRALNYM

Robert Spałek ◆ U źródeł partii. Z dziejów konfliktów personalno-ideowych w kierownictwie PPR

Janusz Wrona ◆ Elity kryptokomunistyczne w partiach satelickich

Paweł Libera ◆ Członkowie Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej PZPR w latach 1948–1971. Próba portretu zbiorowego

Michał Siedziako ◆ Partia wybiera, społeczeństwo głosuje. Jak wyłaniano Sejm PRL (1952–1985)

Sylwia Szyc ◆ Polscy ambasadorowie w Koreańskiej Republice Ludowo-Demokratycznej w latach 1950–1963

ELITY PARTYJNE PPR/PZPR W TERENIe

Marcin Sroka ◆ Komitet Wojewódzki PZPR w Opolu jako lokalna elita władzy w latach 1950–1990

Sebastian Drabik ◆ Elita polityczna PZPR w województwie krakowskim w latach 1948–1956

Katarzyna Zawadka ◆ Lokalna elita partyjna na przykładzie EgzekutywyKW PZPR w Lublinie w latach 1948–1956

Michał Mroczek ◆ Aparat kierowniczy Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Lublinie w latach 1975–1990. Próba portretu zbiorowego

Przemysław Gasztold-Seń ◆ Dogmatyczna fronda w PZPR. Działalność Katowickiego Forum Partyjnego w roku 1981

Piotr Rybarczyk ◆ Pierwsi sekretarze zakładowej organizacji partyjnej przy aparacie bezpieczeństwa i porządku publicznego w Bydgoszczy w latach 1945–1990. Zarys analizy prozopograficznej

Tomasz Czarnota ◆ Kierownictwo pionu archiwalno-historycznego w Komitecie Wojewódzkim PZPR w Lublinie w latach 1948–1956

SZKICE BIOGRAFICZNE DZIAŁACZY KOMUNISTYCZNYCH

Konrad Rokicki ◆ Jerzy Putrament. Towarzysz od literatury (i literatów)

Marek Juzepczuk ◆ Stefan Staszewski – kierownik Wydziału Prasy i Wydawnictw KC PZPR w latach 1948–1954

Michał Przeperski ◆ Między dziennikarstwem a polityką. Mieczysław Rakowski w latach siedemdziesiątych

Katarzyna Rembacka ◆ Wykluczony, skarcony, zmarginalizowany? Załamanie kariery politycznej Leonarda Borkowicza w 1950 roku – studium przypadku

Rafał Drabik ◆ Władysław Kozdra (1920–1986) – szkic biograficzny

Mariusz Krzysztofiński ◆ Władysław Kruczek – szara eminencja KW PPR w Rzeszowie

Paweł Róg ◆ Działalność polityczna Cecylii Błońskiej w latach 1944–1968. Przyczynek do biografii

Andrzej Wróbel ◆ Roman Tuchowski (1896–1979) – od gorącego patrioty do zagorzałego komunisty

VARIA

Maciej Hubka ◆ Elity trzech epok. Działacze piotrkowskiego ruchu komunistycznego w latach 1918–1948

Natalia Jarska ◆ Kobiety w elitach centralnych i lokalnych PPR i PZPR w latach 1944–1956

Rafał Łatka ◆ Najważniejsi funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa w czasie wizyt Jana Pawła II w Krakowie

Marcin Kruszyński ◆ Upartyjnienie kadry lubelskiego Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej (1944–1989). Zarys problematyki

Wykaz skrótów

Noty o autorach

Indeks osób

Przypisy

Recenzenci: prof. dr hab. MIROSŁAW GOLON, dr hab. MARCIN ZAREMBA

Projekt okładki: SYLWIA SZAFRAŃSKA

Redakcja: MAGDALENA JAGIELSKA, ANNA RÓWNY I ZESPÓŁ: TERESA KARPIŃSKA, ROMUALD NIEDZIELKO, JAN RUMAN, ANNA ZAWADZKA, KATARZYNA ZONN-PASTERNAK

Korekta: IRENA SIWIŃSKA

Indeks: ŁUKASZ RYBAK

Redakcja techniczna: MARCIN KOC

Skład i łamanie: KRZYSZTOF SIWIEC

© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu & Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Warszawa–Lublin 2015

Wydanie pierwsze

ISBN ePUB 978-83-8098-402-8

ISBN MOBI 978-83-8098-403-5

Instytut Pamięci Narodowej
Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu
ul. Wołoska 7, 02-675 Warszawa
tel. (+48 12) 581-87-78/77/76
e-mail: sekretariat.ipn@ipn.gov.pl
Zapraszamy na naszą stronę internetową
www.ksiegarnia.ipn.gov.pl
oraz do księgarni internetowej
www.ipn.poczytaj.pl

Wstęp

W świetle oficjalnie głoszonej ideologii władza w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej należała do „ludu pracującego miast i wsi”, którego reprezentantem ogłosiła się partia komunistyczna jako „awangarda proletariatu”. W rzeczywistości pełną kontrolę nad procesami decyzyjnymi sprawowały uprzywilejowane wąskie grupy działaczy partyjnych, czyli elity Polskiej Partii Robotniczej, a następnie Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej.

W styczniu 2015 r. minęło ćwierć wieku od rozwiązania PZPR. Mimo swobodnego dostępu do dokumentacji wytworzonej przez struktury partyjne stan badań nad PZPR i jej poprzedniczką – PPR – wciąż pozostawia wiele do życzenia. Dziejami międzywojennej Komunistycznej Partii Polski zajmuje się zaś dosłownie kilku badaczy. Nader skromna jest w szczególności nasza wiedza na temat elit komunistycznych. Większość publikacji poruszających tę kwestię ma charakter przyczynkarski. Próby syntetycznego ujęcia problemu elit w PRL podejmowali jak dotąd głównie socjologowie, przeważnie w kontekście szerszych rozważań nad rolą elit w społeczeństwie lub też nad istotą systemu komunistycznego. Nie prowadzono natomiast gruntownych badań historycznych dotyczących funkcjonowania elity PPR i PZPR. Ponadto ukazało się zaledwie kilkanaście biografii wybitniejszych działaczy partyjnych.

Ta sytuacja skłoniła środowisko historyków współpracujących ze sobą w ramach projektu badawczego Instytutu Pamięci Narodowej „Struktury i działalność Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej” do podjęcia na większą skalę badań nad elitami PRL. Z inicjatywy tego grona badaczy w dniach 19–20 września 2013 r. odbyła się w Lublinie konferencja naukowa „Elity komunistyczne w Polsce”, zorganizowana przez Instytut Historii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej oraz Towarzystwo Nauki i Kultury „Libra”. Narodził się wówczas również pomysł wydania niniejszego tomu studiów, poruszającego szerokie spektrum problemów badawczych, zarówno z perspektywy ogólnopolskiej, jak i lokalnej (terenowej).

Należy podkreślić, iż w potocznym rozumieniu pojęcie „elita” zawiera silny element wartościujący (ludzie najlepsi w danym środowisku czy społeczności). Jednak w naukach społecznych termin ten ma charakter neutralny, opisowy. W literaturze socjologicznej i politologicznej funkcjonuje kilkadziesiąt definicji tego pojęcia, trudno jest zatem sformułować jedną uniwersalną definicję elity komunistycznej. W pewnym uproszczeniu można jednak stwierdzić, że autorzy tekstów opublikowanych w niniejszym tomie definiują elitę, przy użyciu tzw. metody pozycyjnej, jako zbiór osób zajmujących kluczowe pozycje w strukturach partyjnych lub instytucjach władzy państwowej danego szczebla – centralnego lub lokalnego.

Większość materiałów zebranych w niniejszym tomie podzielono na pięć części obejmujących kolejno: problemy metodologiczne, działalność komunistów w II Rzeczypospolitej, funkcjonowanie i charakterystykę elit PRL szczebla centralnego, elity PPR i PZPR na poziomie wojewódzkim oraz sylwetki wybranych działaczy komunistycznych (studia przypadku). W szóstej, ostatniej, części znalazły się natomiast artykuły, które nie zmieściły się w wymienionych ramach tematycznych i chronologicznych.

W pierwszej części zamieszczono trzy teksty poruszające zagadnienia metodologiczne. Marcin Żukowski dokonał przeglądu funkcjonujących w literaturze socjologicznej i politologicznej definicji elit, rozważając ich przydatność dla badań nad elitami komunistycznymi. Mirosław Szumiło podjął próbę zdefiniowania elity PPR i PZPR w latach 1944–1970, tzn. precyzyjnego określenia kryteriów, na podstawie których można wyodrębnić skład personalny formalnej i rzeczywistej elity partyjnej. Z kolei Dariusz Magier definiuje elitę komunistyczną na polskiej prowincji (rozumianej jako gminy miejskie i wiejskie położone poza miastami wojewódzkimi), ze szczególnym uwzględnieniem wyznaczników przynależności do tej elity po reformie podziału administracyjnego państwa w 1975 r.

Kolejne trzy artykuły, tworzące drugą część tomu, poświęcono genezie elit Polski Ludowej, czyli działalności ruchu komunistycznego w II Rzeczypospolitej. Zbigniew Zaporowski scharakteryzował legalną reprezentację nielegalnej Komunistycznej Partii Polski, tzn. Komunistyczną Frakcję Poselską w Sejmie RP. Elżbieta Kowalczyk omówiła walki frakcyjne w gremiach kierowniczych KPP na przykładzie warszawskiej organizacji partyjnej, a Ołeksandr Zajcew przedstawił specyfikę podziałów frakcyjnych w autonomicznej Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy.

Część trzecia obejmuje wybrane problemy funkcjonowania elit Polski Ludowej na szczeblu centralnym. Robert Spałek zarysował najważniejsze konflikty wewnętrzne w kierownictwie PPR w początkowym okresie jej działalności. Janusz Wrona scharakteryzował metodę sprawowania kontroli przez PPR i PZPR nad partiami satelickimi (przede wszystkim Zjednoczonym Stronnictwem Ludowym i Stronnictwem Demokratycznym) przez delegowanie kryptokomunistycznych wtyczek do ich organów kierowniczych. Paweł Libera naszkicował portret zbiorowy członków Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej w latach 1948–1971. Michał Siedziako przybliżył mechanizmy wyłaniania składu osobowego fasadowej instytucji władzy, jaką był Sejm PRL. Sylwia Szyc na przykładzie ambasadorów w Koreańskiej Republice Ludowo-Demokratycznej przedstawiła niektóre aspekty funkcjonowania dyplomacji Polski Ludowej.

W części czwartej znalazły się artykuły charakteryzujące skład personalny elit partyjnych w terenie. Autorzy kilku tekstów naszkicowali portrety zbiorowe wybranych elit PZPR szczebla wojewódzkiego – w Opolu (Marcin Sroka), Krakowie (Sebastian Drabik) oraz Lublinie (Katarzyna Zawadka i Michał Mroczek). Przemysław Gasztold-Seń omówił działalność dogmatycznej grupy działaczy partyjnych ze Śląska – Katowickiego Forum Partyjnego. Piotr Rybarczyk podjął próbę określenia modelowego profilu partyjnego aparatczyka w bezpiece na przykładzie I sekretarzy Komitetu Zakładowego PPR/PZPR przy wojewódzkim aparacie bezpieczeństwa publicznego w Bydgoszczy. Tomasz Czarnota zajął się natomiast elitą nieco niższego szczebla – kierownikami pionu historyczno-archiwalnego Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Lublinie.

W najobszerniejszej części piątej zamieszczono szkice do biografii ośmiu działaczy komunistycznych, zarówno szczebla centralnego, jak i lokalnego, reprezentujących dwa pokolenia ideowe – „kapepowskie” i „pepeerowskie”. Konrad Rokicki przedstawił rolę polityczną wyznaczonego przez partię „towarzysza od literatury” – Jerzego Putramenta. Marek Juzepczuk opisał działalność Stefana Staszewskiego jako kierownika Wydziału Prasy i Wydawnictw KC PZPR. Michał Przeperski przyjrzał się aktywności Mieczysława Rakowskiego na styku dziennikarstwa i polityki w latach siedemdziesiątych XX w. Katarzyna Rembacka na jednostkowym przykładzie Leonarda Borkowicza omówiła mechanizmy walki wewnętrznej i degradacji w elicie PZPR. Rafał Drabik zaprezentował drogę życiową i newralgiczne momenty w karierze typowego partyjnego aparatczyka – Władysława Kozdry. Mariusz Krzysztofiński zwrócił uwagę na rolę szarych eminencji w aparacie partyjnym na przykładzie Władysława Kruczka z KW PPR w Rzeszowie. Paweł Róg przybliżył sylwetkę mniej znanej działaczki komunistycznej z Rzeszowa – Cecylii Błońskiej. Andrzej Wróbel przedstawił zaś skomplikowane losy i ewolucję ideową Romana Tuchowskiego – lokalnego aktywisty partyjnego z Tomaszowa Mazowieckiego.

Problematykę ukazaną w wyodrębnionych częściach tematycznych prezentowanego tomu uzupełniają teksty zebrane w części szóstej „Varia”. Maciej Hubka naszkicował portret zbiorowy dwóch pokoleń lokalnych działaczy komunistycznych z Piotrkowa Trybunalskiego aktywnych w latach 1918–1948. Natalia Jarska przeanalizowała kwestię liczebności oraz roli kobiet w elitach centralnych i terenowych PPR i PZPR w latach 1944–1956. Rafał Łatka scharakteryzował kadrę kierowniczą krakowskiej Służby Bezpieczeństwa na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Marcin Kruszyński poruszył natomiast kwestię funkcjonowania struktur partyjnych w elitarnym z natury rzeczy środowisku akademickim na przykładzie lubelskiego UMCS.

Część publikowanych w niniejszym tomie tekstów stanowi podsumowanie dotychczasowych badań, inne wytyczają nowe kierunki badawcze. Mamy nadzieję, że prezentowane teksty przyczynią się do pogłębienia naszej wiedzy na temat składu personalnego, mechanizmów funkcjonowania elit PPR/PZPR oraz dróg kariery poszczególnych działaczy, a także wzbudzą większe zainteresowanie historyków problematyką elit.

Mirosław Szumiło, Marcin Żukowski

PROBLEMY METODOLOGICZNE

Marcin Żukowski

IPN Oddział w Gdańsku

Elity – przegląd wybranych definicji i metod badawczych

W wyniku II wojny światowej duży obszar Europy znalazł się pod bezpośrednią kontrolą Armii Czerwonej. Łamiąc brutalnie opór społeczny, partie komunistyczne rozpoczęły marsz po władzę. Komuniści zanegowali przedwojenne rozwiązania ustrojowe i tworzyli nowy rodzaj państw. Narzucany wówczas system stalinowski z biegiem lat ewoluował – z czasem ideologia marksistowska odgrywała coraz mniejszą rolę w funkcjonowaniu państw socjalistycznych[1].

Taki scenariusz był udziałem także komunistów polskich. Od momentu ogłoszenia Manifestu PKWN aż do czerwca 1989 r. stanowili oni de facto najważniejszy czynnik polityczny w kraju. Od lipca 1944 r. na zajmowanych przez Armię Czerwoną obszarach powoływano nowe, w pełni dyspozycyjne wobec Kremla partie polityczne, niszczono opozycję i dokonywano zmian w funkcjonowaniu już istniejących ugrupowań. W grudniu 1948 r. doszło do przymusowego scalenia Polskiej Partii Robotniczej z Polską Partią Socjalistyczną; w ten sposób stworzono Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą.

Partia, mimo że natrafiała na bardzo poważne kłopoty polityczno-gospodarcze (które w dużej mierze sama generowała) oraz zderzała się z okazywaną od czasu do czasu wrogością „bratnich partii”, była trwałym tworem politycznym[2]. Jej zakres oddziaływania był ogromny, a wpływ na losy kraju niemal niczym nieograniczony. Tak wyjątkowa pozycja PZPR skłania badaczy do szukania odpowiedzi na pytanie, kim byli ludzie, którzy przez ponad 40 lat kierowali tą formacją polityczną. Nie można precyzyjnie odpowiedzieć na to pytanie bez uprzedniego zdefiniowania, kto wchodził w skład elity polskiej wersji komunistycznej partii władzy.

Celem prezentowanego tekstu jest ukazanie złożoności problemu, z jakim styka się historyk, starając się opisać zagadnienie elit. Nie roszczę sobie prawa do stworzenia uniwersalnej definicji, nie tworzę również żadnego autorskiego modelu socjologicznego. Chcę natomiast zebrać rozproszone w literaturze definicje i poglądy w nadziei, że mogą się okazać przydatne historykom w ich pracy.

Trudność w operowaniu terminami „elita”, „elity”, „elitarność” czy też „grupa elitarna” pojawia się niemal natychmiast, gdy odchodzi się od intuicyjnego traktowania tej kategorii. Szukanie konstytutywnych parametrów, które umożliwią wypracowanie spójnej, niebudzącej wątpliwości definicji, w praktyce okazuje się trudne. Dlatego zdecydowałem się na zebranie funkcjonujących w literaturze definicji oraz zaprezentowanie metod badawczych, jakie mogą być stosowane przy badaniu elit funkcjonujących w krajach socjalistycznych.

Termin „elita” oznacza, zgodnie z etymologią, dokonywanie wyboru (eligare). Pierwotnie odnoszono to zarówno do decyzji o charakterze politycznym, jak i decyzji boskich. W XIV w. terminem tym posługiwano się do określenia rzadkich dóbr i towarów, a od XVII w. słowa „elita” zaczęto używać na określenie wyższych warstw społecznych. W osiemnastowiecznej Francji za elitę uważano wybraną, majętną część populacji, mającą wpływ na podejmowane decyzje polityczne. Następnie słowo przeszło do języka angielskiego i zaczęło być powszechnie traktowane jako określenie grupy społecznej odróżniającej się od pozostałej części społeczeństwa[3].

Warto podkreślić, iż dla włoskich prekursorów rozważań nad zagadnieniem elit społecznych – Vilfreda Pareta i Gaetana Moski – termin „elita” miał charakter neutralny. W ten sposób obaj badacze nawiązali do jego etymologii. Dla Pareta i Moski przynależność do elity nie może stanowić broni w walkach politycznych, a członkostwo w tej społeczności powinno wynikać z kryteriów obiektywnych[4].

Już ponad dekadę temu Małgorzata Stefaniuk zwracała uwagę na to, że w polskiej literaturze brakuje kompleksowych rozważań o teorii elit[5]. W obszarze badań historycznych można to w pewnej mierze uznać za spuściznę PRL, kiedy to w obawie przed cenzurą bądź wpisując się w oficjalną ideologię egalitaryzmu społecznego, w naukowych publikacjach unikano tego terminu[6]. Nie bez znaczenia jest także to, że teoria elit powstała i rozwijała się w opozycji do marksistowskiego postrzegania struktur społecznych[7].

W PRL nawet w pracach poświęconych ważnym i bardzo ważnym postaciom radykalnej lewicy nie posługiwano się tym pojęciem. W historiografii tamtego okresu bardzo często utożsamiano elitę z „aktywistami”, „aktywem” bądź „działaczami partyjnymi”[8]. Znalazło to odbicie w tytułach publikacji, jak np.: Słownik działaczy polskiego ruchu robotniczego czy też Słownik biograficzny działaczy ruchu ludowego[9]. Warto odnotować, że np. Mieczysław F. Rakowski czy też Piotr Kostikow, czyli osoby, które poznawały realia polityczne PRL i ZSRR na zasadzie obserwacji uczestniczącej, posługiwały się m.in. terminami „świecznik”, „ważne stanowiska w aparacie”, „ekipa”, „kierownictwo” czy też „PZPR – gmach, budynek, sztab partii”[10].

Tylko tych kilka przykładów pokazuje, jak bardzo rozpowszechnione jest odwoływanie się przez badaczy do kategorii elit w potocznym rozumieniu tego terminu. Autorzy często odnoszą się do intuicji własnej i swoich odbiorców, zarzucając próbę sprecyzowania tego pojęcia. Marek Żyromski zauważył, że w wielu publikacjach „słowo »elita« występuje jedynie jako ozdobnik – bez odniesienia do związanej z tym pojęciem koncepcji socjologicznej. Jeżeli nawet uwzględnia się socjologiczną teorię elity, to już niezwykle rzadko wskazuje się na, wybrane przez badacza, ujęcie tej teorii”[11]. Ponadto piszący pomijają to, iż koncepcje badawcze dotyczące elit są niejednorodne i różnią się między sobą. Warto podkreślić, że omawiany termin w zależności od sympatii politycznych, doświadczeń życiowych piszącego czy też systemu politycznego, w którym funkcjonuje autor, może akcentować pozytywne elementy wartościujące lub podkreślać pejoratywne konotacje tego terminu (kontekst aksjologiczny)[12].

W potocznym znaczeniu pojęcie elity najczęściej odnosi się do osób najlepszych w danej dziedzinie bądź utożsamianych z władzą polityczną. Wraz z rozwojem nauk społecznych zaczęto odchodzić od rozumienia potocznego, zarzucając elementy wartościujące na rzecz opisu sformalizowanych ról życia społecznego[13].

Dzięki stosowaniu definicji funkcjonalnych, które akcentują „rolę i zadania realizowane przez elitę rządzącą”, można uniknąć niebezpieczeństwa związanego z ocenami wartościującymi (etykietami)[14]. Wojciech Lamentowicz zauważył, że w definicji tego typu podkreśla się „przede wszystkim funkcję, zadania i charakter działalności elity rządzącej w stosunku do społeczeństwa, klas, warstw i grup społecznych”. Badacz ten na progu lat siedemdziesiątych podkreślał, że definicje funkcjonalne były szeroko stosowane w naukach niemarksistowskich. W jego ocenie marksiści zajmujący się zagadnieniem elit akcentowali rolę definicji genetycznych, które nie występują bez określonych elementów strukturalnych. Dzięki temu zabiegowi nie pomijano genezy elity. Uwypuklano takie elementy, jak zasługi, pozycja społeczna (w tym odziedziczona), posiadany majątek, kwestie etniczne, kontakty towarzyskie[15].

Z jednej strony podjęcie decyzji o zastosowaniu takiej klasyfikacji elit wymusza odnoszenie się do elementów wartościujących i może grozić naruszeniem zasady sine ira et studio. Z drugiej zaś wyważone stosowanie tej definicji może dawać bardziej pełny i pogłębiony obraz społeczności stanowiącej elitę. Nie ulega wątpliwości, że w PRL kariery na szczytach władzy opierały się na skrywanych sieciach wsparcia, w tym szukaniu protekcji u „towarzyszy radzieckich”[16]. W sytuacji państw komunistycznych wydaje się, że rozpoznanie sieci nieformalnych powiązań jest szczególnie ważne przy analizach okresu „reglamentowanej rewolucji” i prób odtwarzania procesu tzw. uwłaszczania się nomenklatury. Naturalnie nie mniej ważnym zadaniem dla historyków jest opisanie pochodzenia elit radykalnej lewicy rządzącej Polską w okresie wcześniejszym.

Odnosząc się do kwestii aksjologicznych, Jacek Bartyzel zauważa, że „elita to zawsze grupa ludzi, którą charakteryzuje szczególna zdolność do wykonywania jakiejś funkcji, bez względu czy posiada ona inne walory, w tym moralne”[17]. Przy takim założeniu badacze zostają zwolnieni z obowiązku określania swojego ewentualnego moralnego stosunku wobec badanego podmiotu[18]. W państwach demokracji ludowej wspomniana „zdolność do wykonywania jakiejś funkcji” wynikała w dużej mierze ze stosowania różnych form przymusu i niepraktykowania standardów politycznych obowiązujących w krajach demokratycznych.

W systemowych realiach Polskiej Ludowej odwoływanie się do szeroko rozumianej elity władzy jest równoznaczne z zainteresowaniem ludźmi PZPR – zarówno tymi, którzy piastowali najważniejsze (formalnie i nieformalnie) funkcje w etatowym aparacie „przewodniej siły narodu”, w strukturach administracji państwowej, jak i tymi, którzy z klucza nomenklatury obsadzali istotne dla systemu etaty w gospodarce, armii i organach bezpieczeństwa państwa[19]. Należy pamiętać, że wzorem ZSRR we wszystkich państwach demokracji ludowej instytucje państwowe i partyjne były ze sobą ściśle powiązane. W opinii prominentnego członka SED Markusa Wolfa „w praktyce były jednym i tym samym”. Członek Centralnej Komisji Rewizyjnej PZPR Adam Łopatka wskazywał, że mimo dużego „splątania” tych podmiotów dla obywateli, partii „sojuszniczych” i instytucji państwowych ostatecznie wiążąca była decyzja partyjna[20].

To partia była rzeczywistym gospodarzem w państwie, którym rządziła. Władzę sprawowała za pośrednictwem tzw. aparatu, czyli etatowych pracowników politycznych. To ta wielotysięczna grupa zawodowych działaczy – cieszących się różnymi przywilejami – opracowywała analizy dla władz partyjnych, przekazywała do urzędów państwowych wyrażoną w dokumentach wolę PZPR, realizowała zalecenia zwierzchnich władz partyjnych, kontrolowała nomenklaturę. Aparatczycy stanowili w dużej mierze anonimowy, a równocześnie istotny dla zarządzania PRL segment władzy[21].

Janusz Sztumski podkreśla, iż elity to kręgi liderów mających najważniejszy wpływ na podejmowane decyzje. W tym ujęciu do elity zaliczone zostały nie tylko osoby piastujące najważniejsze urzędy pod względem formalnym (konstytucyjnym). W jej orbicie znajdują się również ci, którzy mają bezpośredni dostęp do członków elity. Poprzez swoje wpływy mogą kształtować opinie decydentów, a dzięki temu realnie oddziaływać na proces decyzyjny. Ten stan rzeczy doskonale ilustruje sytuacja z lat osiemdziesiątych, gdy na decyzje podejmowane przez I sekretarza KC PZPR Wojciecha Jaruzelskiego znaczny wpływ miała niewielka i nieformalna grupa doradców[22]. Sztumski wyraźnie zaznacza, iż elity są emanacją systemu społeczno-politycznego obowiązującego w danym państwie. W realiach PRL najwięcej do powiedzenia w tych kwestiach mieli posiadacze czerwonych legitymacji partyjnych[23].

Należy jednak pamiętać, że zarówno systemy polityczne, jak i układy sił mogą ewoluować. Istnieje przecież możliwość, iż z biegiem lat ukształtują się „elity opozycyjne”. Ludzie owi stanowić będą realne zagrożenie dla systemu jako „wyspy niepodporządkowania” (określenie Carla J. Friedricha i Zbigniewa Brzezińskiego). W sprzyjających warunkach (casus PRL) grupa ta (bądź jej część) może zdominować scenę polityczną i przejąć kontrolę nad wydarzeniami w zmieniających się realiach politycznych.

Sztumski wyróżnił trzy zasadnicze grupy definicji elity, które warto przytoczyć in extenso:

„Elita – rozumiana jako zbiór osób zajmujących kluczowe pozycje w strukturze władzy, których decyzje mają wpływ na całokształt życia danego społeczeństwa, czyli współtworzących tzw. establishment [...];

Elita – rozumiana jako zbiór osób zajmujących najwyższe miejsce na skali autorytetu lub prestiżu ważnych dla danego społeczeństwa – które to osoby na podstawie społecznej akceptacji dla ich rzeczywistych lub domniemanych kwalifikacji lub przymiotów [...] zajmują najwyższe pozycje w hierarchii różnych struktur, jakie istnieją w danym społeczeństwie;

Elita – pojmowana jako zbiór osób zajmujących najwyższe miejsce na skali autorytetu lub prestiżu w określonej społeczności lokalnej [...]. Są to więc elity lokalne”[24].

Anthony Giddens, dostrzegając wagę potocznego pojmowania terminu „elita”, proponuje interpretować go przez analizę pozycji zajmowanej przez członków elity w systemie władzy. Angielski socjolog szuka elit w hierarchicznych strukturach społecznych. Dla tego badacza do elity należą ci, którzy zajmują „zdefiniowane pozycje usankcjonowanej władzy na czele organizacji czy instytucji społecznej”[25]. Giddens podkreśla, że precyzyjne wyznaczenie sztywnej granicy między grupami uznawanymi za elity a tymi, które już nimi nie są, może być trudne. Płynność granicy powoduje, że każdy przypadek należy traktować indywidualnie, starannie szukając argumentów za uznaniem kogoś za członka elity.

Kolejny badacz, David Boyd, badając w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych zagadnienie elit społecznych, rozpatrywał je przez pryzmat sformalizowanych struktur. W podobnym tonie definiował elity Martin Marger. Jego zdaniem do elity należą „ci, którzy zajmują w społeczeństwie najważniejsze pozycje pod względem władzy i bogactwa [...], którzy wykonują władzę, mają wpływy i sprawują kontrolę nad zasobami w ważnych organizacjach w społeczeństwie”[26]. Ten aspekt znalazł odbicie także w nauce polskiej. Badacze podkreślali, że członkowie elity cieszyli się względną łatwością w dostępie do dóbr materialnych. W ujęciu twórców słownika wydanego w 1978 r. elita to „grupa ludzi wyróżniających się lub uprzywilejowana w stosunku do reszty społeczeństwa ze względu na posiadanie pewnych cech lub dóbr cenionych społecznie”[27].

W tym miejscu warto poczynić nieco obszerniejszą uwagę odnoszącą się do relacji między przynależnością do PZPR a dostępem do deficytowych dób i usług. Wydaje się, iż dosyć powszechna była opinia, że członkostwo w „przewodniej sile narodu” dawało masowy i łatwy dostęp do „rogu obfitości”. Taką hipotezę zdają się potwierdzać badania opinii publicznej w Polsce, które przeprowadzono w drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych. Wówczas aż 80 proc. badanych uważało, że osoby wstępujące do PZPR kierowały się „dobrem własnym”, a zaledwie 7 proc. podało, że motywem była „troska o dobro wspólne”[28].

Uważam to za istotny element przywołanej definicji, ponieważ PRL była państwem stałego niedoboru, w którym podaż nie nadążała za popytem nawet w zakresie podstawowych w nowoczesnym społeczeństwie dóbr konsumpcyjnych. Nasycenie rynku mięsem, benzyną, samochodami, środkami czystości, mieszkaniami czy też podłączenie większości obywateli do sieci telefonicznych stanowiło problem, którego komunistom (nie tylko w Polsce) nie udało się rozwiązać. To rodzi pytanie, czy rzeczywiście bycie członkiem partii automatycznie rozwiązywało problemy materialne. Wydaje się, że samo członkostwo partii nie dawało automatycznie w tej kwestii przewagi nad obywatelami bezpartyjnymi. Można mówić o bardzo dużym dystansie dzielącym statystycznego Polaka od członka kierownictwa partyjnego, zarówno szczebla centralnego, jak i terenowego. Należy podkreślić, że pozyskiwanie przez establishment partyjno-państwowy dóbr materialnych metodami pozaprawnymi nie pociągało zazwyczaj konsekwencji karnych i sankcji skarbowych, z którymi musieli się liczyć inni obywatele[29].

W przywołanym ujęciu definicji elity ważne jest również to, iż dostęp do dóbr i możliwość łatwiejszego rozwiązywania problemów bytowych wiąże się z kwestią ludzkiej motywacji do pracy[30]. Poza bardzo wymiernym i stosunkowo łatwym do ustalenia czynnikiem, jakim jest uposażenie, istotnym bodźcem mobilizującym do działania jest możliwość pozaformalnego dostępu do dóbr i usług. Czynnik ten jednak trudno kontrolować i mierzyć, ponadto jest on subiektywny. Ludzie kierują się odmiennymi motywami i przywiązują niejednakowe znaczenie do różnych dóbr materialnych. To, co dla jednej osoby jest szczytem marzeń, dla innej może stanowić tylko drobny epizod[31]. Wydaje się, iż im ważniejsze było piastowane stanowisko, tym szersza związana z nim paleta możliwości.

W tym miejscu warto zauważyć, że w PRL i innych krajach socjalistycznych „ważne stanowisko” niekoniecznie musiało się wiązać z funkcją polityczną. W warunkach gospodarki chronicznego niedoboru wystarczyło np. pełnić funkcję kierownika placówki Miejskiego Handlu Detalicznego bądź stacji benzynowej, aby natychmiast uzyskać wzrost pozycji społecznej.

W swojej kilkumilionowej masie członkowie i kandydaci PZPR borykali się jednak z tymi samymi problemami, które były udziałem i utrapieniem pozostałych obywateli, szczególnie po załamaniu się gospodarki w 1980 r.[32] Przynależność do PZPR mogła – chociaż wcale nie musiała – stanowić poważny kapitał polityczny, społeczny czy też materialny jej poszczególnych członków[33]. Oznacza to, że przy analizie korzyści płynących z przynależności do elity władzy każdy przypadek należy traktować indywidualnie, starając się ocenić, czy dobra, które dana osoba ewentualnie pozyskała, są adekwatne do potencjalnych profitów związanych z danym stanowiskiem.

U progu lat osiemdziesiątych Gwen Moor zauważyła, że uczestnictwo w podejmowaniu ostatecznej decyzji nie powinno stanowić jedynego kryterium zaliczenia danego grona lub jednostki do elity. Badaczka ta dostrzega również znaczenie osób uczestniczących w kolejnych etapach podejmowania decyzji. To ta grupa, która niekoniecznie znajduje się w centrum społecznej uwagi, ale ma realną możliwość wpływania na ważne decyzje. Podobnego zdania jest także Robert Putman, który w swoich rozważaniach uwzględniał osoby znajdujące się „blisko piramidy władzy”[34]. Takie ujęcie problemu znajduje zwolenników we współczesnej nauce polskiej. W odniesieniu do elity władzy zauważono, że grupa ta składa się z grup „polityków, wojskowych, ekspertów oraz posiadaczy wielkiego kapitału, zajmujących najwyższe stanowiska w strukturze politycznej społeczeństwa, biorących udział w procesie kształtowania i podejmowania decyzji państwowych”[35].

Badając mechanizmy rządzące nomenklaturą w radzieckim systemie politycznym, Olga Kryshtanovskaya i Stephen White doszli do wniosku, że w ZSRR do elity należały osoby, które miały możliwość podejmowania decyzji ogólnopaństwowych. Takie podejście ogranicza skład elity tylko do polityków, którzy i tak realnie kontrolowali wszelkie dobra w tak istotnym sektorze jak gospodarka (ekonomia)[36].

Nieco zmodyfikowane podejście zaproponował Leszek Kasprzyk. W jego ujęciu do elit w rozumieniu sensu stricto należą osoby mające wpływ na podejmowanie wiążących decyzji w skali kraju. Natomiast grupy, które oddziałują na takie sfery życia społecznego jak kultura i gospodarka, uznawał za elity w szerokim tego słowa znaczeniu. To ciekawa propozycja badawcza, ponieważ wyraźnie dzieli elity na polityczne i społeczne[37].

Powyższe postrzeganie elit podziela Simonia Nodari. Ona także akcentuje w swojej definicji, iż elita to grupa rządząca w społeczeństwie, która składa się z osób „podejmujących decyzje o znaczeniu narodowym”[38]. Takie założenie włącza de facto w obszar badawczy tylko centrum władzy, z pominięciem wszystkich niższych szczebli. To natomiast stwarza ryzyko niedostrzegania więzów formalnych i nieformalnych między naczelnymi organami władzy a ich terenowymi odpowiednikami. W mojej ocenie restrykcyjne traktowanie tego założenia może spowodować, że uwadze badacza umkną ścieżki kariery, które doprowadziły członków elity do ich pozycji społecznej. Ponadto należy pamiętać o tym, że sprawowanie władzy jest skomplikowane i wymaga udziału różnych, niekiedy licznych grup[39].

Pod wpływem stosowania metody pozycyjnej był także Georg Lenski, który definiował elitę jako „najwyżej ustanowiony segment” w społeczności. Lenski zaznacza, że bardzo trudno odszukać i sprecyzować, gdzie przebiega granica dzieląca „segment” elity od masy „nie-elit”. Badacz ten przyjął interesujące założenie, iż każdy może wyłonić taką grupę na podstawie dowolnego kryterium[40]. Dzięki temu w każdym społeczeństwie można wskazać wiele elitarnych podmiotów.

Przyjmowanie metody pozycyjnej w badaniach nad elitami stanowi tylko jeden z możliwych punktów wyjścia w analizach odnoszących się do tej grupy społecznej (grup społecznych). Geraint Parry[41] i Harold D. Lasswell uważali, że do elity należą ci, którzy mają władzę i wpływ na nią. Dotyczyło to zarówno sfery polityki, ekonomii, jak i kultury.

Podobny podgląd znajdujemy u Ralfa Dahrendorfa, który uważał, iż elity to grupy zajmujące kierownicze pozycje w strukturach politycznych, gospodarce, edukacji, wymiarze sprawiedliwości, armii oraz innych instytucjach życia publicznego[42].

Jak zauważył Lasswell, członków elit cechuje duży udział w dostępie do dobrobytu. Do tej kategorii zaliczał majątek, komfort materialny, zapewniony stan bezpieczeństwa, swobodę przemieszczania się oraz wartości prestiżu z racji zajmowanej pozycji społecznej[43].

Takie podejście nieobce jest także Zbigniewowi Blokowi. Podkreśla on, że elita, stanowiąca mniejszość w danym społeczeństwie, „musi posiadać walory powszechnie traktowane jako cenne, takie jak: wiedza, majątek, pochodzenie, poinformowanie i tym podobne”[44].

Wolfgang Reinhard uznaje, że przy definiowaniu tego, czym jest elita, nie należy ograniczać się tylko do ośrodków i instytucji centralnych. Zauważa, że w każdej społeczności można wskazać elity lokalne, które mają możliwość oddziaływania na otoczenie. Reinhard słusznie wskazuje, że elity lokalne różnią się co do rekrutacji, cech czy statusu od elit „centralnych”. To, co istotne i co w mojej ocenie wymaga szczególnej uwagi historyka, to miejsca styku takiej elity z jej odpowiednikiem na poziomie ogólnopaństwowym. Jeżeli chcemy uzyskać możliwie pełny obraz funkcjonowania społeczeństwa, musimy dokonać analizy powiązań obu grup, transferu ludzi między nimi czy budowania sieci zależności. W tym miejscu dotykamy bowiem trudności związanych z badaniem mechanizmów selekcji osób mogących obejmować ważne dla funkcjonowania sytemu stanowiska[45].

Wskazane definicje elity odwołują się w różnym stopniu do tego, co Czesław Znamierowski określał jako elitę funkcji społecznej. Elita ta powiększa się tylko przez nominację, ale zgodnie z zasadą, że należy do niej ograniczona liczba osób. Muszą one mieć wielkie możliwości oddziaływania oraz rozległą strefę sprawstwa władzy, dokonywać poważnych operacji, ważnych czy też kluczowych dla danej organizacji[46].

W wieku XX wskutek rozwoju systemów demokratycznych, podnoszenia kwestii związanych z prawami człowieka oraz wzrostu znaczenia egalitaryzmu społecznego w naukach społecznych osłabło zainteresowanie teorią elit. Jednak w drugiej połowie lat siedemdziesiątych dzięki rozważaniom Johna Higleya temat ten zaczął ponownie przyciągać uwagę badaczy. Ten związany z prestiżowym University of Texas at Austin naukowiec jest twórcą neofunkcjonalnego paradygmatu elistycznego (neofunctional elitist paradigm)[47]. Dokonał on ciekawego powiązania koncepcji elit z ideą demokracji. Przed szerszym zaprezentowaniem poglądu Higleya należy podkreślić, iż zdaniem tego badacza elity są nieodłącznym składnikiem życia społecznego. Każde sformalizowanie życia publicznego, bez względu na ustrój polityczny, powoduje pojawienie się elity tej społeczności. Reprezentujący ten nurt badacze odwołują się do pozycyjnej definicji elit. Dla nich członkowie społeczności elity zajmują i „strategiczne pozycje w publicznych i prywatnych organizacjach biurokratycznych [...] którymi kierują” i wywierają wpływ na podejmowane decyzje o dużym zasięgu społecznym[48].

John Higley, posługując się dwoma kryteriami, stworzył cztery definicje demokracji. Pierwsze kryterium odnosiło się do zdolności osiągania porozumienia – bądź jego braku – między elitami. Drugie kryterium odwoływało się do możliwości udziału społeczeństwa w procedurach demokratycznych. Skuteczne porozumiewanie się elity rządzącej z elitą opozycyjną (będącą w pewnej mierze także elitą władzy) wytycza ważną drogę do ustanowienia w danym kraju „demokracji skonsolidowanej”, która według twórców paradygmatu stanowi najdoskonalszy model demokracji. To najpełniejszy model, zakładający udział obywateli w procedurach wyborczych (niezależnie od tego, czy wykorzystują oni swoje prawa, czy też dobrowolnie z nich rezygnują) przy jednoczesnej akceptacji rywalizacji o władzę różnych elitarnych grup. Walka ta nie może mieć jednak charakteru totalnego, a rywale w pełni akceptują fundamentalne zasady ustrojowe. W tym typie demokracji niedopuszczalna jest gra o sumie zerowej. Twórcy koncepcji, myśląc o „demokracji skonsolidowanej”, odwołują się do praktyki państw szeroko pojmowanego Zachodu (USA, Kanada, Nowa Zelandia, kraje należące dziś do Unii Europejskiej).

Kolejne trzy modele demokracji w koncepcji Higleya zakładają, że z różnych powodów funkcjonuje ona w sposób ułomny. Ciekawym przypadkiem jest „demokracja nieskonsolidowana”. Obywatele zachowują w niej prawo do udziału w życiu politycznym przy jednoczesnej niezdolności do porozumienia się elit politycznych. Jako przykład podaje się sytuację panującą m.in. w Republice Weimarskiej. Temu modelowi można nadać miano czasowego, ponieważ ewoluuje on w kierunku totalitarnym, pozbawiając ostatecznie społeczeństwo prawa do podmiotowości. Natomiast model „demokracji stabilnie ograniczonej” ukazuje drogę odwrotną od zaprezentowanej. Tutaj elity współpracują ze sobą i podzielają obowiązujące zasady polityczne. Natomiast reszta społeczeństwa („lud”) nie ma prawa zabierania głosu w dyskusjach publicznych (Wielka Brytania w XIX w.). Szerokie masy społeczeństwa długo nie uczestniczyły w sposób realny w toczących się debatach ani nie partycypowały we władzy. Jednak z biegiem czasu model ten ewoluował, aby osiągnąć stan „demokracji skonsolidowanej”.

Dla rozważań o elitach komunistycznych w krajach socjalistycznych najważniejsze są uwagi odnoszące się do czwartej definicji. Higley nadał temu modelowi wymowne miano quasi democracy. Cechą konstytutywną takich pseudodemokracji jest zawłaszczanie procedur demokracji i czynienie z nich nic nieznaczących atrap. Wskazywane elementy demokracji, takie jak wybory do kolegialnych ciał reprezentacyjnych – gwarantowane nawet zapisami w ustawach zasadniczych i ordynacjach wyborczych – miały charakter fasadowy. Był to świadomie stosowany zabieg mający na celu skrywanie faktycznej roli partii władzy w danym państwie[49].

Mamy tu do czynienia ze zjawiskiem „przesunięcia semantycznego”, które charakteryzuje się tym, że w krajach „niedoboru wolności indywidualnej” (za takie państwo uważam PRL) pod każde słowo, postulat czy hasło można podłożyć dowolną treść, w zależności od potrzeb rządzących. W tym modelu kwestia zagadnienia konsensusu elit jest marginalna, gdyż mamy do czynienia z jedną grupą społeczną stanowiącą elitę polityczną systemu. Ciekawe, iż John Higley, podając przykłady państw („monarchie prezydenckie w Afryce”) funkcjonujących w modelu quasi democracy, pominął realia państw europejskich podporządkowanych ZSRR[50].

Wydaje się, że grupa krajów „realnego socjalizmu” stanowi bardzo dobry przykład państw pseudodemokratycznych. W mojej ocenie koncepcja quasi democracy koresponduje z uwagami, jakie poczyniła w latach trzydziestych amerykańska ekonomistka Marry P. Follet. Badając stosunki międzyludzkie w strukturach formalnych, wypracowała ciekawą definicję władzy. Badaczka wprowadziła istotne rozróżnienie między władzą „nad” a władzą „z” ludnością (obywatelami, społecznością, grupą), wskutek czego przedmiotem rozważań stała się władza przymusowa i ta, która współdziała z rządzonymi[51].

Zaledwie na kilkanaście miesięcy przed upadkiem ZSRR Thomas H. Rigby, analizując sytuację w „ojczyźnie proletariatu”, stwierdził, że można mówić o szerokim i wąskim rozumieniu elit w krajach socjalistycznych. W pierwszym przypadku elita to po prostu wszyscy członkowie partii, w drugim natomiast jest to ścisłe centralne kierownictwo partyjne. Oba ujęcia problemu niosą ze sobą poważne konsekwencje. Wybór szerokiego wariantu skutkuje tym, że analizie zostają poddani wszyscy członkowie partii. W realiach Związku Radzieckiego będziemy mówili o milionach ludzi, w 1981 r. do partii należało bowiem 17 480 768 osób, a w roku 1990 – około 19 mln (licząc członków i kandydatów)[52]. Przy przeprowadzaniu analizy porównawczej z innymi partiami komunistycznymi w Europie badaniu należałoby poddać kolejne miliony ich członków.

Pierwsze założenie zostało oparte na przesłance, skądinąd słusznej, iż partie komunistyczne stanowią najważniejszy element ustroju socjalistycznego. W związku z tym automatycznie wszyscy członkowie partii mogą uzyskać statut „elitarnego obywatela”. Ten dychotomiczny podział, oparty na założeniu, że w społeczeństwie istnieją tylko członkowie partii władzy i bezpartyjni obywatele, wydaje się ryzykowny. Istnieje jednak poważna różnica między możliwością oddziaływania, dostępem do dóbr i prestiżem sekretarza generalnego (I sekretarza) KC danej partii a np. członkiem egzekutywy komitetu w prowincjonalnym mieście[53]. Dopiero osiągniecie odpowiednio wysokiej pozycji w partyjnej hierarchii i zostanie aparatczykiem (im wyższego szczebla, tym lepiej) dawało władzę oraz przywileje. Dostrzeżenie tej zależności skłania badaczy do uwzględnienia organizacji społecznej funkcjonującej w danym kraju i wybrania jakiegoś kryterium. Wybór grupy, którą uznaje się za elitę, może być trudny i zawsze niesie ze sobą określone skutki. Łatwo wykazać niedostatki takiej, a nie innej decyzji, akcentując walory metodologiczne innych propozycji[54].

Dobrze ilustrują to dwa poniższe przykłady. Przywoływany już Marek Żyromski, podobnie jak badacze anglosascy, wskazuje, że dla schyłkowego okresu rządów Michaiła Gorbaczowa za elitę można uznać społeczność liczącą około trzystu członków KC KPZR. Zastrzega jednak: „W praktyce grono osób sprawujących rzeczywistą władzę było jednak dużo węższe. Biografie chyba już ostatniej partyjnej elity radzieckiej z lutego 1988 roku obejmują zaledwie 42 osoby: członkowie Biura Politycznego, szefowie departamentów Komitetu Centralnego i sekretarze Komitetu Centralnego”[55]. To bardzo niewielka grupa, która ogranicza się tylko do „wewnętrznego kręgu” partii. Należy pamiętać, że liczba członków Biura Politycznego i Komitetu Centralnego była zmienna i uzależniona od aktualnych potrzeb politycznych.

Inną propozycję oszacowania liczebności radzieckiej elity zaproponował rosyjski historyk Rudolf Pichoja. Uznał, że do tej grupy należały osoby mające „możliwość bezpośredniego udziału w rządzeniu państwem w warunkach upaństwowienia wszystkich sfer życia w ZSRR”. Badacz ten ustalił skład radzieckiej elity przez odtworzenie spisu abonentów specjalnych linii telefonicznych. Znając realia polityczne obowiązujące w ZSRR, wiedział, że możliwość korzystania z rządowej linii ATS-1 oraz z automatycznych stacji międzymiastowych świadczyła o przynależności do kręgu elity. Pichoja oszacował liczbę użytkowników ATS-1 na ponad 600 osób. Prawo do korzystania z drugiej linii przyznano grupie około 2800 zaufanych osób[56]. Tak zdefiniowana przez Pichoja elita obejmowała różne grupy zawodowe oraz osoby pełniące ważne funkcje poza centralną metropolią.

Warto przypomnieć, iż swoje spostrzeżenia dotyczące hierarchii elit w ZSRR przedstawił sam Józef Stalin. Porównał ją do trzech kręgów. Najważniejszy, skupiający maksymalnie 4 tys. osób, nazwał kręgiem kierowniczym. Drugi krąg miała stanowić znacznie większa grupa przywódców średniego szczebla. Stalin szacował, iż społeczność ta obejmuje od 30 tys. do 40 tys. osób. W trzeciej grupie miało się znajdować około 150 tys. osób – kierowników niższej rangi. Jednak już sześć lat po objęciu władzy przez Leonida Breżniewa ostatni z wymienionych kręgów miał liczyć aż 400 tys. osób, tj. 10 proc. populacji[57]. Naturalnie w układzie władzy, jaki zbudował Stalin, przynależność do któregokolwiek z kręgów nie mogła zapewnić bezpieczeństwa, a zakres władzy tych osób w dużej mierze zależał od kaprysów dyktatora.

Na gruncie polskim prace badawcze nad elitą polityczną w późnej fazie istnienia PRL podjęli Edmund Wnuk-Lipiński i Jacek Wasilewski. W roku 1988 zaliczyli do niej funkcjonariuszy partyjnych, posłów, pracowników wyższej administracji państwowej, osoby zatrudnione w „górnej warstwie administracji wojewódzkiej”. Ponadto w grupie tej znaleźli się także „przywódcy organizacji masowych i wyżsi przedstawiciele służby zagranicznej”[58].

W państwach znajdujących się w kręgu dominacji Związku Radzieckiego nadrzędną pozycję społeczną zajmowała elita partyjna oraz ci, którzy w różny sposób byli powiązani z decydentami. Należeli do najważniejszych osób w kraju i stanowili elitę władzy (power elite). Mieli realne możliwości podejmowania decyzji oraz wpływania na ich kształt. Dotyczyło to polityki wewnętrznej i zagranicznej (z zachowaniem dominującej roli ZSRR), spraw kultury, nauki i wszystkich tych obszarów życia publicznego, na których koncentrowała się partia. Należy pamiętać, że w praktyce może istnieć niemała różnica między wpływem na ogłoszenie decyzji a realnym wpływem na jej realizację.

Partie typu leninowskiego stanowiły centrum systemu komunistycznego. Wyznaczone przez partię osobistości zajmowały najważniejsze stanowiska w kraju. Ludzie ci dominowali w ministerstwach, organach władzy ustawodawczej, w wymiarze sprawiedliwości i lokalnych ogniwach administracji. Najwyżsi rangą przywódcy partyjni „samoczynnie” stawali się najważniejszymi ludźmi w państwie. Działo się tak niezależnie od tego, jaki w danym kraju obowiązywał system partyjny, monopartyjny czy hegemoniczny. Władzę – na wzór radziecki – utrzymywali przez sprawowanie pełnej kontroli nad armią i służbami specjalnymi oraz system nomenklatury[59].

Ten sposób kontrolowania społeczeństwa odpowiada w dużej mierze treści definicji elity zamkniętej. Jej najważniejszą cechą jest to, że zostają „zablokowane kanały rekrutacji nowych członków spoza elity”[60]. Dostępu do tzw. stanowisk nomenklaturowych w PRL i innych państwa socjalistycznych nie miały osoby nieuznające nadrzędnej roli partii i niecieszące się zaufaniem kierownictwa politycznego. Dostęp do takich funkcji był możliwy tylko poprzez wstąpienie do partii, afiliowanych przy niej organizacji młodzieżowych i społecznych oraz w wyjątkowych sytuacjach przynależność do stronnictw „sojuszniczych”. W rzadkich wypadkach niektóre funkcje mogli obejmować bezpartyjni, ale i oni musieli cieszyć się poparciem partii. Ugrupowania komunistyczne stanowiły fundament systemu nomenklatury, one wskazywały, komu będą przysługiwały przywileje, niedostępne osobom znajdującym się poza kręgiem tej społeczności[61].

W kontekście zamykania się elit komunistycznych warto zwrócić uwagę na pewien szczegół. Otóż politycy walczący o władzę w partii nie dążyli do tego, aby ich własne dzieci robiły kariery w PZPR. Nie budowano klanów rodzinnych. Żaden syn (partia była zdominowana przez mężczyzn) prominentnego polityka PZPR nie powtórzył kariery ojca. Dzieci partyjnej czołówki pracowały natomiast w dyplomacji, gospodarce czy też administracji. Według Antoniego Mączaka działo się tak dlatego, że w społeczeństwie „wysokie pozycje w aparacie partyjno-rządowym nie cieszyły się wysoką estymą”[62].

Należy pamiętać, iż sposób sprawowania władzy w PRL ulegał zmianom. Nie przez cały okres Polski Ludowej obywatele mieli do czynienia tylko z „nagą władzą” w rozumieniu Bernarda Russela. Z biegiem lat zaprzestano masowych aresztowań i mordów, a Służba Bezpieczeństwa stosowała mniej dotkliwy system represji selektywnej[63]. Prawdą jest, że komuniści doszli do władzy w sposób bezprawny (nielegitymowany), dzięki siłom zbrojnym i specjalnym Sowietów. Wypada jednak dostrzec, że po 1956 r., wykorzystując niektóre efekty zmian społecznych (urbanizacja, likwidacja bezrobocia i analfabetyzmu, stabilizacja granic na zachodzie), partia uzyskała pewien – trudny do zmierzenia – stopień legitymizacji swojej władzy[64]. Dla rozważań o naturze władzy komunistycznej w Polsce istotne jest także to, że szczegółowe badania nad funkcjonowaniem różnych partii tego typu w Europie potwierdzają, iż poszukiwanie przez elity komunistyczne „samolegitymizacji” nie było wyłącznie domeną PZPR[65].

* * *

Celem niniejszego tekstu było zestawienie wybranych poglądów badaczy na zagadnienie elit. Temat ten cieszy się dużo większym zainteresowaniem w kręgach naukowców anglojęzycznych niż u badaczy polskich. Poglądy na zagadnienie elit stale ewoluują. Naukowcy przyjmują odmienne punkty widzenia, akcentując znaczenie różnych obszarów oddziaływania. Historycy posługują się tym określeniem niczym wytrychem, bez podejmowania prób definicji. Często odwołują się też do intuicyjnego pojmowania tej kategorii społecznej i dowolnie kształtują kręgi badanych podmiotów.

Zaprezentowany przegląd propozycji badawczych pozwala na stwierdzenie, że nie funkcjonuje jedna uniwersalna definicja elity. Jacek Wasilewski uważał nawet, że nie powinno się używać słowa „elitaryzm” jako przesyconego ładunkami emocjonalnymi[66]. Wszystkie zaprezentowane definicje łączy to, że odnoszą się do wyraźnie wyodrębnionej grupy osób funkcjonującej w danym społeczeństwie. Społeczność ta ma możliwość realnego podejmowania decyzji, dysponuje kanałami umożliwiającymi łatwiejszy dostęp do trudno osiągalnych dóbr i suwerennie wskazuje, kto może dołączyć do jej składu. Pojawiająca się w fachowej literaturze mnogość definicji elit świadczy o tym, jak złożone i trudne do operacjonalizacji jest to zagadnienie. W tym kontekście znamienne wydaje się, że naukowcy opisujący socjologiczny fenomen elit przeważnie koncentrują się na funkcjonowaniu elit politycznych[67].

Badacze są zgodni, że opracowując definicję, należy uwzględniać panujące realia społeczno-polityczne. Definicje są niejednorodne, uwzględniają różne aspekty, dzięki czemu rozmaite koncepcje wzajemnie się uzupełniają. Rozpatrując zagadnienie władzy, musimy uwzględniać, w jakim czasie i systemie politycznym ona funkcjonowała. Należy zadać pytanie, która z teorii elit będzie przydatna do analizy elit komunistycznych (socjalistycznych). Wydaje się, iż dobrym punktem odniesienia dla tych rozważań może być propozycja badawcza Johna Higleya (neofunctional elitist paradigm), szczególnie przywołany model „pseudodemokracji”. W krajach „realnego socjalizmu” elity władzy rzeczywiście nie były zainteresowane działaniem procedur demokratycznych. W tego typu państwach ustawa zasadnicza nie stanowiła ograniczenia dla funkcjonowania partii. Co więcej, nawet zapisy zawarte w partyjnym statucie nie miały znaczenia ograniczającego prawa kierownictwa. Należałoby także uwzględnić kwestię dostępu do dóbr materialnych, usług i wszelkiego rodzaju przywilejów, które wynikały z samego faktu przynależności do elity władzy.

Partie komunistyczne miały swoją hierarchię i były silnie scentralizowane. Z tego powodu, omawiając problem elit, należałoby wykorzystywać metodę pozycyjną przy uwzględnieniu nieformalnych kanałów komunikacji i wpływu na podejmowane decyzje. Pojawiające się „zastrzeżenia do zastrzeżeń” skutkują tym, że zaprezentowanie jednej spójnej i znajdującej uznanie wszystkich historyków definicji elity komunistycznej wydaje się zadaniem karkołomnym. Trudność ta nie powinna jednak zwalniać piszących z obowiązku określenia, jaką społeczność uznają w swoich badaniach za elitę, i uzasadnienia tego wyboru.

Last but not least warto podkreślić, że w państwach socjalistycznych ustrój polityczny, który programowo koncentrował się na stworzeniu społeczeństwa egalitarnego, wytworzył własną elitę. W dużej mierze wyalienowana społecznie, bez mandatu demokratycznego, funkcjonowała podzielona na kręgi wpływów. Im wyższe uplasowanie w piramidzie władzy, tym większa była formalna i pozaformalna moc oddziaływania decydentów. Rdzeniem systemu byli funkcjonariusze partyjni, którzy swoją władzę sprawowali przez system nomenklatury. System ten okazał się niebywale trwałą „zdobyczą” demokracji ludowych i funkcjonował niezależnie od realnie historycznego „modelu zmian” partyjno-państwowego kierownictwa w poszczególnych partiach komunistycznych.

Bibliografia

ŹRÓDŁA

Źródła drukowane

Magier D., Żukowski M., Pracownicy etatowi Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w świetle wybranych normatywów partyjno-państwowych z 1949, 1972 i 1983 roku, „Wschodni Rocznik Humanistyczny” 2013, t. 9.

Przed i po 13 grudnia. Państwa Bloku Wschodniego wobec kryzysu w PRL 1980–1982, t. 1: Sierpień 1980 – marzec 1981, wybór, wstęp i oprac. Ł. Kamiński, Warszawa 2006.

Statut Federacji Socjalistycznych Związków Młodzieży Polskiej, Warszawa 1973.

Statut Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego, Warszawa 1952.

Statut Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego ze zmianami przyjętymi przez XXVII Zjazd KPZR, Warszawa, b.d.w.

Statut Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Warszawa 1981.

Statut PZPR, Warszawa 1950.

Statut Związku Młodzieży Polskiej (projekt), „Po Prostu” 1955, nr 1 (dodatek).

Pamiętniki, dzienniki, wspomnienia

Baczko B., Rewolucja. Władza, nadzieje, rozterki, Gdańsk 2010.

Barcikowski K., U szczytów władzy, Warszawa 1998.

Kostikow P., Roliński B., Widziane z Kremla. Moskwa–Warszawa. Gra o Polskę, Warszawa 1992.

Rakowski M.F., Dzienniki polityczne 1981–1983, t. 8, Warszawa 2004.

Rakowski M.F., Dzienniki polityczne 1987–1990, t. 10, Warszawa 2005.

Tejchma J., Odszedł Gomułka, przyszedł Gierek. Notatki z lat 1971–1973, Toruń 2006.

Wiśniewski W., Dlaczego upadł socjalizm?, Warszawa 2006.

Słowniki i encyklopedie

Encyklopedia socjologii, t. 1: A–J, Warszawa 1998.

Olechnicki K., Załęcki P., Słownik socjologiczny, Toruń 1998.

Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, red. F. Tych, t. 1–3, Warszawa 1978, 1987, 1992.

Słownik biograficzny działaczy ruchu ludowego, red. J. Dancygier, Lublin 1989.

Słownik języka polskiego, t. 1: A–K, red. nauk. M. Szymczak, Warszawa 1978.

Słownik języka polskiego, t. 1: A–Ć, red. W. Doroszewski, Warszawa 1958.

Słownik języka polskiego, t. 2: D–G, red. W. Doroszewski, Warszawa 1960.

Słownik społeczny, red. B. Szlachta, Kraków 2004.

Uniwersalny słownik języka polskiego PWN, t. 1: A–J, red. nauk. S. Dubisz, Warszawa 2008.

OPRACOWANIA

Atsushi Ō., The Disintegration of the Communist Party of the Soviet Union, Glasgow 2005.

Brzezinski Z.K., Friedrich C.J., Totalitarian Dictatorship and Autocracy, New York–Washington–London 1956.

Buchner-Jeziorska A., Wewnętrzne i zewnętrzne czynniki zadowolenia z pracy kierowników, „Studia Socjologiczne” 1975, nr 3.

Czerwiński M., Elitarność PZPR. Zagadnienia normatywne [w:] Elity polityczne w Polsce. Wydawnictwo pokonferencyjne. Kazimierz Dolny 19–21 listopada 1992, red. nauk. K. Pałecki, Warszawa 1992.

Dąbek K., PZPR. Retrospektywny portret własny, Warszawa 2006.

Dudek A., Krize komunisteckého systemu v Polsku v 80. letech, „Pamĕt’ a dĕjny” 2010, nr 3.

Dżilas M., Nowa klasa wyzyskiwaczy (analiza systemu komunistycznego), Paryż 1957.

Friszke A., Próba portretu zbiorowego aparatu partyjnego [w:] PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012.

Golon M., Elity władzy na Pomorzu i Kujawach w latach 1945–1956 [w:] Kujawy i Pomorze w latach 1945–1956. Od zakończenia okupacji niemieckiej do przełomu październikowego. Materiały z konferencji naukowej zorganizowanej w dniu 11 maja 2000 r., Włocławek 2001.

Kasprzyk L., Elity władzy w Wielkiej Brytanii, „Studia Socjologiczne” 1967, nr 3.

Kryshtanovskaya O., White S., From Soviet Nomenklatura to Russian Elite, „Europe-Asia Studies” 1996, t. 48, nr 5.

Lamentowicz W., Elita rządząca a grupa rządząca (Z metodologicznych problemów nauki o państwie), „Państwo i Prawo” 1972, z. 3.

Lewis P.G., The PZPR Leadership and Political Developments in Poland. A Note, „Soviet Studies” 1985, nr 3.

Łopatka A., Kierownicza rola partii komunistycznej w stosunku do państwa socjalistycznego. Zasady leninowskie, Poznań 1963.

Matyja R., Państwowość PRL w polskiej refleksji politycznej lat 1956–1980, Kraków–Nowy Sącz 2007.

Mączak A., Nierówna przyjaźń. Układy klientalne w perspektywie historycznej, Wrocław 2003.

Mączak A., Rządzący i rządzeni. Władza i społeczeństwo w Europie wczesnonowożytnej, Warszawa 1986.

Paczkowski A., System nomenklatury kadr w Polsce 1950–1970, „Czasy Nowożytne” 2000, t. 8.

Pichoja R.G., Historia władzy w Związku Radzieckim 1945–1991, tłum. M. Głuszkowski, P. Zemszał, Warszawa 2011.

Przewodnia siła narodu. O Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej z Łukaszem Kamińskim rozmawia Barbara Polak, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2002, nr 5.

Rabenda-Bajkowska L., Jakość życia w koncepcjach teoretycznych i w badaniach, „Studia Socjologiczne” 1979, nr 3.

Smolar A., Dystrybucja dóbr społecznych i rozkład systemu [w:] A. Smolar, M. Wosleński, H. Smith, Władza i przywileje, Warszawa 1984, drugi obieg.

Sokół W., Legitymizacja systemów politycznych, Lublin 1997.

Stefaniuk M., Teoria elit Vilfreda Pareta, Lublin 2001.

Sztumski J., Elity – ich miejsce i rola w społeczeństwie, Katowice 1997.

Walicki A., Czy PRL była państwem totalitarnym? [w:] Spór o Polskę 1989–99. Wybór tekstów prasowych, wstęp, wybór i układ P. Śpiewak, Warszawa 2000.

Wasilewski J., Elityzm redivivus? (O niektórych paradygmatach współczesnego podejścia elistycznego), „Studia Socjologiczne” 1989, nr 3.

White S., McAllister I., The CPSU and its Members. Between Communism and Postcommunism, „British Journal of Political Science” 2012, nr 26.

Wnuk-Lipiński E., Demokratyczna rekonstrukcja. Z socjologii radykalnej zmiany społecznej, Warszawa 1996.

Wolle S., Wspaniały świat dyktatury. Codzienność i władza w NRD 1971–1989, Warszawa 2003.

Wrona J., Kompetencje i hierarchia urzędów. Formalna a rzeczywista pozycja polityczna marszałka Sejmu, przewodniczącego Rady Państwa, prezesa Rady Ministrów [w:] Władza w PRL. Ludzie i mechanizmy, red. K. Rokicki, R. Spałek, Warszawa 2011.

Znamierowski C., Elita i demokracja, Poznań 1946.

Żyromski M., Elity polityczne w Związku Radzieckim, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 1992, z. 4.

Żyromski M., Legitymacja czy legitymizacja władzy. Doświadczenia państw Europy Środkowej, „Studia Politologiczne” 2012, nr 3.

Żyromski M., Przydatność tzw. neofunkcjonalnego paradygmatu elitystycznego do analizy wybranych systemów społeczno-politycznych, „Przegląd Politologiczny” 2006, t. 11.

Żyromski M., Socjologiczna teoria elity, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 1984, z. 3.

Żyromski M., Teorie elit a systemy polityczne, Poznań 2007.

MATERIAŁY INTERNETOWE

Bahr A., Paternalism in Local Practice. Logics of Repression, Ideological Hegemony and Everyday Management of Society in a SED Local Secretariat, https://www.dropbox.com/sh/7k27d33huzu5jqi/L_3UiRkHm8, dostęp 9 XII 2013 r.

The elites – the review of selected definitions and research methods

The article gathers the definitions, opinions and research methods scattered in the literature and referring to the problems associated with the research on the elites. This group is a very important part of every society, occupying a unique position in the social hierarchy. For a long time the scholars have been searching for the constitutive para-meters which could enable to develop a coherent definition of this community. It turns out to be extremely difficult in practice and many authors abandon the attempt to specify this concept. The article devotes a lot of space to the problem of defining political elites in socialist countries. Thorough the examples of the Communist Party of the Soviet Union and the Polish United Workers’ Party some of the proposals, applied by the scholars, on estimating the number of the elites in the communist parties were brought closer. The author has proven that the opinions on the problem of the elites evolve and the scholars undertake different viewpoints and emphasise the meaning of various impact areas of the representatives of this social group.

Mirosław Szumiło

Instytut Historii UMCS

Elita PPR i PZPR w latach 1944–1970 – próba zdefiniowania

Mimo upływu 25 lat od upadku rządów komunistycznych w Polsce, elita ówczesnej „przewodniej siły narodu” (PPR/PZPR) nie była jak dotąd przedmiotem całościowych i pogłębionych badań. Stan wiedzy na ten temat ma charakter fragmentaryczny. W polskiej historiografii nie podjęto próby stworzenia syntezy charakteryzującej całą elitę ani też nie opisano poszczególnych jej segmentów. Powstały nieliczne publikacje podejmujące ten problem w sposób bardzo ogólny lub charakteryzujące tylko pewien fragment elity. Także biografistyka omawianego okresu pozostawia wiele do życzenia, ukazało się zaledwie kilkanaście biografii członków elity partyjnej.

W ramach projektu badawczego „Struktury i działalność Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej” postanowiłem naszkicować portret zbiorowy ludzi tworzących elitę PPR/PZPR w latach 1944–1970 oraz opisać mechanizmy polityki kadrowej i rozgrywek personalnych wewnątrz partii. Ze względu na obszerność zagadnienia jako cezurę końcową przyjąłem rok 1970. Przesunięcia kadrowe związane z przełomem październikowym 1956 r. nie były, wbrew pozorom, zbyt głębokie. Przede wszystkim nie miały charakteru generacyjnego, ponieważ do elity powróciła spora grupa doświadczonych „gomułkowców”, odsuniętych od władzy w latach 1948–1949. Realne zmiany przyniosła wymiana pokoleniowa, rozpoczęta w połowie lat sześćdziesiątych, z kulminacją w latach 1968–1971. Odeszła wówczas formacja „kapepowska”, dominująca przez ćwierć wieku. Miejsce przedwojennych komunistów zajęli działacze, którzy wchodzili w aktywne życie polityczne w końcu lat czterdziestych[1]. Z objęciem rządów w PRL przez nową ekipę pod wodzą Edwarda Gierka wiązała się pierwsza przeprowadzona na tak szeroką skalę wymiana elity władzy. Kryzys społeczno-polityczny z lat 1980–1981 przyniósł drugą wymianę większości składu elity, lecz jej wymiar pokoleniowy miał ograniczony charakter.

Kluczowy, a jednocześnie skomplikowany problem stanowi kwestia precyzyjnego określenia kryteriów, na podstawie których można wyodrębnić skład personalny formalnej i rzeczywistej elity PPR i PZPR. Celem niniejszego tekstu jest właśnie próba zdefiniowania elity partyjnej.

Jak już wspomniałem, historycy praktycznie nie prowadzili systematycznych badań nad elitami komunistycznymi w Polsce. Dysponujemy głównie artykułami o charakterze przyczynkarskim, dotyczącymi poszczególnych osób lub grup osób zajmujących kierownicze stanowiska na szczeblu centralnym i wojewódzkim. Próby syntetycznego opisania struktury i funkcjonowania elit władzy w PRL podejmowali przede wszystkim socjologowie oraz historycy prawa i administracji.

Jako pierwsza ogólny model „piramidy władzy” skonstruowała Maria Hirszowicz w swojej pracy Komunistyczny Lewiatan[2]. Interesujący zarys analizy normatywno-porównawczej systemu nomenklatury w Polsce w postaci „świątyni władzy” przedstawił następnie prof. Stanisław Ehrlich[3]. Nieco szersze ujęcie problemu, łącznie z propozycjami wewnętrznej hierarchizacji elity, znajdujemy w książkach Janusza Sztumskiego[4] i Jakuba Karpińskiego[5]. Rozważania nad strukturą i hierarchią różnych układów instytucjonalnych władzy w latach 1944–1970, a w szczególności relacjami między aparatem partyjnym i administracją państwową, podjął Eugeniusz Zieliński[6].

Wszystkie wymienione książki mają jednak w większości charakter teoretyczny, oparty na fragmentarycznych informacjach, zaczerpniętych z opublikowanych opracowań naukowych. Wciąż nie wykorzystano bogatego materiału archiwalnego w postaci teczek osobowych i licznych źródeł wspomnieniowych. Szerszą analizę nieformalnych mechanizmów walki o władzę i mentalności funkcjonariuszy PZPR przedstawił w swojej pracy Krzysztof Dąbek. Na podstawie 32 anonimowych wywiadów z byłymi aparatczykami opisał on m.in. mechanizmy gry personalnej w elicie. Doszedł do wniosku, że procesy rekrutacji i awansu w aparacie partyjnym opierały się przede wszystkim na prywatnych znajomościach i przyjaźniach, które przekształcały się najczęściej w relację patron–klient[7].

Istotnym utrudnieniem w badaniach nad elitami partyjnymi jest również brak literatury dotyczącej podstawowych zagadnień z zakresu funkcjonowania systemu komunistycznego w Polsce. Nie doczekaliśmy się całościowych monografii PPR i PZPR ani też historycznej syntezy ustroju PRL, określającej rzeczywistą hierarchię i kompetencje organów władzy. Prace pisane przez prawników i politologów stanowią z reguły odwzorowanie formalizmu prawnego zawartego w konstytucji PRL, co ma się nijak do realnych mechanizmów władzy[8]. Nie opisano także w pełni mechanizmów i procesów decyzyjnych w tzw. kierownictwie PZPR, chociaż powstały wartościowe prace zbiorowe na ten temat[9].

Kolejnym poważnym problemem dla historyka jest to, iż badania socjologiczne i politologiczne koncentrują się najczęściej na elitach w państwach demokratycznych. W przypadku państwa totalitarnego należy natomiast zastosować inne narzędzia badawcze. W tej sytuacji jedynym punktem odniesienia mogą być prace sowietologów na temat elit WKP(b)/KPZR. Jednakże sformułowanych w nich definicji elity i metod badawczych nie można automatycznie przenieść na grunt polski. Po pierwsze, prace te często opierały się na kryteriach czysto formalnych. Po drugie, układ władzy w Polsce nie był prostym odwzorowaniem modelu sowieckiego.

Według twórcy teorii elit – Vilfreda Pareta – elita to zbiór osób najlepszych w danej dziedzinie działalności społecznej ze względu na osiągane efekty[10]. We współczesnej literaturze socjologicznej i politologicznej funkcjonuje kilkadziesiąt różnych definicji elity[11]. Ponadto termin „elita” jest stosowany zamiennie z takimi określeniami jak: „klasa polityczna”, „klasa rządząca” czy „establishment”. John Higley i Jan Pakulski stwierdzili jednak, że „elita” i „klasa” przynależą do odmiennych paradygmatów badawczych, tj. elitystycznego i klasowego. Zdecydowałem się zatem na używanie terminu „elita” występującego w liczbie pojedynczej, tj. interpretowanego jako odrębna grupa różniąca się od reszty społeczeństwa interesami oraz odznaczająca się pewnym stopniem zintegrowania wewnętrznego. „Elity polityczne” w liczbie mnogiej odnoszą się bowiem do systemów pluralistycznych[12].

W literaturze politologicznej system partyjny funkcjonujący w Polsce w latach 1944––1989 określa się jako system partii hegemonicznej. System ów charakteryzował się formalnym sprawowaniem władzy państwowej przez blok partii „sojuszniczych” przy braku legalnych partii opozycyjnych. Kierowniczą rolę w życiu politycznym państwa odgrywała faktycznie partia komunistyczna. Pewne odstępstwo od tej zasady nastąpiło tylko w latach 1945–1947, gdy funkcjonowało niezależne Polskie Stronnictwo Ludowe, którego przedstawiciele zasiadali w Tymczasowym Rządzie Jedności Narodowej. Okres ten określa się mianem systemu partii dominującej, jednak realna władza niezmiennie spoczywała w rękach PPR[13].

Nie ulega wątpliwości, iż elita PPR/PZPR jako partii posiadającej faktyczny monopol na władzę nie była częścią typowej elity politycznej. Andrzej Paczkowski zwrócił uwagę na zasadniczą różnicę między „partią rządzącą”, która może przegrać wybory i znaleźć się w opozycji, a „partią władzy”, jaką była PPR/PZPR. Stanowiła bowiem „stos pacierzowy” systemu, skupiający wszystkie piony władzy: administrację, gospodarkę, wojsko, aparat bezpieczeństwa itd.[14] Jerzy Drygalski i Jacek Kwaśniewski wymieniają trzy główne atrybuty partii komunistycznej jako hegemona w Polsce:

1) partia znajdowała się na zewnątrz struktury państwa, co nadawało jej pozycję zwierzchnią wobec całej reszty systemu;

2) partia była wszechobecna, tzn. jej komórki zainstalowano we wszystkich instytucjach formalnych systemu[15];

3) jej nadrzędna pozycja nie była unormowana prawnie, dzięki czemu prawo nie ograniczało zakresu działania i kompetencji kierownictwa PPR/PZPR[16].

Wyznacznikiem rzeczywistej pozycji partii w systemie władzy nie były zapisy konstytucyjne (do 1976 r.)[17], lecz praktyka polityczna. Ustrój komunistyczny w Polsce opierał się bowiem na kilku totalitarnych w swej istocie założeniach praktycznych, których fundament stanowiła marksistowska zasada połączenia władzy ekonomicznej, politycznej i ideologicznej. Z niej wynikało pięć immanentnych cech systemu totalitarnego: 1) ustanowienie politycznego monopolu partii marksistowsko-leninowskiej; 2) wprowadzenie w życie zasady zatwierdzania przez instancje partyjne obsady wszystkich ważnych stanowisk w polityce, gospodarce, środkach masowego przekazu, stowarzyszeniach itp.; 3) upaństwowienie gospodarki i centralne planowanie; 4) rozbudowany aparat terroru i represji; 5) masowa i centralnie sterowana propaganda. Październik 1956 r. przyniósł realne złagodzenie reżimu politycznego, ale nie nastąpił wtedy demontaż podstaw ustrojowych władzy, które przetrwały do roku 1989[18].

Ponieważ PPR/PZPR była de facto partią władzy, kontrolującą wszystkie dziedziny funkcjonowania państwa, elitę partii można utożsamiać z elitą władzy. Co prawda w omawianym okresie wysokie funkcje państwowe pełniło w sumie kilkudziesięciu reprezentantów partii satelickich lub bezpartyjnych, lecz znaczną część z nich stanowili kryptokomuniści lub zaufani „bezpartyjni bolszewicy”. Pozostali byli z reguły figurantami bez realnego wpływu na podejmowanie decyzji.

Elita władzy – według polskiego socjologa Janusza Sztumskiego – to zbiór osób zajmujących kluczowe pozycje w strukturze władzy, których decyzje mają wpływ na całokształt życia danego społeczeństwa[19]. W badaniach socjologicznych stosuje się trzy główne metody wyróżniania elit władzy:

– metodę pozycyjną – określającą skład elity na podstawie oficjalnych funkcji pełnionych w aparacie władzy;

– metodę reputacyjną – określającą skład elity na podstawie badań opinii publicznej, które mają wykazać, kto należy do elity w mniemaniu społeczeństwa;

– metodę decyzyjną – definiującą skład elity na podstawie rzeczywistego udziału konkretnych osób w procesie decyzyjnym[20].

Metody reputacyjnej z oczywistych względów nie da się wykorzystać w odniesieniu do PRL. Metoda decyzyjna wydaje się najrzetelniejsza, ale w praktyce jest trudna do zastosowania z uwagi na niemożność dokonania pełnej oceny faktycznego wpływu poszczególnych osób na podejmowane decyzje. Nie znamy bowiem wszystkich nieformalnych mechanizmów procesu decyzyjnego i realnej roli różnego typu szarych eminencji. Mniej doskonała, lecz stosunkowo łatwa w zastosowaniu, jest natomiast metoda pozycyjna.

W Związku Sowieckim posługiwano się pojęciem „kadry”, w PRL używano najczęściej terminów „aktyw kierowniczy” i „aktyw centralny”. W socjologii marksistowskiej kwestionowano sens rozważań nad elitami. Jak zauważył Włodzimierz Wesołowski: „starano się wykazać, że elita jest tożsama z klasą panującą, a jeśli już jest zespołem odrębnym, to występuje jedynie w roli »transmisji« woli klasy i reprezentanta jej interesów”. Pojęcia „elita władzy” używano w stosunku do państw „kapitalistycznych”; według Wesołowskiego stanowili ją „ci, którzy z racji swego miejsca w strukturze politycznej podejmują decyzje państwowe lub mają bezpośredni wpływ na te decyzje”[21].

Zachodni sowietolodzy z reguły wyróżniali elitę władzy w Związku Sowieckim (określaną też jako Soviet Elite), posługując się właśnie metodą pozycyjną. Do węższego kręgu elity zaliczano działaczy wchodzących w skład Biura Politycznego („Politbiura”) KC WKP(b)/KPZR[22], do szerszego zaś – wszystkich członków i kandydatów na członków Komitetu Centralnego partii[23]. Już Michaił Woslenski zauważył jednak, że analizy składu KC, choć pożyteczne, prowadziły do fałszywych wniosków. Plenum KC nie było bowiem organem decyzyjnym, lecz służyło tylko do formalnego zatwierdzania decyzji podjętych przez inne gremia[24]. W nowszym ujęciu do sowieckiej elity władzy centralnej zaliczono członków Biura Politycznego i Sekretariatu KC KPZR oraz kierowników wydziałów KC[25].

Zgodnie ze statutem, najwyższą władzą w PPR/PZPR był zwoływany co kilka lat zjazd partii, na którym wybierano skład trzech centralnych instancji partyjnych: Komitetu Centralnego, Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej i Centralnej Komisji Rewizyjnej. W okresie między zjazdami całokształtem działalności partyjnej kierował Komitet Centralny. Pracująca pod jego kierunkiem CKKP czuwała nad czystością szeregów i obliczem ideologicznym członków partii. Centralna Komisja Rewizyjna miała kontrolować działalność finansową i gospodarczą instancji partyjnych[26]. Członkowie KC, CKKP i CKR stanowili formalną elitę partyjną. W czerwcu 1945 r. były to łącznie zaledwie 32 osoby. Później liczebność centralnych instancji stopniowo rosła. W listopadzie 1968 r. zostały rozbudowane aż do 235 osób (91 członków KC, 91 zastępców członków KC, 29 członków CKR, 36 członków CKKP[27]). W całym omawianym okresie przewinęło się przez nie w sumie 507 osób.

Już sama liczebność wymienionych wyżej instancji PPR/PZPR wskazuje na to, że w rzeczywistości nie mogły one dzierżyć faktycznej władzy w partii i w państwie. Komitet Centralny był w gruncie rzeczy instancją o charakterze fasadowym, zbierającą się kilka razy w roku. W jego składzie znajdowali się co prawda członkowie wyższego kierownictwa partii i instytucji państwowych, lecz stopniowo rosła także reprezentacja osób z niższych szczebli aparatu władzy i zupełnych figurantów. W latach 1944–1971 przez Komitet Centralny przewinęło się 378 członków i zastępców członków.

W składzie osobowym KC oprócz 50 członków Biura Politycznego i Sekretariatu KC PPR/PZPR (tzw. kierownictwo partii) znalazło się 98 członków elity aparatu partyjnego (kierownicy wydziałów KC, I sekretarze KW, dyrektorzy centralnych szkół partyjnych, redaktorzy naczelni głównych pism partyjnych), 27 ministrów, 4 prokuratorów generalnych i prezesów Sądu Najwyższego, 16 przedstawicieli dowództwa Wojska Polskiego oraz 5 podsekretarzy stanu w MBP i MSW[28]. Tylko nieco ponad połowę członków i zastępców członków KC (około 200 osób) można zatem uznać za elitę rzeczywistą.

Resztę stanowili zupełni figuranci lub przedstawiciele średnich i niższych szczebli aparatu władzy: 46 przedstawicieli kadry kierowniczej aparatu partyjnego (zastępcy kierowników wydziałów KC, sekretarze KW, sekretarze komitetów powiatowych, miejskich i zakładowych); 9 wiceministrów, 14 wojewodów i przewodniczących prezydiów WRN; 6 przewodniczących organizacji młodzieżowych (ZMP, ZMS i ZMW) oraz 9 przedstawicieli organizacji społecznych: ZHP, ZNP, Ligi Kobiet, związków spółdzielczych; 12 przedstawicieli kierownictwa związków zawodowych; 11 urzędników państwowych i dyrektorów przedsiębiorstw, 13 profesorów i innych pracowników naukowych, 8 dziennikarzy (przeważnie redaktorów pism partyjnych) i 2 literatów; 40 robotników i 7 rolników[29].

Wymienione osoby tworzyły w dużej części warstwę rekrutacyjną do elity. Wejście do KC bywało bowiem traktowane jako zapowiedź przyszłych awansów. Skład KC ustalano według pewnego klucza resortowego, zawodowego i terytorialnego. Jednocześnie poza Komitetem Centralnym pozostawało zawsze kilkudziesięciu członków rzeczywistej elity: ministrów, kierowników wydziałów KC, I sekretarzy KW, przedstawicieli aparatu bezpieczeństwa i wojska.

Centralna Komisja Kontroli Partyjnej była w istocie wyspecjalizowaną komórką aparatu partyjnego. Zatrudniała własnych pracowników etatowych, a funkcja jej przewodniczącego była równorzędna ze stanowiskiem kierownika jednego z kluczowych wydziałów KC[30]. Zgodnie ze statutem PPR, CKKP miała przede wszystkim pociągać do odpowiedzialności członków partii naruszających zasady etyki partyjnej, nieprzestrzegających statutu i niepodporządkowujących się uchwałom partii. Ponadto powoływała podporządkowane jej organizacyjnie wojewódzkie komisje kontroli partyjnej[31].

Do plenum CKKP, oprócz członków elity władzy partyjnej i państwowej (stojących z reguły nieco niżej w hierarchii od członków KC[32]), „wybierano” stałych pracowników (instruktorów) komisji oraz niektórych przewodniczących WKKP[33]. Najważniejszą rolę w działalności CKKP odgrywali członkowie kilkuosobowego prezydium, którzy najczęściej przewodniczyli składom orzekającym w sprawach dyscyplinarnych przeciwko wysoko postawionym członkom partii[34].

Zadaniem CKR była kontrola stanu finansów partyjnych i prawidłowości wydatków[35]. O czysto formalnej roli tej komisji w działalności partii dobitnie świadczyło to, iż jej przewodniczący nie był nawet członkiem KC[36]. Do CKR trafiali często starsi, zasłużeni działacze partyjni, odstawieni na boczny tor.

Samo członkostwo w którejś z trzech centralnych instancji partyjnych nie oznaczało zatem realnego uczestnictwa we władzy, dawało natomiast prestiż i dostęp do reglamentowanych dóbr, zwłaszcza w przypadku członków KC. Kluczowymi wydarzeniami w partyjnym kalendarzu były rytualne posiedzenia plenarne Komitetu Centralnego, odbywające się 3–4 razy w roku. Stale uczestniczyli w nich także członkowie CKKP i CKR oraz „zaproszeni towarzysze”. W latach czterdziestych i pięćdziesiątych liczba gości sięgała z reguły od 30 do 50 osób. Wśród nich byli wszyscy ministrowie, kierownicy i zastępcy kierowników wydziałów KC, I sekretarze KW, redaktorzy ważniejszych czasopism, PAP i Polskiego Radia[37]. Poza tym kręgiem wciąż jednak pozostawała większość wpływowych funkcjonariuszy bezpieki (dyrektorów departamentów MBP/MSW) oraz część członków kierownictwa MON.

Czasami na posiedzenia KC zapraszano znacznie większe grono gości, liczące od 100 do nawet 200 osób. W latach sześćdziesiątych stało się to niemal normą. Takie rozszerzone posiedzenia Komitetu Centralnego przeistaczały się w istocie w narady tzw. aktywu centralnego, które do 1958 r. zwoływano także niezależnie od posiedzeń KC. Oprócz wymienionych kategorii osób w naradach tych uczestniczyli również podsekretarze stanu w ministerstwach, kierownicy urzędów centralnych, przewodniczący prezydiów wojewódzkich rad narodowych (do 1950 r. wojewodowie), sekretarze resortowi KW i pracownicy aparatu KC, dyrektorzy departamentów MBP i szefowie WUBP, a w latach sześćdziesiątych eksperci w danej dziedzinie (np. rolnictwa, szkolnictwa wyższego itp.). „Aktyw centralny” zawierał całą elitę formalną, jak również gros członków elity rzeczywistej. Katalog stanowisk wchodzących w zakres tego pojęcia nigdy nie został jednak precyzyjnie określony. Na liście personalnej centralnego aktywu PPR z listopada 1948 r. umieszczono aż 254 nazwiska[38].

Niektórzy badacze proponują, aby przy wyodrębnianiu elity w krajach komunistycznych brać pod uwagę dostęp do różnych przywilejów materialnych. Rudolf Pichoja za wyznacznik przynależności do elity sowieckiej przyjął możliwość korzystania ze specjalnej rządowej linii telefonicznej ATS-1, która liczyła ponad 600 abonentów[39]. W Polsce w spisie abonentów rządowej sieci telefonicznej z 1953 r. znajdowało się 580 nazwisk[40], czyli więcej niż liczyła grupa opisanego powyżej „aktywu centralnego”. Wśród abonentów znaleźli się m.in. dyrektorzy generalni w URM i ministerstwach, wicedyrektorzy departamentów MBP oraz inni zaufani funkcjonariusze aparatu represji[41]. Podobnie przedstawiał się zespół osób korzystających wraz z rodzinami z innych przywilejów, takich jak dostęp do ośrodków wypoczynkowych URM i lecznicy rządowej[42]. Tak duże grono trudno oczywiście uznać za faktyczną elitę władzy.

Precyzyjne określenie składu, struktury wewnętrznej i hierarchii elity rzeczywistej jest zadaniem znacznie trudniejszym niż zdefiniowanie elity formalnej. Jako partia typu leninowskiego PPR/PZPR stanowiła bowiem strukturę scentralizowaną i zhierarchizowaną, w której istniało wiele nieformalnych kręgów wtajemniczenia. Partyjny historyk Benon Dymek do „aktywu kierowniczego” PZPR w latach 1948–1954 zaliczał: członków Biura Politycznego, Biura Organizacyjnego i Sekretariatu KC, „członków KC na różnych stanowiskach”, kierowników wydziałów KC i ich zastępców oraz I sekretarzy KW PZPR[43]. Taka definicja elity partyjnej jest mało dokładna, a przede wszystkim pomija spore grono wpływowych osób niebędących członkami KC.

Socjolog Janusz Sztumski podzielił elitę władzy w PRL na „elitę rządzącej partii” i „elitę nomenklaturową” szczebla centralnego. Do zakreślonej dość wąsko „elity rządzącej partii” należeli według niego wszyscy członkowie Biura Politycznego i Sekretariatu KC, kierownicy wydziałów KC oraz przewodniczący CKR i CKKP. Znacznie liczniejsza była zdefiniowana przez Sztumskiego „elita nomenklaturowa”, którą tworzyli:

1) członkowie władz naczelnych partii satelickich (ZSL i SD) – jednorazowo około 20 osób;

2) członkowie rządu i osoby zajmujące kierownicze stanowiska we władzach państwowych – około 40 osób;

3) członkowie Rady Państwa – około 15 osób;

4) osoby pełniące kierownicze funkcje w administracji centralnej, niebędące członkami rządu – około 90 osób;

5) osoby pełniące kierownicze funkcje w związkach zawodowych i organizacjach społecznych – szacunkowo 40 osób.

Ze względu na to, że wielu działaczy zajmowało równocześnie więcej niż jedno stanowisko nomenklaturowe, trudno dokładnie ustalić faktyczną wielkość tejże elity. Cała elita władzy (elita rządzącej partii i elita nomenklaturowa) liczyła łącznie ponad 200 osób[44]. Propozycja Sztumskiego jest bardzo interesująca, ale opisana przez niego elita nomenklaturowa została zdefiniowana zbyt szeroko. Do rzeczywistej elity trudno bowiem zaliczyć przedstawicieli administracji poniżej szczebla ministra, członków kierownictwa ZSL i SD, przewodniczących większości organizacji społecznych oraz pełniących najczęściej funkcje dekoratywne członków Rady Państwa.

Definicja elity według Sztumskiego wyraźnie nawiązuje do komunistycznego systemu nomenklatury kadr. Bardzo rozbudowany katalog stanowisk, których obsadę zatwierdzało kierownictwo partii (około 4800 pozycji), uległ znacznej redukcji po tzw. przełomie październikowym w 1956 r. Obowiązująca od kwietnia 1957 r. „nomenklatura kadr podlegających decyzji Komitetu Centralnego PZPR” dzieliła się na trzy części: A) Biuro Polityczne, B) Sekretariat KC, C) sekretarze KC (jednoosobowo). Biuro Polityczne decydowało wówczas o obsadzie około 175 stanowisk, w gestii Sekretariatu KC znajdowało się około 380 stanowisk, a do dyspozycji sekretarzy KC pozostawiono 500–550 stanowisk[45].

Zakreśloną w tym dokumencie nomenklaturę kadr podlegających decyzji Biura Politycznego, obejmującą zdecydowaną większość najwyższych stanowisk w partii i państwie, można by uznać za podstawę do wyodrębnienia składu elity władzy. Jednakże oprócz faktycznych członków elity uwzględniono w niej także stanowiska w rzeczywistości o mniejszym znaczeniu, jak wszystkich ambasadorów i posłów pełnomocnych oraz członków prezydium Klubu Poselskiego PZPR. W części dotyczącej wojska umieszczono nieodgrywających roli politycznej dowódców okręgów wojskowych, lotnictwa, marynarki wojennej i Wojsk Ochrony Pogranicza, pominięto zaś kluczowe funkcje szefa Wojskowej Służby Wewnętrznej i szefa departamentu kadr MON. Również dyrektorzy departamentów operacyjnych MSW zostali sztucznie zepchnięci do nomenklatury Sekretariatu KC[46].

Inną koncepcję wyodrębnienia elity władzy przyjął Jakub Karpiński, odwołując się do dekretów Rady Państwa z 5 października 1972 r., dotyczących uposażenia i zaopatrzenia emerytalnego „osób zajmujących kierownicze stanowiska polityczne i państwowe”. W dekretach tych przedstawiono oficjalną hierarchię stanowisk państwowych i partyjnych[47]. Pierwsze trzy z pięciu wyróżnionych grup „stanowisk kierowniczych” przedstawiały się następująco:

– grupa A: pierwszy sekretarz KC PZPR, przewodniczący Rady Państwa, prezes Rady Ministrów;

– grupa B: członkowie Biura Politycznego KC PZPR, zastępcy członków BP, sekretarze KC, marszałek sejmu, zastępcy przewodniczącego Rady Państwa, wiceprezesi Rady Ministrów, przewodniczący Komisji Planowania przy Radzie Ministrów;

– grupa C: kierownicy wydziałów KC PZPR, członkowie i sekretarz Rady Państwa, wicemarszałkowie sejmu, ministrowie, prezes Najwyższej Izby Kontroli, prezes Polskiej Akademii Nauk, pierwszy prezes Sądu Najwyższego, prokurator generalny PRL, zastępcy przewodniczącego Komisji Planowania przy Radzie Ministrów, szef Urzędu Rady Ministrów[48].

Dekrety, chociaż przyjęte dopiero w 1972 r., stanowiły ustawowe usankcjonowanie istniejącego wcześniej stanu, regulowanego aktami prawnymi niższego rzędu. Zawarta w nich hierarchia stanowisk pokrywa się w zasadzie z tabelami płac w aparacie partyjnym i administracji państwowej. Po odjęciu funkcji reprezentacyjnych w Sejmie PRL (a także prezesa PAN) może stanowić podstawę do ustalenia składu i hierarchii rzeczywistej elity. Należy ją jednak uzupełnić o niektóre stanowiska w aparacie partyjnym (przede wszystkim I sekretarzy KW, równorzędnych z kierownikami wydziałów KC) oraz pominięte w niej inne segmenty władzy: aparat bezpieczeństwa i wojsko.

Żadna z powyższych klasyfikacji nie oddaje w pełni faktycznego kształtu rzeczywistej elity PZPR. Jako swego rodzaju punkt wyjścia, wymagający modyfikacji i uzupełnień, mogą jednak posłużyć nomenklatura Biura Politycznego z roku 1957 i dekrety z 1972. Ponadto należy dokonać podziału elity na wyraźnie wyodrębnione segmenty. Jakub Karpiński zwrócił uwagę na funkcjonowanie we władzach PRL kilku układów instytucjonalnych: aparatu partyjnego, administracji państwowej, aparatu policji politycznej i wojska. Wszystkie te układy były powiązane „na górze” przez Biuro Polityczne KC PZPR[49]. Maria Hirszowicz pisała o wielości pionów organizacyjnych, z których każdy stanowił w znacznej mierze „odrębny świat”[50]. Stanisław Ehrlich skonstruował schemat „świątyni władzy”, w której mieszczącemu się na wierzchołku kierownictwu partii podlegało pięć pionów instytucjonalnych: aparat partyjny, cywilny aparat państwowy, pion gospodarczy, pion bezpieczeństwa i wojsko[51].

W nomenklaturze kadr podlegających decyzji Biura Politycznego KC PZPR w 1957 r. umieszczono także odrębny punkt: „organizacje społeczne i inne”, do którego zaklasyfikowano przewodniczącego Centralnej Rady Związków Zawodowych, przewodniczących zarządów głównych organizacji młodzieżowych oraz przewodniczącego Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu. W tym gronie najsilniejszą pozycję miał przewodniczący CRZZ, który z urzędu zasiadał w Radzie Państwa i jednocześnie (z wyjątkiem Wiktora Kłosiewicza) w Biurze Politycznym[52].

Od 1956 r. wpływową organizacją masową, o charakterze patronażowo-klientelistycznym, był także Związek Bojowników o Wolność i Demokrację[53] (umieszczony w nomenklaturze Sekretariatu KC). Przewodniczący Zarządu Głównego ZBoWiD mieli w omawianym okresie znaczącą pozycję w innych segmentach elity: Janusz Zarzycki jako szef Głównego Zarządu Politycznego Wojska Polskiego, Mieczysław Moczar jako szef MSW. Funkcję przewodniczącego fasadowego OK FJN pełnili natomiast „z automatu” kolejni przewodniczący Rady Państwa PRL.

Wśród szefów organizacji młodzieżowych w rzeczywistości wpływowymi osobami byli tylko przewodniczący Związku Walki Młodych i Związku Młodzieży Polskiej w latach 1945–1952: Aleksander Kowalski, Janusz Zarzycki i Władysław Matwin, których należałoby raczej zaliczyć do elity aparatu partyjnego. Kolejni szefowie ZMP, a od 1957 r. Związku Młodzieży Socjalistycznej i Związku Młodzieży Wiejskiej, traktowani byli jako członkowie warstwy rekrutacyjnej do elity partyjnej[54]. Świadczą o tym ich późniejsze losy. Po odejściu z ruchu młodzieżowego tylko część z nich zrobiła karierę polityczną. Zaczynali ją z reguły z dość niskiej pozycji – funkcji zastępcy kierownika wydziału KC PZPR[55].

Pod względem instytucjonalnym można wyodrębnić cztery segmenty rzeczywistej elity PPR/PZPR: aparat partyjny, aparat władzy państwowej (administracja rządowa, ważniejsi członkowie Rady Państwa i wymiar sprawiedliwości), aparat bezpieczeństwa i wojsko. Trudno natomiast wydzielić pion gospodarczy, gdyż funkcjonował on jednocześnie w obrębie aparatu partyjnego i administracji państwowej.

Podział elity na segmenty będzie się zatem przedstawiał następująco:

1) elita aparatu partyjnego;

2) elita państwowa;

3) elita aparatu bezpieczeństwa;

4) elita Wojska Polskiego.

Oddzielnie trzeba analizować spajające „od góry” wszystkie segmenty kierownictwo partii (Biuro Polityczne i Sekretariat KC), stanowiące rzeczywiste centrum decyzyjne. W obrębie kierownictwa funkcjonowała skupiona wokół I sekretarza KC nieformalna superelita („ścisłe kierownictwo”).

Poza kierownictwem i czterema podporządkowanymi mu segmentami pozostają dwie kategorie członków elity, których można określić jako „elitę utajoną”:

– kryptokomuniści (tajni członkowie PPR/PZPR pełniący funkcję komunistycznych wtyczek) zasiadający w kierownictwie partii satelickich: Stronnictwa Demokratycznego, Stronnictwa Pracy, Stronnictwa Ludowego – Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego oraz częściowo w elicie państwowej,

– wszelkiego rodzaju (zwykle trudne do ustalenia) szare eminencje i elity wpływu.

Całą instytucjonalną elitę rzeczywistą można pokazać w postaci schematu przedstawiającego „światynię władzy”[56].

Schemat 1. Struktura elity PPR/PZPR

Kierownictwo partii – członkowie Biura Politycznego i Sekretariatu KC

Do wąsko rozumianej elity władzy powszechnie zalicza się członków tzw. kierow-nictwa, czyli centralnych instancji decyzyjnych PPR i PZPR (Biura Politycznego i Sekretariatu KC)[57]. Należy przy tym uwzględnić fakt, iż w latach 1945–1948 Sekretariat KC PPR był de facto organem pomocniczym Biura Politycznego i odgrywał znacznie mniejszą rolę niż w późniejszym okresie. Niemniej stanowił drugi szczebel władzy, złożony głównie z kierowników najważniejszych wydziałów KC, i podejmował decyzje dotyczące funkcjonowania aparatu partyjnego oraz wielu organizacji społecznych[58]. Do kierow-nictwa partii trudno natomiast zaliczyć członków istniejącego w latach 1948–1951 Biura Organizacyjnego KC PPR/PZPR, jako organu o efemerycznym charakterze i niewielkim znaczeniu[59].

Przez tak zdefiniowane kierownictwo partii przewinęło się w latach 1944–1970 w sumie 50 osób. Od 1948 r. w składzie kierownictwa PZPR znajdowali się przede wszystkim sekretarze KC, sprawujący nadzór nad poszczególnymi sektorami życia politycznego, społecznego i gospodarczego. Oprócz nich w Biurze Politycznym zasiadali liczni reprezentanci najwyższych władz państwowych. Z urzędu miejsce w BP miały zagwarantowane dwie formalnie najważniejsze osoby w państwie: przewodniczący Rady Państwa i od grudnia 1948 r. prezes Rady Ministrów. Ponadto członkiem BP był zawsze wicemarszałek sejmu z ramienia rządzącej partii. Sprawował on faktyczną kontrolę i nadzór nad marszałkiem sejmu, którym był z reguły działacz satelickiego Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego.

W dłuższych przedziałach czasu w Biurze Politycznym KC PZPR zasiadali ponadto ważniejsi wicepremierzy, ministrowie obrony narodowej (1950–1956 – Konstanty Rokossowski; 1959–1968 – Marian Spychalski)[60], przewodniczący PKPG (w latach 1949–1954 – Hilary Minc), a następnie KPRM (w latach 1956–1968 – Stefan Jędrychowski) oraz inni wybrani ministrowie. Od 1954 r. poza BP znajdowali się natomiast ministrowie spraw wewnętrznych, co wynikało głównie z obaw I sekretarzy KC przed zbytnim wzmocnieniem pozycji szefów tego resortu. Władysław Wicha i Mieczysław Moczar obejmowali stanowisko sekretarzy KC po odejściu z MSW. W latach 1956–1970 swoje miejsce w BP znalazł także przewodniczący CRZZ Ignacy Loga-Sowiński. Po październiku 1956 r. kilku sekretarzy KC pełniło jednocześnie funkcje I sekretarzy KW PZPR (Edward Gierek, Witold Jarosiński, Władysław Matwin). W 1968 r. do Biura Politycznego wprowadzono dwóch I sekretarzy KW: Stanisława Kociołka z Gdańska i Władysława Kruczka z Rzeszowa.

Niektórzy działacze wchodzili do elity władzy niezależnie od pełnionych funkcji. Byli przerzucani zależnie od potrzeb na różne „odcinki pracy”. Najlepszym przykładem jest kariera Edwarda Ochaba, który przez dwadzieścia lat zasiadania w BP był kolejno: przewodniczącym Komisji Centralnej Związków Zawodowych, wiceministrem obrony narodowej, sekretarzem KC, ministrem rolnictwa, ponownie sekretarzem KC, zastępcą przewodniczącego Rady Państwa i wreszcie przewodniczącym Rady Państwa.

W obrębie kierownictwa partii (centrum decyzyjnego) funkcjonowało zwykle, skupione wokół I sekretarza KC, grono kilku osób podejmujących najistotniejsze decyzje, czyli tzw. ścisłe kierownictwo. W literaturze socjologicznej jest ono określane jako „superelita”. Równocześnie, oprócz członków „ścisłego kierownictwa” i osób dzierżących faktyczną władze w rozmaitych ogniwach systemu, w Biurze Politycznym znaleźć można także działaczy pełniących funkcje dekoratywne[61]. Za takowych należy uznać byłych działaczy PPS wprowadzonych do kierownictwa PZPR w grudniu 1948 r.: Henryka Świątkowskiego i Adama Rapackiego.

Świątkowski jako minister sprawiedliwości i członek Sekretariatu KC był typowym figurantem; już w marcu 1950 r. utracił swoje stanowisko. Adam Rapacki do 1956 r. (będąc ministrem żeglugi, a następnie szkolnictwa wyższego) również nie miał silnej pozycji. Umocnił się po przełomie 1956 r., sprawując przez wiele lat funkcję ministra spraw zagranicznych. Obecność Hilarego Chełchowskiego w BP była traktowana jako ukłon „emigrantów” w stronę „krajowców”. Z kolei Eugeniusz Stawiński (minister przemysłu lekkiego) i Roman Nowak (przewodniczący CKKP) zasiadali w Biurze Politycznym zaledwie przez kilka miesięcy (od lipca do października 1956 r.).

Elita aparatu partyjnego

Najważniejszy segment (twardy rdzeń) elity tworzyli niewątpliwie członkowie kadry kierowniczej aparatu partyjnego. Formalną i w dużym stopniu rzeczywistą hierarchię osób zajmujących najwyższe szczeble kierownicze w aparacie PPR oddają tabele uposażeń pracowników partyjnych z roku 1946 i 1947. Do I grupy uposażenia należeli: członkowie Sekretariatu KC, kierownicy wydziałów KC – Organizacyjnego, Przemysłowego, Propagandowego, Rolnego i Personalnego; przewodniczący CKKP. Drugą grupę uposażenia tworzyli: I sekretarze KW, zastępcy kierowników wydziałów wymienionych w grupie I, kierownicy pozostałych wydziałów KC[62]. Pozycję formalnie równorzędną z kierownikiem wydziału mieli także dyrektorzy Centralnej Szkoły PPR i Szkoły Partyjnej przy KC PPR.

Po reorganizacji kierownictwa PPR jesienią 1948 r. i zmianie charakteru Sekretariatu KC powyższa hierarchia uległa spłaszczeniu. Odtąd wszyscy kierownicy wydziałów KC pod względem formalnym byli sobie równi. Nadal odgrywali istotną rolę w systemie władzy. Pod ich kierunkiem pracował centralny aparat wykonawczy, którego zadaniem było wprowadzanie w życie uchwał najwyższych władz partyjnych. Poszczególne komórki prowadziły „pracę polityczno-organizacyjną” w kierowanej przez siebie dziedzinie. „Resortowe” wydziały KC PPR/PZPR nadzorowały organy administracji państwowej i organizacje społeczne, a nawet w znacznej mierze kierowały ich pracą. Inne wydziały, o charakterze „wewnętrznym”, zajmowały się obsługą samego Komitetu Centralnego.

Pozycja kierowników wydziałów KC w elicie PZPR nie była jednakowa. Zależała od roli danego wydziału, powiązań osobistych kierownika, jego przynależności do frakcji i klik partyjnych. Duże znaczenie miała również pozycja szefa resortu, nad którym wydział sprawował opiekę, np. gdy Ministerstwem Spraw Zagranicznych kierował członek Biura Politycznego Adam Rapacki, rola kierownika Wydziału Zagranicznego KC Józefa Czesaka była siłą rzeczy poważnie ograniczona[63].

Jako równorzędnych z kierownikami wydziałów KC traktowano wspomnianych już dyrektorów centralnych szkół partyjnych oraz redaktorów naczelnych głównych organów prasowych PPR/PZPR: „Głosu Ludu” i „Trybuny Wolności” (1945–1948), „Trybuny Ludu” i „Nowych Dróg”[64]. Należy także pamiętać o szczególnej roli Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej, której przewodniczący w latach 1949–1956 zasiadał nawet w Biurze Politycznym. W związku z tym do elity aparatu partyjnego zaliczam także etatowych wiceprzewodniczących CKKP. Na etacie partii znajdowali się de facto również wspomniani wcześniej przewodniczący ZWM i ZMP. Całością pracy aparatu partyjnego kierowali sekretarze KC PZPR, sprawujący jednocześnie nadzór nad poszczególnymi pionami aparatu państwowego.

Analizując elitę partyjną, skupiam się z założenia na szczeblu centralnym. Wyjątek czynię tylko dla I sekretarzy KW PPR/PZPR, którzy byli swego rodzaju partyjnymi namiestnikami w terenie[65]. Mimo kontroli i nadzoru ze strony Komitetu Centralnego dysponowali sporym zakresem samodzielności w województwie, którym zarządzali. Z reguły stanowisko I sekretarza KW było stawiane na równi z kierownikiem wydziału KC, a tym samym z ministrem. Pozycja wojewodów, tzn. najwyższych przedstawicieli administracji rządowej w województwie, była zdecydowanie niższa. Przyznano im bowiem IV stopień zaszeregowania służbowego, równy dyrektorom departamentów w ministerstwach[66].

Realna pozycja I sekretarza KW w elicie PPR/PZPR zależała od kilku głównych czynników: przynależności do wymienionych centralnych instancji partyjnych, osobistych powiązań z członkami kierownictwa partii, znaczenia danego województwa i liczebności jego organizacji partyjnej. Do najważniejszych komitetów zaliczano KW w Katowicach, Komitet Warszawski i Komitet Łódzki. Dużą wagę przywiązywano również do właściwej obsady KW w Poznaniu, Wrocławiu, Gdańsku i Krakowie[67].

Faktyczny zakres władzy I sekretarzy był uzależniony przede wszystkim od wspomnianych już powiązań z kierownictwem PPR/PZPR, cech osobowości oraz pozycji szefa Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego i wojewody na danym terenie. Szefowie WUBP autonomicznie kierowali aparatem bezpieczeństwa. Służbowo podlegali równocześnie swoim zwierzchnikom z Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego i I sekretarzom KW PPR/PZPR. Większość z nich zgodnie współpracowała z sekretarzami, niektórzy jednak próbowali odgrywać dominującą rolę w województwie, co oczywiście prowadziło do konfliktów[68].

Wojewodowie z reguły w pełni podporządkowywali się władzy I sekretarzy. W większości reprezentowali stronnictwa satelickie. Wyjątkowa sytuacja panowała w okresie powojennym tylko na ziemiach zachodnich, gdzie w 1945 r. objęło urzędowanie trzech zasłużonych i wpływowych działaczy komunistycznych, przybyłych z ZSRS: Aleksander Zawadzki – członek Biura Politycznego KC PPR (wojewoda katowicki), Leonard Borkowicz (pełnomocnik rządu na Okręg Pomorza Zachodniego) i Jakub Prawin (pełnomocnik rządu na Okręg Mazurski)[69].

Elita państwowa

Elitę państwową reprezentowali przede wszystkim członkowie Rady Ministrów. Trzeba jednak pamiętać, że administracja państwowa była w praktyce dublowana kompetencyjnie i w dużej mierze podporządkowana aparatowi partyjnemu. Realna pozycja poszczególnych wicepremierów i ministrów zależała od wielu czynników: znaczenia danego resortu, przynależności do PZPR lub stronnictw satelickich, pozycji w wewnętrznej hierarchii partyjnej (członkostwo w BP i KC albo brak tegoż członkostwa), osobistych powiązań personalnych. Formalne prerogatywy wynikające z konstytucyjnego uplasowania analizowanych instytucji miały charakter wtórny. Przy ustalaniu rzeczywistej pozycji danej osoby w strukturze władzy należałoby uwzględnić ponadto czynniki psychologiczne i osobowościowe, co byłoby dosyć trudne[70]. W praktyce część ministerstw obsadzano wyłącznie z klucza politycznego, do innych kierowano fachowców – „technokratów”.

W latach 1944–1948 większość stanowisk ministerialnych obejmowali działacze z partii „sojuszniczych” (SL, PPS, SD, SP), a w trzech przypadkach nawet z opozycyjnego PSL. W związku z tym w PKWN i Rządzie Tymczasowym wprowadzono specjalną procedurę, kontynuowaną następnie w Tymczasowym Rządzie Jedności Narodowej i pierwszym gabinecie Józefa Cyrankiewicza. Polegała ona na tym, że zastępca kierownika resortu – członek PPR – był faktycznym przełożonym swego nominalnego zwierzchnika. Klasyczny przykład to sytuacja w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. W okresie PKWN Resortem Spraw Zagranicznych formalnie zarządzał Edward Osóbka-Morawski, faktycznie zaś – jego zastępca Jakub Berman.

W TRJN nominalnym szefem MSZ był Wincenty Rzymowski z SD, a w rzeczywistości kierowali nim członkowie PPR – podsekretarz stanu Zygmunt Modzelewski i dyrektor Departamentu Politycznego Józef Olszewski (Szpecht), obaj w randze ministra pełnomocnego. Oni też z reguły reprezentowali MSZ na posiedzeniach Rady Ministrów. Szczególne znaczenie miało stworzenie przeciwwagi dla ministrów z PSL. Taką rolę wobec ministra rolnictwa i reform rolnych Stanisława Mikołajczyka odgrywał Stanisław Bieniek. Ministra administracji publicznej Władysława Kiernika nadzorował Władysław Wolski, opiekunem ministra oświaty Czesława Wycecha został natomiast Władysław Bieńkowski, którego w 1946 r. zastąpił inny pepeerowiec – Stanisław Trojanowski[71].

Analogiczna rola przypadła w udziale również kryptokomunistom z SD – Leonowi Chajnowi w Resorcie Sprawiedliwości i Janowi Karolowi Wendemu w Resorcie Kultury i Sztuki PKWN. Kryptokomuniści zostali także ministrami w kilku resortach: Komunikacji – Jan Rabanowski z SD; Kultury i Sztuki (1945–1947) – Władysław Kowalski z SL; Informacji i Propagandy – Stefan Matuszewski, „jednolitofrontowiec” z PPS, a następnie Feliks Widy-Wirski z SP; Aprowizacji – Włodzimierz Lechowicz z SD[72].

Szczególną rolę w rządzie nieformalnie odgrywało dwóch wpływowych członków kierownictwa partii. Hilary Minc jako szef Biura Ekonomicznego Prezydium PKWN był faktycznym kierownikiem całej gospodarki, o dużo szerszych uprawnieniach aniżeli szef Resortu Gospodarki Narodowej i Finansów – Jan Stefan Haneman z PPS[73]. W latach 1947–1949 polityka gospodarcza rządu była skupiona w superministerstwie, tj. kierowanym przez Minca Ministerstwie Przemysłu i Handlu[74]. Dlatego też za członków elity rządowej należy uznać wiceministrów tego resortu z ramienia PPR: Eugeniusza Szyra, Bolesława Rumińskiego i Henryka Golańskiego. Zakulisową funkcję podsekretarza stanu w Prezydium Rady Ministrów w latach 1945–1952 pełnił (jako jedyny) Jakub Berman. Do jego obowiązków w rządzie należała przede wszystkim kontrola nad MSZ[75].

Do końca 1948 r. gabinet Józefa Cyrankiewicza przynajmniej od strony formalnej funkcjonował w ramach tradycyjnego modelu – rządu jako forum kształtowania podstawowych kierunków polityki państwa. Jego struktura wewnętrzna była stosunkowo mało rozwinięta i nieskomplikowana. Po zjednoczeniu PPR i PPS przestał być jednak rządem „politycznym”, a stał się rządem „technicznym”.

Na początku 1949 r. zniesiono Ministerstwo Przemysłu i Handlu, tworząc w jego miejsce sześć nowych resortów. Dalszemu zwiększaniu liczby resortów (do 31 w 1952 r.) towarzyszył spadek znaczenia całej Rady Ministrów. W 1949 r. utworzono Państwową Komisję Planowania Gospodarczego. W 1950 r. na mocy nieopublikowanej uchwały Rady Ministrów powstał pozakonstytucyjny i pozaustawowy organ państwa w postaci Prezydium Rządu. W jego skład wchodzili: prezes Rady Ministrów, wiceprezesi RM i podsekretarz stanu w PRM (Berman). W praktyce zbierało się jednak pod kierunkiem prezydenta Bieruta. Prezydium Rządu było zatem samodzielnym organem władzy wykonawczej, który przejął konstytucyjne uprawnienia Rady Ministrów i faktycznie zepchnął ją na margines życia państwowego[76].

Od 1949 r. oprócz Rady Ministrów funkcjonował drugi, po części konkurencyjny, „rząd gospodarczy” w postaci wspomnianej już Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego. Przewodniczący PKPG był z urzędu wicepremierem, a jego zastępcy cieszyli się rangą ministrów. Razem tworzyli centralny ośrodek planistyczny, który miał decydujący głos przy opracowywaniu koncepcji rozwoju gospodarczego. Do zadań PKPG należało nie tylko opracowywanie planów gospodarczych i kontrolowanie ich realizacji, lecz także koordynowanie gospodarczej działalności państwa, w szczególności w zakresie organizacji przedsiębiorstw oraz kształtowania cen i płac. W listopadzie 1956 r., na fali przemian październikowych, zlikwidowano PKPG i utworzono Komisję Planowania przy Radzie Ministrów. Wystąpiła wówczas tendencja do ograniczania kompetencji decyzyjnych i kontrolnych tej komisji. Jednak już w 1959 r. KPRM ponownie umocniła swoją pozycję w strukturze władzy, przejmując zadanie koordynowania działalności gospodarczej resortów[77].

W 1957 r. na miejsce Prezydium Rządu powołano Komitet Ekonomiczny Rady Ministrów, składający się z prezesa Rady Ministrów i wiceprezesów, przewodniczącego KPRM, jego pierwszego zastępcy, ministra finansów oraz ministrów resortów gospodarczych (4–6 osób, zależnie od okresu[78]). Faktyczne kompetencje tego wewnętrznego pomocniczego organu rządu znacznie wykraczały poza pierwotne założenia, czyli bieżące zarządzanie gospodarką. W praktyce nadzorował on także działalność administracji centralnej i terenowej. Posiedzenia KERM odbywały się znacznie częściej niż posiedzenia Rady Ministrów. W czerwcu 1969 r. zniesiono KERM, ponownie powołując do życia Prezydium Rządu, złożone z premiera, wicepremierów i przewodniczącego KPRM, którego rola została jednak ograniczona[79]. Jednocześnie do rządu wprowadzono większą liczbę tzw. technokratów, którzy nie mieli ugruntowanej pozycji politycznej w elicie PZPR[80].

Wobec opisanej tendencji zastępowania Rady Ministrów przez węższe ciała decyzyjne należy stwierdzić, że nie wszyscy ministrowie należący do PZPR byli członkami rzeczywistej elity partyjnej. Szczególnie w latach 1949–1956 ich rola sprowadzała się do skrupulatnego wykonywania płynących z góry poleceń. O pozycji danego ministra w elicie PZPR decydowało prawdopodobnie kilka czynników: znaczenie resortu, zasiadanie w Biurze Politycznym lub status członka KC, staż partyjny, posiadany kapitał społeczny (sieci powiązań z decydentami z kierownictwa partii), pewne cechy osobowości.

Poważny problem stanowi rozstrzygnięcie kwestii ewentualnej przynależności do elity władzy osób kierujących centralnymi urzędami państwowymi, których ranga była niższa od ministerialnej. Pozornie ważne urzędy pełniły z reguły funkcje czysto wykonawcze, np. samodzielnej roli nie odgrywał Urząd do spraw Wyznań. Kierowali nim działacze o stosunkowo niskiej pozycji w elicie partyjnej[81]. Podobna sytuacja panowała w Głównym Urzędzie Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, czyli w cenzurze[82].

Z relacji wynika, iż decydujące znaczenie miały wspomniane już powiązania personalne i cechy osobowości. Za dobry przykład może posłużyć długoletni przewodniczący Głównego Komitetu Kultury Fizycznej i Turystyki (w latach 1952–1973) Włodzimierz Reczek – członek KC PZPR i przyjaciel premiera Cyrankiewicza[83]. Zaufanymi i wpływowymi komunistami obsadzano w analizowanym okresie instytucję stanowiącą kluczowy element frontu propagandowego – Komitet do spraw Radiofonii (od 1960 r. Komitet do spraw Radia i Telewizji).

Oprócz przedstawicieli administracji rządowej do elity państwowej należeli niewątpliwie kierownicy wymiaru sprawiedliwości (prokurator generalny PRL, pierwszy prezes Sądu Najwyższego[84]) oraz prezes Najwyższej Izby Kontroli.

Wysokie miejsce w systemie politycznym PRL zajmowała Rada Państwa, pełniąca funkcję kolegialnej głowy państwa. Jej uprawnienia zacierały różnice między władzą ustawodawczą i wykonawczą, co stanowiło odwzorowanie systemu sowieckiego. W praktyce wykraczała poza swoje konstytucyjne uprawnienia, ograniczając działalność ustawodawczą Sejmu PRL, głównie przez wydawanie dekretów z mocą ustawy. Taka praktyka była szczególnie widoczna w latach 1950–1955. Po przełomie październikowym 1956 r. sejm zwiększył aktywność, ale wciąż był głównie maszynką do przegłosowywania ustaw. Rada Państwa stała się istotnym instrumentem ręcznego sterowania prawem. Spełniała swoje zadania zwłaszcza wtedy, gdy trzeba było działać bardzo szybko[85].

W praktyce Rada Państwa wykonywała tylko dyspozycje płynące z kierownictwa partii, nie będąc samodzielnym ośrodkiem decyzyjnym. Wszystkie jej posunięcia firmował przewodniczący, który zasiadał w kierownictwie partii. Do 1952 r. był nim prezydent Bierut, później pełnili tę funkcję zasłużeni komuniści: Aleksander Zawadzki, Edward Ochab i Marian Spychalski. Niemniej przynależność do Rady Państwa cieszyła się znacznym prestiżem wśród działaczy PZPR, np. w latach 1965–1969 z ramienia partii zasiadało w niej pięciu członków Biura Politycznego i sekretarzy KC[86]. Pozostali członkowie tego organu władzy spełniali raczej funkcje dekoratywne[87].

Elita aparatu bezpieczeństwa

Szczególną rolę wśród organów władzy państwowej odgrywał oczywiście aparat bezpieczeństwa. Elitę bezpieki tworzyli bez wątpienia podsekretarze stanu w MBP i MSW (a w latach 1954–1956 także zastępcy przewodniczącego i sekretarz Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego), komendanci główni MO oraz dyrektorzy tzw. departamentów operacyjnych i departamentu kadr[88]. Ponadto zaufani ludzie obejmowali stanowisko szefa gabinetu ministra.

Elita Wojska Polskiego

Trudniejszym zadaniem jest określenie partyjnej elity Wojska Polskiego. Hierarchia najwyższych stanowisk dowódczych nie do końca pokrywała się bowiem z ich znaczeniem politycznym. W latach czterdziestych i później kluczową rolę odgrywali: minister obrony narodowej, trzej wiceministrowie, szef Sztabu Generalnego i szef Głównego Zarządu Polityczno-Wychowawczego (stanowiącego odpowiednik wydziału KC). Osoby pełniące te funkcje wchodziły w skład powołanego w 1949 r. tzw. Ścisłego Zespołu Partyjnego.

Równolegle funkcjonował rozszerzony Zespół Partyjny, w skład którego weszli ponadto szefowie: Departamentu Personalnego MON, Departamentu Służby Sprawiedliwości MON (rozwiązanego w 1950 r.), Głównego Zarządu Informacji WP oraz Oddziału II Sztabu Generalnego WP (czyli wywiadu wojskowego)[89]. Od 1957 r. zespół ten zbierał się regularnie jako Centralny Zespół Partyjny MON. Oprócz wyżej wymienionych wojskowych[90] zasiadał w nim również szef gabinetu ministra obrony narodowej[91]. Zespół miał m.in. wpływ na politykę personalną przez wysuwanie kandydatów na wyższe stanowiska dowódcze w Wojsku Polskim, których następnie zatwierdzało Biuro Polityczne.

Za elitę WP można zatem uznać członków Centralnego Zespołu Partyjnego MON, a w odniesieniu do lat 1944–1956 także szefów instytucji stanowiących ważne elementy stalinowskiego systemu represji: naczelnego prokuratora wojskowego i prezesa Naczelnego Sądu Wojskowego. Pewną komplikację wprowadza fakt, iż do połowy lat pięćdziesiątych niektóre funkcje pełnili oficerowie sowieccy, niebędący członkami PPR/PZPR[92], w związku z tym trudno ich uznać za członków elity partyjnej.

Kryptokomuniści

Oprócz działaczy zajmujących stanowiska, które zakwalifikowałem do wskazanych segmentów elity, należy też wspomnieć kryptokomunistów sterujących partiami satelickimi – SD, SL/ZSL, SP. Do kierownictwa tych ugrupowań w połowie lat czterdziestych oddelegowano po kilku komunistów, stosując znaną jeszcze z okresu działalności KPP metodę tzw. wtyczek – polegającą na wprowadzaniu do władz innych stronnictw politycznych niejawnych przedstawicieli partii komunistycznej[93].

„Fałszywe” Stronnictwo Ludowe zorganizowała w 1944 r. grupa byłych członków KPP i działaczy Niezależnej Partii Chłopskiej, w okresie okupacji niemieckiej działających w PPR. Na czele tej grupy stali Władysław Kowalski i Antoni Korzycki. Ludzie ci tworzyli „frakcję PPR” w ramach SL[94]. W późniejszym okresie we władzach ZSL zasiadali również młodsi tajni członkowie PZPR: Aleksander Juszkiewicz, Józef Ozga-Michalski, Ludomir Stasiak[95].

Stronnictwem Demokratycznym w latach czterdziestych kierowała tajna grupa działaczy PPR w składzie: Leon Chajn, Maria Jaszczukowa, Włodzimierz Lechowicz i Jan Rabanowski[96]. Istotną rolę odgrywali także m.in. Jan Karol Wende i Eugenia Krassowska[97]. Stronnictwem Pracy współkierował Feliks Widy-Wirski, który w 1956 r. oficjalnie został działaczem PZPR. We władzach „lubelskiej” PPS nie było tzw. firmowych wtyczek PPR, funkcjonowała jednak grupa „jednolitofrontowych socjalistów”, deklarująca pełne poparcie dla współpracy z komunistami.

Kryptokomuniści zapewniali dyspozycyjność partii satelickich wobec PPR/PZPR. W rezultacie swoich powiązań personalnych z członkami kierownictwa partii rządzącej uczestniczyli również w walkach frakcyjnych toczonych wewnątrz elity partyjnej. Przede wszystkim dla nich zarezerwowane były określone stanowiska we władzach państwowych, przydzielane do obsadzenia przez przedstawicieli stronnictw „sojuszniczych”[98].

Szare eminencje i elity wpływu

Odrębnego potraktowania wymagają również znane nam przypadki osób występujących w roli szarych eminencji. Przy charakterystyce elity państwowej wspominałem już o należących do tej kategorii „nadzorcach”, kontrolujących z ramienia PPR ministrów z PSL oraz „niepewnych” reprezentantów partii satelickich. Poza nimi do elity partyjnej powinniśmy zaliczyć przynajmniej kilka osób zajmujących niższe stanowiska w hierarchii władzy, ale z racji swojej nieformalnej pozycji czy też powiązań osobistych wywierających istotny wpływ na podejmowane decyzje (elita wpływu).

Do elity wpływu należała np. żona Władysława Gomułki, Zofia Gomułkowa, pracująca jako starszy instruktor w Wydziale Personalnym KC PPR. Miała ona dużo do powiedzenia przy tzw. rozstawianiu kadr partyjnych w pierwszych latach Polski Ludowej[99]. Na początku lat pięćdziesiątych za osoby faktycznie kierujące MSZ uważano wiceministra Stefana Wierbłowskiego i szefową jednego z wydziałów Marię Wierną[100]. Natomiast prokuraturą w okresie stalinowskim zarządzał faktycznie zastępca prokuratora generalnego Henryk Podlaski[101]. W latach sześćdziesiątych ważną rolę selekcjonera informacji spływających na biurko I sekretarza KC PZPR odgrywał sekretarz Gomułki Walery Namiotkiewicz[102]. W środowisku literackim funkcję nadzorcy („towarzysza od literatury”) sprawował wiceprezes ZLP Jerzy Putrament[103]. Innym bardzo interesującym przypadkiem był redaktor naczelny tygodnika „Polityka” Mieczysław Rakowski, który miał dostęp do ucha samego I sekretarza, a nieformalne więzy łączyły go także z innymi członkami kierownictwa PZPR[104].

* * *

Zdefiniowana powyżej rzeczywista (decyzyjna) elita PPR/PZPR liczyła jednorazowo od 90 do 120 osób, w tym od 13 do 22 osób kierownictwa partyjnego. Była to w dużej mierze grupa tożsama z elitą władzy, chociaż tylko połowa jej członków wchodziła do elity formalnej, tj. Komitetu Centralnego partii. Niezależnie od wyróżnionych segmentów, elitę można podzielić również na kilka „kręgów wtajemniczenia”, biorąc pod uwagę zarówno oficjalnie pełnione funkcje, jak i nieformalne powiązania personalne. Faktyczna pozycja danej osoby w strukturach władzy w dużym stopniu była zależna od jej relacji ze ścisłym kierownictwem partii. Antoni Dudek zwrócił uwagę na nadrzędną rolę I sekretarza KC, który „delegował tak naprawdę władzę na różnego rodzaju osoby, urzędy, organy kolegialne i określał ich stopień samodzielności decyzyjnej”[105]. Problem ten wymaga jednak odrębnych, pogłębionych badań.

Bibliografia

ŹRÓDŁA

Źródła archiwalne

Rosyjskie Państwowe Archiwum Historii Najnowszej (RGANI)

fond 5 – Komitet Centralny KPZR

Archiwum Akt Nowych

Komitet Centralny PPR

Urząd Rady Ministrów

Akta Władysława Dworakowskiego

Archiwum Kancelarii Prezesa Rady Ministrów

Zarządzenia prezesa Rady Ministrów

Archiwum Państwowe w Lublinie

Komitet Wojewódzki PZPR w Lublinie

Relacje (źródła wywołane)

Stanisław Kania, Andrzej Kurz, Władysław Matwin, Jerzy Morawski, Artur Starewicz, Józef Tejchma, Tadeusz Tuczapski, Andrzej Werblan

Źródła drukowane

Centrum władzy. Protokoły posiedzeń kierownictwa PZPR. Wybór z lat 1949–1970, Warszawa 2000.

Magier D., Żukowski M., Pracownicy etatowi Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w świetle wybranych normatywów partyjno-państwowych z lat 1949, 1972 i 1983 roku, „Wschodni Rocznik Humanistyczny” 2013, t. 9.

O statucie i zadaniach organizacyjnych PZPR. Referat Romana Zambrowskiego, koreferat Henryka Świątkowskiego wygłoszone w dniu 20 XII 1948 r. na Kongresie PZPR [w:] Statut PZPR, Warszawa 1949.

A. Paczkowski, System nomenklatury kadr w Polsce (1950–1970), Warszawa 2000.

Polska w dokumentach z archiwów rosyjskich 1949–1953, wybór i oprac. A. Kochański, G.P. Muraszko, A.F. Noskowa, A. Paczkowski, K. Persak, Warszawa 2000.

Protokoły posiedzeń Biura Politycznego KC PPR 1947–1948, oprac. A. Kochański, Warszawa 2002.

Protokoły posiedzeń Sekretariatu KC PPR 1945–1946, oprac. A. Kochański, Warszawa 2001.

Statut Polskiej Partii Robotniczej, uchwalony na I Zjeździe PPR [w:] PPR. Rezolucje, odezwy, instrukcje i okólniki Komitetu Centralnego VIII 1944 – XII 1945, oprac. W. Góra, R. Halaba, N. Kołomejczyk, Warszawa 1959.

Pamiętniki, dzienniki, wspomnienia

Barcikowski W., W kręgu prawa i polityki. Wspomnienia z lat 1918–1956, Katowice 1988.

Błażyński Z., Mówi Józef Światło. Za kulisami bezpieki i partii 1940–1955, Warszawa 2003.

Informatory, encyklopedie, słowniki

Mołdawa T., Ludzie władzy 1944–1991. Władze państwowe i polityczne Polski według stanu na dzień 28 II 1991, Warszawa 1991.

PPR-PPS. Zjazdy i kongresy, plenarne posiedzenia KC PPR i CKW PPS, władze naczelne, I sekretarze KW PPR, I sekretarze KW i przewodniczący WK PPS 1944–1948, oprac. J. Jakubowski, J. Szczeblewski, Warszawa 1985.

PZPR. Zjazdy, posiedzenia plenarne Komitetu Centralnego, władze naczelne i sekretarze komitetów wojewódzkich 1948–1982, oprac. W. Ciempiel, J. Jakubowski, J. Szczeblewski, Warszawa 1983.

OPRACOWANIA

Centrum władzy w Polsce 1948–1970, red. A. Paczkowski, Warszawa 2003.

Chumiński J., PZPR a ruch zawodowy [w:] PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012.

Dąbek K., PZPR – retrospektywny portret własny, Warszawa 2006.

Drygalski J., Kwaśniewski J., (Nie)realny socjalizm, Warszawa 1992.

Dudek A., Organy KC PZPR odpowiedzialne za kształtowanie i realizację polityki wobec Kościoła katolickiego (1948–1970) [w:] Centrum decyzji politycznych w Polsce 1948–1970. Raport. Opracowania, Warszawa 2000 (wyd. wewnętrzne ISP PAN).

Dudek A., „Pierwsza władza”. Model nadzoru PZPR nad władzą ustawodawczą, wykonawczą i sądownictwem [w:] Władza w PRL. Ludzie i mechanizmy, red. K. Rokicki, R. Spałek, Warszawa 2011.

Dymek B., Pracownicy etatowi Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (1948–1954), „Z Pola Walki” 1983, nr 3/4.

Ehrlich S., Nomenklatura – przykład Polski (Próba analizy normatywno-porównawczej), „Państwo i Prawo” 1991, nr 12.

Eisler J., Pierwsi sekretarze KC PZPR jako kluczowe ogniwo władzy [w:] PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012.

Eisler J., Siedmiu wspaniałych. Poczet pierwszych sekretarzy KC PZPR, Warszawa 2014.

Grzędziński E., Polska Partia Robotnicza w Tymczasowym Rządzie Jedności Narodowej [w:] Historyczny dorobek PPR. Materiały z sesji naukowej odbytej w ANS 8 I 1987, Warszawa 1988.

Higley J., Pakulski J., Elite Theory and Research in Postcommunist Societes [w:] The Second Generation of the Democratic Elites in Central and Eastern Europe, red. J. Frentzel-Zagórska, J. Wasilewski, Warszawa 2000.

Hirszowicz M., Komunistyczny Lewiatan, Paryż 1973.

Kallas M., Lityński A., Historia ustroju i prawa Polski Ludowej, Warszawa 2000.

Karpiński A., 40 lat planowania w Polsce. Problemy, ludzie, refleksje, Warszawa 1986.

Karpiński J., Ustrój komunistyczny w Polsce, Warszawa 2005.

Kryshtanovskaya O., White S., From Soviet Nomenklatura to Russian Elite, „Europe-Asia Studies” 1996, t. 48, nr 5.

Mawdsley E., White S., The Soviet Elite from Lenin to Gorbachev. The Central Committee and its Members 1917–1991, Oxford 2000.

Osęka P., Sumienie partii. Rola i znaczenie Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej [w:] PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012.

Paczkowski A., Zwierciadło elit. Szkic do genezy elity politycznej, „Plus-Minus”, dodatek do „Rzeczypospolitej”, 31 XII 1994 r., http://archiwum.rp.pl/artykul/38416_Szkic_do_genezy_elity_politycznej.html, dostęp 23 XII 2013 r.

Pawłowska A., Władza, elity, biurokracja. Studium z socjologii polityki, Lublin 1998.

Persak K., Struktura i skład centralnych instancji decyzyjnych KC PZPR [w:] Centrum władzy w Polsce 1948–1970, red. A. Paczkowski, Warszawa 2003.

Pichoja G.R., Historia władzy w Związku Radzieckim 1945–1991, Warszawa 2011.

Poksiński J., Kierownictwo PPR i PZPR wobec wojska w latach 1944–1956 [w:] Kierownictwo PPR i PZPR wobec wojska 1944–1956, oprac. J. Poksiński, A. Kochański, K. Persak, Warszawa 2003.

Przeperski M., Janczar Gomułki. Pozycja polityczna Mieczysława Rakowskiego w latach 1956–1970, „Polska 1944/45–1989. Studia i materiały”, t. 11, Warszawa 2013.

PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012.

Rigby T.H., Political Elites in the USSR. Central Leaders and Local Cadres from Lenin to Gorbachev, Aldershot 1990.

Ryszka F., Nauka o polityce. Rozważania metodologiczne, Warszawa 1984.

Smith H., Klasa uprzywilejowana [w:] A. Smolar, M. Wosleński, H. Smith, Władza i przywileje, Warszawa 1983, drugi obieg.

Szeliga Z., Rada Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1947–1952, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, Sectio K: Politologia” 1994, t. 1.

Sztumski J., Elity – ich miejsce i rola w społeczeństwie, Katowice–Warszawa 2003.

Szumiło M., Kierownictwo Polskiej Partii Robotniczej (1944–1948). Portret historyczno-socjologiczny, „Kwartalnik Historyczny” 2014, nr 2.

Szumiło M., Wojewodowie i okręgowi pełnomocnicy rządu w pierwszych latach Polski Ludowej (1944–1950) [w:] Dzieje biurokracji na ziemiach polskich, t. 2, red. A. Górak, D. Magier, Lublin–Siedlce 2009.

Wawrzyniak J., Organizacje masowe narzędziem PZPR? Próba interpretacji na przykładzie ZBoWiD [w:] PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012.

Wesołowski W., Klasy, warstwy i władza, Warszawa 1966.

Witkowski W., Historia administracji w Polsce 1764–1989, Warszawa 2012.

Władza w PRL. Ludzie i mechanizmy, red. K. Rokicki, R. Spałek, Warszawa 2011.

Woslenski M., Nomenklatura. Uprzywilejowani w ZSRR, Warszawa–Wrocław 1986.

Wrona J., Kompetencje i hierarchia urzędów. Formalna a rzeczywista pozycja polityczna Marszałka Sejmu, Przewodniczącego Rady Państwa, Prezesa Rady Ministrów [w:] Władza w PRL. Ludzie i mechanizmy, red. K. Rokicki, R. Spałek, Warszawa 2011.

Wrona J., Kryptokomuniści w ruchu ludowym (1944–1949) [w:] Pokolenia i portrety. Wzór osobowy ludowca w XX wieku, red. A. Wójcik, W. Paruch, Lublin 2000.

Wrona J., PZPR a partie satelickie [w:] PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012.

Wrona J., System partyjny w Polsce 1944–1950. Miejsce – funkcje – relacje partii politycznych w warunkach budowy i utrwalania systemu totalitarnego, Lublin 1995.

Zieliński E., Struktura i hierarchia ważności instytucji aparatów władzy – charakterystyka elit w latach 1944–1956 [w:] Elity władzy w Polsce a struktura społeczna w latach 1944–1956, red. P. Wójcik, Warszawa 1992.

Zieliński E., Struktura i hierarchia ważności instytucji oraz elit władzy politycznej w latach 1956–1970 [w:] Elity władzy w Polsce a struktura społeczna w latach 1956–1981, red. P. Wójcik, Warszawa 1994.

The elites of the PWP and PUWP between 1944 and 1970 – attempted definition

The aim of this article is to define personal composition and internal structures of the elites of the Polish Workers’ Party and the Polish United Workers’ Party between 1944 and 1970. The previously existing concepts on isolating the elites have undergone a critical analysis. The formal elites have been characterised in a general manner, focusing on a detailed definition of the actual elites of the PWP and PUWP, which to a large extent can be identified with the elites of the communist authorities of Poland. The article discusses the leadership of the party (Political Bureau and Secretariat of the Central Committee), combining the entire elite, and four segments of the elites which were subjected to it: the elites of the Party apparatus, the elites of the state, the elites of national security apparatus and the elites of the Polish Army. In addition, the problem of functioning of the latent elites, the crypto-communists and “grey eminences”, was also addressed.

Dariusz Magier

Państwowa Szkoła Wyższa im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej

Elity komunistyczne na prowincji polskiej w latach 1975–1989.
Próba zdefiniowania i schemat rekrutacji

Terminu „prowincja” używam w niniejszej pracy na oznaczenie obszaru pozametropolitalnego, obejmującego gminy miejskie i wiejskie położone poza stolicą państwa i miastami wojewódzkimi. Gdyby teren ten opisywać za pomocą struktury organizacyjnej partii komunistycznej, odpowiadałby on instancjom pierwszego stopnia oraz podstawowym organizacjom partyjnym. W środowisku tym funkcjonowanie lokalnych elit komunistycznych – osób związanych ze sprawowaniem władzy oraz zarządzaniem życiem społecznym w państwie poddanym dyktaturze PZPR – miało specyficzny charakter.

Praca niniejsza poza definiowaniem zjawiska podejmuje próbę wskazania wyznaczników przynależności do elity związanej z obozem komunistycznej władzy na polskiej prowincji po reformie podziału administracyjnego państwa w 1975 r. Trójstopniowy podział na województwa, powiaty i gminy zastąpiono podziałem dwustopniowym – na województwa i gminy. W ślad za tym nastąpiła zmiana struktury partii komunistycznej, polegająca na likwidacji komitetów powiatowych PZPR.

Omawiany okres to czasy trzeciej generacji komunistycznej elity według systematyzacji Antoniego Dudka[1] lub generacji piątej według podziału zaproponowanego przez Mirosława Szumiłę[2]. Było to pokolenie, które pojawiło się wraz z przejęciem władzy przez ekipę Edwarda Gierka, kiedy to elitę PZPR zdominowały osoby ukształtowane w Związku Młodzieży Polskiej oraz Związku Młodzieży Socjalistycznej (później Związku Socjalistycznej Młodzieży Polskiej) i Zrzeszeniu Studentów Polskich/Socjalistycznym Związku Studentów Polskich, a na interesujących nas obszarach także Związku Młodzieży Wiejskiej. Była to już ostatnia generacja działaczy komunistycznych, trwała do końca istnienia partii. Lata 1975–1989 charakteryzowały się opuszczaniem szeregów partii przez osoby związane przynależnością organizacyjną jeszcze z KPP oraz z PPR.

Jakie było środowisko naturalne komunistycznej elity? Dyktatura partii komunistycznej stworzyła w PRL quasi-państwowy twór, w którym administracja (państwowa, terytorialna, gospodarcza, naukowa, kulturalna i każda inna) była nierozerwalnie zespolona z partią komunistyczną. Ideologia marksistowska i zasada ustrojowa „dyktatury proletariatu” miały obejmować docelowo absolutnie wszystkie dziedziny i każdy wymiar życia. Oznaczało to próbę stworzenia i zdominowania rzeczywistości przez nowy fenomen: uniwersum komunistyczne – świat podporządkowany jedynie ideologii partii komunistycznej, w którym partyjno-państwowa administracja jest prawodawcą i jedynym kreatorem rzeczywistości utrzymującym porządek świata za pomocą biurokratycznej machiny władzy[3]. Jej obsługę powierzono ludziom, których w niniejszym szkicu określam mianem elity komunistycznej[4].

Główne ścieżki awansu w procesie rekrutacji elit komunistycznych zostały już opisane w literaturze. Przypomnijmy je: praca w aparacie partyjnym i ruchu młodzieżowym, kariera w terenowych organach administracji państwowej oraz administracji gospodarczej i szkolnej, służba w wojsku i aparacie bezpieczeństwa[5]. Na początku tych rozważań warto jednak zadać dwa istotne pytania: jakie były wyznaczniki przynależności do elity komunistycznej na prowincji i jakie szczegółowe mechanizmy odgrywały najważniejszą rolę w rekrutacji do tej grupy.

Warto zacząć od fenomenu komunistycznej nomenklatury. Z formalnego punktu widzenia nomenklatura stanowiła wykaz stanowisk kierowniczych w państwie pozostających w kompetencji decyzyjnej instancji partyjnych. Inaczej rzecz ujmując, w skład nomenklatury wchodziły osoby piastujące stanowiska, których objęcie wymagało rekomendacji partii komunistycznej. Nomenklatura sama w sobie była elitarną, monopolistyczną, dosyć dużą grupą decyzyjną, zhierarchizowaną wewnętrznie, poczynając od stojącej na szczycie drabiny kadry stołecznej, przez szczeble regionalne, aż po nomenklaturę lokalną. Nomenklatura faktycznie monopolizowała władzę społeczno-polityczno-ekonomiczną, nie podlegała oddolnej kontroli i miała liczne przywileje, które wynikały z jej pozycji w strukturze systemu politycznego[6].

W 1972 r. (z drobnymi zmianami z roku 1977) uporządkowano zagadnienia z zakresu nomenklatury kadr, potwierdzając, że „nomenklatura kadr kierowniczych jest [...] jednym z podstawowych instrumentów gwarantujących powoływanie na stanowiska kierownicze ludzi ideowych, wysoko kwalifikowanych, działających zgodnie z interesami społeczno-politycznymi i gospodarczymi kraju i realizującymi na powierzonym odcinku linię polityczną i społeczno-gospodarczy program partii”[7].

Na interesujących nas obszarach prawo decydowania o obsadzie stanowisk miały egzekutywy, sekretariaty i sekretarze komitetów wojewódzkich, egzekutywy komitetów pierwszego stopnia oraz egzekutywy komitetów zakładowych[8]. Instancje partyjne każdego szczebla były uprawnione do podejmowania decyzji personalnych będących w zakresie ich nomenklatury, przy czym instancje wyższe miały prawo ingerowania w nomenklaturę kadr instancji niższego szczebla. Bardzo charakterystyczne, wręcz decydujące dla sposobu rekrutacji elit komunistycznych było to, iż nigdy odgórnie nie określano zamkniętej liczby i zakresu stanowisk podlegających nomenklaturze partyjnych instancji, formułując w tym względzie jedynie ogólne wskazania[9].

Po wydarzeniach związanych z kryzysem politycznym z lat 1980–1981 system nomenklaturowy został wzbogacony o cztery główne elementy, których nie można pominąć przy opisywaniu rekrutacji do komunistycznej elity. Były to: przeglądy kadrowe, rezerwa kadrowa, okresowe oceny kadr oraz szkolenia partyjne[10]. Instancje partii komunistycznej, terenowe organy administracji państwowej oraz zakłady pracy (funkcjonujące w ramach tzw. gospodarki uspołecznionej, co w realiach PRL obejmowało niemal wszystkie podmioty gospodarcze) zostały zobowiązane do tworzenia i doskonalenia grup kadr rezerwowych na wszystkie stanowiska kierownicze. Wciąganie na tę elitarną listę następowało na skutek oceny postawy danej osoby, wyników pracy oraz perspektyw, jakie rokowała.

Przeglądy kadrowe stanowiły narzędzie do typowania osób z danego obszaru do rezerwy kadrowej. Prowadzono systematyczną ocenę postaw, predyspozycji i efektywności pracy oraz zaangażowania w realizację programu partii[11]. W efekcie wyłaniano rezerwę kadrową, czyli tworzono wykaz osób cieszących się zaufaniem partii komunistycznej, które nadawały się do obsadzania stanowisk pracy istotnych z punktu widzenia sprawowania przez nią władzy. Elementem pomocniczym miały być z kolei okresowa ocena kadr, przeprowadzana co 4 lata, oraz szkolenia partyjne. Dodatkowym sposobem rekrutacji do elit były rozmowy indywidualne z członkami i kandydatami na członków partii. Powoływano specjalne zespoły partyjne, które przeprowadzały takie rozmowy przynajmniej raz w każdym okresie przedzjazdowym; ze spotkań tych sporządzano notatki[12].

Włączając daną osobę do rezerwy kadrowej, nie precyzowano konkretnego stanowiska, do którego kandydat był przygotowywany. Stanowi to doskonały przykład rekrutacji do komunistycznej elity. Ostateczne decyzje w zakresie obsady stanowisk w aparacie podejmowały komitety miejskie, miejsko-gminne i gminne PZPR, a w zakresie stanowisk w administracji państwowej i gospodarczej – kierownictwo instytucji z udziałem podstawowych organizacji partyjnych. Było to typowe tworzenie elity poprzez dobieranie nowych członków, spełniających określone kryteria.

Nomenklatura kadr, rezerwa kadrowa oraz uczestnictwo w systemie szkoleń należały do głównych wyznaczników określających przynależność do elity konkretnych osób na terenie funkcjonowania najniższego szczebla władzy lokalnej, czyli jednego komitetu – organu zarządzającego organizacją pierwszego stopnia. Poza członkami organów władzy, aparatem i aktywem PZPR oraz stronnictw koncesjonowanych do elity należeli też: naczelnicy miast i gmin, sekretarze urzędów oraz przewodniczący rad narodowych, kierownicy wydziałów urzędów miejskich i gminnych, komendanci komend MO i ich zastępcy oraz kierownicy komisariatów MO, komendanci komend ORMO, komendanci komend straży pożarnych, dyrektorzy oddziałów i inspektoratów Narodowego Banku Polskiego, Banku Gospodarki Żywnościowej, banków spółdzielczych, PZU, ZUS, dyrektorzy i kierownicy państwowych i spółdzielczych zakładów przemysłowych, budowlanych, handlowych, rolnych i usługowych i ich zastępcy, prezesi i dyrektorzy spółdzielni kółek rolniczych, inspektorzy oświaty i wychowania, dyrektorzy szkół, bibliotek, muzeów i domów kultury, kierownicy ośrodków zdrowia, szpitali i sanatoriów, dyrektorzy urzędów pocztowo-telekomunikacyjnych, przewodniczący komitetów Frontu Jedności Narodu, prezesi zarządów oddziałów Związku Bojowników o Wolność i Demokrację, przewodniczący zarządów organizacji młodzieżowych, przewodniczące zarządów Ligi Kobiet, przewodniczący zarządów związków i stowarzyszeń, kierownicy gminnej służby rolnej (agronomowie) oraz placówek weterynaryjnych, prezesi i dyrektorzy spółdzielni kółek rolniczych, dyrektorzy państwowych ośrodków maszynowych, prezesi spółdzielni „Samopomoc Chłopska”[13]. W gminie wiejskiej w skład elity partyjnej mogło wchodzić kilkadziesiąt osób. Szacunkowe obliczenia dla miasta liczącego 10 tys. mieszkańców (Radzyń Podlaski) wskazują, że lokalna elita partyjna liczyła około stu osób[14].

Jednym z najważniejszych mechanizmów pozwalających na wyłanianie kandydatów do grona zarządzającej życiem lokalnym elity były różnego rodzaju szkolenia, niezwykle popularne w rzeczywistości późnego PRL. Przez pierwsze szkolenie przechodzili kandydaci na członków partii. Obejmowało ono wszystkich nowo wstępujących w struktury partyjne, którzy w okresie kandydackim powinni byli opanować program zawierający zasady ideowe i podstawy programowe PZPR, statut partii oraz odpowiednią interpretację historii polskiego ruchu robotniczego. Szkolenie odbywało się w systemie kursowym w specjalnych punktach szkoleniowych, umiejscowionych przy komitetach instancji pierwszego stopnia. Przewidziane były trzy spotkania z kandydatami w ciągu roku. Tematykę tych spotkań także dzielono na trzy bloki, co umożliwiało utrzymanie cyklicznej formy szkolenia. Program szkolenia kandydackiego był uzupełniany informacjami dotyczącymi bieżącej sytuacji polityczno-gospodarczej kraju prezentowanymi przez I sekretarzy komitetów, przy których usytuowane były punkty szkoleniowe, a także przez członków egzekutyw oraz kierowników jednostek administracyjnych i gospodarczych[15].

Ważne znaczenie dla wyłaniania elit komunistycznych miały tzw. szkolenia aktywu i szkolenia środowiskowe. Pierwsze realizowano przez sieć kursów krótkoterminowych oraz konferencji teoretycznych cechujących się różnorodnością programów oraz zróżnicowaniem zasięgu i adresu oddziaływania, a także za pośrednictwem szkół aktywu partyjnego. Ta forma szkolenia dotyczyła nie tylko członków partii – uczestniczyć w niej mogli również przedstawiciele pozostałych dwóch reżimowych stronnictw, organizacji społecznych oraz osoby bezpartyjne. Kierownicy SAP rekrutowali się spośród aktywu, byli przeszkoleni na jednodniowych kursach organizowanych przez wojewódzkie ośrodki kształcenia ideologicznego. Zajęcia te prowadzili głównie lektorzy komitetów gminnych PZPR.

Szkolenia środowiskowe były skierowane do określonych, jednorodnych zawodowo, społecznie czy organizacyjnie odbiorców. Obejmowały sołtysów, członkinie kół gospodyń wiejskich oraz członków Związku Socjalistycznej Młodzieży Polskiej, swoistej młodzieżówki PZPR. Szkolenie członków ZSMP miało charakter masowy i przyjmowało formę pogadanek, konferencji, zebrań z udziałem młodzieży oraz olimpiad wiedzy społeczno-politycznej. Ogółem prowadzonym w ten sposób kształceniem politycznym w terenie obejmowano setki tysięcy młodych ludzi rocznie. Celem tych szkoleń była także wstępna selekcja i wytypowanie osób, które mogłyby się znaleźć w potencjalnym kręgu zainteresowania komunistycznej władzy. Wybrane osoby kierowano do szkół aktywu zetempowskiego, usytuowanych przy komitetach instancji pierwszego stopnia. Inną formą było kształcenie społeczno-polityczne członków ZSMP prowadzone w kołach zainteresowań[16].

Bardzo istotnym elementem w systemie szkoleń partyjnych był lektorat. Lektorzy stanowili elitarną kadrę doskonalenia zawodowego, nastawioną głównie na przekazywanie bieżącej informacji partyjnej, omawianie aktualnej sytuacji społeczno-politycznej oraz polityki partii[17]. Trzeba przy tym zauważyć, że pomysł ten nie był nowy. Zespoły agitatorów funkcjonowały już w okresie stalinowskim, a w latach siedemdziesiątych jedynie powrócono do tej idei, nieznacznie ją odświeżając. Zapożyczeń ze stalinizmu było zresztą w omawianym okresie więcej: „czyny partyjne”, „ludzie dobrej roboty”, „jedność moralno-polityczna” itp.

Istotę działalności członków lektoratu partyjnego określa upowszechniany w drugiej połowie lat siedemdziesiątych XX w. termin „lektorzy-agitatorzy”. Ich zadaniem miało być „propagowanie długofalowego programu partii i przekonywanie ludzi o słuszności bieżących, ważnych decyzji społeczno-gospodarczych poprzez podejmowanie rozmów i dyskusji w niewielkich grupach ludzi pracy w zakładzie, instytucji i miejscu zamieszkania”[18]. Praca lektoratu polegała zatem na prowadzeniu propagandy komunistycznej, zarówno w systemie szkoleniowym struktur PZPR, jak i poza nimi, w społeczeństwie. Lektorzy funkcjonowali niejako poza zwykłym trybem pracy instancji i organizacji partyjnych, a ich działalność miała zmierzać do „zwiększenia operatywności, skuteczności i efektywności propagandy partyjnej, zwłaszcza w okresie konsultacji ważnych decyzji społeczno-gospodarczych, popularyzowania osiągnięć partii i narodu, zwalczania działalności wrogich socjalizmowi ośrodków i grup”[19]. Warto zauważyć, że lektorat został uaktywniony w momencie pojawienia się pierwszych politycznych form opozycyjnych od czasu zduszenia antykomunistycznego ruchu peeselowskiego w latach czterdziestych XX w.

Lektorzy funkcjonowali na każdym poziomie struktury partii komunistycznej. Na szczeblu prowincjonalnym powoływano ich przy komitetach miejskich, miejsko-gminnych, gminnych i zakładowych oraz przy POP/OOP w większych zakładach pracy. Lektorów zatwierdzały egzekutywy komitetów, przy których mieli funkcjonować. One też ustalały treść i zakres ich pracy, kierując się długofalowymi programami instancji i organizacji partyjnych oraz bieżącymi potrzebami pracy propagandowej. Z uwagi na specyfikę pracy głównym kryterium doboru lektorów była możliwość ich pełnego zaangażowania się w działalność ideologiczną.

Zalecano, by na lektorów powoływać ludzi dobrze znających problemy poszczególnych środowisk, cieszących się autorytetem, wykazujących się umiejętnością zjednywania i przekonywania rozmówców, przekładania na codzienny język Polaków założeń i decyzji partii. Mieli się oni ponadto cechować „odwagą w zwalczaniu zjawisk negatywnych, umiejętnością działania w sytuacjach trudnych”[20]. I chociaż sugerowano, by na lektorów wybierać raczej zwykłych pracowników niż przedstawicieli kadry kierowniczej, nieobciążonych wieloma funkcjami społecznymi, żeby byli odbierani jako „głos szarego człowieka”, wymienione wcześniej cechy pozwalają ich niewątpliwie zaliczyć do elity komunistycznego uniwersum, w którym funkcjonowali.

Najwyższą formą szkolenia aktywu był Wieczorowy Uniwersytet Marksizmu-Leninizmu, który, chociaż stanowił jednostkę organizacyjną KW, miał swoje filie przy instancjach pierwszego stopnia[21]. Celem WUML było „wzbogacanie wiedzy marksis-towsko-leninowskiej słuchaczy; rozwijanie umiejętności samodzielnego studiowania marksizmu-leninizmu; upowszechnianie znajomości tradycji oraz założeń programowych partii; zapoznanie z doświadczeniami międzynarodowego ruchu komunistycznego i robotniczego, a zwłaszcza z doświadczeniami KPZR; kształtowanie u słuchaczy umiejętności stosowania marksizmu-leninizmu do analizy współczesnych zjawisk społeczno-gospodarczych; doskonalenie umiejętności organizowania działalności politycznej w różnych środowiskach społeczno-zawodowych i stwarzanie w tym zakresie możliwości wymiany doświadczeń”[22].

Zajęcia na WUML były głównie skierowane do działaczy propagandowych, tj. wykładowców i kandydatów na wykładowców szkolenia partyjnego, seminarzystów i lektorów instancji partyjnych wszystkich szczebli, młodych stażem, a dobrze rokujących pracowników aparatu, funkcyjnych członków organizacji młodzieżowych, kadry kierowniczej administracji państwowej i gospodarczej, młodych pracowników nauki, nauczycieli, działaczy i pracowników kultury oraz dziennikarzy[23]. Wieczorowy Uniwersytet Marksiz-mu-Leninizmu jako struktura formująca prokomunistyczne postawy ideowe nie zamykał się też przed osobami niebędącymi członkami PZPR.

Formuła WUML tworzyła zeń komunistyczny, autonomiczny wobec powszechnego, system szkolny z własną strukturą, przepisami, kadrą dydaktyczną, samorządem „studenckim”, podręcznikami itd. Całość stanowiła kreację quasi-uczelnianą, np. słuchacze otrzymywali indeksy, warunkiem ukończenia szkolenia było zaliczenie egzaminów oraz przygotowanie prac pisemnych i praktycznych; po zdaniu egzaminu końcowego słuchacze otrzymywali świadectwa ukończenia w formie quasi-dyplomu. Kandydatów do tej kuźni prowincjonalnych elit (musieli legitymować się wykształceniem minimum średnim) kierowały organizacje i instancje partyjne, ewentualnie organizacje społeczne znajdujące się pod protektoratem PZPR. Słowem, nie można było się tam dostać inaczej niż przez struktury komunistyczne. Na potrzeby zobrazowania drogi kariery ku elicie komunistycznej możemy strawestować znany dogmat katolicki (co nie będzie bezpodstawne z racji znanych już w historiografii przypadków wskazywania na komunizm jako quasi-religię[24]): „Poza Kościołem (Partią, ale i wszelkimi jej emanacjami, organizacjami i maszynami władzy pozostającymi w jej gestii) nie ma zbawienia (znalezienia się w gronie komunistycznej elity)”.

Ustrój wewnętrzny PZPR wraz z nomenklaturą komunistyczną mimo jasnego, zdawałoby się, schematu organizacyjnego partii czynił z niej bezkształtną, amorficzną masę, w której status i znaczenie danej osoby w hierarchii nie zależały od jej rzeczywistego stanowiska, lecz od wielu innych czynników niezależnych od machiny administracyjnej. Stąd ujednolicenie struktury kształtowania się elit jest w przypadku partii komunistycznej niesłychanie trudne. Możemy się jednak pokusić o próbę schematycznego zarysowania systemu tworzenia się elity komunistycznej na prowincji polskiej w najbardziej rozbudowanym formalnymi przepisami kształcie charakterystycznym dla lat 1983–1989, czyli od wejścia w życie nowej polityki kadrowej do zupełnego rozkładu systemu ustrojowego PRL. Uwzględnia on karierę w systemie komunistycznym zarówno drogą partyjną (w strukturach PZPR), jak i niepartyjną – przez członkostwo w stronnictwach sojuszniczych lub w ramach formalnej bezpartyjności[25]. Pojemność terminu „elita komunistyczna” pozwala na zaliczenie do niej oczywiście także członków ZSL i SD, a nawet bezpartyjnych (o „odpowiednim doświadczeniu politycznym”[26]), co znacznie wzbogaca nasze pojęcie komunistycznego uniwersum w PRL.

Pierwszym poziomem jest działalność aktywu, zarówno partyjnego, jak i zawodowego czy środowiskowego. Aktyw poddawano nieustającym szkoleniom, których efektem mogło być osiągnięcie pierwszego szczebla komunistycznej kariery. Zazwyczaj jej naturalną drogą było członkostwo w PZPR, co oznaczało obowiązkową przynależność do jednej z podstawowych organizacji partyjnych. W komunistycznym systemie zarządzania zdarzały się też jednak przypadki karier bez przynależności partyjnej. Osoby, które wyróżniały się na etapie szkoleń i dobrze rokowały na przyszłość, kierowano na kurs WUML. Zapewniał on szlify ideologiczne, w latach osiemdziesiątych XX w. stanowił naturalny powszechny stopień na drodze do komunistycznej elity. Absolwenci WUML mogli już bez przeszkód aspirować do rezerwy kadrowej partyjnych komitetów, terenowych bądź zakładowych, zostawać lektorami i pełnić w swoich środowiskach funkcje agitatorskie. Mogli też piąć się po kolejnych szczeblach kariery partyjnej jako członkowie komitetów miejskich, miejsko-gminnych, gminnych, zakładowych lub ich egzekutyw. Dlatego na prowincji to właśnie ukończenie studiów na WUML stało się w latach osiemdziesiątych podstawowym warunkiem przynależności do komunistycznej elity.

Na pierwszym szczeblu elity komunistycznej znajdują się z jednej strony osoby spoza struktur PZPR zaliczone do rezerwy kadrowej, z drugiej zaś członkowie organów władzy instancji partyjnych pierwszego stopnia, czyli plenów i egzekutyw. Kolejny, najwyższy stopień, mogły osiągnąć już tylko osoby, które przeszły przez sito systemu komunistycznej nomenklatury, obejmując różnego typu funkcje kierownicze w administracji państwowej lub wchodząc w skład aparatu partyjnego (sekretarze resortowi, I sekretarze). Również ci podlegali jednak okresowym ocenom kadrowym, które stanowiły zabezpieczenie przed uniezależnianiem się członków elity komunistycznej od partyjnego suwerena.

Wykres 1. Schemat kształtowania się elity komunistycznej na prowincji polskiej w latach 1983–1989

Definicję komunistycznej elity polskiej prowincji wyznaczają dwa kryteria. Pierwszym jest wyznawanie ideologii marksistowsko-leninowskiej, a co za tym idzie, samo-identyfikacja członków elity z zasadami ideowo-ustrojowymi komunizmu. W omawianym okresie samoidentyfikacja ta pozostawała już często tylko w sferze deklaratywnej[27]. Drugim – miejsce w hierarchii zarządzania państwem i społeczeństwem. Jak wynika z wcześniejszych rozważań, ani pierwsze, ani drugie kryterium nie zamykało drogi awansu do komunistycznej elity osobom spoza szeregów PZPR, dlatego choćby z tego powodu nie należy jej utożsamiać z elitą partyjną.

Inaczej rzecz ujmując, elita partyjna stanowiła oczywiście elitę komunistyczną, natomiast elita komunistyczna nie była tożsama z elitą partyjną. Była pojęciem o wiele szerszym, w którym swoje miejsce mogli znaleźć nie tylko działacze związani z aparatem partyjnym i członkostwem w organach władzy lokalnej PZPR oraz lektoratem, lecz także osoby formalnie niebędące członkami partii komunistycznej, należące jednak mentalnie i strukturalnie do jej machiny władzy przez system nomenklatury (w sferze organizacyjnej), a także ideowy aktyw („ideowy lektorat”). Byli to ludzie bez formalnej władzy w strukturach administracyjnych, ale ważni z racji swych zdolności, wiedzy, specyfiki wykonywanej pracy i autorytetu w lokalnym środowisku, np. adwokaci, dziennikarze, lekarze, ludzie kultury, nauczyciele.

Trzeba jednak pamiętać, że o ile elitę partyjną i kadrę kierowniczą administracji wszystkich poziomów możemy rozpatrywać bezosobowo, tzn. każdy członek PZPR po osiągnięciu pewnej pozycji w hierarchii partyjnej należał do lokalnej elity komunistycznej (podobnie jak osoba bezpartyjna na stanowisku znajdującym się w nomenklaturze kadr), o tyle „lektorat ideowy” był już efektem osobistych wyborów i nie przesądzał o przynależności do komunistycznej elity całych grup zawodowych.

Bibliografia

ŹRÓDŁA

Źródła archiwalne

Archiwum Państwowe w Lublinie Oddział w Radzyniu Podlaskim

Komitet Miejski PZPR w Radzyniu Podlaskim

Komitet Wojewódzki PZPR w Białej Podlaskiej

Rejonowy Ośrodek Pracy Partyjnej w Radzyniu Podlaskim

Źródła drukowane

Główne założenia polityki kadrowej PZPR (przyjęte na XIII Plenum KC PZPR), Warszawa, październik 1983.

Wytyczne Biura Politycznego w sprawie nomenklatury kadr instancji partyjnych wraz z wykazem stanowisk objętych nomenklaturą KC, KW, KM, KD, KMG, KG, KZ, Warszawa, kwiecień 1977.

OPRACOWANIA

Dudek A., Funkcjonowanie systemu nomenklatury kadr PZPR na szczeblu wojewódzkim (1948–1980). Przykład Krakowa [w:] Komunizm. Ideologia, system, ludzie, red. T. Szarota, Warszawa 2001.

Lewis P.G., The Polish Party Apparatus. Changes in Provincial First Secretaries, 1975–1984, „Soviet Studies” 1986, nr 3.

Lewis P.G., Political Authority and Party Secretaries in Poland 1975–1986, Cambrige 1989.

Lewis P.G., The PZPR Leadership and Political Developments in Poland. A Note, „Soviet Studies” 1985, nr 3.

Magier D., System biurokratyczny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Białej Podlaskiej w latach 1975–1990, Siedlce 2013.

Magier D., System nomenklaturowy partii komunistycznej [w:] Dzieje biurokracji na ziemiach polskich, t. 3, red. A. Górak, K. Latawiec, D. Magier, Lublin–Siedlce 2010.

Paczkowski A., System nomenklatury kadr w Polsce (1950–1970), Warszawa 2000.

Rigby T.H., Soviet Communist Party Membership under Brezhnev, „Soviet Studies” 1976, nr 3.

Szumiło M., Elita władzy w Polsce 1944–1989. Studium socjologiczne [w:] Władza w PRL. Ludzie i mechanizmy, red. K. Rokicki, R. Spałek, Warszawa 2011.

Zaremba M., Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm. Nacjonalistyczna legitymizacja władzy komunistycznej w Polsce, Warszawa 2001.

MATERIAŁY INTERNETOWE

Dudek A., Mechanizmy rekrutacji elity oraz kadr PZPR, http://www.omp.org.pl/artykul.php?artykul=103, dostęp 2 VII 2012 r.

The communist elites of the Polish province between 1975 and 1989. Attempted definition and analysis of constructing methods

The article attempts to indicate the determinants of belonging to the elite which was associated with the camp of the communist authorities in the provincial regions of Poland. The term “province” refers here to the areas of the urban and rural municipalities situated outside the state capital and the capitals of voivodeships. If the area was considered with the help of the organisational structure of the communist Party, it would correspond to the instance of the first degree and the primary organisations of the Party. In these circles the functioning of the local communist elites had its own specific nature. The communist elites are understood by the author as people associated with ruling and administering social life in the country which was subjected to the dictatorship of the communist Party.

KOMUNIŚCI W II RZECZYPOSPOLITEJ

Zbigniew Zaporowski

Instytut Historii UMCS

Komunistyczna Frakcja Poselska (1921–1935)

Szukanie elit Komunistycznej Partii Polski (do 1925 r. – Komunistycznej Partii Robotniczej Polski) jest zadaniem niesłychanie trudnym, przede wszystkim z powodu charakteru tej partii, która nie miała odpowiednika w żadnej istniejącej w II Rzeczypospolitej. Była formacją nielegalną, ściśle scentralizowaną, której instancje kierownicze i decydenckie (poza pierwszymi latami działalności) znajdowały się za granicą. Mało tego, była uzależniona od czynnika pozapolskiego, tj. Międzynarodówki Komunistycznej, tzw. Kominternu.

Niewielka partia wyznawała ortodoksyjny marksizm-leninizm, a później także stalinizm. Powstała z połączenia dwóch nurtów w ruchu robotniczym, tj. Polskiej Partii Socjalistycznej-Lewicy oraz Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy. Konsekwencją tego były walki frakcyjne, trwające przez pierwszą dekadę istnienia KPP. W literaturze historycznej określa się dwie główne frakcje jako większość i mniejszość; te określenia funkcjonowały także w dwudziestoleciu międzywojennym. Walki frakcyjne miały niesłychanie zacięty charakter; obie strony oskarżały się wzajemnie o odstępstwo od bolszewizmu, odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne oraz sekciarstwo. Większość pragnęła taktycznie dostosować program KPP do rzeczywistości i oczekiwań społecznych, np. w dziedzinie rolnictwa czy państwowości polskiej. Temu sprzeciwiała się druga grupa, czyli mniejszość. Arbitrem tych walk był Komintern, a po śmierci Lenina – Stalin, który jednoosobowo sprawował władzę także w Kominternie.

W efekcie walk frakcyjnych kilkakrotnie zmieniało się przywództwo partii, przy czym ci, którzy w danym momencie przegrali, byli wyrzucani z wszystkich stanowisk i oskarżani o odchylenie od linii partii. Nie tylko nie mogli zasiadać we władzach i instytucjach związanych z KPP, ale w ogóle byli pozbawiani głosu. W 1929 r. po objęciu władzy przez mniejszość jej oponenci zostali zmuszeni do milczenia, a potem wymordowani przez NKWD jako prowokatorzy i polscy agenci. Represje spowodowane takimi samymi zarzutami dotknęły w latach 1937–1938 także zwycięską mniejszość; w końcu cała partia została rozwiązana.

Do 1956 r., a nawet i później, w literaturze i peerelowskiej propagandzie mówiono o KPP, o jej rzekomych osiągnięciach, podejmowanej przez nią walce klasowej. Polska Zjednoczona Partia Robotnicza ideologicznie, a także przez rodowody swych członków nawiązywała do dziedzictwa KPP, ale próżno byłoby szukać biografii jej przywódców, a nawet jakiejś sensownej historii partii. (Sytuacja zmieniła się nieco po rehabilitacji KPP w 1956 r.; powstało wiele interesujących prac, zwłaszcza w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych).

Z tych właśnie powodów mówienie o elitach KPP jest tak trudne, a nawet niemożliwe. W partii nie było i nie mogło być dostojnych i opiniotwórczych postaci, partyjnych mędrców; działaczy, którzy stracili władzę, ale zachowali wpływy. W każdej partii takie osoby łączą pokolenia, stanowią niejako znak firmowy każdej formacji politycznej. W KPP taką rolę mógł odgrywać przede wszystkim Adolf Warski[1], który swoją działalność zaczynał jeszcze w I Proletariacie; był znany w społeczeństwie, dobrze postrzegany nawet przez ludzi niesympatyzujących z ruchem komunistycznym, cieszył się opinią patrioty[2].

Można natomiast mówić o elicie władzy w KPP, czyli o ludziach wchodzących w skład gremiów kierowniczych. W każdej partii do jej elity należą parlamentarzyści. Wynika to przede wszystkim z charakteru ich pracy: niejako na oczach społeczeństwa, w blasku kamer oraz mikrofonów, a dawniej – notesów reporterskich. Do takiej roli desygnowani są zawsze najlepsi, działacze partii cieszący się największym poparciem społecznym. Parlamentarzyści stanowią siłę partii, często wchodzą do kierownictwa swoich ugrupowań. Wszystkie te czynniki zawodzą w przypadku posłów komunistycznych w dwudziestoleciu międzywojennym.

Rolę posła komunistycznego określała uchwała II Kongresu MK zatytułowana Komunistyczne partie i parlamentaryzm. Stwierdzano w niej, że celem ruchu komunistycznego jest obalenie ustroju demokratycznego drogą rewolucyjną, czyli zbrojną, a zatem parlament „nie jest areną walki o reformy, o poprawę sytuacji klasy robotniczej”. Jednakże dla przyspieszenia rewolucji jest konieczne, by partia komunistyczna „miała swe oparcie w parlamentarnych i burżuazyjnych instytucjach”[3]. Kandydatów na parlamentarzystów miał desygnować Komitet Centralny i to on sprawował nad nimi ścisłą kontrolę. Uchwała zalecała także wysuwanie kandydatur robotników na parlamentarzystów. Po wyborach KC bezpośrednio kierował frakcją parlamentarzystów komunistycznych i określał kierunki jej działalności, a nawet ustalał treść poszczególnych przemówień. Parlamentarzyści byli zatem ściśle uzależnieni od swojego kierownictwa, mieli więc niewielkie pole manewru.

Komunistyczna Frakcja Poselska stanowiła pewną osobliwość w parlamencie II Rzeczypospolitej, a także szerzej – w życiu politycznym tego okresu. Działała ona bowiem legalnie, natomiast KPP, którą reprezentowała, była nielegalna. Przynależność do tej partii ścigano jako działalność antypaństwową.

Komunistyczna Frakcja Poselska[4] powstała w Sejmie Ustawodawczym i funkcjonowała w sejmach trzech kadencji (1921–1935). Utworzyło ją dwóch posłów do Sejmu Ustawodawczego – Stanisław Łańcucki (dysydent z PPS) oraz Tomasz Dąbal (Chłopskie Stronnictwo Radykalne). Pojawienie się posłów komunistycznych było wynikiem przyjęcia przez KPP na II Konferencji – najprawdopodobniej w lutym 1921 r. – realistycznej postawy wobec zbliżających się wyborów parlamentarnych, zgodnie ze stanowiskiem MK zawartym w przedstawionej wcześniej uchwale Komunistyczne partie i parlamentaryzm. Komunistyczna Partia Polski zbojkotowała bowiem wybory do Sejmu Ustawodawczego, stawiając na rewolucję komunistyczną.

Wobec braku protokołu nawet nie wiemy, czy sprawa udziału w wyborach była poruszana na zjeździe zjednoczeniowym w 1918 r., ale w pierwszych dniach stycznia 1919 r. na posiedzeniu KC jednomyślnie postanowiono „zbojkotować wybory”[5]. Ten oczywisty błąd naprawiła II Konferencja, która umożliwiła ujawnienie się posłów komunistycznych. Tak rozpoczęła się trwająca 14 lat praca KFP. Obejmowała ona tylko posłów; chociaż w Senacie RP III kadencji pojawił się przedstawiciel komunistyczny Stefan Boguszewski, wybrany z listy Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem, nie wstąpił jednak do KFP.

Komunistyczna Partia Polski trzykrotnie wzięła udział w wyborach parlamentarnych; w latach 1922, 1928 i 1930. Występowała jako lista wyborcza (Komunistycznego) Związku Proletariatu Miast i Wsi[6] (1922) oraz Jedności Robotniczo-Chłopskiej w pozostałych dwóch przypadkach. Takie nazwy były konieczne, ponieważ KPP jako partia nielegalna nie mogła oficjalnie brać udziału w wyborach. Problem okazał się nader skomplikowany. Przynależność do KPP ścigano z urzędu, ponieważ partię traktowano jako spisek antypaństwowy. Natomiast można było wyznawać ideologię komunistyczną (chociaż nie używano tego określenia, poprzestając na przymiotnikach „robotniczy”, „rewolucyjny”), traktując to jako swoje osobiste przekonania. To rozgraniczenie stwarzało wiele problemów dla sądów. Sędziowie starali się ustalić, czy delikwent był członkiem partii, czy tylko wyznawcą nowej ideologii. Niekiedy okazywało się to nie do ustalenia. Komuniści nie przyznawali się do przynależności partyjnej; to był jeden z kanonów ich postępowania, a sądy w okresie międzywojennym działały rzeczywiście w sposób niezależny. Dla policji oraz obserwatorów i uczestników życia publicznego nie było tajemnicą, kto jest członkiem KPP, ale wiedzieć to jedno, a udowodnić to drugie. Dlatego też nazwy list komunistycznych miały właśnie taki charakter.

Kampanie wyborcze wykazały stosunkowo małą popularność list komunistycznych; w 1922 r. oddano na nie 121 448 głosów (do nich trzeba dodać jeszcze 8720 uzyskanych w wyborach do Sejmu Śląskiego), co przełożyło się na 2 mandaty poselskie; w 1928 r. osiągnięto sukces: 297 502 głosów i 7 posłów; w 1930 r. – 232 tys. głosów i 4 posłów. Z pewnością głosów komunistycznych było więcej, ponieważ w różnych okresach mandaty uzyskiwali przedstawiciele innych list komunistycznych w rodzaju Sel-Robu[7] czy Zmahannia[8]. Wybory ukazują geografię wpływów komunistów w Polsce.

Tabela 1. Okręgi, w których KPP uzyskała mandaty poselskie

Rok

Okręg wyborczy

Liczba mandatów

1922

Warszawa

Będzin

1

1

1928

Warszawa

Będzin

Łódź

2

3

2

1930

Warszawa

Będzin

Łódź

1

1

2

Źródło: T. i W. Rzepeccy, Sejm i Senat 1922–1927, Poznań 1923, s. 116, 203; T. i K. Rzepeccy, Sejm i Senat Rzeczypospolitej Polskiej 1928–1933, Poznań 1928, s. 16, 37, 53.

Do tych mandatów należy dodać jeszcze sukces Bloku Jedności Robotniczo-Chłopskiej w wyborach do Sejmu Śląskiego w 1930 r. – lista uzyskała 27 586 głosów i zdobyła dwa mandaty. Posłowie także utworzyli Komunistyczną Frakcję Poselską.

W Polsce były trzy ośrodki silnych wpływów komunistycznych: Warszawa, Łódź oraz Zagłębie Dąbrowskie. Dały one w sumie 13 mandatów poselskich. Do tej liczby należy jednak dołączyć uciekinierów z innych klubów poselskich, którzy w trakcie kadencji przeszli do KFP. W Sejmie Ustawodawczym było ich 2, to oni zapoczątkowali istnienie frakcji, a w Sejmie RP I kadencji doszło jeszcze 4 posłów ukraińskich (Andrzej Paszczuk, Tomasz Prystupa, Józef Skrzypa i Jakub Wojtiuk).

Uściślając więc, w dwudziestoleciu międzywojennym komuniści zdobyli 19 mandatów, które zostały obsadzone przez 23 posłów. Czterech posłów: Stanisław Łańcucki, Jerzy Czeszejko-Sochacki[9], Adolf Warski i Wacław Rożek sprawowało mandat w sejmach dwóch kadencji. Co ciekawe, z 13 posłów wybranych z list komunistycznych jedynie 3 (Jakub Gawron, Paweł Rosiak, Konstanty Sypuła) było posłami przez całą kadencję; po doliczeniu jeszcze 4 Ukraińców, którzy dołączyli do KFP, ich liczba wzrosła do 7. Po unieważnieniu mandatów posłów komunistycznych ich miejsce zajmowali następni, dlatego też mandatów było 19, a posłów w sumie 23.

Według informacji zawartych w drukach sejmowych, w których sami posłowie przedstawiali swój zawód, wśród posłów komunistycznych najwięcej było robotników i rzemieślników (14), trzech nauczycieli, pięciu o nieokreślonym zawodzie, natomiast Warski przedstawiał się jako literat-dziennikarz. Inaczej to wygląda, jeżeli uwzględnimy profesję wykonywaną w momencie objęcia mandatu – co najmniej 9 posłów było wtedy zawodowymi działaczami partyjnymi. Kilku z nich zasiadało w kierowniczych instancjach KPP, m.in. Stefan Królikowski, Czeszejko-Sochacki, Warski, Prystupa (członek KC KPZU); Warski wchodził w skład Biura Politycznego, a Stanisław Burzyński – BP oraz Centralnego Wydziału Zawodowego KC KPP. W trakcie sprawowania mandatu czynny udział w życiu partii (uczestnictwo w zjazdach) brali: Królikowski (II Zjazd), Prystupa (III), Skrzypa, Czeszejko-Sochacki, Prystupa (IV), Rożek (V). Jednak większość posłów była terenowymi działaczami komunistycznymi. Wydaje się, że jedynie Rożek w związku z działalnością sejmową został na V Zjeździe wybrany na zastępcę członka KC.

Z punktu widzenia pomyślnego przebiegu kariery partyjnej sprawowanie mandatu było raczej obciążeniem niż ułatwieniem. Wskutek walk frakcyjnych posłowie stawali się obiektem ataku mniejszości, która w ich działalności oraz poszczególnych wystąpieniach sejmowych dopatrywała się tendencji oportunistycznych. W widoczny sposób dotknęło to Królikowskiego, Warskiego i Sypułę[10].

Trzeba zaznaczyć, że oprócz KFP w sejmach różnych kadencji byli inni posłowie komunistyczni, a nawet kluby komunistyczne: Białoruska Włościańsko-Robotnicza Hromada, Białoruski Włościańsko-Robotniczy Klub Poselski Zmahannie, Sel-Rob-Lewica. Komuniści kierowali też Niezależną Partią Chłopską i byli w innych ugrupowaniach. Nie określali się jako ugrupowania komunistyczne, ale rewolucyjne, radykalne. Do KFP nie wstąpili, ponieważ we władzach KPP, a może nawet na szczeblu MK, uważano, że trzeba rozwijać agitację komunistyczną pod sztandarami raczej narodowymi, socjalnymi, a nie stricte komunistycznymi. Gdyby było inaczej, ludzie ci byliby w KFP, ponieważ albo należeli do KPP (także jej autonomicznych części), albo uważali się za komunistów i pilnie wykonywali polecenia partii komunistycznej.

Komunistyczna Frakcja Poselska była pewnie jedyną legalną instytucją jednoznacznie określającą się jako komunistyczna i na co dzień używającą tego przymiotnika – nie rewolucyjna, lewicowa, ale właśnie komunistyczna. Zgodnie z regułami parlamentarnymi dysponowała nawet osobnym pomieszczeniem w budynku sejmu, a także sekretariatem z telefonem (rachunki płaciła administracja sejmu); współpracownicy sekretariatu mieli stałe przepustki[11]. Ponadto posłów chronił immunitet parlamentarny, co bardzo pomagało nielegalnej KPP. Nie wchodząc w szczegóły, należy zaznaczyć, że do 1930 r. brakowało jednoznacznych ustaleń co do zakresu immunitetu. Trwały dyskusje prawnicze, czasem wypowiadały się sądy rozmaitych instancji, a administracja była bezradna wobec działań posłów. Każdy bowiem wiec mógł być sprawozdawczy, a więc chroniony immunitetem, niemal każdą działalność można było w ten sposób usprawiedliwić.

Dopiero po przewrocie majowym nowa administracja zmierzała do ograniczenia immunitetu, ale w Sejmie RP II kadencji opozycja miała większość i to izba określała praktyczne oddziaływanie immunitetu. Dopiero w latach 1930–1931 władze podjęły zdecydowane kroki ograniczające immunitet zarówno w sejmie, jak i poza nim. Zresztą powstała ustawa o zgromadzeniach, nowy kodeks karny. Uwieńczeniem tych działań były artykuły 41 i 42 nowej konstytucji z 1935 r., które drastycznie redukowały immunitet parlamentarny, ograniczając go jedynie do sejmu[12].

Przez większość okresu istnienia KFP funkcjonował szeroko pojęty immunitet i komunistyczni posłowie skwapliwie z tego korzystali. Ich praca szła w dwóch kierunkach. Najważniejszą formą działalności były wiece – teoretycznie – poselskie. Stały się okazją do propagowania aktualnych haseł KPP i światopoglądu komunistycznego. Stwarzały możliwość odbycia swego rodzaju manifestacji, np. 1 maja zgromadzenia przed urzędami pośrednictwa pracy i w innych miejscach. Policja była bezradna, bo mówca, którego funkcjonariusze chcieli zatrzymać, okazywał legitymację poselską. Zdarzały się rozmaite incydenty, ale regułą było zostawienie posła w spokoju i podjęcie próby rozpędzenia zgromadzonych. Wiece stanowiły potężną broń w rękach posłów komunistycznych.

Drugą formą działalności była immunizacja druków o rozmaitym charakterze – od ulotek do broszur. Wystarczyło opatrzyć druk nagłówkiem, że został wydany nakładem KFP albo konkretnego posła, i władze miały kłopot. Na szeroką skalę wykorzystywano także przedruki przemówień sejmowych. Ogółem ukazało się 79 immunizowanych druków, z czego 50 w Sejmie RP I kadencji. Do 1930 r. policja stosowała podobną taktykę jak w przypadku wieców: druk konfiskowano, ale posłów zostawiano w spokoju.

Kierownictwo KPP interesowało się swoimi posłami szczególnie w latach 1924–1929. To wtedy powstał sekretariat z prawdziwego zdarzenia, a jego szefami byli: Jerzy Czeszejko-Sochacki (1924–1926), Czesława Grosserowa (1926–1927), Kazimierz Cichowski (1928–1929). Czeszejko-Sochacki i Cichowski wchodzili w skład KC KPP. Sekretariat pomagał także posłom rewolucyjnym – komunistom, którzy z różnych przyczyn nie byli w KFP, o czym wcześniej była mowa.

Posłów KFP starano się wykorzystać w różnych przedsięwzięciach propagandowych. Najbardziej spektakularne było to w latach 1926–1928. 23 czerwca 1926 r. powstał Międzypartyjny Sekretariat o Amnestię dla Więźniów Politycznych, tworzyli go posłowie KFP, NPCh i Hromady oraz klubów Białoruskiego i Ukraińskiego, a także przedstawiciele partii, które nie miały reprezentacji w sejmie: Niezależnej Socjalistycznej Partii Pracy, Ukraińskiego Zjednoczenia Socjalistycznego „Sel-Sojuz” (Ukrajinśke Socjalistyczne Obiednannia „Sel-Sojuz”), Ukraińskiej Partii Wola Ludu (Partija Narodnoj Woli) i Poalej Syjon-Lewicy. Instytucja działała legalnie, a jej celem była dyskredytacja Polski na arenie międzynarodowej jako państwa „białego terroru”. Siedziba Sekretariatu mieściła się w mieszkaniu prywatnym posła Stanisława Ballina z NPCh. Rozpoczęto wydawanie periodyku „Amnestia”. Jednak reakcja władz nastąpiła szybko: już 2 września przeprowadzono rewizję w siedzibie Sekretariatu; skonfiskowano druki komunistyczne i na tym represje się zakończyły. Zakończyła się też działalność Sekretariatu, chociaż formalnie istniał do marca 1928 r.[13]

Inną inicjatywą z udziałem KFP było utworzenie 31 października 1927 r. Centralnego Komitetu w celu wysłania delegacji robotników i chłopów do ZSRR. W jego skład weszli m.in. Czeszejko-Sochacki, Warski i Wojtiuk. Delegacja pod prezydencją Czeszejki-Sochackiego rzeczywiście odbyła swoisty objazd po Białorusi i Ukrainie oraz uczestniczyła w obchodach dziesiątej rocznicy rewolucji bolszewickiej[14].

Podstawową pracę posłowie KFP wykonywali jednak w sejmie: wygłaszali przemówienia, składali interpelacje i wnioski. W skład komisji sejmowych nie wchodzili, m.in. z racji niewielkiej liczebności frakcji. W Sejmie RP II kadencji istniał Blok Robotniczo-Chłopski, którego trzonem była KFP; łącznie liczył on 15–17 osób. Komuniści mogli się wtedy pokusić o uzyskanie miejsca w komisji, ale tego nie zrobili, prawdopodobnie wskutek walk frakcyjnych, których apogeum nastąpiło właśnie w tym czasie.

Członkowie KFP wygłosili ponad 300 przemówień, z czego aż 187 w Sejmie RP I kadencji. Przemówienia dotyczyły wszystkich dyskutowanych w sejmie problemów. Cechą wystąpień posłów komunistycznych było agresywne odrzucanie wszystkich projektów rządu czy opozycji antysanacyjnej. Udało się stwierdzić tylko dwa przypadki poparcia przez KFP projektów rządowych; oba dotyczyły spraw zagranicznych. Inną cechą przemówień było zgłaszanie poprawek, najczęściej demagogicznych, których uchwalenie było z różnych względów niemożliwe. Żadna z nich nie przeszła.

Jak już wspomniano, do 1930 r. posłowie mieli duże możliwości wykorzystywania treści przemówień w postaci immunizowanych druków, dlatego też mówili o celach i założeniach KPP. Oczywiście takie przemówienia były często przerywane przez marszałka, ale nie miało to znaczenia, ponieważ poseł powiedział, to co chciał powiedzieć, i jego mowę można było wydrukować. Trzeba dodać, że wystąpienia w sejmie wielu posłom, zresztą nie tylko komunistycznym, sprawiały trudność. Zgodnie z regulaminem sejmowym przemówienia musiały być wygłaszane, a nie czytane[15]. To już był poważny próg. Do tego dochodziła najczęściej wroga sala. Posłowie, mimo że zwykle mieli duże doświadczenie w przemawianiu na wiecach, na trybunie sejmowej często byli bezradni. Zdarzali się i dobrzy mówcy, przygotowani do pracy poselskiej, np. Łańcucki, Królikowski, Warski, Czeszejko-Sochacki, Rożek, ale pozostali byli – można to uogólnić – średnimi mówcami[16].

Inną formą działalności KFP były wnioski i interpelacje. W ciągu 15 lat działalności posłowie zgłosili 508 interpelacji i 81 wniosków, najwięcej w Sejmie RP I kadencji – odpowiednio 489 i 75. Większość z 321 interpelacji bezpośrednio czy pośrednio dotyczyła działalności komunistów w Polsce. W ten sposób KFP pomagała partii. Interpelacje drukowano bowiem i rozpowszechniano jako legalne. W odróżnieniu od interpelacji wnioski dotyczyły najczęściej spraw bytowych. W Sejmie RP I kadencji zgłoszono 45 takich wniosków, m.in. dotyczący rozciągnięcia na województwo śląskie ustawy o Kasach Chorych z 19 maja 1920 r.[17] czy waloryzacji płac robotniczych i pracowniczych[18].

Komunistyczna Frakcja Poselska była interesującym epizodem w bogatych dziejach polskiego parlamentaryzmu. Siła jej oddziaływania w sejmie i poza nim była niewielka, bo i KPP była nieliczną formacją funkcjonującą na marginesie polskiego życia publicznego. Inna sprawa, że to był margines głośny i hałaśliwy, a przez to dostrzegalny. Można także spojrzeć na KFP przez pryzmat legalnych działań polskich komunistów w II Rzeczypospolitej. Skala tych zjawisk nie była duża, ale warto je poznać.

Bibliografia

ŹRÓDŁA

Źródła archiwalne

Archiwum Akt Nowych

Akta osobowe działaczy ruchu robotniczego

Archiwum Teodora Duracza

Komunistyczna Partia Polski

Źródła drukowane

Komunistyczne partie i parlamentaryzm [w:] Z dokumentów Międzynarodówki Komunistycznej, Warszawa 1959.

Walecki H., O taktyce i stosunku do parlamentaryzmu [w:] H. Walecki, Wybór pism 1918–1937, t. 2, Warszawa 1967.

Sejm RP I kadencji 1922–1927 (druki sejmowe).

Pamiętniki, dzienniki i wspomnienia

Świtalski K., Diariusz 1919–1935, oprac. A. Garlicki, R. Świętek, Warszawa 1992.

Informatory, encyklopedie, słowniki

Rzepeccy T. i W., Sejm i Senat 1922–1927, Poznań 1923.

Rzepeccy T. i K., Sejm i Senat Rzeczypospolitej Polskiej 1928–1933, Poznań 1928.

OPRACOWANIA

Czełak P.P., Pobyt delegacji robotniczo-chłopskiej z Polski w Związku Radzieckim w 1927 r. z okazji obchodów dziesiątej rocznicy Rewolucji Październikowej, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, Sectio F: Humaniora” 1976, t. 31.

Dymek B., Niezależna Partia Chłopska 1924–1927, Warszawa 1972.

Malicki J.K., Marszałek Piłsudski a Sejm. Historia rozwoju parlamentaryzmu polskiego 1919–1936, Warszawa 1936.

Zaporowski Z., Między Sejmem a wiecem. Działalność Komunistycznej Frakcji Poselskiej w latach 1921–1935, Lublin 1997.

Zaporowski Z., Sejm Rzeczypospolitej 1919–1939. Działalność posłów, parlamentarne koncepcje Józefa Piłsudskiego, mniejszości narodowe, Lublin 1992.

The Communist Faction of Deputies 1921–1935

The Communist Fraction of Deputies was a unique phenomenon of the Polish parliament in the period of the Second Polish Republic. It represented the Communist Party of Poland, which was illegal, but its representatives were legally elected and benefited from all the parliamentary privileges. This situation stemmed from the possibility of using the legal activity methods by the communists. The Communist Fraction of Deputies lasted for 15 years; it was created in the Legislative Parliament-Sejm (1921) and operated in the parliament of the 1st, 2nd and 3rd term of office. Overall, there were 23 deputies (including one woman). The communist deputies overall gave more than 300 speeches in the parliament; they lodged 508 interpellations and 81 motions. Moreover, they were active in the field by organising deputy rallies. The communist deputies also immunised the printed materials of the CPP, making them legal. By and large, their activity strengthened and expanded the communist influences in Poland.

Elżbieta Kowalczyk

IPN Oddział w Warszawie

Wpływ walk frakcyjnych w KPP na warszawską organizację partyjną

Zagadnienie walk frakcyjnych w polskim, jak również światowym ruchu komunistycznym pojawiło się w historiografii Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej dopiero po 1956 r. Dyskusje, jakie wówczas podejmowali na ten temat partyjni historycy, zaowocowały artykułami naukowymi i monografiami[1]. Dotyczyły one głównie różnic ideologicznych między dwoma walczącymi ze sobą skrzydłami Komunistycznej Partii Robotniczej Polski (od 1925 r. Komunistyczna Partia Polski).

W poniższym artykule zagadnienia natury ideologicznej, dosyć dobrze opisane do tej pory w literaturze, traktuję jako tło walk frakcyjnych na szczeblu Komitetu Warszawskiego KPRP/KPP. Problem dotyczy również najwyższego szczebla ówczesnych „elit” komunistycznych, ponieważ w skład KW bardzo często wchodzili członkowie Komitetu Centralnego.

Celem artykułu jest ukazanie wpływu walk frakcyjnych na warszawską organizację partyjną. Zwracam uwagę także na to, jak wyglądały w praktyce walki frakcyjne w warszawskiej strukturze KPP, jakimi metodami posługiwali się przedstawiciele obu zwaśnionych grup partyjnych. Próbuję dociec, czy ludzie z najniższych szczebli, tzw. członkowie i aktyw[2], byli świadomi, że stanowią tylko przedmiot w walkach o władzę na szczytach partii komunistycznej, oraz ustalić, jaki był skutek tych walk. Postaram się również wskazać, jaki wpływ miały walki frakcyjne z okresu międzywojennego na postawy elit komunistycznych w rzeczywistości powojennej, w PRL. Odcisnęły one bowiem piętno nie tylko na postawach niektórych działaczy, lecz także wpisały się niejako w tradycję funkcjonowania tzw. ruchu robotniczego. Tym samym zarysowanie problemu walk frakcyjnych w okresie międzywojennym może pomóc w zrozumieniu późniejszych elit komunistycznych PRL i mechanizmów działania PPR i PZPR. Szukanie „wroga wewnętrznego” nie wzięło się znikąd, tak samo „walki wewnętrzne” odwołują się do pewnych wzorców zaczerpniętych w dużej mierze z okresu wcześniejszego.

KPRP/KPP tworzyli ludzie, którzy mieli różne wizje wcielania w życie punktów programowych. W 1924 r. w ramach partii wykrystalizowały się dwie grupy, tzw. frakcja prawicowa, zwana też, zwłaszcza w pierwszym okresie walk frakcyjnych, „większościowcami”, oraz frakcja lewicowa – „mniejszościowcy”. Różnice między tymi skrzydłami w KPRP/KPP nie dotyczyły kwestii programu partii. Odnosiły się raczej do sposobu osiągnięcia głównych założeń programowych i w ogromnej mierze były kreowane i stymulowane przez członków najwyższego szczebla władzy w ruchu komunistycznym[3]. Geneza podziału w partii wiązała się z tym, że od samego początku istniała grupa działaczy (głównie znajdujących się poza granicami kraju), która nigdy nie uznała połączenia SDKPiL i PPS-Lewicy. Grupa ta podważała autorytet władz partyjnych w Polsce[4].

Należy zaznaczyć, że pod określeniem „większościowców” kryli się oczywiście w dalszym ciągu zwolennicy rewolucji i przeciwnicy istnienia państwa polskiego, ale brali oni pod uwagę ewentualność współpracy z socjalistami i bundowcami. Byli to zwolennicy budowania wspólnego frontu z innymi ugrupowaniami lewicowymi, utworzenia rządu robotniczo-chłopskiego jako etapu na drodze do przejęcia całkowitej władzy. Natomiast drugie skrzydło KPRP/KPP, określane mianem „mniejszościowców”, odrzucało możliwość jakiejkolwiek współpracy z innymi partiami lewicowymi. Było przez to bardziej skrajne i w pełni podporządkowane walczącemu o władzę Józefowi Stalinowi. Do frakcji „mniejszościowców” należeli zwykle ludzie pracujący poza granicami kraju, najczęściej w Moskwie.

Oba skrzydła partii miały też inny pogląd w sprawie wyznaczenia terminu wybuchu rewolucji, czyli określenia tzw. dojrzałości, inaczej gotowości – przygotowania organizacyjnego partii do rewolucji. Zwolennicy lewego skrzydła KPRP/KPP uważali, że komunistyczna organizacja partyjna w Polsce jest gotowa do przeprowadzenia rewolucji, zdaniem zaś prawego skrzydła konieczna była dalsza praca i rozbudowywanie wpływów. O wewnętrzne konflikty nie było trudno z powodu samej struktury partii. KPRP/KPP była organizacją kadrową, finansowaną przez obce państwo i o niedemokratycznym stylu zarządzania. Narzucane z zewnątrz, z Moskwy, rozwiązania musiały dodatkowo generować konflikty w partii.

Po ustabilizowaniu się sytuacji na arenie międzynarodowej po I wojnie światowej oraz unormowaniu organizacji państwowych, przekomponowaniu uległy metody osiągania celów zakładanych przez partię komunistyczną. Musiała ona dostosować swą politykę do panującej sytuacji – istnienia państwa polskiego, które negowała[5]. Wytyczne IV Kongresu Międzynarodówki Komunistycznej zdecydowanie poparły – jako wymóg chwili – politykę partii ukierunkowaną na zaktywizowanie udziału w życiu politycznym kraju i współpracę z innymi partiami lewicowymi. Zgodnie z wytycznymi IV Kongresu MK, stawiając sobie za cel zapewnienie hegemonii proletariatu, KPRP dążyła do zjednoczenia w kraju ruchu robotniczego, chłopskiego i narodowowyzwoleńczego (Białorusini, Ukraińcy)[6]. Komuniści mieli wykorzystywać możliwości, jakie dawał im system polityczny II RP – wybory samorządowe i parlamentarne (te ostatnie do 1935 r.), szeroką gamę wolności obywatelskich, uprawniających np. do wydawania własnymi siłami gazety, tworzenia partii – wszystko w celu zniszczenia samodzielności tego państwa.

Po śmierci Włodzimierza Lenina dyskusje toczące się wokół wyżej przedstawionych spraw zaczęły przyczyniać się do rozłamu w polskim ruchu komunistycznym. Różnice uwidoczniły się na tle prowadzenia polityki przez MK. Po śmierci Lenina nastąpiła nadmierna centralizacja władzy w MK. Tymczasem KPRP/KPP jako sekcja Międzynarodówki była lustrzanym odbiciem tego, co się działo na szczycie władzy. Wszelkie konflikty zaistniałe we władzach Międzynarodówki i w KC Rosyjskiej Komunistycznej Partii (bolszewików)[7] bardzo szybko odbijały się na działalności KPRP/KPP. Na te konflikty nakładały się trudności wynikające z działania w specyficznej sytuacji politycznej i społecznej w Polsce. W tych okolicznościach szeregowi działacze komunistyczni nie do końca rozumieli walki toczone między frakcjami.

Tym samym KPP/KPRP była przedmiotem, sprytnie zresztą rozgrywanym, w walce Józefa Stalina o przejęcie władzy w ramach RKP(b)/WKP(b) oraz o przywództwo w światowym ruchu komunistycznym. Stalinowi chodziło przede wszystkim o rozprawienie się z grupą polskich komunistów ideowo związanych z Leninem: Marią Koszutską (Werą Kostrzewą), Adolfem Jerzym Warszawskim (Adolfem Warskim) i Maksymilianem Horwitzem (Henrykiem Waleckim), czyli z tzw. grupą „3W”.

Podczas Plenum KC KPRP w grudniu 1923 r. ta grupa czołowych działaczy polskiego ruchu komunistycznego wystosowała list do Komitetu Wykonawczego MK i Biura Politycznego KC RKP(b), w którym wyrażała obawę o losy ruchu komunistycznego w Niemczech i RKP(b) oraz całości MK. W liście tym zwracano uwagę na szkodliwość metod stosowanych przez Stalina w walce z przeciwnikami. 4 lutego 1924 r. Stalin odpisał na list kierownictwa KPRP, oskarżając je o popieranie „oportunistów i frakcjonistów” w Komunistycznej Partii Niemiec (Kommunistische Partei Deutschlands, KPD) i RKP(b)[8].

W celu zneutralizowania grupy „3W”, Stalin uruchomił swych zwolenników[9]. W czasie zaostrzenia się konfliktu z Moskwy do Berlina przyjechało czworo polskich komunistów: Henryk Stein (Domski), Zofia Unszlicht (Osińska) oraz Julian Leszczyński (Leński) (pracujący poprzednio pod bezpośrednim kierownictwem Stalina w Ludowym Komisariacie do spraw Narodowości) i Ludwik Prentki (Adamski). Na początku lutego 1924 r. opublikowali oni w prasie niemieckiej tezy pt. Kryzys w KPRP i najbliższe zadania partii, znane jako „tezy czworga”[10]. Krytykowali koncepcje programowo-taktyczne grupy „3W” i podstawowe dokumenty II Zjazdu KPRP.

Podział na dwie frakcje w ramach KPRP stał się faktem. W przeddzień V Kongresu MK, obradującego w czerwcu i lipcu 1924 r., zaczęły się szerzyć pogłoski o przygotowywanej „operacji chirurgicznej” odsunięcia od kierowania KPRP jej teoretyków i przywódców skrzydła „większościowców”: Warskiego, Koszutskiej, Horwitza i Edwarda Próchniaka. Zostali oni usunięci z kierownictwa partii oraz pozbawieni prawa do działalności w Polsce. Nazwano ich „polską filią oportunistycznej opozycji w RKP(b)”[11].

Od tego momentu znaczącą postacią w polskim ruchu komunistycznym stał się Leszczyński (Leński). Wprawdzie nie mógł być od razu wybrany do tymczasowego kierownictwa, ponieważ nie był członkiem KC KPRP (na V Kongresie występował jako delegat Komunistycznej Partii Francji). Jednakże to właśnie on wraz z Domskim, którego wkrótce dokooptowano do Biura Politycznego, zaczął odgrywać decydującą rolę w nowym kierownictwie partii jako członek Sekretariatu. To właśnie jemu i Wacławowi Boguckiemu polecono wytypowanie kandydatów do pracy w Polsce[12].

Tymczasem walki frakcyjne zataczały coraz szersze kręgi i miały niewątpliwy wpływ na działalność, a także kondycję poszczególnych ogniw KPRP/KPP.

Pierwsze starcie frakcji – 1924 r.

Walki między skrzydłami KPRP uwidoczniły się już w lecie 1924 r., czyli bezpośrednio po śmierci Lenina, na tle stosunku do postanowień V Kongresu MK (czerwiec–lipiec 1924 r.)[13]. Mając przyzwolenie Międzynarodówki, przedstawiciele lewego skrzydła KPRP przystąpili do działania. Zamierzali objąć wpływami niższe szczeble struktury Komitetu Warszawskiego KPP – komitety dzielnicowe i komórki. Jednak spotkali się ze zdecydowanym oporem szeregowych działaczy komunistycznych.

W celu poznania nastrojów panujących w środowisku komunistów warszawskich i przygotowania sprzyjającego gruntu pod dalsze działania „mniejszościowcy” wyko-rzystali formę konferencji. Na podstawie sprawozdań z odbytych na terenie Warszawy spotkań można stwierdzić, że działacze szczebla dzielnicowego partii często nie orientowali się w sytuacji ogólnej, nie wiedzieli, którą z ówczesnych linii partii poprzeć. Ze sprawozdania z konferencji Komitetu Dzielnicowego na Woli wynika, że aktywiści wolscy w większości przyjęli stanowisko II Zjazdu KPRP[14]. Była to tendencja charakterystyczna dla wszystkich komitetów dzielnicowych w Warszawie.

Warszawscy komuniści popierali propagowaną przez II Zjazd budowę jednolitego frontu robotniczo-chłopskiego i nie mieli pojęcia o zmianach, jakie zaszły we władzach centralnych. W sprawozdaniu pisali: „drugi [referent – „mniejszościowiec”] natomiast, ograniczając się do omówienia zagadnień ruchu na wsi i taktyki w ruchu zawodowym, zajął w obydwóch sprawach stanowisko odmienne od oficjalnego partyjnego [wówczas jeszcze opartego na uchwałach II Zjazdu KPRP – E.K.]. W sprawie taktyki zawodowej żądał wystąpienia ze związków zawodowych i organizacji mas wokół komitetów fabr[ycznych]. W sprawie rolnej zarzucał partii łapichłopstwo, zmarnowanie takiej bazy rewolucyjnej na wsi, jaką jest proletariat rolny [...]. Rezolucji tow[arzysz] ten nie zgłosił, lecz z toku dyskusji wynikało, że nikt z uczestników konferencji nie zgadza się z jego stanowiskiem”[15].

Wkrótce okazało się, że pod wpływem coraz silniejszej ekspansji „mniejszościowców” bardziej doświadczeni działacze partyjni wycofują się z działalności w KW i KD KPP. Poziom delegatów wobec tego znacznie się obniżył w porównaniu z kilkoma wcześniejszymi konferencjami. Natomiast szeregowi działacze w dalszym ciągu nie orientowali się w genezie walk frakcyjnych; często liczyły się po prostu sympatie koleżeńskie. Nie pozostało to bez wpływu na kondycję terenowych ogniw partii komunistycznej. Spadek jakości pracy komitetów KPP, często stosowana metoda odsuwania ze stanowisk doświadczonych funkcjonariuszy i zastępowanie ich nowymi, mniej doświadczonymi, to wszystko negatywnie wpływało na działalność struktury warszawskiej KPP.

Na III Zjeździe KPRP/KPP na przełomie stycznia i lutego 1925 r. Biuro Polityczne KC KPP zostało już w całości zdominowane przez lewe skrzydło[16]. Dokooptowano bowiem: Juliana Leszczyńskiego (Leńskiego), Henryka Steina (Domskiego) i Zofię Unszlicht (Osińską). Cały III Zjazd przebiegał pod hasłem walki z tzw. odchyleniami prawicowymi. Partia pod wpływem wymienionych wyżej działaczy obrała kurs skrajnie lewicowy, wbrew ustaleniom V Kongresu MK i sugestiom Nikołaja Bucharina, przewodniczącego MK[17].

Kierownictwo w KPP przejęło lewe skrzydło, które zrewidowało poprzednią strategię i taktykę, a także usiłowało w warunkach względnej stabilizacji w Polsce sztucznie stymulować nowe ożywienie strajków i demonstracji, mających na celu przyśpieszenie przeprowadzenia rewolucji. W ślad za tym na terenie Warszawie pojawiły się plakaty z napisem „Śmierć policji!”. Skutkiem tego była natychmiastowa reakcja ze strony Policji Państwowej. W 1924 r. aresztowano 165 warszawskich komunistów, zaraz potem przeprowadzono drugą obławę, w wyniku której aresztowano 114 osób. Szczególnie duży zasięg miały aresztowania w lokalu Związku Zawodowego Pracowników Odzieżowych „Igła” w Warszawie; zatrzymano tam 145 osób[18]. 19 grudnia 1924 r. został aresztowany i w następnym roku skazany na więzienie poseł Stanisław Łańcucki[19]. Zagrożony aresztowaniem był również poseł Stefan Królikowski, który wyjechał do ZSRR i złożył swój mandat.

Prewencyjnie przed 1 maja 1925 r. ponownie przeprowadzono serię rewizji i aresztowań. Policja zatrzymywała wszystkich mających cokolwiek wspólnego z komunistami. Aresztowano ponad trzysta osób, w tym sporo robotników nienależących do partii[20]. Zostały zamknięte związki zawodowe, w których komuniści mieli silne wpływy[21]. Konsekwencją było również wprowadzenie wojskowych sądów polowych w celu rozprawienia się z komunistami oskarżonymi o zabójstwa prowokatorów. Kierownictwo z Leńskim i Domskim zlekceważyło sytuację w kraju, odmówiło opublikowania przez KPP artykułu Nikołaja Bucharina, w którym uzasadniał on niedopuszczalność takiej taktyki i krytykował błędny ultralewicowy kurs nowych przywódców KPP[22].

Ostatecznie KPP udało się powrócić do poprzedniej linii partii. IV Konferencja KPP (listopad–grudzień 1925 r.) ponownie przyjęła wytyczne II Zjazdu odrzucone przez lewicę partyjną. Na konferencji potwierdzono, że w kraju, mimo zaostrzenia walki klasowej, nie ma sytuacji rewolucyjnej. Konferencja wybrała nowy Komitet Centralny, w którego skład weszli przedstawiciele starego i nowego kierownictwa. Do Biura Politycznego wybrano Adolfa Warskiego, Wacława Boguckiego, a do KC dokooptowano Marię Koszutską, Józefa Łohinowicza, Edwarda Próchniaka, Józefa Paszyna, Kazimierza Cichowskiego. Wybranemu do KC Julianowi Leńskiemu powierzono reprezentowanie KPP w KW MK[23].

W ślad za IV Konferencją, w 1926 r. na lutowym Plenum KC KPP obrało kurs na tworzenie szerokiego bloku opozycyjnych partii robotniczych i chłopskich. Biuro Polityczne KC KPP, w którym decydującą pozycję zdobyli ponownie Warski, Koszutska i Próchniak, w kwietniu 1926 r. opracowało tzw. tezy kwietniowe. Wysuwano w nich żądanie utworzenia „lewicowo-demokratycznego rządu robotniczo-chłopskiego”[24]. Tym samym Stalinowi i popieranej przez niego koterii na razie nie udało się przejąć całkowitej władzy.

Przełom – 1926 r.

Przewrót majowy 1926 r. miał przełomowe znaczenie dla walk frakcyjnych w ramach KPP, był też bardzo istotny dla organizacji warszawskiej KPP. Poza deklaracjami słownymi była ona zaangażowana w wydarzenia majowe w sposób czynny.

Skupienie na wewnętrznych konfliktach, polityka dezorientacji, straszenie prawicowym przewrotem, zwrócenie się zaufanych osób z PPS do działaczy KPP z propozycją rozmów w sprawie zawarcia porozumienia o współdziałaniu – to wszystko utrudniło partii i kierownictwu Międzynarodówki Komunistycznej adekwatnie ocenić sytuację w Polsce[25]. W MK stale podtrzymywano nastroje przygotowania się do walk rewolucyjnych. Uważano, że można będzie pokierować zwolennikami zamachu w lewo, zmierzając do utworzenia rządu robotniczo-chłopskiego[26], KPP nastawiła się więc na to, by nie pozostawać na uboczu. 12 maja Komitet Warszawski KPP rzucił hasło czynnego poparcia Piłsudskiego w walce z rządem Chjeno-Piasta i postulat uzbrojenia proletariatu. Hasła te powtórzono 13 maja 1926 r. na wiecu na warszawskim Kercelaku. Komuniści wysunęli także swoje żądania. Domagali się uwolnienia więźniów politycznych, legalizacji partii i uzbrojenia proletariatu – co miało pociągnąć za sobą gremialne wstępowanie do organizacji Strzelec[27].

13 maja na mocy dyrektywy KW organizacja rozpoczęła legalny kolportaż druków i odezw komunistycznych. Na masówkach fabrycznych zostały wybrane delegacje i skierowano je do Komisariatu Rządu m.st. Warszawy. Już przed godz. 10 rano zgłosiły się delegacje z fabryk: Budowa Parowozu, Norblin i Paschalski. O 10 rano odbył się też wiec na placu Bankowym, podczas którego powtórzono postulaty[28].

Komuniści liczyli, że po dojściu Piłsudskiego do władzy staną się partią legalną i będą mieli wpływ na kształt polityki państwowej. Tak się nie stało. Komitet Warszawski w sprawozdaniu pisał: „Aczkolwiek rząd Witosa skapitulował, nie oznacza to bynajmniej rezygnacji z walki endecji i faszystów. Stan obecny należy oceniać jako okres zawieszenia broni i mobilizacji sił do przyszłych walk. Piłsudski oddaje rząd gabinetowi Bartla i wchodząc na drogę konstytucyjną, skapitulował wobec Chjeno-Piasta, zaprzepaszczając krew ofiar padłych w walce z faszystowskim rządem Chjeno-Piasta”[29].

Członkowie PPS patrzyli na udział garstki warszawskich komunistów w przewrocie majowym bardzo sceptycznie. Krytycznie też postrzegali próbę werbunku komunistów do formacji Strzelca; uznawali bowiem, że KPP w ten sposób tworzy bojówki komunistyczne dla własnych celów. Jak wynika ze sprawozdania KW KPP, udział w walkach wzięło kilkuset komunistów. Rozczarowani przebiegiem wydarzeń, już 16 i 17 maja w „Czerwonym Sztandarze” i w odezwach KC KPP podjęli krytykę Piłsudskiego, a poparcie KPP dla przewrotu zaczęli nazywać „błędem majowym”. „Błędowi majowemu” nadano znaczenie odstępstwa ideologicznego; stał się on powodem nowego wybuchu zaciekłej walki frakcyjnej w partii. Wcześniejsze animozje odżyły ze zdwojoną siłą[30].

Drugie starcie frakcji

Popierana przez Stalina grupa Leńskiego w czasie wydarzeń majowych w pełni podzielała oceny KC, dopiero później zaczęła się od nich odcinać, przerzucając odpowiedzialność za poparcie Piłsudskiego na prawe skrzydło KPP. Od przewrotu majowego następowała eskalacja konfliktu wewnątrz partii. Nasiliło się usuwanie grupy teoretyków partii z najwyższych szczebli władzy.

7 sierpnia 1926 r. Prezydium Komitetu Wykonawczego MK z udziałem Stalina zatwierdziło uchwałę w sprawie polskiej. Chodziło o to, by partia zdecydowanie odrzuciła program budowania szerokiej koalicji podjęty na IV Konferencji i przeszła na pozycje nurtu dogmatycznego, lewicowego, który nie uwzględniał sytuacji w Polsce. Komitet Wykonawczy MK w sposób wyraźny dał przyzwolenie grupie Leńskiego, aby wzmogła ataki na kierownictwo partii pod sztandarem walki z „prawicowym oportunizmem”[31]. Lewe skrzydło KPP zarzucało „większościowcom”, że przyjęta przez nich taktyka już dwa razy nie przyniosła oczekiwanych rezultatów – najpierw w 1923 r., „kiedy partia wlokła się w ogonie PPS”, a drugi raz właśnie w maju 1926 r.[32]

Zaciekłe dyskusje międzyfrakcyjne doprowadziły do tego, że obie frakcje obwiniały się często o te same „błędy”. O takim czy innym stanowisku decydowało często nie to, co pisano i mówiono, lecz to, kto to wypowiadał i pisał. Prowadzono zaciekłe polemiki na łamach prasy – „Nowego Przeglądu” i „Biuletynu Dyskusyjnego”[33].

Oba skrzydła starały się rozniecać konflikt. W konsekwencji przenosił się on także na inne organizacje powiązane z KPP. Każda ze stron stosowała przy tym różne metody przyciągnięcia szeregowych działaczy do swoich grup. W sprawozdaniu z sytuacji w Warszawie funkcjonariusze KPP pisali: „Walka była tak zaogniona, że obie strony doszukiwały się błędów we wszelkich poczynaniach, co miało taki skutek, że w tym samym stadium walka frakcyjna automatycznie przerzuciła się do Z[wiązku] M[łodzieży] K[omunistycznej], momentalnie została spotęgowana na tym terenie i ZMK poczęło występować autonomicznie, wyłamując się spod karbów KPP. [...] Na terenie Warszawy niemal na każdym podpunkcie, a także lokalu partyjnym toczyły się walki i wzajemne przekonywania co do słuszności swych twierdzeń”[34]. Podział nie ominął nawet komun więziennych. Jak wspomina Aleksander Zatorski, w komunie mokotowskiej po wydarzeniach z maja 1926 r. toczyła się ożywiona dyskusja i widać było ostre podziały na zwolenników prawego i lewego skrzydła partii[35].

Komitet Warszawski KPP przyjął rezolucję w sprawie „błędu majowego” dopiero w styczniu 1927 r. W rezolucji napisano: „stanowisko mniejszości daje podstawę dla przezwyciężenia obecnego kryzysu w partii i stanowi poważny krok naprzód do bolszewizacji partii. KW uważa, że dyskusja nad błędem kierownictwa partyjnego powinna być prowadzona w ramach bezwzględnej karności organizacyjnej i dbałości o jedność partii. KW potępia wszelkie metody walki frakcyjnej, dezorganizującej partię, z czyjejkolwiek strony by te metody pochodziły. Zważywszy powyższe, KW solidaryzuje się ze stanowiskiem mniejszości KC i stwierdza, że warunkiem wyrównania do końca błędu majowego jest zlikwidowanie oportunistycznej teorii, reprezentowanej przez grupę prawicową [osób] stojących na czele KC, i że w tym celu winna być przeprowadzona jak najszersza dyskusja oraz zwołany jak najrychlej zjazd partyjny. KW stwierdza, że zadaniem zjazdu musi być przezwyciężenie do końca linii prawicowej, jak i ultralewicowej i wyłonienie kierownictwa niezależnego od grupy prawicowej i ultralewicowej, które podejmie zaniedbane latami przez prawicę ideologiczne wychowanie kadr partyjnych, przełamie oder-wany propagandyzm partii i uzdolni ją do kierowania walką mas, wytwarzając podstawę dla przezwyciężenia kryzysu kierownictwa i bolszewizacji KPP”[36].

Z treści rezolucji wynika, że przedstawicielom frakcji lewicowej, która nie chciała być kojarzona z określeniem ultralewicowców, dość pejoratywnie rozumianym nawet w szeregach partyjnych niższego szczebla, udało się obsadzić część stanowisk w KW KPP i zyskać wpływ na kierunek ideologiczny partii. W 1927 r. rozpoczęła się w partii walka frakcyjna, która z różnym nasileniem trwała do końca istnienia KPP[37].

Stojący na czele kierownictwa KW MK Nikołaj Bucharin niejednokrotnie próbował przekonywać pogrążonych w wewnętrznych waśniach przedstawicieli obu frakcji, że merytorycznie nie ma między nimi zasadniczych rozbieżności. Próbował skonsolidować KPP, Stalin natomiast rozniecał walkę.

Już od końca 1926 r. KPP miała praktycznie dwa komitety centralne, z których jednemu przewodniczyli Warski i Koszutska, a drugiemu – Leński. Z analizy sprawozdań z 1926 r. wynika, że nasilenie walki frakcyjnej, jakie nastąpiło po tzw. błędzie majowym, spadło na organizację warszawską, gdy ta przeżywała kryzys organizacyjny. 7 lipca 1928 r. KC KPP (z Leńskim na czele) rozwiązał też Komitet Warszawski i wyznaczył egzekutywę KW, która sformowała nowy komitet, zatwierdzony przez KC. Jednak zawieszony KW nie zaprzestał swej działalności. Do 1929 r. istniały więc również dwa Komitety Warszawskie[38]. Trwała próba sił.

Latem 1928 r. Komitet Centralny oddelegował do KW działacza o pseudonimie „Os”, by zaprowadził „porządek” w organizacji partyjnej, ale jego działania były blokowane przez prawicę w komitetach dzielnicowych. Nie dopuszczono go do organizacji partyjnej; zgłaszanych przez niego wniosków nie brano pod uwagę, nawet ich nie odczytywano[39].

Lewicowcy partyjni przystąpili do opanowania organizacji warszawskiej – trwały czystki na szczeblu dzielnicowym. Zwolennicy tego skrzydła, korzystając z okazji, rugowali ze wszystkich stanowisk członków grupy przeciwnej. Wakaty obsadzali swoimi ludźmi, bardzo często bez partyjnego doświadczenia. Prowadziło to do załamywania się pracy partyjnej. Niższe szczeble organizacji warszawskiej KPP uważano za ostoję skrzydła prawicowego.

Ciekawy jest fragment sprawozdania, świadczący o tym, jakimi metodami posługiwały się obie frakcje, walcząc o wpływy w Warszawie: „KW [nowo powołany – E.K.] w organizacji wiecu spotkał się z niesłychanym w dziejach ruchu rewolucyjnego sabotażem masowej akcji ze strony zawieszonego KW. Na wszystkich komórkach, gdzie było rzucone hasło wiecu, tow[arzysze] z kliki zaw[ieszonego] KW oznajmili, że nic nie jest im wiadomo o wiecu i na wiec nie pójdą. Członkowie zaw[ieszonego] KW mówili im, że termin wiecu jest o tydzień później [...], wprowadzając przez to zamęt [...]. Zaw[ieszony] KW posunął się do bojkotowania wiecu tak daleko, że tego samego dnia na tę samą godzinę wyznaczył posiedzenie komórek i frakcji czerwonych (Mokotów, Parowóz, frakcja na Muranowie itd.)”[40].

O tym, w jaki sposób walczyły dwie frakcje KPP, dużo mówi też kolejny fragment sprawozdania z 1928 r.: „Na dzielnicach panuje niepodzielnie niezdrowa atmosfera zarzutów natury plotkarskiej i walk osobistych. O każdym, kto występował przeciw polityce kliki [tzn. zwolenników prawego skrzydła partii – E.K.], puszczano wiadomość, że jest pijak, defraudant, złodziej, oportunista, trockista itd. Tych towarzyszy nie oddawano pod sąd, zadowalając się wytworzeniem wokół nich opinii nieprzychylnej lub zawieszając ich bez sądu”[41].

Trwała walka o ludzi i wpływy między komitetami. Wykorzystywano wszelkie możliwe sposoby – pisano donosy do władz nadrzędnych, a niejednokrotnie zdarzały się i zabójstwa. Przykładem może być pismo „grupy Pietrka” do KC KPP w sprawie niejakiego towarzysza F., który obawiał się o swe życie, jakoby zagrożone zamachem przygotowywanym przez kierownictwo KW KPP[42]. Powstawał ferment w organizacji warszawskiej. Pochłonięci walkami frakcyjnymi działacze KW KPP pomijali i lekceważyli zasady konspiracji, narażając się tym samym na ujawnienie i rozbicie struktury partyjnej przez policję. W sierpniu 1928 r., korzystając z tego zamieszania, aresztowano znaczną część działaczy KPP. 27 sierpnia policja przeprowadziła 115 rewizji i aresztowała 65 osób. Drugą taką akcję zorganizowano 29 października; aresztowano wówczas dalsze 53 osoby. Podobne działania Policji Państwowej w Warszawie nasiliły się w 1929 r.; zatrzymano wtedy 590 komunistów[43].

Zadaniem nowo powołanego KW w dziedzinie organizacyjnej było skonsolidowanie struktur warszawskich, w dziedzinie politycznej zaś „prowadzenie akcji w pierwszej linii antywojennej i antyfaszystowskiej”. Tymczasem ogólna kondycja partii była bardzo zła, a organizacja warszawska KPP znalazła się w całkowitej rozsypce[44].

Na około 600 członków komitetów dzielnicowych (bez Pragi i Mokotowa, gdyż dane stamtąd nie są znane) – według dokumentów KPP, a więc niewolnych od przekłamań – tylko około 240 poparło lewe skrzydło partii[45]. Dla lewicy partyjnej dzielnicą najtrudniejszą do opanowania była Wola. Znaleziono jednak wyjście z tej sytuacji – wobec niepodporządkowania się zarządzeniom KC, wolski KD został przez KC rozwiązany. Stworzono nowy KD, w którego skład weszło siedmiu robotników, zwolenników lewego skrzydła. W wyniku tego zaczęły powstawać grupy opozycyjne, np. „mirkowców”, „wahlowców”, jednak największą i najdłużej działającą była tzw. grupa „Pietrka”. Domagały się one m.in. powrotu do leninowskich zasad rządzenia partią[46].

Przywódcą grupy „mirkowców” był aktywista KW KPP A. Tykow ps. „Mirek”. Grupa istniała do 1933 r. i liczyła około 130 osób[47]. Wiadomo, że w 1933 r. Tykow wraz drugim aktywistą, przedstawicielem KC Międzynarodowej Organizacji Pomocy Rewolucjonistom, ps. „Maderta”, odbyli naradę z częścią aktywu KW KPP i przedłożyli rezolucję sprzeciwiającą się lewicy partyjnej. Lewe skrzydło KW KPP zarzuciło grupie „mirkowców”, że tworzą ją ludzie, którzy reprezentują „pewną odmianę trockizmu”. W sierpniu 1933 r. „mirkowcom” udało się opanować swymi wpływami warszawską MOPR. Skutkiem było skreślenie Tykowa i jego zwolenników z list członków KPP.

W dokumentacji archiwalnej znajdują się tylko enigmatyczne wzmianki o działalności drugiej grupy, tzw. wahlowców. Wiadomo, że „wahlowcy” to czynna na Woli ekspozytura grupy „Pod Prąd” z Andrzejem Stawarem i Romanem Jabłonowskim.

Najprężniej działała grupa „Pietrka”. Przywódcą jej był Piotr Mauer, robotnik przemysłu metalowego, początkowo na Woli, potem na Powiślu w zakładzie Citroëna. Był on członkiem KW KPP. W 1928 r. w grupie 15 robotników aktywistów został skierowany na pierwszy kurs Wojskowej Szkoły Politycznej zorganizowany w Leningradzie przez KC KPP[48]. Z dokumentów wynika, że wspomniana grupa posuwała się do aktów terrorystycznych. Wiadomo, że granaty rzucone na tory na rogu ulic Czerniakowskiej i Rozbrat w listopadzie 1931 r., w trakcie strajku tramwajarzy, to sprawa grupy „Pietrka”. Wiadomo też, że jesienią 1930 r. toczyła się w komórkach gorąca dyskusja na temat wpływów „Pietrka”, który był popularny wśród budowlańców na Woli i Powiślu. Ostatecznie w 1930 r. „Pietrek” wraz ze swoimi zwolennikami, których liczba wzrosła do prawie 300, zostali usunięci z partii. W 1932 r. ponownie zostali przyjęci w jej szeregi, lecz nie zaniechali krytyki władz KPP[49].

W latach 1932–1935 istniała też w Warszawie grupa opozycyjna działająca w ramach KC KPP, której przewodniczył sekretarz Centralnego Biura Żydowskiego KPP Abe Pelug[50].

Również w komitetach dzielnicowych: Jerozolima, Powiśle, Powązki, Bródno-Pelcowizna i Muranów większym poparciem wśród działaczy cieszyło się prawe skrzydło KPP. Na Muranowie na 104 członków Komitetu Dzielnicowego podczas głosowania za zawieszonym KW opowiedziało się aż 60, 30 było za nowo powołanym KW, a 14 wstrzymało się od głosu[51]. Podobna sytuacja była w KD Jerozolima. Komitet ten funkcjonował i nie dał się rozwiązać na zwołanej niezgodnie z przyjętymi zasadami konferencji. Zwolennicy zawieszonego KW wystąpili z KD Jerozolima i utworzyli rozłamowy KD. Po tym wydarzeniu KD Jerozolima uzupełnił swój skład przez dokooptowanie nowych członków kół, niedoświadczonych w pracy partyjnej. Następnie nowo powołany KD Jerozolima przeprowadził w kołach dyskusje, by zmarginalizować rozłamowy KD. Na Powiślu KD rozpadł się i stworzono w jego miejsce nowy. Na Powązkach, Bródnie-Pelcowiźnie i Muranowie prowadzono akcję propagandową, organizowano różnego rodzaju dyskusje i spotkania, podczas których nakłaniano członków do poparcia nowo powołanego KW[52].

Komitet Centralny KPP próbował odtworzyć pogrążoną we wzajemnych walkach strukturę warszawską. 13 stycznia 1929 r. odbyła się konferencja opanowanego przez lewe skrzydło KW KPP z udziałem towarzyszy z KC i z PPS-Lewicy. Była to swego rodzaju mobilizacja sił do walki z prawym skrzydłem partii. Podczas konferencji lewica partyjna uznała, że organizacja byłych „większościowców”, czyli prawicy, jest o wiele skuteczniejsza w walce frakcyjnej. Lewica partyjna postanowiła więc zwrócić na ten fakt uwagę Politbiura oraz Kominternu i poprosić o większą kontrolę prac komitetów partyjnych, w których większość ma prawe skrzydło. Na konferencji postanowiono też posługiwać się metodami dwuznacznymi w rozumieniu etycznym, np. zbieraniem dowodów na to, że to prawicowe skrzydło dąży do rozbicia partii, do przedstawienia na Plenum KC[53]. W praktyce skutkowało to donosicielstwem.

Triumf „mniejszościowców”

Kiedy Bucharin w kwietniu 1929 r. został odsunięty od pracy w Międzynarodówce Komunistycznej za „odchylenie prawicowe”, walka frakcyjna w KPP zakończyła się na czerwcowym plenum KC ostatecznym zwycięstwem tzw. mniejszości[54]. W składzie KC nastąpiły zmiany. W wyniku walk frakcyjnych doszło do powołania prowizorium KC KPP. Obradujące w lipcu X Plenum Komitetu Wykonawczego MK wymieniło KPP wśród tych partii, w których odbywa się „oczyszczanie z oportunistów, a do kierownictwa wprowadza się nowe siły”[55]. Po 1929 r. stało się wręcz normą, że skład osobowy KC KPP musiał się cieszyć zaufaniem MK i osobiście Stalina. Oznaczało to ingerowanie MK oraz WKP(b) w obsadę władz KPP. Od tego momentu postępowała szybka stalinizacja partii[56].

VI Kongres MK w 1928 r. uchwalił ramowy program działania dla całej Międzynarodówki. W związku z tym KC KPP powołał Komisję Programową, która w 1930 r. przedstawiła projekt programu partii. Odrzucał on m.in. postulowane przez poprzednie kierownictwo tzw. dwuetapowe przeprowadzenie rewolucji w Polsce, rozwijał natomiast strategię jednolitej rewolucji proletariackiej. VI Zjazd KPP, który obradował w październiku 1932 r. w pobliżu Mohylewa na Białorusi, sprecyzował ideę wysuwania maksymalnych zadań i zaostrzenia konfliktów, potępił koncepcję „sojuszy i bloków” z innymi partiami jako przejaw „trockizmu”. Głosił, że „w stosunku do Górnego Śląska i do Pomorskiego Korytarza zwycięski proletariat polski przekreślił orzeczenia imperialistycznych traktatów i zapewni ludności tych ziem prawo samookreślenia aż do oderwania od Polski. W stosunku do Gdańska KPP zwalcza narzucone mu jarzmo Polski i Ligii Narodów, zwalcza aneksjonistyczną politykę imperializmu polskiego i uznaje prawo ludności gdańskiej, siłą oderwanej od Niemiec, do ponownego złączenia się z Niemcami”[57]. Przywódcy KPP nastawiali się na szybkie zaostrzenie sytuacji w kraju i przeprowadzenie rewolucji, w wyniku której zamierzali przekształcić Polskę w republikę radziecką[58].

Sygnałem dla lewego skrzydła był list Stalina do redakcji pisma „Proletarskaja riewolucyja” pt. O pewnych zagadnieniach historii bolszewizmu, w którym powiązał on poglądy Róży Luksemburg z trockizmem i skrytykował „półrewizjonistów”, „półmieńszewików”, uznając ich za „czołowy oddział kontrrewolucjnej burżuazji” (co ideologicznie wiązało się z ciążącym na KPP oskarżeniem, że jest „polską filią opozycji trockistowskiej”)[59]. List ten stał się bodźcem do rozwijania pod sztandarem krytyki „luksemburgizmu” kampanii przeciwko spuściźnie polskiego ruchu rewolucyjnego. Dawał też ideologiczne uzasadnienie podtrzymania waśni i zwiększenia nacisku na „prawicowców” w KPP.

Po formalnym przejęciu władzy w KPP lewe skrzydło posługiwało się retoryką odpowiednią do walki z przeciwnikami politycznymi. Zaczęto używać ukutego przez lewicę terminu „socjalfaszyzm”[60]. Jednocześnie zalecano, by czuwać i reagować na każdy symptom „odchylenia prawicowego”[61]. Metodą konsolidacji szeregów partyjnych i wzajemnej kontroli było szukanie wroga wewnętrznego, który występował pod różnymi nazwami: oportunistów, trockistów itd. Każdy, kto nie zgadzał się z KW, natychmiast był posądzany o „odchylenie prawicowe”[62]. Wczesną wiosną 1929 r. oskarżono zwolenników prawego skrzydła KPP, że współpracują z Policją Państwową, co stało się pretekstem do wymiany kadr w dzielnicach, np. w KD Mokotów[63].

Już w maju 1929 r. informator PP w sprawozdaniu złożonym w Komisariacie Rządu m.st. Warszawy powiadamiał polską administrację, że w organizacji warszawskiej KPP nastąpiła wymiana kadr. Twierdził, że cała dotychczasowa Egzekutywa Komitetu Warszawskiego (m.in. Adam Leśkiewicz ps. „Leszek”, Stefan Purman ps. „Zbigniew”) została odwołana ze swych stanowisk. Członkowie egzekutywy zostali pozbawieni możliwości udziału w pracach i łączności z innymi instancjami. Sprawa skompletowania Komitetu Warszawskiego miała być załatwiona przez Sekretariat KC KPP, miał się on składać z byłych „mniejszościowców”.

Mimo wspomnianych wyżej zabiegów, organizacji partyjnej w Warszawie trudno było uspokoić najniższe szczeble partyjne. Ze sprawozdań wynika, że w 1930 r. „grupa niepoprawnych prawicowców w Warszawie przypuściła atak na kierownictwo Międzynarodówki, partii i autorytet KC”[64]. W związku z tym „KW wzywa KD, komórki i wydziały do wytężenia wszystkich sił – na front fabryczny, do zwalczania wszelkich objawów zgnilizny, plotkarstwa i nieróbstwa, do wzmocnienia dyscypliny partyjnej”[65]. Jesienią 1930 r. w Warszawie grupa komunistów, dążąc do „utworzenia prawdziwie leninowskiej partii”, przeprowadziła wybory do tymczasowego komitetu miejskiego. Zdaniem członków tej grupy „partyjniakom-robotnikom zamyka się usta, [...] bez starych wodzów: Warskiego, Koszutskiej, Bartoszewicza [Stefana Królikowskiego] – założycieli partii – nie przezwyciężymy oportunizmu; funka [funkcjonariusza] nic nie dotyczy, dziś jest tu, jutro tam, trzeba, by warszawscy partyjniacy spośród robotników sami wzięli się do dzieła i uratowali partię od zguby”[66].

Komitet Warszawski KPP przystąpił do radykalnego zwalczania nadal działającej na Woli i mającej swoje wpływy również w innych dzielnicach grupy „Pietrka”, która rozwinęła się w 1930 r. Miała wówczas trzyosobowe kierownictwo w składzie: Piotr Mauer „Pietrek”, Jan Szymczak i ps. „Lisek” z KZM[67]. Nasilenie walk z grupą „Pietrka” przypadło na V Zjazd KPP w lipcu 1930 r. Grupa występowała z hasłami powrotu Warskiego i Bartoszewicza do kierownictwa partii. Próbowała zdobyć wpływy w związkach zawodowych, prowadziła żywą agitację[68]. W sprawozdaniu z grudnia 1930 r. znalazły się informacje o walce z grupą „Pietrka”: „Walka ta w dużej mierze przyniosła nam już zwycięstwo, aczkolwiek grupa »Pietrka« nie jest jeszcze ostatecznie powalona. KC i KW poruszyły całą partię. Szereg komórek przyjęło rezolucje przeciwko »Pietrkowi«. Odwołaliśmy 3 komórki budowlane na Miasteczku Powązki”[69]. „Pietrek” mimo tego cieszył się sporym poparciem wśród członków większości komitetów dzielnicowych. Mówili o nim: „»Pietrek« to wyrobiony chłop, nie trzeba zamykać mu ust”[70].

Jeszcze jesienią 1934 r. odbijały się echem walki frakcyjne w Warszawie. Głośna była zwłaszcza sprawa tzw. listu dziesięciu działaczy KW KPP skierowanego do KC, krytykującego KW[71]. Wrzawa, która wybuchła po upublicznieniu listu, ogarnęła całą organizację warszawską KPP. Komitet Warszawski oskarżał autorów listu, że ich propozycje organizacyjne zmierzają do przekształcenia partii w konglomerat grup o sprzecznych poglądach[72]. Pisał, że „tworzona przez autorów grupa nie posiada żadnych zasad, poza splotem błędów prawicowo-lewicowych. Jest ona zlepkiem ludzi o różnych poglądach, ludzi, których część już od lat stoi poza partią, ludzi oderwanych od codziennego życia partyjnego. Jesteśmy przeświadczeni, że ci członkowie partii, których niezadowolenie z braków organizacyjnych zostało wykorzystane przez antypartyjnych demagogów, szybko zrewidują swój błąd. Żądamy od tych członków KPP, którzy memoriał podpisali: 1) zerwać natychmiast z grupą i odgrodzić się od stojących poza partią frakcjonistów; 2) poddać swój memoriał otwartej samokrytyce zgodnie z linią partii; 3) zaprzestać wszelkiej roboty frakcyjnej; 4) w powyższym duchu złożyć poszczególne oświadczenia na ręce Komitetu Warszawskiego”[73]. Autorzy listu odpowiadali na te zarzuty: „nie jesteśmy frakcją, lecz luźnym, przejściowym ugrupowaniem”, które „nie łamie dyscypliny partyjnej”[74]. Ostatecznie inicjatorzy listu zostali wykluczeni z partii.

Nie wiadomo, ilu dokładnie członków warszawska organizacja partyjna straciła w toku walk frakcyjnych[75]. Do sierpnia 1932 r. wyrzucono 84 członków z partii i 170 z KZM/KZMP[76]. Jeżeli dane te odniesie się do ogólnej liczby kilkuset członków warszawskiej struktury KPP, to straty wydają się bardzo poważne.

Podsumowanie

Walki frakcyjne przyczyniły się do tego, że przez prawie całe lata dwudzieste partia była zamknięta na inne środowiska, prawie hermetyczna. Czyniło to z niej organizację niemającą żadnego wpływu na rzeczywistość[77]. Kondycję KPP doskonale oddają słowa zawarte w liście PPS skierowanym 25 czerwca 1934 r. do KW KPP: „Jest on próbą ratowania pozorów istnienia politycznego KPP w Warszawie i krokiem mającym na celu wstrzymanie rosnącego w KPP buntu resztek robotników przeciwko zarządzeniom nieodpowiedzialnego kierownictwa i także przeszkadzaniem w tworzącej się w praktyce jedności klasowej proletariatu”[78].

Konsekwencją walk frakcyjnych, a także wzmożonych na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych akcji policji, były wytyczne V Plenum KC KPP dotyczące zachowania ścisłej konspiracji. Ograniczały one w pewien sposób działalność komunistów w Warszawie, nakładały bowiem na KW obowiązek przystosowania się również do warunków wzmożonego terroru. W konsekwencji KW wprowadził zakaz urządzania posiedzeń w licznym gronie i nakazał sekretarzom komitetów dzielnicowych spotykanie się tylko z egzekutywą komitetów oraz ograniczenie zwoływania posiedzeń[79].

Warto zadać pytanie, czy gdyby KPP była partią jednolitą, spójną, unikała walk wewnętrznych i skupiła się na konstruktywnej działalności partyjnej, mogłaby mieć wpływ na bieżącą politykę. Wydaje się to wątpliwe, chociażby ze względu na głoszony przez komunistów program, niedostosowany do polskich realiów i mentalności Polaków. Z pewnością jednak walki frakcyjne zaważyły na kondycji KPP w drugiej połowie lat dwudziestych. Po częściowym ich wygaszeniu, w latach trzydziestych można zaobserwować znaczny wzrost liczby członków ugrupowania. W 1921 r. KW KPRP liczył 600 członków, w 1927 r. stan ten utrzymywał się na tym samym poziomie (około 630 członków). Trzeba zaznaczyć, że był to dopiero początek walk frakcyjnych, których apogeum nastąpiło w 1928 r.

Na początku lat trzydziestych obserwujemy już powolną tendencję zwyżkową. W 1937 r. KW osiągnął stan ponad 1200 członków[80]. Należy podkreślić, że i taka liczba członków nie gwarantowała partii wpływu na bieżącą politykę państwa. Wydaje się, że to znikome znaczenie partii komunistycznej w Polsce i ogólna sytuacja w państwie przyczyniły się do zmiany polityki MK w połowie lat trzydziestych i zmusiły Leńskiego do zmiany stanowiska i powolnego powrotu do linii Warskiego i Kostrzewy[81].

Walki wewnątrz KW KPP nie tylko decydowały o kondycji partii w okresie międzywojennym, ale miały również poważny wpływ na późniejsze postawy i zachowania działaczy komunistycznych. Walki wewnątrzpartyjne to zjawisko nieodosobnione w życiu politycznym. Partia komunistyczna o charakterze fundamentalistycznym, o sprecyzowanej ideologii, była szczególnie narażona na tego rodzaju „zgrzyty”. Podawanie w wątpliwość jakiegokolwiek elementu jej programu lub formy funkcjonowania było piętnowane, a osoby o nieco odmiennych poglądach traktowano jako odszczepieńców. Dodatkowo KPP działała w konspiracji, czyli w dość specyficznych warunkach. Z tej przyczyny partia miała podwójne oblicze – na zewnątrz zachowywała pozory zwartej wspólnoty, ale wewnątrz była podzielona, szarpana różnego rodzaju konfliktami i osobistymi ambicjami działaczy. Konflikty prowadziły do bezwzględnej walki, która odcisnęła piętno na działaczach KPP.

Ukształtowany w takich okolicznościach przedwojenny komunista przekładał znane sobie wzorce zachowań na nową sytuację polityczną – warunki PRL. Zmieniło się w gruncie rzeczy tylko nazewnictwo: walki „większościowców” z „mniejszościowcami” zastąpiła walka między zwolennikami Bieruta i Gomułki, a następnie „puławian” i „natolińczyków”, „partyzantów” i „komandosów”. Z perspektywy lat można stwierdzić, że walki wewnętrzne były wpisane w historię całego ruchu komunistycznego i miały istotny wpływ na postawy elit komunistycznych.

Bibliografia

ŹRÓDŁA

Źródła archiwalne

Archiwum Akt Nowych

Komunistyczna Partia Polski

Źródła drukowane

IV Konferencja KPP (24 XI – 23 XII 1925). Protokoły, obrady i uchwały, cz. 1, red. H. Gruda, A. Tymieniecka, A. Umińska, Warszawa 1972.

Protokół II Zjazdu Komunistycznej Partii Robotniczej Polski (1923 r.), cz. 1, „Z Pola Walki” 1958, nr 3.

Wspomnienia, pamiętniki

Kowalewski J., Droga powrotna, Londyn 1974.

Wat A., Mój wiek. Pamiętnik mówiony, cz. 1, Warszawa 1990.

OPRACOWANIA

Ajnenkiel A., Od rządów ludowych do przewrotu majowego. Zarys dziejów politycznych Polski 1918–1926, Warszawa 1978.

Ajnenkiel A., Polska po przewrocie majowym. Zarys dziejów politycznych Polski 1926–1939, Warszawa 1980.

Cimek H., Koncepcje i problemy sojuszu robotniczo-chłopskiego w ruchu rewolucyjnym w Polsce (1928–1939), Warszawa 1980.

Cimek H., Mniejszości narodowe w ruchu rewolucyjnym w II Rzeczypospolitej, Rzeszów 2011.

Cimek H., Stanowisko komunistów w kwestii sojuszu robotniczo-chłopskiego w II Rzeczpospolitej, Warszawa 1983.

Czubiński A., Komunistyczna Partia Polski (1918–1938). Zarys historii, Warszawa 1988.

Davies N., Orzeł biały, czerwona gwiazda. Wojna polsko-bolszewicka 1919–1920, Warszawa 1988.

Firsow F., Jażborowska I., Międzynarodówka Komunistyczna a Komunistyczna Partia Polski [w:] Tragedia Komunistycznej Partii Polski, red. J. Maciszewski, Warszawa 1989.

Holzer J., Komunizm w Europie. Dzieje ruchu i systemu władzy, Warszawa 2000.

Jażborowska I.S., Bucharin N.I., Polskoje raboczeje dwiżenije w borbie za socjalizm, Moskwa 1986.

Kolebacz B., Komunistyczna Partia Polski 1923–1929. Problemy ideologiczne, Warszawa 1984.

Kormanowa Ż., Ruch komunistyczny w Warszawie (1918–1939) [w:] Warszawa w polskim ruchu robotniczym, Warszawa 1976.

Kormanowa Ż., Wolska klasa robotnicza i ruch robotniczy na Woli [w:] Dzieje Woli, Warszawa 1974.

Kowalski J., Rozwój ideologiczny KPRP (1918–1923), „Z Pola Walki” 1958, nr 4.

Kowalski J., Rozwój sytuacji wewnętrznej w KPP po przewrocie majowym 1926 r. (o sporze między „większością” a „mniejszością”), „Z Pola Walki” 1963, nr 4.

Ławnik J., Zwalczanie ruchu robotniczego w Warszawie (1918–1939) [w:] Warszawa w polskim ruchu robotniczym, Warszawa 1976.

Świetlikowa F., Liczebność okręgowych organizacji KPP, „Z Pola Walki” 1970, nr 2.

Trembicka K., Między utopią a rzeczywistością. Myśl polityczna Komunistycznej Partii Polski (1918––1938), Lublin 2007.

The influence of the factional fighting in the Communist Party of Poland on the Party organisation in Warsaw

The article deals with the scission within the Communist Party of Poland in 1920s. The problem of the factional fights in the Polish, as well as the worldwide, communistic movement became present in the historiography on the Polish People’s Republic only after 1956. The discussions which were at that time undertaken by the Party’s historians on this subject resulted in scholarly articles and monographs. They concerned mainly the ideological differences between the two wings of the CPP, which were fighting against each other. In the article the questions on ideological nature are treated as the background for the factional fights at the level of the Warsaw Committee (WK) of the CPP. Considering the fact that the WK often consisted of the members of the Central Committee, the problem also concerned the highest level of the communist elites of that time. I draw attention to the way in which the factional fighting appeared in practice in the Warsaw structure of the CPP, what methods were used by the representatives of both warring factions of the Party and whether people from the lowest levels, the so-called members and activists, were aware that they became only the entity in power struggles occurring at the highest levels of the communist authorities and what the result of these fights was. I am also trying to indicate the impact of these struggles on the attitudes of the communist elites in the post-war reality of the Polish People’s Republic. The factional struggles in the interwar period exacted a toll not only on the attitudes of some of the activists, but they also somehow corresponded with the traditional functioning of the so-called labour movement.

Ołeksandr Zajcew

Ukraiński Uniwersytet Katolicki we Lwowie

Podziały frakcyjne w Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy

Historia podziałów frakcyjnych w Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy, jako przykład walki między nurtem narodowo-komunistycznym a tendencjami centralistycznymi w ruchu komunistycznym, jest bardzo interesującym tematem dla badaczy. Kwestie dotyczące wewnętrznych walk w partii w latach dwudziestych XX w. zostały opracowane i przedstawione w radzieckiej i polskiej (okresu PRL) literaturze fachowej, ogólnie rzecz biorąc, nieźle, aczkolwiek tendencyjnie[1].

Do dzisiaj najdokładniejszą analizę problemu znajdziemy w opublikowanej w 1976 r. monografii Janusza Radziejowskiego, przetłumaczonej też na język angielski[2]. Po 1989 r. jednak zainteresowanie tym tematem prawie całkowicie wygasło. W niniejszym artykule chciałbym znów zwrócić na niego uwagę, ponieważ historia ruchu komunistycznego wymaga obecnie ponownego zbadania – po przyjęciu nowych kryteriów.

Już na etapie tworzenia Komunistycznej Partii Galicji Wschodniej, która powstała w latach 1919–1920 z grup lewicowych różnych narodowości, założono istnienie ugrupowań frakcyjnych. Trzon kierowniczy partii w pierwszych latach jej istnienia wywodził się z lewego skrzydła ukraińskiego ruchu narodowego. Wielu przyszłych członków KPGW-KPZU w latach 1918–1919 walczyło przeciwko Polsce w szeregach Ukraińskiej Armii Halickiej, broniąc Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej. Formalne utworzenie KPGW w lutym 1919 r. zainspirowali nie bolszewicy, lecz ukraińscy lewicowi eserowcy-borotbiści (późniejsza Ukraińska Partia Komunistyczna – borotbistów), którzy starali się połączyć komunizm z ukraińskim dążeniem do niepodległości. Słuszne wydaje się przypuszczenie Janusza Radziejowskiego, że „komunizm w wydaniu »borotbistycznym«, a więc »czysto ukraińskim«, jeszcze niedawno chłopski (eserowski), na początkowym etapie był bliższy mentalności galicyjskich Ukraińców o lewicowych poglądach”[3].

Przywódcy partii stojący na jej czele do 1928 r. – Osyp Kriłyk „Wasylkow”, Roman Kuźma „Turiański” i inni – pochodzili z galicyjskiej Międzynarodowej Socjaldemokracji Rewolucyjnej, która mimo przywiązania do ideałów rewolucji bolszewickiej sympatyzowała z Ukraińską Centralną Radą i potępiała marsz bolszewików na Kijów w 1918 r. W 1924 r. do partii wstąpiła znaczna część członków zdelegalizowanej wówczas Ukraińskiej Partii Socjaldemokratycznej, która opierała się na silnych tradycjach narodowo-patriotycznych[4].

Drugim źródłem zasilającym formującą się partię byli przedstawiciele lewicowego nurtu w żydowskim ruchu robotniczym Galicji Wschodniej. Swój udział w stworzeniu KPGW mieli także członkowie Żydowskiej Parti Socjaldemokratycznej i Poalej Syjon (Robotnicy Syjonu). Z tych kół pochodzili przyszli działacze KPZU: Mojżesz Mandel, Natan Szapiro „Suchy”, Leon Pasternak i inni[5].

Trzecim źródłem była polska lewica rewolucyjna, która w grudniu 1918 r. utworzyła Komunistyczną Partię Robotniczą Polski. Jej wysłannicy (m.in. Czesława Grosserowa, Kazimierz Cichowski i Stanisław Królikowski) zjawili się w Galicji Wschodniej zaraz po jej opanowaniu przez wojska polskie i utworzyli, przeważnie w miastach, swoje organizacje, nawiązali kontakty z galicyjskimi komunistami.

Wrogie nastawienie do „burżuazyjnego” państwa polskiego było cechą wspólną komunistów ukraińskich, polskich i żydowskich, ale na początku lat dwudziestych istniały w tej kwestii różnice między KPRP a ukraińską częścią KPGW. Komuniści ukraińscy uważali państwo polskie za wroga nie tylko dlatego, że było ono burżuazyjne, ale przede wszystkim dlatego, że było w ich oczach okupantem. Większość Ukraińców nie chciała uznać aneksji Galicji Wschodniej przez Polskę, dlatego ukraińscy komuniści bez entuzjazmu przyjęli podpisane pod koniec 1920 r. porozumienie między Komitetem Centralnym KPRP a Komunistyczną Partią (bolszewików) Ukrainy, zgodnie z którym KPGW, do tej pory podporządkowana KC KP(b)U i mająca własne przedstawicielstwo w Międzynarodówce Komunistycznej, stawała się integralną częścią KPRP[6]. Niektórzy komuniści galicyjscy ocenili to jako de facto uznanie przyłączenia Galicji Wschodniej do Polski, z czym nie chcieli się zgodzić.

To wszystko doprowadziło do pierwszego rozłamu wśród komunistów galicyjskich w styczniu 1921 r., gdy nowo utworzony KC KPGW rozpadł się na zwolenników połączenia z KPRP – tzw. kapeerpowców (Nestor Chomyn i Leon Pasternak) – i na obrońców niezależności KPGW – tzw. rozłamowców (Osyp Kriłyk „Wasylkow” i Sydir Senyk „Syrel”). Do maja 1923 r. w Galicji Wschodniej istniały dwa komunistyczne centra: „kapeerpowcy”, zjednoczeni wokół Komitetu Wykonawczego KPGW z polskimi komunistami Czesławą Groserową i Kazimierzem Cichowskim na czele, i „rozłamowcy”, zwani też wasylkowcami, zgrupowani wokół KC KPGW pod przewodnictwem „Wasylkowa” i „Syrela”. Szeregi oficjalnej KPGW („kapeerpowców”) zasilali robotnicy miejscy, przeważnie Polacy i Żydzi. Opozycyjna wobec niej część KPGW była bardziej związana z ukraińską wsią, gdzie przetrwały nastroje powstańcze, a także z lewicową radykalną inteligencją ukraińską.

Różnice w strukturze społecznej i narodowej tych dwóch frakcji spowodowały obranie przez nie różnych taktyk. „Kapeerpowcy” chcieli doprowadzić do wybuchu rewolucji proletariackiej w Polsce i wysuwali hasło „Polska Republika Rad w ścisłym związku z Radziecką Rosją i Ukrainą”. Wszyscy oni byli zwolennikami istnienia jednej partii komunistycznej na terytorium Polski. Ówczesne władze KPRP problem granic i kwestię narodową uważały za mało istotne ze względu na perspektywę światowej rewolucji socjalistycznej. „Rozłamowcy” liczyli na przeprowadzenie powstania zbrojnego w Galicji z pomocą Armii Czerwonej, które miałoby zakończyć się przyłączeniem regionu do Ukrainy Radzieckiej[7]. Jednocześnie nawoływali do rewolucji proletariackiej w Polsce, głosząc hasła: „Niech żyje Polska Radziecka! Niech żyje Galicja Radziecka! Niech żyje Ukraina Radziecka! Zjednoczenie Galicji Radzieckiej z Ukrainą Radziecką!”[8]. Największą wagę miało dla nich ostatnie hasło. „Rozłamowcy” najpierw proponowali zachować KPGW jako samodzielną sekcję Kominternu, potem zgodzili się na włączenie do KPRP, ale domagali się dla swojej partii szerokiej autonomii.

Rozłam KPGW odbił się także na stosunku jej dwóch frakcji do wyborów parlamentarnych w 1922 r. „Kapeerpowcy” postanowili wziąć udział w wyborach razem z całą KPRP pod szyldem Związku Proletariatu Miast i Wsi, „rozłamowcy” – zbojkotować wybory, solidaryzując się w ten sposób z innymi partiami ukraińskimi i rządem Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej na uchodźstwie. Motywy swojej decyzji „rozłamowcy” przedstawili w memorandum do Komitetu Wykonawczego Kominternu z 5 września 1922 r. Argumenty były następujące:

1) ukraińskie masy bojkotują wybory, dlatego KPGW, jeśli chce mieć na nie wpływ, powinna bojkotować wybory razem z nimi;

2) bojkot wyborów sprawi, że na arenie międzynarodowej wciąż będzie obecna kwestia nieokreślonego statusu prawnego Galicji Wschodniej, co zagraża polskiej państwowości, a to z kolei jest zgodne z celami komunistów;

3) wybory bojkotują wszystkie najważniejsze partie w Galicji, a KPGW nie może się im sprzeciwić, ponieważ ryzykuje utratą wpływu na społeczeństwo[9].

Na posiedzeniu Zagranicznego Biura Pomocy KPGW w Pradze 7–10 września Roman Rozdolski (Prokopowicz), mówiąc o motywach skłaniających galicyjskich komunistów do niebrania udziału w wyborach, wyjaśnił: „[Należy do nich] stanowisko polskich towarzyszy, którzy w swojej odezwie do Związku Proletariatu Miast i Wsi w sposób ogólnikowy mówią o aneksji, którą Polacy narzucają ludności ukraińskiej w Galicji. To stanowisko jest bardzo niewłaściwe i dlatego nie powinniśmy brać udziału w wyborach”[10].

Udział „kapeerpowców” w wyborach zakończył się niepowodzeniem: na komunistyczny Związek Proletariatu Miast i Wsi w Galicji Wschodniej głosowało tylko 1506 wyborców[11].

Dopiero wiosną 1923 r. „rozłamowcy” i „kapeerpowcy” zgodzili się ostatecznie wypełnić żądanie KW KM dotyczące zjednoczenia tych dwóch frakcji, co nastąpiło podczas IV Konferencji KPGW pod koniec maja 1923 r.[12] W tym czasie polscy komuniści częściowo zrewidowali swoją politykę w kwestii narodowej, a Ukraińcy zrezygnowali z mrzonek o powstaniu. W tym samym roku KPGW rozszerzyła swoją działalność na Wołyń, Polesie, Chełmszczyznę i Podlasie i zmieniła nazwę na Komunistyczną Partię Zachodniej Ukrainy. Ostatnie różnice stanowisk zostały przezwyciężone na II Zjeździe KPRP (wrzesień–październik 1923 r.), który uznał szeroką autonomię KPZU w ramach jednej partii. W najbardziej zasadniczej sprawie zjazd zgodził się ze stanowiskiem ukraińskich delegatów: ogłosił prawo Ukraińców i Białorusinów do samostanowienia i założył, że w praktyce będzie to oznaczało przyłączenie do odpowiednich republik radzieckich.

Podjęcie takiej decyzji nie było łatwe, gdyż polscy komuniści zdawali sobie sprawę, że opowiedzenie się za prawem do odłączenia części państwa polskiego może zrazić do partii wielu jej potencjalnych zwolenników. Timothy Snyder słusznie zauważył: „W Polsce wybór komunizmu oznaczał natychmiastowy podział Polski i przyłączenie Kresów Wschodnich do Związku Radzieckiego. Od komunistów francuskich nikt nie wymagał oddania Alzacji i Lotaryngii, a od amerykańskich – zwrotu Meksykowi Kalifornii i Południowego Zachodu”[13]. Niemniej partia zdecydowała się na taki krok, gdyż uważała, że należy wychowywać społeczeństwo polskie w duchu prawdziwego internacjonalizmu. Partia komunistyczna była więc jedyną polską siłą polityczną, która uznawała prawo odłączenia się Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi.

Jednak i po tej deklaracji konflikty nie ustały. Stanowisko KPGW (od 1923 r. KPZU) wobec idei zjednoczenia Zachodniej Ukrainy z Ukrainą radziecką nie zawsze znajdowało zrozumienie nie tylko wśród kierownictwa KPRP (potem KPP), lecz także wśród działaczy Kominternu, a nawet Rosyjskiej Partii Komunistycznej (bolszewików). W 1925 r. doszło do pewnego zbliżenia dyplomatycznego Polski i ZSRR, dlatego radzieckie kierownictwo nie chciało komplikować stosunków polsko-radzieckich poprzez poparcie separatyzmu. W październiku 1925 r. Biuro Polityczne KC RKP(b) doszło do wniosku, że idea przyłączenia Zachodniej Ukrainy do USRR jest błędem.

Na II Zjeździe KPZU (październik–listopad 1925 r.). przewodniczący Komitetu Wykonawczego Kominternu Grigorij Zinowjew zaproponował wycofanie wspomnianego hasła, które według niego głoszone było z nadzieją na wywołanie wojny między ZSRR i Polską, a przeczyło idei dążenia ZSRR do pokoju. Zamiast tego proponował, aby przyjąć inne idee, które na szeroką skalę jednoczyłyby rewolucyjny potencjał mas Zachodniej Ukrainy i polskiego proletariatu, np. wyrażone hasłami: „Radziecka Polska”, „Polska robotników i chłopów” lub „Rząd robotniczo-chłopski”.

Ukraińscy delegaci twardo bronili jednak swego stanowiska. Postanowili jeszcze raz apelować do kierownictwa RKP(b), które tym razem poparło stanowisko zachodnioukraińskich komunistów. Prawdopodobnie na tę decyzję miała wpływ walka między Zinowjewem i Stalinem, która właśnie w tym czasie osiągnęła apogeum. Dla Stalina była to jeszcze jedna okazja do wytknięcia błędów Zinowjewowi w kierowaniu Kominternem. Po ostrej dyskusji zjazd przyjął rezolucję, w której podkreślano, że wyzwolenie narodowe możliwe jest tylko po zwycięstwie rewolucji socjalistycznej w Polsce, że realizacja prawa narodu do samookreślenia w danej konkretnej sytuacji oznaczać będzie przyłączenie Zachodniej Ukrainy do USRR i że partia powinna skierować masy do obalenia władzy polskiej burżuazji i utworzenia w Polsce rządu robotniczo-chłopskiego[14].

Był to kolejny sukces dawnych „rozłamowców” z „Wasylkowem” i „Turianskim” na czele, którzy zajęli kierownicze stanowiska w KPZU. Główne wysiłki skierowali oni na opanowanie lewego skrzydła ukraińskiego ruchu narodowego i walkę z ukraińskim „drobnomieszczańskim” (drobnoburżuazyjnym) nacjonalizmem.

Na początku poglądy kierownictwa KPGW-KPZU dotyczące perspektywy pokonania ukraińskiego nacjonalizmu były bardzo optymistyczne. Świadczy o tym m.in. artykuł wstępny opatrzony wymownym tytułem Śmierć nacjonalizmu, opublikowany w dzienniku „Nowa Kultura” w 1923 r. Sądząc po zbieżności jego głównych tez z ideami, które pojawiły się wkrótce w tekstach „Wasylkowa”[15], można uznać, że autorem artykułu prawdopodobnie był właśnie on. Opierając się na teorii marksistowskiej, starał się udowodnić, że ukraiński nacjonalizm nie ma perspektyw. Przytaczał następujące argumenty: każda ideologia polityczna, aby miała szanse na istnienie, musi być wyrazicielką interesów ekonomicznych przodującej klasy społecznej, której interesy odpowiadają postępowym tendencjom rozwoju społecznego.

Niczego podobnego nie proponowała ideologia nacjonalistyczna drobnej ukraińskiej burżuazji („drobnomieszczaństwa”), głosząca hasło utworzenia niepodległego państwa ukraińskiego. Ze względu na to, że Ukraina wraz ze Wschodnią Galicją była półkolonią kapitału zachodnioeuropejskiego, nie uformowała się tu „rodzima” ukraińska burżu-azja – jedyna klasa, która mogłaby być zainteresowana utworzeniem państwa narodowego na zasadach kapitalistycznych. Nie będąc rzecznikiem interesów ukraińskiej burżuazji, ponieważ takiej nie było, narodowo nastrojone „drobnomieszczaństwo” szukało poparcia u chłopów, ale nie przyniosło to oczekiwanych rezultatów.

Zaostrzenie walki klasowej na wsi doprowadziło do wzrostu wśród biedoty wiejskiej świadomości wspólnoty interesów z proletariatem miejskim. Zgodnie z logiką rozwoju rewolucji międzynarodowej masy pracujące Galicji Wschodniej nieuchronnie zmierzają do walki z kapitałem – to jedyny sposób, by zdobyć niezależność społeczną i narodową. Rozumieją to doskonale międzynarodowi kapitaliści, dlatego ententa nie udzieliła poparcia ukraińskim narodowcom i oddała Galicję Wschodnią burżuazyjnej Polsce. Próby wychowania własnej burżuazji w warunkach obcej państwowości musiały zakończyć się niepowodzeniem. W tych okolicznościach ukraiński ruch narodowy skazany był na wymarcie[16].

Mimo że kolejne lata pokazały, iż pogłoski o „śmierci ruchu narodowego” są mocno przesadzone, to artykuł w „Nowej Kulturze” jest interesujący chociażby z tego powodu, że odzwierciedla cechy ideologii „wasylkowskiego” kierownictwa KPZU: negowanie istnienia ukraińskiej burżuazji, a więc i bazy klasowej ukraińskiego nacjonalizmu, nadzieje na utworzenie szerokiej bazy społecznej dla ruchu komunistycznego poprzez opanowanie biedniejszej części ukraińskiego chłopstwa oraz połączenie celów wyzwolenia społecznego i narodowego.

Największym sukcesem KPZU w walce o lud było zainspirowane przez nią w październiku 1926 r. połączenie chełmsko-wołyńskiego Ukraińskiego Zjednoczenia Socjalistycznego „Związek Włościański” (Sel-Sojuz) z galicyjską Partią Wolności Ludu. Ta druga partia jeszcze do niedawna była lewym skrzydłem moskalofilstwa, ale w 1926 r. przeszła na pozycje prokomunistyczne i przyjęła ukraińską ideologię narodową. W rezultacie połączenia tych partii powstało Ukraińskie Włościańsko-Robotnicze Zjednoczenie Socjalistyczne – Sel-Rob. Nowa partia nie zdołała jednak pokonać różnic między dawnymi członkami Związku Włościańskiego oraz członkami Partii Wolności Ludu, które spowodowały późniejszy rozłam[17].

W 1927 r. KPZU, a razem z nią Sel-Rob, dotknął nowy kryzys, znacznie głębszy od poprzedniego. Kierownictwo KPZU z „Wasylkowem” i „Turianskim” i na czele zostało oskarżone przez władze „bratniej” KP(b)U, kierowanej przez Łazara Kaganowicza, i mniejszości z własnej partii z Natanem Szapirą „Suchym” i Pinkusem Mincem „Ołeksandrem” na czele o „odchylenie nacjonalistyczne”. Jak wiadomo, powodem była odmowa – ze strony większości KC KPZU – oskarżenia o „odchylenie nacjonalistyczne” dawnego komisarza ludowego oświaty USRR Ołeksandra Szumskiego[18], od którego większość tę zaczęto nazywać „szumskistami” lub „wasylkowcami” (od pseudonimu ich lidera).

Istota konfliktu wykraczała daleko poza granice animozji personalnych między Kaganowiczem i Szumskim. „Wasylkow” ujął to tak: „Walka z Szumskim nie jest walką przeciwko niemu, ale przeciwko całemu nurtowi w KP(b)U, nurtowi, który domaga się tego, aby od rezolucji w sprawie polityki narodowej przejść do czynów i aby rzetelnie je realizować [...]. Socjalizm można zbudować tylko wtedy, gdy odważnie wkroczymy na drogę budowania socjalistycznego państwa ukraińskiego, sfederalizowanego z innymi równoprawnymi państwami w ZSRR”[19]. Tak więc walka toczyła się między ukraińskim narodowym komunizmem a imperialnym komunizmem Stalina i jego zwolenników.

30 kwietnia 1930 r. radca przedstawicielstwa ZSRR w Polsce Jurij Kociubynski napisał do KC KP(b)U: „Komunistyczna Partia [Zachodniej Ukrainy] przyjęła wrogą postawę, jeśli chodzi o rolę Charkowa w kwestii narodowej. Rząd w Charkowie i KC – ekspozytura Moskwy – nie pozwalają rozwijać się lokalnym siłom, prześladują komunistów Ukraińców, rezolucja o ukrainizacji istnieje tylko na papierze itp. Te rozmowy prowadzone są jawnie, docierają także do Sel-Robu. Selrobowcy prowadzą już rozmowy na temat powszechnego ucisku, jakiemu Rosjanie poddają Ukraińców poprzez ograniczanie swobód narodowych, a niektórzy mówią już nawet o działalności okupacyjnej na naddnieprzańskiej Ukrainie [...]. Sel-Rob i KPZU niechcący leją wodę na młyn Piłsudskiego”. Kociubynski uważał, że należy rozpocząć walkę przeciwko kierownictwu KPZU i Sel-Robu, i aby to zrealizować, postanowił „sprzymierzyć się z członkami Partii Wolności Ludu i wyszukać w KPZU przeciwników linii KC”[20].

W konflikcie byłych członków Sel-Sojuzu i Partii Wolności Ludu Kociubynski nieoficjalnie opowiedział się po stronie tych ostatnich. Próby podejmowane przez kierownictwo KPZU, aby wpłynąć na Kociubynskiego poprzez kierownictwo KP(b)U, się nie powiodły. Czując silne wsparcie, Partia Wolności Ludu nasiliła swoje ataki na kierownictwo Sel-Robu, które w końcu jesienią 1927 r. doprowadziły do podziału w tej organizacji. Dawni członkowie Partii Wolności Ludu: Kyryło Walnycki, Mychajło Zajac i Kuźma Pełechaty wystąpili z KC Sel-Robu i stworzyli własną partię – Sel-Rob-Lewicę.

Naraziwszy się na ostrą krytykę ze strony KP(b)U i KPP, większość KC KPZU, która początkowo odmówiła potępienia Szumskiego, latem 1927 r. zdecydowała się przyznać do swoich „błędów”. Kryzys w KPZU był tematem omawianym przez Ukraińską Komisję Komitetu Wykonawczego Kominternu, która działała od 23 sierpnia do 2 września 1927 r. Na posiedzeniu komisji 23 sierpnia „Turianski” przyznał się do „nacjonalistycznej pomyłki” większości członków KPZU, „której źródłem jest presja żywiołu drobnoburżuazyjnego”. Zapewniał też: „Uświadomiliśmy sobie zarówno źródło, jak i charakter naszego odchylenia i uważamy, że sposobem na naprawienie naszych błędów jest natychmiastowa, zaproponowana przez nas dyskusja partyjna. Przeprowadzimy ją tak, jak należy ją przeprowadzić w interesie naszej partii, w interesie Kominternu”[21].

Przedstawiciel mniejszości KPZU „Ołeksandr” podkreślił, że problemem nie są pojedyncze błędy, lecz mylnie przyjęta linia polityczna KC KPZU: „Błędem byłoby uważać, że kryzys w KPZU ogranicza się tylko do problemu »szumskizmu«. »Nacjonalistyczny« błąd kierownictwa, który ma swoje korzenie w historii, jest integralną częścią całej nieprawidłowej linii KC KPZU; ta nieprawidłowa linia polityczna ma swoje źródło w złej ocenie sytuacji, metod faszyzmu i UNDO”[22]. Ukraińska komisja zajęła kompromisowe stanowisko, powtórnie potępiając „odchylenie nacjonalistyczne” w KP(b)U i KPZU, a biorąc pod uwagę samokrytykę kierownictwa KPZU, postawiła przed partią zadanie: zlikwidować skutki tymczasowego kryzysu.

Wydawało się, że kryzys uda się pokonać, ale w tym czasie oliwy do ognia dolał dojrzewający już od kilku miesięcy rozłam w Sel-Robie. Winą za to mniejszość KPZU obarczyła kierownictwo partii, chociaż „Wasylkow” za wszelką cenę starał się nie dopuścić do podziału i znaleźć w tej sprawie wspólny język z Kociubynskim i konsulatem ZSRR we Lwowie[23]. W tym czasie „Suchy” i „Ołeksandr”, starając się dokonać przewrotu w partii, zaczęli tworzyć struktury partii opozycyjnej.

Podział w partii nastąpił w styczniu 1928 r., kiedy w Gdańsku odbyła się jednocześnie VIII Konferencja KPZU (większości) i narada opozycyjnej mniejszości, po której ostatecznie utworzyły się dwie frakcje: KPZU-większości z Osypem Kriłykiem „Wasylkowem”, Romanem Kuźmą „Turianskim”, Ilkiem Kalatynskim „Hauznerem” i innymi na czele oraz KPZU-mniejszości pod kierownictwem Natana Szapiry „Suchego” i Pinkusa Minca „Ołeksandra”[24].

Kierownictwo KP(b)U oskarżyło „wasylkowców” o nacjonalizm i zdradę. „Wasylkowowi” wypomniano jego rzekomą antymarksistowską „teorię bezburżuazyjności narodu ukraińskiego”. „Szumskistów” obwiniano nawet o to, że są pod wpływem „ideologa ukraińskiego faszyzmu” Dmytra Doncowa. Z tym oskarżeniem wiąże się pewna anegdota. Gdy na posiedzeniu Biura Politycznego KC KP(b)U cytowano fragmenty z biuletynu „Literaturno-Naukowy Wisnyk” Doncowa, aby zilustrować ten wpływ, jeden z obecnych, sądząc, że Doncow również jest członkiem KPZU, trzasnął pięścią w stół i zawołał: „Wyrzucić kanalię z partii!”[25].

Ostatecznie z partii wyrzucili oczywiście nie Doncowa, lecz jego rzekomych „wyznawców”. 18 lutego 1928 r. Komitet Wykonawczy Kominternu usunął z KPZU „grupę »Wasylkowa«-»Turianskiego«”, przypieczętowując tym samym rozłam w ruchu komunistycznym.

Właśnie wtedy w Polsce odbywały się wybory do sejmu i senatu. „Wasylkowcy” trzykrotnie zwracali się do KC Komunistycznej Partii Polski i KPZU-mniejszości z propozycją wspólnej akcji wyborczej, ale nie otrzymali odpowiedzi[26]. Porażką zakończyły się także rozmowy między Sel-Robem i Sel-Robem-Lewicą. Do wyborów blok komunistyczny przystąpił z czterema listami: „Jedność Robotniczo-Chłopska” (KPP i KPZU-mniejszość), „Jedność Robotniczo-Chłopska-Lewica” (KPZU-większość), „Ukraińskie Włościańsko-Robotnicze Zjednoczenie Socjalistyczne – (Sel-Rob)” i „Sel-Rob-Lewica”. Wszystkie partie rywalizowały między sobą o wpływ na społeczeństwo i pragnęły udowodnić kierownictwu Kominternu, że właśnie one mają największe poparcie wśród zachodnioukraińskich robotników i chłopów. Dlatego wzajemne ataki stały się głównym tematem apeli wyborczych i prasy komunistycznej. KPZU-mniejszość w swoich odezwach zaliczała zachodnioukraińską lewicę robotniczą („wasylkowców”) do partii „społeczno-faszystowskich”, nawoływała do „napiętnowania pracy Kalatynskich i Kriłyków, jako działań na rzecz faszyzmu i jego sojusznika UNDO-petlurowców”, obwiniała „watażków” prawicy Sel-Robu o rozbijanie selrobowskiego sojuszu[27]. Gazeta „Sel-Rob” (organ Sel-Rob-Lewicy) w każdym numerze zamieszczała artykuły, w których krytykowano „grupę Wasylkowa-Turianskiego”, Sel-Rob (prawicę) oraz gazety „Switło” i „Nasze Słowo” (organy „szumskistów”). O charakterze tej krytyki wymownie świadczą tytuły artykułów: „Switło” łże i nawet już się nie czerwieni, Zakłamanie „Naszego Słowa”, Ohydne metody prawicy „Sel-Robu” itp.[28]

Prasa Sel-Robu (prawicy) nie pozostawała dłużna. Gazeta „Nasze Słowo” pisała: „»Lewicowy Sel-Rob« Walnickich, Zajaców, Durdełłów i Pełechatych to Sel-Rob rozbijania jednolitego frontu robotniczo-chłopskiego, Sel-Rob zdrady interesów robotniczo-chłopskich”[29].

Wyniki wyborów do sejmu dla komunistycznej lewicy proradzieckiej przedstawiały się następująco (razem z głosami nieważnymi):

– Ukraińskie Włościańsko-Robotnicze Zjednoczenie Socjalistyczne (Sel-Rob) – 216 987 głosów;

– Sel-Rob-Lewica – 160 145;

– „Jedność Robotniczo-Chłopska” (oficjalna KPZU) – 10 192;

– „Jedność Robotniczo-Chłopska-Lewica” (tylko we Lwowie) – 106[30].

Ogółem na listy „lewicy robotniczo-chłopskiej” na Ukrainie Zachodniej zagłosowało prawie 400 tys. wyborców. W ten sposób jednocząc się, komuniści i ich sojusznicy razem mogliby stanowić drugą po UNDO siłę polityczną na Zachodniej Ukrainie. Tymczasem podział w KPZU i Sel-Robie kosztował komunistów bardzo wiele, m.in. utratę kilku mandatów parlamentarnych.

Podział odsłonił istniejące w środowisku zachodnioukraińskiej proradzieckiej lewicy różnice dotyczące kwestii walki narodowo-wyzwoleńczej i solidarności klasowej z polskimi robotnikami i chłopami. Wyraźnie widać było te różnice w wystąpieniach sejmowych przedstawicieli dwóch zwaśnionych frakcji Sel-Robu 31 marca 1928 r.

Maksym Czuczmaj, przywódca Sel-Robu, związany z dopiero co wykluczoną z Kominternu częścią KPZU, swoje wystąpienie zakończył słowami: „Naród ukraiński [...] będzie walczył o pełne samostanowienie, o możliwość dzielenia losu z ludem pracującym wszystkich rdzennych ziem ukraińskich w jednej socjalistycznej republice, w której władza będzie w rękach robotników i chłopów”. Ostatnie słowa mówcy utonęły w okrzykach z ław poselskich: „Rosyjski agent! Szpieg bolszewicki! Do Moskwy!”[31].

Inaczej zaakcentował to lider Sel-Robu-Lewicy, a jednocześnie członek uznawanej przez Komintern KPZU Kyryło Walnycki, który zabrał głos jako kolejny mówca. Oświadczył on, że ukraińscy chłopi i robotnicy nigdy nie przestaną walczyć o prawo do samostanowienia, co można osiągnąć tylko przez walkę o władzę robotniczo-chłopską w Polsce: „Tylko rząd robotniczo-chłopski zdolny jest zaspokoić pragnienie wolności mas pracujących [...]. My wyciągamy naszą bratnią dłoń do polskiego robotnika i chłopa (głos z sali: »Z browningiem«) i oświadczamy, że gotowi jesteśmy razem z nimi w jednym szeregu walczyć przeciwko polskiej burżuazji o władzę robotniczo-chłopską, razem z nimi wypowiadamy wam otwartą wojnę”[32].

Porównując te przemówienia i deklaracje klubów sejmowych Sel-Robu i Sel-Robu-Lewicy, można dostrzec podobieństwa, ale też zasadnicze różnice. Deklaracja Sel-Robu na pierwszy plan wysuwała hasło zjednoczenia wszystkich ziem ukraińskich w jedno socjalistyczne państwo. Deklaracja Sel-Robu-Lewicy, głosząc prawo do samostanowienia, nie precyzowała, w jakiej formie będzie ono realizowane. Podkreślała natomiast ideę rządu robotniczo-chłopskiego w Polsce, solidarności z polskimi robotnikami i chłopami. Okazało się, że istnieje różnica między „prawicowym” Sel-Robem, zbliżonym do narodowo-komunistycznej ideologii opozycyjnej KPZU-większości, a internacjonalistyczną ideologią oficjalnej KPZU i Sel-Robem-Lewicą.

Do końca 1928 r. istniały dwie KPZU – uznawana przez Komintern i opozycyjna (KPZU-większość), a do końca 1929 r. – dwa Sel-Roby, „lewicowy” i „prawicowy”. Presja ze strony KPP, KP(b)U i Kominternu stopniowo zmusiła „szumskistów” do kapitulacji. IX konferencja KPZU (większości) w październiku 1927 r. ogłosiła samorozwiązanie i nawoływała wszystkie organizacje i wszystkich członków KPZU do wstępowania w szeregi uznawanej przez Komintern KPZU-mniejszości. Część „wasylkowców” rzeczywiście przeszła do oficjalnej KPZU, jej przywódcom jednak odmówiono przyjęcia do partii, interpretując ich wnioski jako manewrowanie zdrajców.

Do czerwca 1930 r. istniała „grupa byłej KPZU-większości”, która starała się z zewnątrz wpływać na oficjalną KPZU. Członkowie grupy znaleźli się w trudnym położeniu. Wrócić do obozu komunistycznego nie mogli, a przyłączyć się do innych partii politycznych nie chcieli. Zaczęła się walka wewnątrz grupy. 20 marca 1929 r. „Wasylkow” został usunięty z grupy za „odchylenia oportunistyczne”. W końcu grupa rozpadła się sama, a większość jej członków po napisaniu samokrytyki wyjechała do ZSRR.

Tymczasem w oficjalnej KPZU trwała walka wewnętrzna. „Suchy”, który od września 1928 r. był członkiem Biura Politycznego KC KPZU, nie zaprzestał walki przeciwko „odchyleniom nacjonalistycznym”. Pod koniec 1929 r. wygłosił ostrą krytykę pod adresem kierownictwa KPZU i KPP, a także niektórych działaczy KP(b)U, oskarżając ich o pobłażanie nacjonalizmowi i oportunizmowi, a w następnym roku KC KPZU usunął go z partii za walkę frakcyjną. „Suchy” wrócił jednak do tej partii po 1933 r., gdy nowe kierownictwo ponownie zostało rozgromione[33].

W tym czasie, gdy zachodnioukraińscy komuniści walczyli ze sobą, w Galicji i na emigracji odbyła się konsolidacja radykalnych grup nacjonalistycznych, która zakończyła się utworzeniem w 1929 r. Organizacji Nacjonalistów Ukraińskich (OUN). Skrzydłem militarnym OUN była Ukraińska Organizacja Wojskowa (UWO), która istniała od 1920 r.

Nasilenie nacjonalistycznego ruchu rewolucyjnego było poważnym wyzwaniem dla KPZU. W kierownictwie tej partii istniały dwa podejścia do tego problemu: jedna grupa żądała bezkompromisowej walki z całym obozem nacjonalistycznym, druga część kierownictwa uciekła się do taktyki propagandy – podkreślania różnic między „dołami” OUN-UWO, które, według nich, szczerze pragną walki z okupantami, i „górą”, która za obłudną „antyokupacyjną” frazeologią ukrywa swoją zdradziecką politykę. W ten sposób mieli nadzieję przeciągnąć na swoją stronę tę część młodzieży, która była przychylna OUN.

W rezolucji I Zjazdu Komunistycznego Związku Młodzieży Zachodniej Ukrainy w grudniu 1931 r. podkreślono: „Główny wróg to okupacja i przeciwko niemu trzeba skierować siły ukraińskiej młodzieży pracującej, zarówno tych, którzy już są po stronie KZMZU, jak i tych, którzy nas popierają tylko w sprawie bezwzględnej walki z okupacją”[34]. Do drugiej grupy zaliczano nie tylko młodych zwolenników ukraińskich partii socjalistycznych, ale też szeregowych członków UWO, OUN i Junactwa OUN. W artykule opublikowanym – na podstawie podsumowania zjazdu – w „Naszej Prawdzie” czytamy: „Demaskując całą obłudę »antyokupacyjnego« hasła UWO, Komsomoł powinien jednocześnie nawoływać »doły« OUN-UWO, które szczerze pragną walczyć z okupacją, do wspólnej walki przeciwko faszystowskiemu okupantowi”[35].

Koncepcję związku z „dołami” OUN poparł ówczesny kierownik KPZU Myron Zajaczkiwski „Kosar”. W lipcu 1932 r. opublikował on artykuł, w którym pisał: „Niedopuszczalnym błędem byłoby identyfikowanie przywódców OUN-UWO i tego kontrrewolucyjnego kierunku, który ci przywódcy nadawali i nadają tej organizacji [...] z setkami ludzi »dołów«, których z OUN-UWO wiąże szczera wiara w jej antyokupacyjne nastawienie, którzy chcą i faktycznie walczą o narodowe wyzwolenie narodu ukraińskiego spod polskiej okupacji[36]”.

Część aktywistów KPZU w terenie posunęła się jeszcze dalej. W niektórych wsiach w Galicji komuniści wspólnie z członkami OUN brali udział w sypaniu symbolicznych mogił na cześć Ukraińskich Strzelców Siczowych, a na Kowelszczyźnie – w budowie komunistycznej twierdzy na Wołyniu. Członek komitetu okręgowego KZMZU był jednocześnie, za wiedzą organizacji partyjnej, członkiem kierownictwa powiatowego UWO[37].

Tymczasem kolektywizacja i terror państwowy w ZSRR doprowadziły do kryzysu zachodnioukraińskich ugrupowań proradzieckich. Dla KPZU rok 1933 okazał się krytyczny. Tragiczne wydarzenia tego roku na Ukrainie Radzieckiej – głód i masowe represje, samobójstwo pisarza Mykoły Chwylowego i ludowego komisarza oświaty Mykoły Skrypnyka zadały ostateczny cios proradzieckim nastrojom Ukraińców w Polsce. Nawet niektórzy dawni komuniści stawali się zaciekłymi wrogami bolszewizmu. Były członek KC KPZU i poseł na sejm z ramienia Sel-Robu Stepan Wołynec w 1933 r. opublikował broszurę Słowo do przyjaciół, którą gazeta „Diło” nazwała „aktem oskarżenia przeciwko moskiewskim oprawcom komunistycznym na Ukrainie”[38]. Wkrótce Wołynec został działaczem nacjonalistycznego Frontu Jedności Narodowej Dmytra Palijewa. Za jego przykładem poszli też inni komuniści, zwłaszcza komsomolcy, którzy przechodzili do podziemia nacjonalistycznego, motywując swoje przejście tym, że UWO (OUN) robi znacznie więcej dla walki z polskim okupantem niż KPZU i KZMZU[39].

Inni byli „szumskiści” pozostawali wierni swoim komunistycznym, ale jednocześnie antystalinowskim poglądom. Wiadomo, że Stepan Rudyk, były redaktor oficjalnych publikacji KPZU, zorganizował ukraińską grupę, która współpracowała z opozycją trockistowską w Polsce. Wspólnie z Romanem Rozdolskim wydawał we Lwowie lewicowy magazyn „Żyttia i Słowo”[40]. Ta część historii zachodnioukraińskiego ruchu lewicowego do tej pory pozostaje prawie niezbadana. Jesienią 1939 r., już w radzieckim Lwowie, Rudyk był prześladowany jako trockista, Rozdolski zaś przeżył tylko dzięki temu, że znalazł się poza granicami radzieckiej okupacji.

W latach 1932–1933 ruch komunistyczny doznał dotkliwej porażki w walce propagandowej przeciwko ukraińskiemu nacjonalizmowi. Według logiki stalinistów, wszystkie porażki były konsekwencją działalności wrogich agentur, które w związku z tym należy zdemaskować i zlikwidować. Pod koniec 1933 r. przywódcy KPZU Myron Zajaczkiwski „Kosar” i Hryhorij Iwanenko „Baraba” zostali wezwani do ZSRR i tam aresztowani jako członkowie „Ukraińskiej Organizacji Wojskowej”, na której polecenie mieli jakoby przeniknąć do kierownictwa KPZU. Wśród innych przewinień wypomniano im koncepcję „wspólnego frontu z dołami UWO”, która rzekomo miała rozbrajać KPZU w walce z ukraińskim nacjonalizmem. Obydwaj zginęli w stalinowskich obozach. Oprócz nich, w latach 1933–1934 w ZSRR aresztowano, a potem zabito, setki działaczy pochodzących z Galicji, szczególnie byłych przywódców KPZU-większości (zginęli m.in. „Wasylkow”, „Turianski”, Osyp Bukszowany) oraz działaczy proradzieckich, których wcześniej wykorzystywano jako narzędzie w walce z ukraińskim nacjonalizmem (m.in. Wasyl Babynski, Antin Kruszelnycki z rodziną)[41].

Oficjalne pismo KPZU „Nasza Prawda” było w tym czasie przepełnione absurdalnymi insynuacjami pod adresem dawnego kierownictwa KPZU, a także nieprawdziwymi informacjami o wywrotowej działalności UWO na Ukrainie Radzieckiej. Jeden z autorów, P. Hirny, demaskował „haniebną rolę, jaką ukraińska kontrrewolucja nacjonalistyczna – od UWO do USDP [Ukraińska Partia Socjal-Demokratyczna] i kontrrewolucyjnego faszystowskiego szumskizmu – coraz bardziej otwarcie odgrywa w systemie krwawej polskiej okupacji jako wsparcie, sojusznik i agent polskiego imperializmu”. Hirny uważał, że nacjonalizmowi ukraińskiemu udało się „rozpętać na Z[achodniej] U[krainie] [...] ogromną kampanię antyradziecką i zniewolić swoją oszczerczą działalnością rzesze ludzi”, a KPZU nie potrafiła skutecznie przeciwdziałać tej kampanii. Winę za to złożono na „kontrrewolucyjną działalność” byłego kierownictwa partii „Kosarów, Barabów i spółki”. Z aprobatą odnotowując „dalsze oczyszczanie naszej partii z zakamuflowanych agentów UWO”, autor skarżył się, że i „tu daleko jest jeszcze do osiągnięcia pożądanego poziomu czujności i bezkompromisowości bolszewickiej, nie wyrwano jeszcze z korzeniami zgniłego liberalizmu i godzenia się na narodowy oportunizm we wszelkich odmianach”. Tylko bezkompromisowa walka przeciwko „gniazdom nacjonalistycznego sabotażu w naszych własnych szeregach” zagwarantuje możliwość przejścia do ataku przeciwko ukraińskiemu nacjonalizmowi i polskiej okupacji imperialistycznej – twierdził Hirny[42].

Inny autor, Stepaniuk, krytykował mrzonki o możliwości wspólnego frontu z „dołami” UWO, za którymi prawdopodobnie kryją się „prawicowo-oportunistyczne i trockistowskie poglądy o rzekomo drobnoburżuazyjnym charakterze faszyzmu, podważał rozpatrywanie OUN-UWO jako partii drobnomieszczańskiej [...]; wytykał niepojmowanie tego, że OUN-UWO jest kontrrewolucyjną partią burżuazyjno-ziemiańską, czołową partią ukraińskiego faszyzmu”[43].

Napiętnowanie poprzedników nie uratowało jednak nowego kierownictwa KPZU przed oskarżeniami o zdradę. Rozbiciem ruchu komunistycznego, do którego nawoływali ukraińscy i polscy narodowcy, zajął się aparat represyjny ZSRR i Kominternu. W latach 1937–1938 nowa fala stalinowskiego terroru zniszczyła kierownictwo KPP i KPZU. Rozwiązanie obu tych partii przez Komintern w 1938 r. ostatecznie zdecydowało o losach współzawodnictwa między komunistami i radykalnymi nacjonalistami na korzyść tych drugich. Gdy działalność organizacji komunistycznych niższego szczebla praktycznie była sparaliżowana, wielu z jej potencjalnych zwolenników zaczęło szukać możliwości samorealizacji w nie mniej radykalnym ruchu nacjonalistycznym, co przyczyniło się do zwiększenia liczebności szeregów OUN[44].

Niektórzy działacze Kominternu mieli świadomość katastrofalnych skutków rozgromienia KPZU. Świadczy o tym skierowana do sekretariatu Komitetu Wykonawczego Kominternu notatka zatytułowana „Sytuacja na Zachodniej Ukrainie”, datowana 31 grudnia 1938 r. Jej autor, W. Müller, wyciągnął mało optymistyczne wnioski: „Według doniesień, należy się obawiać, że masowy ruch części ukraińskich chłopów przeciwko polskiemu faszyzmowi, narodowemu uciskowi i przeciwko właścicielom ziemskim znalazł się częściowo pod wpływem przedstawicieli tego ruchu o poglądach prohitlerowskich”[45] (czyli OUN). „Aby wyrwać ruch ukraiński spod wpływu nazizmu i skierować go w stronę polskiej demokracji i do wspólnej walki o wolność i pokój”, autor notatki proponował różne działania: wystąpienie „polskiej demokracji” o równouprawnienie ludności ukraińskiej w Polsce, organizację wspólnej walki polskich i ukraińskich chłopów o ziemię i poprawę warunków bytowych, zdemaskowanie polityki Hitlera dotyczącej Ukrainy Karpackiej[46]. Jest jednak mało prawdopodobne, aby takie działania mogły polepszyć sytuację, ponieważ w całości ignorowały pragnienie Ukraińców, aby posiadać własne państwo, a co najważniejsze – nie było nikogo, kto mógłby to pragnienie spełnić, bo po stalinowskim pogromie z „polskiej demokracji”, tj. ruchu komunistycznego i proradzieckiego, niewiele zostało.

Komunistyczna Partia Zachodniej Ukrainy była specyficzną częścią Komunistycznej Partii Polski. Z jednej strony należała ona do międzynarodowego i ogólnopolskiego obozu komunistycznego, z drugiej strony, przynajmniej do końca 1920 r., była skrajnym lewicowym skrzydłem ukraińskiego ruchu narodowego. Dążenie ukraińskich komunistów do połączenia tych dwóch tożsamości doprowadziło do powstania komunizmu narodowego, który do 1928 r. faktycznie był czołowym nurtem w KPZU, chociaż jej liderzy temu zaprzeczali. Podziały frakcyjne w partii w latach 1921–1923 i 1927–1928 były spowodowane, w pierwszym okresie, konfrontacją narodowego komunizmu z komunizmem międzynarodowym, a w drugim – z moskwocentrycznym komunizmem imperialnym, który władze stalinowskie zaczęły wprowadzać w ZSRR i międzynarodowym ruchu komunistycznym. Mimo stłamszenia opozycji narodowo-komunistycznej zakulisowa walka w KPZU trwała przynajmniej do 1933 r., do momentu, gdy staliniści ostatecznie opanowali partię. Starania członków KPZU, aby połączyć komunizm z ukraińskim patriotyzmem, zakończyły się krachem i tragedią.

tłum. Maria Borciuch

Bibliografia

ŹRÓDŁA

Źródła archiwalne

Rosyjskie Państwowe Archiwum Historii Społeczno-Politycznej (Rossijskij Gossudarstwiennyj Archiw Socyalno-Politiczeskoj Isstorii, RGASPI)

fond 495 – Archiwum Kominternu

Państwowe Archiwum Lwowskiej Obłasti (Derżawnyj Archiw Lwiwśkoji Obłasti, DALO)

fond 271 – Dyrekcija policiji u Lwowi

fond 110 – Lwiwśke hrodśke starostwo

Centralne Państwowe Archiwum Organizacji Społecznych Ukrainy (Centralnyj Derżawnyj Archiw Hromadśkych Objednań Ukrajiny, CDAHOU)

fond 1 – Centralnyj Komitet Komunistycznoji Partiji Ukrajiny

fond 6 – Centralnyj Komitet Komunistycznoji Partiji Zachidnoji Ukrajiny

Źródła drukowane

Posłowie rewolucyjni w Sejmie (1920–1935). Wybór przemówień, interpelacji i wniosków, Warszawa 1961.

Sprawozdania stenograficzne Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej. Okres II. 5 posiedzenie z 31 III 1928, Warszawa 1928.

Uchwały II Zjazdu Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy, Lwów 1925.

Prasa

„Diło” 1933

„Nasz Stiah” 1922

„Nasza Prawda” 1924, 1928, 1932, 1934

„Nasze Słowo” 1928

„Nowa Kultura” 1923

„Sel-Rob” 1928

„Zemla i Wola” 1928

Pamiętniki, dzienniki, wspomnienia

Tesluk M., U borot´bi za wozzjednannia. Storinky spohadiw, Lwiw 1988.

Informatory, encyklopedie, słowniki

Borci za wozzjednannia. Biohraficznyj dowidnyk, Lwiw 1989.

Rzepeccy T. i W., Sejm i Senat 1922–1927, Poznań 1923.

OPRACOWANIA

Biernacek T., Spór o taktykę. Komunistyczna Partia Galicji Wschodniej wobec wyborów do Sejmu i Senatu w listopadzie 1922 roku, Zielona Góra 1985.

Hałuszko J., Narysy istoriji ideołohicznoji ta orhanizacijnoji dijalnosti KPZU w 1919–1928 rr., Lwiw 1965.

Mace J.E., Communism and the Dilemmas of National Liberation. National Communism in Soviet Ukraine, 1918–1933, Cambridge 1983.

Panczuk M., „Bili plamy” heroicznoho litopysu. Iz istoriji Komunistycznoji partiji Zachidnoji Ukrajiny, Kyjiw 1989.

Radziejowski J., The Сommunist Party of Western Ukraine 1919–1929, tłum. A. Rutkowski, Edmonton 1983.

Radziejowski J., Geneza partii Selrob, „Z Pola Walki” 1966, nr 2.

Radziejowski J., Komunistyczna Partia Zachodniej Ukrainy 1919–1929. Węzłowe problemy ideologiczne, Kraków 1976.

Radziejowski J., Roman Rozdolśkyj. Ludyna, dijacz, naukoweć, „Ukrajina Moderna”, nr 14 (3), Kyjiw 2009.

Rublow O., Czerczenko J., Stalinszczyna i dola zachidnoukrajinśkoji intelihenciji. 20–50-i rr. XX st., Kyjiw 1994.

Sływka J., Borot’ba trudiaszczych Schidnoji Hałyczyny proty inozemnoho panuwannia, Kyjiw 1973.

Sływka J., Storinky istoriji KPZU, Lwiw 1989.

Snyder T., Tajna wojna. Henryk Józewski i polsko-sowiecka rozgrywka o Ukrainę, tłum. B. Pietrzyk, Kraków 2008.

Wysocki R., Komuniści versus nacjonaliści. Konfrontacja i walka o wpływy pomiędzy Komunistyczną Partią Zachodniej Ukrainy a Organizacją Ukraińskich Nacjonalistów w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1929–1938, „Rocznik Chełmski” 2007, t. 11.

Factional divisions in the Communist Party of Western Ukraine

The subject of this article refers to the internal divisions within the Ukrainian communist movement in the areas of Western Ukraine between 1919 and 1938. The Communist Party of Western Ukraine (CPWU), being the autonomous part of the Communist Party of Poland (CPP), belonged to the international communist camp but it simultaneously originated from the left-wing of the Ukrainian national movement. There were two streams functioning within it until 1928 – the Ukrainian national communism and pro-Moscow imperial communism. Strong factional divisions occurred in the CPWU itself and within their legal crypto-communist annexes. At the beginning of the 1930s the Ukrainian national communist was being dissected on Stalin’s orders. Its leaders fell victims to the totalitarian terror and were accused of “national deviation”.

ELITY POLSKI LUDOWEJ NA SZCZEBLU CENTRALNYM

Robert Spałek

IPN Oddział w Warszawie

U źródeł partii. Z dziejów konfliktów personalno-ideowych w kierownictwie PPR

Wiele z poruszonych poniżej wątków wydaje się znanych. Historycy i publicyści pisywali o nich wielokrotnie. Wiedza ta tkwi również w potocznej pamięci historycznej czytelników interesujących się Polską Ludową, często jest jednak powierzchowna i fragmentaryczna, bardziej przypomina kojarzenie tematu niż jego poznanie. W niniejszym tekście kilka takich tematów próbuję opisać dokładnie, ponadto gromadzę je i zestawiam obok siebie, a także staram się uwspółcześnić i skorygować wcześniejsze interpretacje.

Powstanie PPR

Polska Partia Robotnicza – „partia matka” Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej – od początku była targana konfliktami personalno-koteryjnymi. Przybrały one ostatecznie charakter otwartego konfliktu frakcyjnego[1]. Sami komuniści unikali tego określenia, definiowało ono bowiem jedno z najgorszych wykroczeń przeciwko środowisku. Już od czasów Lenina, od początku lat dwudziestych, działalność frakcyjna w partii sowieckiej, a co za tym szło, także w partiach jej podległych, została zabroniona[2].

PPR powstała z inicjatywy i działała na mocy instrukcji kierownictwa sowieckiego. Nawet jej nazwa została wymyślona w tym gronie, ponoć przez samego Józefa Stalina[3]. Tym stwierdzeniom obecnie już nikt nie zaprzecza na gruncie naukowym. W oficjalnej historiografii PRL ten aspekt był wielokrotnie zakłamywany, przemilczany, w najlepszym razie eufemizowany[4].

W praktyce przez pierwsze dwa i pół roku grono decydenckie PPR działało podzielone na dwie grupy: pierwsza przebywała na obszarach Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich, funkcjonując w bezpośredniej bliskości centralnego aparatu sowieckiej władzy (partii, wojska, służb specjalnych); druga natomiast podjęła pracę partyjną na terenach okupowanych przez III Rzeszę, a kontaktowała się z moskiewską centralą drogą radiotelegraficzną, przez łączników lub przez współpracowników i funkcjonariuszy sowieckich służb specjalnych.

Już po zakończeniu wojny o tych pierwszych – zwanych czasem moskwiczanami lub emigrantami – mówiono, że przyszli do kraju „w szarych szynelach” Armii Czerwonej (mundurach z grubego sukna). Słowem, mieli być jeszcze bardziej „obcy” niż komuniści, którzy okupację przetrwali na zachód od Bugu. Wedle tej optyki, „moskwiczanie” nie rozumieli sytuacji w Polsce, bo nie przeżyli hekatomby razem „z ludem”, do tego wielu z nich było z pochodzenia Żydami[5]. Z kolei „krajowcom” zarzucano m.in. nieznajomość mentalności sowieckiej i charakteru systemu wprowadzanego przez Stalina. Inaczej mówiąc – naiwność polityczną[6]. Te dwa środowiska były skazane na współpracę od momentu powołania PPR w kraju w 1942 r.

Nowotko – Mołojec – Finder

Już wcześniej wśród pierwszych przywódców grupy inicjatywnej PPR[7] – przeszkolonej przez Komintern i NKWD[8], zrzuconej na spadochronach pod Warszawą w końcu grudnia 1941 r. – doszło do konfliktów. Spór toczył się między Marcelim Nowotką „Starym”, szefem (sekretarzem) partii, i Bolesławem Mołojcem „Długim”, członkiem Sekretariatu Komitetu Centralnego PPR, a zarazem dowódcą Gwardii Ludowej. Mołojec był oficerem Armii Czerwonej, kilka lat wcześniej uczestniczył w wojnie w Hiszpanii. Po zrzuceniu do Polski dążył do tego, by organizacja zbrojna (GL) odgrywała rolę zwierzchnią wobec partii (PPR) i tym samym przewodziła konspiracji komunistycznej[9]. Charakter miał trudny; był hardy, władczy, wietrzył wokół siebie spiski w większym stopniu niż inni. Z kolei Nowotko, walczący o utrzymanie prymatu partii, też nie należał do mięczaków. Często pełnił funkcję lidera – czy to w sanacyjnych komunach więziennych, czy też podczas wojennego exodusu komunistów z Polski na Wschód. Aby zrozumieć dodatkowe, ukryte źródło wzajemnego konfliktu tych dwu, trzeba jeszcze sięgnąć do życiorysu Mołojca.

Po rozwiązaniu w połowie 1938 r. przez Stalina i Georgiego Dymitrowa (sekretarza generalnego Kominternu) Komunistycznej Partii Polski powołano na początku 1939 r. w Paryżu zadekowaną grupę – nie tyle tajną, ile niejawną – mającą stanowić zalążek nowej partii dla polskich komunistów (oficjalnie: Inicjatywną Grupę dla spraw polskich przy Międzynarodówce Komunistycznej). Na czele grupy postawiono właśnie Bolesława Mołojca. Z obawy przed zinfiltrowaniem i prowokacją Mołojec współpracował tylko z pojedynczymi, wcześniej wybranymi działaczami przebywającymi w Paryżu i okolicach, trudno więc było o jakiś organizacyjny rozmach tej struktury. Kiedy w maju i czerwcu 1939 r. Komintern przyjął dwie uchwały formalnie powołujące tymczasowe kierownictwo przyszłej partii komunistycznej w Polsce, Mołojec już oficjalnie wszedł w skład jej najpierw trzyosobowego, potem nieco szerszego, kierownictwa jako przywódca.

Ostatecznie jednak wzajemne donosicielstwo, plotki, podejrzenia o zdradę, o „trockizm”, o współpracę z policją doprowadziły to środowisko do autodestrukcji. Grupa zresztą w praktyce niewiele zdziałała (nie powstała ani jedna komórka partyjna). Sam Mołojec natomiast – i to miało znaczenie dla jego dalszych losów – skłócił się z wieloma paryskimi współpracownikami, jeśli nie z większością z nich. Dwa miesiące później wybuchła wojna, która wciągnęła w swoją orbitę także Francję, tymczasem wspomniany ośrodek kierowniczy polskich komunistów nie zdążył do tego czasu nawiązać bezpośrednich kontaktów z działaczami w kraju. W styczniu, lutym 1940 r. Mołojec, zagrożony aresztowaniem przez Francuzów, a jednocześnie wciąż liczący na postępy w tworzeniu nowej partii, trafił przez Jugosławię i Turcję do Moskwy[10].

Tam czekała go jednak niemiła niespodzianka. Inicjatywa powołania partii zdezaktualizowała się wraz ze zmaterializowaniem sojuszu i współpracy sowiecko-niemieckiej (od sierpnia 1939 r.). Zorganizowany ruch komunistyczny na ziemiach polskich nie miał racji bytu w sytuacji, gdy ziemie te zostały zgodnie podzielone między III Rzeszę i ZSRS. Ale ambicje Mołojca zostały już rozbudzone[11]. Dlatego kiedy półtora roku później (po wybuchu wojny sowiecko-niemieckiej) podczas powoływania i szkolenia grupy inicjatywnej PPR na czele przyszłej partii postawiono Marcelego Nowotkę, niedoszły wódz musiał odebrać to jako cios. Ten bagaż doświadczeń i animozji ciążył na stosunkach między „Starym” a „Długim” do tego stopnia, że przed przerzutem do Polski w grudniu 1941 r. ostrzegano Nowotkę przed narwanym i mściwym kompanem, a nawet odradzano zabieranie go do kraju. Nowotko uznał jednak, że sobie z Mołojcem poradzi[12]. Leonowi Kasmanowi, pracownikowi Kominternu, miał powiedzieć: „potrafię go utrzymać w garści, jeśli zacznie szurać, damy sobie radę”[13].

Wróćmy do wątku dotyczącego konfliktu o rok późniejszego. Pierwszą przyczyną nieporozumień między Nowotką a Mołojcem w 1942 r. był podział kompetencji między PPR i GL. Natomiast druga przyczyna, w efekcie decydująca o krwawej rozprawie, okazała się pochodną tej pierwszej. Był to spór o kierownictwo nad tworzonym wywiadem i kontrwywiadem (Wydziałem Informacji Sztabu Głównego GL). Wszystko zaczęło się w drugiej połowie sierpnia 1942 r., kiedy Nowotko otrzymał depeszę od Georgiego Dymitrowa, nadzorującego w imieniu WKP(b) działalność polityczną komunistów w Polsce. Dymitrow zalecał powołanie „specjalnej służby wywiadowczej przy K[omitecie] C[entralnym PPR]”. W Moskwie postanowiono utworzyć w PPR zakonspirowaną komórkę wywiadowczą, która miała realizować zadania zlecone przez Sowietów, ale w taki sposób, by szeregowi wykonawcy zadań nie byli wtajemniczani w sam fakt jej istnienia[14]. Kierownikiem tej niejawnej struktury został po 19 sierpnia 1942 r. Teodor Duracz, radca prawny i obrońca komunistów w przedwojennych procesach, związany z rezydenturą wywiadu sowieckiego w Polsce. 11 września 1942 r. Nowotko wysłał do Moskwy depeszę z informacją: „Nasz wywiad rozpoczął pracę”[15].

Ważne jest też to, że dyrektywa Dymitrowa pchnęła Nowotkę do ustanowienia nadrzędności owej służby wywiadowczej zakonspirowanej w PPR nad dotychczasowym wywiadem, czyli Wydziałem II Informacji GL[16]. Nie chciał się z tym pogodzić ani Bolesław Mołojec „Długi”, ani jego młodszy brat Zygmunt Mołojec „Anton”. Młodszy z Mołojców był wówczas faktycznym kierownikiem Wydziału Informacji. Domagał się traktowania wywiadów „wojskowego” i „partyjnego” jako agend współpracujących, ale autonomicznych. „Jesteśmy instytucją wcale od Was niezależną” – pisał w liście do Duracza[17]. Walka między Mołojcami a Nowotką była zarazem podskórną walką między ich kierowniczymi zapleczami – w wypadku Nowotki zaplecze stanowili Dymitrow i wywiad Kominternu, a w wypadku Mołojców – sowiecki wywiad wojskowy[18].

Zmiana struktury wywiadu PPR-GL definitywnie osłabiła pozycję szefa GL. Sięgnął on więc po rozwiązanie ostateczne – podstęp. Poinstruował swojego brata, że trzeba zastrzelić prowokatora. Zygmunt Mołojec wykonał zadanie i 28 listopada 1942 r. zastrzelił na ulicy wskazanego człowieka. Najprawdopodobniej nie był świadomy ani tego, że zabił Nowotkę – nigdy wcześniej go nie widział, ani tego, że brat go zmanipulował. Od tej pory starszy z Mołojców samozwańczo uznał się za szefa PPR. Udało mu się zdominować Pawła Findera, wówczas jedynego poza nim samym członka Sekretariatu Komitetu Centralnego PPR (czyli tzw. kierowniczej trójki). Wszyscy, którzy znali Mołojca, wiedzieli, że za ewentualny jawny opór przeciwko jego przywództwu zapłacą życiem[19].

W depeszy do Dymitrowa z 17 grudnia 1942 r. samozwaniec poinformował, że zabójstwa sekretarza PPR dokonała AK[20]. Zgodnie z ustaleniami poczynionymi po śmierci „Starego” komunikaty wysyłane do centrali mieli podpisywać Mołojec razem z Finderem, ale Mołojec słowa nie dotrzymał i („wbrew uchwale”[21]) przejął kontakt z centralą na wyłączność – podpisy na trzech kolejnych depeszach złożył sam[22]. Odpowiedź z Moskwy nadeszła już na jego nazwisko (cała korespondencja była oczywiście – jak zawsze – prowadzona po rosyjsku). Tym samym można powiedzieć, że Moskwa formalnie przyjęła do wiadomości zmianę sekretarza PPR[23]. Mołojec połączył w swoich rękach dwie funkcje: szefa politycznego i wojskowego. A to już – przy zachowaniu wszystkich właściwych proporcji między ówczesnymi realnymi siłami komunistów w Polsce a ich „snem o potędze” – mogło uczynić z Mołojca lokalnego dyktatora. Nasuwają się tu dalekie porównania z rolą, jaką odegrał Josip Broz-Tito w Jugosławii.

Dla oponentów samozwańca sytuacja stała się w najwyższym stopniu niepokojąca. Bali się nie tylko tego, że umacniając swoją pozycję i forsując własne koncepcje, Mołojec gotów jest popełnić – jak to ujął Jóźwiak – „w obronie własnej dalsze zbrodnie”[24], ale był on dla nich niebezpieczny także jako człowiek skory do pochopnych oskarżeń wysyłanych do Moskwy. Pamiętano, że z Paryża kierował do Dymitrowa donosy, które pomówionych mogły doprowadzić do partyjnej degradacji, a nawet do śmierci[25]. Być może więc w kierownictwie PPR rozpoczął się wyścig „kto kogo”. Do rozwiązania pozostawała też sprawa pierwszorzędna: zabójstwo Nowotki wymagało wyjaśnienia.

Dochodzenie poprowadzono za plecami Mołojca. W „grupie śledczej” znaleźli się: Paweł Finder, Franciszek Jóźwiak, Małgorzata Fornalska i Władysław Gomułka. Po latach Franciszek Jóźwiak twierdził, że powołana grupa (w podanym wyżej składzie) miała charakter komisji, a na jej czele stali Teodor Duracz i Małgorzata Fornalska[26]. Dziś wiemy, że ostatnich dwoje z wymienionych było współpracownikami sowieckiego wywiadu; Fornalska odpowiadała za łączność partii (aktywistów politycznych) oraz komunistów pracujących wyłącznie dla wywiadu sowieckiego (agentów sensu stricte) z Moskwą[27]. Co symptomatyczne, także Jóźwiak, już po wojnie, przechwalał się własną współpracą agenturalną z Sowietami, z tym że oni sami nie chcieli tego potwierdzić[28].

Inaczej sprawę owej komisji i swojego w niej udziału wspominał Gomułka. Wedle jego pierwszej pisemnej relacji na ten temat, powstało czteroosobowe grono, wcale nienazwane komisją, które zajęło się śledztwem i pracowało pod kierunkiem Findera, pełniącego funkcję lidera i łącznika całej czwórki. Spotykali się nieregularnie i nigdy w pełnym składzie. Gomułka słowem nie wspominał o kierowniczej roli Duracza w przebiegu śledztwa. Pracę tej czwórki interpretował jako działania „sądu najwyższej instancji partyjnej”[29].

Tak czy inaczej, zapadła decyzja o zabiciu Bolesława Mołojca. Pojawił się kłopot ze znalezieniem wykonawców zadania. Jóźwiak podobno nie miał sprawdzonych i zaufanych ludzi w GL, co o jego faktycznej pozycji jako szefa sztabu GL świadczyło jak najgorzej. Z kolei kiedy Gomułka, ówczesny sekretarz Komitetu Warszawskiego, wydał takie polecenie dowódcy okręgu GL Warszawa-Miasto Bolesławowi Kowalskiemu „Jankowi” – ten miał mu odmówić[30]. Zabicie szefa partii, nawet uzurpatora, niosło ze sobą wyjątkowe ryzyko „rykoszetu”, to zrozumiałe; a jednak szef sztabu niemający zaufanych ludzi do „mokrej roboty”, czy też gwardzista odmawiający wykonania polecenia członkowi Komitetu Centralnego słowami: „to są sprawy wśród was w kierownictwie, sami je załatwcie”[31] – wszystko to brzmi zastanawiająco, choć nie nieprawdopodobnie.

Ostatecznie sprawy w swoje ręce wzięła kobieta – Małgorzata Fornalska. Zleciła wykonanie akcji bojówkarzom Janowi Krasickiemu „Jankowi” i Mordce Hejmanowi „Mietkowi”, którzy razem z Fornalską zostali zrzuceni do kraju na spadochronach w maju 1942 r. w ramach tzw. drugiej grupy inicjatywnej. Krasicki wykonał wyrok, Hejman ubezpieczał. Zamach przeprowadzono na Starym Mieście w Warszawie. Mołojca zwabiono na ulicę Kamienne Schodki pod pretekstem sprawdzenia przez niego lokalu konspiracyjnego na użytek umieszczenia tam radiostacji. Finder, Fornalska, Gomułka i Jóźwiak raportowali wkrótce Dymitrowowi: „29 grudnia o godzinie 4.40 [po południu[32]] Mołojec został zabity. Usunięto wszystko, co znajdowało się w jego kieszeniach. Działając w ten sposób, kierowaliśmy się naszym bolszewickim sumieniem i interesem partii, uznając, że w czasie wojny należy działać metodami wojennymi. Nie mogliśmy tej sprawy zawczasu uzgodnić z Wami, ponieważ mogło to doprowadzić do ujawnienia wszystkiego [...]. Oczekujemy jak najrychlejszej Waszej decyzji i ustanowienia [nowej] Trójki kierowniczej. Charakterystyki Gomułki i Jóźwiaka nie dajemy, ponieważ są oni dobrze znani [Leonowi] Kasmanowi i w wydziale kadr [Międzynarodówki Komunistycznej]”[33].

Najpierw wykonano wyrok na pomysłodawcy – Bolesławie, a półtora miesiąca później na bezpośrednim wykonawcy mordu na Nowotce – Zygmuncie Mołojcu. Uknuto w tym celu drugą intrygę. Franciszek Jóźwiak – szef Sztabu Głównego GL – wysłał młodszego z Mołojców wraz z łączniczką (a zarazem narzeczoną) w teren, do obwodu radomsko-kieleckiego GL, m.in. pod pretekstem przeprowadzenia inspekcji[34]. Tamtejszy sekretarz PPR został z kolei wcześniej wezwany do Warszawy, gdzie poinformowano go o zamieszaniu wokół zabójstwa Nowotki[35] i uzgodniono wykonanie wyroku na Zygmuncie Mołojcu „Antonie”. Po powrocie w teren tenże obwodowiec wyznaczył ludzi i chatę wiejską na spotkanie z Zygmuntem. Kiedy doszło do spotkania, wszystko przebiegło zgodnie z planem. 14 lutego 1943 r. z Komitetu Obwodowego PPR Radom–Kielce do warszawskiej centrali partyjnej na ręce Jóźwiaka przesłano meldunek[36]: „Drogi Chłopie! Polecenie co do A[ntona] zostało wykonane. W pierwszej chwili nie chciał się przyznać, lecz wobec faktów przyznał się, nie wnosząc nic nowego do tego, co nam wiadome”[37].

Zygmunta Mołojca zabito także po to, by uprzedzić jego odwet. Takie wnioski należy wyciągnąć po przeczytaniu raportu Stanisławy Sowińskiej, która w styczniu 1943 r. opisała stan psychiczny, w jakim znalazł się młody Mołojec – jej bezpośredni zwierzchnik. Nie zdawał on sobie sprawy z całokształtu sytuacji. Nie wiedział, że Nowotko nie żyje; co więcej, nie wiedział, że to on sam go zabił. Był przekonany, że do zamordowania Bolesława (akurat tego się domyślał, bo brat „zniknął”[38]) doprowadzili Jóźwiak i Marian Spychalski. Obaj, jego zdaniem, mieli być agentami obozu delegatury „rządu londyńskiego”. Autorka sprawozdania podsumowała: „Anton jest niebezpiecznym typem, zdolnym, podług mnie, do wszystkiego, na pewno nie spocznie w planie zemsty za »Długiego« i spraw, które z »Długim« prowadził”[39].

Po wojnie Sowińska uzupełniła ten obraz w książce Lata walki (korzystam z wydania czwartego, z 1966 r.). Napisała, że Zygmunt Mołojec (w książce występujący jako „Zenek”) chodził podenerwowany, rzucał pogróżki pod adresem kierownictwa partii, twierdził, iż nikomu nie wierzy, bo każdy czyha na jego życie. W końcu zagroził śmiercią także Sowińskiej. Aby udowodnić, że nie żartuje, wymierzył do niej z odbezpieczonego pistoletu. Po napisaniu zacytowanego wyżej raportu Sowińską odwiedzili osobiście Teodor Duracz i Małgorzata Fornalska. Poinformowali ją, że Mołojec „ma na sumieniu straszne przestępstwo, pytanie tylko, czy dokonał go świadomie”, czy też został wykorzystany przez brata, „bezgranicznie przezeń uwielbianego”[40]. Po tej rozmowie podjęli decyzję o zastrzeleniu drugiego Mołojca. Wyrok wykonano w połowie lutego 1943 r., a więc miesiąc po sporządzeniu przez Sowińską raportu. Oprócz szefa Wydziału Informacji GL zabito także jego narzeczoną – osobę niezamieszaną w zabójstwo „Starego” – oraz kilku bądź kilkunastu współpracowników i zwolenników Mołojców mogących próbować dochodzić prawdy[41].

Warto wrócić jeszcze do tematu powołania komisji Duracza. Rzeczywista kolejność wydarzeń była następująca. Decyzję o zastrzeleniu Bolesława Mołojca podjęli Finder i Fornalska. Decyzja zapadła, zanim jeszcze powstała czteroosobowa grupa śledcza KC (z Gomułką i Jóźwiakiem w składzie[42]). Jedynie Gomułka w swoich relacjach dość naiwnie utrzymywał, że to kolektywne gremium odegrało decydującą rolę. W istocie Finder go okłamał[43]. Nie był pewien postawy Gomułki, który podczas wcześniejszej o dwa miesiące dyskusji w gronie KC poparł Bolesława Mołojca[44].

Komisja Duracza powstała najprawdopodobniej tuż po zabójstwie Nowotki, a więc jeszcze w grudniu 1942 r. Na to wskazywałaby spisana w 1959 r. relacja Jóźwiaka. Odnotowałem już wyżej, że wedle tej relacji, Duracz razem z Fornalską miał przewodzić komisji, a w jej skład weszli jeszcze Gomułka i – wspominający rzecz – Jóźwiak. Prawdopodobnie temu ostatniemu pomieszały się składy „komisji Duracza” i „grupy śledczej”. Co jednak istotniejsze, jeśli przyjąć tę relację generalnie za wiarygodną, to by oznaczało, że decyzja o wydaniu wyroku na Bolesława Mołojca powstała już przy udziale Duracza – bliskiego współpracownika Nowotki, szefa wywiadu, a jednocześnie formalnie człowieka spoza kierownictwa partii.

Gomułka w swoich pamiętnikach datuje powstanie tej komisji dopiero na styczeń 1943 r. W przeciwieństwie do Jóźwiaka podaje jej właściwy skład (widniejący na dokumencie przesłanym do Moskwy): Teodor Duracz – kierownik oraz członkowie Małgorzata Fornalska i Aleksander Kowalski[45] (ten drugi, wcześniejszy stronnik Bolesława Mołojca, uczestnictwem w komisji i potępieniem kompana zmazywał własną winę i próbował zagwarantować sobie przetrwanie). Komisja miała wyjaśnić, a w praktyce wykazać „językiem prawa” winę Bolesława Mołojca, następnie zdać odpowiednią relację szefostwu sowieckiemu (co uczyniono 29 stycznia 1943 r.[46]), po czym złożyć dokumentację w archiwum PPR. Istnieją wątłe przesłanki, iż Duracz ostatecznie nie do końca zgadzał się z częścią ustaleń komisji pracującej pod jego własnym kierownictwem[47]. Należy dodać, że już po zakończeniu prac komisja Duracza uznała także Zygmunta Mołojca „Antona” za winnego zamordowania sekretarza PPR z polecenia i przy pomocy brata.

Z tym wiąże się kolejna niejasna kwestia. Gomułka był przekonany, że młodszego z braci Mołojców zabito jako pierwszego, wtedy gdy przyznał się on do nieświadomego „zlikwidowania” Nowotki; Gomułka wspominał, że rzekomo doszło do tego wydarzenia najdalej kilka dni po zabójstwie Nowotki, a więc na początku grudnia 1942 r. Jak sądził, to właśnie na podstawie zeznań Zygmunta pozyskano niezbite dowody przeciwko Bolesławowi, i na gruncie tej wiedzy wykonano na nim wyrok pod koniec grudnia[48]. Rzeczywistość była mniej przekonująca. Bolesława Mołojca zabito sześć tygodni przed Zygmuntem, opierając decyzję nie – jak pamiętał Gomułka – na przyznaniu się „Antona” do winy, ale na poszlakach i domniemaniach.

Kiedy w drugiej połowie lat siedemdziesiątych Andrzej Werblan przedstawił Gomułce faktyczną kolejność wydarzeń, ten nie chciał w to uwierzyć; odwoływał się do swojej pamięci (tej odnoszącej się zarówno do faktów, jak i towarzyszących im silnych emocji) i twierdził, że nie wydałby własnej zgody na wykonanie wyroku na Bolesławie bez potwierdzenia mordu na Nowotce wcześniejszym wyznaniem Zygmunta. Czy Gomułka kłamał? Raczej pamięć go zawiodła, a on mógł tym samym racjonalizować swoją postawę i przydawać jej moralności[49]. Dodatkowo – co już pisałem – manipulował nim zwierzchnik. Finder okłamał kilkakrotnie Gomułkę, by zamienić jego „podejrzenia w stosunku do braci Mołojców w dowody ich winy”[50].

Jaka jest więc odpowiedź na pytanie, dlaczego zabito Bolesława Mołojca?

Zabijając go, pozbywano się niebezpiecznego, nieprzewidywalnego i autorytarnego konkurenta; samozwańca, który poszerzał swoje polityczne zaplecze o wciąż napływających do kraju „dąbrowszczaków”, i tym samym prowadził partię w kierunku jej przyszłego zmajoryzowania przez partyzantkę. Miesiąc wcześniej zaś Mołojec zabił Nowotkę, bo liczył na przejęcie i umocnienie władzy w partii.

Oczywiście można też ukuć inne teorie, w tym tę chyba najbardziej spiskową: Nowotko został celowo zabity nie przez Mołojców, ale właśnie przez Findera, Fornalską i innych, po czym spiskowcy zrzucili odpowiedzialność za mord na braci Mołojców i doprowadzili do ich „legalnej likwidacji”, co ostatecznie zostało zatwierdzone i uznane przez specjalną komisję partyjną (Duracza), a także przyjęte do wiadomości w Moskwie – wszystko w celu przejęcia steru partii przez Findera i Fornalską oraz stojące za nimi koterie sowieckie (partyjne, policyjne, wojskowe). To by musiało jednak znaczyć, że między wspomnianą dwójką a Nowotką wcześniej zaistniał jakiś konflikt, tymczasem o niczym takim nie wiemy.

Autor najważniejszej monografii poświęconej historii PPR Piotr Gontarczyk zabicie Marcelego Nowotki przez Bolesława Mołojca uważa za mało prawdopodobne. Nie przedstawia jednak w to miejsce – moim zdaniem – hipotezy wiarygodniejszej, czy mogącej obalić wersję najczęściej przyjmowaną. Podsuwa natomiast rozwiązania teoretyczne, nawiązując po części do sensacyjnie brzmiącej wersji wydarzeń zarysowanej powyżej. Wskazuje także na możliwe w tym środowisku porachunki będące rezultatem prowadzenia podejrzanych interesów handlowych. Ostatecznie jednak sam również pozostaje z wątpliwościami, czy kiedykolwiek uda się dokonać w tej sprawie satysfakcjonujących naukowo ustaleń[51].

Aresztowanie Findera

Kiedy w styczniu 1944 r. wojska sowieckie przekroczyły niedawną wschodnią granicę Rzeczypospolitej, idąc na Berlin, w kierowniczej trójce Polskiej Partii Robotniczej nie było już ani jednego komunisty przeszkolonego w ZSRS i zrzuconego do Polski w ramach którejś z dwóch grup inicjatywnych (z grudnia 1941 i maja 1942 r.). Ścisłe kierownictwo tworzyło od 23 listopada 1943 r. dwóch „krajowców” – Gomułka i Jóźwiak – oraz wieloletni pracownik Kominternu Bolesław Bierut. Półtora tygodnia wcześniej szef PPR Paweł Finder i członkini KC Małgorzata Fornalska zostali aresztowani przez gestapo, a po kolejnym pół roku straceni.

Także i to wydarzenie było czasem interpretowane jako przejaw walk koteryjnych w środowisku komunistycznej elity PPR. Finder zwołał na 14 listopada 1943 r. zebranie KC. Tego dnia rano w umówionym mieszkaniu pojawiło się gestapo. Jako pierwsi na zebranie przyszli Fornalska, a wkrótce po niej Finder (Fornalska umówiła się z Finderem nie w sprawach partyjnych, ale dotyczących działalności wywiadowczej, i zamierzała opuścić lokal jeszcze przed rozpoczęciem właściwego posiedzenia KC[52]). Tę dwójkę (razem z gospodynią mieszkania i jej dorosłą córką) Niemcy aresztowali. Kolejna dwójka członków KC przybyłych na zebranie nie weszła do środka. Władysława Gomułkę i Aleksandra Kowalskiego zaniepokoiła zaparkowana w pobliżu czarna elegancka limuzyna; w końcu była niedziela, wczesna godzina ranna. Z kolei ostatnia dwójka (Jóźwiak i Hilary Chełchowski) dotarła na miejsce już po rewizji. Niemcy po mieszkaniu kręcili się krótko, było ich tylko trzech, a rewizję przeprowadzili stosunkowo pobieżną. Prawdopodobnie szukali syna gospodyni[53]. Akurat kiedy gestapowcy zabierali zatrzymanych do auta, napatoczył się na nich na chodniku Chełchowski, ale się nim nie zainteresowali. Samochód był już pełen, zaraz odjechał. Wkrótce na miejsce – jako ostatni – dotarł Jóźwiak. Nadeszli też ponownie Gomułka i Chełchowski, którzy nie zobaczyli już limuzyny. Tyle mówi wersja najprostsza, najzwyklejsza i zarazem najbardziej prawdopodobna.

Tymczasem wśród samych komunistów pojawiały się plotki, że Finder i Fornalska zostali wydani przez współtowarzyszy. Śledztwo prowadzone w tej sprawie przez siatkę wywiadu sowieckiego nie przyniosło ostatecznie potwierdzenia takich sensacji[54]. Po 1948 r., podczas śledztw i przygotowań do niedoszłych procesów Władysława Gomułki i Mariana Spychalskiego (okresowo podczas okupacji szefa wywiadu GL-AL, później członka Biura Politycznego KC PPR), próbowano tych dwu komunistów uwikłać we współudział i doprowadzenie do śmierci Findera i Fornalskiej właśnie przez oskarżenie ich o współpracę z gestapo i wydanie współtowarzyszy. Te wątki jednak zostały stosunkowo szybko zarzucone w śledztwach Biura Specjalnego i Departamentu X MBP i nie udało się na ich kanwie zbudować fałszywej historii o zdradzie w kierownictwie PPR, która to historia mogła być wielce przydatna do wzmocnienia prowadzonej w latach pięćdziesiątych akcji śledczo-procesowej i propagandowej polegającej na poszukiwaniu wroga wewnętrznego w partii komunistycznej[55].

W swoich pamiętnikach Gomułka w logiczny sposób bronił się przed tymi oskarżeniami. Gdyby tego typu obława na KC PPR była zaplanowana przez Niemców, obstawiliby oni nie tylko mieszkanie od wewnątrz, ale i ulicę, wyjścia z podwórka, okna mieszkania; poza tym gestapowców byłoby na pewno więcej niż trzech (w końcu na zebraniu PPR miało być pięciu mężczyzn!). I wreszcie Niemcy raczej czekaliby na zewnątrz, aż wszyscy komuniści wejdą do środka[56].

Kasman – KC PPR – Moczar

W Moskwie musiano zakładać nieodzowność ofiar śmiertelnych wśród najważniejszych komunistów w PPR. Nie dopuszczano jednak wariantu, że sekretarzem partii zostanie ktoś spoza środowiska przeszkolonego i zweryfikowanego przez Komintern. Tymczasem czwarty z kolei sekretarz Władysław Gomułka wprawdzie przeszedł szkolenie w kominternowskiej Międzynarodowej Szkole Leninowskiej, ale było to jeszcze w latach 1934–1935, a więc przed procesami moskiewskimi i czystkami Stalina, przed rozwiązaniem KPP, wybuchem wojny i exodusem komunistów z Polski na Wschód – czyli właściwie w innej epoce. Mimo że pozostała po Gomułce kartoteka słuchacza, to w Moskwie pozostawał jednak człowiekiem słabo znanym[57]. Wbrew cytowanej wyżej depeszy KC PPR do Dymitrowa (pisanej na podstawie opinii samego KC) także Kasman wiedział o nim niewiele, a w każdym razie nie wiedział tyle, by rozwiać wątpliwości Dymitrowa i innych co do kandydatury Gomułki[58]. Jeszcze maju 1944 r. Sowieci i byli działacze KPP byli przekonani, że jest ona niefortunna i przypadkowa. Wiedzieli tylko, że wcześniej kandydat był działaczem związkowym[59].

Jak wiadomo, Gomułkę wybrano na szefa PPR w momencie, kiedy została zerwana na kilka tygodni łączność radiowa z Moskwą[60], a więc wybrano go bez wiedzy i akceptacji Kominternu i samego Stalina[61]. Aresztowani Fornalska i Finder byli jedynymi, którzy znali cały szyfr; fragmenty znała np. Jadwiga Mijal. Do tego wpadła także inna radiotelegrafistka Maria Rutkiewicz (właśc. Kamieniecka). Dopiero przy pomocy współpracownika wywiadu sowieckiego Franciszka Karwackiego, dysponującego łącznością niezależną od KC PPR[62], przekazano Sowietom informację o aresztowaniu dotychczasowego sekretarza partii i jego współpracownicy, a także – w kolejnej szyfrówce – zawiadomiono, że na czele PPR stoi nowy sekretarz – „Wiesław”[63].

Informacje przekazywane przez Karwackiego (należącego do siatki NKWD działającej pod kierownictwem Czesława Skonieckiego[64]) dotarły jednak do Moskwy z ogromnym opóźnieniem: informacja o wpadce Findera i Fornalskiej dopiero przed 17 stycznia 1944 r., a o wyborze Gomułki przed 9 lutego. Gomułka dopatrywał się w tym – i chyba słusznie – jakiejś nieczystej gry przeciwko niemu, choć nie skonkretyzował swoich podejrzeń[65]. Faktem pozostaje, że do Dymitrowa szybciej dotarło osobiste pismo Gomułki z 12 stycznia 1944 r. (piszę o tym w dalszej części artykułu) tłumaczące Moskwie powody powstania Krajowej Rady Narodowej (przesłane przez radiotelegraf Leona Kasmana) niż wspomniane krótkie komunikaty informacyjne KC PPR przesyłane przez radiostację NKWD (Karwackiego).

Sowiecka centrala była bardzo zaniepokojona: zaginął Finder – sekretarz partii, wraz z nim jego bliska współpracownica, specjalnie wyszkolona przez wywiad; jednocześnie PPR zaprzestała radiowego kontaktu, i wreszcie nie wiadomo, kto przejął najważniejsze stanowisko wśród komunistów w Polsce. Z perspektywy sowieckiej można było podejrzewać, że PPR została całkiem rozbita albo że sterują nią „agenci Londynu i AK”, a może nawet gestapo. Komintern wysłał za Bug grupę doskonale uzbrojonych kurierów-zwiadowców pod wodzą swojego pracownika, instruktora i wykładowcy – Leona Kasmana. Kasman posiadał własną „radioaparaturę” do łączności z Moskwą. Czy przy tej okazji zaczął własną rozgrywkę, czy też jedynie wypełniał polecenia zwierzchników? Znów pytanie, na które chyba nie ma jednoznacznej odpowiedzi.

Kasman w połowie lat trzydziestych pełnił funkcję zastępcy kierownika polskiej sekcji w szkole Kominternu. W 1941 r. brał udział w przygotowaniu wysłania do Polski pierwszego szefa PPR Marcelego Nowotki i jego grupy inicjatywnej. Miał więc teoretyczne podstawy do tego, by czuć się ważniejszy od większości działaczy z kraju. Przez front niemiecko-sowiecki został przerzucony latem 1943 r. Zapadła bowiem decyzja, by na Pińszczyźnie (Polesie Litewskie), niedaleko rzeki Bug, stworzyć bazę wojskową dla PPR. Kasman zajął się konsolidowaniem grupy Polaków, którzy działali w sowieckiej partyzantce albo osiedli w pobliskich koloniach wiejskich. Zamierzano ich wysyłać w głąb przyszłej Polski. Kiedy jednak w listopadzie kierownictwo partii zostało aresztowane, wobec domniemanego rozpadu PPR, otrzymał z Moskwy (od Dymitrowa) nowe zadanie: przekroczyć Bug i nie tyle już podporządkować się kierowniczej grupie w Warszawie, ile wręcz odwrotnie – podporządkować ją, wraz z podległą jej Gwardią (a formalnie już Armią) Ludową, swojemu zwierzchnictwu. Na tym tle prawie doszło do strzelaniny między partyzantami Moczara (Obwód II Armii Ludowej) a dobrze uzbrojoną około 56-osobową grupą Kasmana.

W tej sytuacji z misją z Warszawy w Lasy Parczewskie pojechał Ignacy Loga-Sowiński (od kilku miesięcy członek KC PPR[66]). Na miejsce przybył 27 kwietnia 1944 r. Domagał się od Kasmana broni dla AL z tzw. zrzutów z ZSRS. Tymczasem w odpowiedzi usłyszał, że ma się podporządkować Kasmanowi, bo on „przebywa [tu] na statusie nadrzędnym”. Mówiąc wprost, kierownictwo partii miało się przenieść z Warszawy do Lublina, przestawić na polowe warunki pracy, a oddział Kasmana był zobowiązany zapewnić wszystkim bezpieczeństwo i łączność z Moskwą. W praktyce Kasman zażądał poddania się KC PPR pod własne rozkazy[67].

Warszawscy komuniści uznali to wprost za „poroniony pomysł”. Nikt, łącznie z Bierutem i Jóźwiakiem, nie zamierzał się podporządkować; Jóźwiak nawet proponował siłą rozbroić Kasmana, jeżeli im nie ulegnie. Jednocześnie postanowiono przenieść Moczara na Kielecczyznę; tyle że w tej akurat sprawie Jóźwiak i Bierut byli przeciwni[68]. Moczar jednak został odwołany z funkcji szefa obwodu AL, a jego następcą został Grzegorz Korczyński. Ostatecznie ani Kasman nie podporządkował sobie Gomułki i reszty, ani oni nie zdołali go „przeciągnąć” na swoją stronę. Natomiast o konflikcie między KC PPR a rewizorem z Kominternu dowiedział się w kwietniu 1944 r. niemiecki wywiad wojskowy. Niemcy przechwycili jeden z raportów o działalności partii[69].

Konflikt znajdował się jeszcze w początkowej fazie, kiedy łączność radiowa między KC PPR a Kominternem została ponownie nawiązana. Od lutego 1944 r. kierownictwo komunistyczne posiadało własną radiostację w Warszawie[70]. W tym samym czasie Kasman próbował się przedrzeć w kierunku stolicy. Tam w okolicach Dęblina miał się spotkać z przedstawicielem KC (prawdopodobnie jednak na miejscu czekałby na niego jedynie kurier-łącznik). Na przewodnika Moczar przydzielił mu sowieckiego uciekiniera z obozu – właściwie bandytę, który w pewnym momencie uciekł. Grupa Kasmana ostatecznie dostała się w pobliże niemieckiej obławy i nie mogła jej obejść. Gdy minął termin spotkania, zawrócono. Tymczasem po powrocie do bazy na Kasmana czekała radiodepesza od Dymitrowa z kategorycznym zakazem wyjazdu do stolicy pod groźbą wykluczenia z partii. W zamian Komintern nakazał Kasmanowi wydelegować „pracownika partyjnego niskiego szczebla” na spotkanie z nowym szefem PPR[71]. I rzeczywiście Gomułkę odwiedziła łączniczka od Kasmana. Zgodnie z obowiązującą wówczas taktyką polityczną Stalina, natomiast wbrew temu, czego by można się spodziewać po takiej „misji”, kobieta przestrzegała Gomułkę przed zbytnim radykalizmem; twierdziła, że może dojść do sytuacji, w której jako komuniści „wcale do rządu nie wejdziemy”, poinformowała go też o możliwościach jakiegoś porozumienia z rządem na wychodźstwie[72].

Po powrocie Logi-Sowińskiego do Warszawy, w maju 1944 r., Gomułka zaproponował włączenie Kasmana w skład kierownictwa PPR (ponoć miał rzec: „co było, to było, ja proponuję Kasmana dokooptować do KC partii”). Poparł go właśnie Loga-Sowiński. Podobnie myślał Aleksander Kowalski; zaproponował nawet złożenie grupowej samokrytyki za zlekceważenie rewizora z Kominternu. Natomiast Bierut z Jóźwiakiem (wedle notatek tego ostatniego) zgłosili swój sprzeciw. Do kooptacji nie doszło przede wszystkim dlatego, że Kasman zlekceważył propozycje osobistego spotkania w Warszawie i radził, by to raczej szef PPR udał się do niego, bo on „instrukcje, co ma robić w kraju, otrzymuje z Moskwy”[73]. Potwierdziła to w czerwcu 1944 r. Wacława Marek, która była podwładną Kasmana przerzuconą razem z nim jeszcze na Pińszczyznę. W donosie pełnym oskarżeń, który trafił na biurko Dymitrowa, napisała, że Kasman „nie uznawał władz partyjnych”[74].

Wedle własnej relacji, w sierpniu 1944 r. Kasman poszedł ze swoją 50-osobową grupą z Lublina na Warszawę, by wziąć udział w powstaniu. Kiedy po kilku dniach dotarli do Otwocka, dostał wezwanie powrotne. W Lublinie czekał na niego nakaz udania się do Moskwy. Kiedy przybył na miejsce, został wezwany przez Dymitrowa. W gabinecie obok gospodarza siedzieli także jego najbliższy współpracownik Dymitr Manuilski („specjalista” od analizy sytuacji politycznej w Polsce i łączności z PPR) oraz Gomułka, Bierut i Jakub Berman. Zaczęło się ponoć wylewanie pretensji, które przerwał sam Dymitrow, mówiąc: „Za wszystko, co według was robił on źle, ja odpowiadam. Kasman działał ściśle w myśl moich dyrektyw. Więc jeśli macie pretensje, to do mnie, nie do niego”[75].

Lampe – Berman – Centralne Biuro Komunistów Polski – PPR

Wspomniałem już, że po aresztowaniu Findera i Fornalskiej w najściślejszym, trzyosobowym kierownictwie partii (Sekretariat) nie było ani jednej osoby wchodzącej wcześniej w skład którejś z dwóch grup inicjatywnych. Również w nieco szerszym, pięcioosobowym gronie Komitetu Centralnego – z Ignacym Logą-Sowińskim i Hilarym Chełchowskim – nie było nikogo takiego. Ci spośród członków grup inicjatywnych, których w ZSRS wyznaczono do pracy w centralnym aparacie PPR lub w strukturach wywiadowczych, w większości zostali zabici przez Niemców albo zginęli we wzajemnych porachunkach. Z ocalałych żyli jedynie Aleksander Kowalski – pozostający w częściowej niełasce członków kierownictwa PPR po śmierci Nowotki (jako dawny zwolennik Mołojca) i Czesław Skoniecki – szef siatki wywiadowczej działającej na rzecz Sowietów, w praktyce niezwiązany z pracą partyjną.

Innymi słowy, ster PPR trzymali w rękach ludzie, którzy nie zostali przez Sowietów do tego celu wyznaczeni ani wyszkoleni. Tymczasem w tzw. środowisku polskich komunistów w ZSRS, począwszy od działaczy związanych z Wydziałem Informacji Międzynarodowej WKP(b), przez aktywistów Związku Patriotów Polskich, pracowników Radiostacji im. Tadeusza Kościuszki, funkcjonariuszy propagandy i prasy, a także komunistów zaangażowanych w tworzenie armii, stawiano teoretyczne pytania: jak sprawować ewentualne rządy w przyszłej Polsce oraz kto będzie je sprawował? W tych rozważaniach komuniści byli podzieleni na zwolenników dwu wizji: czy siłą decydującą ma być wojsko i jego kadry, czy partia komunistyczna[76]. A więc niczym w lustrze odbijały się tu te same teoretyczne problemy, które PPR miała w kraju. W rzeczywistości pytania te miały charakter bardziej dyskursywny niż pragmatyczny, bo to Stalin i Sowieci decydowali o tym, kto i w jakiej formie będzie rządził na terenach zajmowanych przez Armię Czerwoną. Chyba najbliższy prawdy był jeden z liderów środowiska, Alfred Lampe[77], który we wrześniu 1943 r. stwierdził, że ludowa partyzantka, wojsko i partia będą miały niewielką moc decyzyjną w porównaniu do sowieckiego wojska (co dziś wydaje się konstatacją oczywistą); jednocześnie dostrzegał w takim rozwoju sytuacji ogromne zagrożenie, bo „ingerencja zewnętrzna musi wywołać w Polsce ogromne sprzeciwy, opory i walkę” niepożądaną dla wszystkich stron konfliktu, także dla ZSRS[78].

Co ważne, Lampe wiedział, że komuniści w ZSRS są skłóceni i podzieleni[79], dlatego postulował powołanie do życia zwierzchniej organizacji, wprowadzającej porządek i hierarchię, mającej zarazem zaufanie i bezpośrednie poparcie Sowietów. W tej strukturze zarządzająco-organizacyjnej mieli się znaleźć staliniści pewni ideowo, a przy tym rozumiejący, że sytuacja międzynarodowa zmusza komunistów do wyrzeczenia się rewolucyjnej drogi zdobycia władzy[80]. W praktyce więc Lampe postulował zorganizowanie ośrodka skupiającego specjalnie w tym celu zweryfikowane komunistyczne kadry szykujące się do objęcia rządów w Polsce. Ostatecznie taką instytucją – już po nieoczekiwanej śmierci Lampego w grudniu 1943 r. – stało się Centralne Biuro Komunistów Polski w ZSRS.

Na przełomie grudnia 1943 i stycznia 1944 r. w ZSRS postrzegano PPR jako partię rozbitą i skazaną na wymarcie lub wegetację. Chciano temu zaradzić. Na coraz lepiej ustosunkowanego, doświadczonego i pragmatycznego działacza politycznego wyrastał w środowisku „moskiewskim” czterdziestodwuletni Jakub Berman. Miał w rekach potężny atut – bezpośrednie oparcie, akceptację i zwiększające się osobiste zaufanie wśród takich osób jak Dymitrow, Dymitr Manuilski z Wydziału Informacji Międzynarodowej WKP(b), a nawet Wiaczesław Mołotow – minister spraw zagranicznych i sekretarz KC WKP(b). W największej zażyłości spośród trójki wymienionych Berman pozostawał z Manuilskim[81].

W grudniu 1943 r. Berman rozmawiał dwie godziny z Dymitrowem. Była to ich pierwsza tak długa rozmowa. Punktem wyjścia i głównym jej tematem było rozbicie kolejnego kierownictwa i działalność PPR. Berman nie miał większego pojęcia o tym, co dzieje się w partii po listopadowej „wsypie”. Dopiero ze słów Dymitrowa, który wypytywał o Gomułkę, mógł wywnioskować, że „Wiesław” został nowym szefem PPR. Wedle własnej relacji, Berman na zadawane pytania miał pozytywnie wyrażać się o Gomułce („zasługuje on na pełne zaufanie”), choć osobiście go nie znał i wiedział o nim tyle, ile zasłyszał od innych. Świadczy to jednocześnie o tym, że do Dymitrowa, ale i do środowiska byłych kapepowców docierały już wtedy wiarygodne informacje[82].

Takie nakreślenie tej rozmowy przez Bermana nie wydaje mi się jednak wiarygodne. Kiedy w maju 1944 r. do Moskwy dotarł Marian Spychalski, jako jeden z czterech tzw. delegatów KRN, bodaj pierwszego wieczoru po przylocie w hotelu „Lux” przekonywał Bermana, że Gomułka jest odpowiedzialnym, godnym zaufania komunistą i szefem partii[83]. A to oznacza, że wobec Gomułki przez kilka poprzednich miesięcy wysuwano wątpliwości i przez cały ten czas nie wierzono w jego umiejętności.

Wracając zaś do rozmowy Bermana z Dymitrowem, nawet gdyby uznać relacje Bermana za wiarygodne, należy stwierdzić, że deklarowane przez niego zaufanie do Gomułki nie mogło być wystarczającym warunkiem pełnienia arcyważnej funkcji sekretarza PPR. Zapewne dlatego Dymitrow i Berman rozważali podczas spotkania inne kandydatury na to stanowisko[84]. Brak kontroli nad PPR, a być może też wskazania Dymitrowa stały się impulsem do stworzenia nowego, alternatywno-rezerwowego kierownictwa PPR i – w perspektywie – przywiezienia go w formie już gotowej do kraju. Komuniści w ZSRS od początku czuli się zresztą przeznaczeni do zwierzchności nad partią w Polsce. Ich liderzy z końca 1943 r. (Wasilewska, Berman) kontaktowali się wielokrotnie z samym Stalinem, a więc mieli najwyższe prerogatywy do powołania instytucji mogącej zastąpić – ich zdaniem – rozbitą i słabą PPR.

Pod koniec grudnia 1943 r. Berman został wezwany na rozmowę do Mołotowa[85]. Na Kreml pojechał razem z Manuilskim. Znów rozmawiano o ówczesnej sytuacji w PPR, a także o powołaniu w ZSRS tymczasowego rządu polskiego i jego wariantach kadrowych. Berman występował w roli reprezentanta środowiska komunistycznego w ZSRS. To na tym spotkaniu (28 grudnia) wysunął postulat powołania „ośrodka koordynującego” działalność komunistów na Wschodzie. Miała to być organizacja zdolna do autorytatywnego pokierowania Związkiem Patriotów Polskich oraz wojskiem. Uzyskał wstępne przyzwolenie na realizację tej inicjatywy[86]. Jest zrozumiałe, że organizacja, która byłaby w stanie zarządzać politycznie działaniami ZPP i ówczesnego I Korpusu Polskich Sił Zbrojnych w ZSRS, byłaby tak silna, by zdominować ewentualne pozostałości po PPR i – mówiąc w uproszczeniu – stanąć do walki z szeroko rozumianym obozem antykomunistycznym o władzę w przyszłej Polsce.

Po tej rozmowie Berman przystąpił do pracy nad dokumentem inicjującym powstanie Centralnego Biura Komunistów Polski. Pomogli mu w tym Hilary Minc i Stefan Wierbłowski. W przygotowanym piśmie postulowali powołanie ośrodka partyjnego będącego „zagraniczną organizacją” PPR i współpracującego z PPR na obszarze Polski[87]. W rzeczywistości Gomułka i jego współpracownicy nie mieli pojęcia o pojawieniu się w Moskwie „własnej filii” i jej planach działania; nie przekazali też tej grupie żadnych pełnomocnictw. Słowa dokumentu o „zagranicznej organizacji” można więc traktować jako formalność. Na szczególną uwagę zasługuje jednak jego końcowy akapit: „Metody działania [powoływanej] organizacji partyjnej – [będą] niejawne. Komisja organizacyjna [CBKP] jest powoływana i działa pod kierownictwem KC WKP(b). Jesteśmy przeświadczeni, że przedsięwzięcia te doprowadzą do radykalnej poprawy działalności [komunistów], pomogą rozwiązać w najwyższym stopniu złożone zadanie przebudowy systemu politycznego w Polsce i utworzenia szerokiego frontu narodowego walki o Polskę demokratyczną, przyjazną ZSRR”[88].

Pismo tej treści Berman przekazał Mołotowowi 10 stycznia 1944 r. Po siedmiu dniach Komitet Centralny partii sowieckiej podjął uchwałę o utworzeniu Centralnego Biura Komunistów Polski. Było ono przeciwwagą dla kierownictwa PPR, przygotowaną na wypadek, gdyby porozumienie z nimi okazało się niemożliwe (nie znano poglądów i metod działania ludzi stojących na czele partii) lub gdyby do takowego porozumienia doszło. Początkowo Biuro tworzyło pięć osób, tj. Jakub Berman, Aleksander Zawadzki, Karol Świerczewski, Stanisław Radkiewicz i Wanda Wasilewska. W tym gronie tylko Berman i Wasilewska byli postaciami mogącymi intelektualnie unieść tak ambitny projekt.

Podczas pierwszego zebrania CBKP (2 lutego 1944 r.) potwierdzono, że o istnieniu tej tajnej struktury będą wiedzieli tylko nieliczni komuniści w ZSRS, ci, którzy zostaną w przyszłości wykorzystani do odbudowy partii oraz do rządzenia i pracy w administracji w Polsce. Rozpoczęto tworzenie list ze zweryfikowanymi nazwiskami[89]. Na kolejnych posiedzeniach zaczęły zapadać decyzje kadrowe dotyczące ZPP i Armii Polskiej w ZSRS[90]. Za najważniejszy odcinek pracy – łączność i wszelkie sprawy związane z krajem – odpowiadał Jakub Berman[91]. Tym samym jego działalność zaczęła mieć znaczący wpływ na przyszły układ sił w partii. Praktyka tę pozycję Bermana jeszcze umocniła. Stał się on realnie kierownikiem CBKP, gdyż i formalny przewodniczący Aleksander Zawadzki, i jego zastępca Karol Świerczewski, zajęci sprawami wojska, niemal stale przebywali z dala od Moskwy[92]. Z kolei Wasilewska została wysłana na ponad dwumiesięczny urlop zdrowotny[93]. Po powrocie nie odzyskała już swojej pozycji.

Gomułka – Berman – Dymitrow

W połowie stycznia 1944 r. Dymitrow, a przez niego Berman, otrzymał drogą radiową zaszyfrowaną wiadomość od Gomułki, że w kraju powstała Krajowa Rada Narodowa – namiastka podziemnego parlamentu pod wodzą PPR[94]. Łączność z Moskwą nawiązano za pośrednictwem radiotelegrafistki oddelegowanej do Warszawy z oddziału Kasmana[95]. Wiadomość ta wywołała zaskoczenie zarówno u Dymitrowa, jak i w środowisku komunistów z Polski. Wydawało się, że pomysł powołania takowej rady, zgłoszony po raz pierwszy jeszcze za życia Findera, upadł po jego aresztowaniu i po – jak przewidywano – rozbiciu partii. Prawdopodobnie najbardziej zaskoczyło to Bermana, ponieważ w ogóle o takowym koncepcie usłyszał po raz pierwszy. Sowieci zatajali informacje o zamyśle powołania KRN przed środowiskiem „moskiewskich” komunistów[96]. Z kolei sam Dymitrow musiał być zdumiony powstaniem KRN bez swojej (a więc i Stalina) akceptacji. Nie dość, że na czele PPR stał „samowolnie” wybrany, niemal nieznany Sowietom działacz, to dodatkowo partia pod jego kierunkiem powołała samowolnie podziemną radę.

Rozpoczęła się kilkumiesięczna, sporadyczna, ale znamienna dla przyszłości wymiana wiadomości pomiędzy Gomułką a Dymitrowem (Moskwą) – w istocie zaś pomiędzy Gomułką a Bermanem. Zaszyfrowane depesze wysyłane z ZSRS były bowiem najczęściej podpisane przez Dymitrowa (który dawał swoje placet przed ich wysyłką), w praktyce jednak nad ich treścią pracował przede wszystkim Berman[97].

Sekretarz PPR nie wiedział, jakie konkretne działania polityczne planują i realizują komuniści na Wchodzie, tym bardziej że część z tych działań miała charakter tajny. W tym czasie Gomułka dowiadywał się na ten temat najwięcej z propagandowych komunikatów moskiewskiej radiostacji im. Kościuszki. Wiedział więc, że powstała „polityczna reprezentacja narodu polskiego”, czyli ZPP, nie miał natomiast pojęcia o powołaniu CBKP ani o tym, że komuniści w ZSRS przymierzali się do utworzenia namiastki rządu na emigracji, który na przełomie grudnia 1943 i stycznia 1944 r. określali mianem Polskiego Komitetu Narodowego[98].

Mimo to, odczytując na poły intuicyjnie postępowanie centrali, we wspomnianej pierwszej depeszy do Dymitrowa oznajmił, iż „PPR wychodzi z założenia, że w sprawach dotyczących kraju mogą decydować tylko czynniki wyłonione w kraju lub przez kraj powołane”. Za taki „czynnik” uważał powołaną w kraju strukturę – Krajową Radę Narodową. Argumentował racjonalnie: „Tylko takie bowiem [krajowe] czynniki mogą najlepiej orientować się w rzeczywistych nastrojach mas i być przez te masy uznane”. Powiadamiał, że powołanie rządu poza Polską byłoby „przedwczesne”. I wreszcie: „Obawiamy się, aby nieskoordynowane posunięcia przez nas w kraju i przez Was za granicą nie powodowały pewnego zamieszania w naszej pracy”[99].

Gomułka walczył więc o partnerskie traktowanie PPR w kraju i nie był skłonny do bezwarunkowych ustępstw. Zadziwiająco trafnie przy tym zdiagnozował rachuby Dymitrowa i CBKP. Czy rzeczywiście nie posiadał jakiejś bliższej wiedzy na ich temat? Z pamiętników wynika jednoznacznie, że nie[100]. Podobnie twierdził jego biograf i wielokrotny rozmówca[101]. Nie wydaje się też, by „Wiesław” otrzymywał jakieś sekretne informacje na ten temat od współpracowników wywiadu sowieckiego: oni sami nie mieli takiej wiedzy ani – przede wszystkim – zaufania do mało znanego i powołanego w niewyjaśnionych okolicznościach sekretarza PPR.

List Gomułki został w Moskwie zignorowany. Odpowiadający za problemy krajowe Berman i jego współpracownicy z CBKP i ZPP – Wasilewska, Radkiewicz, Minc, Zawadzki, Eugeniusz Szyr, Stefan Wierbłowski, Julia Brystygier – rozpoczęli w tym czasie dyskusję nad teoretycznymi planami instalowania władzy centralnej (rządu i jego pełnomocników wojewódzkich, powiatowych, miejskich) oraz terenowych komendantur wojskowych, nie uwzględniając w tych rozważaniach PPR i KRN. Przy omawianiu kwestii związanych z armią pomijali krajowe kadry AL. Ponadto szykowali się do powołania „własnej partyzantki” – Polskiego Sztabu Partyzanckiego, w wymiarze propagandowym mającego m.in. związać ZPP z krajem[102].

Depeszę zwrotną do KC PPR wysłano dopiero po ponad sześciu tygodniach, 25 lutego 1944 r. Była to krótka krytyka funkcjonowania i konceptu KRN. Komunistom w kraju zarzucono zawężenie działalności do własnego środowiska. Moskwa oczekiwała „rozszerzenia politycznej bazy”, a więc zawiązania szerokiej koalicji, i to nie tylko lewicowo-ludowej (komuniści, socjaliści, socjaldemokraci, ludowcy), ale we współpracy z endekami oraz „różnymi innymi wojskowymi i cywilnymi organizacjami i grupami”. Chodziło o sformowanie szerokiej koalicji narodowej – tzw. frontu narodowego, sowieckiej idei wcielanej w życie po rozwiązaniu Kominternu w maju 1943 r.[103]

Gomułka odebrał napomnienie z Moskwy, w swej istocie oderwane od rzeczywistości politycznej w Polsce, jako podważenie koncepcji KRN i uderzenie w PPR (nie wiedział, że autorem pisma był Berman). Przygotował odpowiedź na zarzuty i odesłał z datą 7 marca 1944 r. Tłumaczył, że okupowana Polska jest krajem, którego działacze przebywający na Wschodzie w praktyce nie znają. I zdają się zapominać, że nierozwiązywalnym problemem pozostaje różny stosunek komunistów i reszty społeczeństwa do granicy wschodniej – działacze przedwojennych partii nie brali pod uwagę rewizji tej granicy. Tak więc choćby z tego powodu wszelkie ewentualne porównania sytuacji w Polsce z tworzeniem szerokich koalicji narodowych w Jugosławii, Czechosłowacji czy Francji są nie na miejscu. „W walce z nami – pisał Gomułka – reakcja ocenia każde posunięcie naszej partii pod kątem sowietyzacji kraju. Nazwy nie mają żadnego znaczenia”. Po czym użył słynnych słów: „Gdyby w Polsce bractwo św. Antoniego stanęło na gruncie rewizji wschodnich granic Polski, to też zostanie okrzyczane przez reakcję jako agentura moskiewska”[104].

W drugiej połowie kwietnia do Warszawy została wysłana druga depesza, zatytułowana „Uwagi o deklaracji i programie KRN” (nie znamy dokładnego terminu jej nadania[105]). Postulowano w niej walkę całego narodu z Niemcami o „znacznie rozszerzoną na zachodzie Polskę”. Krytykowano dokumenty ogłaszane przez KRN za zbyt komunizujący program społeczno-gospodarczy: brak gwarancji dla indywidualnej własności ziemskiej, dla indywidualnego handlu i rzemiosła; z drugiej strony – głoszenie haseł przeprowadzenia nacjonalizacji i budowy Polski Ludowej[106].

W praktyce obie depesze Bermana[107] krytykowały nierozsądną taktykę propagandową. Z perspektywy sowieckiej KRN nie starała się zneutralizować lub przekonać do siebie „szerokich warstw drobnomieszczaństwa” i grup „posiadaczy ziemskich”. Program społeczno-gospodarczy („zawężony front ludowy”) był nieskoordynowany z partiami komunistycznymi w innych krajach i oderwany od „zawiłości sytuacji międzynarodowej”[108]. Wiosną 1944 r. CBKP nakłaniało krajowych komunistów do poczynienia wszelkich działań ułatwiających powołanie przyszłego Rządu Tymczasowego, który „ogarnąłby obok KRN wszystkie grupy w kraju, które stoją na gruncie walki z niemieckimi zaborcami w sojuszu z ZSRR, a także przedstawicieli demokratycznych grup emigracji, w pierwszym rzędzie ZPP i Armii Polskiej w ZSRR, Polonii amerykańskiej i demokratycznych elementów w Londynie”[109].

Oczywiście za wszystkimi powyższymi politycznymi wskazówkami stali kremlowscy dygnitarze. Anna Sobór-Świderska w biografii Jakuba Bermana, powołując się na źródła sowieckie, wskazuje na Manuilskiego i Mołotowa, którzy akceptowali, wspierali, a niekiedy zapewne inspirowali przekazywanie Gomułce zaleceń nakłaniających go do współdziałania z Centralnym Komitetem Ludowym, a nawet wystosowania apelu KRN do Rady Jedności Narodowej (w szczegółach oderwanego od rzeczywistości) w sprawie ograniczonego wzajemnego współdziałania, ale pod przywództwem... KRN (!)[110] – co było już kompletnym nieporozumieniem i wynikało z nieznajomości wewnętrznej gry i układu sił politycznych na terenach Polski.

W maju 1944 r. do Moskwy dotarły dwie kolejne szyfrówki z Warszawy. W jednej z nich, pochodzącej z 19 maja, szef krajowych komunistów – idąc torem myślenia Moskwy – zapytywał, czy KRN może skorzystać z oferty Centralnego Komitetu Ludowego, by podjąć próbę wspólnego wejścia do Rady Jedności Narodowej w charakterze zjednoczonej opozycji. Gomułka głównie prosił o wskazówki („Co wy nam radzicie w tej sprawie [...]?”)[111]. Po latach twierdził, że nigdy nie traktował takiej niedorzecznej ewentualności poważnie; swoim pytaniem próbował wykazać „sowieckim towarzyszom”, do jakich absurdów doprowadzi tworzenie „frontu narodowego” za wszelką cenę[112]. Czysto teoretycznie mówiąc, próba takiego porozumienia prowadziłaby do zmarginalizowania znaczenia komunistów w Polsce, co było zresztą zgodne ze stanem faktycznym.

Tymczasem ten sztuczny dylemat (czy komuniści mogą wejść do RJN w roli opozycji?) z perspektywy sowieckiej świadczył przede wszystkim o wypaczeniu taktycznych intencji Stalina[113]. Berman i inni członkowie CBKP uznali, że nieznany im bliżej Gomułka w najlepszym razie pogubił się i nie rozumie swojego podstawowego zadania, jakim ma być maksymalne rozszerzenie KRN „kosztem innych partii”, a nie jakiekolwiek pertraktacje z „reakcyjną” Radą Jedności Narodowej, które w najlepszym razie mogłyby się skończyć skazaniem komunistów na „wieczną opozycję”. Ich zdaniem Gomułka zdawał się z jednej strony przeceniać siłę Polskiego Państwa Podziemnego, a z drugiej – lekceważyć znaczenie wpływu Armii Czerwonej na przyszłe losy kraju. W tej sytuacji po kilku dniach Berman ponownie skierował do Gomułki depeszę, którą po raz pierwszy podpisał Aleksander Zawadzki jako „oficjalny przewodniczący” CBKP[114]. Tym samym Gomułka w ogóle dowiedział się o istnieniu tego organu. W piśmie zaś przeczytał: „Uważamy za niecelową propozycję CKL. Celem jego jest manewr, aby uchronić od rozpadnięcia się Radę Jedności [Narodowej i] podporządkować Krajową Radę [Narodową] emigranckiemu rządowi [w Londynie]”[115].

Ostatni dokument CBKP do KC PPR został wysłany 18 lipca 1944 r. (a więc tuż przed oficjalnym powołaniem quasi-rządu: Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego). Jego wymowa była podobna do wcześniejszych: otoczenie Bermana nawoływało (wciąż nierealistycznie) do skupienia wokół KRN większości narodu i krytykowało po raz kolejny publiczne wysuwanie haseł Polski Ludowej i nacjonalizacji, które nie były „obliczone na wprowadzenie rozbicia w obozie przeciwnika, na wyrwanie spod wpływów reakcji wahających się elementów i na neutralizację części burżuazji”[116].

Nawet pobieżne prześledzenie tematyki korespondencji między krajem a CBKP wskazuje, że Gomułka został poddany silnej presji, by komuniści, a raczej ich propagandowa emanacja – KRN – stała się faktycznym ośrodkiem koncentracji wielu polskich środowisk politycznych. Z jednej strony świadczyło to o swego rodzaju zwycięstwie Gomułki, który był przecież pomysłodawcą i inicjatorem powołania KRN jako przeciwwagi dla kierowniczych struktur Polskiego Państwa Podziemnego, z drugiej jednak strony całkowicie wypaczało jego faktyczne, pierwotne założenia. Gomułka bowiem od początku realnie oceniał, że KRN może stanowić jedynie propagandową atrapę, bardziej lub mniej zakotwiczoną w społeczno-politycznej rzeczywistości, zawsze jednak na poły fikcyjną[117].

Tymczasem w depeszach przychodzących z Moskwy zaczęto od niego wymagać, by ta instytucja stała się ośrodkiem skupiającym różne ugrupowania polityczne i kreującym politykę. Problem polegał na tym, że nie było liczących się środowisk, które zgodziłyby się na taki rodzaj współpracy. Sytuacja zdawała się patowa, bo Stalin dążył w tym czasie do tego, by władzę w powojennej Polsce objęła na jakiś czas szeroka koalicja rządowa z udziałem silnych, ale nie bezwzględnie dominujących komunistów, podobnie jak w Czechosłowacji czy Jugosławii (na takie jego dążenia wskazuje przynajmniej opisana sekwencja i logika wydarzeń). Co więcej, taka „wielka koalicja” miałaby zostać utworzona przede wszystkim na bazie reprezentacji emigracji polskiej z Moskwy, Waszyngtonu i Londynu, a dopiero na końcu z przedstawicieli Warszawy. Sam Gomułka w latach siedemdziesiątych zwierzał się mniej więcej tymi słowy: „Emigracja londyńska prowadziła głupią politykę, ale musiałem zakładać, że tam również może nastąpić zmiana kursu – stąd poszukiwanie szerszej reprezentacji dla Krajowej Rady Narodowej”. Jego zdaniem, Stalin był gotów uznać polski „rząd emigracyjny” pod warunkiem zaakceptowania przezeń linii Curzona i włączenia w swój skład pięciu komunistów[118]. Do niczego takiego jednak nie doszło.

I jeszcze uwaga na marginesie: Bierut, który od 1948 r. zarzucał Gomułce niedocenianie roli KRN (!), w momencie jej powstania sam nie chciał stanąć na jej czele. Uważał, że będzie ona strukturą fikcyjną o niewielkim znaczeniu – nawet propagandowym[119]. Zapewne nie był też początkowo skłonny do przewodzenia instytucji, która nie cieszyła się akceptacją Moskwy.

Ostatecznie utworzenie głównego szefostwa PPR – Biura Politycznego – poprzedziły pertraktacje pomiędzy kierownictwami CBKP i PPR, które prowadzono w Lublinie na przełomie lipca i sierpnia 1944 r. Działacze „emigracyjni” i „krajowi” odnosili się do siebie nieufnie i z dystansem. Niektórzy z nich w ogóle się nie znali. Jak przyznał Gomułka, dopiero podczas tych rozmów poznał członków CBKP, w tym Bermana. Rozmowy rozpoczęto w gronie dziesięcioosobowym. Wskutek powstałego impasu, na wniosek Spychalskiego – jedynego członka zarówno PPR, jak i CBKP – utworzono węższy, cztero-osobowy zespół roboczy, w którego skład weszli: Berman, Gomułka, Bierut i Zawadzki[120]. Ostatecznie do pierwszego Biura Politycznego KC PPR powołano: Władysława Gomuł-kę – jako sekretarza, oraz Bolesława Bieruta, Jakuba Bermana, Hilarego Minca i Aleksandra Zawadzkiego (trzej ostatni przybyli z Moskwy). Bierut, choć teoretycznie mógłby być zaliczany do grupy krajowej (od połowy 1943 r. przebywał w Warszawie), był niechętny Gomułce, a w poglądach na metody sprawowania władzy bliższy „grupie Bermana”. Tak więc szef komunistów w Polsce pozostał w tym gronie osamotniony.

W pierwszych tygodniach istnienia Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego zasadniczą łączność z władzami sowieckimi utrzymywali Berman i Bierut. Gomułka dopiero te kontakty nawiązywał i rozwijał; ze Stalinem spotkał się po raz pierwszy w drugiej dekadzie sierpnia 1944 r. Berman natomiast często spotykał się z przedstawicielem rządu sowieckiego gen. Nikołajem Bułganinem (ten zaufany człowiek Stalina sprawował kontrolę nad przejmowanymi obszarami Polski oraz nad PKWN). Sprawy najważniejsze bądź też wyjątkowo pilne niedawny lider CBKP załatwiał, korzystając z kontaktów i znajomości z Mołotowem[121].

Berling – KC PPR

Pułkownik/generał Zygmunt Berling, dowódca 1 Polskiej Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki, nigdy w pełni nie zaakceptował byłych kapepowców u swego boku. W tworzonym od maja 1943 r. wojsku mieli oni pełnić funkcję podobną do komisarzy politycznych w Armii Czerwonej[122]. Sam Berling nie był komunistą[123] i nie chciał się zgodzić na dominację aparatu politycznego nad kadrami wojskowymi – co nie stało w sprzeczności z jego uległością wobec gen. Grigorija Żukowa nadzorującego formującą się armię w imieniu wojskowego wywiadu sowieckiego. Berling miał własne, bardzo ambitne plany polityczne i zamierzał pełnić funkcję quasi-samodzielnego dowódcy. Mówiono, że widział się w roli drugiego Piłsudskiego. Wierzył, że osobistym zaufaniem obdarza go sam Stalin, a własne kontakty agenturalne z NKWD tę jego mocną pozycję tylko ugruntowują. Ponoć w swej megalomanii politycznej szedł tak daleko, że uważał, iż nowe porządki w odbudowywanej Polsce będzie podtrzymywać „jego armia”, a on sam obejmie rolę lokalnego dyktatora.

Jeszcze w ZSRS wszedł w osobisty zatarg m.in. z Wandą Wasilewską, Jakubem Bermanem i Hilarym Mincem; tego ostatniego, odgrywającego rolę prokuratora w randze majora, przy nadarzającej się okazji zdegradował i pozbawił pełnionej funkcji[124]. Pozostał skłócony nie tylko z nimi. Od sierpnia 1944 r. stale pogłębiał się jego konflikt na tle ambicjonalnym z naczelnym dowódcą Wojska Polskiego gen. Michałem Rolą-Żymierskim (także współpracownikiem NKWD). Berling nosił w sobie ogromny żal, uważał bowiem, że to jemu Stalin obiecał wspomniane stanowisko.

Komuniści obejmujący władzę w Polsce mieli więc podstawy, by nie ufać Berlingowi, a w praktyce wręcz go nie znosić. Za pretekst do rozgrywki posłużyło im nieudolne dowodzenie Berlinga akcją forsowania Wisły przez desant batalionów z Pragi na Czerniaków w połowie września 1944 r. (brak skutecznego zwiadu, improwizacja). Podczas całej przeprawy kilka tysięcy żołnierzy wysłano z niewykonalną misją pomocy powstańcom, która pociągnęła za sobą około 2 tys. ofiar śmiertelnych. W rzeczywistości była to akcja samobójcza. Przeżyli nieliczni[125].

W pierwszych dniach października Berling został pozbawiony dowództwa 1 Armii WP. Formalnie stało się to na mocy decyzji Biura Politycznego KC PPR. W rzeczywistości Rola-Żymierski, Berman, Minc i Stanisław Radkiewicz (kierownik resortu bezpieczeństwa w PKWN) sprawę tę przedstawili wcześniej w Moskwie Stalinowi. Działania swe uzasadniali m.in. niesubordynacją Berlinga[126]. Stojący na czele Armii Sowieckiej Stalin 30 września 1944 r. wydał rozkaz odwołujący Berlinga ze stanowiska frontowego[127]. Zachował on jednak jeszcze funkcje zastępcy naczelnego dowódcy Wojska Polskiego i zastępcy kierownika resortu obrony narodowej PKWN. Na obu stanowiskach bezpośrednim jego przełożonym był gen. Michał Rola-Żymierski.

Mimo degradacji Berling nadal stanowił dla pepeerowców zagrożenie, jako człowiek im niechętny i nieprzewidywalny zarazem. Z irytacją i niepokojem wysłuchiwali oni relacji, że generał obnosi się z nieprawdopodobnym pomysłem utworzenia osobnej dywizji „bez oficerów sowieckich”[128]. Kiedy 20 listopada 1944 r. na posiedzeniu PKWN wystąpił z wnioskiem o podjęcie na najbliższym spotkaniu dyskusji na temat bezprawnych działań resortu bezpieczeństwa (rozstrzeliwań, aresztowań, okrutnych metod śledczych), w praktyce wydał na siebie polityczny wyrok[129]. Podczas posiedzenia kierownictwa PPR 24 listopada 1944 r. Bierut (zgodnie ze wskazaniem Stalina prezentujący się publicznie jako bezpartyjny) oświadczył, że Berling otrzyma polecenie wyjazdu do Moskwy i będzie przewodził tamtejszej Misji Wojska Polskiego. Dzień później obradowało na ten temat także Prezydium Krajowej Rady Narodowej (z Bierutem na czele)[130].

Wtedy generał uznał, że nie ma już nic do stracenia, i wysłał do Stalina dramatycznie brzmiącą depeszę: „Błagam was, ratujcie Polskę dla Związku Radzieckiego z rąk trockistowskiej szajki międzynarodowego bandytyzmu”[131]. Co należało czytać: z rąk Żydów, takich jak Berman, Minc i inni. Stalin nie odpowiedział. Zamiast tego depeszę następnego dnia lub niewiele później przekazał „szajce”, czyli kierownictwu PPR, z wnioskiem o rozważenie zawartych w piśmie treści[132]. Natychmiast odstąpiono od pomysłu wysłania Berlinga do Moskwy jako przedstawiciela Wojska Polskiego, jednocześnie tym mocniej postanowiono „izolować go od kraju”. Do Stalina w tej i wielu innych sprawach polecieli 3 grudnia 1944 r. Bierut i Rola-Żymierski[133].

Do ZSRS ekspulsowano Berlinga bez rozgłosu, który komunistom byłby nie na rękę. Posłużono się zresztą przy tym wspólnym, sowiecko-pepeerowskim wybiegiem. Generał otrzymał od wicekomisarza obrony Nikołaja Bułganina telegram z informacją, że Stalin wzywa go do siebie. „Pojechałem do Moskwy jeszcze pełen nadziei – wspominał po latach Berling. – Niestety byłem w błędzie. Stalina nie ujrzałem”. Spotkał się za to z Bułganinem, który zapowiedział mu, że nie będzie mógł wrócić do Polski. Sowieci ponoć się zobowiązali, że nie pozwolą Berlingowi na powrót bez porozumienia z KC PPR[134]. Dostał propozycję nie do odrzucenia: podjęcie studiów w Akademii Sztabu Generalnego im. Woroszyłowa.

Na posiedzeniu PKWN 15 grudnia 1944 r. Jakub Berman zgłosił wniosek o uchwalenie rezolucji następującej treści: „PKWN stwierdza, że gen. Berling swoim postępowaniem ujawnił swoje wrogie demokracji polskiej oblicze i postawił siebie poza nawiasem demokracji polskiej, walczącej o wyzwolenie Polski”[135]. Uchwała została przyjęta. Kilka dni wcześniej Stalin mówił o Berlingu już tylko jako o prowokatorze podstawionym przez gen. Władysława Andersa. Kiedy Wasilewska i Rola-Żymierski zasugerowali, by „posłać do Moskwy” także żonę Berlinga, choć trudno było przewidzieć, jak ona zareaguje na taką propozycję, Stalin zgasił ich wątpliwości prostą receptą: „trzeba ją przesłać przymusowo, jeśli nie zechce dobrowolnie pojechać”[136].

Wedle relacji Bermana pochodzącej z lat osiemdziesiątych, gdy Berling zorientował się, że otrzymał przymusowe „skierowanie” na studia w Akademii Wojskowej bez czasowego prawa powrotu, ponoć zamknął się w pokoju ambasady polskiej i głodował przez trzy dni. Berman miał wówczas wysłać do niego list, z którego wynikało, że po ukończeniu Akademii otrzyma on z powrotem w Polsce odpowiednie stanowisko[137]. Tę opowieść przynajmniej częściowo uwiarygodnił Gomułka, który w swoich pamiętnikach stwierdził, że generał błagał, płakał, wysyłał listy do Stalina i Mołotowa, by ci umożliwili mu wyjazd do Polski. A Sowieci rzekomo czekali w tej sprawie na sygnał z KC PPR. Stalin do tematu nigdy nie wracał, natomiast dwukrotnie poruszył go Bułganin. Gomułka zapewniał go, że kwestia powrotu generała „stanie się aktualna” po zakończeniu wyborów do Sejmu Ustawodawczego[138]. I rzeczywiście, w lutym 1947 r. Berling wrócił do Polski Ludowej. Został mianowany komendantem powstającej Akademii Sztabu Generalnego. Po kilku latach przeszedł na emeryturę wojskową, a zarazem mianowano go... wiceministrem Państwowych Gospodarstw Rolnych.

* * *

Opisane powyżej konflikty miały podwójne podłoże: wynikały z przyczyn ideologicznych, a także z rewolucyjno-wywrotowego charakteru działalności partii w podwójnej konspiracji – przed agresorem niemieckim i przed znaczną częścią polskiego społeczeństwa niechętnego „komunie”. Widać też wyraźnie, że środowisko komunistyczne nie było spójne, przypominało raczej wymuszony sytuacją zewnętrzną (można powiedzieć: czysto pragmatyczny) zlepek wielu walczących o władzę, nienawidzących się wzajemnie grup i ludzi, czasem w praktyce dalekich od ideologii marksistowskiej. Wydarzenia, które przypomniałem, stanowiły podłoże sporów wybuchających w kierownictwie PPR/PZPR także po latach 1947–1948. Hasłowo wymienię tylko kilka z nich, rozgrywających się wokół: donosu na Gomułkę przesłanego przez Bieruta do Moskwy; krytycznych ocen Sowietów (zarówno w Moskwie, jak i w Warszawie) na temat kierownictwa partii w Polsce; powstania Kominformu i konfliktu ZSRS z Jugosławią; postawy ideowej i politycznej Władysława Gomułki (od plenum czerwcowego, przez aresztowanie, po powrót do władzy); prowadzenia kolektywizacji; prowokacji Władysława Wolskiego; roli marsz. Konstantego Rokossowskiego, śledztw i procesów komunistów, a także sporu o pozycję Bermana i Minca w kierownictwie partii. Tematy te wymagały osobnego, pogłębionego omówienia[139].

Bibliografia

ŹRÓDŁA

Źródła archiwalne

Archiwum Akt Nowych

Centralne Biuro Komunistów Polski

Kolekcja Dokumentów Ruchu Robotniczego

Komitet Centralny PPR

Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego

Spuścizna Jakuba Bermana

Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych

Księga Nabytków i Ubytków, Relacja Jakuba Bermana

Źródła drukowane

Garlicki A., Z tajnych archiwów, Warszawa 1993.

Gomułka W., List do redakcji „Archiwum Ruchu Robotniczego” w sprawie „protokołu pierwszego posiedzenia Krajowej Rady Narodowej” i „dyskusji w PPR w sprawie zjednoczenia sił demokratycznych (Notatki protokolarne z posiedzeń KC PPR maj–czerwiec 1944)”, „Archiwum Ruchu Robotniczego” 1977, t. 4.

Notatki Alfreda Lampego dotyczące zagadnień programowych, oprac. A. Przygoński, „Archiwum Ruchu Robotniczego” 1984, t. 9.

Nowiński M., Tajemnica śmierci Nowotki, „Prawo i Życie” 1988, nr 1.

Nowotko–Mołojec. Z początków PPR. Nieznane relacje Władysława Gomułki i Franciszka Jóźwiaka, posł. Roman Zimand ps. „Leopolita”, Londyn 1986.

Organizacja i działania bojowe Ludowego Wojska Polskiego, t. 4, Warszawa 1964.

Pismo sekretarza KC PPR do komunistów polskich w Moswie o sytuacji w kraju i konspiracyjnej działalności najważniejszych partii i ugrupowań politycznych [w:] Polska Partia Robotnicza. Dokumenty programowe 1942–1948, oprac. M. Malinowski i in., Warszawa 1984.

Polska–ZSRR. Struktury podległości. Dokumenty WKP(b) 1944–1949, oprac. G.A. Bordiugow i in., Warszawa 1995.

Protokoły posiedzeń Biura Politycznego KC PPR 1944–1945, oprac. A. Kochański, Warszawa 1992.

Sprawa powołania Polskiego Komitetu Narodowego w Moskwie, oprac. E. Syzdek, „Archiwum Ruchu Robotniczego” 1984, t. 9.

Sprawozdanie stenograficzne z posiedzenia Komitetu Centralnego Polskiej Partii Robotniczej 31 sierpnia – 3 września 1948 r., oprac. A. Kochański, Pułtusk–Warszawa 1998.

Zabójstwo Marcelego Nowotki w świetle dokumentów z lat 1942–1943, oprac. R. Nazarewicz, Warszawa 1990.

Wspomnienia, pamiętniki, wywiady

Berling Z., Wspomnienia, t. 2: Przeciw 17 republice, Warszawa 1990.

Berling Z., Wspomnienia, t. 3: Wolność na przetarg, Warszawa 1990.

Błażyński Z., Mówi Józef Światło. Za kulisami bezpieki i partii 1940–1955, Londyn 1986.

Gomułka W., Pamiętniki, t. 1–2, oprac. A. Werblan,Warszawa 1994.

Sowińska S., Lata walki, Warszawa 1966.

Spychalski M., Wspomnienia o partyjnej robocie (1931–1944), „Archiwum Ruchu Robotniczego” 1975, t. 2.

Torańska T., Oni, Warszawa 2004.

OPRACOWANIA

Davis N., Powstanie ’44, Kraków 2004.

Eisler J., Polski rok 1968, Warszawa 2006.

Gontarczyk P., Polska Partia Robotnica. Droga do władzy (1941–1944), Warszawa 2006.

Iwanow N., Powstanie Warszawskie widziane z Moskwy, Kraków 2010.

Jaczyński S., Zygmunt Berling. Między sławą a potępieniem, Warszawa 1993.

Kołakowski P., NKWD i GRU na ziemiach polskich 1939–1945, Warszawa 2005.

Kołakowski P., Pretorianie Stalina. Sowieckie służby bezpieczeństwa i wywiadu na ziemiach polskich 1939–1945, Warszawa 2010.

Kozłowski C., Namiestnik Stalina, Warszawa 1993.

Kumoś Z., Związek Patriotów Polskich. Założenia programowo-ideowe, Warszawa 1983.

Malinowski M., Geneza PPR, Warszawa 1974.

Nazarewicz R., Armii Ludowej dylematy i dramaty, Warszawa 2000.

Nazarewicz R., Komintern a lewica polska. Wybrane problemy, Warszawa 2008.

Nazarewicz R., Razem na tajnym froncie. Polsko-radzieckie współdziałanie wywiadowcze w latach II wojny światowej, Warszawa 1983.

Noskowa A., Na drodze do stworzenia PKWN – rola Moskwy, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2005, nr 2 (8).

Nowiński M., Jeszcze o „Tajemnicy śmierci Nowotki”, „Prawo i Życie” 1988, nr 9.

Nowiński M., Nie ma podstaw do oskarżeń, „Prawo i Życie” 1988, nr 2.

Ożóg E., Władysław Gomułka. Biografia polityczna, t. 1, Warszawa 1989.

Pipes R., Rosja bolszewików, tłum. W. Jeżewski, Warszawa 2005.

Przygoński A., Okoliczności śmierci Marcelego Nowotki i braci Mołojców. Świadectwa, dokumenty i argumenty, „Polityka” 1988, nr 10.

Ptasiński J., Pierwszy z trzech zwrotów, czyli rzecz o Władysławie Gomułce, Warszawa 1984.

Sobór-Świderska A., Jakub Berman. Biografia komunisty, Warszawa 2009.

Spałek R., Komuniści przeciwko komunistom. Poszukiwanie wroga wewnętrznego w partii komunistycznej w Polsce w latach 1948–1956, Warszawa–Poznań 2014.

Spałek R., Z dziejów komunistycznego wywiadu. Casus Bogusława Hrynkiewicza i Mariana Spychalskiego (1940–1944), „Pamięć i Sprawiedliwość” 2008, nr 1 (12).

Torańska T., Oni, Warszawa 2004.

Tragedia Komunistycznej Partii Polski, red. J. Maciszewski, Warszawa 1989.

Ważniewski W., Walka polityczna w kierownictwie PPR i PZPR 1944–1964, Toruń 1991.

Werblan A., Glossa w sprawie okoliczności śmierci Marcela Nowotki, „Z Pola Walki” 1988, nr 1.

Werblan A., Władysław Gomułka. Sekretarz generalny PPR, Warszawa 1988.

Wrona J., System partyjny w Polsce 1944–1950. Miejsce – funkcje – relacje partii politycznych w warunkach budowy i utrwalania systemu totalitarnego, Lublin 1995.

At the source of the Party. From the history of personal and ideological conflicts in the administration of the PWP (based on selected examples)

The article describes the basic internal conflicts taking place in the circles of the Polish communists, who were co-creating the Polish Workers’ Party from the beginning of 1943. The author describes the following problems: relations between the two major groups (national and Moscow group), which, from the middle of 1944, were forced to cooperate, kangaroo court within the national group which led to the murder of the first two occupant leaders of the communists in Poland; arresting by Gestapo of the second (or, according to another qualification – the third) leader of the PWP; conflict between the Komintern’s envoy, Leon Kasman, and the Warsaw group; the validity of appointing the Central Bureau of Polish Communists in Moscow, which was to be used as the administration of the “emergency Party”; personal struggle between general Zygmunt Berling and the Central Committee of the PWP.

Janusz Wrona

Instytut Historii UMCS

Elity kryptokomunistyczne w partiach satelickich

Geneza problemu

Rozwój życia politycznego w Polsce po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. wiązał się z przenikaniem członków nielegalnej partii komunistycznej KPRP/KPP do ruchów lewicowych i chłopskich. Ze względu na strukturę społeczną kraju szczególnie ważną rolę polityczną odgrywały ruchy chłopskie. Już w 1924 r. komuniści doprowadzili do powstania Niezależnej Partii Chłopskiej, rok później zaś oficjalnie propagowali potrzebę budowania pod swoją egidą „masowej chłopskiej organizacji radykalnej, skupiającej chłopów w sojuszu z robotnikami do walki o potrzeby chłopskie i rząd robotniczo-chłopski”[1].

Oprócz NPCh pod nadzorem partii komunistycznej funkcjonowały Białoruska Włościańsko-Robotnicza Hromada, Zjednoczenie Lewicy Chłopskiej „Samopomoc”, Polska Partia Socjalistyczna-Lewica oraz Ukraińskie Włościańsko-Robotnicze Zjednoczenie Socjalistyczne „Jedność” (1928–1932), w skrócie Sel-Rob „Jedność”. Działania komunistów uzyskały dodatkowe wzmocnienie, gdy przystąpiono do realizowania wytycznych III Międzynarodówki Komunistycznej z 1935 r. VII Kongres Kominternu wysunął hasło tzw. Antyfaszystowskiego Frontu Ludowego i podniósł znaczenie kwestii narodowej, rehabilitując zarzucone w Europie hasła patriotyczne. Zamierzano zjednoczyć całą rewolucyjną i reformistyczną lewicę w poszczególnych krajach wokół walki z faszyzmem i nazizmem. Komuniści mieli odgrywać w tej strukturze rolę kierowniczą. Celem działań komunistów było stworzenie nowych ugrupowań politycznych bądź przejęcie kontroli nad już istniejącymi stronnictwami bliskimi im ideowo i programowo, które miały tworzyć dla nich bazę społecznego poparcia, a tym samym ułatwić realizację podstawowego zadania, jakim było zdobycie władzy[2].

W tych warunkach hasła komunistyczne znowu uzyskały szerszy niż zazwyczaj oddźwięk. Lewicowa socjalistka Wanda Wasilewska w ramach antyfaszystowskiej akcji propagandowej „Burza nad Europą”, nawołując do porozumienia polsko-radzieckiego, wydała kilka broszurek poświęconych naporowi germańskiemu na ziemie polskie od zarania naszej państwowości. Komuniści próbowali też infiltrować ruch socjalistyczny. Spora grupa inteligencji o komunistycznym rodowodzie w latach 1938–1939 zasiliła powstające Kluby Demokratyczne, a następnie utworzone w 1939 r. Stronnictwo Demokratyczne. Z niewielkimi modyfikacjami taka strategia tworzenia sceny politycznej obowiązywać będzie w Polsce także po II wojnie światowej.

W okresie okupacji niemieckiej nasilił się proces przenikania komunistów do ugrupowań politycznych funkcjonujących w strukturach Polskiego Państwa Podziemnego. Na skutek nalegań Kominternu działająca w kraju PPR podjęła próbę stworzenia wespół z obozem londyńskim tzw. szerokiego frontu narodowego, wysuwającego jedynie postulaty ogólnodemokratyczne, a nie socjalistyczne. Po załamaniu się rozmów z Delegaturą Rządu na Kraj w kwietniu 1943 r. PPR zbliżyła się do praktyki jugosłowiańskiej: zaczęła głosić powstanie frontu narodowego „od dołu”, tzn. pod przewodem komunistów. Im bliżej ziem polskich znajdowała się Armia Czerwona, tym łatwiej było przyciągać do siebie działaczy innych ugrupowań politycznych. Przedstawienie projektu powołania Krajowej Rady Narodowej jako sukcesu polskiej skrajnej lewicy nie było możliwe propagandowo bez tworzenia i kontrolowania przez PPR różnych drobnych ugrupowań politycznych.

Tak więc już w okresie II Rzeczypospolitej polscy komuniści zapoczątkowali, a następnie podczas II wojny i po jej zakończeniu rozwijali i doskonalili metodę – jak to sami określali – „wtyczek”, zwaną też zamiennie metodą „penetracji” lub „oddelegowania”. Polegała ona na przenikaniu funkcjonariuszy partii komunistycznej do innych ugrupowań politycznych w celu śledzenia poczynań danej partii i uzyskiwania przyczółków politycznych umożliwiających legalną działalność komunistom, a w perspektywie – wykorzystanie określonego ugrupowania w procesie zdobywania władzy. Metodę tę zastosowano jako jeden z ważnych instrumentów kształtowania życia politycznego w Polsce po II wojnie światowej[3]. Do określenia wtyczek używano w propagandzie semantycznego chwytu: „radykalni ludowcy”, „radykalni demokraci” lub „radykalni socjaliści”.

W opinii sekretarza generalnego PPR Władysława Gomułki, wyrażonej na plenum KC PPR w czerwcu 1946 r., metoda wtyczek, najbardziej rozwinięta w ruchu ludowym, była naturalna i skuteczna: „Tak jest w praktyce, towarzysze, i w życiu, że w partiach chłopskich zawsze ktoś pracuje. Było tak i przed wojną. Ktoś musi pracować w tych partiach, kierować nimi. Jeśli chcemy mieć silną partię chłopską, partię sojuszu robotniczo-chłopskiego, to musimy dać ludzi do organizacji, taki jest charakter partii chłopskiej, takie jest oblicze, że zawsze ktoś musi nią kierować”[4].

Metoda wtyczek była stosowana przez PPR jednocześnie z wprowadzeniem po 22 lipca 1944 r. nowych reguł (nieusankcjonowanych prawnie) rządzących polskim życiem politycznym. Najważniejszą z nich była zasada braku równorzędności partii politycznych, zakładająca hegemonię partii komunistycznej w życiu państwa i społeczeństwa. Polska Partia Robotnicza wykluczała – choć niejawnie – możliwość weryfikacji swojej uprzywilejowanej pozycji, nie zamierzała więc dopuścić do swobodnego wypowiedzenia się społeczeństwa w wolnych wyborach[5]. Metody wtyczek nie udało się komunistom skutecznie zastosować wobec głównego ugrupowania ruchu ludowego – Polskiego Stronnictwa Ludowego.

Lubelskie Stronnictwo Ludowe i Zjednoczone Stronnictwo Ludowe

Metodę wtyczek najszerzej wykorzystano w procesie budowy tzw. lubelskiego Stronnictwa Ludowego, nazywanego początkowo „czerwonym”, a następnie „fałszywym” SL. Stało się ono później, w 1949 r., bazą dla powstającej elity ZSL. Kierownicze jądro SL stanowiła grupa „Wola Ludu”, powstała wiosną 1944 r. Głównymi organizatorami grupy byli dawni członkowie KPP i NPCh, a ówcześni działacze PPR: Władysław Kowalski i Antoni Korzycki.

Władysław Kowalski zaczynał karierę polityczną jako działacz PSL „Wyzwolenie”, a od 1925 r. NPCh, współtworzył też prokomunistyczne ZLCh „Samopomoc”. Kierował redakcją jego organu prasowego „Samopomoc Chłopska”. W maju 1928 r. reprezentował ZLCh na naradzie KPP w Gdańsku, został wówczas członkiem KPP związanym z Wydziałem Rolnym tej partii. W okresie okupacji niemieckiej wstąpił do PPR. Współtworzył KRN w imieniu członków SL i Batalionów Chłopskich, choć nigdy do tych organizacji nie należał. W styczniu 1944 r. objął redakcję wydawnictw wiejskich Komitetu Centralnego PPR, był także członkiem wydziału KC PPR ds. wiejskich. W latach 1945–1947 sprawował urząd ministra kultury i sztuki; od 1947 r. zasiadał w Radzie Państwa. Był posłem do KRN, gdzie przewodniczył Klubowi Poselskiemu SL, a także posłem na Sejm PRL I kadencji (1952–1956) i marszałkiem Sejmu Ustawodawczego (1947–1952).

Antoni Korzycki wstąpił do KPP w latach dwudziestych XX w. Jego kariera partyjna była związana z tzw. komunistycznymi przybudówkami w ruchu ludowym. Od 1942 r. był członkiem PPR i Gwardii Ludowej, od 1945 r. sekretarzem generalnym SL, od 1949 r. zasiadał we władzach naczelnych ZSL. Z ramienia tej partii piastował urząd wicepremiera (1947–1952) w rządzie Józefa Cyrankiewicza. Od 1947 do 1985 r. był posłem na Sejm Ustawodawczy, a następnie Sejm PRL kolejnych kadencji. Działał również aktywnie w kierownictwie Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej. Jak relacjonował w marcu 1949 r. Bolesławowi Bierutowi: „Nigdy z nikim na temat wtyczek nie mówiłem. Uważam się za członka partii nie od dziś, lecz od wielu lat”[6].

W gronie kierowniczym lubelskiego SL znalazł się również Jan Grubecki, urodzony w 1904 r., absolwent Politechniki Lwowskiej. W okresie 1939–1941 przebywał pod okupacją sowiecką, pracował wówczas w swoim zawodzie – inżyniera dróg i mostów. Ewakuował się wraz z Armią Czerwoną na wschód i wstąpił do Związku Patriotów Polskich. Przed wojną nie miał związków z ruchem ludowym, a w okresie Polski „Lubelskiej” wyraził chęć wstąpienia do PPR. Bierut uważał jednak, że z punktu widzenia interesów PPR Grubecki będzie bardziej przydatny jako działacz ruchu ludowego. Dość szybko okazało się, że nie do końca spełnił on pokładane w nim nadzieje.

W lipcu 1944 r. do opisywanego grona kierowniczego SL wszedł także Stanisław Kotek, ps. Agroszewski, który przed wojną nie był aktywny politycznie. W okresie okupacji początkowo działał w SL „Roch”, a później związał się z PPR i współorganizował SL „Wola Ludu”. Został wiceprezesem tego ugrupowania i delegatem do KRN[7].

Oprócz nich do tworzenia SL w Lublinie oddelegowano w Moskwie komunistów – działaczy ZPP: Aleksandra Juszkiewicza, Antoniego Miturę i Andrzeja Toczka. Ten ostatni powrócił do kraju dopiero w 1946 r. i podjął działalność partyjną na szczeblu powiatowym. We władzach centralnych znalazł się w 1949 r., już jako działacz ZSL[8]. Do władz SL skierowano także innych komunistów: Stanisława Janusza, działacza KPP i PPR, przedwojennego posła, oraz związanego z PPR Bolesława Podedwornego[9]. W latach 1939–1941 Podedworny był przewodniczącym tymczasowego Komitetu Chłopskiego w Pęchratce, pod okupacją sowiecką. Po II wojnie światowej pełnił funkcję m.in. ministra leśnictwa (1947–1952) oraz wiceprzewodniczącego Rady Państwa (1957–1971). Był także wieloletnim posłem do KRN, na Sejm Ustawodawczy oraz Sejm PRL I–V kadencji, przewodniczącym Klubu Poselskiego SL w Sejmie Ustawodawczym (1947 r.) oraz Klubu Poselskiego ZSL w Sejmie II, III i IV kadencji (1957–1969).

Wymienieni działacze do końca swoich długoletnich karier politycznych funkcjonowali w strukturach kierownictwa ZSL. Oprócz nich podobną rolę odgrywali inni członkowie KPP i PPR: Mikołaj Dachow, Ludomir Stasiak, Józef Ozga-Michalski, Józef Maślanka, Edward Bertold, Franciszek Litwin, Jan Aleksander Król, Tadeusz Woner, Piotr Szymanek, Aleksander Kaczocha, Michał Gwiazdowicz, Józef Augustyn, Aleksander Szyćko, Wacław Szymanowski, Wilhelm Garncarczyk, Jerzy Drewnowski i Bronisław Drzewiec-ki. Ten ostatni najprawdopodobniej został dodatkowo uwikłany w działalność agenturalną Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego[10]. Drewnowski w końcowym okresie istnienia SL i na początku funkcjonowania ZSL odegrał, oprócz Dachowa, kluczową rolę w strukturach organizacyjnych władz centralnych (Sekretariat, Wydział Personalny). Kierował jako redaktor naczelny „Dziennikiem Ludowym”, głównym organem prasowym SL (1946–1948). W roku 1958 powrócił oficjalnie do swej macierzystej partii, stając się pełnoprawnym członkiem PZPR.

Wspomniany Mikołaj Dachow był członkiem KPP w latach 1935–1937, w okresie II wojny walczył w partyzantce radzieckiej, a po 1945 r. został sekretarzem gminnej komórki PPR. Następnie skierowany do SL i ZSL, pełnił tam różne funkcje we władzach centralnych. Był także posłem na Sejm Ustawodawczy i Sejm PRL I kadencji.

Z kolei Józef Ozga-Michalski współpracował z partyzantką sowiecką na Kielecczyźnie, związał się komunistyczną przybudówką SL „Wola Ludu” i organizował Wojewódzką Radę Narodową w Kielcach. O tymże działaczu Bierut wypowiadał się, że to „b. bliski nam człowiek”[11]. Skierowany do tworzenia lubelskiego SL, przeszedł następnie do ZSL i piastował liczne funkcje partyjne i państwowe. Był członkiem i sekretarzem Rady Naczelnej SL (1944–1949), członkiem i sekretarzem Naczelnego Komitetu Wykonawczego SL (1949), członkiem NKW i członkiem Prezydium NKW ZSL (1949–1980), sekretarzem NKW ZSL (1949–1956), wiceprezesem Naczelnego Komitetu ZSL (1956–1980), wiceprzewodniczącym Sekretariatu NK ZSL (1964–1969). Przez ponad 45 lat nieprzerwanie sprawował mandat poselski: kolejno w KRN, Sejmie Ustawodawczym (przewodniczący klubu ZSL) oraz Sejmie PRL I–IX kadencji. W latach 1952–1956 był wicemarszałkiem sejmu. W Radzie Państwa zasiadał nieprzerwanie w latach 1957–1985, a w okresie 1972––1976 był zastępcą jej przewodniczącego.

W momencie tworzenia ZSL w 1949 r., przede wszystkim na bazie kadrowej lubelskiego SL, na 20 działaczy tworzących kierownictwo ugrupowania aż 19 można uznać za osoby związane z przedwojenną KPP i okupacyjną PPR[12].

Wilhelm Garncarczyk był nauczycielem, uczestnikiem rewolucji bolszewickiej, żołnierzem Armii Czerwonej, współorganizatorem „Woli Ludu” i pierwszym wojewodą kieleckim po wyzwoleniu spod okupacji niemieckiej[13].

Wacław Szymanowski, fizyk, związany z KPP, w latach 1934–1937 przebywał w Moskwie. Od 1939 r. pracował w USA. Do Polski wrócił w 1946 r. i rozpoczął działalność w SL; członek RN i NKW SL.

Michał Gwiazdowicz w 1927 r. tworzył komunistyczną przybudówkę KPP na wsi – ZLCh „Samopomoc”, był członkiem PPR, GL i AL, w 1945 r. został skierowany do SL[14].

Józef Augustyn działał w KPP w Rzeszowie, a następnie w PPR; od 1942 r. członek GL i AL. Od sierpnia do września 1945 r. pracował w KW PPR w Rzeszowie, potem oddelegowany do SL, jeszcze w 1945 r. został prezesem ZW SL w Rzeszowie i członkiem RN SL i NKW SL. Był posłem do KRN i na Sejm Ustawodawczy[15].

Piotr Szymanek należał do SDKPiL i KPP. W okresie okupacji początkowo był członkiem BCh, następnie wstąpił do PPR i AL; w stopniu majora należał do Okręgowego Sztabu AL w Łodzi.

Franciszek Litwin związał się z KZMP i KPP pod koniec lat dwudziestych XX w. W okresie II wojny jako lekarz czynnie działał w GL/AL, współtworzył w 1944 r. kryptokomunistyczną „Wolę Ludu”. W latach 1945–1947 był ministrem zdrowia i posłem do KRN.

Polskie Stronnictwo Ludowe

Przez dwa pierwsze powojenne lata komunistom nie udało się natomiast wprowadzić swoich wtyczek do centralnego kierownictwa PSL. Była to jedyna powojenna partia polityczna, która dzięki temu do 1947 r. zachowała samodzielność programową i organizacyjną. Jednak urzędy bezpieczeństwa publicznego nagminnie usiłowały werbować działaczy ludowych na poziomie gmin i powiatów. Pozyskanym osobom zalecano przejmowanie kontroli nad tworzeniem kół PSL na wsi i w mieście oraz wchodzenie do struktur powiatowych i wojewódzkich stronnictwa Stanisława Mikołajczyka.

Wspomagana przez aparat bezpieczeństwa PPR skoncentrowała się na próbach dezintegracji PSL. Były one podejmowane z inspiracji komunistów na niższych szczeblach organizacyjnych, szczególnie przed wyborami do Sejmu Ustawodawczego w styczniu 1947 r. Takie działania intensywnie prowadzono m.in. w Polsce południowej[16]. Propagandowym sukcesem PPR było działanie Tadeusza Reka, który przed referendum w 1946 r. dokonał rozłamu w PSL, tworząc niewielką prokomunistyczną partię PSL „Nowe Wyzwolenie”. Rek został jej pierwszym przywódcą, potem zastąpił go Bronisław Drzewiecki. W 1947 r. ugrupowanie zjednoczyło się z lubelskim SL[17]. Po tzw. zjednoczeniu SL i PSL, w latach 1949–1964 Rek był członkiem NKW ZSL, posłem do KRN, Sejmu Ustawodawczego i Sejmu I kadencji. Został wiceministrem sprawiedliwości, a w latach 1946–1957 był sędzią Sądu Najwyższego.

W 1947 r. działacze opozycyjni wobec Mikołajczyka, który zagrożony aresztowaniem, wyemigrował nielegalnie z kraju, utworzyli PSL-Lewicę i przejęli władzę w stronnictwie. 16 listopada 1947 r. jego prezesem został Józef Niećko. Grupa ta jest istotna w prowadzonej analizie, gdyż na początku lat sześćdziesiątych XX w. wspomogła aktywnie i skutecznie działania podjęte przez kryptokomunistów w celu wyeliminowania z kierownictwa ZSL Stefana Ignara i jego współpracowników. Działania te trafnie podsumował w 1962 r. sekretarz KC PZPR Roman Zambrowski: „Tacy ludzie jak Ignar chcą z nami dyskutować, chcą decydować, jaka będzie polityka, a byli PSL-owcy to są ludzie, którzy wszystko stracili, i oni dlatego są lepsi do rządzenia – wszystkie ich ideały przegrały”[18]. Innymi słowy: marionetki, które wszystko zawdzięczają rządzącej partii, są dla niej bardzo użyteczne.

W ramach nadzoru nad SL/ZSL komuniści, poza skierowaniem do ugrupowań swoich przedstawicieli, starannie dokumentowali i analizowali życiorysy działaczy ludowych. Na potrzeby władz centralnych przygotowywały je poszczególne KW PZPR lub ich wydziały personalne. W zbiorach AAN w aktach Sekretariatu KC PZPR takich życiorysów jest kilkaset[19].

W pierwszych latach po wojnie ogromną rolę w życiu politycznym odgrywał aparat bezpieczeństwa tworzony i nadzorowany przez sowieckich doradców. Jego agentura, intensywnie rozbudowywana przez represje, szantaż, przekupstwa bądź podejmujących współpracę dobrowolnie, przenikała powojenne ugrupowania polityczne – PPS, SL, PSL, SD, SP i ZSL. Z pewnością zachodziły interakcje między osobami, które pełniły funkcję politycznych wtyczek, a agenturą UB/SB. Stanisław Radkiewicz informował, że według stanu na 1 lutego 1949 r. Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego miało w SL i PSL 42 agentów i informatorów[20].

Polska Partia Socjalistyczna

W momencie tworzenia – z inspiracji komunistów – lubelskiej PPS we wrześniu 1944 r. PPR odkomenderowała do szeregów także tej formacji wielu swoich członków. Mieli oni tworzyć partię socjalistyczną i nią kierować na szczeblu kół, powiatów i województw. W centralnym kierownictwie tego ugrupowania nie było tzw. firmowych wtyczek PPR. Ujawniła się jednak dość liczna frakcja tzw. jednolitofrontowych socjalistów, z racji pobytu w okresie wojny w ZSRR nazywana też grupą moskiewską, deklarująca pełne poparcie dla współpracy z komunistami na warunkach określonych przez PPR. Grupę tę stanowili: Edward Osóbka-Morawski, Bolesław Drobner, Stefan Matuszewski, Jan Haneman, Feliks Mantel i Ryszard Obrączka. Jesienią 1944 r. tworzyli oni – w ocenie PPR – właściwe jądro kierownicze PPS. Poglądy części członków grupy moskiewskiej ewoluowały w kierunku uzyskania przez PPS samodzielności programowej i organizacyjnej. Najszybciej zawiódł pokładane w nim nadzieje Drobner, który po kilku miesiącach został uznany za jednego z głównych wrogów PPR w ruchu socjalistycznym. Za najbardziej dyspozycyjnego wobec komunistów i swoiste narzędzie tej partii w ruchu socjalistycznym uważany był Matuszewski, którego dość powszechnie traktowano wręcz jako wtyczkę PPR. Wspomagali go Aleksander Żaruk-Michalski, Henryk Świątkowski, Feliks Baranowski i Stanisław Skowroński. Byli oni traktowani jako grupa kryptokomunistyczna.

Największą karierę polityczną spośród wyżej wymienionych zrobił Świątkowski, który od lutego 1945 do grudnia 1948 r. był członkiem Centralnego Komitetu Wykonawczego PPS, a następnie kontynuował karierę we władzach PZPR. Wchodził w skład KC PZPR (od grudnia 1948 do marca 1954 r.), a także Biura Politycznego (1948–1950). W okresie 1945–1956 nieprzerwanie sprawował funkcję ministra sprawiedliwości. Był także posłem do KRN oraz posłem na Sejm PRL w latach 1952–1956. Przewodniczył Zarządowi Głównemu TPPR (1945–1950). W latach 1957–1961 był dziekanem Wydziału Prawa na Uniwersytecie Warszawskim.

Z kolei Baranowski poza udziałem w gremiach kierowniczych PPS, a później PZPR sprawował funkcję ministra gospodarki komunalnej (1952–1956), ambasadora w Berlinie (1961–1969) oraz posła do KRN, a następnie na sejm (1947–1969).

Matuszewski był członkiem władz naczelnych PPS – w latach 1944–1946 i w 1948 r. W 1944 r. pełnił funkcję zastępcy kierownika Resortu Informacji i Propagandy PKWN, potem ministra informacji i propagandy (1945–1946). W latach 1944–1947 był posłem do KRN, a następnie na Sejm PRL I kadencji. Od 1948 r. robił szybką karierę we władzach PZPR.

Aleksander Żaruk-Michalski, w 1945 r. członek władz centralnych PPS, pod koniec tegoż roku objął stanowisko podsekretarza stanu w Ministerstwie Administracji Publicznej. W latach pięćdziesiątych pracował w KC PZPR na stanowisku zastępcy kierownika Wydziału Ogólnego. Jedynie Stanisław Skowroński nie znalazł się w orbicie powojennej władzy.

Stronnictwo Pracy

Kolejne z ugrupowań – Stronnictwo Pracy – liczyło się w pewnym stopniu na polskiej scenie politycznej jedynie do lata 1946 r. Współkierował nim Feliks Teodor Widy-Wirski, lekarz, który w 1945 r. został członkiem PPR, a następnie z jej polecenia zajął się reaktywowaniem środowiska wywodzącego się ze Stronnictwa Zrywu Narodowego, związanego z konspiracyjnie działającym w okresie II wojny SP. W 1945 r. poparło ono komunistów. Z ich nominacji Widy-Wirski został wiceprezesem, a potem prezesem SP. W 1956 r. formalnie wszedł w szeregi PZPR. Z ramienia partii sprawował m.in. funkcję wiceministra zdrowia i opieki społecznej (1961–1964). Był też posłem na Sejm Ustawodawczy i Sejm PRL I i II kadencji. W dekadzie 1971–1981 był dyrektorem Głównej Biblioteki Lekarskiej.

Stronnictwo Demokratyczne

Jeszcze inne z powojennych ugrupowań politycznych – Stronnictwo Demokratyczne – zostało stworzone w 1944 r. w Lublinie przez byłych działaczy KPP, a wówczas członków PPR – Leona Chajna, Jana Rabanowskiego i Jana Karola Wendego. Wszyscy oni zostali tajnymi członkami frakcji PPR w PKWN[21].

Chajn należał do Komunistycznego Związku Młodzieży Polski od 1928 r. Cztery lata później został członkiem KPP, a w 1944 r. wstąpił do PPR. Był wówczas działaczem ZPP, oficerem politycznym 1 Armii Polskiej w ZSRR. Z ramienia PPR powierzono mu zadanie odbudowania SD i pokierowania ugrupowaniem. Był członkiem Zarządu Głównego (1945), Centralnego Komitetu (1945–1969), Komitetu Politycznego CK (1945–1954), Prezydium CK (1945–1965) oraz sekretarzem generalnym CK (1945–1961) i wiceprzewodniczącym CK (1961–1965). Bez wątpienia był to najważniejszy lider powojennego SD. W okresie PKWN pełnił funkcję zastępcy kierownika Resortu Sprawiedliwości (wiceministra), w latach 1945–1949 podsekretarza stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości, potem wiceprezesa NIK (1949–1952). W kolejnych latach był podsekretarzem stanu w Ministerstwie Pracy i Opieki Społecznej (1953–1957) oraz członkiem Rady Państwa (1957–1965). Sprawowanie funkcji administracyjnych zakończył na stanowisku dyrektora naczelnego Archiwów Państwowych (1965–1976). Podobnie jak wszyscy działacze kryptokomunistyczni, był także posłem (1944–1969). W poufnej korespondencji z lat czterdziestych i pięćdziesiątych Chajn nie ukrywał, że macierzystą partią była dla niego PPR/PZPR. Pisał wręcz o powierzonym mu przez partię odcinku pracy, którym było SD, i o spełnianej tam misji, z której niejednokrotnie chciał zrezygnować, by móc działać w PZPR. O przywrócenie legitymacji tej partii starał się też w latach siedemdziesiątych. Według relacji Tadeusza Witolda Młyńczaka zabiegał o to osobiście u I sekretarza KC PZPR Edwarda Gierka[22].

Rabanowski, członek CK SD i prezydium Rady Naczelnej SD, inżynier elektryk, kolejarz, od 1928 r. należał do KZMP, a w 1944 r. wstąpił do PPR i SD. W latach 1940–1943 przebywał w ZSRR. Od 4 listopada do 31 grudnia 1944 r. był kierownikiem Resortu Komunikacji, Poczt i Telegrafu w rządzie PKWN, następnie pełnił funkcję ministra komunikacji (1944–1951) i łączności (1957–1958). Od 1945 do 1947 r. był posłem do KRN, a w latach 1947–1956 – posłem na Sejm Ustawodawczy oraz na Sejm PRL I kadencji.

Kolejny z „ojców założycieli” SD – Wende, pisarz, publicysta i krytyk literacki, oficjalnie ukrywał swoje związki z KPP i PPR. Zaprzeczył im m.in. w rozmowie z autorem w październiku 1984 r. W okresie II wojny działał w ZPP w ZSRR, a w sierpniu 1944 r. został sekretarzem generalnym Prezydium PKWN. Pełnił ważne funkcje w kierownictwie SD oraz w dyplomacji, m.in. posła RP w Jugosławii (1945–1950). Główna jego działalność koncentrowała się w Sejmie PRL. Był posłem do KRN, a także na Sejm Ustawodawczy oraz Sejm PRL I, II, III, IV i V kadencji. Przez dziesięć lat pełnił funkcję wicemarszałka sejmu (1961–1971). Ponadto od 1950 do 1956 r. przewodniczył Komitetowi Współpracy Kulturalnej z Zagranicą przy Radzie Ministrów. W 1957 r. został wiceprzewodniczącym Polskiej Grupy Unii Międzyparlamentarnej (od 1967 r. zasiadał w jej komitecie wykonawczym). W latach 1959–1971 był członkiem Prezydium i Sekretariatu Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu. Podobnie jak Chajn, za swoje macierzyste ugrupowanie uznawał PZPR. W obliczu zastrzeżeń partii co do programu VIII Kongresu SD w 1965 r. przekazał Gomułce pełny skład delegatów na Kongres[23].

O swej rezygnacji z kierowniczych funkcji w SD Wende poinformował w lutym 1971 r. nowego I sekretarza KC PZPR Edwarda Gierka. Jednocześnie rekomendował mu swych zaufanych współtowarzyszy w SD. Pisał m.in.: „W poczuciu odpowiedzialności za wieloletnie kierowanie Stronnictwem Demokratycznym i jego dalsze losy, pragnę w tym miejscu wyrazić mój pogląd, że w oparciu o zespół dotychczasowych odpowiedzialnych działaczy SD, jak Zygmunt Moskwa, Eugenia Krassowska, Stanisław Ochab, stanowiących dotychczasowy trzon obecnego Prezydium, oraz kilku nowych, młodszych działaczy – Stronnictwo Demokratyczne będzie mogło pomóc Wam przy podjęciu pracy i działalności w tym trudnym, nowym, pełnym najlepszych nadziei dla Partii i kraju okresie. Dziękuję Wam, Towarzyszu, i w waszej osobie – Partii za współpracę i zaufanie okazywane mi do ostatniej chwili w przeciągu 43 lat mej nieprzerwanej działalności i pracy społecznej i zawodowej”[24].

Chajna i Wendego wspomagało wielu innych działaczy komunistycznych: Eugenia Krassowska, Leszek Guzicki, Michał Grendys, Włodzimierz Lechowicz, Stanisław Beniger, Maria Jaszczukowa (żona czołowego działacza PPR/PZPR Bolesława Jaszczuka), Stanisław Ochab (brat jednego z przywódców PPR/PZPR – Edwarda Ochaba), Zygmunt Moskwa. Guzickiemu komuniści powierzyli nadzór nad młodzieżową przybudówką SD – Związkiem Młodzieży Demokratycznej – i kierowanie tą organizacją.

Ponadto w skład kierownictwa weszły osoby, które w 1945 r. chciały zasilić szeregi PPR, ale – jak w przypadku Wacława Barcikowskiego – zostały skierowane do SD. Barcikowski wprost wymienia Bieruta jako pomysłodawcę tej decyzji, ale nie należy wykluczać inspiracji w tej materii innych czołowych działaczy PPR. Podobna sytuacja, choć niepoświadczona źródłowo, dotyczyła Wiktora Nagórskiego, Władysława Wieteski i Jerzego Jodłowskiego. Wskutek takich działań aż do lat siedemdziesiątych kierownicze gremia SD były całkowicie zdominowane przez komunistów.

W latach sześćdziesiątych część działaczy SD oficjalnie wstąpiła w szeregi PZPR. Przykładem może być inż. Beniger, wiceprezydent stolicy (1947–1950), poseł do KRN oraz na Sejm Ustawodawczy, który z PPR związał się w okresie okupacji, a następnie oddelegowany do SD, tworzył struktury stronnictwa na Pradze. Wspomniany wyżej Grendys był wiceprzewodniczącym CK SD (1973–1976) i przewodniczącym jego Centralnej Komisji Rewizyjnej (1976–1981), posłem na Sejm PRL (1957–1980) i członkiem Rady Państwa (1972–1980)[25].

Droga życiowa Lechowicza, który w latach 1938–1939 brał udział w tworzeniu Klubów Demokratycznych, a potem SD, w całej pełni ukazuje infiltrację tego ugrupowania przez komunistów. Od 1933 r. Lechowicz był pracownikiem Samodzielnego Referatu Informacyjnego przy Dowództwie Okręgu Korpusu I w Warszawie, zajmującego się m.in. zwalczaniem działalności komunistycznej w wojsku. W tym samym roku rozpoczął agenturalną współpracę z KPP oraz wywiadem sowieckim. Kontynuował ją w okresie II wojny, gdy jako delegat konspiracyjnego SD działał w aparacie Delegatury Rządu na Kraj. Po wstąpieniu do komunistycznej GL został kierownikiem Wydziału II Sztabu Generalnego GL, a później Oddziału II Sztabu Generalnego AL. Po II wojnie był wiceprzewodniczącym CK SD i przewodniczącym Rady Gospodarczej SD, a w latach 1947–1948 ministrem aprowizacji i handlu w rządzie Cyrankiewicza. Sprawując tę funkcję, a potem także od 1957 do 1972 r., był posłem na Sejm PRL z ramienia SD. Aresztowany i wykluczony z SD, więziony w latach 1948–1956, został zrehabilitowany przez Sąd Najwyższy. Po ponownym przyjęciu do SD został wiceprzewodniczącym CK SD. W latach 1957–1961 był redaktorem naczelnym „Kuriera Polskiego”, w okresie 1961–1970 – przewodniczącym Komitetu Drobnej Wytwórczości, a potem ambasadorem PRL w Holandii (1970–1974).

Szczególną pozycję w SD oraz administracji państwowej zajmowała Eugenia Krassowska-Jodłowska. Pełniła funkcję podsekretarza stanu (wiceministra) w Ministerstwie Oświaty (1946–1950), potem podsekretarza stanu w Ministerstwie Szkół Wyższych i Nauki (1950–1951) i w Ministerstwie Szkolnictwa Wyższego (1951–1965). Z wykształcenia filolog, w podległych sobie resortach traktowana była jako szara eminencja, konsekwentnie realizująca aktualną linię PPR/PZPR. W latach 1969–1973 była redaktorem naczelnym „Tygodnika Demokratycznego”, a następnie, od 1973 do 1979 r., przewodniczącą Polskiego Komitetu ds. UNESCO. Poza tym zasiadała w Prezydium Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu (1958–1983), a od 1974 r. była również członkiem ZG TPPR. Jak prawie wszyscy kryptokomuniści w okresie powojennym, wykonywała mandat posłanki na Sejm Ustawodawczy oraz na Sejm PRL (I–V kadencji). Była także członkiem Rady Państwa (1965–1972). Jej mąż, Jerzy Jodłowski, prawnik, oprócz działalności w kierownictwie SD był sędzią Sądu Najwyższego (1949–1967), dziekanem Wydziału Prawa Uniwersytetu Warszawskiego (1961–1965) oraz posłem (1946–1965).

Kolejną ważną postacią w SD związaną z komunistami był Wacław Barcikowski, adwokat i działacz polityczny, przewodniczący Stronnictwa w latach 1949–1956, pierwszy Prezes Sądu Najwyższego (1945–1956). Przewodniczył Komisji Prawniczej i Regulaminowej w Sejmie Ustawodawczym (1947–1952) oraz Klubowi Poselskiemu SD (1948––1952). Zasiadał w Prezydium KRN (1945–1947), następnie był wicemarszałkiem Sejmu Ustawodawczego (1947–1952) i członkiem Rady Państwa. W latach 1952–1956 sprawował funkcję zastępcy przewodniczącego Rady Państwa. W grudniu 1956 r. wycofał się z życia politycznego.

Wnioski

Oprócz uwarunkowań systemowych, jakie istniały w Polsce od lipca 1944 r., elity kryptokomunistyczne skutecznie blokowały możliwość stworzenia podmiotowości politycznej ugrupowań, które za zgodą komunistów legalnie działały w Polsce po II wojnie światowej, tj. SL, PSL, PPS, SP, a następnie ZSL i SD. Satelickie ugrupowania polityczne miały służyć strategicznym celom ruchu komunistycznego w Polsce, być jego przybudówką, jak obrazowo określali to członkowie kierownictwa PPR/PZPR.

Rolą kryptokomunistów było pozbawienie ugrupowań politycznych możliwości wypełniania swych funkcji, przede wszystkim konkurowania z komunistami w walce o władzę. Stało się to fundamentem powojennego życia politycznego i funkcjonowania w nim ZSL i SD. Najwyraźniej uwidaczniało się to w okresach, w których występowały tendencje do uniezależniania się stronnictw od wpływów partii hegemonicznej. Analizowana grupa wspomagana była niekiedy w partiach satelickich, przede wszystkim w ZSL, przez działaczy o rodowodzie ludowym, niekomunistycznym, którzy kierując się swoiście pojętym realizmem oraz własnymi ambicjami, z nadania PZPR wchodzili w rolę politycznych marionetek realizujących zadania partii[26].

Funkcjonowanie w partiach satelickich kryptokomunistów i odgrywanie przez nich – co było tajemnicą poliszynela – dominującej roli skutecznie dezawuowały w opinii publicznej kreowany przez propagandę państwową przekaz, że w Polsce działają samodzielne podmioty polityczne w ramach tzw. systemu trójpartyjnego. Formy organizacyjne i najwyższe władze ZSL i SD były zatwierdzane przez PZPR. Również zasady wewnętrznej działalności i oddziaływania na członków przejmowano z PZPR. Kryptokomuniści obejmowali kluczowe stanowiska w aparacie partyjnym i partyjnej prasie. Świadczyło to o znaczeniu, jakie do kadr i propagandy przywiązywała PPR/PZPR. Dość skutecznie ugruntowywało też w świadomości społecznej stereotyp ZSL i SD jako stronnictw sate-lickich i fasady propagandowej PZPR, a zarazem odzwierciedlało ich rzeczywistą pozycję w systemie politycznym państwa.

Działanie komunistów w stronnictwach satelickich generowało ich mniejszy lub większy udział w walkach frakcyjnych w PZPR. Skutki tej sytuacji nie dotknęły głębiej kierownictwa ZSL, w latach sześćdziesiątych przyczyniły się natomiast do rozłamu wśród liderów SD. W czerwcu 1965 r. kierownictwo PZPR zaaprobowało ustąpienie z funkcji wiceprzewodniczącego CK SD Leona Chajna, związanego z oskarżanym o rewizjonizm byłym sekretarzem KC Romanem Zambrowskim. Biuro Polityczne KC PZPR zadecydowało również o odwołaniu Chajna z funkcji członka Rady Państwa. Zastąpiła go lojalna wobec ówczesnego kierownictwa PZPR Eugenia Krassowska-Jodłowska.

Stworzony przez komunistów system elit kryptokomunistycznych nie pozwalał ZSL i SD na pełne rozwinięcie funkcji partii politycznej – funkcji polegającej na przygotowaniu kadr i elit do rządzenia państwem. Kryptokomuniści utrudniali lub wręcz blokowali tworzenie i rozwój naturalnych pokoleniowych grup przywódczych, przede wszystkim w odniesieniu do ugrupowań dłużej istniejących w PRL. Praktyka polityczna uprawiana przez PPR/PZPR przy aprobacie kryptokomunistów przez co najmniej trzy dekady, do czasu powstania NSZZ „Solidarność”, dopuszczała bezpośrednią ingerencję władz PZPR w sprawy kadrowe oraz charakter dokumentów ideowo-politycznych i programowych stronnictw. To przedstawiciele elity kryptokomunistycznej byli we władzach ZSL i SD głównymi inicjatorami wielokrotnych weryfikacji członków stronnictw pod kątem norm poprawności politycznej i ideologicznej – arbitralnie ustalanych na różnych etapach PRL przez PZPR. Znamiennym tego przejawem było popieranie kolektywizacji rolnictwa w latach pięćdziesiątych XX w. przez kierownictwo ZSL, w którym dominowali komuniści. W konsekwencji spowodowało to utratę kontaktu z wsią i całkowitą marginalizację stronnictwa w życiu państwowym i społecznym.

Powszechnie stosowana w okresie PRL zasada tzw. nomenklatury kadr w bardzo ograniczonym stopniu obejmowała członków ZSL i SD, dla których zarezerwowane były określone stanowiska we władzach centralnych i terenowych. Obsadzali je głównie przedstawiciele analizowanej grupy. Partia wykluczała jednak obecność członków obydwu stronnictw w organach bezpieczeństwa państwa i wojsku. Dotyczyło to także przedstawicieli elit kryptokomunistycznych w partiach satelickich.

Za bardzo istotne należy uznać to, że zdecydowana większość (95 proc.) członków tych elit została oddelegowana do KRN, a następnie była faktycznie nominowana – nie zaś wybierana – na posłów do Sejmu Ustawodawczego i sejmów PRL kolejnych kadencji. W niektórych przypadkach oznaczało to posłowanie z ramienia ZSL i SD aż do połowy lat osiemdziesiątych XX w., co świadczyło o ogromnej wadze, jaką komuniści przykładali do dodatkowego zapewnienia sobie bezwzględnej większości sejmowej. Choć KRN i sejm PRL były instytucjami w pełni fasadowymi, bardzo starannie dbano o to, by stronnictwa koncesjonowane wysuwały na stanowiska posłów osoby cieszące się zaufaniem partii rządzącej. Podobnie istotne funkcje w sejmie (marszałka i wicemarszałków, przewodniczących komisji), które zwyczajowo przypadały stronnictwom satelickim, powierzano osobom wywodzącym się z kręgu elity kryptokomunistycznej. Analogicznie było z członkostwem w Radzie Państwa oraz sprawowaniem funkcji ministerialnych w kolejnych rządach PRL.

Kryptokomuniści mieli dodatkowo legitymizować działanie władzy przez podkreślenie jej oparcia w stronnictwach satelickich. Temu procesowi służyło także powierzanie przedstawicielom ZSL i SD funkcji w tak fasadowych i niepopularnych organizacjach jak powstałe w 1945 r. TPPR. Z analizowanej grupy wywodzili się również niektórzy działacze oficjalnych stowarzyszeń i organizacji ukierunkowanych na współpracę z Polonią w świecie.

Elity kryptokomunistyczne funkcjonowały w PRL bardzo długo. Wpływ wywierany przez nie na działalność koncesjonowanych stronnictw utrzymywał się w przypadku SD do połowy lat siedemdziesiątych, a w odniesieniu do ZSL – co najmniej do początku lat osiemdziesiątych XX w.

Bibliografia

ŹRÓDŁA

Źródła archiwalne

Archiwum Akt Nowych

Kolekcja akt różnej proweniencji

Centralne Archiwum Historyczne SD

Spuścizna Jana Karola Wendego

Źródła drukowane

Aparat bezpieczeństwa w latach 1944–1956. Taktyka, strategia, meteody, cz. 1: Lata 1945–1947, oprac. A. Paczkowski, Warszawa 1994.

Garlicki A., Z tajnych archiwów, Warszawa 1993.

Stanisław Mikołajczyk w dokumentach aparatu bezpieczeństwa, t. 1: Działalność w latach 1945–1947, wstęp J. Gmitruk, wybór dokumentów W. Bagieński, F. Dąbrowski, F. Gryciuk, oprac. W. Bagieński, P. Byszewski, A. Chrzanowska, F. Dąbrowski, F. Gryciuk, J. Mysiakowska-Muszyńska, Warszawa 2010.

Stanisław Mikołajczyk w dokumentach aparatu bezpieczeństwa, t. 2: Działalność w latach 1947––1958, wybór dokumentów W. Bagieński, F. Dąbrowski, F. Gryciuk, oprac. W. Bagieński, A. Chrzanowska, F. Dąbrowski, F. Gryciuk, B. Kopka, S. Mańko, J. Mysiakowska-Muszyńska, P. Popiel, Warszawa–Łódź 2010.

Stenogram plenarnego posiedzenia KC PPR 2 czerwca 1946 r., „Archiwum Ruchu Robotniczego” 1986, t. 10.

Wspomnienia

Młyńczak T.W., Widziane z trzeciego planu. Rozmowa z Januszem Herzem, Warszawa 1992.

Słowniki

Słownik biograficzny działaczy ruchu ludowego. Makieta, red. J. Dancygier i in., Warszawa 1989.

OPRACOWANIA

Cimek H., Poglądy Międzynarodówki Komunistycznej, Komunistycznej Partii Polski i Międzynarodówki Chłopskiej na system partyjny w ustroju kapitalistycznym i socjalistycznym, „Polityka i Społeczeństwo” 2012, nr 10.

Dereń B., Represjonowanie krakowskich przywódców ruchu ludowego w lalach 1946–1956 (w świetle dokumentów służby bezpieczeństwa) [w:] Represje wobec wsi i ruchu ludowego, t. 1: 1944–1956, red. J. Gmitruk, Z. Nawrocki, Warszawa 2003.

Gmitruk J., Biografie działaczy niepokornych. Ludowcy w aktach Sekretariatu KC PZPR, „Roczniki Dziejów Ruchu Ludowego” 2006, nr 34.

Kaczmarski K., Rozpracowywanie i likwidacja struktur Polskiego Stronnictwa Ludowego w województwie rzeszowskim (1946–1947) w świetle materiałów WUBP w Rzeszowie [w:] Represje wobec wsi i ruchu ludowego, t. 1: 1944–1956, red. J. Gmitruk, Z. Nawrocki, Warszawa 2003.

Krzysztofiński M., Komuniści na Rzeszowszczyźnie 1918–1944/1945, Rzeszów 2010.

Milewski J.J., Rozbicie struktur PSL i represje wobec działaczy ludowych w woj. białostockim w latach 1946–1947 [w:] Represje wobec wsi i ruchu ludowego, t. 1: 1944–1956, red. J. Gmitruk, Z. Nawrocki, Warszawa 2003.

Nowak J.R., Buntownicy i asekuranci. Białe plamy z historii SD 1939–1989, Warszawa 1991.

Romanek J., Działania Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w województwie lubelskim wobec Polskiego Stronnictwa Ludowego (1945–1947) [w:] Represje wobec wsi i ruchu ludowego (1944–1989), t. 4: Między apologią a negacją, red. J. Gmitruk, E. Leniart, Warszawa 2010.

Romanek J., Ruch ludowy na Lubelszczyźnie w latach 1944–1949, Lublin 2013.

Sękowski P., Polskie Stronnictwo Ludowe w Krakowie i powiecie krakowskim w latach 1945–1949, Warszawa 2011.

Szpytma M., Próby dezintegracji ruchu ludowego w Polsce południowej na przykładzie Małopolskiej Grupy „Jedność Ludowa”(1946–1947) [w:] Represje wobec wsi i ruchu ludowego, t. 1: 1944–1956, red. J. Gmitruk, Z. Nawrocki, Warszawa 2003.

Turkowski R., Komuniści wobec ruchu ludowego w świetle posiedzeń Biura Politycznego PPR i PZPR oraz „Notatnika” B. Bieruta z lat 1948–1950, „Roczniki Dziejów Ruchu Ludowego” 1994, nr 28.

Turkowski R., Spory o miejsce Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego w systemie politycznym PRL (1956–1970), „Rocznik Historyczny Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego” 2005, nr 21.

Wrona J., Kryptokomuniści w ruchu ludowym (1944–1949) [w:] Pokolenia i portrety. Wzór osobowy ludowca w XX wieku, red. A. Wójcik, W. Paruch, Lublin 2000.

Wrona J., PZPR a partie satelickie [w:] PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012.

Wrona J., System partyjny w Polsce 1944–1950. Miejsce – funkcje – relacje partii politycznych w warunkach budowy i utrwalania systemu totalitarnego, Lublin 1997.

Wrona J., Zależni czy suwerenni? Stronnictwo Demokratyczne w województwie Lubelskim 1944–1975, Lublin 1998.

The crypto-communist elites in the satellite parties

In the process of building the political life in Poland after the Second World War, a great role was played by placing the communists’ own people, the so-called snoopers, in the parties which were officially allowed to function legally. It was an important element in constructing the post-war system of the Party. At the central level of the Polish Socialist Party there were no activists with the communist lineage. They also did not participate in establishing the Polish People’s Party. Another formation, Labour Party, functioned in reality until the summer of 1946. Apart from the activists devoted to the post-war authorities and actively cooperating with the communists, there were no politicians there who were coming from the circles of the CPP/PWP. The main groups, to which the PWP (Polish Workers’ Party) had directed its quite significant activists, were the People’s Party and then the United People’s Party and the Democratic Party. These two satellite groups were built and directed by the communists. In the case of the DP, it lasted until the end of Gomułka’s era and in the case of the UPP, until the first half of the 1970s. The trademark faces of the communists in the PP/UPP were Władysław Kowalski and Antoni Korzycki. However, the flagship communists of the DP were Leon Chajn, Jan Karol Wende and Jan Rabanowski. They were assisted by the communist activists and other people directed by the PWP to these parties. In the first two decades of the Polish People’s Republic the deputies, Speakers and Deputy Speakers of parliament, members of the Council of State, ministers and deputy ministers, delegated to these institutions by the satellite groups of the UPP and DP, were recruited from the crypto-communist elites.

Paweł Libera

Instytut Historii PAN

Członkowie Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej PZPR w latach 1948–1971.
Próba portretu zbiorowego

Centralna Komisja Kontroli Partyjnej, powołana najpierw jako organ Komitetu Centralnego Polskiej Partii Robotniczej, a później KC Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, miała dbać o „czystość szeregów partyjnych i oblicze ideologiczne [jej] członków”. Pozornie była podobna do sądu koleżeńskiego, który istnieje w prawie każdej partii politycznej, ale w rzeczywistości systemu monopartyjnego, jaki został narzucony w Polsce po 1948 r., pełniła o wiele ważniejszą funkcję. Była „sumieniem partii” i miała wpływ na kształtowanie oblicza kadr partyjnych. Ponadto, nadzorując Wojewódzkie Komisje Kontroli Partyjnej, swoimi decyzjami nadawała kierunek orzecznictwu niższych instancji kontrolnych.

W swej działalności CKKP mogła przekazywać sprawy wymiarowi sprawiedliwości, a także nakładać kary partyjne, wśród których najcięższą było usunięcie z partii. Dla wieloletnich członków było to karą bardzo dotkliwą, gdyż stawiało ich całkowicie poza nawiasem życia politycznego, odsuwało od możliwości obejmowania stanowisk, od wynikających z nich przywilejów i od dawnych wpływowych znajomych[1]. Ponadto CKKP lub jej poszczególni członkowie byli wykorzystywani do prowadzenia dochodzeń wobec wybranych członków partii w szczególnie istotnych momentach kryzysu politycznego.

Centralna Komisja Kontroli Partyjnej PPR została powołana po raz pierwszy przez Plenum KC w maju 1945 r. Skład komisji został ustalony przez Sekretariat KC 30 maja 1945 r. W czerwcu 1947 r. zreorganizowano i rozszerzono CKKP, wybrano jej prezydium i zdecydowano, kto wejdzie do zespołów orzekających[2]. Po 1948 r., według statutu PZPR, członkowie CKKP byli wybierani przez Kongres (zjazd), ale od II Zjazdu PZPR (1954) CKKP miała być wybierana przez Komitet Centralny. Na III Zjeździe (1959) sprecyzowano, że pracuje ona według wytycznych KC i składa mu sprawozdania ze swej działalności, a także przedkłada regulamin do zatwierdzenia. Sytuacja ta uległa zmianie dopiero po IX Zjeździe (1981), na którym ponownie postanowiono, że CKKP będzie wybierana przez zjazd, ale zmiany te nie okazały się trwałe, gdyż w 1986 r., na X Zjeździe PZPR, CKKP połączono z Centralną Komisją Rewizyjną i utworzono Centralną Komisję Kontrolno-Rewizyjną[3]. W praktyce od II Zjazdu PZPR Centralna Komisja Kontroli Partyjnej podlegała KC, a następnie w latach 1955–1986 I sekretarzowi KC. Od tej zasady pojawiały się rzadkie odstępstwa: po raz pierwszy, kiedy od marca do sierpnia 1956 r. komisję nadzorował Władysław Matwin, a po raz drugi, kiedy między 27 marca 1972 r. a VIII Zjazdem (1–15 grudnia 1980 r.) kontrolę nad nią sprawował Edward Babiuch[4].

Obecny stan badań nad strukturami partyjnymi PZPR świadczy o tym, że przez dłuższy czas niewiele organów i wydziałów KC PZPR – poza najważniejszymi (Biuro Polityczne, Sekretariat) – budziło zainteresowanie badaczy[5]. Działalność CKKP nie była szerzej omawiana w okresie Polski Ludowej. Po 1989 r. ukazało się zaledwie kilka tekstów o charakterze przekrojowym i przyczynkarskim[6]. Natomiast znacznie częściej informacje i wzmianki o działalności komisji pojawiały się przy okazji omawiania konkretnych przypadków. Problem kadr CKKP również nie był brany pod uwagę w dotychczasowych badaniach[7].

Tymczasem przez szeregi Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej przewinęło się wielu znanych i odgrywających ważną rolę w partii członków PZPR. Wśród nich byli: Wacław Komar, Wacław Lewikowski, Stefan Kalinowski, Zenon Nowak, Roman Nowak, gen. Kazimierz Witaszewski, Julia Brystygier, Konrad Świetlik, Marian Naszkowski, Tedor Kufel, Mieczysław Mietkowski i wielu innych. Co prawda – z niewielkimi wyjątkami – to nie oni pełnili najdłużej funkcje członków CKKP i bardzo rzadko zasiadali w jej władzach (prezydium). Większość członków CKKP była działaczami „drugiego szeregu”, ale można przypuszczać, że z racji piastowanej funkcji i rangi komisji w orzecznictwie dyscyplinarnym nie trafiali tam przez przypadek. Próba analizy ich życiorysów i meandrów kariery politycznej mogłaby pokazać, jakie cechy były preferowane u członków tego ważnego z punktu widzenia polityki kadrowej organu KC.

Poniższy tekst jest próbą nakreślenia portretu zbiorowego członków CKKP w okresie od 1948 r. do kadencji wybranej przez V Zjazd PZPR w 1968 r. W poniższych rozważaniach nie uwzględniono krótkiego okresu działalności CKKP PPR (1945–1948). W tych latach partia nie posiadała jeszcze monopolu władzy, a CKKP była mniej liczna niż w czasie istnienia PZPR, przez co znacznie – pod względem kadr i sposobu funkcjonowania – różniła się CKKP działającej po 1948 r. Z tego powodu okres istnienia komisji w ramach PPR wymaga omówienia w osobnym artykule. Cezurą końcową jest rok 1971, kiedy swą kadencję kończył skład CKKP wybrany na V Zjeździe PZPR. Nowa kadencja, po VI Zjeździe PZPR, otwiera nowy okres w funkcjonowaniu CKKP, gdyż poza zmianami politycznymi we władzach znacznie rozrasta się skład komisji (z około 30 do 50 osób). Na ten okres przypada również zmiana pokoleniowa – coraz więcej członków partii nie ma za sobą doświadczenia w przedwojennym ruchu komunistycznym, ani nawet w konspiracji z czasu II wojny światowej.

W poniższych badaniach wykorzystano personalia 110 osób, które wchodziły w skład CKKP PZPR w okresie 1948–1971[8]. Podstawą źródłową do prześledzenia życiorysów członków CKKP – oprócz istniejącej literatury, prasy i druków wewnętrznych PPR/PZPR – były akta zgromadzone w Archiwum Akt Nowych, przede wszystkim w tzw. zbiorze akt działaczy ruchu robotniczego zgromadzonym przez Zakład Historii Partii KC PZPR, a także w Centralnej Kartotece i Biurze Spraw Kadrowych. Źródłem dodatkowym i uzupełniającym były ankiety wypełniane przy różnych okazjach, przede wszystkim podczas kolejnych zjazdów PZPR.

Wykorzystanie takiego materiału źródłowego wymaga kilku zasadniczych zastrzeżeń. Przede wszystkim w zbiorach archiwalnych brak wielu teczek osobowych, nawet znaczących działaczy. Wynika to głównie z tego, że w momencie rozwiązania PZPR wielu z nich odebrało swoje teczki z Wydziału Kadr KC PZPR i nigdy nie trafiły one do archiwum (dotyczy to głównie najmłodszych działaczy). Poza tym dane zawarte w teczkach są niepełne; wiele ankiet, przede wszystkim najważniejszych postaci, nie zawiera żadnych informacji albo zostały one wypełnione szczątkowo. Część dokumentacji nagle się urywa – np. Stanisława Pilawki w 1951 r. Pojawiają się także spore rozbieżności, które utrudniają tworzenie zestawień i porównanie danych, np. różnie pojmowane jest pochodzenie chłopskie (pracownicy zakładów rzemieślniczych mieszkający na wsi czasami wpisywali pochodzenie robotnicze), różnie opisywano wykształcenie (czasami zamiast podstawowego wpisywano „samouk” albo zawyżano pierwotne wykształcenie, dopisując szkoły i kursy partyjne), a także działalność w czasie II wojny światowej i przynależność do WKP(b), w różny sposób traktowano okres spędzony w więzieniu – jedni podawali wysokość wyroku, inni – faktyczny okres odsiadki.

Należy zatem postawić pytanie, w jakim stopniu informacje zawarte w tych aktach są wiarygodne. Wydaje się, że w zakresie podstawowych danych osobowych stopień wiarygodności może być stosunkowo wysoki: zdarzały się nawet donosy na członków CKKP, w przypadku kiedy ukrywali jakąś część swego życiorysu, i byli oni wówczas karani sankcjami partyjnymi. Natomiast ankiety te i dane niekoniecznie w sposób pełny oddają charakter ich działalności. Należy również zauważyć, że niemałym problemem w badaniach nad CKKP są znaczne braki w materiale aktowym, szczególnie z lat, kiedy funkcja komisji odbiegała od klasycznej, tj. w latach 1949–1954.

Funkcjonowanie CKKP, jej miejsce wśród innych organów PZPR, a przede wszystkim samodzielność podejmowanych przez nią decyzji, wymaga osobnych rozważań, które nie są przedmiotem tego artykułu. Z całą pewnością, w przypadku ważniejszych działaczy partii praktyka odbiegała od trybu przyjętego wobec szeregowych członków partii. Świadczy o tym chociażby przykład usunięcia z PZPR Adama Schaffa. „Decyzja o usunięciu prof. Schaffa z partii zapadła – formalnie – w Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej. Jednak Adam Schaff był zbyt wielką osobą, bym mógł przypuszczać, że stojący wówczas na czele CKKP Urbański zrobił to na własną rękę. Nie byłem wówczas członkiem Biura Politycznego, a więc mogę jedynie spekulować, na ile była to całkowicie samodzielna decyzja CKKP” – mówił Mieczysław Rakowski[9].

Celem niniejszego artykułu jest próba udzielenia odpowiedzi na pytanie, kim byli ludzie mający wpływ na kształtowanie kadr partyjnych. Co sprawiło, że ich kandydatury zostały wytypowane do takiego gremium, jakimi cechami lub umiejętnościami się odznaczali, aby móc kontrolować „prawomyślność” swoich współtowarzyszy? Czy można powiedzieć, że CKKP była formacją elitarną? Czy rzeczywiście w jej szeregach znajdowali się najlepsi i najpewniejsi? Jakie znaczenie miały w ich przypadku wykształcenie, pochodzenie społeczne i nabyty staż partyjny? Co odgrywało rolę decydującą?

Charakterystyka członków CKKP

Próbę stworzenia portretu zbiorowego członków Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej można podjąć na podstawie badania kilku podstawowych cech, które powinny mieć znaczenie albo przynajmniej wpływ na ich wybór do tego gremium. Są to przede wszystkim: pochodzenie społeczne (szczególnie istotne w okresie istnienia Polski Ludowej), wykształcenie, wiek w momencie wyboru do CKKP i staż partyjny.

Liczebność członków CKKP

Początkowo, w okresie istnienia PPR (1945–1948), komisja składała się z kilku zaledwie osób (5–7). Sytuacja uległa zmianie po przekształceniu partii i połączeniu jej z PPS. Na Kongresie Zjednoczeniowym w grudniu 1948 r. powołano CKKP liczącą 35 członków (wśród nich znaleźli się prawie wszyscy członkowie CKKP sprzed zjednoczenia). Stan ten – średnio około 30 osób – utrzymywał się z niewielkimi wahaniami[10] do VI Zjazdu PZPR w 1971 r., kiedy po raz pierwszy do komisji wybrano aż 56 osób. W późniejszych latach liczba jej członków stale wzrastała i w ostatniej kadencji samodzielnego istnienia CKKP (1981–1986) osiągnęła 90 osób[11]. Przez cały omawiany poniżej okres (1948–1971) w ciągu pięciu kadencji przez jej szeregi przewinęło się zaledwie 110 osób. Nie jest to wiele, ponieważ gdyby za każdym razem wymianie podlegał cały skład, przez CKKP powinno przejść około 162 osób. Pomijając okres PPR, kiedy wymiana składu CKKP nastąpiła tylko jeden raz i prawie cały skład z pierwszej kadencji przeszedł do drugiej, po 1948 r. wymiana kadr między poszczególnymi kadencjami nigdy nie była pełna, i najczęściej od 1/3 do 2/3 członków starego składu pozostawała w nowej CKKP. Biorąc pod uwagę, że znaczna część starych członków wchodziła w skład prezydium CKKP, można przypuszczać, że sprzyjało to pewnej ciągłości w funkcjonowaniu i sposobie działania omawianej instytucji.

Tabela 1. Zmiany między kadencjami CKKP

1948

1954

1959

1964

1968

Liczba członków z poprzedniej kadencji

5

15

9

20

12

Liczba wszystkich członków

35

31

28

32

36

Pochodzenie społeczne

Wśród członków CKKP wybranych na Kongresie Zjednoczeniowym w grudniu 1948 r. dominowało pochodzenie robotnicze, które deklarowało 21 na 35 osób (60 proc.). Znacznie mniej było osób pochodzenia chłopskiego – 4, ale nawet razem te dwie grupy reprezentowały zaledwie 71,5 proc. składu komisji. Natomiast uwagę zwraca stosunkowo liczna – jak na partię określającą się jako „chłopsko-robotnicza” – grupa deklarująca „obce” pochodzenie (łącznie 10 osób, 28,5 proc.), to znaczy: burżuazyjne (2), drobnomieszczańskie (4) lub inteligenckie (5). Z punktu widzenia statystyki podobnie było po czystkach i niewielkiej wymianie kadr CKKP w latach 1949–1950[12].

Sytuacja uległa znacznej zmianie po II Zjeździe PZPR w 1954 r., kiedy na 31 członków zdecydowana większość – 23 osoby – podawała pochodzenie robotnicze, 4 osoby – pochodzenie chłopskie (Jóźwiak, Ochal, Starzec, Żebruń) i tylko 4 – drobnomieszczańskie i inteligenckie (Adalińska, Zachariasz, Półturzycki i Kowalczyk). W tej sytuacji 74 proc. było pochodzenia robotniczego, a 87 proc. – robotniczego lub chłopskiego. Ta tendencja utrzymywała się w późniejszym okresie.

Po III Zjeździe PZPR w 1959 r. pochodzenie robotnicze zdecydowanie dominowało – deklarowały je 23 na 28 osób, 4 pochodziły z inteligencji lub burżuazji (syn nauczyciela Kowarz, Kowalski, Pohorille i Zachariasz), a 1 osoba podawała pochodzenie chłopskie (Starzec).

Podobnie w 1964 r., na 33 osoby 25 deklarowało pochodzenie robotnicze, 3 – chłopskie (Rózga, Staroś, Starzec), 4 – drobnomieszczańskie (Kole, Kowalski, Kowarz, Pohorille).

W 1968 r. na 37 osób 31 miało pochodzenie robotnicze, 6 chłopskie (Rózga, Cieślik, Karp, Kusiak, Pagacz, Kiryluk) i 2 – inteligenckie (Naszkowski i Dziarnowska).

Wzrastał odsetek członków CKKP deklarujących pochodzenie robotnicze kosztem tych o pochodzeniu drobnomieszczańskim lub inteligenckim. Natomiast przez cały okres na tym samym poziomie utrzymywała się liczba osób pochodzenia chłopskiego (od 7 w 1948 do 4 w 1968 r.). Porównując te dane ze składem społecznym członków partii w latach 1954–1968, kiedy wyraźnie spadał w niej odsetek robotników (z 48,3 proc. w 1954 do 39,7 proc. w 1967 r.), nieznacznie spadał procent członków pochodzenia chłopskiego (z 13,1 proc. w 1954 do 11,5 proc. w 1967 r.), stale wzrastał zaś procent pracowników umysłowych (z 36,4 proc. w 1954 do 43,5 proc. w 1967 r.)[13], można stwierdzić, że odsetek chłopów w CKKP odpowiadał odsetkowi chłopów w partii. Zaskakuje natomiast nadreprezentacja robotników w komisji i zbyt słaba, nieproporcjonalna reprezentacja pracowników umysłowych. Stosunek ten odpowiadał jednak zarówno wymogom natury propagandowej, jak i składowi społecznemu ówczesnej elity partyjnej[14]. Wbrew oficjalnym deklaracjom pochodzenie społeczne nie było argumentem decydującym.

Wykształcenie[15]

Wydaje się, że do sprawowania funkcji w organie o charakterze dyscyplinarno-sądowym, czyli de facto w sądzie partyjnym, zwłaszcza w czasie, kiedy partia miała monopol władzy, konieczne było odpowiednie przygotowanie. W odnalezionych dokumentach nie formułowano zapisów dotyczących preferowanego wykształcenia. Można oczekiwać, że przy pełnieniu takich funkcji i z racji sposobu funkcjonowania CKKP przydatne byłoby wykształcenie prawnicze, nigdzie jednak nie znaleziono takiego zalecenia. Komisja czuwała bowiem nie tylko nad wykonaniem zadań wynikających ze statutu i innych norm pisanych, ale przede wszystkim miała stać na straży „moralności socjalistycznej”.

W 1948 r. na 35 osób 16 miało wykształcenie wyższe (w tym wyższe niepełne) i średnie[16], lecz dane te zawyżali przedstawiciele PPS (Gajzler, Wudzki, Nowicka, Pasenkiewicz i Szydłowski). Znacznie mniej, bo około jednej trzeciej członków, deklarowało wykształcenie podstawowe, podstawowe niepełne lub zdobyte samodzielnie (samouk)[17]. Po II Zjeździe w 1954 r. poziom wykształcenia zdecydowanie się obniżył. Ponad połowa (17 z 31, czyli 54 proc.) miała zaledwie wykształcenie podstawowe, 7 osób – średnie lub średnie niepełne (Gajzler, Kalinowski, Misiaszek, Kromer, Witaszewski, Półturzycki, Skrzypkowski), a 6 osób wyższe (Jankowska, Adalińska, Starzec, Kowalczyk, Małecka, Wudzki). W późniejszym okresie powrócono do poprzedniego wzorca, w którym około jednej trzeciej członków legitymowało się wykształceniem podstawowym, a pozostali – średnim lub wyższym. W następnych latach proporcje te rozkładały się prawie równo: w 1959 r. – na 28 osób 8 miało wykształcenie podstawowe, 10 średnie, 9 wyższe niepełne i wyższe, w 1964 r. – na 33 osób – 11 podstawowe, 13 średnie lub średnie niepełne, 9 wyższe lub wyższe niepełne, a w 1968 r. – 12 postawowe, 15 średnie, 10 wyższe.

Wiek w momencie wyboru do CKKP

Brak wymagań dotyczących odpowiedniego wykształcenia i charakter orzeczeń wydawanych przez CKKP świadczą o tym, że celem komisji nie było stosowanie prawa materialnego (nawet norm stworzonych przez partię), ale wystawianie oceny moralnej zależnej od ewoluujących norm zwyczajowych. Mogły ją wydawać osoby cieszące się poważaniem, znane ze swych zasług i odznaczające się dużym doświadczeniem, które nabywa się w późniejszym wieku. W tej perspektywie istotnym czynnikiem wydaje się wiek osób wybieranych do pełnienia takich funkcji.

W przypadku kryterium wieku warto cofnąć się w rozważaniach o trzy lata, do pierwszego składu CKKP PPR. Wbrew temu, czego można by oczekiwać, początkowo była to grupa prawie jednolita wiekowo i w sile wieku. Większość członków pierwszego składu CKKP PPR miała w momencie objęcia funkcji od 38 do 45 lat, wyjątkiem był najstarszy – Franciszek Łęczycki, który w 1945 r. liczył sobie 60 lat. Druga kadencja, o nieco zmienionym składzie, była bardziej zróżnicowana wiekowo; najstarsi byli Franciszek Łęczycki (60 lat) i Maria Pieczyńska (59 lat), a najmłodsza Maria Małecka miała wówczas zaledwie 28 lat.

W okresie PZPR obserwujemy powolne – szczególnie w ostatnich kadencjach (po IV i V Zjeździe) – starzenie się członków CKKP, przy czym nie wynika ono z przyjmowania starszych i bardziej doświadczonych działaczy, lecz ze starzenia się wcześniej wybranych członków komisji. W 1948 r. najstarsza była Maria Pieczyńska (rocznik 1886), która miała wówczas 62 lata, najmłodszym zaś członkiem CKKP była Maria Małecka, urodzona w 1917 r. i licząca sobie wówczas zaledwie 31 lat. Podobnie w 1954 r., najstarszym był gen. Półturzycki – 60 lat, najmłodszym Stanisław Pilawka (ur. 1919), który miał 35 lat. W 1959 r. najstarszy był Adam Doliński, urodzony w 1899 r. (60 lat), a najmłodsza Janina Kozłowska (40 lat). W 1964 r. najstarszy był Grzegorz Wojciechowski (ur. 1898) – 66 lat, najmłodszy Henryk Wiśniewski (ur. 1925) – 39 lat. Wreszcie w 1968 r. najstarszy był nadal Grzegorz Wojciechowski (70 lat), a najmłodszy Jerzy Kałuszko (ur. 1925 – 43 lata).

Wydaje się, że wiek w momencie obejmowania funkcji nie miał decydującego znaczenia. Początkowo wybierano stosunkowo młodych działaczy (prawdopodobnie z powodu strat osobowych, jakich doznała KPP w drugiej połowie lat trzydziestych[18] i w okresie II wojny światowej), którzy starzejąc się, zawyżali średnią wieku członków CKKP.

Staż partyjny

Na 110 osób, które w okresie 1948–1971 przeszły przez szeregi CKKP PZPR, większość (63, to jest 57 proc.) należała jeszcze przed wojną do partii komunistycznej. Wywodziły się one przede wszystkim z KPP, skąd czasami były oddelegowane do Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi (Jankowska, Skrzypkowski) czy Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy (Naszkowski) albo innych partii komunistycznych na zachodzie Europy: w Austrii (Mietkowski), Belgii (Rutkowski), we Francji (Rutkowski), w Hiszpanii (Komar, Mietkowski, Rutkowski) czy Niemczech (Komar, Kubica). Bardzo rzadko w ogóle nie były członkami KPP, jak na przykład Kowarz i Pawlak z KPZU czy Urbanowicz z Łotewskiej Partii Komunistycznej i WKP(b). Tylko nieliczni należeli do Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy (Adalińska, Feder, Kędzierski). Natomiast część z nich (23 osoby[19]) przeszła wcześniej przez młodzieżówki partyjne: Komunistyczny Związek Młodzieży Polski albo KZM Zachodniej Ukrainy i KZM Zachodniej Białorusi. Członkami młodzieżówki KZMP/KZMZB/KZMZU i KZM „Wici” przed wojną było 7 osób: Bartczak, Malinowski, Małecka, Marczewski, Łaszewicz, Pohorille, Rowiński. Jedynie 13 osób miało za sobą staż wyłącznie w szeregach PPS albo organizacjach pokrewnych (np. Organizacja Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego).

Początkowo wśród kadry CKKP PPR znaleźli się sami byli członkowie KPP. W drugiej kadencji sytuacja się powtórzyła, z tą różnicą, że najmłodsza – Maria Małecka – przed wojną była jedynie członkiem KZMP. Znaczna zmiana zaszła w 1948 r., kiedy w ramach zjednoczenia PPS i PPR w skład CKKP musieli wejść przedstawiciele PPS. Wówczas na 37 osób 28 było wcześniej członkami KPP lub KZMP (Małecka, Marczewski, Łaszewicz, Rowiński i Sztachelski[20]), 7 należało do PPS (Gajzler, Kembrowski, Nowicka, Petruczynik, Szydłowski, Tomorowicz, Wudzki). Dwoje członków nowo wybranej CKKP miało nieco inne korzenie partyjne. Nauczycielka Pelagia Lewińska, formalnie nienależąca do KPP, była żoną znanego komunisty krakowskiego Mieczysława Lewińskiego[21] i w czasie II wojny światowej sama należała do związanej z komunistami grupy konspiracyjnej „Polska Ludowa”[22]. Jedynym niezwiązanym czynnie z komunistami przed wojną był Kazimierz Pasenkiewicz, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej[23].

Kilku uwag wymaga obecność członków PPS w CKKP. Trzech z nich odwołano jeszcze przed II Zjazdem, w latach 1952–1953. Kembrowski został odwołany decyzją Biura Politycznego przed VII Plenum KC z 15 VIII 1952 r., Tomorowicz – decyzją Biura Politycznego przed Plenum KC z 28 III 1953 r., a Petruczynika usunięto z KC i CKKP uchwałą KC z tego samego dnia[24]. Na ich miejsce zostali wprowadzeni dawni członkowie KPP. Dwóch pepeesowców – Leona Wudzkiego i Romana Gajzlera – można uznać za kryptokomunistów. Leon Wudzki, który przed wojną należał do komunizującej Organizacji Młodzieży Socjalistycznej „Życie”, został wybrany ponownie do CKKP na II Zjeździe, a Roman Gajzler jako jedyny zasiadał w CKKP przez 6 kadencji[25]. Troje pozostałych członków PPS dotrwało końca kadencji (Nowicka, Pasenkiewicz i Szydłowski). Po dokonanych czystkach, na II Zjeździe wybrano już mniej pluralistyczny skład CKKP. Na 30 osób znaczna większość (26) miała za sobą przeszłość w KPP lub KZMP. Wspomniani już Leon Wudzki i Roman Gajzler byli wcześniej członkami PPS. Bronisław Półturzycki, gen. Armii Czerwonej oddelegowany do Ludowego Wojska Polskiego – należał do WKP(b) (potem do Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego)[26].

W 1959 r., po III Zjeździe PZPR, po raz pierwszy do CKKP wprowadzono liczną grupę osób, które nie odbyły wcześniej stażu w partii komunistycznej. Na 28 jedynie 21 (75 proc.) miało bezpośredni związek z KPP i jej przybudówkami (osobno należy traktować przypadek wspomnianego Gajzlera). Natomiast w grupie „nowych” przeważali działacze młodsi, urodzeni między 1901 a 1919 r. Większość z nich miała za sobą staż w PPR lub AL (Dobieszak, Gmitrzak, Wysokiński, Wysocki) albo w 1 Armii Wojska Polskiego (Kuligowski). Jedynie Piotr Gajewski przed wojną działał w PPS, a w czasie II wojny światowej – w Robotniczej Partii Polskich Socjalistów, z kolei Janina Kozłowska nie należała do partii ani przed wojną, ani w czasie wojny.

W 1964 r. tendencja ta się utrwala: na 33 osoby 23 (69 proc.) związane były z KPP, KZMP i KPZR, Komunistyczną Partią Francji i Komunistyczną Partią Hiszpanii (Rutkowski), Komunistyczną Partią (bolszewików) Łotwy i WKP(b) (Urbanowicz), do których należy doliczyć Romana Gajzlera. Niewielka, pięcioosobowa grupa, najczęściej z powodu wieku, miała za sobą tylko staż w konspiracyjnej PPR lub AL (Lubas, Wiśniewski, Spyt, Gmitrzak, Dobieszak). Gajewski był przed wojną członkiem PPS, w czasie wojny RPPS, a trzy osoby nie należały do organizacji komunistycznych ani przed wojną, ani w czasie II wojny światowej (Gajecka, Kaczmarek, Staroś).

Podobnie było w 1968 r., z tą różnicą, że nieznacznie zmniejszył się udział osób związanych z ugrupowaniami komunistycznymi w międzywojniu i w czasie okupacji. Na 37 jedynie 24 (64 proc.) członków CKKP miało staż w partii komunistycznej lub jej młodzieżowych przybudówkach. Związek z PPS we wcześniejszym okresie deklarowały 3 osoby: Gajzler, Kiryluk i Leś, a z PPR lub AL 2 – Spyt i Cieślik. Mieczysław Grudzień, który podczas II wojny światowej przebywał we Francji, należał do KPF. W tym okresie 6 osób (Kleparski, Mleczko, Matejewski, Kiewicz, Kałuszko i Janulewicz) w ogóle nie należało do partii komunistycznej i jej przybudówek ani do grup związanych z komunistami w czasie wojny. Warto zaznaczyć, że oprócz Kleparskiego, który przebywał w obozie, pozostali przynajmniej potencjalnie mogli należeć do organizacji komunistycznych, w większości przypadków wiek im tego nie utrudniał (urodzeni w latach 1914–1925).

Odsetek byłych członków CKKP ze stażem w partii komunistycznej spadał bardzo powoli. Biorąc pod uwagę wymianę pokoleniową[27] i wynikającą z niej konieczność wprowadzania coraz młodszych działaczy, można stwierdzić, że najważniejszymi czynnikami wpływającymi na wybór członków CKKP były przynależność partyjna i staż w partii komunistycznej, a następnie w komunistycznej konspiracji w czasie II wojny światowej.

Kontakty z ZSRR

Próba stworzenia listy „sowieckich” kontaktów członków CKKP jest trudnym zadaniem, ponieważ nie ma dokumentów, które pomogłyby jednoznacznie zweryfikować te relacje. Z braku dostępu do innych materiałów w poniższym zestawieniu, które jest z pewnością obciążone sporą dozą błędu, skorzystano z deklaracji samych zainteresowanych. Otrzymano w ten sposób wersję minimum.

Przede wszystkim można wyróżnić grupę osób, które prawdopodobnie były funkcjonariuszami Kominternu, jeszcze przed 1939 r. wyjeżdżały do ZSRR, należały do WKP(b) czy były delegowane do partii komunistycznych innych krajów lub do szkół kominternowskich w Moskwie. Byli to: Halina Adalińska, Teodora Feder, Ludwika Jankowska, Wacław Komar, Wacław Lewikowski, Mieczysław Majewski, Mieczysław Mietkowski, Stefan Misiaszek, Marian Naszkowski, Jan Rutkowski („Szymon”), Szymon Zachariasz i Olga Żebruń. Część z nich w czasie II wojny światowej służyła w Armii Czerwonej i należała do WKP(b) – Józef Kowalski, Zenon Nowak, albo ZPP – Julia Brystygier, Adam Doliński, Maria Eiger-Kamińska, Jerzy Sztachelski, Kazimierz Witaszewski, Leon Zieleniec, Wacław Zubowicz; w partyzantce sowieckiej walczyli Arkadiusz Łaszewicz i Wacław Skrzypkowski. Do grupy tej należało 20–30 proc. wszystkich członków CKKP z omawianego okresu; ponad połowę składu CKKP stanowili natomiast byli członkowie partii komunistycznych. Ich udział w komisji był szczególnie duży w pierwszym okresie jej funkcjonowania. Choć liczebnie nie stanowili oni bardzo poważnej grupy, to o ich znaczeniu świadczą przede wszystkim stanowiska, jakie niektórzy z nich zajmowali we władzach CKKP.

Członkowie Prezydium CKKP

Skład CKKP liczącej za czasów PPR (1945–1948) zaledwie kilka osób został znacznie powiększony w okresie istnienia PZPR. W czasach PPR instytucja ta miała charakter bardziej elitarny niż później; przed grudniem 1948 r. liczyła średnio około 30 osób, a po 1971 r. od 50 do 90 osób. Trudno przypuszczać, aby wszyscy mieli równe uprawnienia i możliwości w zakresie wykonywanych obowiązków, a co za tym idzie – taki sam wpływ na podejmowane decyzje i wydawane orzeczenia. Zasadne jest pytanie, którzy z członków CKKP odgrywali większą rolę, mieli wpływ na kształt jej orzecznictwa i funkcjonowania. Można przypuszczać, że byli to ci, którzy legitymowali się najdłuższym stażem i byli wielokrotnie wybierani do CKKP. Wśród takich osób należy wymienić: Stefana Misiaszka (ponad 27 lat), Romana Gajzlera (27 lat), Stefana Kalinowskiego (23 lata), Jana Rutkowskiego (23 lata), Walentego Kubicę (21 lat) i Ludwikę Jankowską (16 lat; 19, jeżeli doliczy się okres PPR).

Tabela 2. Członkowie CKKP najdłużej sprawujący funkcję (1948–1971)

Imię i nazwisko

Liczba kadencji CKKP

Okres

Liczba lat

Stefan Będkowski

3+1

1959–1971 (1975)

12 (16)

Roman Gajzler

5

1948–1971 (1975)

23 (27)

Ludwika Jankowska

4

1945–1964

16 (19)

Stefan Kalinowski

5

1948–1971

23

Jan Kędzierski

2

1945–1959

11 (14)

Tadeusz Kromer

4

1954–1971

17

Walenty Kubica

3

1954–1971 (1975)

17 (21)

Maria Małecka

2

1945–1959

11

Stefan Misiaszek

5

1948–1971 (1975)

23 (27)

Franciszek Nowak

4

1959–1971 (1975)

12 (16)

Jan Rutkowski

5

1948–1971

23

Adolf Starzec

3

1954–1968

14

Szymon Zachariasz

3

1945, 1948–1964

16

Dane te nie umożliwiają udzielenia pełnej odpowiedzi na zadane powyżej pytanie, gdyż sama obecność w omawianym gremium nie jest jednoznaczna z odgrywaną rolą. Najważniejsze było prezydium, wyłaniane na pierwszym spotkaniu plenarnym nowo wybranej CKKP. Prezydium kierowało pracami komisji, zatwierdzało skład wojewódzkich komisji kontroli partyjnej, wyznaczało skład zespołów orzekających i podejmowało kluczowe decyzje. O znaczeniu Prezydium CKKP, szczególnie w okresie „błędów i wypaczeń”, mówił Józef Kowalczyk w 1956 r. na VII Plenum KC PZPR, ale wydaje się, że jego słowa można odnieść także, choć w nieco mniejszym stopniu, do późniejszego okresu: „Wadliwe jest również funkcjonowanie samej [Centralnej] Komisji Kontroli Partyjnej, która nie pracuje dostatecznie kolegialnie, nie ma nawet dotychczas ustalonego regulaminu pracy wewnętrznej, mimo że kilkakrotnie domagano się tego na plenarnych posiedzeniach CKKP. Taki stan rzeczy prowadzi do tego, że najważniejsze sprawy decydowane są przez samo prezydium w wąskim składzie 4–5 osób. Stwarza to niewłaściwą atmosferę wewnątrz CKKP i wypacza charakter komisji, która – jak sama nazwa wskazuje – powinna być ciałem pracującym w najwyższym stopniu kolegialnie”[28].

Skład Prezydium CKKP

Początkowo, w okresie PPR, z racji niewielkiej liczby członków komisji, prezydium nie istniało. Pierwszy skład CKKP był powołany uchwałą Sekretariatu KC PPR z 20 maja 1945 r. Wówczas przewodniczącym komisji został Zenon Kliszko. Na Plenum KC PPR 12 grudnia 1945 r. wybrano skład CKKP i przewodniczącego – Wacława Lewikowskiego[29]. W późniejszym okresie, kiedy od 1948 r. jej liczebność się powiększyła, na pierwszym posiedzeniu plenarnym CKKP wybierano prezydium. Warto zaznaczyć, że skład prezydium nie zawsze był podawany do wiadomości publicznej[30]. Niewłaściwe jest także stosowane w regulaminie wewnętrznym określenie „wybór” prezydium, gdyż jego skład był dyktowany odgórnie.

Po I Zjeździe PZPR komisja zebrała się po raz pierwszy 21 grudnia 1948 r. Mietkowski zaproponował na przewodniczącego Lewikowskiego, na wiceprzewodniczących: Kazimierza Pasenkiewicza, Ludwikę Jankowską i Leona Stasiaka. Skład prezydium również zaproponował Mietkowski: Wacław Lewikowski, Kazimierz Pasenkiewicz, Ludwika Jankowska, Leon Stasiak, Julia Brystygier, Maria Eiger-Kamińska, Jan Kędzierski, Eugeniusz Kembrowski, Feliks Petruczynik, Maria Pieczyńska i Konrad Świetlik. „Wniosek przeszedł jednogłośnie” – informował protokół posiedzenia[31]. Niebawem dokonano zmiany przewodniczącego – 21 kwietnia 1949 r. na posiedzeniu plenarnym CKKP pojawił się Bolesław Bierut, który wytłumaczył członkom dymisję Lewikowskiego: „byłoby wielkim błędem, gdyby ktoś chciał dopatrywać się innych przyczyn zejścia tow. Lewikowskiego z pracy w Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej”. Na jego miejsce Bierut zaproponował Franciszka Jóźwiaka, którego kandydaturę przyjęto „jednogłośnie”. W późniejszym czasie Biuro Polityczne miało przedstawić tę propozycję na Plenum KC[32]. Lewikowski pozostał jeszcze w składzie komisji na stanowisku wiceprzewodniczącego, ale niebawem został przeniesiony na stanowisko kierownika Wydziału Administracyjno-Samorządowego KC (8 VII 1949 r.), a później, w październiku tego roku, do MBP[33].

Po II Zjeździe (1954) CKKP było powoływane przez KC, a nie przez Zjazd „jako ramię KC”. Na wiceprzewodniczącego wybrano Dolińskiego, a do prezydium wprowadzono – oprócz Jóźwiaka i Dolińskiego – Jankowską, Skrzypkowskiego i Zubowicza[34]. Po III Zjeździe (26 III 1959 r.) pierwsze posiedzenie CKKP otworzył Roman Zambrowski. Zaproponował na przewodniczącego CKKP Romana Nowaka. Innych kandydatów nie zgłoszono, a Nowaka wybrano jednogłośnie. W podobny sposób wybrano zastępcę – Adama Dolińskiego, a następnie Roman Nowak zaproponował skład prezydium, w którym znaleźli się: Roman Nowak, Adam Doliński, Janina Kozłowska, Maksymilian Pohorille, Stefan Misiaszek[35].

Po IV Zjeździe PZPR w 1964 r. odbyło się posiedzenie plenarne w obecności Edwarda Ochaba. Stwierdził on: „Biuro Polityczne poleciło mi, ażebym na pierwsze spotkanie z CKKP odegrał rolę katalizatora, który ułatwi, tzn. sam nie bierze udziału w reakcji, ale ułatwi tę reakcję i powołanie Prezydium”. Kandydaturę Romana Nowaka zgłosił Kowalski, a Ochab uznał, że zgadza się ona z „sugestiami Sekretariatu [KC]”; innych kandydatur nie zgłoszono. Wybrany przewodził obradom dalej, ale to ponownie Ochab „zasugerował”: „Mogę zdradzić Wam sugestie Sekretariatu, nam się wydaje, że byłoby rzeczą celową na stanowisko wiceprzewodniczącego powołać tow. R[omana] Gajzlera”, a następnie do prezydium podsunął kandydatury: Stefana Misiaszka, Zenona Nowaka i Maksymiliana Pohorillego[36].

W 1968 r. zebranie plenarne otworzył Gomułka i przedstawił kandydaturę Biura Politycznego – Zenona Nowaka. „Ja nie potrzebuję go wam rekomendować, gdyż znacie [go]wszyscy. To jest stary członek naszej partii, stary komunista, który na wielu odcinkach został sprawdzony, człowiek, co do którego nie można mieć najmniejszych wątpliwości, że na takie stanowisko się nadaje”. Wybór prezydium prowadził Zenon Nowak, który przedstawił kandydatury już „konsultowane z towarzyszami”: na wiceprzewodniczących zaproponował Stefana Misiaszka i Romana Gajzlera oraz dwóch członków dotychczasowego prezydium: Witaszewskiego i Mleczkę[37].

W okresie 1948–1971 w skład Prezydium CKKP wchodziły łącznie 23 osoby. Byli to[38]:

Julia Brystygier (I),

Adam Doliński (II, III),

Maria Eiger-Kamińska (I),

Roman Gajzler (I, II, III, IV, V, VI),

Ludwika Jankowska (A, B, I, II, III, IV),

Franciszek Jóźwiak (I, II),

Eugeniusz Kembrowski (I),

Jan Kędzierski (B, I, II),

Janina Kozłowska (III),

Wacław Lewikowski (A, B, I),

Stefan Misiaszek (I, II, III, IV, V, VI),

Stanisław Mleczko (V),

Roman Nowak (III, IV),

Zenon Nowak (IV, V),

Kazimierz Pasenkiewicz (I),

Feliks Petruczynik (I),

Maria Pieczyńska (B, I),

Maksymilian Pohorille (III, IV),

Wacław Skrzypkowski (II),

Leon Stasiak (I),

Konrad Świetlik (I),

Kazimierz Witaszewski (II, V),

Wacław Zubowicz (II).

W powyższej grupie niewielkie znaczenie należy przywiązywać do pochodzenia społecznego, choć zdecydowana większość była pochodzenia robotniczego (16 osób), 2 chłopskiego, ale 5 z nich pochodziło z klas „obcych”: drobnomieszczańskiej, inteligenckiej, burżuazyjnej lub rzemieślniczej. Wtórną kategorią jest także wiek w chwili objęcia funkcji czy wykształcenie, chociaż to ostatnie wydaje się znacznie przewyższać poziomem dane dla całości CKKP (6 – podstawowe lub samouk, 17 – średnie i wyższe).

Decydujący był staż partyjny. Roman Gajzler, przedwojenny kryptokomunista, jedynie oficjalnie nie należał do partii komunistycznej, ale kwestia ta miała znaczenie tylko formalne. Wśród 23 osób do partii nie należały wcześniej następujące osoby: Eugeniusz Kembrowski (członek RPPS), Janina Kozłowska, Stanisław Mleczko, Kazimierz Pasenkiewicz (członek AL) i Feliks Petruczynik. Każda z nich była wybierana do CKKP tylko jeden raz i tylko jeden raz znalazła się w składzie prezydium. Warto zaznaczyć, że troje z nich zostało wprowadzonych w 1948 r., w ramach formalnego „ukłonu” wobec PPS, z czego dwóch: Kembrowskiego i Petruczynika bardzo szybko usunięto z CKKP, pozostał więc sam Pasenkiewicz. W późniejszym okresie wyjątek ten został powtórzony w przypadku Kozłowskiej (III kadencja) i Mleczki (V kadencja).

W związku z tym powyższe dane należałoby interpretować w następujący sposób: na 21 osób jedynie 3 (14 proc.) nie należały przed wojną do partii komunistycznej. Widać tu bardzo wyraźną rozbieżność między stażem partyjnym całej grupy 110 członków, gdzie nieco więcej niż połowa była związana z partią komunistyczną, a ścisłą czołówką – prezydium, w którym odsetek ten wynosił 86 proc. W tej ostatniej grupie znaczna część działaczy związała się z KPP (lub początkowo z młodzieżówką, a następnie KPP) jeszcze w latach dwudziestych, a niektórzy nawet wcześniej (np. Pieczyńska była najpierw w PPS-Lewicy, a od 1918 r. w KPRP; Eiger-Kamińska od 1918 r. w KPRP; Kędzierski od 1916 r. należał do SDKPiL, a od 1918 – do KPRP). Tylko 4 osoby na 21 pojawiły się w partii w latach trzydziestych: Pohorille (od 1930 r. w KZMZU „Życie”), Skrzypkowski (od 1931 r. w KPP), Stasiak (od 1931 r. w KZMP); Świetlik (od 1935 r. w KPP). Nie będzie przesadą stwierdzenie, że aż do 1971 r. w CKKP ton nadawali starzy komuniści pamiętający jeszcze okres międzywojenny.

Wśród wyżej wymienionych jedynie 7 osób zostało wskazanych na członków prezydium więcej niż jeden raz w okresie PZPR: Doliński (2 razy), Gajzler (2 razy), Jankowska (2 razy), Misiaszek (3 razy), Roman Nowak (2 razy), Zenon Nowak (2 razy) i Pohorille (2 razy). Roman Nowak i Zenon Nowak są stosunkowo dobrze znani z racji roli, jaką odegrali w dziejach Polski Ludowej, a ich obecność świadczy o sprawowaniu bezpośredniej kontroli nad działalnością komisji przez ówczesnych pierwszych sekretarzy. Spośród 5 pozostałych warto się dokładniej przyjrzeć tym, którzy łączyli długi staż w CKKP i w jej władzach: komunistce-internacjonalistce Ludwice Jankowskiej; działaczowi związkowemu odgrywającemu poważną rolę w CKKP – Adamowi Dolińskiemu; kryptokomuniście, który mógł się poszczycić jednym z najdłuższych staży w CKKP – Romanowi Gajzlerowi – oraz wieloletniemu przewodniczącemu komisji – Stefanowi Misiaszkowi. Maksymilian Pohorille, przedwojenny działacz młodzieżówki KZMZU, a po wojnie wieloletni rektor WSNS, we władzach i w CKKP był tylko przez dwie kadencje, podobnie jak Adam Doliński, ale odegrał w jej pracach znacznie mniejszą rolę.

Ludwika Jankowska (z domu Kowieńska) urodziła się w 1901 r. w Białymstoku jako córka tkacza (potem właściciela zakładu fryzjerskiego). Otrzymała wykształcenie średnie (gimnazjum). Od 1921 r. należała do KPP i do KPZB, gdzie pełniła m.in. funkcje sekretarza Komitetu Miejskiego i Komitetu Okręgowego KPZB, a następnie była członkiem Centralnego Wydziału Kobiecego przy KC KPZB i członkiem Tymczasowego Sekretariatu KPZB (1924–1925). W tym czasie dwukrotnie była więziona za działalność komunistyczną (1922–1924, 1925–1930). Po zwolnieniu w 1930 r. wyjechała do Moskwy, gdzie została przeniesiona z KPZB do WKP(b), pracowała w Profinternie i studiowała w Instytucie Czerwonej Profesury. W późniejszym okresie działała m.in. w Krajowym Sekretariacie KC KPZB (1933–1934), KC KPZB i Sekretariacie KC KPZB (1935–1936)[39]. W 1937 r. została oddelegowana do Pragi, jeździła także do Danii i Niemiec. Ponieważ była żoną Stanisława Mertensa[40], 22 listopada 1937 r. została aresztowana i skazana w ZSRR na karę 7 lat więzienia jako „członek rodziny zdrajcy Ojczyzny”. Zwolniona na mocy decyzji Komisji Specjalnej NKWD z 17 listopada 1945 r.[41], wróciła do Polski, gdzie już wcześniej z nowymi władzami były związane jej siostry (jedna w MBP, druga – pracownik partyjny)[42]. Od 1945 r. przepracowała w CKKP 19 lat. Zmarła w 1978 r.

Roman Gajzler urodził się w 1912 r. w Piotrkowie Trybunalskim jako syn Romana, komunisty, wykonującego zawody kowala i kolejarza. Otrzymał wykształcenie średnie. Przed 1939 r. oficjalnie nie należał do partii komunistycznej, ale do PPS. Był związany z Towarzystwem Uniwersytetu Robotniczego, a także ze Związkiem Zawodowym Kolejarzy i Czerwonym Harcerstwem. W czasie II wojny światowej został wywieziony na roboty do Niemiec. Po wojnie od 1949 r. pracował w KC PZPR, w Wydziale Związków Zawodowych i w Wydziale Organizacyjnym, a także w Centralnej Radzie Związków Zawodowych. Od 1948 r. przez 27 lat był członkiem CKKP, a w latach 1964–1974 wiceprzewodniczącym prezydium CKKP. Następne lata (1974–1979) spędził jako ambasador PRL w Mongolii[43].

Według relacji Adama Dolińskiego, który również pochodził z Piotrkowa Trybunalskiego, Gajzler miał jeszcze przed wojną prowadzić bardzo ścisłą współpracę z KZMP. „Przy fabryce włókienniczej na Bugaju został utworzony R[obotniczy] K[lub] S[portowy] »Zryw« na wyraźne zlecenie KPP [...], chodziło o to, aby młodzież robotniczą odciągnąć od Strzelca i Sokoła. Tow. Gajzler był członkiem zarządu i mimo że był członkiem Z[wiązku] Z[awodowego] K[olejarzy], udzielał wszelkiej pomocy towarzyszom przy organizowaniu młodzieży robotniczej zakładów włókienniczych. [...] Tow. Roman Gajzler jako działacz młodzieżowy brał udział we wszystkich akcjach organizowanych przez KZMP, KPP, TUR i PPS. Blisko współpracował z towarzyszami z KZMP i KPP. Cieszył się naszym pełnym zaufaniem. [...] Tow. Gajzler [w 1945 r.] b. często bywał u nas w Komitecie Centralnym, z którym omawialiśmy pracę jednolitofrontową PPR–PPS. Tow. Gajzler Roman miał pełne poparcie ze strony kierownictwa KC PPR i na zlecenie Wydziału Zawodowego KC PPR został on wybrany sekretarzem generalnym Z[wiązku] Z[awodowego] Transportowców”. Przez prawicę miał być uważany za człowieka PPR. „Bardzo ściśle współpracował z Wydziałem Zawodowym KC PPR aż do zjednoczenia obu partii”[44]. W przeciwieństwie do Dolińskiego czy Misiaszka nie piastował oficjalnych funkcji partyjnych i nie był wybierany do komisji, które zajmowały się zadaniami specjalnymi. Zmarł w 1996 r.

Adam Doliński urodził się 1 listopada 1899 r. w Piotrkowie Trybunalskim, gdzie początkowo pracował jako hutnik. W 1924 r. wstąpił do KPP i niebawem został sekretarzem Komitetu Miejskiego KPP w Piotrkowie i członkiem egzekutywy Okręgowego Komitetu KPP Piotrków–Częstochowa. Bardzo czynny w związkach zawodowych, w 1930 r. wszedł w skład Centralnego Wydziału Zawodowego KC KPP[45]. W tym okresie poznał go i bardzo dobrze wspominał Władysław Gomułka[46]. W 1931 r. Doliński był członkiem Wydziału Zawodowego Warszawskiej KPP. Aresztowany w 1932 r., przebywał w więzieniu do grudnia 1935 r. Po wyjściu na wolność został sekretarzem Komitetu Łódzkiego KPP. Ponownie aresztowany w 1935 r., zwolniony w grudniu następnego roku, a w marcu 1937 r. wysłany na 13 miesięcy do Berezy Kartuskiej. W czasie II wojny światowej przebywał w ZSRR, gdzie pełnił funkcję wiceprzewodniczącego ZPP w Taszkiencie. Po wojnie został kierownikiem Wydziału Zawodowego KC PPR i PZPR (1945––1949) i sekretarzem CRZZ (1950). W latach 1950–1964 był wiceprzewodniczącym CKKP, a w okresie 1964–1968 przewodniczącym CKR PZPR[47]. Wiele razy wybierano go do komisji, którym zlecano prace specjalne, np. we wrześniu 1951 r. wraz z Alsterem i Treblińską został powołany przez Sekretariat KC do komisji mającej kierować przeglądem kadr i zwalczyć „zaśmiecenie wrogim elementem kadry partyjnej w niektórych powiatach”[48]. Wraz z Jóźwiakiem, Ochabem, Zambrowskim, Albrechtem, Szyrem i Bordziłowskim znalazł się w składzie komisji powołanej przez BP 6 marca 1956 r. w celu rozpatrzenia spraw „partyjności osób, wobec których postępowanie rehabilitacyjne nie zostało zakończone”. Wynikiem prac było wręczenie legitymacji Komarowi, Dobrowolskiemu i Kuropiesce[49]. Zmarł w 1985 r.

Stefan Misiaszek urodził się w 1904 r. w Dąbrowie Górniczej. Jego ojciec był członkiem SDKPiL, potem KPP. Po ukończeniu siedmiu klas szkoły powszechnej Stefan Misiaszek pracował jako robotnik – ślusarz, a według innych danych jako kowal. W 1924 r. wstąpił do KZMP, a w 1928 r. do KPP, gdzie pełnił funkcje m.in. sekretarza Okręgowego Komitetu KPP w Dąbrowie Górniczej i członka egzekutywy. W 1928 r. wyjechał do ZSRR. Po powrocie do Polski był dwukrotnie aresztowany za działalność komunistyczną i osadzony w więzieniu, gdzie spędził łącznie 6 lat (1930–1933, 1936–1939)[50]. Władysław Gomułka, który zetknął się z nim w więzieniu, wspominał, że jako komunista był on „oddany bez reszty partii”[51]. Okres II wojny światowej spędził w obozie koncentracyjnym w Buchenwaldzie (1939–1945), gdzie na początku 1940 r. wraz z innymi dwoma Polakami został „wysoko oceniony” przez niemiecką organizację partyjną i wstąpił do Komunistycznej Partii Niemiec[52]. W 1945 r. wstąpił do PPR i został mianowany I sekretarzem Komitetu Miejskiego w Katowicach (1945), a następnie kierownikiem Wydziału Organizacyjnego tamtejszego KW PPR (1947). Przez krótki okres był przewodniczącym WKKP w Katowicach (1948–1949).

Na Kongresie Zjednoczeniowym Misiaszek został wybrany na zastępcę członka KC i członka CKKP. Na kolejnych zjazdach (II–VI) był już wybierany na członka KC. Poza pracą w CKKP pełnił także funkcję I sekretarza KW w Bydgoszczy i w Poznaniu (1949––1952), a następnie kierownika Wydziału Organizacyjnego KC PZPR (1952–1957) oraz Biura Spraw Kadrowych (1957–1969); w latach 1971–1980 przewodniczył CKKP[53]. W CKKP pracował łącznie ponad 30 lat.

Warto przypomnieć, że to właśnie Misiaszek – jako I sekretarz komitetu zakładowego PZPR – w 1956 r. zwracał Gomułce legitymację partyjną[54]. Andrzej Paczkowski okreś-lił go jako „wieloletniego i wpływowego pracownika centralnego aparatu partyjnego”[55]. Z kolei Mieczysław Rakowski charakteryzował go następująco: „stary komunista [...], dość ograniczony, z inteligencją nie najlepiej”. Powołanie BSK, na którego czele w 1957 r. stanął Misiaszek, wiązało się – według Rakowskiego – z koniecznością „oczyszczenia aparatu z ludzi, którzy po VIII Plenum przypadkowo się w nim znaleźli”[56]. Misiaszek zasiadał w wielu komisjach powoływanych w krytycznych momentach przez BP, m.in. brał udział w rozliczeniu z badania sytuacji w czerwcu 1956 r. w Poznaniu, rozprawie z natolińczykami po VIII Plenum, komisji Kruczka w 1971 r.[57] Zmarł w 1988 r.

* * *

W okresie istnienia PZPR Centralna Komisja Kontroli Partyjnej, mająca dbać o „czystość szeregów partyjnych i oblicze ideologiczne [jej] członków”, była stosunkowo dużą strukturą, przewyższającą liczebnie Biuro Polityczne i Sekretariat KC. W latach 1948–1971 liczyła średnio około 30 członków. W trakcie 5 kadencji przez jej szeregi przewinęło się łącznie 110 osób. Stosunkowo znaczna liczba członków poprzedniej kadencji dostawała się do następnej (od 1/3 do 2/3), co zapewniało ciągłość w stosowanym orzecznictwie i dotychczasowej praktyce funkcjonowania. Na podstawie badania życiorysów 110 pracowników CKKP można stwierdzić, że w ich doborze niewielkie znaczenie odgrywały takie cechy jak wiek w momencie wyboru, wykształcenie czy pochodzenie społeczne. Szczególnie to ostatnie było mało doceniane, o czym świadczy skład CKKP wybrany w 1948 r., kiedy znaczny odsetek członków komisji pochodził z klas „obcych” społecznie.

Zdecydowanie największą wagę przywiązywano do stażu partyjnego – do pracy w CKKP starano się kierować doświadczonych komunistów, aktywnych w partii jeszcze przed 1938 r. Osoby niezwiązane z partią komunistyczną po raz pierwszy pojawiły się w składzie komisji w roku 1948 z powodu koncesji uczynionych na rzecz PPS; potem, w 1959 r., na scenę zaczęli wkraczać działacze zbyt młodzi, aby mogli mieć za sobą staż w partii komunistycznej. Należy jednak zauważyć, że osoby te nie odgrywały znaczącej roli w funkcjonowaniu CKKP. Jej prezydium przez cały omawiany okres było obsadzane przez starych i sprawdzonych działaczy komunistycznych, którzy w większości aktywność polityczną rozpoczęli jeszcze w latach dwudziestych. Praktykę tę stosowano nawet w późniejszym okresie, o czym świadczy fakt, że jeden z nich, Stefan Misiaszek, pracami CKKP kierował aż do 1980 r., kiedy skończył 76 lat.

Tabela 3. Obsada personalna CKKP PZPR w latach 1948–1971

I Zjazd

(1948)

II Zjazd

(1954)

III Zjazd

(1959)

IV Zjazd

(1964)

V Zjazd

(1968)

przewodniczący

Wacław Lewikowski

(XII 1945 – 21 IV1949)

Franciszek Jóźwiak

(21 IV 1949 – 24 I 1955)

Roman Nowak

(VII 1956 – XI 1968)

Roman Nowak

(XI 1968 – 26 VI 1971)

Zenon Nowak

Stefan Misiaszek (26 VI 1971 – II 1980)

wiceprzewodniczący

Kazimierz Pasenkiewicz

Ludwika Jankowska

Leon Stasiak

Adam Doliński

Adam Doliński

Roman Gajzler

Roman Gajzler

Stefan Misiaszek

Stanisław Pawlak (wybrany uchwałą IX Plenum KC 16 IV 1971 r. do CKKP i na wiceprzewodniczącego CKKP)

członkowie

Halina Adalińska (na mocy uchwały IV Plenum KC z 10 V 1950 r.)

Julia Brystygier

Marian Czerwiński

Józef Dechnik

Czesław Domagała

Maria Eiger-Kamińska

Teodora Feder

Roman Gajzler

Rudolf Heller

Franciszek Jóźwiak (na mocy uchwały II Plenum KC z 21 IV1949 r.)

Halina Adalińska

Wojciech Cebo

Marian Czerwiński

Roman Gajzler

Ludwika Jankowska

Stefan Kalinowski

Jan Kędzierski

Józef Kowalczyk

Tadeusz Kromer

Tadeusz Krupiński

Walenty Kubica

Maria Małecka

Stefan Misiaszek

Stefan Będkowski

Ryszard Dobieszak

Piotr Gajewski

Roman Gajzler

Zygmunt Gmitrzak

Ludwika Jankowska

Stefan

Kalinowski

Józef Kowalski

Jan Kowarz

Roman Baran

Stefan Będkowski

Ryszard Dobieszak

Maria Gajecka

Piotr Gajewski

Zygmunt Gmitrzak

Ludwika Jankowska

Sylwester Kaczmarek

Stefan Kalinowski

Julian Kole

Józef Kowalski

Jan Kowarz

Tadeusz Kromer

Stanisław Bartczak

Stanisław Bartosik

Stefan Będkowski

Paweł Błażejewski

Jan Cieślik

Janina Dziarnowska

Mieczysław Grudzień

Jan Jałoszyński

Henryk Janulewicz

Stefan Kalinowski

Jerzy Kałuszko

Paweł Karp

Lucjan Kiewicz

Mikołaj Kiryluk

I Zjazd

(1948)

II Zjazd

(1954)

III Zjazd

(1959)

IV Zjazdn

(1964)

V Zjazd

(1968)

członkowie

Stefan Kalinowski

Eugeniusz Kembrowski

Jan Kędzierski

Wacław Komar

Józef Kowalczyk

Pelagia Lewińska

Arkadiusz Łaszewicz (na mocy uchwały IV Plenum z 10 V 1950 r.)

Maria Małecka

Stanisław Marczewski

Mieczysław Mietkowski

Stefan Misiaszek

Małgorzata Nowicka

Zofia Patorowa

Feliks Petruczynik

Maria Pieczyńska

Wacław Rowiński

Jan Rutkowski

Jerzy Sztachelski

Józef Szydłowski

Konrad Świetlik

Janusz Tomorowicz

Magdalena Treblińska

Leon Wudzki

Szymon Zachariasz

Władysława Mortasowa

Aleksander Ochal

Zofia Paterowa

Stanisław Pilawka

Bronisław Półturzycki

Wacław Rowiński

Jan Rutkowski

Wacław Skrzypkowski

Kazimierz Sobkowicz

Adolf Starzec

Stanisław Walczyk

Kazimierz Witaszewski

Leon Wudzki

Szymon Zachariasz

Wacław Zubowicz

Olga Żebruń

Janina Kozłowska

Tadeusz Kromer

Walenty Kubica

Antoni Kuligowski

Jerzy Lamuzga

Zofia Łaszkowska

Mieczysław Majewski

Piotr Mazelon

Stefan Misiaszek

Bolesław Malinowski

Franciszek Nowak

Maksymilian Pohorille

Jan Rutkowski

Adolf Starzec

Franciszek Wysocki

Stanisław Wysokiński

Szymon Zachariasz

Leon Zieleniec

Walenty Kubica

Bolesław Lubas

Zofia Łaszkowska

Bolesław Malinowski

Piotr Mazelon

Stefan Misiaszek

Franciszek Nowak

Zenon Nowak

Maksymilian Pohorille

Jan Rutkowski

Stanisław Spyt

Zofia Staroś

Adolf Starzec

Zygmunt Stępień

Józef Urbanowicz

Henryk Wiśniewski

Grzegorz Wojciechowski

Wincenty Kleparski

Zdzisław Krasławski

Tadeusz Kromer

Teodor Kufel

Michał Kusiak

Jan Leś

Stefan Marek

Ryszard Matejewski

Stefan Misiaszek

Stanisław Mleczko

Marian Naszkowski

Franciszek Nowak

Stefan Palacz

Wacław Rózga

Jan Rutkowski

Stanisław Spyt

Zygmunt Stępień

Julian Tokarski

Kazimierz Witaszewski

Grzegorz Wojciechowski

Źródło: PPR, PPS, PZPR. Zjazdy i kongresy, posiedzenia plenarne oraz skład władz naczelnych 1944–1975, Warszawa 1977; „Trybuna Ludu”, 16–22 XII 1948; „Nowe Drogi” 1954, nr 3; 1959, nr 4; 1964, nr 7; 1968, nr 12.

Bibliografia

ŹRÓDŁA

Źródła archiwalne

Archiwum Akt Nowych

Komitet Centralny PZPR – akta CKKP

Centralna Kartoteka PZPR

Biuro Spraw Kadrowych KC PZPR

Akta osobowe działaczy polskiego ruchu robotniczego

Akta Stefana Misiaszka

Źródła drukowane

Centrum władzy. Protokoły posiedzeń kierownictwa PZPR. Wybór z lat 1949–1970, oprac. A. Dudek, A. Kochański, K. Persak, Warszawa 2000.

Garlicki A., Z tajnych archiwów, Warszawa 1993.

Libera P., Marcel Reich-Ranicki przed Centralną Komisją Kontroli Partyjnej (1950–1957), „Zeszyty Historyczne” 2009, nr 167.

Listy do pierwszych sekretarzy KC PZPR (1944–1970), oprac. J. Stępień, Warszawa 1994.

IX nadzwyczany Zjazd Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, 14–20 lipca 1981 r. Stenogram z obrad plenarnych, Warszawa 1983.

Protokoły VI i VII Plenum Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej z 1956 r., oprac. W. Władyka, W. Janowski, Warszawa 2007.

PZPR od III do IV Zjazdu, Warszawa 1964.

PZPR od IV do V Zjazdu, Warszawa 1968.

PZPR w liczbach od II do III Zjazdu, Warszawa 1959.

Prasa

„Nowe Drogi” 1954, 1959, 1964, 1968

Wspomnienia, pamiętniki, dzienniki

Gomułka W., Pamiętniki, t. 1, oprac. A. Werblan, Warszawa 1994.

Namiotkiewicz W., Byłem sekretarzem Gomułki. Z Walerym Namiotkiewiczem rozmawia Grzegorz Sołtysiak, Warszawa 2002.

Rakowski M.F., Dzienniki polityczne 1958–1962, t. 1, Warszawa 1998.

Rakowski M.F., Zanim stanę przed Trybunałem. Z Mieczysławem Rakowskim rozmawia Dariusz Szymczycha, Warszawa [1992].

Wspomnienia działaczy związkowych 1906–1949, oprac. S. Kalabiński, Warszawa 1971.

Informatory, encyklopedie, słowniki

Bydgoski słownik biograficzny, t. 4, red. S. Błażejewski, J. Kutta, M. Romaniuk, Bydgoszcz 1997.

Chrobaczyński J., Słownik biograficzny nauczycieli w Małopolsce w latach II wojny światowej (1939––1945). Ofiary wojny, żołnierze, działacze konspiracyjni, nauczyciele w jawnym i tajnym szkolnictwie, Kraków 1995.

Janowski W., Kochański A., Informator o strukturze i obsadzie personalnej centralnego aparatu PZPR 1948–1990, Warszawa 2000.

Mołdawa T., Ludzie władzy 1944–1991. Władze państwowe i polityczne Polski według stanu na dzień 28 II 1991, Warszawa 1991.

PPR, PPS, PZPR. Zjazdy i kongresy, posiedzenia plenarne oraz skład władz naczelnych 1944–1975, Warszawa 1977.

Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, t. 2: E–J, red. F. Tych Warszawa 1987.

OPRACOWANIA

Аrtizow A., Kosakowski A., Naumow W., Szewczuk I., Rieabilitacyja: kak eto było, t. 3: Sieriedina 80-ch – 1991 r., Moskwa 2004.

Borodziej W., Wydział Zagraniczny KC PZPR [w:] Centrum władzy w Polsce 1948–1970, red. A. Paczkowski, Warszawa 2003.

Chase W.J., Enemies within the gates? The Comintern and the Stalin Repression, 1934–1939, Yale 2002.

Cimek H., Komuniści – Polska – Stalin, 1918–1939, Białystok 1990.

Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania, Warszawa 1999.

Czarnecki W., Zonik Z., Walczący obóz Buchenwald, Warszawa 1969.

Horst W., System kancelaryjny Komitetu Centralnego Polskiej Partii Robotniczej w latach 1944–1948, „Teki Archiwalne” 2003, nr 7.

Janowski W., Ustrój władz, zadania i struktura aparatu wykonawczego KC PZPR w latach 1948–1990 (zarys problematyki), cz. 1, „Teki Archiwalne” 1996, nr 1; cz. 2, „Teki Archiwalne” 1997, nr 2.

Jarząbek W., Partia a polityka zagraniczna PRL. Uwagi na temat powiązań między Wydziałem Zagranicznym KC PZPR, MSZ i innymi podmiotami [w:] PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012.

Jurczenko I., Kilijanek K., Ludzie z „Żelaza”. Największa afera w polskim wywiadzie, Warszawa 1991.

Nalepa E., Oficerowie Armii Radzieckiej w Wojsku Polskim 1943–1968, Warszawa 1995.

Osęka P., Kartoteka spraw centralnej Komisji Kontroli Partyjnej – rekonesans archiwalny [w:] Od Piłsudskiego do Wałęsy. Studia z dziejów Polski w XX wieku, red. K. Persak, A. Dudek, A. Friszke i in., Warszawa 2008.

Osęka P., Sumienie partii. Rola i znaczenie Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej [w:] PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012.

Paczkowski A., System nomenklatury [w:] Centrum władzy w Polsce 1948–1970, red. A. Paczkowski, Warszawa 2003.

Panteleiev M., La terreur stalinienne au Komintern en 1937–1938: les chiffres et les causes, „Communisme” 1995, nr 40/41.

Pleskot P., Trudna sztuka kierowania nauką. Wydział Nauki i Oświaty KC PZPR a Polska Akademia Nauk (1949–1989) [w:] Partia komunistyczna w Polsce. Struktury – ludzie – dokumentacja, red. D. Magier, Lublin–Radzyń Podlaski 2012.

Pleskot P., Rutkowski T.P., Trudna sztuka kierowania nauką. Wydział Nauki i Oświaty KC PZPR wobec Polskiej Akademii Nauk (1949–1989) [w:] PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012.

Szumiło M., Elita władzy w Polsce 1944–1989. Studium socjologiczne [w:] Władza w PRL. Ludzie i mechanizmy, red. K. Rokicki, R. Spałek, Warszawa 2011.

Szumiło M., Sztachelski Jerzy [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 49, Warszawa–Kraków 2013–2014.

Tragedia Komunistycznej Partii Polski, red. J. Maciszewski, Warszawa 1989.

Members of the Party Control Central Commission of the Polish United Workers’ Party in 1948–1971. An attempt of a collective portrait

The Party Control Central Commission of the Central Committee (PCCC) of the PUWP was responsible for taking care of “the integrity of the Party’s ranks and the ideological face of the Party’s members”. Between 1948 and 1971 it had around 30 members on average. Within five terms there were overall 110 people who entered and left its ranks. A relatively large number of members from the previous term would get into the next one (from 1/3 to 2/3), which assured continuity in the applied case-law and the current practice of operating. On the basis of studies on 110 biographies of the PCCC employees, it is possible to state that characteristics such as age, the time of employment, education or social background played a very limited role in their selection. The greatest attention was by far paid to the Party’s seniority, experienced communists, active in the Party already before 1938, were sought to be sent to work in the PCCC. Representatives of the younger generation appeared after 1959 but they did not play a significant role in the functioning of the PCCC. Throughout the entire period in question, its presidium was staffed with old and proven communist activists who, in the majority, had started their political career already in the 1920s. This practice was applied even in the later period, which is supported by the fact that one of them, Stefan Misiaszek, led the works of the PCCC until 1980 when he was 76.

Michał Siedziako

IPN Oddział w Szczecinie

Partia wybiera, społeczeństwo głosuje.
Jak wyłaniano Sejm PRL (1952–1985)

W ujęciu nauk społecznych pojęcie „elita” związane jest nierozłącznie ze sprawowaniem władzy. Elitą polityczną zwykło się określać grupę ludzi podejmujących decyzje polityczne lub mających wpływ na ich podejmowanie. W państwach demokratycznych są to osoby piastujące określone funkcje państwowe – posłowie, radni, ministrowie, prezydent itd. Kluczowy mechanizm doboru elit stanowią demokratyczne wybory (termin „elita” wywodzi się zresztą od łacińskiego eligo, eligare, co znaczy „wybierać”)[1].

Zupełnie inaczej był skonstruowany, oparty na wzorcach sowieckich, system polityczny PRL, rządzonej od 1948 r. hegemonicznie przez PZPR, której władza nie pochodziła z wyboru[2]. Choć marksizm, stanowiący podstawę ideologii komunistycznej, zakładał zniesienie wszystkich instytucji „starego porządku”, to komuniści zdecydowali się na utrzymanie w powojennej Polsce organów władzy II Rzeczypospolitej, takich jak sejm czy Rada Ministrów. Wprawdzie były to instytucje charakterystyczne dla państwa kapitalistycznego, ale ich przeniesienie na grunt nowego ustroju dyktowały względy praktyczne[3]. „Zaadaptowanie starych form organizacyjnych – wyjaśniał Wojciech Sokół – znanych społeczeństwu, pozwalało niejako przechwycić legitymację starych przedwojennych instytucji, legitymizując w ten sposób zarówno same te instytucje, jak i całość niepopularnego systemu”[4].

Sejmowi odebrano jednak praktyczne kompetencje władcze. Choć formalnie, w świetle przepisów konstytucji, był on najwyższym organem władzy państwowej, faktycznie kluczowe decyzje polityczne podejmowało kierownictwo PZPR. Sami posłowie realizowali dyrektywy płynące z partyjnej centrali, tworząc swoistą elitę fasadową[5]. Jeżeli dany poseł nie zajmował jednocześnie odpowiednio wysokiego stanowiska w hierarchii partyjnej, to jego rola w procesie decyzyjnym była praktycznie żadna. Kolejni pierwsi sekretarze KC PZPR – jak stwierdził Jerzy Eisler – „z wolą sejmu zupełnie nie musieli się liczyć. Ryzyko, że nie uchwali on tego, co mu do uchwalenia przedłożono, przez cały okres Polski Ludowej było zerowe”[6].

Partia musiała zapewnić sobie decydujący wpływ na skład Sejmu PRL, żeby powyższy mechanizm władzy funkcjonował sprawnie. Z drugiej strony komuniści nie mogli zrezygnować z przeprowadzania cyklicznych wyborów[7]. Narzucony i podtrzymywany przez nich w Polsce, przy wsparciu Związku Sowieckiego, ustrój polityczny miał być bowiem w myśl głoszonej ideologii „urzeczywistnieniem ideałów demokracji w socjalizmie”. „Demokracja socjalistyczna” miała się opierać na „rządach ludu”, podtrzymywać „więź demokratycznej formy z demokratyczną treścią” (co miało świadczyć o jej wyższości nad, jedynie formalną, tzw. demokracją burżuazyjną)[8]. System wyborczy skonstruowany był jednak w taki sposób, iż rzeczywistego wyboru nie dokonywali wyborcy przy urnach, choć przynajmniej teoretycznie było to możliwe – jeśli spojrzeć na przepisy prawa wyborczego[9].

Podstawowe zasady prawa wyborczego

Ogólne wytyczne dotyczące sposobu przeprowadzania wyborów do Sejmu PRL zostały nakreślone w Konstytucji z 1952 r., która głosiła, że są one „powszechne, równe, bezpośrednie i odbywają się w głosowaniu tajnym”. Czynne prawo wyborcze przysługiwało obywatelom, którzy ukończyli 18 lat, nie byli chorzy umysłowo i nie zostali pozbawieni praw publicznych wyrokiem sądu. Prawo zgłaszania kandydatów na posłów (obowiązywał ich wyższy cenzus wieku – 21 lat) przyznano natomiast organizacjom politycznym i społecznym zrzeszającym mieszkańców miast i wsi. Szczegółowe rozstrzygnięcia pozostawiono do rozwiązania ustawowego[10]. Nowelizacja ustawy zasadniczej z 1976 r. nie wniosła zmian w regulacjach konstytucyjnych w zakresie prawa wyborczego[11].

Według ordynacji wyborczej przyjętej przed pierwszymi wyborami do Sejmu PRL, które odbyły się w 1952 r., kandydatów mogły zgłaszać organizacje polityczne, zawodowe i spółdzielcze, Związek Samopomocy Chłopskiej, Związek Młodzieży Polskiej oraz inne „masowe organizacje społeczne ludu pracującego”[12]. Poszczególne podmioty planujące wzięcie udziału w wyborach miały możliwość występowania samodzielnie lub wspólnie[13], przy czym kandydatury miały być zgłaszane z ich własnej inicjatywy, a także „spośród osób wysuniętych na zebraniach pracowników w zakładach pracy, na zebraniach gromadzkich, na zebraniach członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych, pracowników państwowych gospodarstw rolnych i żołnierzy w jednostkach wojskowych”[14].

Zgłoszone listy mogły zawierać tylko tylu kandydatów, ilu posłów miało zostać wybranych w danym okręgu[15] (okręgi były wielomandatowe). Wyborcy mieli możliwość dokonania selektywnego poparcia w ramach jednej z list poprzez wykreślenie z niej wybranych nazwisk[16]. Kandydat, ażeby zostać wybrany, musiał uzyskać bezwzględną większość głosów oddanych w okręgu[17]. Aby głosowanie było ważne, musiała w nim wziąć udział minimum połowa uprawnionych[18]. Ordynacja wyborcza z 1952 r. znalazła zastosowanie tylko podczas jednego głosowania, które odbyło się w tym samym roku.

W ordynacji wyborczej przyjętej w 1956 r. utrzymano większość dotychczasowych zasad. Spośród zmian najistotniejsze było wprowadzenie obowiązku zamieszczania na zgłaszanych do wyborów listach większej liczby kandydatów niż wybierana w danym okręgu liczba posłów, nie więcej jednak niż o dwie trzecie[19]. Przepis ten został zmodyfikowany w 1960 r., kiedy wprowadzono możliwość (już nie obowiązek) zamieszczania na listach większej liczby kandydatów od wybieranej w okręgu liczby posłów, nie więcej jednak niż o połowę[20]. Ta sama nowelizacja ustanawiała stałą liczbę posłów, z których składał się Sejm PRL, na poziomie 460 osób[21] (wcześniej jeden poseł miał przypadać na 60 tys. wyborców – Sejm I kadencji składał się więc z 425, II kadencji zaś z 459 posłów[22]). Ponieważ na listach mogło się znajdować więcej kandydatów niż liczba posłów wybieranych w danym okręgu, a wyborcy mogli dokonywać skreśleń – głosy zdobywali kandydaci nieskreśleni z listy, na którą wyborca głosował. W przypadku zaś, gdy nieskreślonych nazwisk na liście pozostawało więcej niż mandatów do obsadzenia, głosy zdobywali zamieszczeni na niej w pierwszej kolejności[23].

Kolejną zmianę ordynacji wyborczej wprowadzono dopiero w roku 1976, kiedy dopisano w ustawie, że „wybory do Sejmu PRL i rad narodowych odbywają się w oparciu o program Frontu Jedności Narodu, będący wyrazem wspólnej patriotycznej postawy wszystkich świadomych i aktywnych obywateli wobec zasadniczych interesów narodu i państwa socjalistycznego”[24]. Rzeczony front funkcjonował w istocie od 1956 r., wprowadzenie tego zapisu było więc przybliżeniem przepisów prawa do praktyki wyborczej. Zaznaczono przy tym, że „przewodnią siłę ideową FJN stanowi PZPR, a podstawę polityczną – współdziałanie PZPR ze Zjednoczonym Stronnictwem Ludowym i Stronnic-twem Demokratycznym oraz współpraca wszystkich organizacji społecznych ludu pracującego miast i wsi”[25].

Ustawowe umocowanie roli FJN w procesie wyborczym wyraziło się również w zmianie artykułu regulującego zgłaszanie kandydatów na posłów. Od tej pory były do tego uprawnione „organizacje polityczne, zawodowe i spółdzielcze oraz inne masowe organizacje społeczne ludu pracującego realizujące wspólny program Frontu Jedności Narodu”[26]. Nowa ustawa mówiła o „powinności” zamieszczania na listach większej liczby kandydatów od liczby posłów wybieranych w okręgu (nie więcej jednak niż o połowę)[27]. Wyborca w dalszym ciągu mógł ujawniać swoje preferencje poprzez skreślanie z listy niepopieranych kandydatów[28]. Utrzymano także zasadę, że mandat zdobywa kandydat, który otrzymał bezwzględną większość głosów oddanych w okręgu, oraz uzależnienie ważności wyborów od osiągnięcia minimum 50 proc. frekwencji[29].

Kolejne zmiany wprowadzono przed wyborami do Sejmu PRL w 1985 r. W nowej ordynacji wyborczej FJN został zastąpiony przez Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego. Miał on uchwalać deklarację wyborczą, na podstawie której miały się odbywać wybory[30]. Ustawa już na wstępie określała, jakie cechy powinny wyróżniać posła. „Lud pracujący – czytamy w jej pierwszym artykule – wybiera swoich przedstawicieli na posłów do Sejmu spośród obywateli o nieposzlakowanej postawie moralno-politycznej, zaangażowanych w działalności społecznej, dających rękojmię należytego wypełniania powierzonego mandatu dla dobra wyborców i całego społeczeństwa zgodnie z konstytucyjnymi zasadami ustroju Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej”[31].

Do najistotniejszych innowacji należało wprowadzenie listy krajowej, z której miano wybierać do 15 proc. ogólnej liczby posłów[32], oraz zmiana sposobu zgłaszania kandydatów na posłów poprzez ustanowienie instytucji konwentów wyborczych, którym powierzono to zadanie. Konwenty wyborcze (ogólnopolski i wojewódzkie) miały się składać w trzech piątych z przedstawicieli PRON, PZPR, ZSL, SD, Stowarzyszenia „PAX”, ChSS i PZKS, a w dwóch piątych z przedstawicieli związków zawodowych, społeczno-zawodowych organizacji rolników, socjalistycznych związków młodzieży oraz organizacji kombatanckich i kobiecych[33]. Prawo wysuwania kandydatów do wojewódzkich konwentów wyborczych, decydujących o ostatecznym składzie list okręgowych, przyznano wszystkim organizacjom, których przedstawiciele wchodzili w ich skład, oraz „innym organizacjom społecznym o zasięgu krajowym, zrzeszającym obywateli w miastach i wsiach”. Zgłoszenie do Ogólnopolskiego Konwentu Wyborczego kandydatów na posłów z listy krajowej pozostawiono w kompetencji Rady Krajowej PRON[34]. Po zebraniu kandydatur proponowanych przez uprawnione organizacje konwenty wyborcze miały obowiązek skonsultować je z wyborcami na obywatelskich zebraniach konsultacyjnych (organizowanych przez PRON) oraz prezentować zgłoszone kandydatury w środkach masowego przekazu[35].

Zmieniono także sposób konstruowania list wyborczych. Lista krajowa miała zawierać nazwiska kandydatów, których liczba odpowiadała liczbie wybieranych z niej posłów. Z kolei listy okręgowe postanowiono podzielić na poszczególne mandaty, a przy każdym z nich miały figurować dwa nazwiska[36]. Wyborca ujawniał swoje preferencje poprzez wykreślanie niepopieranych kandydatów, przy czym jeżeli nie skreślił nikogo, to oddawał głos na pierwszego z wymienionych przy danym mandacie[37]. Podobnie jak w latach wcześniejszych, za wybranych uznawało się tych, na których padła co najmniej połowa ważnie oddanych głosów przy udziale w głosowaniu co najmniej połowy osób do tego uprawnionych[38].

Jedna lista i głosowanie bez skreśleń

Nakreślone powyżej przepisy prawa, zachowując pozory demokratyzmu, tworzyły w istocie tylko swoistą fasadę systemu wyborczego PRL. Wyznaczały one pewne formalne ramy, w których kluczowe znaczenie miała jednak stosowana praktyka[39]. Polska Zjednoczona Partia Robotnicza kierowała procesem wyborczym w taki sposób, ażeby mieć pełną kontrolę nad składem sejmu. Najważniejszym elementem działań podejmowanych w kampaniach wyborczych, zapewniającym powodzenie w tym zakresie, było wysuwanie w każdym głosowaniu we wszystkich okręgach tylko jednej listy wyborczej. Już w 1952 r., mimo że ordynacja wyborcza dopuszczała możliwość rejestracji wielu list (z których każda mogła jednak zawierać tylko tyle nazwisk, ile mandatów było do obsadzenia w danym okręgu), partyjni decydenci z góry zakładali, że tak się nie stanie. W ściśle tajnej notatce na temat projektu ordynacji wyborczej przedstawionej na posiedzeniu Biura Politycznego PZPR stwierdzono, że „faktyczne głosowanie odbędzie się tylko nad kandydaturami zgłoszonymi przez porozumienie (blok) partii, stronnictw politycznych, związków zawodowych, organizacji społecznych itp., spośród partyjnych i bezpartyjnych w ilości równej ilości mandatów do obsadzenia. Innymi słowy faktycznie w okręgu będzie tylko jedna lista Frontu Narodowego, obejmująca tyle nazwisk, ile jest mandatów do obsadzenia w danym okręgu”[40].

Aby w kolejnych wyborach w każdym okręgu rejestrowana była tylko jedna lista, podczas gdy poszczególne ordynacje wyborcze dopuszczały możliwość rejestracji większej liczby list (choć od 1976 r. organizacje je zgłaszające musiały realizować program FJN, następnie PRON); w pierwszej kolejności należało zadbać o odpowiedni dobór ludzi, którzy mieli decydować o ich zarejestrowaniu. Dlatego też władze partyjne przywiązywały bardzo dużą wagę do składu komisji wyborczych różnych szczebli. Formalnie ich powoływanie należało do Rady Państwa (Państwowa Komisja Wyborcza) oraz prezydiów terenowych rad narodowych (komisje okręgowe i obwodowe), stosowne decyzje zapadały jednak zawsze w strukturach PZPR. W 1952 r. kandydatury na członków okręgowych komisji wyborczych zatwierdzały komitety wojewódzkie partii, a obwodowych komisji wyborczych – komitety powiatowe przy udziale przedstawiciela komitetu wojewódzkiego. Szczególnie ważne było stanowisko przewodniczącego w poszczególnych komisjach. Osoby, które miały pełnić tę funkcję w obwodach, były zatwierdzane przez władze partii szczebla wojewódzkiego, w okręgach zaś – przez Komitet Centralny PZPR. Musieli być to ludzie „doświadczeni” i „pewni politycznie”[41].

Nie zmieniło się to także w kolejnych latach. W dobie tzw. odwilży, w listopadzie 1956 r., na naradzie z pierwszymi sekretarzami komitetów wojewódzkich w związku z nadchodzącymi wyborami, Edward Ochab instruował zebranych: „Przede wszystkim należy zapewnić sobie istotny wpływ, codzienny wpływ na okręgowe komisje wyborcze. Dobrze byłoby, aby towarzysze nas informowali, co wam wiadomo o składzie tych okręgowych komisji wyborczych, jak wyglądają kontakty instancji partyjnych z tymi okręgowymi komisjami, które nie mogą potknąć się i popełnić błędów. Nie mogą w szczególności beztrosko zarejestrować zgłoszonych list wyborczych, nawet jeśli tam będzie 10 pieczątek i 100 podpisów. Chociaż formalnie ustawa pozwala na przyjęcie zgłoszenia więcej list, nie tylko jednej listy [...], a więc pod względem formalnym mogą być zebrane odpowiednie podpisy i pieczątki na listy, które będą różne grupy próbowały zgłaszać w okręgowej komisji wyborczej. Tę okręgową komisję wyborczą trzeba codziennie mieć na oku i w gruncie rzeczy trzymać w garści, chociaż nie może to przybierać form administracyjnych czy rzucających się w oczy, czy dających podstawę do rozróbki przeciw partii”[42].

Projekty składów personalnych komisji wyborczych, zawierające charakterystyki ich proponowanych członków, w kolejnych latach były przedkładane przez Kancelarię Rady Państwa i prezydia rad narodowych do akceptacji władzom partyjnym. W odniesieniu do komisji okręgowych/wojewódzkich decyzje zapadały w Wydziale Organizacyjnym KC PZPR, a składy komisji obwodowych konsultowano z terenowymi instancjami partyjnymi[43]. W celu zapewnienia sprawnego przebiegu wyborów część członków komisji stanowili działacze zaangażowani w ich organizację w latach wcześniejszych. Na przykład w 1972 r. w województwie lubelskim komisje obwodowe składały się łącznie z 9473 osób, przy czym „co najmniej połowa [...] uczestniczyła już w wyborach poprzednich. To stwarza – czytamy w informacji na temat przygotowania wyborów opracowanej dla PKW przez lokalne władze – jakąś dodatkową gwarancję prawidłowej działalności tychże komisji”[44]. W dalszym ciągu kluczowe znaczenie miała obsada stanowisk przewodniczących, a także sekretarzy.

W 1976 r. Krystyn Dąbrowa, pierwszy zastępca kierownika Wydziału Organizacyjnego KC PZPR, w piśmie rozesłanym do pierwszych sekretarzy komitetów wojewódzkich stwierdzał: „Zakładamy, że obok podstawowego trzonu komisji, złożonego z członków PZPR, w każdej z nich będzie zapewnione uczestnictwo 1 do 2 członków ZSL, członka SD i bezpartyjnych. Przewodniczącymi komisji powinni być w zasadzie działacze PZPR, a sekretarzami w każdym przypadku działacze PZPR”[45]. Nad kształtowaniem składów komisji wyborczych czuwała także Służba Bezpieczeństwa, eliminując „niepewne kandydatury”. Na przykład w 1985 r. wyeliminowano 341 takich osób[46].

Obsadzenie komisji wyborczych odpowiednimi osobami gwarantowało, że zgodnie z zamysłem PZPR, w każdych wyborach rejestrowana będzie tylko jedna lista wyborcza. W 1952 r. była to lista Frontu Narodowego, w latach 1957–1980 FJN, w 1985 r. PRON. Rejestrowanie tylko jednej listy tłumaczono tym, że PRL jest państwem „dyktatury proletariatu”, dlatego nie może w nim istnieć wolna konkurencja na rynku politycznym, do której doszłoby, gdyby działała jakaś opozycyjna partia polityczna. Jak wyjaśniano w materiałach pomocniczych dla aktywu propagandowego z 1972 r., „w państwie budującym socjalizm nie ma miejsca dla takiej partii, gdyż byłaby ona reprezentacją sił wstecznych, hamujących nasz rozwój”[47].

Próby zgłaszania konkurencyjnych list wyborczych nie miały więc szansy powodzenia. Były one jednak podejmowane. Najwięcej tego rodzaju inicjatyw odnotowano w okresie „październikowego wrzenia” w 1956 r., kiedy wielu Polaków miało nadzieję na faktyczną demokratyzację ustroju. Na przykład w Jarosławiu dwa koła Samopomocy Chłopskiej, rada zakładowa PGR i Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej próbowały zarejestrować „Niezależną Listę Ludową”, w Oświęcimiu „Lista Ludowa” została wysunięta przez Komitet Powiatowy ZSL w Wadowicach[48]. Według danych KC PZPR, w całym kraju w okresie kampanii wyborczej wysunięto wówczas 60 tys. kandydatów, tymczasem na jedynych zarejestrowanych listach wyborczych FJN znalazło się ostatecznie 723[49].

W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych zgłaszanie kandydatur na posłów poza listą FJN zdarzało się tylko incydentalnie[50]. Sytuacja ta uległa zmianie w 1980 r., kiedy zorganizowaną akcję zgłaszania swoich kandydatów na posłów podjęła utworzona kilka miesięcy wcześniej Konfederacja Polski Niepodległej. Próbując zarejestrować listę KPN w Warszawie (zawierała ona dwie kandydatury: Leszka Moczulskiego i Tadeusza Stańskiego), Romuald Szeremietiew dowiedział się jednak, że Okręgowa Komisja Wyborcza nie może tego dokonać, gdyż „w świetle obowiązującej ordynacji wyborczej kandydatów zgłaszają partie polityczne i organizacje społeczne poprzez komitety FJN”[51]. Kwestiami formalnymi tłumaczono także odmowę rejestracji listy KPN Zdzisławowi Jamrożkowi w Lublinie[52].

Ogółem KPN próbowała zgłosić własnych kandydatów w czterech okręgach wyborczych: nr 1 w Warszawie, nr 21 w Katowicach, nr 33 w Krakowie oraz nr 38 w Lublinie. Listy KPN nie tylko nie zostały przez komisje wyborcze zarejestrowane, ale figurujących na nich opozycjonistów poddano represjom. Leszek Moczulski w skardze do przewodniczącego PKW (nie doczekała się ona odpowiedzi) pisał: „Siedmiu spośród ośmiu kandydatów na posłów – St[anisław] Franczak, K[rzysztof] Gąsiorowski, Z[dzisław] Jamrożek, R[oman] Kściuczek, L[eszek] Moczulski, T[adeusz] Stański i St[anisław] Tor – zostało zatrzymanych przez funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa, przy czym niektórzy z nich wielokrotnie. Natomiast trzech kandydatów – St[anisław] Franczak, Z[dzisław] Jamrożek i J[anusz] Piotrowski – stało się przedmiotem napaści grupy chuliganów uzbrojonych w noże i pistolet, grożących śmiercią kandydatom na posłów z ramienia Konfederacji Polski Niepodległej”[53].

Praktyka wystawiania w wyborach jednej listy wyborczej wytworzyła najbardziej kuriozalną sytuację w 1952 r., kiedy poddano pod głosowanie tylko tylu kandydatów, z ilu posłów składać się miał Sejm PRL I kadencji. Także w kolejnych latach, kiedy na listach FJN/PRON zamieszczano już większą liczbę nazwisk, możliwość wyboru była jednak tylko iluzoryczna. Decydowała o tym narzucona przez władze praktyka „głosowania bez skreśleń”, czyli oddawania głosów na osoby umieszczone na liście w pierwszej kolejności – na tzw. miejscach mandatowych.

Przed wyborami w 1957 r. początkowo lansowano hasło „głosowania na najlepszych z listy”. Kampania wyborcza zaczęła się jednak wymykać spod kontroli. „Wiele zebrań wyborczych – stwierdza Paweł Machcewicz – miało burzliwy i niekontrolowany przebieg; dochodziło do licznych tarć, nawet otwartych konfliktów między kandydatami PZPR-owskimi i ZSL-owskimi, obie strony wzywały do skreślenia konkurentów z list wyborczych. [...] W wielu miejscach kraju pojawiły się napisy i ulotki wzywające do głosowania na określonych kandydatów i skreślania innych. [...] Osobnym wątkiem kampanii były walki frakcyjne w PZPR, w których posuwano się do kolportowania ulotek oczerniających kandydatów związanych z przeciwną grupą, w czym celowali, jak się wydaje, zwłaszcza przegrani w październiku »natolińczycy«”[54]. Pojawiło się zatem ryzyko, że z list skreślani będą kandydaci, którzy w zamyśle władz partyjnych mieli się znaleźć w przyszłym Sejmie. W tej sytuacji władze PZPR postanowiły zmienić strategię, podejmując 7 stycznia 1957 r. decyzję o propagowaniu wspomnianego hasła „głosowania bez skreśleń”[55]. Od tego momentu stało się ono nieodłącznym elementem peerelowskich kampanii wyborczych. Przykładny wyborca zgodnie z propagandowym przekazem miał nie przekreślać nikogo na karcie wyborczej, głosując przy tym jawnie, manifestacyjnie, najlepiej w godzinach porannych[56].

Rola wyborców w peerelowskich głosowaniach sprowadzona była zatem do stawienia się w dniu wyborów w lokalu wyborczym i wrzucenia (bez dokonywania jakiegokolwiek wyboru) do urny karty otrzymanej od komisji wyborczej. Mobilizacyjny charakter systemu politycznego PRL, typowy dla ustrojów totalitarnych, nakazywał przy tym osiągnięcie maksymalnie wysokiej frekwencji, która miała świadczyć o rzekomej jednomyślności społeczeństwa w państwie socjalistycznym[57]. Według oficjalnych danych frekwencja w wyborach do Sejmu PRL, z wyjątkiem 1985 r. i tzw. wyborów kontraktowych w 1989 r., zawsze przewyższała 90 proc. Były to co prawda wyniki zawyżane manipulacjami obwodowych komisji wyborczych (nie ma dowodów na to, aby twierdzić, że fałszerstwa w latach 1952–1985 miały charakter odgórny i planowy), ale większość obywateli rzeczywiście brała udział w wyborach[58].

Zazwyczaj oddawano przy tym głosy w zgodzie z partyjnymi zaleceniami, a więc jawnie i bez jakichkolwiek ingerencji na kartach wyborczych. Mogło to wynikać z poczucia obywatelskiego obowiązku i chęci faktycznego poparcia rządzących krajem komunistów. Wiele osób uczestniczyło jednak w głosowaniach pod wpływem propagandy i presji otoczenia lub z obawy przed ewentualnymi represjami. Zdawano sobie sprawę z tego, że wybory są tylko, używając określenia Hanny Świdy-Ziemby, „sakralnym rytuałem”, teatrem odgrywanym przez wszystkich na zasadach określanych przez partię komunistyczną, o których nie mówi się wprost. „To jest oczywistość, że tak jest i być musi – pisała Świda-Ziemba. – Na naruszenie tych zasad reaguje się szokiem, jakby nastąpiło naruszenie »sacrum«. Gdyby ktoś chciał nadać fasadzie rzeczywistą treść czy odwrotnie – ujawnić rzeczywistą treść obowiązujących reguł, dokonałby zamachu na istotnościowe zasady funkcjonowania systemu”[59].

Partia wybiera

O tym, kto zasiądzie w sejmie, decydowano już przed wyborami, podczas układania list. Jeśli dana osoba znalazła się na liście (na miejscu mandatowym), jej „wybór” w dniu głosowania był właściwie pewny. W tej sytuacji największe znaczenie dla składu Sejmu PRL kolejnych kadencji miały reguły wyłaniania kandydatów na posłów. Składały się na nie wewnątrzpartyjne instrukcje oraz rzeczywiste schematy postępowania, z naciskiem na te ostatnie. Jak słusznie stwierdza Krister Lundell, w państwach niedemokratycznych formalne zasady rządzące selekcją kandydatów na posłów nie mogą być traktowane jako wiarygodne[60]. Podobnie jak przepisy prawa wyborczego, stanowiły one jednak pewne ramy, wewnątrz których wykształciły się nieformalne praktyki.

W 1952 r. kandydaci na posłów byli wysuwani na masowych zebraniach Frontu Narodowego[61]. Nie było jednak mowy o żadnej oddolnej inicjatywie. W cytowanej już ściśle tajnej notatce do projektu ordynacji wyborczej wyjaśniano, że kandydatury, które formalnie wysunięte zostaną „oddolnie” przez samą partię, stronnictwa czy zakłady pracy, będą już wcześniej ustalone w ramach „bloku”[62], w którym dominującą rolę odgrywała PZPR. Dbano jednak o zachowanie pozorów. „Na zebraniach wysunąć można – czytamy dalej w dokumencie – znacznie więcej kandydatur, aniżeli wynosi ilość mandatów w okręgu. W szczególności obok właściwych kandydatów, wysuwanych z reguły przez kilka organizacji, zakładów pracy itp., wysuwa się też kierowników partii. Jednakże zgodę swą na zarejestrowanie dają każdy tylko dla jednego okręgu (art. 56, ust. 1), wobec czego kandydatury ich w innych okręgach odpadają i pozostają do zarejestrowania tylko właściwi kandydaci danego okręgu, i to ściśle w tej liczbie, ile jest mandatów do obsadzenia”[63]. Dodatkowo wysunięte w ten sposób – „spontanicznie” – kandydatury były następnie korygowane przez komitety wojewódzkie i Komitet Centralny PZPR[64].

W 1957 r., aby zapanować na żywiołowym procesem oddolnego wysuwania kandydatów, powołano do życia dwie nowe struktury, które w istocie stały się kolejnymi fasadami, maskującymi hegemoniczną rolę samej partii. Były to: Front Jedności Narodu, który zastąpił Front Narodowy, oraz Centralna Komisja Porozumiewawcza Stronnictw Politycznych i Organizacji Społecznych. Obie miały swoje gremia ogólnopolskie oraz terenowe odpowiedniki (FJN – komitety, CKPSPiOS – komisje). Chociaż postanowiono jednocześnie nie przeszkadzać w spontanicznym wysuwaniu kandydatów na posłów na zebraniach w różnych środowiskach, nie prowadziło to automatycznie do ich rejestracji. Samo zaproponowanie jakiegoś nazwiska miało stanowić tylko „pomoc dla partii i organizacji sojuszniczych w doborze najlepszych kandydatów”[65].

„Właściwe” listy kandydatów na posłów były sporządzane przez wojewódzkie komisje porozumiewawcze, które konsultowały je z CKPSPiOS oraz z terenowymi komitetami FJN. Formalne zgłoszenie list do okręgowych komisji wyborczych należało do tych ostatnich[66]. Wcześniej musiały być one jednak przeanalizowane i zatwierdzone przez komitety wojewódzkie PZPR, w których zajmowano się nie tylko kandydatami z własnych szeregów, ale także wysuniętymi przez tzw. stronnictwa sojusznicze i organizacje społeczne oraz bezpartyjnymi[67]. „Polecenie to – stwierdza Joanna Olejniczak – wydane przez KC, nie pozostawia wątpliwości, że PZPR miała decydujący wpływ na skład całej listy wyborczej. Poza tym uchwała Centralnej Komisji Porozumiewawczej zobowiązywała wszystkich jej członków do działań mających na celu niedopuszczenie do rejestracji innych list wyborczych”[68].

Wspomniane dwie struktury funkcjonowały w procesie wyborczym już do końca omawianego okresu, z tą różnicą, że od kolejnych wyborów CKPSPiOS zmieniła nazwę na Centralną Komisję Porozumiewawczą Partii i Stronnictw Politycznych (CKPPiSP), w latach osiemdziesiątych zaś na Centralną Komisję Współdziałania, FJN natomiast w 1983 r. został zastąpiony przez PRON[69]. Za pośrednictwem komisji partia przekazywała swoim „sojusznikom” decyzje w sprawie podziału mandatów[70] (symptomatyczne, że w posiedzeniach zawsze brali udział przedstawiciele PZPR, którzy mogli odbywać spotkania bilateralne z reprezentacją tylko jednej z pozostałych stron)[71]; komisja nie była jednak strukturą nazbyt eksponowaną, jej znaczenie było marginalne. W kampaniach wyborczych terenowe odpowiedniki CKPPiSP miały za zadanie „zacieśnianie współpracy i zabezpieczenie jednolitego działania organizacji PZPR – ZSL – SD”[72]. Komitety FJN, następnie PRON, dawały natomiast szyld jedynej zgłaszanej pod głosowanie listy wyborczej oraz firmowały działania podejmowane w toku agitacji wyborczej. Nie były one przy tym samodzielnymi gremiami decyzyjnymi – swoją aktywnością realizowały wytyczne płynące z instancji PZPR, nie podejmowały żadnych niezależnych przedsięwzięć[73]. Jak już wspomniano, „wiodącą rolę” partii w tych strukturach określały już same przepisy prawa wyborczego.

W latach sześćdziesiątych kandydaci na posłów z ramienia PZPR byli wysuwani na zwoływanych specjalnie w tym celu konferencjach partyjnych. W rzeczywistości jednak, w myśl poufnej instrukcji, listy kandydatów w poszczególnych okręgach ustalały komitety wojewódzkie w porozumieniu z KC[74] (listy musiały zawierać określoną liczbę przedstawicieli różnych grup społecznych i zawodowych, co wynikało z założenia, że skład Sejmu PRL ma stanowić odwzorowanie struktury społecznej i zawodowej społeczeństwa[75]). Następnie listy te przedstawiano na rzeczonych konferencjach, na których delegaci mogli proponować dodatkowe kandydatury, które jednak były zamieszczane na listach dopiero po kandydatach wysuniętych przez wojewódzkie władze partyjne. Listy wysunięte formalnie przez okręgowe konferencje były przed przekazaniem ich do komitetów FJN akceptowane przez KC. Analogiczny tryb obowiązywał w ZSL. W przypadku SD kandydatów „centralnych” desygnował Centralny Komitet SD, „terenowych” zaś – komitety wojewódzkie w porozumieniu z CK[76].

Kandydaci wysuwani przez stronnictwa „sojusznicze” byli przy tym opiniowani także przez PZPR. Takie same zasady obowiązywały w 1965 oraz w 1969 r.[77] Starano się jednak zachowywać pozory demokratyzmu całego procesu. Na przykład w ostatnim głosowaniu w okresie rządów Władysława Gomułki, „w celu wywarcia wrażenia, że nie tylko Egzekutywy KW miały wpływ na ustalenie list z kandydatami, przyjęto zasadę, że część kandydatów [na okręgowych konferencjach wyborczych – przyp. M.S.] zgłaszali sekretarze KW, a część wybrane przez delegatów komisje matki. W rzeczywistości wszystkie nazwiska były już wcześniej przypisane do konkretnych miejsc na listach wyborczych. Osoby przedstawione przez komitety miały się zatem znaleźć na miejscach mandatowych, a kandydaci zgłoszeni przez komisje na miejscach niemandatowych”[78].

W latach siedemdziesiątych zrezygnowano z urządzania doraźnych konferencji wysuwających kandydatów, co tłumaczono chęcią odciążenia instancji partyjnych od prac organizacyjnych oraz „pogłębiania wewnątrzpartyjnej demokracji”[79]. Kandydaci na listy byli konsultowani w ramach działających na co dzień struktur PZPR. Propozycje kandydatur „terenowych” były formułowane w egzekutywach komitetów wojewódzkich. Przygotowane przez te gremia listy podlegały następnie konsultacjom w instancjach niższego szczebla, przeprowadzanym przez komitety powiatowe, miejskie i dzielnicowe, przy udziale przedstawiciela KW. Wewnątrzpartyjna instrukcja stanowiła, że na zebraniach konsultacyjnych nie przeprowadza się żadnych głosowań, lecz jedynie zbiera opinie i uwagi. Ewentualne zastrzeżenia miały być rozpatrywane przez egzekutywy wojewódzkie. Podjęte przez nie decyzje były formalnie akceptowane przez plena komitetów wojewódzkich, a następnie wysyłane do ostatecznego zatwierdzenia na posiedzeniu plenarnym Komitetu Centralnego, który przekazywał gotowe listy wyborcze do właściwych komitetów FJN, do nich zaś należała rejestracja list w komisjach wyborczych.

Konsultacjom nie podlegali kandydaci „centralni”. Ich listę oraz rozmieszczenie w okręgach wyborczych ustalał Sekretariat KC – członkowie partii byli o nich jedynie informowani[80]. W Sekretariacie KC wzorem lat wcześniejszych przygotowywano również „klucz społeczny” – określający liczbę robotników, chłopów, nauczycieli w przyszłym sejmie – dzielony następnie między poszczególne województwa, któremu musiały odpowiadać propozycje posłów terenowych. Na spotkaniach konsultacyjnych w strukturach PZPR informowano także o propozycjach kandydatów na posłów wysuwanych przez tzw. stronnictwa sojusznicze. Decydenci partyjni mogli zablokować umieszczenie przez ZSL i SD określonych działaczy na wspólnych listach, ale tylko w „uzasadnionych przypadkach” – zdaniem Stanisława Cioska „sojusznicy” PZPR mogli liczyć w tym zakresie na autonomię[81].

Wbrew głoszonemu „pogłębianiu wewnątrzpartyjnej demokracji”, w procesie formowania list wyborczych realne decyzje zapadały więc w egzekutywach komitetów wojewódzkich oraz w Sekretariacie KC. Jak twierdzi Stanisław Nizio, w latach osiemdziesiątych szef Wydziału Organizacyjnego KW PZPR w Szczecinie, już od początku lat siedemdziesiątych przechodzący kolejne szczeble kariery w strukturach partyjnych, kandydaci na posłów byli „wyłapywani” przez osoby pełniące kierownicze funkcje w partii na długo przed dniem głosowania: „już dwa lata przed wyborami zaczynało się wyszukiwanie posłów. Nic się nie działo przypadkowo, wszyscy byli dokładnie sprawdzani w instancjach partyjnych różnych szczebli – nie było miejsca na jakąkolwiek przypadkowość”[82].

W czasie, gdy trwały konsultacje, pracownicy polityczni KC oraz komitetów wojewódzkich przeprowadzali indywidualne rozmowy z działaczami, których planowano umieścić na listach wyborczych. Rozmowy te miały prowadzić z jednej strony do lepszego rozpoznania przyszłych kandydatów na posłów, z drugiej do ich swoistej lojalizacji. „Celem rozmów – czytamy w notatce Wydziału Organizacyjnego KC – jest skonfrontowanie rekomendacji i opinii o kandydatach w bezpośredniej rozmowie, w toku wymiany poglądów orientujących o poziomie, stopniu wyrobienia społecznego i politycznego kandydata. Bezpośredni kontakt kandydata z przedstawicielami KC i KW powinien podkreślać wagę desygnowania na posła, dowód zaufania i odpowiedzialność oraz znaczenie, jakie przywiązuje się do doboru kandydatów”[83].

Poprzez tego rodzaju bezpośrednie kontakty partyjna centrala kontrolowała także, czy skład list kandydatów w okręgach jest prawidłowy, oceniała ich i przekazywała ewentualne „sugestie” zmian na listach. Na przykład w 1976 r. po wizytacji przedstawicieli KC PZPR w Wałbrzychu i rozmowach z kandydatami (zarówno z ramienia PZPR, jak i ZSL i SD) stwierdzono, że ich dobór „dokonany został trafnie i prawidłowo, z uwzględnieniem odpowiednich kryteriów, zwłaszcza zawodowych i przynależności partyjnej”[84]. Pewne niedociągnięcia dostrzeżone zostały jedynie w zakresie reprezentacji poszczególnych miejscowości, w związku z czym zasugerowano zmianę kolejności kandydatów zamieszczonych na miejscach niemandatowych – przesunięcie na wyższe miejsce Edwarda Kowalczyka, reprezentanta Dzierżoniowa[85]. Dla mieszkańców miasteczka mogło to mieć jednak jedynie wątpliwy walor prestiżowy; Kowalczyk, kandydując z miejsca niemandatowego, i tak nie znalazł się w sejmie[86].

Formalne procedury dobierania składu list wyborczych uległy zmianie wraz z reformą prawa wyborczego w 1985 r. Nowa instrukcja wewnątrzpartyjna w tej sprawie stanowiła, że kandydatów na listy proponować mogą komitety PZPR wszystkich szczebli od wojewódzkiego w dół. Przed podjęciem decyzji o zaproponowaniu określonej osoby egzekutywy tych komitetów musiały zasięgnąć o niej pisemnej opinii w macierzystej POP/OOP oraz „w miarę potrzeby w innych organizacjach partyjnych i środowiskowych grupach aktywu partyjnego”[87]. Propozycje poszczególnych instancji miały być przez nie przyjmowane w głosowaniach zwykłą większością głosów i zgłaszane komitetom wojewódzkim. Te z kolei w analogicznym głosowaniu miały ustalić wstępne wykazy kandydatów, przekazywane następnie wojewódzkim konwentom wyborczym, do których należała organizacja „obywatelskich zebrań konsultacyjnych”. Wytyczne omawianego regulaminu nakazywały PZPR „partnerską współpracę” przy doborze przyszłych kandydatur „z ogniwami PRON, organizacjami związkowymi, młodzieżowymi, kobiecymi i innymi organizacjami społecznymi”[88].

Hegemonia PZPR, oparta w znacznej mierze na nieformalnych praktykach, w świetle wewnątrzpartyjnych przepisów była harmonijną współpracą wszystkich ze wszystkimi. O tym, kto i w jakiej kolejności znajdzie się na listach wyborczych, decydowano bowiem wciąż w komitetach wojewódzkich. Formalnie decyzja w tej sprawie zapadała w głosowaniu na posiedzeniu plenarnym[89]. W rzeczywistości ostateczny głos należał jednak do Egzekutywy KW. Podejmowanie kluczowych decyzji w kwestii składu list wyborczych na posiedzeniach tego gremium, zarówno w 1985 r., jak i w latach wcześniejszych, potwierdzają byli pierwsi sekretarze komitetów wojewódzkich. W zależności od osobistej pozycji i trybu pracy kierującego egzekutywą I sekretarza KW decyzje mogły zapadać albo bardziej kolektywnie, albo jako jego arbitralne rozstrzygnięcie[90].

Na poziomie centralnym o składzie kandydatów na posłów decydowano z kolei na posiedzeniach Biura Politycznego KC PZPR. Sytuację tę sankcjonował pośrednio zapis omawianego dokumentu stanowiący, że „rozwiązywanie problemów, których nie rozstrzyga niniejszy regulamin, a jakie mogą się pojawić w trakcie przygotowywania wyborów i list kandydatów na posłów, powierza się na szczeblu centralnym Biuru Politycznemu KC PZPR, zaś w województwach egzekutywom KW. Przy rozstrzyganiu zagadnień szczególnego znaczenia Biuro Polityczne KC zasięgać będzie opinii członków KC, a egzekutywy komitetów wojewódzkich członków KW na specjalnie zwoływanych spotkaniach konsultacyjnych”[91]. Chociaż procedura kształtowania list wyborczych pozornie uległa demokratyzacji (np. wprowadzenie głosowań w instancjach partyjnych niższego szczebla, możliwość wysuwania przez nie kandydatur), skład sejmu, zarówno pod względem politycznym, jak i społeczno-zawodowym, w dalszym ciągu był narzucany odgórnie.

W tym miejscu warto odwołać się do ustaleń Jerzego Drygalskiego i Jacka Kwaśniewskiego, którzy opisywali metody sprawowania kontroli przez aparat PZPR nad szeregowymi członkami partii, umożliwiające zachowanie jedności działania[92] zgodnej z wytycznymi partyjnego centrum[93], stosowano je bowiem także w procesie wyłaniania kandydatów na posłów. Metodami tymi były blokada swobodnej artykulacji interesów oraz centralizacja wszelakich decyzji, którą sankcjonowała wpisana w statucie partii „zasada centralizmu demokratycznego”[94]. Zakładała ona bezwzględne podporządkowanie instancji niższego szczebla wytycznym płynącym z góry[95]. Najpoważniejszym instrumentem przyznanym egzekutywom komitetów wojewódzkich w Statucie PZPR z 1971 r. w celu egzekwowania posłuszeństwa podległych im struktur partyjnych było prawo rozwiązywania tych struktur w przypadku podejmowania przez nie działalności sprzecznej z narzucaną odgórnie linią polityczną[96].

„Tak więc egzekutywy – stwierdzają wspomniani autorzy – a zwłaszcza sekretarze i etatowy aparat wykonawczy tworzyć miały wyodrębnioną z całości struktury partyjnej część, którą można nazwać, ze względu na jej rolę faktycznego animatora aktywności całej partii, partią właściwą lub – za Orwellem – partią wewnętrzną. Egzekutywa była w myśl statutu wybierana przez komitet partii, ten zaś na szczeblu organizacji wojewódzkich i powiatowych – przez konferencję wojewódzką lub powiatową [...]. Pogodzenie statutowej zasady wybieralności organu, który był członem partii wewnętrznej, i wymogu jego pełnej dyspozycyjności wobec góry czyniło niezbędnym poddanie wyborów kontroli ze strony komórki partii wewnętrznej w instancji nadrzędnej [...]. Blokada artykulacji następowała tu więc poprzez wprowadzenie na stanowiska kierownicze w instancjach ludzi dyspozycyjnych względem góry, którzy zamiast wyrażać opinię swych wyborców, wykorzystywali swe uprawnienia do narzucania im odgórnie przekazywanych zadań i tłumienia oznak sprzeciwu”[97].

Mechanizm ten funkcjonował także w 1985 r. – decyzje o tym, kto znajdzie się na miejscach mandatowych list, ergo zasiądzie w ławach sejmowych, zapadały zatem w rzeczonej „partii właściwej”. Wciąż czuwała także Służba Bezpieczeństwa, która podczas układania list wyborczych do Sejmu PRL IX kadencji doprowadziła do wykreślenia z nich 108 „nieodpowiednich” kandydatów[98].

W myśl założeń Wydziału Organizacyjnego KC PZPR w 1985 r. w ławach poselskich zaplanowano miejsca dla 245 reprezentantów samej partii, 106 przedstawicieli ZSL, 35 SD oraz 74 bezpartyjnych (w tym 9 dla Stowarzyszenia PAX, 7 dla Chrześcijańskiego Stowarzyszenia Społecznego oraz 5 dla Polskiego Związku Katolicko-Społecznego)[99]. Wytyczne zakładały ponadto, że w sejmie 37 proc. mają stanowić robotnicy (w tym mistrzowie, majstrowie i brygadziści), rolnicy (w tym inżynierowie i technicy zatrudnieni w Państwowych Gospodarstwach Rolnych oraz Rolniczych Spółdzielniach Produkcyjnych) i rzemieślnicy, 23 proc. kobiety, a 18 mandatów mają objąć posłowie w wieku do 29 lat[100]. „Należy zadbać – czytamy w stosownej instrukcji – aby robotnicy reprezentowali podstawowe branże gospodarki, zaś w grupie pracowników umysłowych reprezentowane były podstawowe środowiska inteligencji, a mianowicie: – nauki i oświaty; – kultury i sztuki; – kadry kierowniczej, kadry inżynieryjnej i ekonomicznej pracującej w przemyśle, budownictwie, transporcie, łączności; – służby zdrowia; – środowisk prawniczych, dziennikarskich itp.”[101].

Jak głosił omówiony wyżej „Regulamin wyłaniania kandydatów na posłów do Sejmu PRL z ramienia PZPR”, posłami mieli zostać „towarzysze gwarantujący realizację programu i polityki partii na forum Sejmu PRL, dający rękojmię należytego wypełniania mandatu posła dla dobra całego społeczeństwa, zgodnie z ustrojowymi zasadami socjalistycznej Polski”[102]. Zwięźlej wymagania wobec przyszłych posłów określił (podczas dyskusji nad tym, kogo umieścić na liście okręgowej na miejscach mandatowych) członek Egzekutywy KW PZPR w Gdańsku Leon Brancewicz – mieli to być „ludzie lojalni z tzw. charakterem”[103].

Zakulisowa rywalizacja

Chociaż PZPR i kierowany przez nią system polityczny PRL cechowała formalna jedność, a decyzje w sprawie kształtowania składu sejmu zapadały w jej aparacie wykonawczym, to w rzeczywistości partia nie mogła być i nie była jednolita. Jak słusznie stwierdzili przywoływani już Jerzy Drygalski i Jacek Kwaśniewski, „jest oczywiste, że osiągnięta drogą centralizacji i blokady artykulacji jedność działania partii na zewnątrz nie eliminowała z niej rozbieżności interesów. Masy partyjne i aparat, tak samo jak i resztę społeczeństwa, cechował brak jedności. Bliższa obserwacja zawsze dostarczała informacji o tarciach i konfliktach, zwłaszcza wewnątrz aparatu, o trwającej tam nieustannie walce o władzę, o powstających i rozpadających się koteriach”[104].

Podczas wyłaniania kandydatów na posłów również dochodziło do swoistych rozgrywek. Rywalizacja miała jednak charakter zakulisowy, nie przebiegała w postaci jawnej konkurencji. Zabiegi określonych środowisk o uzyskanie przedstawicielstwa w sejmie odpowiadały swoim charakterem walkom toczonym o wpływy wewnątrz samej partii. O walkach tych pisała Hanna Świda-Ziemba: „Faktycznie podstawową rolę w państwie odgrywa I sekretarz [...] z udziałem najwyższych dostojników, między którymi toczą się walki frakcyjne. Te walki są ukrywane, także w zachowaniach wewnątrz aparatu partyjnego nie można ich ujawniać wprost. Na zewnątrz partia oficjalnie występuje jako jedność”[105]. O zamieszczeniu na liście wyborczej decydować mogły takie czynniki jak znajomości, poparcie osób zajmujących określone stanowiska czy „wybijanie się” w aktywności politycznej (mam tutaj na myśli przede wszystkim lokalnych działaczy, którzy wchodzili do sejmu jako tzw. posłowie terenowi, gdyż osoby zajmujące kierownicze stanowiska w partii były umieszczane na listach wyborczych niejako „z klucza”).

Zakulisowe rozgrywki o skład Sejmu PRL odbywały się zasadniczo na dwóch poziomach. W pierwszej kolejności o jego składzie decydowały bowiem najwyższe władze partyjne na poziomie centralnym, ustalając wspominany klucz polityczny i społeczno-zawodowy. Rywalizacja poszczególnych środowisk dotyczyła przy tym uzyskania wpływu na korzystny dla siebie kształt drugiego elementu owego klucza. Polityczna przewaga PZPR nie podlegała bowiem dyskusji – liczba mandatów przypadających w udziale członkom partii w całym okresie 1952–1985 zmieniała się tylko nieznacznie. Podział mandatów między poszczególne ugrupowania obrazuje Tabela 1.

Tabela 1. Skład polityczny Sejmu PRL (według stanu z początku każdej kadencji)

Przynależność polityczna

Kadencja

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

PZPR

273

239

256

255

255

255

261

261

245

ZSL

90

118

117

117

117

117

113

113

106

SD

25

39

39

39

39

39

37

37

35

Bezpartyjni

37

63

48

49

49

49

49

49

74

Razem

425

459

460

460

460

460

460

460

460

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Historia sejmu polskiego, red. A. Ajnenkiel, t. 3: J. Zakrzewska, T. Mołdawa, Polska Ludowa, Warszawa 1989, s. 304; Archiwum danych o posłach, http://orka.sejm.gov.pl/ArchAll2.nsf, dostęp 19 XI 2013 r.; Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 15 października 1985 r. o wynikach wyborów do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej przeprowadzonych dnia 13 października 1985 r., „Monitor Polski” 1985, nr 28, poz. 198.

Znacznie bardziej rozwinięta była rywalizacja na poziomie wojewódzkim. Poszczególne struktury wojewódzkie partii otrzymywały wytyczne w zakresie podziału mandatów, do którego musiały dopasować już konkretne nazwiska. Walka mogła zatem dotyczyć np. tego, które przedsiębiorstwo z branży, jakiej miał przypaść w udziale mandat z danego okręgu, zamieści na liście swojego przedstawiciela. Stanisław Ciosek w rozmowie ze mną przyrównał cały ów proces do swoistego lobbingu. On sam został posłem w 1972 r. jako przewodniczący Rady Naczelnej Zrzeszenia Studentów Polskich. Jak wspomina, zamieszczenie go na liście na miejscu mandatowym poprzedziły zabiegi w Wydziale Nauki KC PZPR, któremu podlegało ZSP. Pierwotnie bowiem na poziomie centralnym środowisko młodzieżowe reprezentować miał tylko przedstawiciel Związku Młodzieży Socjalistycznej[106].

Zabiegi o uzyskanie miejsca na liście wyborczej, podejmowane w sposób niejawny przez różne środowiska, ujawniały się niekiedy w dyskusjach na szerszych zebraniach partyjnych. Przykładem może tu być posiedzenie Plenum KW w Lublinie w 1972 r., na którym omawiano proponowane kandydatury na posłów. Krytyce poddawany był m.in. bezpartyjny kandydat na kandydata (w istocie reprezentujący środowisko katolików związanych z władzami – Chrześcijańskie Stowarzyszenie Społeczne) – Stanisław Jan Rostworowski, skierowany do jednego z okręgów lubelskich przez władze centralne. Zarzucano mu przede wszystkim pochodzenie społeczne – według Stanisława Kapera, I sekretarza Komitetu Powiatowego PZPR w Lublinie, miał on być synem hrabiego, w życiorysie wykazywał natomiast rodowód inteligencki. Rostworowskiego wziął w obronę sekretarz organizacyjny KW Władysław Kruk. Przyznał on, że kandydat wywodzi się z rodziny ziemiańskiej, jednakże wobec faktu, iż jego ojciec był pułkownikiem przedwojennego Wojska Polskiego, miał prawo mówić także o swoim pochodzeniu inteligenckim. Jego zaletą były natomiast, zdaniem Kruka, szerokie kontakty zagraniczne, w których „w sposób właściwy, korzystny dla nas” reprezentował on sytuację społeczno-polityczną w Polsce[107].

Rostworowski był chwalony również przez samego I sekretarza KW Piotra Karpiuka. Warto przytoczyć jego wypowiedź, gdyż wiele mówi ona także o podejściu działaczy zajmujących kierownicze funkcje partyjne do roli posłów. Uzasadniając kandydowanie Rostworowskiego w Lublinie, Karpiuk mówił: „Jak pamiętacie, był u nas Zawieyski kandydatem z ramienia katolików, był Mazowiecki i jest obecnie propozycja Rostworowskiego. Spośród tych wszystkich, ten proponowany w obecnej kadencji jest najbardziej pozytywny politycznie. Jeśli byśmy nawet powiedzieli, że Rostworowski nie powinien kandydować na terenie naszego województwa, to oczywiście nam dadzą innego, ale na niego nie będziemy już mieli żadnego wpływu, a na tego jakiś wpływ mamy. Ponadto wiecie, że Mazowiecki w 1968 r. bardzo mocno się zaangażował, że przecież ten poseł ziemi lubelskiej podpisywał wtedy interpelację w sprawie zajść na Uniwersytecie Warszawskim. A więc on tutaj polityczne angażował się zupełnie nie tak, jak przystało na dobrego posła. Co do Rostworowskiego mamy jasność, że będzie nam pomagał, a nie utrudniał”[108]. Powyższe wypowiedzi zablokowały przesłanie oficjalnych zastrzeżeń do władz centralnych, Rostworowski wszedł do sejmu jako kandydat z okręgu wyborczego nr 41 z siedzibą w Chełmie[109].

Na tym samym posiedzeniu słowa krytyki padły także pod adresem kandydatki wysuniętej przez władze wojewódzkie Stronnictwa Demokratycznego – Bogumiły Przewoźnik. Lesław Gnot, redaktor naczelny „Kuriera Lubelskiego”, relacjonował, iż na spotkaniu z przedstawicielami środowiska naukowego miał zostać poproszony, „żeby zgłosić w instancji partyjnej ich odczucia, że w środowisku naukowym są ludzie w Stronnictwie bardziej nadający się na kandydatów ze względu na walory intelektualne i samo zaangażowanie w pracach społecznych”[110].

Prokurator wojewódzki Stanisław Kostka kwestionował pozycję Przewoźnik w środowisku prawniczym, które miała reprezentować[111]. Z kolei Władysław Kruk przekazywał zarzuty pod adresem kandydatki wysuwane przez organizację partyjną na UMCS, która „występowała przeciwko ob. Przewoźnik ze względu na to, aby na jej miejsce umieścić kandydata z Uniwersytetu – członka PZPR. Ani tow. Skrzydło [profesor na Wydziale Prawa UMCS, członek Egzekutywy KW – przyp. M.S.], ani tow[arzysze] z Egzekutywy OOP nie mieli przeciwko ob. Przewoźnik żadnych zarzutów natury politycznej ani moralnej. Po prostu główne zarzuty sprowadzały się do tego, że jest mało znana na Uniwersytecie, że nie angażuje się do pracy społecznej”.

Z drugiej strony sekretarz organizacyjny KW PZPR charakteryzował stanowisko władz wojewódzkich SD, które miały „nie widzieć lepszej kandydatury”[112]. „Uwagi do kol. Przewoźnik – podsumowywał dotyczącą jej dyskusję I sekretarz Karpiuk – [...] jeszcze raz trzeba będzie podnieść, zgłosić łącznie do szczebla centralnego SD, ale my nie możemy za nich podejmować decyzji. Najwyżej możemy im radzić, lecz podejmować decyzję będą sami. We współpracy międzypartyjnej tak już jest, że nie każdy kandydat jest wygodny, mimo to są jakieś powody, dla których trzeba iść na kompromisy”[113]. Kompromis w tym przypadku polegał na tym, że Przewoźnik została wyeliminowana z listy kandydatów SD, które w 1972 r. z województwa lubelskiego wprowadziło ostatecznie do sejmu Teresę Skubałę (doc. dr hab. nauk filologicznych; okręg nr 43 z siedzibą w Lublinie) oraz Edwarda Wiśniewskiego (mgr prawa; okręg nr 45 z siedzibą w Zamościu)[114].

Jak już wspomniano, w przypadku kandydatów na kandydatów wysuwanych przez określone środowiska w terenie istotnym czynnikiem, który mógł zaważyć na decyzji o zamieszczeniu kogoś na liście wyborczej na miejscu mandatowym, były znajomości i poparcie w lokalnym aparacie władzy – innymi słowy, dobre ulokowanie w lokalnej sieci wpływów. Liczyły się osoby dysponujące określonym kapitałem społecznym w postaci odpowiednich dojść, osobistej popularności i poparcia w kręgach decydentów, gromadzonym w toku działalności społeczno-politycznej.

Jacek Piechota, który został posłem w 1985 r. z okręgu szczecińskiego, jako przedstawiciel środowisk młodzieżowych (był już wówczas radnym Miejskiej Rady Narodowej, pracował jako nauczyciel w szkole średniej, pełniąc jednocześnie funkcję komendanta Zachodniopomorskiej Chorągwi ZHP), w rozmowie ze mną stwierdził, że do wzrostu jego popularności przyczynił się publikacjami prasowymi znajomy i jednocześnie dziennikarz „Głosu Szczecińskiego” Krzysztof Matlak[115]. Piechotę z tego okresu jako wybijającego się działacza młodzieżowego wspominają z kolei Stanisław Miśkiewicz (I sekretarz KW PZPR w Szczecinie) oraz Stanisław Nizio (kierownik Wydziału Organizacyjnego tegoż komitetu). Obaj popierali umieszczenie go na liście na miejscu mandatowym[116].

Podczas konstruowania list wyborczych przez partyjnych decydentów, w obliczu rozbieżności interesów różnych środowisk, nierealne było zaspokojenie aspiracji wszystkich. Z wielu stron pojawiały się zatem zawsze głosy niezadowolenia, którym bacznie przyglądała się Służba Bezpieczeństwa. W sporządzonym przez nią sprawozdaniu z przebiegu kampanii wyborczej w województwie szczecińskim w 1972 r. czytamy np., iż podczas „zebrania związkowego teatrów szczecińskich – aktor Janusz Meissner stwierdził m.in., że listy kandydatów nie są reprezentatywne dla poszczególnych środowisk województwa. Wyraził jednocześnie ubolewanie, iż na listach nie znalazł się kandydat ze środowiska twórczego. Stwierdzenia te zostały z aprobatą przyjęte przez zebranych. Z uzyskiwanych informacji wynika, że postawa Meissnera jest dość charakterystyczna dla środowiska kulturalnego na terenie Szczecina”[117]. W Kamieniu Pomorskim wyrażano z kolei rozczarowanie faktem, że kandydat reprezentujący Państwowe Gospodarstwo Rolne został zamieszczony na liście wyborczej na miejscu niemandatowym. Wskazywano jednocześnie, iż podobny los spotkał kandydujących do sejmu pracowników PGR w innych okręgach wyborczych[118]. Niezadowoleni byli również pracownicy Politechniki Szczecińskiej, którzy oczekiwali, że kandydatem na posła zostanie rektor tej uczelni – prof. Józef Kępiński[119].

Głosy społeczeństwa

W toku działań propagandowych podczas kampanii wyborczych w rzeczywistości zróżnicowane aspiracje różnych grup maskowano fasadowym szyldem FN/FJN/PRON. „Jedność narodu” miała być, jak głosiła deklaracja wyborcza z 1980 r., „wielką historyczną zdobyczą, źródłem twórczej siły i gwarancją pomyślnego rozwoju. [...] Jest w niej miejsce dla wszystkich synów i córek Ojczyzny, wszystkich patriotów niezależnie od pochodzenia i przeszłości, wieku i wykształcenia, zawodu i funkcji, niezależnie od światopoglądu”[120].

Uzasadniane nachalnie w kampaniach wyborczych zjednoczenie całego społeczeństwa wokół programów wytyczanych przez partię, podczas gdy było ono w sposób naturalny zróżnicowane, wpisywało się w jedną z zasadniczych cech systemu komunistycznego totalitaryzmu opisywanych przez Hannę Świdę-Ziembę. Cecha tą była „schizofreniczna rzeczywistość” – „obowiązek uczestnictwa wszystkich – w świecie ceremonialnych pozorów, z jednoczesnym obowiązkiem traktowania ich tak, jak gdyby nie były one pozorami. Tymczasem ich treść prawdziwa jest w istocie zaprzeczeniem tego, co sugerują pozory. Stąd »socjalizacja« polegająca na włączeniu ludzi w system komunistyczny to w istocie trening w schizofrenii”[121].

Wyborcy zdawali sobie sprawę z tego, że o składzie „najwyższego organu władzy państwowej” decyduje partia, była to swoista „tajemnica publiczna”[122]. „Tyle razy to widziałem – notował po wyborach w 1976 r. w swoim dzienniku Stefan Kisielewski – a ciągle rzecz wydaje mi się niepojęta i nieprawdopodobna. W telewizji pokazują, jak całe wsie idą »do urny« z kapelą, jak głosują »intelektualiści«, aktorzy, etc., bez przerwy powtarza się, że to ogromny sukces, że głosuje się za »lepszym jutrem«, za przyszłością Polski, za owym, ale nikt nie bąknie słówka na temat, o którym wszyscy doskonale wiedzą: że to nie są żadne wybory, lecz upokarzająca komedia, bo kandydaci są z góry wyznaczeni i mianowani”[123].

Wyrazy dezaprobaty wobec obowiązujących praktyk wyborczych odnaleźć można w licznych listach przesyłanych przez obywateli do różnych instytucji. Na przykład Ryszard Diamentowski z Poznania w liście z kwietnia 1969 r. pytał PKW, po co w ogóle przeprowadzać drogie głosowania, skoro są one fikcją[124]. W tym samym roku Pelagia Skrzydło z Tarnowskich Gór zarzucała władzom brak cywilnej odwagi, ażeby dopuścić pod głosowanie kilka odrębnych list[125].

Krytykowano narzucony przez władze zwyczaj jawnego głosowania. Józef Wyczółkowski z Czyżewa w liście do PKW z 1980 r., powołując się na przepis Konstytucji PRL mówiący o tajnych wyborach, stwierdzał wręcz, że „Wysoko Postawione Osobistości”, nawołując do głosowania bez wchodzenia do kabin, zachęcają do jej łamania, co z kolei nie spotyka się ze stosownym odzewem ze strony tolerujących takie zachowania komisji wyborczych. „Poza tym – czytamy dalej w skardze Wyczółkowskiego – w obrębie lokalu wyborczego nie może być uprawiana propaganda i agitacja. Zaś ostentacyjne jawne wkładanie bez skreśleń kartek wyborczych do koperty i wrzucanie tej koperty z włożoną kartką do urny jest pewnego rodzaju niemą propagandą i agitacją, co w myśl naszej konstytucji również nie może mieć miejsca w lokalu wyborczym. Również uprzejmie powiadamiam o tym, że były wypadki ponoszenia gorzkich konsekwencji przez te osoby, które w czasie głosowania wchodziły do kabiny [...] – a więc [było to] głosowanie zgodne z konstytucją. Dlatego też zwracam się do Państwowej Komisji Wyborczej z uprzejmą prośbą o takie zorganizowanie nadchodzących wyborów [...], aby lojalny obywatel dokonujący głosowania zgodnie z naszą konstytucją nie był następnie dręczony i uznawany za wroga socjalizmu za to głosowanie”[126].

O konsekwencjach głosowania nie po myśli władz mówił też anonimowy list do przewodniczącego komisji z tego samego roku: „Górnicy w Zabrzu opowiadają i sam też to widziałem w 1976 r., że w lokalach wyborczych w składzie komisji albo obok komisji siedzi taki obserwator, który zapisuje tych wszystkich, co idą za kotarę, i że tacy potem mają kłopoty w pracy z awansem i lepszą pracą. Że tacy obserwatorzy są, to mówili też członkowie komisji w lokalach wyborczych. Podobno wybory są tajne. Takie sprawy uchylają tajność”[127].

Kolejny niepodpisany autor skargi wyborczej z 1980 r. stwierdzał, że władze traktują wyborców jak „automaty”, i dodawał, że jeżeli kolejne wybory odbędą się na dotychczas obowiązujących zasadach, to szkoda je organizować, „bo i tak ci wstawieni na pierwszym planie będą wybrani”. Zaznaczał jednocześnie, że jest „oddany Polsce Ludowej”, ale „słyszy, co mówią sąsiedzi”[128].

Negatywne opinie o sposobie przeprowadzania wyborów padały niekiedy nawet na zebraniach oficjalnych organizacji. Na posiedzeniu Powiatowego Komitetu ZSL w Świnoujściu 28 stycznia 1972 r. SB odnotowała „wypowiedzi, iż przy obecnym systemie wyborczym nie ma celu brać udziału w głosowaniu, bo i tak z góry wiadomo, kto zostanie posłem. Uzasadniano to tym, iż kandydatów na posłów ustala się na szczeblu wojewódzkim i z góry określa miejsca mandatowe”[129]. Osoby wyrażające publiczną krytykę mogły się jednak spodziewać represji. „Ostatnio – czytamy w tym samym raporcie – w czasie sprawdzania list wyborczych w gromadzie Stare Czarnowo, pow. Gryfino – Henryk Rabenda, będąc w stanie nietrzeźwym, swym zachowaniem zakłócił tok urzędowania w lokalu wyborczym. Wyrażał się zdecydowanie krytycznie o zbliżających się wyborach, stwierdzając m.in.: »Jak za Gomułki przywozili kandydatów w teczce – tak przywożą i teraz«. Stwierdził także, że nie weźmie udziału w głosowaniu, ponieważ zarabia zaledwie tylko 1800 złotych i nie ma za co wyżywić rodziny. W stosunku do wymienionego sporządzono wniosek o ukaranie do kolegium karno-administracyjnego”[130].

Bardzo dużo negatywnych opinii sformułowano podczas konsultacji projektu nowej ordynacji w 1985 r. „Nowa ordynacja wyborcza – pisał Tadeusz Adwent z Jeleniej Góry – nie zawiera niczego nowego, co miałoby jakiekolwiek znaczenie polityczne. Odpowiada ona treści konstytucji o kierowniczej roli partii w państwie, zastrzegającej wszelkie prawa polityczne dla Partyjnego Centrum i uznanych przez nią sojuszników. Reszta społeczeństwa została całkowicie wywłaszczona z praw politycznych. Wyniki wyborów zostaną jak zawsze ustalone o wiele wcześniej przed aktem głosowania. Dla nas, dla bezpartyjnych, a także dla szeregowych członków partii głosowanie jest tylko ceremoniałem składania hołdu na rzecz partii i jej polityki. Złożenie tego hołdu może uchronić nas od szeroko rozumianych represji, ale o niczym nie decyduje i nie może decydować”[131].

Ciekawe komentarze wychodziły też niejednokrotnie spod pióra samych członków PZPR, działaczy terenowych. Zygmunt Melasa z Radzymina proponował rezygnację z dzielenia miejsc na listach na mandatowe i niemandatowe oraz z praktyki głosowania bez skreśleń, która odbiera wyborcom możliwość faktycznego wyboru. Skarżył się przy tym, że jako członek partii musi „niejednokrotnie słuchać uszczypliwych uwag na temat formalnej demokracji i braku wpływu świadomego wyborcy na wynik wyborów”. Wskazywał też, że znane mu są „występujące w praktyce szczególnie w małych miasteczkach i na wsi praktyki »wrzucenia kartek« przez jedną osobę za całą rodzinę, a nieraz i za sąsiadów”, co „skwapliwie wykorzystują przeciwnicy ustroju i wrogie rozgłośnie zachodnie”. Swoje uwagi autor listu kończył stwierdzeniem, że przyjęcie jego propozycji „wytrąciłoby [...] przeciwnikom politycznym niektóre z ich argumentów”[132].

Do propozycji różnych wariantów zmian systemu wyborczego ogłoszonych przez władze odnosił się z kolei radny Gminnej Rady Narodowej z Mińska Mazowieckiego Stanisław Łodyga, wskazując także na manipulacje, które zdarzały się podczas wcześniejszych głosowań. „Nie rozumiem – pisał w liście adresowanym do Kancelarii Rady Państwa – dlaczego opracowujący propozycję tak tę sprawę skomplikował, udziwnił i denerwuje wyborców. Przecież w takiej sytuacji, jak przedstawiono w projekcie, to wybory przeprowadza Konwent Wyborczy, a następnie głosowanie jest już formalnością bez znaczenia. Chodzi tylko o to, żeby przyszło do urny te 50 proc. uprawnionych. I to głosowanie (VII) [liczba odnosi się do jednego z punktów projektu nowej ordynacji, zgłoszonego przez władze do »konsultacji społecznych« – przyp. M.S.]. Wnioskuję, żeby przy głosowaniu przyjąć wariant I w godz. 6–22. Jesteśmy już przyzwyczajeni, że wybory trwają jeden dzień, będą mniejsze koszty i mniej czasu na kombinacje, które wyczerpują znamiona przestępstwa z art. 189 par. 1 kk. Tak, kombinacje – gdyż jako działacz gminny mam w tym zakresie pewne doświadczenia. Wyborcy zdają sobie sprawę, że akt głosowania nie zmieni stanu rzeczy, i lekceważą ten obowiązek. Szczególnie jaskrawo ujawniło się to przy ostatnich wyborach [chodzi o wybory do rad narodowych z 1984 r. – przyp. M.S.]. Żeby przekroczyć granicę 50 proc. frekwencji, działacze gminy i pracownicy KG stają dosłownie na głowie, a na dodatek ponaglanie z województwa, i stąd rodzi się przestępstwo fałszowania wyborów – głównie fikcyjne zwiększanie liczby głosujących. Nie będę wchodził w szczegóły, jak to było, ale sądzę, że jeśli »stary« sejm uchwali »Ustawę Ordynacja wyborcza do Sejmu PRL« z listą, gdzie będzie po dwóch kandydatów w obrębie każdego mandatu, ciężko nam będzie tu na dole podołać obowiązkom zorganizowania głosowania zgodnie z prawem”[133].

Decydenci zdawali sobie sprawę z tego, jak większość społeczeństwa postrzega wybory. Mieczysław Rakowski w 1976 r. zanotował w swoim dzienniku: „21 marca odbyły się wybory do Sejmu. Przebiegały w atmosferze wyjątkowego braku zainteresowania. Ludzie wiedzą, że jest to rytuał, w którym trzeba uczestniczyć. W gruncie rzeczy wiedzą o tym również rządzący i na ich dobro należy zapisać, że nie kazali aparatowi wysilać się w okresie tzw. kampanii przedwyborczej”[134].

Z różnych kręgów, także z samego partyjnego centrum, wychodziły niejednokrotnie pomysły i propozycje demokratyzacji, które mogłyby zmienić ten stan rzeczy, nigdy nie znalazły one jednak zastosowania w praktyce. W 1957 r. za zamieszczeniem na listach większej liczby kandydatów od wybieranej liczby posłów poszło wezwanie do rezygnacji z wyboru poprzez głosowanie bez skreśleń. Rozważane po kolejnej zmianie ekipy rządzącej koncepcje reform wyborczych po prostu się rozmyły. „Kiedy we wrześniu ubiegłego roku rozmawiałem z Gierkiem – zapisał pod datą 1 II 1972 r. w swoich dziennikach redaktor naczelny „Polityki” – to m.in. poruszył tę kwestię [ordynacji wyborczej – przyp. M.S.], mówiąc, że musimy mieć takie wybory, w których ludzie będą mogli »wybierać między Gierkiem a Rakowskim«. Od tej rozmowy minęło kilka miesięcy i już wszystko się zmieniło. Zachowano starą ordynację; rzekomo nie było czasu na opracowanie nowej. Jest to wierutna bzdura. Kierownictwo partii po prostu cofnęło się przed decyzją, która mogła zmienić sytuację polityczną w kraju. Ordynacja wyborcza zawierająca alternatywę dla obywatela mogłaby doprowadzić do wyeliminowania wielu partyjnych bonzów, którzy prawem kaduka roszczą sobie prawo do rządzenia krajem. Jak widać, kierownictwo partii zaczyna powoli, ale bez zahamowań, wracać do starych praktyk”[135].

Bez echa pozostał list otwarty adresowany do Gierka, podpisany m.in. przez byłego I sekretarza KC PZPR Edwarda Ochaba oraz byłych sekretarzy KC Jerzego Albrechta i Jerzego Morawskiego (przed wyborami w 1957 r. członków sztabu kierującego kampanią wyborczą[136]) z października 1977 r., opublikowany m.in. na łamach niemieckiego pisma „Der Spiegel”. Jego autorzy wśród wielu potrzebnych Polsce reform wymienili zmiany w prawie, które umożliwią obywatelom wolny, demokratyczny wybór sejmu, rad narodowych i zarządów organizacji społecznych[137]. Nowa ordynacja wyborcza z 1985 r. w zderzeniu z rzeczywistością polityczną również nie doprowadziła do demokratyzacji procesu wyborczego – skład polityczny Sejmu PRL IX kadencji w stu procentach odpowiadał wspomnianym założeniom Wydziału Organizacyjnego KC PZPR przygotowanym na długo przed dniem wyborów.

* * *

Wybory, w których uczestniczyli Polacy w latach 1952–1985, w rzeczywistości nie były wyborami. Udający się do urn obywatele jedynie przypieczętowywali formalnie – w celu zachowania pozorów demokratyzmu – decyzje podejmowane wcześniej w strukturach PZPR, gdzie projektowano skład sejmu, zarówno pod względem politycznym, jak i społeczno-zawodowym. Przyszli posłowie byli wyłaniani w drodze wewnątrzpartyjnych ustaleń, w toku których zachodziła ograniczona, skrywana za fasadą powszechnej jedności, rywalizacja między różnego rodzaju grupami interesu. Kandydatów dokładnie weryfikowano, nie było mowy o jakiejkolwiek przypadkowości. Partia, chcąc utrzymać hegemonię w systemie politycznym PRL, musiała zapewnić sobie pełną kontrolę nad składem kluczowego organu władzy państwowej. „Wybrany” w zgodzie z narzuconymi przez nią regułami Sejm PRL pozostawał bezwolnym wykonawcą poleceń płynących z partyjnego centrum decyzyjnego, którego członkowie stanowili rzeczywistą elitę władzy.

Bibliografia

ŹRÓDŁA

Źródła archiwalne

Archiwum Akt Nowych w Warszawie

Komitet Centralny PZPR

Państwowa Komisja Wyborcza w Warszawie

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Szczecinie

Akta operacyjne Służby Bezpieczeństwa

Archiwum Państwowe w Gdańsku

Komitet Wojewódzki PZPR

Archiwum Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej

Kancelaria Rady Państwa

Relacje (źródła wywołane)

Relacja Jacka Piechoty z 5 IV 2012 r.

Relacja Krzysztofa Matlaka z 18 IV 2012 r.

Relacja Stanisława Miśkiewicza z 18 V 2012 r.

Relacja Stanisława Nizio z 26 VII 2012 r.

Relacja Tadeusza Fiszbacha z 25 III 2013 r.

Relacja Wiesława Skrzydły z 17 IX 2013 r.

Relacja Stanisława Cioska z 16 X 2013 r.

Źródła drukowane

Kampania wyborcza i wybory do Sejmu 20 stycznia 1957, wybór, wstęp i oprac. P. Machcewicz, Warszawa 2000.

Sokolewicz W., Konstytucja PRL po zmianach z 1976 r., Warszawa 1978.

Statut Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej zatwierdzony przez II Zjazd partii, „Nowe Drogi” 1954, nr 3.

Statut Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej ze zmianami i uzupełnieniami uchwalonymi przez IX Nadzwyczajny Zjazd PZPR w lipcu 1981 r., Warszawa 1981.

Uchwały Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej od IX do X Zjazdu, Warszawa 1986.

Akty prawne

DzU 1952, nr 33, poz. 232, Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej uchwalona przez Sejm Ustawodawczy w dniu 22 lipca 1952 r.

DzU 1952, nr 35, poz. 246, Ustawa z dnia 1 sierpnia 1952 r. Ordynacja wyborcza do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.

DzU 1956, nr 47, poz. 210, Ustawa z dnia 24 października 1956 r. Ordynacja wyborcza do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.

DzU 1960, nr 13, poz. 94, Ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. Kodeks Karny, Rozdział XXVI: Przestępstwa przeciwko wyborom i referendom, art. 189, par. 1.

DzU 1960, nr 57, poz. 323, Ustawa z dnia 22 grudnia 1960 r. o uzupełnieniu i zmianie niektórych przepisów prawa wyborczego.

DzU 1976, nr 2, poz. 15, Ustawa z dnia 17 stycznia 1976 r. Ordynacja wyborcza do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i rad narodowych.

DzU 1985, nr 26, poz. 112, Ustawa z dnia 29 maja 1985 r. Ordynacja wyborcza do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.

Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 15 października 1985 r. o wynikach wyborów do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej przeprowadzonych dnia 13 października 1985 r., „Monitor Polski” 1985, nr 28, poz. 198.

Pamiętniki, wspomnienia, dzienniki

Kisielewski S., Dzienniki, Warszawa 2001.

Rakowski M.F., Dzienniki polityczne 1972–1975, t. 5, Warszawa 2002.

Rakowski M.F., Dzienniki polityczne 1976–1978, t. 6, Warszawa 2002.

Informatory i słowniki

Słownik filozofii marksistowskiej, Warszawa 1982.

OPRACOWANIA

Bartosik P., Kampanie wyborcze na Ziemi Wałeckiej w latach 1952–1989, Wałcz 2008.

Danilecki T., Formy oporu społecznego związanego z wyborami powszechnymi w Polsce w okresie „małej stabilizacji” – zarys problematyki, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2012, nr 1 (19).

Danilecki T., Wybory z 20 stycznia 1957 r. w województwie białostockim – przygotowania, przebieg, wyniki [w:] „Mała stabilizacja” w województwie białostockim 1956–1970, red. M. Markiewicz, Białystok 2012.

Dobek-Ostrowska B., Elity polityczne [w:] Studia z teorii polityki, t. 2, red. A.W. Jabłoński, L. Sobkowiak, Wrocław 1998.

Drygalski J., Kwaśniewski J., (Nie)realny socjalizm, Warszawa 1992.

Drygalski J., Kwaśniewski J., No-Choice Elections, „Soviet Studies” 1990, nr 2, t. 42.

Dudek A., „Pierwsza władza”. Model nadzoru PZPR nad władzą ustawodawczą, wykonawczą i sądownictwem [w:] Władza w PRL. Ludzie i mechanizmy, red. K. Rokicki, R. Spałek, Warszawa 2011.

Dudek A., PRL bez makijażu, Kraków 2008.

Dudek A., Reglamentowana rewolucja. Rozkład dyktatury komunistycznej w Polsce 1988–1990, Kraków 2009.

Dworaczek K., Opozycja wobec wyborów do Sejmu PRL w 1980 r. [w:] Wybory i referenda w PRL, red. S. Ligarski, M. Siedziako, Szczecin 2014.

Eisler J., Pierwsi sekretarze KC PZPR jako kluczowe ogniwo władzy [w:] PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012.

Eisler J., Siedmiu wspaniałych. Poczet pierwszych sekretarzy KC PZPR, Warszawa 2014.

Friedgut T.H., Political Participation in the USSR, Princeton 1979.

Friedrich C.J., Brzezinski Z.K., Totalitarian Dictatorship and Autocracy, New York–Washington–London 1966.

Friszke A., Czas KOR-u. Jacek Kuroń a geneza Solidarności, Kraków 2011.

Historia sejmu polskiego, red. A. Ajnenkiel, t. 3: J. Zakrzewska, T. Mołdawa, Polska Ludowa, Warszawa 1989.

Jarosz Z., System wyborczy PRL, Warszawa 1969.

Kallas M., Lityński A., Historia ustroju i prawa Polski Ludowej, Warszawa 2003.

Kraczkowski R., Sejm w okresie PRL [w:] Dzieje sejmu polskiego, red. J. Bardach, Warszawa 2011.

Ligarski S., Kampania wyborcza do Sejmu PRL w latach 1972, 1976, 1980 na przykładzie prasy dolnośląskiej, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2007, nr 1 (11).

Ligarski S., Społeczeństwo polskie wobec wyborów do sejmu w 1976 i 1980 roku [w:] Opozycja demokratyczna w PRL w latach 1976–1981, red. W. Polak, J. Kufel, P. Ruchlewski, Gdańsk 2012.

Ligarski S., „Wybory” do Sejmu PRL w latach 1972, 1976, 1980 w prasie dolnośląskiej [w:] Obraz wyborów w prasie XIX i XX wieku na Pomorzu, Śląsku i w Wielkopolsce, red. A. Chlebowska, J. Nowosielska-Sobel, Szczecin 2007.

Linz J.J., Non-Competitive Elections in Europe [w:] Elections without Choice, red. G. Hermet, R. Rose, A. Rouquié, London–Basingstoke 1978.

Lundell K., Determinants of Candidate Selection. The Degree of Centralization in Comparative Perspective, „Party Politics” 2004, nr 1, t. 10.

Olejniczak J., Wybory do Sejmu i rad narodowych w województwie bydgoskim w okresie tzw. małej stabilizacji (1956–1970), Toruń 2010.

Paczkowski A., Od sfałszowanego zwycięstwa do prawdziwej klęski. Szkice do portretu PRL, Kraków 1999.

Paczkowski A., Pułapki „Dzienników” Rakowskiego, „Polityka” 2013, nr 15.

Pawłowska A., Władza, elity, biurokracja. Studium z socjologii polityki, Lublin 1998.

Pelczynski Z., Poland [w:] Elections Abroad, red. D.E. Butler, London 1959.

Przeperski M., PRON – nowy pas transmisyjny. Przyczynek do próby nacjonalistycznej próby legitymizacji ustroju w początku lat 80., „Studia Migracyjne – Przegląd Polonijny” 2010, z. 1.

Raciborski J., Wiatr J.J., Wybory w PRL. Doświadczenia i wnioski, Warszawa 1987.

Raina P., Elections in Poland [w:] Elections in Socialist States, red. R.K. Furtak, New York 1990.

Rochatka T., Aparat bezpieczeństwa w Wielkopolsce a wybory do sejmu w 1952 roku, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2011, nr 2 (18).

Sakwa G., Crouch M., Sejm Elections in Communist Poland: An Overview and a Reappraisal, „British Journal of Political Science” 1978, t. 8, cz. 4.

Siedziako M., Wybory w PRL. Udawana demokracja, „pamięć.pl.” 2014, nr 6.

Skórzyński J., Siła bezsilnych. Historia Komitetu Obrony Robotników, Warszawa 2012.

Skrzydło W., System wyborczy do Sejmu [w:] Sejm Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Studium prawno-polityczne, red. A. Burda, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1975.

Skrzydło W., System wyborczy PRL [w:] Ustrój polityczny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, red. T. Fuks, A. Łopatka, Warszawa 1986.

Sokół W., Legitymizacja systemów politycznych, Lublin 1997.

Stokłosa R., Wybory do Sejmu PRL w latach 1957–1969 w świetle wrocławskiej prasy [w:] Obraz wyborów w prasie XIX i XX wieku na Pomorzu, Śląsku i w Wielkopolsce, red. A. Chlebowska, J. Nowosielska-Sobel, Szczecin 2007.

Świda-Ziemba H., Człowiek wewnętrznie zniewolony. Problemy psychosocjologiczne minionej formacji, Warszawa 1998.

Świda-Ziemba H., Młodzież PRL. Portrety pokoleń w kontekście historii, Kraków 2010.

Tyszkiewicz J., Propaganda wyborów do Sejmu PRL w 1952 roku na łamach prasy wrocławskiej [w:] Obraz wyborów w prasie XIX i XX wieku na Pomorzu, Śląsku i w Wielkopolsce, red. A. Chlebowska, J. Nowosielska-Sobel, Szczecin 2007.

„Unzufriedenheit und Nervosität”. Ehemalige polnishe Spitzenfunktionäre fordern Demokratie und Mitbestimmung, „Der Spiegel” 1978, nr 3.

Waligóra G., Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela 1977–1981, Warszawa 2006.

Wiatr J.J., Niektóre zagadnienia opinii publicznej w świetle wyborów 1957 i 1958 roku, Warszawa 1959.

Wojsław J., Kampania propagandowa towarzysząca wyborom do Sejmu z 26 października 1952 roku, „Polska 1944/45–1989. Studia i materiały”, t. 9, Warszawa 2010.

Wolsza T., Zaćmiński A., Ludzie listy piszą... Referendum i wybory do Sejmu w korespondencji Polaków (1946–1952), Bydgoszcz 2013.

Wrona J., Zależni czy suwerenni? Stronnictwo Demokratyczne w województwie lubelskim 1944–1975, Lublin 1998.

Wybory i referenda w PRL, red. S. Ligarski, M. Siedziako, Szczecin 2014.

Zaćmiński A., Duchowieństwo Kościoła katolickiego w województwie bydgoskim wobec „wyborów” do Sejmu PRL z 26 X 1952 roku, „Zapiski Historyczne” 2009, t. 74, z. 3.

Zaremba M., Tłumnie przy urnie, „Polityka” 2007, nr 43.

MATERIAŁY INTERNETOWE

Archiwum danych o posłach, http://orka.sejm.gov.pl/ArchAll2.nsf, dostęp 6 XI 2013 r.

The Party chooses, the society votes. How the Polish People’s Republic parliament was appointed (1952–1985)

In order to secure an undivided supremacy in Poland, the Polish United Workers’ Party could not agree for the voters to independently decide on the composition of the supreme, at least nominally, body of the public authorities, which the parliament (Sejm) of the Polish People’s Republic was. On the other hand, the communists could not repudiate the organisation of regular voting. The political system in Poland, imposed and sustained by them with the support of the Soviet Union, was supposed to be, in accordance with the proclaimed ideology, “the realisation of the democratic ideals in socialism”. “The socialist democracy” was to be based on the “rule of the people”, to realise “the connection of the democratic form with the democratic content”. Even though the election laws existing in the PPR gave the impression of being democratic, the informal electoral practises imposed by the communists had a crucial meaning. Voters going to the ballot boxes did not make any decision, for they only officially affixed seal, in accordance with maintaining the pretence of democracy, on decisions previously made within the structures of the PUWP where the composition of the parliament was planned in terms of both politics as well as socio-professional respect. The future members of parliament were appointed by way of arrangements within the Party, in the course of which a limited rivalry, concealed behind a facade of universal unity, occurred between the different kinds of interest groups. The candidates were closely checked, there was no question of any contingency. The parliament of the PPR, selected in accordance with the rules imposed by the Party, was not an actual decision-making centre, but one of the facades of the communist system of government.

Sylwia Szyc

Instytut Historii UMCS

Polscy ambasadorowie w Koreańskiej Republice Ludowo-Demokratycznej w latach 1950–1963

Po kapitulacji Japonii w 1945 r. Półwysep Koreański został podzielony wzdłuż 38. równoleżnika na strefy wpływów ZSRR i USA. We wrześniu 1948 r. na północy półwyspu, w strefie radzieckiej, proklamowano Koreańską Republikę Ludowo-Demokratyczną pod przewodnictwem Kim Ir Sena[1].

Ze względu na przynależność do tego samego bloku ideologiczno-politycznego stosunki polsko-północnokoreańskie należy uznać za bliskie. Polska jako trzeci kraj na świecie – po Związku Radzieckim oraz Chińskiej Republice Ludowej – uznała istnienie KRLD na arenie międzynarodowej, czego wyrazem było podpisanie 15 października 1948 r. porozumienia w sprawie wymiany przedstawicieli dyplomatycznych w randze ambasadorów; odbyła się ona na początku czerwca 1950 r.[2]

Niniejszy artykuł jest szkicem do portretu polskich ambasadorów w Korei Północnej w latach 1950–1963. Zakres chronologiczny został wybrany nieprzypadkowo. Analizując historię polsko-północnokoreańskich stosunków dyplomatycznych, można wyodrębnić okresy ich wyraźnej intensyfikacji oraz osłabienia. Pod koniec lat pięćdziesiątych doszło do wyraźnego ochłodzenia na linii Polska–Korea Północna, do czego przyczynił się głównie konflikt radziecko-chiński, w którym Polska poparła stanowisko Moskwy, a KRLD, mimo iż oficjalnie była neutralna, sprzyjała politycznie Chinom[3]. Ponadto władze północnokoreańskie negatywnie odnosiły się do destalinizacji w Polsce oraz krytykowały reakcję polskich władz na wydarzenia z października 1956 r.[4] Stosunki między PRL a KRLD uważane były jednak za dobre, choć miały charakter głównie oficjalny[5]. Rok 1963, kiedy odwołano z funkcji ambasadora Józefa Dryglasa, można więc uznać za koniec pierwszego etapu współpracy polityczno-gospodarczej między obydwoma państwami.

Ze względu na ograniczenia objętościowe tekstu autorka skupi się na omówieniu zagadnień związanych przede wszystkim z pochodzeniem społecznym, zdobytym wykształceniem, okolicznościami, w jakich przyszli ambasadorowie związali się z komunizmem, a także przebiegiem ich kariery zawodowej przed objęciem stanowiska szefa misji dyplomatycznej w KRLD. Zasadnicze pytania dotyczą również tego, w jaki sposób znaleźli się w Korei Północnej oraz dlaczego zostali odwołani z urzędu. Czy z punktu widzenia kariery politycznej objęcie stanowiska ambasadorskiego w KRLD należy uznać za awans, czy może za degradację? Odpowiedzi na te pytania pozwolą stworzyć szkic portretu zbiorowego pierwszych ambasadorów PRL w Korei Północnej, z zestawieniem podobieństw oraz różnic w rozwoju kariery zawodowej, której zwieńczeniem była służba dyplomatyczna w randze ambasadora.

W latach 1950–1963 szefami polskiej misji dyplomatycznej w Phenianie byli:

1. Juliusz Burgin (1950–1952),

2. Stanisław Kiryluk (1952–1954),

3. Jerzy Siedlecki (1954–1959),

4. Józef Dryglas (1959–1963).

Decyzja o mianowaniu na najważniejsze stanowiska partyjne i państwowe w kraju, w tym również na stanowisko ambasadora, leżała w gestii Biura Politycznego KC PZPR. Formalnie urząd ten cieszył się wysokim prestiżem politycznym, w praktyce miał jednak mniejsze znaczenie niż fotel ministerialny. Istotna była również ranga danej placówki w polityce zagranicznej PRL.

Antoni Dudek wyodrębnił trzy generacje elit komunistycznych w Polsce[6]. Trzech pierwszych spośród wymienionych ambasadorów niewątpliwie można zaliczyć do pierwszej z nich: działaczy, którzy związali się z komunizmem jeszcze w okresie międzywojennym – należeli do Komunistycznej Partii Polski lub Komunistycznego Związku Młodzieży Polski. Wyjątkiem jest Józef Dryglas, który ze względu na wiek nie uczestniczył w przedwojennym ruchu komunistycznym; jedyną organizacją, w której działalność zaangażował się w latach 1938–1939, był ZMP „Jedność”.

Średni wiek ambasadora PRL w KRLD w chwili mianowania to 43 lata (Burgin – 44, Kiryluk – 41, Siedlecki – 47, Dryglas – 42). Byli to więc ludzie doświadczeni życiowo, lecz jeszcze stosunkowo młodzi.

W odróżnieniu od swoich następców, Burgin i Kiryluk dorastali w rodzinach silnie związanych z komunizmem. Oprócz Siedleckiego, który był synem zarządcy cukrowni (ze względu na pochodzenie „obszarnicze” w 1936 r. został wykluczony z Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy), wszyscy wymienieni ambasadorowie w KRLD wywodzili się z rodzin robotniczych.

Juliusz Burgin oraz Jerzy Siedlecki byli kilkukrotnie skazani na wyroki pozbawienia wolności za działalność w ruchu komunistycznym, a pobyt w więzieniu miał istotne znaczenie dla umocnienia ich pozycji w partii.

Wszyscy czterej ambasadorowie, o których mowa, mieli za sobą kilka lat pracy na kierowniczym stanowisku. Z wyjątkiem Józefa Dryglasa, żaden natomiast nie miał znacznego doświadczenia w pracy dyplomatycznej. Dryglas zaś, w przeciwieństwie do swoich poprzedników w Korei Północnej, nie sprawował żadnych funkcji partyjnych ani w PPR, ani w PZPR.

* * *

Pierwszym ambasadorem w Korei Północnej mianowano we wrześniu 1950 r. Juliusza Burgina. Jego kandydatura na to stanowisko była nieprzypadkowa. Od marca 1950 r. był on również pierwszym w historii ambasadorem PRL w Chińskiej Republice Ludowej (pełnił obie funkcje jednocześnie). Po wybuchu wojny koreańskiej oraz w sytuacji zaangażowania strony chińskiej w działania wojenne[7] wybór Burgina na stanowisko ambasadora w KRLD wydawał się całkiem logiczny – jego doświadczenie z Chin było niezwykle cenne, a placówkę w Korei Północnej dopiero tworzono. Jako szef placówek dyplomatycznych w obydwu krajach zaangażowanych w konflikt na Półwyspie Koreańskim miał bezpośredni dostęp do najważniejszych informacji, zarówno z frontu, jak i od najwyższych władz chińskich i północnokoreańskich.

Poznanie historii stosunków polsko-północnokoreańskich pozwala na zbadanie roli obustronnej współpracy w polskiej polityce zagranicznej, jak również określenie rangi polskiej placówki w Phenianie. Należy zatem odpowiedzieć na pytanie, czy stronie polskiej zależało na pogłębianiu relacji z Koreą Północną – nie tylko dyplomatycznych, lecz także gospodarczych. Czy w związku z tym objęcie stanowiska ambasadora PRL w Phenianie było polityczną nobilitacją czy degradacją?

Wydaje się, że nawiązanie stosunków dyplomatycznych stanowiło przede wszystkim wyraz przynależności do tego samego bloku ideologicznego i wsparcia na arenie międzynarodowej państwa należącego do tzw. grupy krajów demokracji ludowej. Z perspektywy konfliktu między południem a północą półwyspu, a także rywalizacji między ZSRR i USA w Azji legitymizacja państwowości KRLD miała stanowić potwierdzenie wpływów komunizmu w tej części kontynentu. Patrząc jednak z perspektywy interesów Polski, pogłębianie współpracy z Koreą Północną w dłuższej perspektywie czasowej nie było zbyt opłacalne. Potwierdzenie tej tezy daje chociażby prześledzenie wysokości pomocy materialnej ze strony polskiej dla władz w Phenianie w latach 1948–1989, a także wywiązywanie się strony północnokoreańskiej z podpisanych umów handlowych[8]. Na tej postawie można przyjąć, iż stanowisko ambasadora PRL w KRLD nie oznaczało szczególnego awansu w karierze politycznej. Wyjątkiem był Burgin, którego misja przypadła na okres wojny koreańskiej (1950–1953).

W jakich zatem okolicznościach wymienieni ambasadorowie rozpoczęli pracę w służbie zagranicznej?

Pierwszy ambasador w Phenianie, Juliusz Burgin, urodził się 17 marca 1906 r. w Otwocku pod Warszawą, w rodzinie robotniczej pochodzenia żydowskiego. Jego ojciec był malarzem szyldów. Ze względu na trudną sytuację rodzinną Burgin od 13. roku życia musiał łączyć edukację z pracą zawodową. W 1925 r. ukończył eksternistycznie gimnazjum i rozpoczął studia w Wolnej Wszechnicy Polskiej. W tym samym roku wstąpił do Związku Młodzieży Komunistycznej w Polsce. Z powodu działalności politycznej 26 kwietnia 1926 r. został aresztowany i osadzony na 8 miesięcy na Pawiaku, przez co nie udało mu się ukończyć studiów.

Burgin, zgodnie z tradycją rodzinną, związał się z ruchem robotniczym[9]. Jako kilkunastoletni chłopak uczestniczył w wiecach i demonstracjach, pomagał też starszemu bratu Bernardowi w pracy partyjnej. W 1927 r. Juliusz Burgin wstąpił do KPP. Pracując w Wydziale Propagandy i Agitacji Komitetu Warszawskiego Związku Młodzieży Komunistycznej w Polsce[10], zdobył pierwsze doświadczenie w zawodzie dziennikarza. Wykorzystywał je później m.in. w redakcji „Sztandaru Wolności” i dwutygodnika „Oblicze Dnia”. W 1928 r. został ponownie aresztowany pod zarzutem działalności wywrotowej i skazany na 4 lata pozbawienia wolności. Więzienie opuścił jeszcze w tym samym roku, na mocy decyzji Sądu Administracyjnego w Warszawie.

Po wyjściu na wolność udał się do Krakowa, gdzie podjął współpracę z PPS-Lewicą, jako sekretarz Centralnego Wydziału Młodzieży. Niecały miesiąc później po raz trzeci aresztowano Burgina za działalność komunistyczną, ale wkrótce, po rozpoczętej na znak protestu ośmiodniowej głodówce, w lutym 1929 r., zwolniono go z więzienia. Po powrocie kontynuował pracę z PPS-Lewicą, aktywnie zwalczając opozycję dążącą do zerwania współpracy z KPP. W owym czasie pełnił również funkcję sekretarza Komitetu Obwodowego PPS-Lewica w Dąbrowie Górniczej.

2 czerwca 1929 r. Burgin został po raz kolejny aresztowany i skazany na 4 lata więzienia. Na wolność wyszedł 2 października 1933 r. Miesiąc później znalazł się w składzie Sekretariatu KC KZMP. Od lutego 1934 r. był sekretarzem KC, po czym w sierpniu wrócił do pracy w Sekretariacie.

Decyzją KC KPP miał być delegatem na VI Kongres Komunistycznej Międzynarodówki Młodzieży. W związku z przygotowaniami do niego został wysłany na inspekcję obwodu węglowego. Plany te pokrzyżowało jednak osadzenie Burgina w areszcie w Katowicach 5 sierpnia 1935 r. Zdaniem Burgina jego aresztowanie było prowokacją przygotowaną przez Romana Zambrowskiego, mającą na celu niedopuszczenie go do udziału w kongresie[11]. Po trzech miesiącach spędzonych w więzieniu wyszedł na wolność.

Kierownictwo KPP powierzyło mu misję przebudowania struktur Międzynarodowej Organizacji Pomocy Rewolucjonistom i stworzenia z niej organizacji o charakterze masowym. Podczas tej pracy nawiązał bliskie kontakty m.in. z Zofią Nałkowską, Wandą Wasilewską, Małgorzatą Fornalską, Andrzejem Strugiem i Władysławem Spasowskim, z którymi współtworzył wydawany w Warszawie dwutygodnik „Oblicze Dnia”[12]. W lipcu 1936 r. Burgin został sekretarzem Komitetu Okręgowego KPP w Łodzi, a we wrześniu sekretarzem Komitetu Okręgowego KPP w Krakowie. Ponownie aresztowano go 15 listopada 1936 r.; na wolność wyszedł we wrześniu 1939 r.

Po kapitulacji wrześniowej Burgin przybył do Brześcia, gdzie kierował pralnią tamtejszego garnizonu. W 1940 r. rozpoczął w Mińsku pracę w redakcji „Sztandaru Wolności” jako kierownik działu ekonomicznego. Po ataku III Rzeszy na Związek Radziecki na własną prośbę został zmobilizowany do Armii Czerwonej. 20 września 1941 r. rozpoczął pracę w aparacie Komitetu Wykonawczego Kominternu (IKKI). Na początku 1942 r. Burgina oskarżono o kradzież rzeczy osobistych jednego z członków Komitetu, za co został odwołany z pracy w aparacie IKKI[13].

Decyzją władz Armii Czerwonej 17 lipca 1943 r. wstąpił do 1 Dywizji im. Tadeusza Kościuszki, gdzie był wykładowcą oraz starszym instruktorem Wydziału Oświatowego, a następnie pełnił funkcję dowódcy 7 pp[14]. Od listopada 1944 r. pełnił funkcję szefa Wydziału Politycznego w I Korpusie Pancernym 2 Armii WP. Służbę w Wojsku Polskim zakończył w stopniu pułkownika. W owym czasie jego żona Maria pracowała w Moskwie jako szef kancelarii Zarządu Głównego Związku Patriotów Polskich. Była również członkiem KPP[15].

Po powrocie do kraju, ze względu na pracę Burgina w Wojsku Polskim, Centralna Komisja Kontroli Partyjnej pozytywnie rozpatrzyła jego wniosek o wstąpienie do PPR[16]. 21 czerwca 1945 r. objął stanowisko naczelnika wydziału w Ministerstwie Bezpieczeństwa Publicznego. W latach 1947–1948 był redaktorem naczelnym „Głosu Ludu”, po czym wrócił do MBP na stanowisko dyrektora Gabinetu Ministra Bezpieczeństwa Publicznego (1948–1949), a później szefa I Inspektoratu Ministerstwa Obrony Narodowej (1949–1950). W 1949 r., jako szef gabinetu wiceministra obrony narodowej Edwarda Ochaba, Burgin miał bardzo duże wpływy[17] i opinię człowieka, który cieszy się autorytetem i posłuchem wśród osób z nim współpracujących.

W lutym 1950 r. Burgin został mianowany pierwszym ambasadorem PRL w Chińskiej Republice Ludowej[18], a we wrześniu tego samego roku – ambasadorem w Koreańskiej Republice Ludowo-Demokratycznej. Funkcje te pełnił do lipca 1951 r., kiedy został przeniesiony na stanowisko wiceministra w Ministerstwie Transportu Drogowego i Lotniczego, które zajmował do 21 lutego 1957 r.

W 1959 r. został prezesem Spółdzielni Wydawniczej „Książka i Wiedza”, co należy uznać za odsunięcie na boczny tor. Stanowisko to zajmował do 1963 r., a przyczyną odwołania miała być nieodpowiednia organizacja pracy, a także brak kontroli nad wydatkami spółdzielni[19]. Po odejściu został redaktorem naczelnym tygodnika „Nowe Czasy”. W 1971 r. przeszedł na emeryturę. Zmarł w Warszawie 9 lutego 1973 r.

Następcą Burgina na stanowisku ambasadora w KRLD został Stanisław Kiryluk. Urodził się 18 stycznia 1911 r. w Ostrówku (powiat Radzyń Podlaski), w rodzinie chłopskiej o tradycjach komunistycznych[20]. Wychowanie w duchu komunizmu oraz doświadczenia rodzinne sprawiły, iż jako trzynastolatek znalazł się w organizacji dziecięcej „Pionier”, kierowanej przez KZMP, do którego wstąpił w 1926 r. Był m.in. członkiem Komitetu Dzielnicowego w Radzyniu Podlaskim, Komitetu Okręgowego w Siedlcach, a później Komitetu Dzielnicowego KZMP Warszawa-Muranów. Kultywując tradycję rodzinną, w 1932 r. wstąpił do KPP, w której działał do roku 1938.

Do 1939 r. Kiryluk podejmował się wielu prac zarobkowych. Był m.in. cieślą, robotnikiem drogowym oraz budowlanym. We wrześniu 1939 r. wraz z Armią Czerwoną wycofał się za Bug. W 1940 r. znalazł się we Lwowie, gdzie został skierowany do szkoły oficerskiej. Kursy wywiadowczo-dywersyjne w oddziałach specjalnych NKWD ukończył 14 marca 1943 r. w stopniu porucznika. Już dzień później został zrzucony na spadochronie w okolicach Białej Podlaskiej w celach „dywersyjno-wywiadowczych”[21].

W latach 1944–1945 Stanisław Kiryluk pełnił funkcję sekretarza Warszawskiego Komitetu Wojewódzkiego PPR oraz pełnomocnika ds. reformy rolnej. 20 lutego 1945 r. rozpoczął pracę jako I sekretarz KW PPR w Bydgoszczy. Odwołano go ze stanowiska 6 kwietnia, a główną przyczyną tej decyzji był konflikt z pełnomocnikiem Rządu Tymczasowego przy dowództwie II Frontu Białoruskiego Antonim Alsterem (zdaniem Kiryluka Alster przekraczał swoje kompetencje, zajmując się sprawami organizacyjnymi PPR na Pomorzu). W konsekwencji Kiryluk został odwołany z funkcji, a jego miejsce zajął Alster, za którym wstawił się jego znajomy z aparatu politycznego 1 Armii WP, a wówczas kierownik Wydziału Organizacyjnego KC PPR, Roman Zambrowski[22].

Stanisław Kiryluk, podobnie jak jego poprzednik, przez dwa lata łączył stanowiska ambasadorskie w Chinach (1952–1959) oraz KRLD (1952–1954). Po powrocie do kraju na początku grudnia 1959 r. objął stanowisko zastępcy dyrektora Polskiego Instytutu Stosunków Międzynarodowych[23]. W 1963 r. ponownie został mianowany ambasadorem, tym razem w Cesarstwie Iranu, skąd odwołano go w 1969 r. Również żona Kiryluka, Izolda Kowalska-Kiryluk, była związana z ruchem komunistycznym i zajmowała liczne i wysokie stanowiska w strukturze partyjnej[24]. Wraz z mężem wyjeżdżała na placówki dyplomatyczne w Korei Północnej oraz Iranie.

W 1954 r. doszło do kolejnej roszady na stanowisku ambasadora w Phenianie. Następcą Kiryluka został Jerzy Siedlecki.

Urodził się on 29 lipca 1907 r. we wsi Piatyhory na Kijowszczyźnie. Jego ojciec był administratorem majątku cukrowni. Ze względu na sytuację finansową rodziny Siedlecki już jako nastolatek podjął pracę dorywczą jako ślusarz oraz szewc[25]. W 1921 r. przeniósł się wraz z rodzicami do Lwowa.

W odróżnieniu od Burgina i Kiryluka Siedlecki zdobył staranne wykształcenie. Od 1923 r. pracował jako korepetytor, w 1924 r. ukończył szkołę średnią, a rok później zapisał się na studia chemiczne na Politechnice Lwowskiej. W 1930 r., jeszcze jako student, został asystentem na wydziale chemicznym. W okresie studiów pracował również przez kilka miesięcy jako urzędnik w lwowskiej kasie chorych.

Rok 1930 był przełomowy w życiu Siedleckiego – rozpoczął on pracę na uczelni i związał się z ruchem komunistycznym, zostając redaktorem „Naszej Prawdy”, jednego z organów prasowych KPZU[26]. W tym samym roku po raz pierwszy aresztowano go za działalność komunistyczną i skazano na karę więzienia, czego skutkiem były utrata posady asystenta i konieczność opuszczenia uczelni. Po wyjściu na wolność przez kilka miesięcy nie miał stałego źródła dochodu[27]. Od czerwca 1931 r. pracował jako robotnik budowlany.

Jerzego Siedleckiego również należy więc zaliczyć do osób mających związki z komunizmem jeszcze w okresie międzywojennym. Podobnie jak jego poprzednicy należał do KZMP, którego członkiem był od kwietnia 1930 r.[28] W czasie studiów wstąpił także do Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej. W październiku 1931 r. został sekretarzem Okręgowego Komitetu KPZU we Lwowie. Na początku 1932 r. przeniesiono go na stanowisko zastępcy sekretarza OK KPZU w Stryju. W lutym tego roku ponownie został aresztowany za działalność komunistyczną i wyrokiem sądu skazany na cztery lata więzienia, ale na wolność wyszedł już w listopadzie 1933 r.

Wiosną 1934 r. został członkiem redakcji pisma Centralnego Komitetu KPZU i funkcję tę pełnił do 1936 r., kiedy wykluczono go z partii za „obszarnicze pochodzenie”. Pomimo to w dalszym ciągu współpracował z KPZU jako bezpartyjny[29].

We wrześniu 1939 r. Siedlecki jako ochotnik brał udział w kampanii wrześniowej. Po jej zakończeniu, jeszcze w 1939 r., ponownie podjął naukę na Politechnice Lwowskiej. Po ataku hitlerowskich Niemiec na Związek Radziecki wstąpił do Armii Czerwonej. W sierpniu 1942 r., podobnie jak Kiryluka, skierowano go na kursy wywiadowczo-dywersyjne w oddziałach specjalnych NKWD, nie został jednak zrzucony na terytorium Polski.

W maju 1943 r. wstąpił do 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki, w której pełnił funkcję m.in. kierownika Oddziału Personalnego w Wydziale Politycznym. Od marca do czerwca 1944 r. zajmował stanowisko kierownika sekcji organizacyjno-mobilizacyjnej Wydziału Wojskowego ZPP w Moskwie. W tym samym roku Siedlecki wstąpił do PPR.

W sierpniu 1944 r. został skierowany do Resortu Bezpieczeństwa Publicznego PKWN, w którym współpracował z Wydziałem Śledczym. W lipcu następnego roku został kierownikiem Biura Informacji Departamentu I MBP. Od stycznia 1946 r. pełnił obowiązki zastępcy kierownika Wydziału ds. Funkcjonariuszy, a w czerwcu został p.o. kierownikiem tego wydziału. W listopadzie 1949 r. po raz kolejny awansował, obejmując stanowisko naczelnika tejże jednostki.

Siedlecki bez wątpienia wywarł duży wpływ na pracę podległego mu pionu MBP. Franciszek Szlachcic tak wspomina postać i pozycję w resorcie przyszłego ambasadora w Korei Północnej: „W samym Ministerstwie Bezpieczeństwa charakterem i odwagą sprzeciwiania się ministrowi [Radkiewiczowi], a nawet Bierutowi, wyróżniali się płk Mikołaj Orechwa i płk Jerzy Siedlecki. Obaj odsiedzieli swoje w latach trzydziestych i jak wielu przedstawicieli lewicy, zahaczyli o Berezę i Łubiankę. O Jerzym Siedleckim krążyły legendy – miał obszarnicze, to znaczy obce klasowo pochodzenie. Studiował we Lwowie i był wyróżniającym się studentem politechniki. Wstąpił do tajnej Komunistycznej Partii Polski. Aresztowano go i poddano śledztwu. Przy podpisywaniu protokołu domagał się, aby wpisano zdanie: »mam zaszczyt być komunistą«, ale na to śledczy nie chciał się zgodzić. Bito go i zmuszano do rezygnacji z tego zdania. Wreszcie śledczy ustąpił”[30].

Kolejny przełom w życiu Siedleckiego nastąpił w roku 1953. 27 lipca w Panmundżom podpisano zawieszenie broni w wojnie koreańskiej. Do postanowień rozejmowych należało m.in. utworzenie Komisji Nadzorczej Państw Neutralnych[31], której najważniejszym celem było nadzorowanie wykonywania tych postanowień. W sierpniu 1953 r. Siedlecki został oddelegowany do prac w Koreańskiej Republice Ludowo-Demokratycznej. W 1954 r. połączył pracę w komisji z funkcją ambasadora PRL w Korei Północnej, zastępując na tym stanowisku Stanisława Kiryluka. Ambasadorem był do 1959 r., kiedy to na własną prośbę został zwolniony ze służby dyplomatycznej[32]. Po powrocie do kraju został dyrektorem Departamentu I Ministerstwa Spraw Zagranicznych, a w 1963 r. ambasadorem w Demokratycznej Republice Wietnamu. Do kraju wrócił w 1967 r.

W 1959 r. Jerzego Siedleckiego na stanowisku ambasadora w KRLD zastąpił Józef Dryglas.

Dryglas urodził się 8 września 1917 r. w Kriesow na terenie Niemiec w rodzinie robotniczej, w przeciwieństwie jednak do rodzin Burgina czy Kiryluka – niezaangażowanej w działalność komunistyczną.

W 1919 r. rodzice Dryglasa wrócili do Polski i osiedlili się w okolicach Bydgoszczy[33]. Po ukończeniu szkoły podstawowej Józef Dryglas kontynuował naukę w szkole zawodowej. Ze względów finansowych był zmuszony do podjęcia pracy zarobkowej. Po skończeniu szkoły w 1936 r. odbył dwuletnią ochotniczą służbę wojskową, którą zakończył w stopniu starszego szeregowego. W odróżnieniu od swoich poprzedników Dryglas nie uczestniczył w przedwojennym ruchu komunistycznym. Jedyną organizacją, w której działalność się zaangażował, był ZMP „Jedność”, w którym działał w latach 1938–1939.

W sierpniu 1939 r. Dryglas został zmobilizowany do 61 pp w Bydgoszczy i wziął udział w kampanii wrześniowej. Po kapitulacji powrócił w rodzinne strony. W czasie wojny pracował jako malarz pokojowy. Jak sam wspominał, podczas pracy spotykał się z byłymi działaczami KPP, z którymi próbował w miarę możliwości propagować hasła komunistyczne. W 1944 r. został wywieziony do obozu pracy w Hochwalde Nord (obecnie Wysoka koło Międzyrzecza w województwie lubuskim).

W maju 1945 r. wrócił do Bydgoszczy i wstąpił do PPR. Dwa miesiące później Komitet Wojewódzki PPR w Bydgoszczy skierował go do Centralnej Szkoły PPR w Łodzi. Po zakończeniu kursu w listopadzie został zatrudniony na stanowisku asystenta. W ankiecie personalnej z pracy w Centralnej Szkole PPR scharakteryzowano go jako człowieka o „niezbyt lotnym umyśle, którego cechuje pedantyczna sumienność”[34]. W 1948 r. rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie Łódzkim, które ukończył w 1952 r. W latach 1954–1957[35] Dryglas był posłem na placówce dyplomatycznej w Kopenhadze. Po powrocie do kraju otrzymał stanowisko wicedyrektora departamentu w MSZ.

Z uwagi na doświadczenie w pracy dyplomatycznej 30 września 1959 r. został mianowany ambasadorem w KRLD. Po powrocie z placówki, w latach 1963–1968, pełnił funkcję wicedyrektora Departamentu II MSZ, zajmującego się państwami azjatyckimi należącymi do tzw. krajów demokracji ludowej. W 1968 r. Dryglas, decyzją Biura Politycznego PZPR, ponownie został mianowany ambasadorem w KRLD.

* * *

Gdy pod koniec grudnia 1950 r. Burgin przyjechał do Korei Północnej, był zaskoczony trudnymi warunkami panującymi w tym kraju. W owym czasie siedziby zagranicznych placówek dyplomatycznych[36] mieściły się w kotlinie górskiej, w miejscowości Manpe, na samym pograniczu chińsko-koreańskim. Ze względu na strategiczne położenie teren ten był często bombardowany, a w okolicy panowały warunki frontowe. W raporcie do polskiego MSZ Burgin zwracał uwagę na problemy mieszkaniowe oraz niewystarczającą liczbę personelu. Polska ambasada zajmowała połowę tradycyjnego domku japońskiego, który nie był dostosowany do górskiego klimatu północno-wschodnich rubieży Korei Północnej[37].

W związku z podpisaniem zawieszenia broni w Panmundżom w 1953 r., rozpoczęto rozbudowę placówek dyplomatycznych[38]. Pomimo znacznej poprawy warunków mieszkaniowych późniejsi ambasadorowie wielokrotnie zgłaszali polskiemu MSZ uwagi dotyczące głównie zakwaterowania, niewystarczającej ilości produktów spożywczych do dyspozycji ambasady, a także nieodpowiedniego wyposażenia placówki w sprzęt biurowy oraz środki transportu. Problemem okazał się również personel ambasady, często bez doświadczenia w pracy dyplomatycznej.

W raportach politycznych przesyłanych w latach pięćdziesiątych do MSZ można zauważyć napięcie między polską ambasadą a Komisją Nadzorczą Państw Neutralnych. Płaszczyzną konfliktu był przede wszystkim zakres kompetencji w reprezentowaniu strony polskiej przed władzami w Phenianie oraz to, że polskie władze dbały o wyposażenie instytucji, np. w materiały propagandowe, ale kosztami obciążały placówkę dyplomatyczną.

Współpraca ambasadorów z polskim personelem placówki w latach pięćdziesiątych układała się dość dobrze. Podczas kadencji Siedleckiego doszło do konfliktu, w którym ambasador padł ofiarą pomówień rozpowszechnianych przez przybyłe na placówkę w październiku 1954 r. małżeństwo Borkowskich. Maria Dobrowolska (zatrudniona w charakterze tłumacza z języka rosyjskiego), żona Adama Borkowskiego (pracownika administracyjno-gospodarczego), powołując się w rozmowach z polskimi pracownikami placówki na swoje znajomości wśród wysoko postawionych członków PZPR, rozpowszechniała plotki, jakoby Siedlecki podczas II wojny światowej przebywał w radzieckim więzieniu i z tego też powodu miał bardzo zły stosunek do radzieckich komunistów[39]. Miała również opowiadać, że jego brat, komendant milicji we Wrocławiu, został zdegradowany i usunięty ze służby za nadużycia. Informację tę rzekomo potwierdził jej mąż, który oświadczył, iż był zastępcą brata Siedleckiego podczas pracy w milicji[40].

Podczas przesłuchań Borkowski wszystkiego się wyparł[41]. W oświadczeniu przesłanym po powrocie do kraju do Komitetu Zagranicznego KC PZPR zarzucał natomiast Siedleckiemu brak dbałości o sprawy ambasady oraz kombinatorstwo[42]. Małżeństwo Borkowskich zostało odwołane z placówki, jednakże sprawa ta dotarła do wiceministra spraw zagranicznych Mariana Naszkowskiego, który w odpowiedzi skrytykował sposób zarządzania placówką przez Siedleckiego.

* * *

Podsumowując, należy stwierdzić, że mianowanie na stanowisko ambasadora PRL w Koreańskiej Republice Ludowo-Demokratycznej nie było awansem politycznym. Analizując rozwój kariery zawodowej ambasadorów, można zauważyć, że po powrocie do kraju nie odgrywali oni znaczącej roli w strukturach partyjnych. Wyjątkiem był Józef Dryglas, którego doświadczenie dyplomatyczne było wielokrotnie wykorzystywane, zarówno w pracy na placówkach, jak i w MSZ.

Aneks

Tabela 1. Polscy ambasadorowie w Koreańskiej Republice Ludowo-Demokratycznej (1950–1963), skrótowy przebieg karier

Imię i nazwisko

Stanowiska partyjne w PPR/PZPR

Inne funkcje pełnione w PRL

Juliusz Burgin

członek Komisji Kontroli Partyjnej KD Starówka; członek Komisji Propagandowej Komitetu Warszawskiego PZPR

od 1945 – naczelnik wydziału w MBP

1947–1948 – redaktor naczelny „Głosu Ludu”

1948–1949 – dyrektor Gabinetu Ministra Bezpieczeństwa Publicznego

1949–1950 szef I Inspektoratu MON

od II 1950 r. – ambasador PRL w ChRL

od IX 1950 r. – ambasador w KRLD

1951–1957 – wiceminister w Ministerstwie Kolei/

/Ministerstwie Transportu Drogowego i Lotniczego

1959–1963 – prezes Spółdzielni Wydawniczej „Książka i Wiedza” w Warszawie

sekretarz generalny Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Chińskiej

od lutego 1964 r. – redaktor naczelny tygodnika „Nowe Czasy”

członek prezydium Stowarzyszenia Ateistów i Wolnomyślicieli

Stanisław Kiryluk

1945 – I sekretarz KW PPR w Bydgoszczy

1944 – pełnomocnik rządu ds. reformy rolnej na województwo warszawskie, Mińsk Mazowiecki

1948–1950 – II Oddział Sztabu Generalnego WP

1950–1952 – prezes urzędujący ZBoWiD

1952–1959 – ambasador PRL w ChRL i (do 1954 r.) KRLD

1959–1963 – I zastępca dyrektora w PISM

1963–1969 – ambasador PRL w Cesarstwie Iranu

Jerzy Siedlecki

25 X 1944 – 6 II 1945 – I sekretarz WKW w Mińsku Mazowieckim

1944 – stały współpracownik RBP Wydziału Śledczego w Lublinie

1945 – kierownik Biura Informacji Departamentu I MBP

1946 – z-ca kierownika Wydziału ds. Funkcjonariuszy MBP

1949–1954 – kierownik Wydziału ds. Funkcjonariuszy MBP

VIII 1953 – II 1954 – oddelegowany do prac Komisji Nadzorczej Państw Neutralnych w Korei

1954–1959 – ambasador PRL w KRLD

1959–1963 – dyrektor Departamentu I MSZ

1963–1967 – ambasador PRL w Wietnamie

Józef Dryglas

–

1954–1957 – poseł PRL w Danii

1957–1959 – wicedyrektor Departamentu Administracyjnego MSZ

1959–1963 – ambasador PRL w KRLD

1963–1968 – wicedyrektor Departamentu II MSZ oraz wicedyrektor Departamentu I MSZ

Źródło: Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, t. 1, red. F. Tych, Warszawa 1978, s. 280–282; AAN, KC PZPR, BSK, 237/XXIII-616, Życiorys Juliusza Burgina, 1 VII 1944 r.; ibidem, Uchwała CKKP, 2 V 1963 r., k. 45; AAN, KC PPR, 295/IX/8, Sprawozdanie Ryszarda Strzeleckiego z Bydgoszczy, 8 IV 1945 r., k. 31; Notatka ministra spraw zagranicznych na temat zmian personalnych w MSZ [w:] Polskie dokumenty dyplomatyczne 1959, red. P. Długołęcki, Warszawa 2011, s. 347, 349; AAN, KC PZPR, CK, XX/3439, Autobiografia Jerzego Siedleckiego, 24 X 1949 r., k. 1; ibidem, XX/3439, Kwestionariusz osobowy Jerzego Siedleckiego, k. 4; AAN, KC PZPR, CK/716, Życiorys Józefa Dryglasa, 28 IV 1948 r., k. 1; ibidem, Ankieta personalna Józefa Dryglasa, pracownika naukowego Centralnej Szkoły PPR w Łodzi, 2 II 1946 r., k. 1.

Tabela 2. Polscy ambasadorowie w Koreańskiej Republice Ludowo-Demokratycznej (1950–1963), zestawienie danych osobowych

Imię i nazwisko

Daty życia

Miejsce urodzenia

Pochodzenie społeczne

Wykształcenie

Zawód wyuczony

Przynależność partyjna do 1939 r.

Przynależność partyjna w latach 1939–1945

Przynależność partyjna po 1945 r.

Juliusz Burgin

ur. 17 III 1906 r.

zm. 9 II 1973 r.

Otwock k. Warszawy

robotnicze

średnie

dziennikarz

od 1925 r. ZMK;

od 1927 r. KPP;

od 1928 r. PPS-Lewica;

od 1933 r. KZMP;

od 1934 r. KZMZU

od 1944 r. PPR

PPR/PZPR

Stanisław Kiryluk

ur. 18 I 1911 r.

zm. 6 X 1997 r.

Ostrówek

robotnicze

wyższe (Akademia Nauk Politycznych)

brak danych

od 1926 r. KZMP (m.in. członek KD KZMP w Radzyniu Podlaskim, KO KZMP w Siedlcach, KD KZMP Warszawa-Muranów);

1932–1938 KPP

od 1942 r. PPR

PPR/PZPR

Jerzy Siedlecki

ur. 29 VII 1907 r.

zm. 10 III 1996 r.

Piatyhory

„obszarnicze”

wyższe (Politechnika Lwowska)

chemik

od 1930 r. KZMP;

1931–1936 KPZU

od 1944 r. PPR

PZPR

Józef Dryglas

ur. 8 IX 1917 r.

zm. czerwiec 1994 r. [?]

Kriesow (Niemcy)

robotnicze

wyższe (Uniwersytet Łódzki)

prawnik

1938–1939 ZMP „Jedność”

od 1945 r. PPR

brak danych

Źródło: Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, t. 1: A–D, red. F. Tych, Warszawa 1978, s. 280–282; AAN, KC PZPR, BSK, 237/XXIII-616, Życiorys Juliusza Burgina, 1 VII 1944 r.; ibidem, Uchwała CKKP z 26 VI 1945 r., k. 30; AAN, KC PPR, 295/IX/8, Sprawozdanie Ryszarda Strzeleckiego z Bydgoszczy, 8 IV 1945 r., k. 31; AAN, KC PZPR, CK XX/3439, Autobiografia Jerzego Siedleckiego, 24 X 1949 r., k. 1; ibidem, Kwestionariusz osobowy Jerzego Siedleckiego, k. 4; AAN, KC PZPR, CK/716, Życiorys Józefa Dryglasa, 28 IV 1948 r., k. 1; ibidem, Ankieta personalna Józefa Dryglasa, pracownika naukowego Centralnej Szkoły PPR w Łodzi, 2 II 1946 r., k. 1.

Bibliografia

ŹRÓDŁA

Źródła archiwalne

Rosyjskie Państwowe Archiwum Historii Społeczno-Politycznej (Rossijskij Gossudarstwiennyj Archiw Socyalno-Politiczeskoj Isstorii, RGASPI)

fond 495 – Archiwum Kominternu, Akta osobowe polskich komunistów

Archiwum Akt Nowych

Komitet Centralny PPR

Komitet Centralny PZPR (Biuro Spraw Kadrowych, Centralna Kartoteka)

Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych

Samodzielny Wydział Wschodni

Źródła drukowane

Polskie dokumenty dyplomatyczne 1959, red. P. Długołęcki, Warszawa 2011.

Wspomnienia

Szlachcic F., Gorzki smak władzy. Wspomnienia, Warszawa 1990.

Słowniki

Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, red. F. Tych, t. 1–3, Warszawa 1978––1992.

OPRACOWANIA

Bechta M., Narodowo radykalni. Obrona tradycji i ofensywa narodowa na Podlasiu w latach 1918––1939, Biała Podlaska 2004.

Birchmeier Ch., Burdelski M., Jendraszczak E., 50-lecie Komisji Nadzorczej Państw Neutralnych w Korei, Toruń 2003.

Dziak W.J., Kim Ir Sen. Dzieło i polityczne wizje, Warszawa 2000.

Historia dyplomacji polskiej X–XX w., red. G. Labuda, W. Michowicz, Warszawa 2002.

Historia dyplomacji polskiej, t. 6: 1944/1945–1989, red. W. Materski, W. Michowicz, Warszawa 2010.

Levi N., Zarys stosunków między Polską Republiką Ludową a Koreańską Republiką Ludowo-Demokratyczną [w:] Świat i Polska wobec wyzwań globalnych, red. R. Żelichowski, Warszawa 2009.

Magier D., Komuniści w powiecie radzyńskim 1918–1944, „Radzyński Rocznik Humanistyczny” 2008, t. 6.

Rurarz J., Historia Korei, Warszawa 2005.

MATERIAŁY INTERNETOWE

Dudek A., Mechanizmy rekrutacji elity oraz kadr PZPR, http://www.omp.org.pl/artykul.php?artykul=103, dostęp 17 V 2014 r.

Polish ambassadors in the Democratic People’s Republic of Korea between 1950 and 1963

The article is a sketch of a portrait of the Polish diplomatic representatives in the rank of ambassador in the Democratic People’s Republic of Korea. The author presented profiles of the first four ambassadors: Juliusz Burgin, Stanisław Kiryluk, Jerzy Siedlecki oraz Józef Dryglas. Chronological scope of the article covers the period from 1950 to 1963, from the establishment of the official diplomatic relations between the two countries to the end of J. Dryglas’ service in North Korea, which, according to the author, symbolically closes the first period of intensification of political and economic cooperation between the Polish People’s Republic and DPRK. The aim of this article is to juxtapose the similarities and differences in the career development of the first Polish ambassadors in North Korea, factors which influenced them to accept this position and circumstances in which they were removed from it.

ELITY PARTYJNE PPR/PZPR W TERENIE

Marcin Sroka

Instytut Historii Uniwersytetu Opolskiego

Komitet Wojewódzki PZPR w Opolu jako lokalna elita władzy w latach 1950–1990

Komitet Wojewódzki PZPR w Opolu, działający w latach 1950–1990, odgrywał kluczową rolę polityczną w województwie opolskim, wpływając na niemal wszystkie sfery życia społecznego i gospodarczego. Pracownicy polityczni KW PZPR w Opolu tworzyli ówczesne lokalne elity władzy[1]. W artykule tym chciałbym się skupić na pochodzeniu i karierach politycznych wybranych działaczy partyjnych województwa opolskiego. Bazę archiwalną stanowią w głównej mierze akta KW PZPR w Opolu (przechowywane w Archiwum Państwowym w Opolu)[2], a także materiały prasowe, przede wszystkim z „Trybuny Opolskiej” (organu prasowego KW). Prezentowane zagadnienie jest fragmentem przygotowywanej przeze mnie pracy doktorskiej poświęconej KW PZPR w Opolu w latach 1950–1990.

W niniejszym artykule postaram się zatem scharakteryzować elity aparatu partyjnego PZPR[3] na przykładzie województwa opolskiego. W ramach prowadzonej kwerendy archiwalnej przeanalizowałem akta dotyczące ponad 200 działaczy, którzy w różnych okresach pełnili kluczowe funkcje w partii na szczeblu lokalnym. Byli to członkowie Sekretariatu KW, Egzekutywy KW, kierownicy wydziałów KW, a także pierwsi sekretarze komitetów powiatowych PZPR (1948–1975). Chciałbym się skoncentrować na cechach społeczno-demograficznych omawianej grupy, takich jak wiek, płeć, pochodzenie i wykształcenie, a także na przebiegu kariery zawodowej i politycznej. Ważne są też kwestie związane z przyczynami zmian stanowisk wybranych działaczy.

Teoretycznie w PZPR obowiązywała demokracja wewnątrzpartyjna, w rzeczywistości była ona fikcją. Cała struktura opierała się na systemie nominacji i decyzji odgórnych. Zjawisko to było szczególnie widoczne w nominowaniu członków kierownictw komitetów przez jednostki nadrzędne. Samo powstanie KW PZPR w Opolu w roku 1950 miało charakter odgórny, ponieważ większość kadr aparatu partyjnego, który miał kierować działalnością partii w województwie opolskim, została tam skierowana z nadrzędnego dotychczas KW PZPR w Katowicach. Działacze tacy jak Roman Nowak[4] czy Jadwiga Ludwińska[5], którzy od ponad 20 lat udzielali się w ruchu komunistycznym, w latach 1950–1956 należeli do elity władzy komunistycznej w województwie opolskim. Warto zaznaczyć, że ci dwoje już wcześniej, zaraz po zakończeniu II wojny światowej, odgrywali znaczącą rolę w życiu politycznym Opolszczyzny (byli jednymi z najważniejszych pracowników politycznych KW PPR/PZPR w Katowicach).

Opolska organizacja partyjna w ujęciu statystycznym

Utworzony w czerwcu 1950 r. KW PZPR w Opolu przejął komitety powiatowe PZPR dotychczas podlegające komitetom wojewódzkim w Katowicach i Wrocławiu[6]. W grudniu 1950 r. liczba członków i kandydatów partii wynosiła tam 42 080 osób. W kolejnych latach liczebność PZPR w województwie opolskim ulegała wahaniom (szczegółowe dane zawiera Tabela 1).

Tabela 1. Liczba członków i kandydatów PZPR w województwie opolskim w wybranych latach

Rok

Liczba członków i kandydatów

1950

42 080

1952

38 140

1954

41 648

1955

42 693

1956

43 674

1957

38 933

1958

30 336

1959

31 151

1960

38 316

1961

46 462

1963

53 059

1965

62 626

1967

66 575

1969

75 016

1970

77 924

1971

75 443

1973

78 890

1974

80 776

1975a

73 014

1977

80 444

1979

88 776

1980

89 701b

1981

79 415

1982

69 898

1985

60 301c

1988

60 600

a Reforma administracyjna w roku 1975 nie zmieniła drastycznie wielkości woj. opolskiego, które zmniejszyło się wprawdzie o 968 km kw. (z 9503 do 8535 km kw.), niemniej w innych regionach zmiana ta była zdecydowanie większa. Województwo opolskie po 1975 r. z jednego z najmniejszych stało się ósmym co do wielkości w Polsce.

b Najwięcej członków i kandydatów PZPR w woj. opolskim odnotowano we wrześniu 1980 r., tj. 91 320 osób (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 1267, Informacja KW do KC o stanie liczebnym partii na dzień 30 IX 1980 r., k. 492).

c Stan na 1 II 1985 r. (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 63, Realizacja „Planu działań polityczno-organizatorskich wojewódzkiej organizacji partyjnej na lata 1984–1986” (okres: styczeń 1984 – styczeń 1985), k. 140).

Źródło: Opracowanie własne na podstawie akt zespołu KW PZPR w Archiwum Państwowym w Opolu (AP Opole, KW PZPR, 1–673).

Okresy dynamicznego rozwoju liczebnego PZPR w województwie opolskim w latach 1951–1956[7], 1958–1970 oraz 1975–1980 rozdzielały okresy gwałtownych spadków liczby członków. Przyczyny poszczególnych spadków były różne, ale zawsze wiązały się z latami przełomowymi w historii PRL. Zmiany liczby członków i kandydatów partii wpływały na wielkość aparatu partyjnego. W województwie opolskim widoczne to było zwłaszcza w odniesieniu do pracowników politycznych podległych bezpośrednio Komitetowi Wojewódzkiemu. Okresy przełomowe wpływały też na zmiany w kierownictwie KW PZPR, 5 z 7 zmian na stanowisku I sekretarza w Opolu nastąpiło właśnie w tych latach.

Pierwsi sekretarze KW PZPR w Opolu

W latach 1950–1990 na czele KW PZPR w Opolu stało ośmiu pierwszych sekretarzy: Roman Nowak (czerwiec 1950 – 24 września 1956), Paweł Wojas[8] (25 września 1956 – 6 grudnia 1966), Marian Miśkiewicz[9](16 grudnia 1966 – 18 lutego 1971), Józef Kardyś[10] (18 lutego 1971 – 10 marca 1973), Andrzej Żabiński[11] (10 marca 1973 – 23 lutego 1980), Józef Masny[12] (23 lutego 1980 – 13 czerwca 1981), Eugeniusz Mróz[13] (13 czerwca 1981 – 23 października 1989) i Jerzy Szteliga[14] (24 października 1989 – 29 stycznia 1990).

Kariery pierwszych sekretarzy KW PZPR w Opolu były różne. Dwaj pierwsi, tj. Roman Nowak i Paweł Wojas, byli zaangażowani w działalność w ruchu komunistycznym w okresie II Rzeczypospolitej i podczas II wojny światowej (ponadto Roman Nowak działał w ruchu polonijnym w Boliwii). Z drugiej strony mieli oni najniższe wykształcenie spośród omawianych ośmiu pierwszych sekretarzy. Interesujące jest, że działacze ze stopniem doktora byli wśród tych, którzy sprawowali tę funkcję najkrócej: Józef Kardyś – 25 miesięcy, a Jerzy Szteliga zaledwie 3 miesiące. W przypadku Kardysia w wynikało to poniekąd z szybkiego awansu, Szteliga zaś nie mógł pełnić swej funkcji dłużej z racji samorozwiązania PZPR. Najdłużej opolskim KW rządził Paweł Wojas, który szkołę średnią ukończył dopiero w trakcie sprawowania funkcji I sekretarza KW PZPR w Opolu (w 1962 r.).

Jeśli chodzi o pochodzenie społeczne pierwszych sekretarzy opolskiego KW, można zauważyć równowagę między pochodzeniem robotniczym i chłopskim, co nie było charakterystyczne dla całej PZPR. Czterech spośród wspomnianych pierwszych sekretarzy KW wywodziło się z rodzin robotniczych. Roman Nowak, Paweł Wojas, Marian Miśkiewicz i Andrzej Żabiński urodzili się w znaczących ośrodkach przemysłowych, odpowiednio: w Chorzowie, Boguminie (Zagłębie Ostrawsko-Karwińskie), Łodzi i Katowicach. Natomiast Józef Kardyś, Józef Masny, Eugeniusz Mróz i Jerzy Szteliga urodzili się na wsi. Interesujące jest, że ich wioski rodzinne znajdowały się w południowej i południowo-wschodniej Polsce, na obszarze dzisiejszych województw: podkarpackiego, śląskiego, lubelskiego i małopolskiego. Żaden nie pochodził z Opolszczyzny. Wynikało to po części z praktyki angażowania na stanowisko I sekretarza KW działaczy spoza danego terenu, których kandydaturę zgłaszali przeważnie przedstawiciele Komitetu Centralnego obecni na wyborach[15].

Działacze pochodzenia robotniczego sprawowali swoje funkcje w ogólnym rozrachunku znacznie dłużej: w sumie 27 lat i 7 miesięcy w stosunku do 12 lat i 1 miesiąca dla działaczy pochodzenia chłopskiego. W ujęciu statystycznym widoczna jest także średnia długość pełnienia funkcji I sekretarza KW z uwzględnieniem pochodzenia społecznego. Dla tych o pochodzeniu robotniczym wynosi ona niemal 7 lat, podczas gdy dla tych o pochodzeniu chłopskim – nieco ponad 3 lata.

Inną, równie interesującą sprawą jest wiek pierwszych sekretarzy w momencie obejmowania opolskiego stanowiska. Ogólnie wahał się on między 35 a 51 rokiem życia, charakterystyczny jest jednak systematyczny spadek wspomnianego wieku, obserwowany do 1973 r., tj. do momentu objęcia funkcji przez Andrzeja Żabińskiego. Kolejny I sekretarz, Józef Masny, był wyraźnie starszy, podobnie jak dwaj pierwsi, którzy w momencie obejmowania stanowiska mieli odpowiednio 50 i 51 lat. Następca Masnego, który odszedł na emeryturę – Eugeniusz Mróz – również nie należał do najmłodszych (47 lat), mimo to sprawował swoją funkcję krócej jedynie od Pawła Wojasa.

Sekretarze KW PZPR w Opolu

W okresie 40 lat funkcjonowania KW PZPR w Opolu liczba sekretarzy komitetu wahała się od 3 do 6 osób. W poszczególnych latach zmieniał się również średni wiek osób sprawujących tę funkcję. Szczegółowych danych dostarcza Tabela 2.

Zdecydowanie najniższa średnia wieku sekretarzy KW PZPR w Opolu była w roku 1956 (41 lat), następnie sukcesywnie wzrastała do 1964 r. (48,4 lat). Tak duży przyrost spowodowany był przede wszystkim brakiem zmian na stanowiskach sekretarzy. Wyraźny spadek średniej wieku sekretarzy KW odnotowano w 1975 r. (43,6 lat) i 1981 r. (43,4 lat). Ponowny sukcesywny przyrost nastąpił w latach 1981–1989. Wynikało to również z niewielkiej dynamiki zmian na stanowiskach sekretarzy KW.

Spośród wszystkich sekretarzy KW najmłodszy był Józef Buziński[16] (29 lat) w 1952 r.[17], a najstarszy Franciszek Sielańczuk[18] (63 lata) w roku 1972[19]. Z kolei najdłużej funkcję sekretarza KW pełnił Romuald Bedyński[20] (w okresie 1956–1971 sekretarz organizacyjny)[21]. Średni czas sprawowania funkcji sekretarza KW dla całego okresu istnienia PZPR w województwie opolskim to około 4 lat.

Tabela 2. Średnia wieku sekretarzy KW PZPR w Opolu w wybranych latach

Rok

Średnia wieku

1950

43,00

1953

44,25

1956

41,00

1960

44,60

1964

48,40

1967

46,60

1971

45,20

1975

43,60

1979

45,60

1981

43,40

1983

45,40

1986

45,70

1989

48,70

Źródło: Opracowanie własne na podstawie akt osobowych przechowywanych w Archiwum Państwowym w Opolu, a także w katalogu IPN.

Kierownicy wydziałów KW PZPR w Opolu

Największa rotacja kadr występowała w Wydziale Rolnym opolskiego KW, gdzie funkcję kierownika pełniło 17 osób. Przy tak dużych ruchach kadrowych do wyjątków należały dłuższe staże pracy w tym wydziale. Najdłużej na stanowisku utrzymał się Tadeusz Cygan, kierujący Wydziałem Rolnym w latach 1978–1986, dokładnie 7 lat i 8 miesięcy[22]. Dla porównania: Stanisław Stempel był kierownikiem Wydziału Kadr przez 14 lat i 9 miesięcy (1963–1978)[23], a Władysław Konik – kierownikiem Wydziału Ekonomicznego przez 13 lat i 3 miesiące (1958–1971)[24]. Najdłużej kolejne funkcje kierownicze w KW PZPR w Opolu pełnił Tadeusz Minczakiewicz[25], który w latach 1960–1981 był kierownikiem Wydziału Propagandy (1960–1971) i przewodniczącym Wojewódzkiej Komisji Kontroli Partyjnej (1971–1981).

Zdecydowanie mniej zmian kadrowych dokonywano w wydziałach: Ogólnym[26] i Kadr[27], a przede wszystkim na stanowisku przewodniczącego WKKP, którą w latach 1950–1986 kierowało zaledwie 5 działaczy[28]. Spośród nich najdłużej stanowisko to zajmował Stefan Marek[29] (1957–1969), a najkrócej jego następca Stanisław Pogan[30] (1969–1971).

Pojawienie się nowego I sekretarza KW PZPR wiązało się z licznymi zmianami personelu. Do zdecydowanie najbardziej radykalnych doszło w latach: 1956, 1971 i 1981. W pierwszym przypadku na fali przemian popaździernikowych wymieniono wszystkich sekretarzy KW[31] oraz niemal cały skład Egzekutywy (pozostał jedynie Stefan Marek, ówczesny kierownik Wydziału Organizacyjnego). Do końca 1957 r. zmiany kadrowe objęły wszystkie wydziały KW, wymieniono także pierwszych sekretarzy w 10 z 14 komitetów powiatowych[32]. Lata 1957–1958 to apogeum weryfikacji w szeregach etatowych pracowników KW. Poza usuwaniem wielu również zdegradowano, m.in. Władysława Szala (kierownika Wydziału Ekonomicznego), który został zmuszony do rezygnacji z funkcji w związku z ujawnieniem faktu ochrzczenia jego dziecka przez teściową[33].

Jeszcze więcej zmian personalnych w aparacie partyjnym szczebla powiatowego nastąpiło w początkowym okresie sprawowania funkcji I sekretarza KW PZPR w Opolu przez Józefa Kardysia. Nie doszło do nich zaledwie w trzech komitetach powiatowych – w Niemodlinie, Nysie i Opolu. Duże znaczenie miała tu polityka kadrowa prowadzona przez wspomnianego Józefa Kardysia, który dokonywał licznych zmian, często bezpodstawnie. Na jego działalność skarżyli się m.in. Walenty Głąb[34] (do 1971 r. I sekretarz KP PZPR w Namysłowie) i Leon Brudziński[35] (do 1971 r. kierownik Wydziału Administracyjnego). W roku 1971 usunięto wieloletniego sekretarza KW Romualda Bedyńskiego, którego skierowano na rentę ze względu na zły stan zdrowia. Czasowo poza aparatem znalazł się również sekretarz organizacyjny opolskiego KW w latach 1968–1971 Augustyn Wajda, który objął stanowisko wiceprezesa Zarządu Głównego Towarzystwa Wiedzy Powszechnej w Warszawie (pozostawał na nim w latach 1971–1975)[36]. W 1971 r. wymieniono wszystkich kierowników wydziałów KW, a także przewodniczącego WKKP, Stanisława Pogana. Ten ostatni został przewodniczącym Zarządu Okręgu Związku Zawodowego Pracowników Państwowych i Spółdzielczych w Opolu[37]. Jego miejsce zajął Tadeusz Minczakiewicz, dotychczasowy kierownik Wydziału Propagandy KW. Gruntowne zmiany przyniósł również rok 1981, kiedy to wymieniono wszystkich dotychczasowych sekretarzy KW oraz większość składu Egzekutywy KW. Po wnikliwych ocenach pracowników aparatu partyjnego do połowy 1982 r. wymieniono około 45 proc.[38] Natomiast w latach 1966, 1973 i 1980 niemal zupełnie nie było zmian kadrowych. W 1973 r. z kadr kierowniczych zmieniono jedynie kierownika Wydziału Rolnego KW (Karol Kisza został zastąpiony przez Mieczysława Janczurę)[39].

Pierwsi sekretarze komitetów powiatowych PZPR w województwie opolskim

W latach 1948–1975 funkcje pierwszych sekretarzy komitetów powiatowych PZPR w powiatach wchodzących od 1950 r. w skład województwa opolskiego pełniło 105 działaczy. Ze względu na braki w aktach osobowych analizie poddano dokumentację dotyczącą 99 osób z tej grupy[40]. Cechą charakterystyczną dla lat 1948–1956 był młody wiek działaczy, którym powierzano funkcję I sekretarza KP w województwie opolskim; obrazuje to Tabela 3.

Tabela 3. Najmłodsi pierwsi sekretarze komitetów powiatowych PZPR w województwie opolskim

Imię i nazwisko

Wiek w momencie objęcia funkcji

Rok objęcia funkcji

Marian Liberek

25

1948

Jan Buczyński

27

1953

Wacław Czerniec

27

1948

Wilhelm Jamros

27

1956

Witold Danel

28

1956

Eugeniusz Erdinast

28

1951

Tadeusz Kasperek

28

1953

Mieczysław Waliczak

28

1953

Zygfryd Bulla

29

1968

Władysław Hatalski

29

1950

Antoni Janusz

29

1953

Tadeusz Wachowski

29

1949

Henryk Walczak

29

1953

Jan Wróbel

29

1949

Źródło: Opracowanie własne na podstawie akt osobowych przechowywanych w Archiwum Państwowym w Opolu i w Katowicach, a także w katalogu IPN.

Powyższe dane pokazują, że wśród 14 działaczy, którzy zostali pierwszymi sekretarzami komitetów powiatowych przed ukończeniem 30. roku życia, tylko Zygfryd Bulla stanowisko to objął po 1956 r. Najstarsi w momencie obejmowania tej funkcji byli Józef Gruszka i Stanisław Skrzekut, którzy liczyli sobie wtedy po 52 lata (obaj zostali pierwszymi sekretarzami w 1971 r.), najstarszymi osobami w trakcie jej pełnienia byli natomiast Eugeniusz Bednarczyk (w 1966 r.) i Bronisław Trębaczewski (w 1975 r.) – obaj mieli po 56 lat. Średnia wieku w momencie obejmowania stanowiska I sekretarza KP wynosiła 36,2 lat; zagadnienie to pokazuje Tabela 4.

Tabela 4. Średnia wieku pierwszych sekretarzy komitetów powiatowych PZPR na Opolszczyźnie w wybranych latach

Rok

Średnia wieku pierwszych sekretarzy KP

1950

32,92

1955

35,69

1960

41,29

1965

43,07

1970

41,50

1975

42,78

Źródło: Opracowanie własne na podstawie akt osobowych przechowywanych w Archiwum Państwowym w Opolu i w Katowicach, a także w katalogu IPN.

W latach 1950–1965 systematycznie wzrastała średnia wieku pierwszych sekretarzy komitetów powiatowych, która ustabilizowała się w okresie 1970–1975. Gwałtowny wzrost nastąpił zwłaszcza po roku 1956, kiedy to wielu młodych działaczy zostało usuniętych z aparatu, a na ich miejsce zaangażowano starszych, bardziej doświadczonych. Tendencje takie nie dotyczyły jedynie aparatu partyjnego, ale wszystkich członków partii w kraju. Na przykład w latach 1948–1956 w województwie krakowskim dwie trzecie członków PZPR legitymowało się wykształceniem podstawowym i było w wieku 30–50 lat[41]. Wybrane przypadki zwolnień z aparatu w województwie opolskim w okresie 1950–1957 ilustruje Tabela 5.

Tabela 5. Przyczyny usunięcia/ustąpienia z funkcji pierwszych sekretarzy komitetów powiatowych PZPR do 1957 r., wybrane przypadki

Imię i nazwisko

Wiek

Rok usunięcia/ustąpienia z funkcji

Przyczyna usunięcia/ustąpienia z funkcji

Czesław Lewicki

36

1950

praca w spółdzielni

Jan Zając

33

1951

alkoholizm i pobicie szofera

Józef Rzetelski

41

1951

zagubienie legitymacji partyjnej

Leon Kopiec

34

1952

nadużyciaa

Henryk Czekaj

31

1953

zdjęty uchwałą WKKP

Stanisław Wyrwik

37

1953

zdjęty dyscyplinarnie

Stanisław Kasperek

29

1954

alkoholizm

Mieczysław Waliczak

29

1954

nie podołał pracy

Jan Buczyński

28

1955

zmarł

Kazimierz Bareja

33

1955

alkoholizm

Henryk Walczak

31

1955

przeniesiony do KW

Józef Biedrzycki

34

1956

nie został wybrany na konferencji powiatowej

Eugeniusz Wiśniewski

38

1957

posłał dzieci do komunii

a Przyczynami odwołania Leona Kopca były: nielegalne pobieranie miodu i ryb z PGR mimo braku uprawnień; nadużywanie samochodu służbowego do celów prywatnych; stawanie w obronie osób, które były uznane za przestępców; złe relacje z funkcjonariuszami UB; postawa nielicująca z powagą PZPR (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 265, Protokoły posiedzeń Egzekutywy KW, 21 XI – 27 XII 1952 r., k. 170–173).

Źródło: Opracowanie własne na podstawie akt osobowych przechowywanych w Archiwum Państwowym w Opolu i Katowicach, a także w katalogu IPN.

Akta KW PZPR w Opolu nie zawierają kompletnych danych dotyczących przyczyn usuwania pierwszych sekretarzy komitetów powiatowych. Interesującym przykładem degradacji był Jan Zając[42], który w 1951 r. został pozbawiony stanowiska I sekretarza KP PZPR w Koźlu za „wykroczenia niemoralne” i przeniesiony do KZ PZPR w cementowni „Odra” w Opolu[43]. Mimo to szybko powrócił do pracy w aparacie partyjnym na szczeblu co najmniej powiatowym. Ostatecznie z pracą w PZPR rozstał się w 1965 r.

Dużym problemem w tym czasie był alkoholizm, stanowiący trudną do zwalczenia plagę. Zjawisko to występowało powszechnie w strukturach aparatu partyjnego[44]. Nadużywanie alkoholu stało się np. przyczyną wypadku drogowego w 1966 r., w którym zginął pracownik Wydziału Ogólnego KW Michał Sobków, a kierownik Wydziału Ogólnego Kazimierz Kałużny, prowadzący samochód w stanie nietrzeźwym, został ranny[45].

Prawidłowe funkcjonowanie instancji partyjnych w dużym stopniu utrudniał niewłaściwy dobór pracowników politycznych. 8 maja 1950 r. podczas IV Plenum KC Bolesław Bierut zwrócił się do zebranych z apelem o właściwą politykę kadrową, za której realizację miały odpowiadać kierownicze gremia partii, nie zaś – jak uprzednio – lokalne wydziały i referaty personalne[46]. Na poziomie województwa opolskiego kierownik Wydziału Kadr KW, Leon Brumberg, w listopadzie 1951 r. także apelował o wnikliwe badanie przeszłości pracowników aparatu przed ich zatwierdzeniem na stanowisko[47]. Mimo tych apeli w grudniu 1951 r. informowano, że „KP Strzelce wytypował do władz partyjnych Kowalik Małgorzatę, która była Führerką B[und] D[eutscher] M[ädel] [Związku Niemieckich Dziewcząt], oraz Marka Hermana, który w okresie okupacji był w pomocniczej służbie policyjnej na terenie ZSRR. KM Opole wytypował na kandydata tow. Krawiec Helenę – członka chóru kościelnego”[48].

Zmiana stanowiska przez jednego z pracowników politycznych częstokroć pociągała za sobą wiele kolejnych roszad kadrowych. Przykładem może być list KW do KC w sprawach personalnych: „W związku z znaną Wam sprawą tow. Gumniora Franciszka[49], byłego kier[ownika] Wydz[iału] Organizacyjnego KW – Opole, powiadamiamy Was, że Egzekutywa postanowiła w miejsce pełniącego obowiązki kier[ownika] Wydz[iału] Organizacyjnego skierować z dniem 1 II 1951 r. tow. Brudysa Ottona, zastępcę kier[ownika] Wydz[iału] Organizacyjnego KW – Opole. Zaś w miejsce z[astęp]cy przenieść z dniem 1 II 1951 r. tow. Majskiego, zastępcę kier[ownika] Wydz[iału] Kadr KW – Opole, tow. Gumniora, przenieść na I sekretarza Komitetu Powiatowego Brzeg, natomiast tow. Rzetelski, były sekretarz Komitetu Powiatowego Brzeg, został zdjęty z funkcji I sekretarza na podstawie Uchwały WKKP z dnia 8 I 1951 r.”[50].

Charakterystycznymi cechami pracowników aparatu partyjnego w latach 1948–1960 były niski poziom wykształcenia[51] oraz niewielkie doświadczenie w działalności politycznej[52]. Systematyczne szkolenie[53], a także efektywne podnoszenie poziomu wykształcenia[54] umożliwiały lepszy dobór kadr, co dotyczyło również pierwszych sekretarzy komitetów powiatowych. Odzwierciedla to średni czas pełnienia funkcji I sekretarza w wybranych okresach. Na przykład w KP PZPR w Oleśnie w latach 1948–1956 pierwszych sekretarzy było 8 (średnia – 1 rok), a w latach 1957–1975 – 5 (średnia – niespełna 4 lata). Podobnie wyglądała sytuacja w większości komitetów powiatowych.

Wyjątek stanowił KP PZPR w Opolu, w którym średni czas sprawowania funkcji I sekretarza do roku 1956 i potem nie uległ widocznym zmianom. Wynikało to przede wszystkim z niepodważalnej pozycji Władysława Hatalskiego[55] (I sekretarza KP PZPR w Opolu w latach 1952–1959), który pełnił swą funkcję najdłużej spośród wszystkich pierwszych sekretarzy komitetów powiatowych wybranych przed 1956 r. Szczegółowo liczbę pierwszych sekretarzy w poszczególnych komitetach powiatowych PZPR w województwie opolskim przedstawia Tabela 6.

Tabela 6. Liczba pierwszych sekretarzy w poszczególnych komitetach powiatowych PZPR w województwie opolskim do 1956 r., a także łącznie w latach 1948–1975

Komitet Powiatowy

Do 1956 r.

W latach 1948–1975

Brzeg

5

11

Głubczyce

5

9

Grodków

6

12

Kluczbork

5

9

Koźle

5

10

Krapkowice

1a

7

Namysłów

4

9

Niemodlin

7

10

Nysa

5

10

Olesno

8

13

Opole

3

9

Prudnik

5

9

Racibórz

4

10

Strzelce Opolskie

3

8

Razem

66

136

a KP PZPR w Krapkowicach powstał w 1956 r., po utworzeniu pow. krapkowickiego.

Źródło: Opracowanie własne na podstawie akt osobowych przechowywanych w Archiwum Państwowym w Opolu i w Katowicach, a także w katalogu IPN.

Średni czas pełnienia funkcji I sekretarza komitetu powiatowego w województwie opolskim przed 1956 r. wynosił około 1,5 roku[56], natomiast w latach 1957–1975 – około 3,5 roku. Liczba działaczy, którzy obejmowali to stanowisko w poszczególnych powiatach, była zróżnicowana. Najrzadziej zmian dokonywano w KP PZPR w Strzelcach Opolskich, najczęściej zaś we wspomnianym KP PZPR w Oleśnie.

Spośród wszystkich działaczy najdłużej funkcję I sekretarza w jednym komitecie pełnił Jan Błacha[57], który w latach 1959–1969 pracował w KP PZPR w Niemodlinie. Z kolei ogółem najdłużej funkcję tę sprawował Bronisław Trębaczewski[58] – w Nysie i Prudniku przepracował na stanowisku I sekretarza KP w sumie 16,5 roku, w latach 1958–1975. Najczęściej funkcję tę obejmowali: Leon Brudziński[59] (5 razy), Jan Zając i Jan Traugut[60] (po 4 razy). Wykaz osób, które najdłużej piastowały stanowisko I sekretarza w poszczególnych komitetach powiatowych, zawiera Tabela 7.

Tabela 7. Osoby najdłużej sprawujące funkcję pierwszego sekretarza KP PZPR w województwie opolskim według powiatów

Komitet Powiatowy

Imię i nazwisko

Okres sprawowania funkcji I sekretarza KP

Brzeg

Roman Granat

1961–1969

Głubczyce

Władysław Bocian

1957–1966

Grodków

Jan Błacha

1955–1959

Kluczbork

Leon Brudziński

1950–1951, 1958–1966

Koźle

Stanisław Sikora

1961–1969

Krapkowice

Tadeusz Malik

1965–1972

Namysłów

Tadeusz Pydziński

1958–1967

Niemodlin

Jan Błacha

1959–1969

Nysa

Bronisław Trębaczewski

1967–1975

Olesno

Eugeniusz Bednarczyk

1959–1966

Opole

Władysław Hatalski

1952–1959

Prudnik

Bronisław Trębaczewski

1958–1967

Racibórz

Franciszek Florkiewicz

1963–1969

Strzelce Opolskie

Stanisław Przybycień

1963–1969

Źródło: Opracowanie własne na podstawie akt osobowych przechowywanych w Archiwum Państwowym w Opolu i w Katowicach, a także w katalogu IPN.

Dane z tej tabeli wyraźnie wskazują, że zdecydowanie najmniejsza dynamika zmian na stanowiskach I sekretarza KP występowała w latach 1957–1970. Zjawisko to wpisuje się w ówczesną „małą stabilizację” okresu gomułkowskiego. W Opolu zakończyła ten etap polityka kadrowa Józefa Kardysia, I sekretarza opolskiego KW PZPR w latach 1971–1973, która sprawiła, że znaczna część ówczesnych pierwszych sekretarzy komitetów powiatowych została odwołana i znalazła się niejednokrotnie poza aparatem partyjnym.

Kobiety w elitach partyjnych województwa opolskiego

W latach 1950–1990 procentowy udział kobiet w ogólnej liczbie członków Wojewódzkiej Organizacji Partyjnej ulegał znacznym wahaniom. Najmniejszy odsetek odnotowano w roku 1959 – 14,8 proc.[61], natomiast największy w 1982 – 28,1 proc.[62] Znacznie gorzej sytuacja wyglądała w gremiach kierowniczych. W całym okresie funkcjonowania KW PZPR w Opolu sekretarzami KW były jedynie 3 kobiety: Jadwiga Ludwińska (1 lipca 1950 – 1 listopada 1956)[63], Wanda Golianowa[64] (5 lutego 1954 – 15 grudnia 1956)[65] oraz Teresa Morawiec[66] (16 listopada 1975 – 31 października 1981)[67]. Interesujący jest fakt, że w latach 1954–1956 funkcje sekretarzy KW PZPR w Opolu pełniły jednocześnie dwie kobiety, a przez następne 19 lat żadna. Stosunkowo duży udział kobiet w życiu politycznym do roku 1956 wynikał poniekąd z forsowania przez władze komunistyczne idei równouprawnienia płci. Głównym tego następstwem było angażowanie kobiet do wszelkich prac przemysłowych bez uwzględniania obciążeń fizycznych, jakie wiązały z wykonywaniem pewnych prac. Jednakże poza wykorzystywaniem kobiet w gospodarce, ich aktywność była widoczna również w życiu politycznym i partyjnym[68]. O znaczeniu kobiet świadczył m.in. fakt, że w latach 1950–1954 w KW PZPR w Opolu funkcjonował Wydział Kobiecy, który zajmował się wyłącznie zagadnieniami związanymi z ich działalnością. Wiele uwagi poświęcano aktywności kobiet w życiu politycznym i społecznym, zwłaszcza w okresie realizacji planu sześcioletniego (1950–1955)[69]. W kolejnych latach znacznie mniej interesowano się działalnością partyjną w organizacjach kobiecych[70].

Funkcję członka Egzekutywy KW PZPR w Opolu pełniło 12 kobiet. Jednak w okresie 1957–1970 w jej składzie nie było ani jednej kobiety; szczegółowe dane zawiera Tabela 8.

Tabela 8. Kobiety w składzie Egzekutywy KW PZPR w Opolu

Lp.

Imię i nazwisko

Okres pełnienia funkcji członka Egzekutywy KW PZPR w Opolu

1

Jadwiga Ludwińska

1950–1956

2

Wanda Golianowa

1954–1956

3

Elżbieta Krawczyk

1971–1973

4

Alina Wrona

1973–1975

5

Zofia Maciaszek

1975–1978

6

Teresa Morawiec

1975–1981

7

Stanisława Urbanowicz

1978–1979

8

Zofia Gibas

1981–1983

9

Stanisława Wanecka

1981–1984

10

Mirosława Cichecka

1986

11

Aleksandra Ciepko

1986–1989

12

Alina Siergiej

1989

Źródło: AP Opole, KW PZPR w Opolu, 1–71, k. 242–507.

Jeszcze gorzej sytuacja wyglądała w przypadku pierwszych sekretarzy komitetów powiatowych PZPR w województwie opolskim. W latach 1948–1975 stanowisko I sekretarza KP piastowała jedynie Halina Gozdur[71], i to zaledwie pół roku (listopad 1974 – maj 1975).

Udział kobiet w opolskiej elicie partyjnej był znikomy. W całym omawianym okresie kobiety stanowiły średnio około 20 proc. wszystkich członków PZPR, co nie przekładało się jednak na ich rzeczywiste uczestnictwo w życiu politycznym województwa. Do odosobnionych przypadków należały kobiety aktywne politycznie. Jest to widoczne szczególnie w latach 1957–1970. Marginalizacja roli kobiet w aparacie partyjnym była zjawiskiem charakterystycznym dla okresu gomułkowskiego[72].

Pochodzenie działaczy partyjnych w województwie opolskim

Spośród badanych działaczy politycznych niewielu pochodziło ze Śląska Opolskiego. Jedynie w początkowym okresie w prace aparatu partyjnego włączali się byli działacze Komunistycznej Partii Niemiec (KPD), brakowało natomiast zaangażowania ze strony młodego pokolenia. O wiele większą aktywność przejawiały osoby rekrutujące się z ludności napływowej, zarówno z Kresów Wschodnich, jak i z Polski centralnej. Szczególnie licznie byli reprezentowani przybysze z Zagłębia Dąbrowskiego, Małopolski, Podbeskidzia, Żywiecczyzny, a także z przedwojennej polskiej części Górnego Śląska. Zdecydowanie najdłuższym stażem pracy w aparacie partyjnym w województwie opolskim mogli się pochwalić działacze z Zagłębia Dąbrowskiego. Z samego tylko Zawiercia i najbliższych okolic wywodzili się: Leon Brudziński (lata pracy w aparacie partyjnym: 1947–1972), Czesław Dąbek (1949–1956), Roman Granat (1950–1969), Stanisław Kowalik (1945–1969) i Wit Mrugała (1969–1988).

Zdecydowana większość analizowanych działaczy pochodziła z rodzin robotniczych, nieco mniej z chłopskich. Do rzadkości należały osoby z rodzin inteligenckich, zwłaszcza wśród pracowników politycznych przed 1956 r. Pod względem wcześniejszej przynależności politycznej niewielu było działaczy PZPR z przeszłością w PPS[73]. Znajdowali oni jednak uznanie, ponieważ zazwyczaj ich staż pracy w aparacie partyjnym był długi lub nawet bardzo długi, jak w przypadku Stanisława Stempla[74] (25 lat). Szczegółowo prezentuje to Tabela 9, która zawiera też informacje o stażu pracy w aparacie oraz miejscu urodzenia wybranych działaczy.

Tabela 9. Pracownicy polityczni aparatu partyjnego PZPR – byli członkowie PPS

Imię i nazwisko

Miejsce urodzenia

Lata pracy w aparacie

Członek PPS w latach

Członek PPR w latach

Stefan Smolec

Inwałd

1946–1966

1937–1939

1945–1948

Stanisław Stempel

Sosnowiec

1950–1956 1959–1978

1941–1946

1946–1948

Marian Miśkiewicz

Łódź

1953–1971

1945–1948

–

Romuald Bedyński

Goszczyn

1948–1971

1945–1948

–

Władysław Hatalski

Stebnik

1950–1975

1945–1948

–

Józef Balawajder

Ostrzeszów

1955–1970

1945–1947

1947–1948

Stanisław Skrzekut

Sowliny

1960–1975

1945–1948

–

Franciszek Florkiewicz

Kraków

1963–1970

1946–1948

–

Imię i nazwisko

Miejsce urodzenia

Lata pracy w aparacie

Członek PPS w latach

Członek PPR w latach

Henryk Walczak

Pasturka

1950–1959

1946–1948

–

Mieczysław Waliczak

Nagórzany

1949–1955

1946–1947

1947–1948

Stanisław Wyrwik

Chrzanów

1950–1953

1946–1948

–

Leon Brudziński

Zawiercie

1947–1972

1947–1948

–

Źródło: Opracowanie własne na podstawie akt osobowych przechowywanych w Archiwum Państwowym w Opolu, a także w katalogu IPN.

Społeczeństwo Śląska Opolskiego powstałe po 1945 r. nie było jednolite, z tego powodu elity komunistyczne województwa opolskiego rekrutowały się z bardzo wielu grup społecznych. Znikomy udział ludności autochtonicznej w życiu politycznym był wynikiem krzywd, które ją spotykały, począwszy od roku 1945[75]. Ludność rodzima szczególnie negatywnie postrzegała osoby z Polski centralnej, które przybyły na Śląsk Opolski po 1945 r. i z których znaczna część zaangażowała się w pracę w strukturach władzy komunistycznej.

W początkowych latach funkcjonowania KW PZPR w Opolu pod względem zawodowym w aparacie partyjnym dominowali byli pracownicy przemysłowi, w wielu wypadkach stający się zawodowymi politykami. Liczną grupę tworzyli również dotychczasowi nauczyciele, którzy niejednokrotnie – nim rozpoczęli działalność w aparacie – mieli już za sobą kilkanaście lat pracy w oświacie, jak np. Józef Gruszka, Maciej Hennig, Janusz Krzysztofiak, Władysław Marek, Eugeniusz Mróz czy Stanisław Skrzekut. Wzrost znaczenia byłych nauczycieli w KW PZPR w Opolu nastąpił na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych.

W latach siedemdziesiątych na coraz szerszą skalę angażowano tam na stanowiska kierownicze pracowników, którzy realizowali się w pracy zawodowej w gospodarce czy administracji publicznej, np. Halinę Gozdur, Teresę Morawiec, Józefa Gruszkę. Dużą i aktywną grupę stanowili ponadto byli działacze organizacji młodzieżowych, tacy jak Eugeniusz Brudkiewicz, Rudolf Golonka, Roman Pillardy, Hieronim Synowiec[76] czy Andrzej Żabiński. Wśród działaczy zajmujących kierownicze stanowiska w PZPR w województwie opolskim w omawianym okresie znalazły również osoby z przeszłością w NKWD (Szymon Lachowicz[77]) czy Hitlerjugend (Wilhelm Jamros[78]).

Przyczyny usuwania pracowników aparatu partyjnego w Opolu

Sprawa usuwania osób z opolskiego aparatu partyjnego jest złożona. Najwyraźniej zjawisko to uwidoczniło się po roku 1956, kiedy redukcja objęła nie tylko pracowników politycznych, ale także technicznych i fizycznych. W 1975 r., wraz z reformą administracyjną i likwidacją powiatów, wielu dotychczasowych pracowników aparatu szczebla powiatowego przeniesiono do pracy w przedsiębiorstwach[79] oraz w administracji publicznej[80], część w wieku około 55 lat i starszych skierowano na renty i emerytury[81]. Pozostałym przydzielono inne stanowiska w aparacie partyjnym[82] lub w organizacjach podległych[83].

Często przyczyną usunięcia z aparatu były nadużycia, których dopuszczali się pracownicy polityczni sprawujący funkcje kierownicze; tak było m.in. w przypadku Józefa Lenarta[84], Wiktora Pasternaka[85], Mieczysława Hulewicza[86] czy Czesława Panka[87]. Zarzuty w tzw. aferze mafioso przyczyniły się do usunięcia ze stanowiska I sekretarza KW PZPR w Opolu Józefa Masnego, co nastąpiło po pojawieniu się 5 maja 1981 r. anonimu skierowanego do NIK z oskarżeniami pod adresem władz Komitetu Wojewódzkiego[88]. Sprawa dotyczyła także ówczesnego I sekretarza KW PZPR w Katowicach Andrzeja Żabińskiego[89]. To, czy owe zarzuty były zasadne, wymaga dalszych badań naukowych, ponieważ aktualny stan wiedzy nie pozwala odpowiedzieć na to pytanie. Konieczne jest też ustalenie autorstwa anonimu, który przyczynił się do zmian w kierownictwie PZPR województwa opolskiego.

Elitom komunistycznym w województwie opolskim kłopotów przysparzały również wyjazdy miejscowej ludności do Niemiec. Wielu członków PZPR wnioskowało o zgodę na emigrację, wśród nich był także Horst Stanecko (sekretarz ekonomiczny KW w okresie od 1 sierpnia 1974 do 28 lutego 1977 r.), który 14 lutego 1981 r. zwrócił się z prośbą o zwolnienie go z funkcji dyrektora Fabryki Maszyn i Urządzeń „Famak” w Kluczborku[90]. Wcześniej został usunięty z WKKP w związku z ujawnieniem przyjęcia w 1978 r. łapówki w kwocie 7 tys. zł[91]. W 1981 r. Stanecko wyjechał do RFN i zamieszkał w Augsburgu. W liście z 7 marca 1983 r. zrzekł się obywatelstwa polskiego, a także zwrócił paszport[92].

Podsumowanie

Pracownicy polityczni KW PZPR w Opolu stanowili lokalną elitę władzy. O znaczeniu pierwszych sekretarzy KW może świadczyć fragment wywiadu z Andrzejem Żabińskim, nagranego przez zachodnioniemiecką telewizję ARD w 1977 r. i wyemitowanego w magazynie politycznym Kontraste: „[...] ten właśnie człowiek reprezentuje sobą prawie nieograniczoną władzę na tym terenie, bo o polityce tego regionu, odpowiadającego wielkością połowie landu Szlezwik-Holsztyn, decyduje się nie w ratuszu, nie w siedzibie Urzędu Wojewódzkiego, lecz – jeśli nie w Warszawie – to tylko tu, w tym budynku: opolskiej centrali Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej”[93].

Hierarchiczna podległość pracowników politycznych PZPR w województwie opolskim warszawskiej centrali jest oczywista, niemniej jednak warto zaznaczyć, że w terenie – zgodnie z zacytowanym fragmentem – to właśnie lokalni działacze decydowali o większości aspektów życia. Wśród tych działaczy wielu zasługuje na uwagę. Do owej grupy można zaliczyć dwie kobiety, które pełniły funkcję sekretarza KW: Jadwigę Ludwińską i Wandę Golianową. Obie były działaczkami ruchu komunistycznego w okresie międzywojennym. Usunięto je skutecznie z życia politycznego w wyniku przemian popaździernikowych. Warto jednak zauważyć, że szczególnie Jadwiga Ludwińska odegrała ważną rolę w budowie i kształtowaniu władzy komunistycznej na ziemiach polskich. Zarówno jej działalność konspiracyjna, jak i jawna: w KW PPR w Katowicach czy następnie w KW PZPR w Opolu nie mogła pozostać niezauważona.

Kolejną znaczącą dla partii postacią był Kazimierz Siuciak[94] (w okresie 1950–1957 przewodniczący WKKP), który w latach 1931–1946 przebywał we Francji, gdzie pełnił m.in. funkcję wicekonsula RP (1945–1946), a wcześniej działał w ruchu oporu Francuskiej Partii Komunistycznej. Ciekawy jest również jeden wątek życia prywatnego Kazimierza Siuciaka. Otóż był on drugim mężem Gustawy z domu Barlewi, także pracownicy KW PZPR, pierwszej żony Eugeniusza Szyra, z którym wyjechała do Francji[95]. Reemigranci z Francji odgrywali ważną rolę w pierwszych latach kształtowania się systemu komunistycznego na ziemiach zachodnich. Pierwszym sekretarzem KP PPR w Opolu był Franciszek Janik, a I sekretarzem KM PPR w Opolu – Bolesław Marzec (od marca 1949 do 1950 r. – I sekretarz KP PZPR w Oleśnie). W 1956 r. funkcję I sekretarza KP PZPR w Brzegu pełnił Edward Gawor[96].

Interesującą grupę tworzyli byli członkowie KPD: Franciszek Gumnior, Jan Mrocheń[97] i Paweł Woszek[98]. Wszyscy trzej odgrywali znaczącą rolę w życiu politycznym województwa opolskiego w pierwszej dekadzie jego istnienia. Wszyscy przeżyli trudne chwile w czasie II wojny światowej. Ciekawe są zwłaszcza wspomnienia Franciszka Gumniora z lat 1907–1945[99]. Ich autor w latach pięćdziesiątych wielokrotnie postępował niezgodnie z ogólnie przyjętymi normami: nie stawiał się na sesjach wyborczych, na których nominowano go na stanowisko I sekretarza KP PZPR w Raciborzu oraz wiceprzewodniczącego Prezydium WRN w Opolu, zwracał się z prośbą o wyjazd do NRD, a gdy był kierownikiem Wydziału Organizacyjnego KW, prawie że uciekł z tego stanowiska. Mimo tych uchybień do 1962 r. pełnił wiele odpowiedzialnych funkcji w aparacie partyjnym. Swe nieobliczalne zachowanie każdorazowo tłumaczył chorobą, której nabawił się w niemieckich obozach[100].

Działaczy zasługujących na uwagę jest znacznie więcej. Są to przede wszystkim pierwsi sekretarze KW, a także osoby, które pracowały przez wiele lat w strukturach KW PZPR w Opolu, takie jak: Józef Buziński, Stanisław Kosicki[101], Stefan Marek, Tadeusz Minczakiewicz, Stanisław Pogan, Franciszek Sielańczuk, Stefan Smolec[102] czy Bronisław Trębaczewski.

Warto również pamiętać o stosunkowo nielicznej, lecz aktywnej grupie pracowników aparatu partyjnego pochodzenia żydowskiego, którzy zwłaszcza w latach 1950–1956 pełnili wiele ważnych funkcji: Jadwidze Ludwińskiej (Szyfra Goldszlak) – sekretarzu ds. propagandy, Marianie Śmigielskim (Zylberberg) – przewodniczącym WRZZ, Aleksandrze Masiewickim i Henryku (Chananie) Werebejczyku – redaktorach naczelnych „Trybuny Opolskiej”. Zasiadali oni także w partyjnych gremiach szczebla wojewódzkiego. Ostatni z wymienionych w 1957 r. wyjechał z Polski i udał się wraz rodziną do Izraela[103]. W latach 1957–1968 odsetek pracowników pochodzenia żydowskiego nie był w aparacie partyjnym znacząco niższy, zajmowali oni jednak znacznie mniej eksponowane stanowiska. Wśród nich na uwagę zasługują: Stefan Michalski (Nusbaum) (w latach 1960–1968 kierownik Wydziału Administracyjnego KW), Henryk (Hersz) Kawa (w latach 1964–1968 kierownik Wojewódzkiego Ośrodka Szkolenia Partyjnego), Eugeniusz (Gecel) Erdinast (w latach 1959–1968 zastępca kierownika Wydziału Ekonomicznego KW).

W 1968 r. w wyniku akcji o podłożu antysemickim większość działaczy politycznych pochodzenia żydowskiego odsunięto na boczny tor. Wielu z nich zdecydowało się na emigrację. Na Opolszczyźnie swego rodzaju datą przełomową był 18 kwietnia 1968 r.[104] Wówczas to miejscowi działacze pochodzenia żydowskiego zostali usunięci ze stanowisk, co dla wielu z nich było dramatem, a także przekreśleniem dotychczasowego życia. Główną rolę w prowadzonej wtedy czystce odgrywał Zenon Kawecki, ówczesny sekretarz ds. propagandy KM PZPR w Opolu, którego „zasługi” doceniono, mianując go w czerwcu 1968 r. zastępcą kierownika Wojewódzkiego Ośrodka Szkolenia Partyjnego[105].

Problematyka wojewódzkich elit władzy komunistycznej jest niezwykle interesująca, ale niedostatecznie zbadana. Mam nadzieję, że informacje i wnioski zamieszczone w tym artykule uzupełniają dotychczasowe badania nad KW PZPR w Opolu.

Bibliografia

ŹRÓDŁA

Źródła archiwalne

Archiwum Akt Nowych

Komitet Centralny PZPR

Spuścizna Romana Nowaka

Archiwum Państwowe w Opolu

Komitet Wojewódzki PZPR w Opolu

Archiwum Państwowe w Katowicach

Komitet Wojewódzki PZPR w Katowicach

Archiwum Państwowe we Wrocławiu

Komitet Wojewódzki PZPR we Wrocławiu

Wspomnienia

Werebejczyk Ch., A jednak żyję! Wspomnienia ocalałego, Warszawa 2012.

OPRACOWANIA

Cichocki B., Jóźwiak K., Najważniejsze są kadry. Centralna Szkoła Partyjna PPR/PZPR, Warszawa 2006.

Drabik S., Bilans otwarcia PZPR w województwie krakowskim w latach 1948–1956 (członkowie), „Komunizm. System – ludzie – dokumentacja” 2012, nr 1, www.komunizm.net.pl.

Dudek A., Komitet wojewódzki PZPR jako lokalny ośrodek władzy – na przykładzie Krakowa [w:] Centrum władzy w Polsce 1948–1970, red. A. Paczkowski, Warszawa 2003.

Dymek B., Pierwsze lata działalności PPR na Mazowszu Płockim, „Notatki Płockie” 1961, nr 6 (22).

Halczak B., Polska Zjednoczona Partia Robotnicza w powiecie. Funkcjonowanie powiatowych instancji PZPR na przykładzie Zielonej Góry (1949–1989), Zielona Góra 2011.

Kazimierski J., Andrzej Żabiński – I sekretarz KW PZPR w Katowicach w latach 1980–1982 [w:] Oni decydowali na Górnym Śląsku w XX wieku, red. J. Mokrosz, M. Węcki, Katowice–Rybnik 2014.

Korejwo T., Partia w kryzysie. PZPR województwa olsztyńskiego w momentach przełomowych, „Komunikaty Warmińsko-Mazurskie” 2009, nr 1.

Kosiński K., Historia pijaństwa w czasach PRL, Warszawa 2008.

Magier D., Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Białej Podlaskiej 1975–1990, „Komunizm. System – ludzie – dokumentacja” 2012, nr 1, www.komunizm.net.pl.

Patelski M., Oni rządzili województwem opolskim. Pierwszy z pierwszych sekretarzy: Roman Nowak, „Indeks” 2010, nr 1/2.

Patelski M., Sekretarz „poczciwy” – Paweł Wojas. Oni rządzili Opolszczyzną, „Indeks” 2010, nr 9/10.

Popera J., Postawy polityczne rodzimych mieszkańców Śląska Opolskiego w latach 1945–1956 [w:] Polska ludność rodzima na ziemiach zachodnich i północnych po II wojnie światowej, cz. 2, red. R. Rauziński, S. Senft, Opole 1990.

Romański M., Funkcjonowanie nomenklatury partyjnej w województwie rzeszowskim w latach 1948(1949)–1990, Sandomierz 2011.

Senft S., Przejawy i skutki tzw. równouprawnienia kobiet w okresie realizacji polityki forsownego uprzemysłowienia 1950–1955 (na przykładzie Śląska Opolskiego) [w:] Działalność społeczno-narodowa i polityczna kobiet na Górnym Śląsku w XX wieku, red. H. Karczyńska, Opole 1997.

Sroka M., Żydzi w opolskich elitach władzy po II wojnie światowej [w:] Eretz Yisrael – społeczne, polityczne i kulturowe aspekty funkcjonowania Państwa Żydowskiego, publikacja pokonferencyjna, w druku.

Sychowicz K., Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Suwałkach w latach 1980–1983, „Rocznik Augustowsko-Suwalski” 2006, t. 6.

Szumiło M., Elity władzy w Polsce 1944–1989. Studium socjologiczne [w:] Władza w PRL. Ludzie i mechanizmy, red. K. Rokicki, R. Spałek, Warszawa 2011.

Szumiło M., Kadra kierownicza aparatu wykonawczego KC PPR-PZPR w latach 1944–1956 [w:] Dzieje biurokracji na ziemiach polskich, t. 1, red. A. Górak, I. Łuć, D. Magier, Radzyń Podlaski 2008.

MATERIAŁY INTERNETOWE

www.katalog.bip.ipn.gov.pl

www.maopd.wordpress.com

Voivodeship Committee of the Polish United Workers’ Party in Opole as the local power elites

Voivodeship Committee (VC) of the Polish United Workers’ Party in Opole, functioning between 1950 and 1990, played a key political role and simultaneously had an impact on nearly all of social and economic spheres of live in Opole Voivodeship throughout the mentioned period. Political workers of VC PUWP in Opole were the political elites of that time. They were the members of the Secretary of VC, the Executive of VC, heads of the Departments of VC and also the First Secretaries of District Committees of the PUWP (1948–1975). The presented group was characterised by taking into account criteria such as: territorial and social ancestry, gender, career achievements, but also the influence of individual activists on the political, social, economic and cultural life of the Voivodeship of Opole. Archival sources largely consist of the records of PC PUWP in Opole, kept in the State Archives in Opole, but also of press materials, particularly Trybuna Opolska (press organ of Voivodeship Committee).

Sebastian Drabik

IPN Oddział w Krakowie

Elita polityczna PZPR w wojewodztwie krakowskim w latach 1948–1956

Polska Zjednoczona Partia Robotnicza, podobnie jak inne organizacje o charakterze politycznym, miała swoją elitę. Kwestia znaczenia tego terminu została dość wyczerpująco omówiona w literaturze. W niniejszym tekście będzie się on odnosił do tych osób, które w partii odgrywały większą rolę niż zwyczajni członkowie. Chodzi więc zarówno o pracowników aparatu partyjnego, jak i delegatów na zjazdy, konferencje itp. Funkcjonowanie elity w systemie komunistycznym było już omawiane przez historyków[1]. W artykule tym zostanie podjęta próba naszkicowania obrazu elity politycznej PZPR w województwie krakowskim w pierwszej połowie lat pięćdziesiątych. Podstawowym wyróżnikiem przynależności do elity była rola odgrywana w życiu politycznym partii. Dzięki udziałowi w strukturach władzy partyjnej działacze partyjni budowali swoją pozycję społeczną.

Konferencje sprawozdawczo-wyborcze

Statut PZPR stanowił w artykule 33 (36 w wersji statutu przyjętej przez II Zjazd PZPR w 1954 r.), że „najwyższą władzą wojewódzkiej organizacji partyjnej jest konferencja wojewódzka”[2]. Miała być ona zwoływana nie rzadziej niż raz na rok przez Komitet Wojewódzki po uzgodnieniu z Komitetem Centralnym (ten ostatni zapis zniknął w 1954 r., co nie oznacza, że przestano uzgadniać tę sprawę z Warszawą)[3]. Tylko raz dotrzymano statutowego terminu – po I Konferencji Wojewódzkiej (czerwiec 1949 r.), druga konferencja odbyła się w lipcu 1950 r., kolejna dopiero trzy lata później. Uprawnieni do udziału w konferencji wojewódzkiej byli delegaci wybrani na konferencjach powiatowych i miejskich „według klucza ustalonego przez KW” (to sformułowanie znikło na II Zjeździe). Zanim zajmiemy się analizą funkcjonowania tych „minizjazdów” PZPR, warto zwrócić uwagę, jak działały zgromadzenia tego rodzaju w okresie istnienia PPR. Po raz pierwszy konferencja sprawozdawczo-wyborcza tej partii w województwie krakowskim odbyła się w dniach 11–12 marca 1945 r. W zachowanych materiałach brak precyzyjnych danych na temat delegatów. Zachował się natomiast referat sprawozdawczy wygłoszony przez ówczesnego sekretarza Komitetu Wojewódzkiego PPR Włodzimierza Zawadzkiego oraz wystąpienie Romana Zambrowskiego – zaproszonego w roli reprezentanta władz centralnych[4].

Nic nie wiadomo o sposobie, w jaki zostali powołani delegaci, nie dysponujemy także protokołem komisji mandatowej, komisji wnioskowej czy komisji skrutacyjnej. Na podstawie dostępnych źródeł można stwierdzić, że podczas obrad nie dokonano wyboru KW, raczej potwierdzono jego dotychczasowy kształt. Partia komunistyczna w województwie krakowskim znajdowała się wtedy faktycznie in statu nascendi, dlatego pierwsze podjęte przez nią kroki miały charakter prowizoryczny. Nie starano się jeszcze pokazywać, że wewnątrz PPR panują mechanizmy demokratyczne, po prostu KC otwarcie i bez ceregieli wyznaczył zarówno skład lokalnego komitetu, jak i uczestników konferencji.

Rok później (13–16 kwietnia 1946 r.) odbyła się w Krakowie druga konferencja. W tym przypadku mamy już lepsze informacje. Wzięło w niej udział 178 delegatów[5]. Robotników było 76, chłopów 12, pracowników umysłowych 79, innych – 11 osób. Poziom wykształcenia tej swoistej pepeerowskiej elity województwa krakowskiego przedstawiał się następująco: zdecydowana większość miała wykształcenie na poziomie szkoły powszechnej (52 proc.), przy czym nie rozróżniano w zestawieniu statystycznym szkół czteroklasowych od siedmioklasowych, a jak wiadomo, były to odrębne ścieżki edukacji; mniej niż jedna czwarta mogła się wylegitymować wykształceniem średnim (23 proc.), a jeszcze mniejszy odsetek zawodowym (8 proc.) i wyższym (15 proc.). Jeśli chodzi o przynależność partyjną tychże delegatów, najwięcej było osób, które wstąpiły do PPR w czasie okupacji, oraz byłych kapepowców.

Tabela 1. Przynależność partyjna delegatów na II Konferencję Sprawozdawczo-Wyborczą PPR w Krakowie w kwietniu 1946 r.

Nazwa organizacji

Liczba delegatów

PPR w czasie okupacji

64

KPP

54

KPZU

27

ZMK/KZMP

4

PPS

47

SL i SD

2

inne partie

13

bezpartyjni

30

Źródło: AN Kraków, KW PPR w Krakowie, 29/2089/2, Protokół obrad II konferencji PPR w województwie krakowskim, 13–16 IV 1946 r.

W drugiej połowie lat czterdziestych wśród przedstawicieli wszystkich organizacji PPR województwa krakowskiego zdecydowanie przeważali zatem ludzie od dłuższego czasu związani z ruchem komunistycznym. Jedna z najstarszych delegatek, a potem członkini KW PZPR, Antonina Świerszczewska była jeszcze związana z Socjaldemokracją Królestwa Polskiego i Litwy. Wśród delegatów znalazła się też znacząca grupa socjalistów, która uznała, że bliżej jej do partii komunistycznej. Kolejna konferencja sprawozdawczo-wyborcza miała miejsce w kwietniu 1947 r. w Teatrze im. Juliusza Słowackiego w Krakowie. Natomiast pierwsza po Kongresie Zjednoczeniowym konferencja wojewódzka PZPR odbyła się w dniach 25–26 czerwca 1949 r. Na konferencjach powiatowych wybrano na nią 346 delegatów[6].

W Tabeli 2 znajduje się zestawienie liczby delegatów z poszczególnych powiatów z uwzględnieniem tego, ilu z nich należało do PPR, a ilu do PPS. Konferencję wojewódzką poprzedzały konferencje powiatowe, ostateczna decyzja należała jednak do KW. W powiecie chrzanowskim początkowo wybrano 45 delegatów i w połowie lutego 1949 r. przekazano ich listę do Krakowa, ale do obrad dopuszczono ostatecznie tylko 36[7].

Tabela 2. Liczba członków PPR i PPS wśród delegatów na I Konferencję Sprawozdawczo-Wyborczą PZPR w Krakowie (25–26 czerwca 1949 r.)

Powiat

Liczba delegatów

Delegaci z PPR

Delegaci z PPS

Biała

24

14

10

Bochnia

10

5

5

Brzesko

10

9

1

Chrzanów

36

30

6

Dąbrowa Tarnowska

10

9

1

Kraków miasto

100

67

33

Kraków powiat

16

12

4

Limanowa

10

7

3

Miechów

21

19

2

Myślenice

10

6

4

Nowy Sącz

12

9

3

Nowy Targ

10

8

2

Olkusz

26

21

5

Tarnów

22

13

9

Wadowice

12

9

3

Zakopane

5

3

2

Żywiec

12

9

3

Razem

346

250

96

Źródło: AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Konferencje sprawozdawczo-wyborcze, 51/I/1-2, Stenogram z I Wojewódzkiej Konferencji Sprawozdawczo-Wyborczej PZPR w województwie krakowskim, 25–26 VI 1949 r.

Widać tutaj zdecydowaną przewagę aktywistów i działaczy PPR nad socjalistami. Jedynie w powiecie bocheńskim delegatów z obydwu partii było tyle samo. Na pozostałych terenach zdecydowanie przeważali komuniści. Pokazywało to dobitnie, że przeprowadzone pod koniec 1948 r. tzw. zjednoczenie w rzeczywistości oznaczało przejęcie PPS. Reasumując, na I Konferencji Sprawozdawczo-Wyborczej z PPR wywodziło się 72,3 proc. delegatów, a z PPS jedynie 27,7 proc. W większości byli to ludzie zaliczani do grupy robotniczej. Latem 1949 r. stanowili oni 63,4 proc. wszystkich delegatów, nieco mniej niż jedną czwartą – pracownicy umysłowi, a tylko 10,3 proc. – chłopi. W czasie II Konferencji Sprawozdawczo-Wyborczej, która odbyła się w lipcu 1950 r., proporcje te uległy niewielkiej, aczkolwiek charakterystycznej zmianie – przybyło kilka procent pracowników umysłowych, a ubyło robotników.

Tabela 3. Skład socjalny delegatów wybranych na konferencje wojewódzkie PZPR w 1949 i 1950 r. (w procentach)

Grupa społeczna

1949

1950

robotnicy

63,4

60,4

robotnicy rolni

1,4

1,3

chłopi

10,3

10,7

pracownicy umysłowi

22,8

25,4

rzemieślnicy

0,8

0,3

kupcy

0,09

0,03

gospodynie domowe

1,21

1,87

Źródło: AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Konferencje sprawozdawczo-wyborcze, 51/I/1-2, Stenogram z I Wojewódzkiej Konferencji Sprawozdawczo-Wyborczej PZPR w województwie krakowskim, 25–26 VI 1949 r.; ibidem, 51/I/3, Stenogram z II Wojewódzkiej Konferencji Sprawozdawczo-Wyborczej PZPR w województwie krakowskim, 8–9 VII 1950 r.

Jeśli chodzi o konferencje powiatowe PZPR zwołane w celu wybrania delegatów, proporcje były nieco inne. Około 40 proc. stanowili robotnicy, pracowników umysłowych było 38,8 proc., a chłopów 16,1 proc.[8] Formalnie to właśnie na poziomie powiatowym decydowano, ilu i których delegatów dana organizacja wyśle do Krakowa. W rzeczywistości jednak ostateczną decyzję w tej sprawie podejmowały władze wojewódzkie, a konkretnie Wydział Organizacyjny. Na przykład 16 lutego 1949 r. powiat chrzanowski przekazał listę wybranych przez siebie 45 delegatów. Byli wśród nich m.in. ówcześni sekretarze KP, Stefan Ziomek (I sekretarz) i Edward Karasiewicz (II sekretarz), oraz kierownik Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego – Józef Siemek i komendant powiatowy MO Józef Czapla. Komitet Wojewódzki 21 lutego unieważnił jednak tę listę i przygotował nową, którą musiano w Chrzanowie przyjąć bez dyskusji. Po wykreśleniu kilku osób (z listy 45 delegatów ostatecznie dopuszczono do obrad tylko 36) dopisano m.in. Witolda Jarosińskiego (II sekretarza KW), Ryszarda Ćwiertniaka (kierownika Wydziału Organizacyjnego), Wojciecha Pilarczyka (kierownika Wydziału Personalnego) oraz Stanisława Guzka (kierownika Wydziału Ekonomicznego).

Oficjalnie funkcjonowanie gremiów PZPR opisywano jako demokrację wewnątrzpartyjną. W rzeczywistości możliwość swobodnego wyboru była ograniczona. Najważniejsze rozstrzygnięcia miały charakter arbitralny i były narzucane. Już zatem w pierwszym okresie istnienia PZPR pojawiła się charakterystyczna tendencja do utrzymywania się w gremiach decyzyjnych przewagi pracowników umysłowych.

Konferencja była dużą imprezą o charakterze programowym, pieczołowicie przygotowywaną z wyprzedzeniem przez Wydział Organizacyjny oraz Ogólny KW. Przy tym, co charakterystyczne, rozróżniano hasła, które miały być używane w sali obrad i poza nią. Do tych pierwszych w 1949 r. zaliczano np. takie: „PZPR jest czołowym zorganizowanym odziałem polskiej klasy robotniczej – przodującej siły narodu polskiego”, „Uczynimy z wyższych uczelni ośrodki postępowej i marksistowskiej nauki w służbie socjalizmu”, „Mobilizacja mas pracujących do wykonania planu 6-letniego i wzmocnienie sojuszu ze Związkiem Radzieckim – to nasz wkład w walce o pokój”[9]. Odwoływały się one po części do ówczesnej sytuacji (forsowana militaryzacja przemysłu w ramach planu 6-letniego), a po części do niezmiennych pryncypiów nowej, narzuconej Polsce władzy – ścisłego podporządkowania Moskwie. Natomiast „poza salą” miał być propagowany taki slogan: „Partia nasza wychowuje masy pracujące w duchu ludowego patriotyzmu i proletariac-kiego internacjonalizmu”.

Zgodnie ze zwyczajem przyjętym jeszcze pod koniec formalnego istnienia PPR, pierwszym punktem obrad konferencji był wybór prezydium. Następnie wybierano komisję mandatową, która miała sprawdzać ważność mandatów delegatów, a potem skrutacyjną – do liczenia głosów oddanych na członków KW. Najważniejszym oprócz wyboru władz punktem każdych obrad był referat sprawozdawczy dotychczasowego I sekretarza KW. Po zakończeniu obrad odbywało się pierwsze posiedzenie plenarne nowo wybranego KW. W konferencji zawsze brał udział przedstawiciel KC z Warszawy. Na przykład na drugiej konferencji był to sekretarz i członek Biura Politycznego Zenon Nowak. Na liście jej uczestników znajdowało się 265 delegatów (w tym 49 kobiet), ale obecnych było 227, przy czym w głosowaniach wzięło udział 221. W III Konferencji Sprawozdawczo-Wyborczej w maju 1953 r. formalnie uczestniczyło już 355 działaczy, a obecne były 333 osoby.

Przyjrzymy się teraz delegatom na tę konferencję pod kątem ich przynależności organizacyjnej w okresie międzywojennym. Wbrew pozorom to nie przedwojenni komuniści stanowili największą liczebnie grupę wśród uczestników III Konferencji Wojewódzkiej PZPR w Krakowie. Zresztą przed wojną KPP miała bardzo niewielkie wpływy w samym Krakowie, a cóż dopiero mówić o pozostałych terenach.

Tabela 4. Przynależność organizacyjna w latach 1919–1939 delegatów na III Konferencję Wojewódzką PZPR

Nazwa organizacji

Liczba delegatów

KPP i KZMP

37

KPP za granicą

4

PPS

23

ZMW RP „Wici”

6

inne stronnictwa

3

bezpartyjni

282

Źródło: AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Konferencje sprawozdawczo-wyborcze, 51/I/5, Stenogram z III Wojewódzkiej Konferencji Sprawozdawczo-Wyborczej PZPR w województwie krakowskim, 9–10 V 1953 r.

Jak widać, przeważały osoby niewykazujące wcześniej żadnej aktywności politycznej, nawet w tak elementarnym sensie jak udział w działaniu zbiorowym. Byli to zatem w dużej mierze ludzie nowi; większość stanowiły osoby w wieku średnim, co obrazuje kolejna tabela.

Tabela 5. Wiek delegatów na konferencję wojewódzką w 1953 r.

Przedział wiekowy

Liczba delegatów

18–25 lat

11

25–40 lat

184

40–50 lat

118

50–60 lat

38

60 lat i więcej

4

Źródło: AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Konferencje sprawozdawczo-wyborcze, 51/I/5, Stenogram z III Wojewódzkiej Konferencji Sprawozdawczo-Wyborczej PZPR w województwie krakowskim, 9–10 V 1953 r.

W powiatowych organizacjach partyjnych także odbywały się konferencje sprawozdawczo-wyborcze. W statucie w wersji z 1948 r. zapisano, że zwołuje ją nie rzadziej niż raz w roku KP po porozumieniu z KW[10]. W 1954 r. dodano zapis mówiący o tym, że należy zwołać „nadzwyczajną konferencję powiatową na mocy uchwały KC, KW lub KP bądź na żądanie co najmniej jednej trzeciej ogólnej liczby członków powiatowej organizacji partyjnej”[11]. W praktyce konferencje powiatowe były zawsze poddane kontroli władz wojewódzkich, które w okresie przygotowywania konferencji wysyłały do poszczególnych powiatów swoich pracowników odpowiedzialnych za dany teren (w latach pięćdziesiątych nosili oni miano pełnomocników).

Pierwsze po powstaniu PZPR konferencje powiatowe w województwie krakowskim zorganizowano w latach 1950–1951. Następne odbywały się średnio co dwa lata, zwłaszcza w okresie poprzedzającym konferencję wojewódzką. Oprócz wyborów lokalnych komitetów miały one bowiem na celu także wyłonienie delegatów do Krakowa.

Konferencja wojewódzka z wiosny 1954 r. została poświęcona wyłonieniu delegatów na II Zjazd PZPR. W październiku tegoż roku zorganizowano jeszcze konferencję o charakterze sprawozdawczym. Ostatnia w okresie stalinowskim konferencja sprawozdawczo-wyborcza odbyła się w dniach 14–16 stycznia 1956 r. Każde zgromadzenie tego rodzaju stawało się przede wszystkim okazją do wygłaszania przemówień, najczęściej w formie monologów, choć zdarzały się także polemiki. W programie każdej konferencji – od szczebla gromadzkiego po wojewódzki – było, rzecz jasna, miejsce na wystąpienie I sekretarza o charakterze sprawozdawczym.

W latach pięćdziesiątych bardziej jednak pochylano się nad kwestiami ideologiczno-propagandowymi niż nad statystyką partyjną. Był to okres wzmożonej nagonki na „reakcję i burżuazję”, niszczenia ostatnich oddziałów polskiego podziemia niepodległościowego oraz wprowadzania nowych komunistycznych porządków, wzorowanych na Związku Sowieckim. Konferencje partyjne (również zebrania na poziomie organizacji podstawowych) miały w dużej mierze charakter właśnie propagandowy. Wprawdzie umożliwiały lokalnym działaczom przedstawianie problemów związanych z działaniem partii w terenie, ale przede wszystkim służyły kształtowaniu aktualnej linii PZPR i przekazywaniu wytycznych z centrali. Co charakterystyczne, głosowania miały charakter demonstracji jedności. Rzeczywista władza należała do sekretarzy KW oraz niższych szczebli. To z nimi bezpośrednio, a nie z konferencją kontaktowały się urzędy bezpieczeństwa, stanowiące jeden z fundamentów komunistycznej dyktatury w Polsce.

Relacje prasowe z konferencji miały pokazywać osiągnięcia PRL i zarazem ukrywać niewygodne fakty. O roli ścisłych kontaktów bezpieki z kierownictwem wojewódzkim i powiatowym partii nie informowano szerzej, ani na konferencjach, ani nawet na plenarnych posiedzeniach komitetów poszczególnych szczebli, nie mówiąc już o informowaniu społeczeństwa. Szef WUBP, który dysponował zarówno siecią agenturalną, jak i funkcjonariuszami, regularnie powiadamiał Sekretariat KW o tym, co dzieje się w terenie, zwłaszcza przed zdarzeniami uznanymi za ważne z politycznego i propagandowego punktu widzenia. Konferencje w powiatach były zazwyczaj poprzedzane naradami w Krakowie, w których uczestniczyli sekretarze powiatowi.

Komitet Wojewódzki

W okresie, gdy nie obradowała konferencja sprawozdawczo-wyborcza, zgodnie ze statutem najwyższą władzę sprawował Komitet Wojewódzki PZPR. W okresie 1949–1956 (do lata) w województwie krakowskim odbyły się 34 plenarne posiedzenia tego gremium. Jego liczebność ulegała wahaniom. Pierwszy skład KW został powołany natychmiast po Kongresie Zjednoczeniowym PPR i PPS. Weszło do niego 45 osób (29 z PPR i 16 z PPS)[12]. Został sformowany mechanicznie, bez jakichkolwiek nawet fikcyjnych czy pozornych wyborów. Warto pokazać, skąd ci ludzie się wywodzili i kim byli.

W grudniu 1948 r. na I sekretarza został wyznaczony przez Biuro Polityczne KC Stanisław Kowalczyk (od 1928 r. członek PPS w Zagłębiu Dąbrowskim, opowiadał się za współpracą z komunistami, wrogi wobec PPS-WRN, od 1948 r. w PZPR); pełnił tę funkcję do czerwca 1949 r. W dużej mierze ludzie, którzy weszli do KW z ramienia PPS, nie byli związani z socjalistami przedwojennymi, ale z tymi „lubelskimi”, powołanymi przy dużym udziale PPR na tzw. XXV Kongresie Polskiej Partii Socjalistycznej we wrześniu 1944 r. Przyjrzyjmy się ich sylwetkom.

Władysław Babiarz (1900–?) ukończył 6 klas szkoły powszechnej i pracował jako robotnik (w wykazie delegatów na konferencję partyjną z 1949 r. przy jego nazwisku pojawia się adnotacja: „przed wojną i po wojnie PPS”, bez bliższego wyjaśnienia), do koncesjonowanego PPS wstąpił w 1947 r., po „zjednoczeniu” był II sekretarzem KP w Tarnowie.

Władysław Dudziak (1917–2003) zaliczył 7 klas szkoły powszechnej i pracował jako fryzjer, przed 1939 r. również był związany z PPS, do tej powojennej wstąpił w 1947 r.[13]

Stanisław Feluś (1905–?) w dokumentacji figuruje jako osoba legitymująca się wykształceniem średnim, chociaż jako jego zawód wyuczony podawano „ślusarz”. Zarówno w okresie międzywojennym, jak i w latach okupacji oraz po 1945 r. należał do PPS, po „zjednoczeniu” pełnił funkcję I sekretarza KP PZPR w Brzesku.

Dość podobny życiorys miał Franciszek Jaich (1901–?). On również w rubryce wykształcenie napisał: średnie, a jako zawód – ślusarz i murarz. Związany z socjalistami w II RP, w czasie wojny i w okresie 1945–1948, potem był II sekretarzem KM PZPR w Krakowie.

Do młodszego pokolenia należała Maria Mieszczanek (1920–?). Ukończyła 7 klas szkoły powszechnej i do PPS wstąpiła dopiero w 1947 r., po roku 1948 zajmowała eksponowane stanowisko kierownika Wydziału Kobiecego KW w Krakowie.

Jeden z członków partii socjalistycznej, Klemens Janicki (I sekretarz Powiatowego Komitetu PZPR w Tarnowie), krótko figurował na liście członków KW PZPR (od 22 grudnia 1948 do 1 stycznia 1949 r.); miał objąć kierownictwo nad organizacją powiatową partii w Brzesku, tak się jednak nie stało.

Kolejna kobieta z partii socjalistycznej w powołanym pod koniec 1948 r. KW to Małgorzata Nowicka (1896–1977). Była nauczycielką (wykształcenie średnie), w okresie międzywojennym związaną z lewym skrzydłem PPS. W latach wojny należała do stworzonej przez Edwarda Osóbkę (zwanego potem Osóbką-Morawskim) Robotniczej Partii Polskich Socjalistów, po utworzeniu PKWN ściśle współpracującej z PPR. Po wojnie działała w koncesjonowanej PPS, była także wiceprezesem Związku Spółdzielni Chłopskich.

Dotychczas omówieni działacze byli w jakiś sposób rzeczywiście związani z partią socjalistyczną funkcjonującą w II RP, z tym że sytuowali się na jej lewym skrzydle.

Zupełnie inaczej wyglądała sytuacja w przypadku Kazimierza Pasenkiewicza (1897––1995), filozofa i naukowca, który przed wojną sympatyzował z lewicą. W 1943 r. wstąpił do RPPS, w 1944 r. do Armii Ludowej, a w następnym roku do PPS. Potem przez pewien czas był wojewodą pomorskim. Następnie został wojewodą krakowskim i zarazem przewodniczącym Wojewódzkiego Komitetu PPS w Krakowie. Trzeba przyznać, że górował nad pozostałymi członkami KW przede wszystkim wykształceniem (był doktorem filozofii). Charakterystyczne jednak, że przed wojną nie był związany w jakiejkolwiek formie z ruchem socjalistycznym.

Stosunkowo niewiele informacji zachowało się o innym członku pierwszego składu KW (grudzień 1948 – czerwiec 1949) rekrutującym się z socjalistów – Antonim Sobanku. Przed „zjednoczeniem” był on I sekretarzem Powiatowego Komitetu PPS w Żywcu[14]. Na wiosnę 1949 r. typowano go na I sekretarza KP PZPR w Nowym Targu. Ostatecznie pozostał w Żywcu, ale w 1952 r. w czasie czystki został pozbawiony członkostwa w partii za przynależność w okresie wojny do PPS-Wolność, Równość, Niepodległość.

Jerzy Waśniewski (1920–?) był pepeesowcem powojennym (do partii wstąpił w 1945 r.). Pracował w redakcji „Gazety Krakowskiej”. Szybko też awansował na stanowisko II sekretarza Wojewódzkiego Komitetu PPS w Krakowie.

Do osób, które z socjalistami związały się w schyłkowym okresie istnienia tej partii, należał również Władysław Wójcik (1917–?). Jako jeden z nielicznych w KW legitymował się wykształceniem wyższym (magister nauk ekonomicznych). Oprócz pełnienia funkcji partyjnych zasiadał na fotelu przewodniczącego Miejskiej Rady Narodowej w Bochni.

Także Marian Zajączkowski (1905–?), kierownik Wydziału Komunikacyjnego KW PZPR w latach 1948–1950, związał się z PPS tuż po zakończeniu działań wojennych w 1945 r.

Tak prezentował się garnitur socjalistów w pierwszym KW, który – co charakterystyczne dla tamtego okresu – nie został wybrany, ale po prostu mianowany ad hoc do czasu I Konferencji Sprawozdawczo-Wyborczej, zorganizowanej w czerwcu 1949 r. Byli to ludzie częściowo wywodzący się z przedwojennej PPS (z jej lewego skrzydła, opowiadającego się za współpracą z komunistami) oraz ci, którzy przystąpili do socjalistów już w warunkach rodzącej się komunistycznej dyktatury. Trudno szukać tutaj osób związanych z tradycją niepodległościową i antykomunistyczną. Jedynie Antoni Sobanek został wydalony z PZPR w 1952 r. jako były członek PPS-WRN.

Pora teraz, by przyjrzeć się drugiej, liczniejszej, ale i ważniejszej grupie członków pierwszego KW. Chodzi o ludzi związanych dłużej lub krócej z ruchem komunistycznym.

Stanisław Anioł (1898–?), od młodości działacz ruchu komunistycznego, ukończył 4 klasy szkoły powszechnej, od 1945 r. należał do PPR. Z ramienia partii pełnił funkcję naczelnego dyrektora Zakładów Azotowych w Mościcach, był członkiem KW PZPR w latach 1949–1950. Swoją pozycję społeczną zawdzięczał powiązaniu z partią, a nie własnym kompetencjom.

Ryszard Ćwiertniak (1917–?) również należał w młodym wieku do KPP. W rubryce „wykształcenie” figurowało u niego: średnie, a zawód wyuczony: drukarz. Trzeba tutaj dodać, że w okresie II RP drukarze cieszyli się estymą wśród pozostałych robotników, umieli bowiem czytać i pisać. Po wojnie Ćwiertniak przystąpił do PPR, a na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych zajmował stanowisko kierownika Wydziału Organizacyjnego KW, co dawało mu duże pole manewru. Choć przed 1938 r. był członkiem KPP, nie odgrywał w tej organizacji żadnej ważnej roli (nie uczestniczył w jej zjazdach, nie należał do władz). Być może to sprawiło, że przetrwał stalinowski terror drugiej połowy lat trzydziestych, który dotknął przede wszystkim ludzi z kierownictwa tej partii.

Do tego samego pokolenia należał Teodor Duda (1914–1986), szef WUBP na początku lat pięćdziesiątych. Także on był członkiem KPP, a kilka lat po jej rozwiązaniu, gdy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej wkroczyły wojska sowieckie (stało się to w nocy z 3 na 4 stycznia 1944 r. w Rokitnie koło Sarn na Wołyniu) i utworzono ekspozyturę Moskwy, czyli PKWN, Duda wstąpił do PPR i pracował „po linii bezpieczeństwa”. W komunistycznej policji politycznej został kierownikiem UB w województwie krakowskim i z tej racji wchodził w skład Egzekutywy KW, na jej posiedzeniach omawiał sprawy prowadzone przez bezpiekę.

Przez bardzo krótki czas (grudzień 1948 – styczeń 1949) w KW zasiadał także Henryk Dobrowolski (1904–1985), absolwent UJ, przed wojną działacz Macierzy Szkolnej w Cieszynie, potem poseł do KRN i Sejmu Ustawodawczego, w latach 1947–1950 prezydent Krakowa.

Do tych, którzy dopiero pod koniec wojny związali się z komunistami, należał Leon Filipowicz, według dokumentacji Wydziału Organizacyjnego mający wykształcenie średnie, choć pracujący jako robotnik. W okresie międzywojennym był członkiem PPS, w 1945 r. dostał legitymację członkowską PPR. Po „zjednoczeniu” został I sekretarzem KP w Nowym Sączu, uważanym przez władze za teren trudny ze względu na religijność mieszkańców.

O kolejnym członku pierwszego KW PZPR z ramienia dawnej PPR, Leonie Gehorsamie, niewiele wiadomo. Pełnił on funkcję wicedyrektora Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w Krakowie. Na mocy uchwały Rady Państwa został 1 września 1955 r. odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski „za zasługi w pracy zawodowej w dziedzinie kolejnictwa”[15]. Był także autorem książki dotyczącej udziału kolejnictwa w planie 6-letnim[16].

Przykład sporego awansu społecznego stanowił Stanisław Guzek (1915–?). Ukończył jedynie 3 klasy szkoły powszechnej, co w żadnym razie nie przeszkodziło jego karierze po wstąpieniu do PPR w 1945 r. Został kierownikiem Wydziału Ekonomicznego KW, to znaczy, że odpowiadał za nadzór partii nad budżetem całego województwa.

Nieco wyższy poziom edukacyjny prezentował Franciszek Hojny (1918–?), który był technikiem po szkole średniej. Zaraz po wojnie związał się z partią komunistyczną, wcześniej nie miał z nią nic wspólnego; po grudniu 1948 r. zajmował stanowisko I sekretarza KP w Chrzanowie.

Witold Jarosiński (1909–1993) przed wojną należał do przybudówki KPP – Komunistycznego Związku Młodzieży Polski, a od 1945 r. do PPR. Z wykształcenia nauczyciel, zrobił dużą karierę. W latach 1948–1949 był II sekretarzem KW w Krakowie, ale już w okresie 1950–1956 ministrem oświaty, następnie członkiem KC (1954–1971), sekretarzem KC (1957–1968), a także I sekretarzem Komitetu Warszawskiego PZPR (1957–1960)[17].

Kolejny aparatczyk, Janusz Korczyński (1925–?), należał wtedy do najmłodszego pokolenia. Miał być, według statystyk partyjnych, elektrykiem. Do PPR przystąpił w 1944 r., przed wojną działał w związanej z PPS Organizacji Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego. Po powstaniu PZPR został I sekretarzem w Olkuszu.

W skład pierwszego KW PZPR wszedł również Jan Kowalczyk (1913–?), od wczesnej młodości związany z komunizmem (należał do KPP), od 1945 r. członek PPR. Po „zjednoczeniu” stał na czele Wojewódzkiej Komisji Kontroli Partyjnej.

Kazimierz Legomski (1903–1971) w okresie międzywojennym był członkiem KPP, od 1945 r. PPR. Ukończył 7 klas szkoły powszechnej i pracował jako ślusarz, natomiast po 1948 r. został I sekretarzem KM w Krakowie.

Z kolei Józefa Łabuza (1903–1972) wyróżniało to, że miał wyższe wykształcenie. Od lat dwudziestych był związany z ruchem komunistycznym: najpierw z KZMP, a od 1927 r. z KPP (m.in. wchodził w skład Centralnego Wydziału Rolnego i pionu propagandowego tej partii); do PPR wstąpił w 1942 r.[18] W latach 1945–1947 pełnił funkcję starosty powiatowego w Nowym Sączu, był też posłem na sejm w latach 1947–1952 oraz 1957–1961, a także zastępcą dyrektora Polskiego Radia w Krakowie (1949–1953), członkiem redakcji „Życia Literackiego”, wreszcie kierownikiem Wydziału Rolnego KW PPR i PZPR (1947–1949).

Do członków pierwszego Komitetu Wojewódzkiego po formalnym powstaniu PZPR należał też Teodor Marchlewski (1899–1962), biolog, profesor i w latach 1948–1956 rektor UJ, poseł w latach 1952–1956. Prywatnie był bratankiem Juliana Marchlewskiego, komunisty służącego interesom bolszewickiej Rosji, w czasie najazdu na Polskę w 1920 r. członka Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski (Polrewkomu), powołanego w celu podporządkowania „pańskiej Polski” czerwonym agresorom. Teodor Marchlewski do PPR wstąpił w 1945, w KW zasiadał do października 1956 r. Był zwolennikiem pseudonaukowych teorii Iwana Miczurina i Trofima Łysenki.

Na przeciwnym biegunie, jeśli chodzi o poziom wykształcenia, stał Józef Michalski (1913–?). Ukończył 7 klas szkoły powszechnej, z zawodu był szoferem. Przed 1938 r. należał do KPP, po wojnie do PPR. W 1949 r. kierował Wydziałem Zawodowym KW w Krakowie.

W okresie stalinowskim dość aktywne w partii były kobiety, m.in. Franciszka Pałac (1917–?). Ukończyła 7 klas szkoły powszechnej. W młodości związana z KPP, od 1945 r. w PPR, zajmowała stanowisko sekretarza KM w Trzebini.

Mikołaj Pawlak (Mikołaj Bondarenko) (1907–1963) również wywodził się ze środowiska kapepowskiego, miał wykształcenie powszechne; w 1947 r. został członkiem PPR, z jej ramienia kierował organizacją partyjną w Krakowie.

Wojciech Pilarczyk (1906–?) też zaliczył szkołę powszechną, pracował jako górnik, w czasie wojny wstąpił do GL/AL i PPR, po „zjednoczeniu” pełnił funkcję kierownika Wydziału Personalnego.

Kolejny członek pierwszego KW to Adam Polewka (1903–1956). Jako jeden z nielicznych działaczy robotniczego pochodzenia legitymował się wykształceniem wyższym. W rubrykę zawód wpisał: literat. Była to ciekawa postać. W młodości związany z PPS, na początku lat trzydziestych przeniósł się do KPP. W latach 1928–1929 był dyrektorem Teatru Robotniczego w Sosnowcu. W 1939 r. poparł sowiecką okupację Kresów Wschodnich II RP. W 1945 r. zapisał się do PPR. Publikował m.in. w „Gazecie Literackiej” (przed wojną) oraz w „Życiu Literackim”, pracował też jako redaktor „Echa Krakowa”. Za jego najbardziej znaną publikację należy uznać zbiór felietonów Kocham i nienawidzę, opisujących w karykaturalnym świetle i z komunistycznego punktu widzenia życie w międzywojennym Krakowie. Był także posłem na Sejm PRL I kadencji (1952–1956).

Wincenty Stachurka (1910–?) miał pochodzenie chłopskie i wykształcenie powszechne. Z komunistami związał się jeszcze w czasie okupacji, do PPR należał od samego początku. Po 1945 r. pełnił funkcję pierwszego sekretarza KP w Limanowej.

O kolejnej osobie, która weszła w skład pierwszego po „zjednoczeniu” KW w Krakowie, Wincentym Steczu, brak dodatkowych informacji, poza tym, że był przodownikiem pracy w kopalni „Bierut” i że już w styczniu 1949 r. nie figurował na liście członków komitetu. Jeszcze mniej wiadomo o Władysławie Wadasie, który równie krótko zasiadał w tym gremium.

Tadeusz Strzałkowski (1924–?) był przedstawicielem młodszego pokolenia. Jeszcze przed wojną ukończył 3 klasy gimnazjum, należał do ZMP i od 1945 r. do PPR.

Antonina Świerszczewska (1896–?), z wykształcenia lekarka, w młodości należała do SDKPiL, od 1918 r. do Komunistycznej Partii Robotniczej Polski (potem KPP), a od 1945 r. do PPR, można więc powiedzieć, że przeszła wszystkie etapy rozwoju partii komunistycznej.

Andrzej Taborowicz (1902–1955) ukończył szkołę powszechną. W okresie międzywojennym związał się KPP, potem z PPR. Pod koniec lat czterdziestych pełnił funkcję przewodniczącego Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Miechowie.

Znacznie młodszy Edward Tarko (1923–?), który także miał wykształcenie powszechne, przystąpił do PPR w 1945 r. i został I sekretarzem KP w Miechowie.

Pierwszy Komitet Wojewódzki, formalnie wybrany przez uczestników I Konferencji Sprawozdawczo-Wyborczej PZPR w województwie krakowskim w czerwcu 1949 r., liczył 47 osób[19]. Z poprzedniego, mianowanego jeszcze w grudniu KW, weszli do niego: Stanisław Anioł, Henryk Czapnicki, Ryszard Ćwiertniak, Teodor Duda, Władysław Dudziak, Stanisław Feluś, Filipowicz (w spisie z konferencji funkcjonujący jako Jan, wcześniej wymieniany z imieniem Leon), Stanisław Guzek, Franciszek Hojny, Franciszek Jaich, Witold Jarosiński, Janusz Korczyński, Jan Kowalczyk, Władysław Kozub, Kazimierz Legomski, Teodor Marchlewski, Józef Michalski, Małgorzata Nowicka, Józef Ostrowski, Franciszka Pałac, Kazimierz Pasenkiewicz, Mikołaj Pawlak, Wojciech Pilarczyk, Adam Polewka, Wincenty Stachurka, Tadeusz Strzałkowski, Antonina Świerszczewska, Andrzej Taborowicz, Edward Tarko, Jerzy Waśniewski, Władysław Wójcik, Marian Zajączkowski, Zofia Zemanek i Stefan Ziomek. Tak więc zdecydowana większość osób (34), które po tzw. Kongresie Zjednoczeniowym zostały umieszczone w KW, pozostała w nim pół roku później.

Nowe osoby, dokooptowane latem 1949 r., to:

– Witold Adamuszek (1916–?), członek KPP, od 1942 r. w PPR, po 1948 r. został I sekretarzem KZ fabryki w Kluczach, ukończył 6 klas szkoły powszechnej;

– Józef Boryń (1906–?), od 1943 r. w PPR, I sekretarz KP PZPR w Bochni, ukończył 7 klas szkoły powszechnej;

– Helena Ciepielowa (1913–?), w czasie okupacji należała do PPS-WRN, od 1945 r. do PPS koncesjonowanej, była II sekretarzem Okręgowej Rady Związków Zawodowych w Krakowie, skończyła szkołę powszechną;

– Maria Iskra (1913–1985), chłopka z Dankowic, od 1945 r. należała do PPR, ukończyła szkołę powszechną;

– Władysław Kularz (1907–?), rolnik, wójt gminy Szczucin i tamże sekretarz KG, od 1945 r. należał do PPR;

– Arnold Mostowicz (1914–2002), miał wykształcenie wyższe, był redaktorem naczelnym „Gazety Krakowskiej”, od 1945 r. należał do PPR.

Tabela 6. Liczba plenów KW PZPR w latach 1949–1956

Rok

Plena

1949

1

1950

5

1951

2

1952

6

1953

3

1954

5

1955

8

1956 (do października)

3

Ogółem

33

Źródło: AN Kraków, Inwentarz archiwalny zespołu KW PZPR w Krakowie.

Tabela 7. Tematyka plenów KW PZPR w latach 1949–1956

Tematyka

Liczba plenów, na których poruszano określone tematy

Sprawy wewnątrzpartyjne

26

Sprawy ekonomiczne

6

Sprawy wsi i rolnictwa

9

Sprawy administracyjne

3

Źródło: AN Kraków, Inwentarz archiwalny zespołu KW PZPR w Krakowie.

Plena nie były głównym instrumentem podejmowania kluczowych decyzji ani o charakterze wewnątrzpartyjnym, ani gospodarczym czy społecznym. Do wyjątków należała sytuacja, gdy odbywało się ich więcej niż dwa, trzy. W 1952 r. KW w Krakowie zebrał się in pleno sześciokrotnie[20]. Miało to związek z intensywnymi kampaniami propagandowo-politycznymi. Chodziło o konsultacje społeczne projektu Konstytucji PRL z poprawkami Stalina (przyjętego przez sejm 22 lipca 1952 r.) oraz o 60. rocznicę urodzin Bolesława Bieruta i wybory do Sejmu PRL I kadencji (głosowano tylko na jedną listę, a liczba kandydatów była równa liczbie mandatów). Rekord padł jednak w 1955 r. (8 plenów) i był związany z rosnącym niepokojem wobec rewelacji Józefa Światły i pierwszych symptomów odwilży.

Jak już wspomniano, posiedzenia te miały w dużej mierze charakter pokazowy (omawiano je w prasie). Najczęściej akceptowano decyzje egzekutywy. Choć formalnie, zgodnie ze statutem, w przerwie obrad konferencji to zebranie plenarne KW stawało się najwyższym gremium decyzyjnym partii w województwie, praktyka była inna. Tylko jedno z posiedzeń – w czerwcu 1951 r. – poświęcono sprawie wyboru I sekretarza KW. Swoboda decyzji była jednak niewielka, zatwierdzano po prostu dyrektywy z Warszawy. Na poziomie statutowym nie określono szczegółowo, jak ma wyglądać działalność komitetu. Zostało to doprecyzowane w wytycznych z centrali.

Zgodnie z instrukcją KC PZPR ze stycznia 1950 r., protokół posiedzenia KW powinno się pisać na maszynie w dwóch egzemplarzach, „zachowując odpowiednie odstępy między wierszami”[21]. Jeden egzemplarz pozostawał na miejscu, drugi natomiast wysyłano drogą sprawozdawczą do instancji nadrzędnej (w tym wypadku KC, komitety w poszczególnych powiatach przesyłały protokoły do województwa). Protokoły posiedzeń KW, egzekutywy oraz innych zebrań (np. sekretariatu) miały mieć odrębną numerację. Każdy dokument winien zawierać określenie rodzaju zebrania (plenum KW, KP itp.), datę, listę obecnych i nieobecnych, w przypadku większych zgromadzeń (narady aktywu) podawano tylko liczbę uczestniczących w nich osób. Co do samej treści instrukcja nakazywała, aby unikać sformułowań ogólnikowych, niewyjaśniających należycie danej sprawy. Zarazem nie powinno się też uwzględniać wszystkich szczegółów. Podkreślono, że protokół nie jest stenogramem, ale jedynie „opracowanym, przemyślanym streszczeniem przebiegu posiedzenia”[22]. Na każdym protokole miał się znaleźć podpis sekretarza oraz protokolanta.

To, że już kilka lat po wprowadzeniu dyktatury komunistycznej i uzyskaniu przez partię monopolu władzy nadal konieczne było przypominanie o dokładnym i rzetelnym przygotowywaniu tak podstawowej dokumentacji jak zapis posiedzeń, świadczy o dużym chaosie i zaniedbaniach w tej dziedzinie. Choć w latach pięćdziesiątych, przynajmniej w województwie krakowskim, wszystkie opisane powyżej wymogi były spełniane. Funkcjonujący w partii komunistycznej mechanizm „centralizmu demokratycznego” sprawiał, że posiedzenia KW w istocie zajmowały się tylko tym, jak wcielić w życie zalecenia KC, jakie wyciągnąć wnioski z błędów itp. Nie było miejsca na jakikolwiek sprzeciw wobec dyrektyw przekazywanych z Warszawy. Wprost przeciwnie, prześcigano się w podkreślaniu słuszności „linii partyjnej”.

Przełom lat czterdziestych i pięćdziesiątych to czas, w którym zgodnie z założeniami Stalina zaczęto tropić wroga wśród członków i kandydatów PZPR. Miało to wynikać z rzekomego „zaostrzenia walki klas w miarę budowy socjalizmu”. Po III Plenum KC i potępieniu „odchylenia prawicowo-nacjonalistycznego” oraz grupy skupionej wokół byłego sekretarza KC PPR – Władysława Gomułki – został wydany zbiór uchwał Biura Organizacyjnego KC PZPR z listopada 1949 r. O wzmożenie czujności rewolucyjnej. Było to kopiowanie działania Stalina z lat trzydziestych, kiedy przygotowywał on wielki terror i krwawą czystkę (1936–1938). Wspomniany dokument zwracał uwagę przede wszystkim na „wzmożenie czujności przy przyjmowaniu do partii”. Krytykowano masowe przyjmowanie nowych członków i kandydatów, co miało dotyczyć nawet całych załóg pracowniczych[23]. Zdaniem ówczesnego kierownictwa KC, prowadziło to do „wahań oportunistycznych” i niedostatecznej aktywności.

Narzekano także na rzekomo wysoki odsetek pracowników umysłowych w PZPR (26 proc.)[24]. Jako szczególnie negatywny przykład podawano sytuację w województwie szczecińskim. Mianowicie od kwietnia od września 1949 r. tamtejsza PZPR przyjęła 1668 pracowników umysłowych i 15 robotników[25]. Uznano, że takie postępowanie jest niezgodne z „regulowaniem składu socjalnego partii, tak jak uczy doświadczenie WKP(b)”. Podobnie wyglądała sytuacja w Sieradzu czy w znajdującym się w województwie krakowskim powiecie nowotarskim.

Za najbardziej szkodliwe uważano to, że w szeregach PZPR znaleźli się – jak to określano w nowomowie – „dwójkarze” (pracownicy Oddziału II Sztabu Głównego WP przed 1939 r.), defensywiacy, trockiści, członkowie NSZ. Zwracano uwagę przede wszystkim na tych członków partii, którzy z jej nadania zajmowali kierownicze stanowiska w aparacie, ale także w administracji, gospodarce, szkolnictwie itp. Przez pierwsze cztery lata po „zjednoczeniu” całość spraw personalnych na poziomie wojewódzkim znajdowała się w gestii Wydziału Kadr.

Na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych przeprowadzono w PZPR czystkę, której ofiarą padły osoby związane z tzw. odchyleniem prawicowo-nacjonalistycznym. Najpierw aresztowano współpracowników Mariana Spychalskiego – Włodzimierza Lechowicza i Alfreda Jaroszewicza, następnie, w maju 1950 r., samego byłego wiceministra obrony, wreszcie Władysława Gomułkę w sierpniu 1951 r.[26] Najgłośniejszy proces pokazowy w wojsku to tzw. sprawa TUN (od nazwisk sądzonych oficerów: Stanisława Tatara, Mariana Utnika, Stanisława Nowickiego), a także Jerzego Kirchmayera i Stefana Mossora[27]. Dlatego też w tym czasie na zebraniach plenarnych bardzo często poruszano tematykę związaną ze sprawami wewnątrzpartyjnymi, a zwłaszcza zwalczaniem „braków” i jeszcze ściślejszym wykonywaniem poleceń góry. Duży wpływ miała na to wytworzona wtedy w Polsce, a w szeregach partii komunistycznej w szczególności, psychoza „zaostrzania się walki klas w miarę budowy socjalizmu”. Zjawisko to nie zniknęło wraz ze śmiercią Stalina.

W sierpniu 1953 r. odbyło się plenum „w sprawie polepszenia metod i form pracy kierownictwa partyjnego”[28]. Charakterystycznym elementem prawie każdego takiego posiedzenia, nieomal rytuałem, było składanie samokrytyki przez osoby pełniące kierownicze funkcje w aparacie. Dzięki analizie protokołów tych zgromadzeń można się dowiedzieć, jak funkcjonowały ówczesne kadry partyjne. Na przykład podczas wspomnianego plenum sekretarz KP w Tarnowie Marian Kłobuch oświadczył, że po przyjeździe z kursu w Warszawie wyznaczono go w 1951 r. do objęcia funkcji sekretarza w Tarnowie. Przez dwa miesiące mówiono, że nie jest sekretarzem, „tylko instruktorem z KW, który ma się przyglądać pracy”[29]. Mimo to otrzymał klucze od poprzedniego szefa powiatowej organizacji partyjnej (Szymonka). Początkowo jednak nie podpisywał żadnych pism, czekając na oficjalne wprowadzenie przez KW.

Po uchwaleniu Konstytucji PRL i przeprowadzeniu „wyborów” do Sejmu I kadencji postanowiono dokonać pewnych zmian w kwestii „pracy z kadrami”. Mianowicie w listopadzie 1952 r. Sekretariat KC przyjął uchwałę o jej decentralizacji[30]. Przede wszystkim zdecydowano o likwidacji wydziałów kadr, które od chwili formalnego utworzenia PZPR funkcjonowały w ramach struktur wojewódzkich. Decyzja co do przekazania uprawnień zniesionej komórki innym jednostkom wymagała zgody KC. Zgodnie z wytycznymi z Warszawy, wszystkie sprawy i dokumenty (oprócz personalnych) dotyczące aparatu partyjnego, ZMP, związków zawodowych, Ligi Kobiet przypadły w udziale kierownikom wydziałów organizacyjnych. Według nowych założeń, to oni przejęli odpowiedzialność za całość polityki kadrowej w sensie technicznym (merytorycznie decydowano na wyższym szczeblu).

Instruktorzy Wydziału Organizacyjnego przygotowywali wnioski personalne dla zastępcy kierownika tego wydziału. Następnie szef je analizował i przedstawiał egzekutywie. Stanowiska podległe innym wydziałom były przez nie opiniowane i wysyłane do egzekutywy. Odrębnie traktowano wnioski, które wymagały zgody KC. Sekretarze wojewódzcy kierowali je do odpowiedniego wydziału resortowego na szczeblu centralnym. Potem taki wniosek trafiał do Sekretariatu Biura Organizacyjnego KC (istniał on w latach 1948–1954). W każdym wydziale – czy to KW, czy też KP – miał zostać powołany sektor ewidencji kadr (zatrudniający od jednej do trzech osób). Jego podstawowym zadaniem było prowadzenie ewidencji osób zajmujących stanowiska nomenklaturowe oraz zbieranie dokumentacji kandydatów na te funkcje.

Egzekutywa KW

Najważniejszym gremium decyzyjnym w wojewódzkiej strukturze PZPR w Krakowie (podobnie zresztą jak na innych terenach) pozostawała Egzekutywa KW. Zgodnie z postanowieniami statutu miała ona odgrywać rolę organu wykonawczego KW. W praktyce jednak to egzekutywa sterowała procesem decyzyjnym, a plena komitetu w zasadzie akceptowały tylko jej działania. Formalnie wybierała ją konferencja sprawozdawczo-wyborcza. W rzeczywistości w latach 1948–1956 wszystkie zmiany personalne zostały dokonane poza tym ciałem statutowym. Najczęściej po prostu na posiedzenie egzekutywy przyjeżdżał ktoś z Warszawy i „rekomendował” w imieniu Biura Politycznego daną osobę. Była to, mówiąc kolokwialnie, oferta nie do odrzucenia.

Tabela 8. Skład Egzekutywy KW PZPR w Krakowie (1948–1956) uwzględniający tylko stan po konferencji sprawozdawczo-wyborczej

Stan na 22 XII 1948 r.

Stanisław Kowalczyk, Witold Jarosiński, Ryszard Ćwiertniak, Teodor Duda, Stanisław Guzek, Kazimierz Legomski, Józef Michalski, Kazimierz Pasenkiewicz, Wojciech Pilarczyk, Tadeusz Strzałkowski, Jerzy Waśniewski, Władysław Wójcik, Zofia Zemanek

I konferencja
(25–26 czerwca 1949)

Marian Rybicki, Helena Ciepiel, Ryszard Ćwiertniak, Teodor Duda, Stanisław Guzek, Witold Jarosiński, Jan Kowalczyk, Władysław Kozub, Kazimierz Legomski, Kazimierz Pasenkiewicz, Tadeusz Strzałkowski, Jerzy Waśniewski, Zofia Zemanek

II konferencja
(8–9 lipca 1950)

Stanisław Łapot, Witalis Jankowski, Jerzy Knapik, Jan Kowalczyk, Władysław Kozub, Grzegorz Łanin, Arnold Mostowicz, Kazimierz Pasenkiewicz, Mikołaj Pawlak, Józef Rygliszyn, Roman Stachurka

III konferencja
(9–10 maja 1953)

Walenty Titkow, Bronisław Bednarz, Ryszard Dobieszak, Edward Gabara, Władysław Gościmiński, Władysław Kozub, Władysław Krupka, Grzegorz Łanin, Arnold Mostowicz, Stanisław Pięta

IV konferencja
(9–10 października 1954)

Walenty Titkow, Stefan Antolski, Edward Gabara, Władysław Kozub, Władysław Krupka, Arnold Mostowicz, Józef Nagórzański, Stanisław Nieduziak, Mikołaj Pawlak, Stanisław Pięta, Lutosław Stypczyński, Jan Wiórkowski

V konferencja
(11–12 stycznia 1956)

Stanisław Brodziński, Jerzy Cieślar, Ryszard Dmochowski, Stanisław Filipiak, Mieczysław Kieta, Stefan Kozakiewicz, Władysław Kozub, Stanisław Lutek, Józef Nagórzański, Stanisław Nieduziak, Franciszka Pałac, Mikołaj Pawlak, Stanisław Pięta, Jan Wiórkowski

Źródło: J. Wielgosz, W 40-lecie powstania Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej 1948–1988. Kraków, Nowy Sącz, Tarnów, Kraków 1988, s. 64–67.

To właśnie podczas posiedzeń egzekutywy, względnie w czasie spotkań sekretarzy KW (formalne protokołowanie zebrań Sekretariatu KW datuje się dopiero od przełomu 1955 i 1956 r., przynajmniej jeśli chodzi o Krakowskie), podejmowano najważniejsze decyzje dotyczące zarówno konkretnych zagadnień, jak i zawsze wywołujących emocje spraw kadrowych. Odnosiło się to nie tylko do samej partii, lecz także całej administracji i gospodarki. Przykład szedł z góry, zresztą zgodnie z zasadą „centralizmu demokratycznego” niższe instancje miały wykonywać bez dyskusji polecenia zwierzchników. Na naradzie aktywu wojewódzkiego w Krakowie 29 marca 1956 r., w przededniu październikowego przełomu, premier PRL i zarazem poseł z tego miasta Józef Cyrankiewicz tak charakteryzował stosunki między Biurem Politycznym a Radą Ministrów: „W prezydium rządu jest często dużo członków Biura, i ustaliliśmy w ten sposób, że te sprawy gospodarcze, nie zasadnicze i poza budżetem i planem gospodarczym rocznym, czy też handlu zagranicznego, te wszystkie sprawy niepartyjnego i niepolitycznego zasadniczego charakteru są rozpatrywane na prezydium rządu w obecności I sekretarza i tego sekretarza, który daną sprawą się interesuje. To jest bardzo zdrowa praktyka radziecka”[31].

Choć cytowana wypowiedź pochodzi z samej końcówki okresu stalinowskiego, to bardzo dobrze pokazuje, jak wyglądała rzeczywista hierarchia rządzenia – w tym wypadku na poziomie Warszawy, ale przecież także w poszczególnych województwach, gdzie rady narodowe były posłusznym instrumentem partyjnej wierchuszki (zresztą do 1954 r. nawet formalnie nie przeprowadzano do nich wyborów, ich członków po prostu mianowano). Na tej samej naradzie Cyrankiewicz radził towarzyszom z Komitetu Wojewódzkiego, aby „I sekretarz KW uczestniczył w prezydium WRN”. Było więc jasne od początku, że tak naprawdę znaczenie ma obsada aparatu partyjnego, bo to od niej zależało, jak będzie wyglądać funkcjonowanie poszczególnych urzędów i instytucji.

Nowa kadra

W 1950 r. KC wydał wytyczne dotyczące pracy partyjnej w dziedzinie doboru, szkolenia i wysuwania kadr[32]. Stwierdzono tam, że pracą z kadrami ma się zajmować każda egzekutywa – począwszy od wojewódzkiej, na POP kończąc. Zwracano uwagę, iż najważniejsze jest „gruntowne poznanie kadr”, przez co rozumiano dokładne przeanalizowanie pracy kandydata na stanowisko, zbadanie jego przeszłości, „oblicza politycznego i moralnego”, zamiłowań i uzdolnień. Odrzucając frazesy partyjnej nowomowy obecne we wszystkich uchwałach i wytycznych zarówno na poziomie centralnym, jak i wojewódzkim, można powiedzieć, że chodziło po prostu o drobiazgowe prześwietlenie danej osoby. Dlatego w opracowywanych przed konferencjami ankietach delegatów oraz wnioskach personalnych zamieszczano takie rubryki jak: wiek, wykształcenie, zawód wyuczony, zawód wykonywany, data wstąpienia do PZPR, przynależność partyjna lub organizacyjna przed wojną, w czasie wojny oraz po wyzwoleniu.

Na początku lat pięćdziesiątych dyskwalifikowano jako kandydatów do pełnienia jakiejkolwiek funkcji czy to w nomenklaturze, czy w aparacie: „byłych członków wrogich organizacji politycznych: BBWR, ND, ONR, aktywistów ZZZ, syjonistów, funkcjonariuszy burżuazyjnego aparatu ucisku, a więc policjantów, prokuratorów, zawodowych oficerów związanych z sanacją, politycznej i wywiadowczej kadry AK, oficerów i podoficerów Armii Andersa, którzy byli związani z obozem londyńskim itp.”[33]. Oznaczało to faktyczne wykluczenie przez komunistów z życia społecznego osób, które podjęły jakąkolwiek działalność publiczną i organizacyjną w niepodległym państwie polskim przed 1939 r. oraz pozostały wierne rządowi RP w Londynie. Takie założenie implikowało konieczność stworzenia nowej „elity”, zawdzięczającej swój awans partii i w zamian będacej posłuszną jej poleceniom.

Wracając do wspomnianej uchwały, warto podkreślić, że określono tam, skąd mają się wywodzić kandydaci do szeroko rozumianych kadr. Przede wszystkim należało zwrócić uwagę na „przodowników i racjonalizatorów, dołowych aktywistów partyjnych, związkowych i młodzieżowych, agitatorów, korespondentów robotniczych i chłopskich, aktywistki Ligi Kobiet i kół gospodyń wiejskich”. Tak wyglądał rezerwuar kadr, stanowiący bazę personalną zarówno dla aparatu partyjnego, jak i różnego rodzaju instytucji publicznych. Mieli to być przede wszystkim ludzie nowi, niezwiązani wcześniej z jakąkolwiek działalnością organizacyjną. Ponadto powinni to być ci, którzy zostali ukształtowani przez ideologię marksizmu-leninizmu i podjęli działalność w ramach ściśle ustalonych przez komunistyczny reżim. W zamyśle władz mieli oni być także rozsadnikami propagandy w środowiskach, w których mieszkali i pracowali. Szczególnie zabiegano o to, by robotnicy byli przesuwani na stanowiska kierownicze, co miało pokazywać, jak bardzo partia jest blisko „klasy robotniczej”.

Podczas konferencji sprawozdawczo-wyborczej w lipcu 1950 r. I sekretarz KW Stanisław Łapot zwrócił uwagę na niewłaściwe, jego zdaniem, proporcje w radach narodowych. Stwierdził, że „zarząd i prezydium starych władz miasta Krakowa były zaprzeczeniem kolektywnej pracy. Nieodrodną cechą w ich stylu było nie myśleć o ulicach, drogach, tramwajach dla ludzi pracy, a czas poświęcać na bezpłodne intrygi i plotkarstwo, które zyskało sobie prawo obywatelstwa, na wzajemne zżeranie się. [...] najbardziej potrzebna jest transfuzja krwi spośród dołów robotniczych, potrzebni są ludzie, którzy nie poddają się naporowi biurokratyzmu, a będą skutecznie walczyć z każdym przejawem skostnienia”[34]. Chodziło zatem o mechaniczne zastąpienie starych kadr urzędniczych, wywodzących się z II Rzeczypospolitej, nowymi, które miały po prostu wykonywać polecenia partyjne. W ten sposób nie tylko niszczono etos pracownika umysłowego, ale także wprowadzano ogromny chaos i stwarzano trudności organizacyjne.

Jeśli chodzi o wymogi formalne stawiane w tamtym czasie aparatczykom, to nie były one zbyt duże. Przede wszystkim należało się wykazać co najmniej trzyletnim stażem partyjnym i praktyką na jakimś stanowisku przez co najmniej 12 miesięcy. W związku z forsowaniem od końca 1949 r. przymusowej kolektywizacji, w uchwale o doborze kadr szczególną uwagę zwracano na te powiaty, w których zakładano spółdzielnie produkcyjne. Według władz centralnych, na terenach tych powinna powstać kadra instruktorska przewidziana do pomocy w „rozkułaczaniu” wsi i wprowadzaniu tam sowieckich wzorców. Zakładano, że do jesieni 1950 r. w całym kraju ma być przyjętych 3 tys. nowych pracowników politycznych, z czego tysiąc miało zostać skierowanych właśnie na „odcinek wiejski”[35]. Nakazywano też, aby znacznie więcej aparatczyków pochodziło z ZMP oraz kontrolowanych przez władzę związków zawodowych. Postulowano ponadto zwiększenie udziału kobiet w pracach aparatu.

Centrali szczególnie zależało na tym, aby jak najwięcej przyszłych kadr zostało objętych szkoleniem. Zakładano, że do połowy lat pięćdziesiątych będzie to dotyczyć 400 tys. członków i kandydatów w całym kraju[36]. Za receptę na niedomogi kompetencyjne uznano zatem pogłębienie masowej indoktrynacji w duchu marksizmu-leninizmu. Władze centralne zdawały sobie sprawę, że funkcjonowanie aparatu na szczeblu wojewódzkim pozostawia wiele do życzenia. Przede wszystkim ludzie zajmujący stanowiska wewnątrzpartyjne kontrolowali de facto wszystkie instytucje o charakterze administracyjnym i gospodarczym. Nie chodzi tutaj wyłącznie o system nomenklatury, ale po prostu o bieżący nadzór.

Zogniskowanie tak dużych kompetencji w rękach osób bez odpowiedniego wykształcenia i praktyki doprowadziło do sytuacji, którą w żargonie partyjnym określano jako „komenderowanie”. Chodziło po prostu o to, że stojący na czele danej organizacji (powiatowej, miejskiej, dzielnicowej, gminnej, podstawowej) czuł się często jak pan na włościach, niepodlegający niczyjej kontroli. Stało się to jedną z przyczyn dużej dynamiki zmian personalnych. W 1951 r. z 567 osób zatrudnionych w całym wojewódzkim aparacie na stanowiskach politycznych przeniesiono na inny teren 247 (43,5 proc. ogółu). Wśród nich 150 zostało usuniętych ze stanowisk w aparacie. Najwięcej, bo 86, z powodu braku jakichkolwiek kwalifikacji, 31 z powodu „zastrzeżeń politycznych”, a 34 „niemoralnie się prowadziło”[37]. Oznacza to, że ponad jedna czwarta (26 proc.) aparatczyków została pozbawiona swych funkcji. Pokazywało to niezdolność partii do realizowania zamierzeń, które sama sobie narzucała. Pierwszy sekretarz KW Walenty Titkow następująco tłumaczył przyczynę takiego stanu rzeczy: „Nie ma u nas w aparacie partyjnym dostatecznej atmosfery sprzyjającej wytworzeniu się ideowego hartu pracownika. Mamy przecież takie wypadki, że ustawia się człowieka i nie opiekuje się nim dalej, a on ulega obcym drobnomieszczańskim wpływom”[38].

Ważne były jednak raczej nie wytyczne i uchwały, których sporo produkowano zarówno w KC, jak i w KW, ale przede wszystkim to, jak wyglądało na co dzień funkcjonowanie „partii wewnętrznej” (określenie George’a Orwella). Prawdziwe mechanizmy działania aparatu oraz związanej z nim ściśle nomenklatury były przed społeczeństwem ukrywane. Ograniczano się jedynie do krótkich informacji w prasie, czasem – jeśli chodziło o obsadę ważnego stanowiska – przedstawiano także biogram danej osoby. Trzeba powiedzieć, że mimo kolejnych regulacji dotyczących załatwiania spraw kadrowych, które zawsze odgrywały ważną rolę, zwłaszcza podczas posiedzeń egzekutywy, w pierwszej połowie lat pięćdziesiątych panował w tym zakresie chaos kompetencyjny. Mówił o tym m.in. I sekretarz KW Titkow w maju 1954 r. Zwrócił się on wówczas do Wydziału Organizacyjnego o przekazanie dwóch teczek personalnych kandydatów na stanowiska partyjne (m.in. Stanisława Woźniaka, który długie lata stał potem na czele KM w Zakopanem). W odpowiedzi kierownik Wydziału Organizacyjnego Jan Wiórkowski stwierdził, że rozmowy z proponowanymi osobami są przeprowadzane, „trudno jest natomiast skompletować akta, gdyż zaległości w niektórych teczkach są bardzo duże, i na to potrzeba dłuższego czasu”[39]. Jego zdaniem, bałagan jest winą Kartoteki Wojewódzkiej, która powinna gromadzić potrzebne dane

Okazało się, że informacje o kandydatach na stanowiska w aparacie wojewódzkim przychodzące z powiatów były w KW po prostu przepisywane bez żadnego sprawdzenia, co więcej, charakterystyk osób zatrudnionych w tym ostatnim w ogóle nie wpinano do ich akt. Titkow postanowił zatem, że akta osobowe mają być przeglądane nie tylko przez kierowników, lecz także przez resortowych sekretarzy (organizacyjnego, propagandy itp.). Choć spotkało się to z pewnymi oporami – np. sekretarz KW Edward Gabara stwierdził, że gdyby miał czytać te akta, „zabrałoby mu to 30 proc. czasu” – ostatecznie zostało zaakceptowane. Sytuacja ta pokazuje, jak słabo pod względem organizacyjnym działała struktura partii komunistycznej, i to na poziomie wojewódzkim.

Zdarzały się także przypadki (skrzętnie ukrywane) niesubordynacji i sprzeciwu wobec decyzji zwierzchników, co ze względu na zasady „centralizmu demokratycznego” oraz czystki z początku dekady może zaskakiwać. Oto w pierwszych miesiącach 1953 r. władze wojewódzkie zdecydowały, że dotychczasowy I sekretarz KD Kraków-Krowodrza Bolesław Grzybowski zostanie przeniesiony do Nowego Sącza, gdzie pokieruje świeżo utworzonym w tym mieście KM i zorganizuje konferencję sprawozdawczo-wyborczą[40]. Grzybowski jednak odmówił przenosin, ponieważ uważał, „że idzie na niższe stanowisko i że żona nie chce przeprowadzić się z Krakowa”. Mimo perswazji i upomnień trwających dwa miesiące pozostał przy swoim zdaniu i polecenia nie wykonał. Dlatego na wniosek sekretarza Gabary pozbawiono go funkcji dzielnicowej.

Grzybowski napisał wówczas list do Egzekutywy KW. Prosił o ponowne rozpatrzenie jego sprawy i wyjaśniał: „Szereg momentów przysłoniło mi najważniejsze zagadnienie, jakim bez wątpienia było zorganizowanie KM w Nowym Sączu”[41]. Można to uznać za formę samokrytyki, ale i obawę przed utratą pozycji społecznej i materialnej, którą zapewniała funkcja w aparacie. Grzybowski podkreślił też, że w aparacie pracował od sierpnia 1950 r., kiedy to po ukończeniu trzymiesięcznego kursu dla sekretarzy KG i KZ został referentem w Wydziale Propagandy KW. Następnie był słuchaczem Centralnej Szkoły Partyjnej w Łodzi. Po jej ukończeniu został kierownikiem Wydziału Propagandy KM w Krakowie, później sekretarzem KD Zwierzyniec i wreszcie sekretarzem KD Krowodrza. Za niesłuszny uznał pomysł przeniesienia go z tego ostatniego stanowiska zaledwie po 4 miesiącach. Jego zdaniem, krzywdząca była również wypowiedź Jana Wiórkowskiego z Wydziału Organizacyjnego KW: „Co wy robicie na dzielnicach – składki zbieracie”.

Widać więc, jak duży problem stanowiło dla partii komunistycznej zagospodarowanie monopolu władzy, którą sprawowała z nadania sowieckiego od drugiej połowy lat czterdziestych. Najczęściej jedynym przygotowaniem do pełnienia funkcji czy to w aparacie, czy też szeroko pojętej nomenklaturze były kursy partyjne, a choćby ze względu na to, że trwały one bardzo krótko, nie mogły zastąpić doświadczenia ani tym bardziej wykształcenia koniecznego do pracy za biurkiem. Główny nacisk kładziono na wykonywanie bez dyskusji poleceń z góry. Osoby bezwzględnie posłuszne były stawiane za wzór i nagradzane. Wszelką próbę kwestionowania decyzji nadrzędnych instancji surowo tłumiono.

Szczególnie dbano o to, aby żadna z osób wyżej postawionych w hierarchii partyjnej nie miała jakichkolwiek relacji z Kościołem katolickim. Często dochodziło na tym tle do ostrych dyskusji i wycieczek osobistych. Podczas jednej z narad egzekutywy zarzucono kierownikowi Wydziału Rolnego KW – Franciszkowi Hojnemu, że w czasie, gdy kierował powiatową organizacją partyjną w Brzesku w 1949 r., wziął ślub kościelny[42]. Wcześniej już o tej sprawie mówiono, ale sam zainteresowany temu zaprzeczał. Ostatecznie okazało się to prawdą i dlatego domagano się wydalenia Hojnego z aparatu i udzielenia mu nagany z ostrzeżeniem. Wprawdzie wspomniany aparatczyk przyznał, że „za okłamywanie partii” należy mu się kara, wyjaśnił jednak, iż faktu zawarcia małżeństwa w kościele nie zatajał ze względów – jak to określił – „religianckich”, ale dlatego, że „żona sprawiała kłopoty”. Ostatecznie pozbawiono go zajmowanego stanowiska.

Wszystkie działania Hojnego zostały wówczas dokładnie prześwietlone (nawet to, że przez 9 miesięcy zalegał z opłacaniem składek partyjnych), czym na polecenie egzekutywy zajął się Julian Auerbach. W toku tego „dochodzenia” stwierdzono, iż były kierownik Wydziału Rolnego miał też inne kłopoty. Ponieważ w czasie jego pracy w Brzesku wysuwano w stosunku do niego różne zastrzeżenia (nadużywanie alkoholu), przeniesiono go na równorzędne stanowisko do Białej (należała do województwa krakowskiego do 1951 r.). Za przewinienie Hojnego uznano też to, że przed ślubem dał na zapowiedzi i otrzymał od ks. Jakuba Stosury z Brzeska „pisma napisane po łacinie, skierowujące do jednej z parafii w Krakowie, gdzie otrzymał ślub”[43]. Kamieniem obrazy było to, iż udzielał mu go ks. Antoni Kosiba (przed wojną starszy kapelan Ordynariatu Polowego Wojska Polskiego), określany jako „pułkownik Andersowski”. Sprawdzono także rodzinę Hojnego i ustalono, że jego ojciec był w PPS-Lewicy, potem w KPP, a po wyjściu z więzienia w 1933 r. wstąpił do chadecji. Natomiast sam Franciszek przed 1939 r. należał do „Strzelca”. Ostatecznie Hojnego wykluczono z PZPR[44]. Zdecydowano wtedy również o powołaniu na I sekretarza KM w Nowym Sączu Władysława Krząścika, dotychczasowego sekretarza KZ Zakładów Opakowań Blaszanych. Co ciekawe, ta ostatnia uchwała nie została podjęta jednomyślnie – sprzeciwili się jej dwaj członkowie egzekutywy: Czesław Malesa i Arnold Mostowicz. Nie zawsze, wbrew pozorom, głosowano zgodnie z „centralizmem demokratycznym”, pojedyncze wystąpienia nie miały jednak większego znaczenia.

W pierwszej połowie lat pięćdziesiątych kwalifikacje i poziom etyczny osób zajmujących stanowiska w aparacie były dość niskie. Na jednym z posiedzeń egzekutywy Julian Auerbach z Wydziału Organizacyjnego KW po kontroli wśród „towarzyszy” w Jaworznie stwierdził: „Kontrola dała nam obraz, jak dalece jest rozpowszechnione pijaństwo, któremu należy wydać bezwzględną walkę”. Chodziło wtedy o sprawę Józefa Karwety, sekretarza i członka Egzekutywy KP w Chrzanowie. Został on oskarżony o to, iż „posunął się tak daleko, że w stanie nietrzeźwym w jednej z knajp zreferował swoim kolegom przebieg obrad sesji sejmowej, na której omawiany był budżet państwowy”. Miał poza tym brać udział w bójce, w której został zabity funkcjonariusz UB. W tej ostatniej sprawie sam zainteresowany przyznał jedynie, że tego wieczoru „był na sali, gdzie dwóch żołnierzy wszczęło bójkę z wykładowcą szkolenia partyjnego”, i mówił innym, by tych ludzi wyrzucili.

Trzeba tu dodać, że Karweta był w latach 1952–1956 posłem na Sejm PRL I kadencji[45]. Jest on dobrym przykładem pokazującym, w jaki sposób w pierwszych latach komunistycznej dyktatury kształtowano nową „elitę” zarówno w aparacie, jak i w urzędach, instytucjach itp. Ukończył 6 klas szkoły powszechnej, co jak na ówczesne pseudostandardy nie było najgorszym wykształceniem. Zresztą sam przyznawał: „Doświadczenia w pracy nie miałem, jak i przygotowania”. Nie przeszkodziło to jednak jego partyjnej karierze. Został sekretarzem KZ kopalni „Bierut”, potem sekretarzem organizacji powiatowej w Chrzanowie i wszedł do sejmu w wyniku „wyborów”, a de facto mianowania przez partię. Po wspomnianych wydarzeniach Egzekutywa KW usunęła go z funkcji sekretarza zakładowego i członka KW. Nie zmienia to faktu, że wcześniej Karweta łączył kilka stanowisk w PZPR oraz mandat poselski i z tych wszystkich źródeł pobierał wynagrodzenie. Tak wyglądała „ludowa praworządność” w Polsce w latach stalinowskich.

Warto się zastanowić, kim byli ludzie powoływani na funkcje kierownicze w partii, biorąc pod uwagę kompetencje, ale i postawę etyczną osób, którym powierzono tak dużą odpowiedzialność. Aparat partyjny był instrumentem, za którego pomocą komuniści w istocie rządzili państwem. O funkcjonowaniu kierownictwa PZPR przedostawały się do społeczeństwa bardzo skąpe informacje, umiejętnie dozowane przez propagandę. Starannie ukrywano intrygi, przekraczanie uprawnień, a także psychozę czujności i donosicielstwo.

Dobrze to widać choćby na przykładzie sytuacji w „Gazecie Krakowskiej”, która była organem prasowym KW w Krakowie. Na początku lat pięćdziesiątych do Egzekutywy KD Kraków-Grzegórzki wpłynęło pismo członka Egzekutywy POP przy RSW „Prasa”, Karbownika, dotyczące stosunków w redakcji. List ten można uznać za klasyczny donos. Stwierdzano w nim, że redaktor naczelny i zarazem członek władz KW Arnold Mostowicz, „jak krążą pogłoski, jest synem kupca lub przemysłowca i właściciela teatru”[46]. W związku z tymi plotkami w listopadzie 1951 r. odbyło się zebranie, na którym ówczesna sekretarz POP Wiśniewska zażądała od pomówionego o „niewłaściwe pochodzenie” złożenia życiorysu. Uznano, że nie ujawnił on rzekomo wcześniejszego nazwiska ani miejsca pobytu przed studiami we Francji. Poza tym zarzucano mu dyktatorskie rządy w redakcji oraz otaczanie się „kliką”. Do tej ostatniej – według donosu – miała należeć Janina Lovellowa, której ojciec był przed wojną starostą. Mostowicz miał ją rekomendować do Szkoły Partyjnej przy KC, następnie Lovellowa została sekretarzem odpowiedzialnym redakcji i II sekretarzem POP, potem wykluczono ją z PZPR[47].

Z Mostowiczem współpracował także Ignacy Krasicki, któremu miano za złe, że „był synem byłego hrabiego i obszarnika”[48]. Redaktor podobno mu załatwił przyjęcie do PZPR, mimo oporu POP, bo miał to omówić z sekretarzem KM Mikołajem Pawlakiem. Po skierowaniu tej sprawy do Wojewódzkiej Komisji Kontroli Partyjnej okazało się, że wspomniany nie figuruje nawet w ewidencji kandydatów, co przy okazji po raz kolejny pokazuje, jak duży chaos panował w – wydawałoby się – podstawowej dokumentacji, czyli spisie członków. Szefowi organu prasowego KW zarzucano ponadto otaczanie się ludźmi, którzy mieli rzekomo zagrażać ustrojowi komunistycznemu – jak choćby Stefan Turnau, „syn obszarnika”, były członek AK, autor książki Ku lepszej przyszłości, wydanej w 1937 r. przez kurię poznańską, czy Olgierd Jędrzejczyk, który według kontroli partyjnej miał być synem „byłego rotmistrza sanacyjnego”, należącym do Sodalicji Mariańskiej.

Znacznie poważniejszy był jednak zarzut o łamanie przez Mostowicza statutu. Mianowicie przy wyborze sekretarza POP RSW „Prasa”, którą to funkcję objął Karbownik, Mostowicz wezwał go do siebie i oświadczył, że sekretarzem OOP zostanie Zbigniew Issak, bo już kupił mu bilet na spotkanie z KC[49]. Jego interlokutor wtedy stwierdził, że jest to niezgodne z zasadami wyboru przez zebranie. Według tego donosu, niektórzy zatrudnieni w „Gazecie Krakowskiej” mieli pobierać pensje 1200–1800 zł, a przychodzili do pracy raz w tygodniu.

Opisane powyżej animozje i intrygi nie zaszkodziły jednak Mostowiczowi, który do połowy lat pięćdziesiątych pozostawał w Egzekutywie KW. O tym, jaka atmosfera panowała za drzwiami gabinetów partyjnych, zwykli ludzie nie mieli pojęcia. Dygnitarze i aparatczycy zawsze pokazywali się na propagandowych imprezach razem, co miało świadczyć o świetnej komitywie i współpracy między nimi, tymczasem rzeczywistość była inna. W „partii wewnętrznej” panowały nieufność i podejrzliwość. Można odnieść wrażenie, że wręcz oczekiwano na jakiekolwiek potknięcie danej osoby, by ją zaatakować, nawet jeśli powód był absurdalny.

W tajnej notatce bezpieki dla KW z 4 marca 1952 r. stwierdzano, że Helena Ciepielowa, była członkini PPS, a potem członek KW PZPR oraz sekretarz prezydium Okręgowej Rady Związków Zawodowych w Krakowie, miała w trakcie „dyskusji” nad projektem konstytucji (z poprawkami Stalina) oraz wybierania ogniw związkowych wyjechać na wczasy do Krynicy, mimo że przebywała w tym uzdrowisku jesienią ubiegłego roku. Oprócz tego za przewinienie Ciepielowej uznano to, że „w pracy jej ujawniają się tendencje [do] ułatwienia sobie życia prywatnego [...], zajmuje się wyłącznie organizowaniem atrakcyjnych ofert przedstawień kulturalnych itp., co nie wymaga zbyt wielkiego wkładu pracy, a [z] drugiej strony czyni ją popularną wśród inteligencji”[50].

Aby osoba należąca do władz partyjnych czy nomenklatury zwróciła na siebie uwagę bezpieki, nie trzeba było zatem mieć ani „burżuazyjnego pochodzenia”, ani krewnego wśród członków AK czy polskich przedwojennych urzędników – wystarczyło w nieodpowiednim momencie wyjechać na urlop. Trudno nie odnieść wrażenia, że wzorowana na stalinowskich czystkach z lat trzydziestych ubiegłego wieku psychoza czujności i szukania wroga we własnych szeregach była metodą kontrolowania aparatczyków i ich ścisłego podporządkowania oraz wytworzenia u nich odruchów służalczości, a zarazem nienawiści wobec konkurentów.

Policja polityczna prześwietlała nie tylko osoby, które miały objąć funkcję w aparacie, ale także te, które były kierowane do szkół partyjnych. W listopadzie 1951 r. w strukturze Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego został powołany Departament X pod kierownictwem Romana Romkowskiego i Anatola Fejgina, mający za zadanie kontrolę „czystości szeregów partyjnych”[51]. Chodziło o inwigilację zwłaszcza tych członków PZPR, którzy zajmowali wyższe stanowiska.

Wracając do samego funkcjonowania aparatu, należy też wspomnieć o bałaganie kompetencyjnym między poszczególnymi organami władzy. W piśmie do I sekretarza KW Jerzego Prymy z 18 lutego 1952 r. komendant wojewódzki Powszechnej Organizacji „Służba Polsce” w Krakowie, ppłk Anatol Chojnowski, pisał wprost o częstych wypadkach zabierania jego kadry do pracy w aparacie bez jakiegokolwiek uzgodnienia[52]. Prowadziło to do sytuacji, w której nieraz ta sama osoba pobierała dwie pensje, a fizycznie była tylko w jednym miejscu. Mało tego, Chojnowski skarżył się przed władzami wojewódzkimi partii także na to, że ludzie przechodzący z jego organizacji do PZPR zabierali często sprzęt służbowy, a nawet że „ginęły karabiny”. W związku z tym prosił, by wydano stosowną instrukcję dla instancji powiatowych, aby inaczej prowadziły swoją politykę kadrową. Jak widać, mimo uchwał i wytycznych przesyłanych z Warszawy, praktyka działania poszczególnych komitetów była daleka od ich przestrzegania. Panowała duża dowolność, a kandydatów często podbierano formalnie odrębnym, ale faktycznie podległym partii organizacjom, które traktowano jako rezerwuar kadrowy. Truizmem jest stwierdzenie, że w latach pięćdziesiątych, a szczególnie w pierwszej ich połowie, występowała duża fluktuacja personalna na wszystkich stanowiskach – od Egzekutywy POP do KW.

Jedną z przyczyn tego zjawiska była na pewno atmosfera podejrzliwości, „rewolucyjnej czujności”, demaskowania wroga klasowego, wymuszania samokrytyki. Nie mniejsze znaczenie miało bardzo słabe, delikatnie mówiąc, przygotowanie merytoryczne osób, które po skokowym awansie społecznym nie potrafiły przystosować się do pracy administracyjnej i zarządzania większymi zespołami ludzi. W styczniu 1953 r. w skład aparatu podporządkowanego bezpośrednio KW (byli to pracownicy etatowi) wchodziło: 9 kierowników wydziałów, 10 ich zastępców, 46 instruktorów KW, 42 referentów KW, 22 pierwszych sekretarzy KP, KM, KD, 21 drugich sekretarzy w tych komitetach oraz 10 trzecich sekretarzy, a także 35 kierowników wydziałów, 134 instruktorów i 33 referentów w powiatach, miastach, dzielnicach itp., 149 sekretarzy KG, 52 w zakładach i 3 w PGR – razem 567 pracowników politycznych[53]. Tylko w 1952 r. przyjęto do aparatu 245 nowych osób, był to zatem czas intensywnej wymiany kadr związanej z „oczyszczeniem” PZPR w tym okresie (co wynikało ze zwalczania „odchylenia prawicowo-nacjonalistycznego”).

Kim byli ludzie, którzy w zamyśle partii komunistycznej mieli tworzyć „elitę” w Polsce Ludowej? Spośród 9 kierowników wydziałów KW w Krakowie 2 osoby miały mniej niż 30 lat, 3 mieściły się w przedziale wiekowym 30–40 lat, a 4 w grupie 40–50 lat[54]. Byli to więc ludzie młodzi i w średnim wieku. Z punktu widzenia propagandowego oraz sprawności działania na pewno stanowiło to dla partii czynnik pozytywny. Sześciu z nich miało pochodzenie robotnicze, 3 chłopskie, żaden nie wywodził się z przedwojennej inteligencji czy z drobnomieszczaństwa. Ten fakt implikował ważne konsekwencje. Ludzie, którzy w warunkach komunistycznej dyktatury w latach czterdziestych i pięćdziesiątych osiągnęli pewien awans zarówno w sensie materialnym, jak i społecznym, w normalnych warunkach demokratycznego państwa prawa na pewno tak szybko i spektakularnie nie mogliby się wspiąć na wyższy szczebel hierarchii społecznej.

Opisana sytuacja – obok wiary w komunistyczną ideologię i przekonania o trwałości nowego ustroju – przyczyniała się do pogłębienia więzi tych osób z partią. Trzeba jednak pamiętać, że w tym czasie (1948–1956) brakowało w społeczeństwie osób z wyższym i średnim wykształceniem, mających odpowiednie kompetencje do zajmowania kierowniczych stanowisk. Co ciekawe – niezależnie od pochodzenia – po roku 1945 także większość kierowników wydziałów w rubryce „przynależność społeczna” miała wpisane „robotnicza” (5), a mniej „chłopska” (2) czy „inteligencja” (2)[55]. Żaden z nich nie mógł się poszczycić ukończeniem jakiejkolwiek szkoły wyższej, 3 miało wykształcenie średnie, ale 6 tylko podstawowe, i to nie zawsze pełne.

Wbrew pozorom nie byli to ludzie od dawna związani z ruchem komunistycznym. Tylko dwóch w okresie międzywojennym należało do KPP lub jej przybudówki – Komunistycznego Związku Młodzieży Polski. Oznacza to, że najważniejsi funkcjonariusze aparatu na poziomie województwa krakowskiego nie mieli wcześniej prawie żadnych związków z szeroko rozumianym komunizmem. W pewnej mierze wynikało to zapewne stąd, że niemała część kapepowskiej góry została zamordowana w czasie stalinowskich czystek w drugiej połowie lat trzydziestych.

Wróćmy jednak do elity krakowskiej PZPR. Zdecydowana większość szefów wydziałów (6) przystąpiła do PPR w czasie wojny (1942–1945) i pozostawała jej członkami po „wyzwoleniu”[56]. Zaledwie 33,3 proc. z nich miało staż w aparacie poprzedzający datę kongresu „zjednoczeniowego” (grudzień 1948 r.). To znaczy, że dwie trzecie stanowiły osoby bardzo krótko pełniące swoje funkcje. Rzeczywiście, ponad 70 proc. zajmowało te stanowiska przez rok lub dwa lata. Świadczy to o tym, że powstała nowa warstwa rządząca, charakteryzująca się bardzo małymi – jeśli w ogóle – merytorycznymi kompetencjami do realizacji zadań, które zostały jej wyznaczone. Przy czym dla partyjnych decydentów ważniejsze było to, czy kandydat na miejsce w aparacie ma przeszkolenie partyjne, niż czy posiada wykształcenie ogólne na określonym poziomie. Pod względem przeszkolenia partyjnego faktycznie, jeśli chodzi o kierujących wydziałami, nie było problemów. Czterech ukończyło Centralną Szkołę Partyjną w Łodzi, a dwóch Szkołę Partyjną przy KC PZPR[57]. Liczyło się przede wszystkim to, by zapoznali się z mechanizmami partyjnymi (głównie z „centralizmem demokratycznym”) oraz elementami ideologii marksizmu-leninizmu.

Kolejna grupa w hierarchii wojewódzkiej PZPR to zastępcy kierowników wydziałów KW. W interesującym nas okresie było ich 10. Procentowo wyraźnie dominowali ludzie w wieku 30–40 lat (70 proc.) nad najmłodszymi (10 proc.) i starszymi (20 proc.). Jeśli chodzi o ich pochodzenie społeczne, także większość (6 osób) wywodziła się z grupy robotniczej, 3 osobom wpisano w tej rubryce „inteligencja”, a 1 miała rodowód chłopski[58]. Ponad połowa legitymowała się wykształceniem jedynie na poziomie szkoły powszechnej, 2 miały ukończoną szkołę średnią, tyle samo – co należało w tamtym czasie raczej do wyjątków – było absolwentów szkół wyższych. Mniej niż 50 proc. zaliczyło natomiast szkolenie partyjne[59]. Jeśli chodzi o związki z ugrupowaniami politycznymi w okresie II Rzeczypospolitej, to wśród zastępców szefów wydziałów KW było 3 członków organizacji komunistycznych (KPP, KZMP) oraz 2 należących do innych partii: PPS, względnie SL. Jak zaznaczyliśmy wyżej, członkostwo w partiach prawicowych, chadeckich czy też w BBWR uniemożliwiało – przynajmniej w teorii – awans w partii komunistycznej. W latach 1942–1945 czworo z zastępców szefów wydziałów KW wstąpiło do PPR.

Osoby zajmujące stanowiska w „partii wewnętrznej” były poddawane kontroli. Na początku 1953 r. ostatecznie ustalono, że sekretarze KW wraz z poszczególnymi kierownikami wydziałów muszą sporządzać charakterystyki etatowych sekretarzy POP w dużych zakładach, organizatorów partyjnych KC, sekretarzy POP w ministerstwach, sekretarzy powiatowych, miejskich i dzielnicowych oraz kierowników wydziałów, zastępców, instruktorów KW, kierowników i zastępców wojewódzkich szkół partyjnych, zastępców dyrektorów do spraw politycznych Państwowych Ośrodków Maszynowych w ekspozyturach wojewódzkich, zastępców do spraw politycznych w Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych[60]. Charakterystyki należało przesyłać do Warszawy pod koniec roku oraz w wypadku przeniesienia danej osoby do innego województwa. Z kolei sekretarze KP/KM/KD opracowywali podobne materiały dotyczące sekretarzy komitetów gminnych, instruktorów i kierowników wydziałów w powiatach, miastach i dzielnicach, etatowych sekretarzy organizacji podstawowych w fabrykach, PGR oraz pracowników politycznych POM.

Na jakich ludziach zależało partii, można się dowiedzieć m.in. z kryteriów naboru kandydatów do Szkoły Partyjnej przy KC. Zgodnie z tymi kryteriami do wspomnianej instytucji należało wysyłać przede wszystkim osoby mieszczące się w przedziale 23–40 lat, z co najmniej czteroletnim stażem w partii oraz dwuletnim w aparacie partyjnym albo piastujące kierownicze stanowisko w radach narodowych lub organizacjach masowych. Poza tym kandydaci powinni ukończyć szkołę powszechną na poziomie 7 klas i być po Centralnej Szkole Partyjnej w Łodzi.

W sporządzanych co roku ankietach statystycznych odnotowywano także, ile osób jest zatrudnionych w poszczególnych komitetach (nie wszyscy byli członkami lub kandydatami partii). Dotyczyło to zarówno pracowników politycznych, jak i administracyjnych oraz fizycznych. Razem podawano informacje o osobach działających na co dzień w aparacie i tych zatrudnionych w organizacjach ściśle powiązanych z PZPR, określanych mianem „pasów transmisyjnych do mas”. Można tutaj wymienić takie twory jak: Związek Młodzieży Polskiej, Powszechna Organizacja „Służba Polsce”, Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej, Liga Kobiet, Towarzystwo Przyjaciół Dzieci, koncesjonowane związki zawodowe itp. Osoby tam pracujące traktowano jako część szeroko rozumianej „partii wewnętrznej”.

Najistotniejszym kryterium doboru kadr pozostawała bezwzględna lojalność wobec poleceń przysyłanych z góry w ramach „centralizmu demokratycznego”. W jednej z instrukcji pisano wprost, że poszczególne organizacje winny „typować najbardziej aktywnych i sprawdzonych towarzyszy wyróżniających się we współzawodnictwie pracy ofiarnością, hartem ideologicznym, zdolnościami organizacyjnymi. Towarzyszyć temu powinno wpajanie organizacjom partyjnym świadomości, że praca w aparacie partyjnym jest pracą najbardziej zaszczytną, wymagającą uświadomienia politycznego i oddania sprawie socjalizmu”[61].

Zatem to nie kompetencje były najważniejsze, ale gotowość do realizacji jedynie słusznej linii partii. Po raz pierwszy dokładniejsze zestawienie pracowników aparatu partii i organizacji z nią związanych pojawia się w ankiecie za 1952 r. W późniejszych latach w zestawieniach tego rodzaju ograniczano się stricte do pracowników instancji partyjnych. Według danych pochodzących z tego okresu, w aparacie zarówno samej PZPR, jak i uzależnionych od niej podmiotów na terenie województwa krakowskiego pracowały 2724 osoby. Z tego legitymacje członkowskie miało 1310, co stanowiło prawie połowę (47,9 proc.).

W związku z propagandowym nagłaśnianiem równorzędnej roli kobiet w sferze publicznej istotnym czynnikiem opisującym elitę partyjną pozostawała również płeć.

Tabela 9. Pracownicy aparatu PZPR i organizacji powiązanych w województwie krakowskim według płci (grudzień 1952 r.)

Kategoria

Kobiety

%

Mężczyźni

%

Razem

Kandydaci

74

44,05

94

55,95

168

Członkowie

288

25,33

849

74,67

1137

Ogółem

362

27,74

943

72,26

1305

Źródło: AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Wydział Organizacyjny, 51/VII/303, Roczna ankieta statystyczna za rok 1952.

Jak widać, w kadrach komunistycznych dominowali mężczyźni, którzy stanowili prawie trzy czwarte ogółu. Nieco mniej niż trzecia część to z kolei kobiety. Warto zauważyć jednak pewną charakterystyczną tendencję. Mianowicie wśród kandydatów proporcje były rozłożone nieomal po połowie. Kobiety to minimalnie ponad 44 proc., a mężczyźni tylko nieznacznie więcej – prawie 56 proc.[62] Analogiczne dane wśród pełnoprawnych członków przedstawiały się odpowiednio: 25,33 proc. oraz 74,67 proc. Taki rozkład wiązał się z kładzeniem nacisku na przyjmowanie w szeregi kandydatów większej liczby kobiet.

Dość istotnym elementem było także pochodzenie społeczne, które określano na podstawie tego, czym zajmowali się rodzice danej osoby. Jeśli chodzi o to kryterium, rozróżniano osoby, które wywodziły się ze środowiska robotniczego, chłopskiego, inteligenckiego oraz inne (kupcy, rzemieślnicy). Władzom zależało na tym, aby wśród nowej elity w województwie znaleźli się właśnie reprezentanci „klasy robotniczej” oraz „chłopstwa pracującego”. Przy czym pochodzenie było tylko jednym z elementów określających status społeczny, liczył się też wykonywany zawód, który lepiej informował o pozycji danej osoby w społeczeństwie.

Tabela 10. Pochodzenie społeczne członków aparatu partyjnego i organizacji powiązanych z PZPR w województwie krakowskim (grudzień 1952 r.)

Pochodzenie

Liczebność

%

robotnicze

894

68,5

chłopskie

321

24,5

pracownicy umysłowi

79

6,0

inne

11

1,0

Razem

1305

100,0

Źródło: AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Wydział Organizacyjny, 51/VII/303, Roczna ankieta statystyczna za rok 1952.

Ponad dwie trzecie składu „partii wewnętrznej” w województwie krakowskim to ludzie wywodzący się z szeroko rozumianego środowiska robotniczego. Należy przy tym pamiętać, że gros tej grupy społecznej w okresie międzywojennym stanowili pracownicy najemni, służba folwarczna, uczniowie zakładów rzemieślniczych itp. Według danych ze spisu powszechnego w 1931 r., spośród ludności zatrudnionej 19,3 proc. pracowało w górnictwie i przemyśle, chociaż tylko 12,2 proc. stanowili robotnicy najemni zatrudnieni w zakładach przemysłowych[63]. Co charakterystyczne, 7 proc. ludności miejskiej przed wybuchem wojny pracowało w rolnictwie. Równie istotny był wiek nowej elity.

Tabela 11. Wiek pracowników członków aparatu partyjnego i organizacji powiązanych z PZPR w województwie krakowskim (grudzień 1952 r.)

Wiek

Liczebność

%

18–25 lat

327

25,0

26–40 lat

673

51,5

41–50 lat

217

16,6

powyżej 50 lat

88

7,0

Razem

1305

100,0

Źródło: AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Wydział Organizacyjny, 51/VII/303, Roczna ankieta statystyczna za rok 1952.

Pod względem struktury wiekowej udało się w tym czasie na obszarze Krakowskiego spełnić zalecenia centralne. Nieco ponad połowa pracowników aparatu partii oraz „pasów transmisyjnych” mieściła się w przedziale 26–40 lat[64]. Trzon elity partyjnej tworzyli tu więc ludzie w sile wieku, których związanie się z partią wynikało z przemyślanej decyzji o podniesieniu swego statusu społecznego i materialnego. Nie mniejsze znaczenie miała konieczność angażowania ludzi będących w stanie zyskać pewien autorytet w terenie, czego trudno oczekiwać po bardzo młodych. Zresztą grupa najmłodszych także była spora: co czwarty członek aparatu miał mniej niż 25 lat. Osoby w późniejszym wieku średnim stanowiły 16 proc., natomiast starsi po 50. roku życia – tylko niespełna 7 proc.

Tabela 12. Wykształcenie członków aparatu partyjnego i organizacji powiązanych z PZPR w województwie krakowskim (grudzień 1952 r.)

Wykształcenie

Liczebność

%

niepełne podstawowe

227

17,3

podstawowe

648

49,6

średnie

383

29,3

wyższe

47

3,8

Razem

1305

100,0

Źródło: AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Wydział Organizacyjny, 51/VII/303, Roczna ankieta statystyczna za rok 1952.

Również poziom wykształcenia odgrywał ważną rolę. Kryterium edukacji było znaczące ze względu na bardzo duży wpływ, jaki osoby z omawianej grupy wywierały na życie publiczne. Jak widać, połowa z nich legitymowała się wykształceniem podstawowym. Mało tego, sporo – bo 17 proc. – nie ukończyło nawet szkoły powszechnej. Oznaczało to, że zaliczyli mniej niż 7 klas[65]. Tylko co trzeci z nich ukończył szkołę średnią. Znikomy odsetek, bo zaledwie kilka procent, mógł się pochwalić dyplomem szkoły wyższej. Członkowie „partii wewnętrznej” w województwie krakowskim w ogóle nie byli zatem przygotowani pod względem merytorycznym do pracy o charakterze biurowym czy do sprawowania funkcji kierowniczych. Nie mieli także koniecznego w takiej pracy doświadczenia, ponieważ do elity politycznej zostali dokooptowani dopiero po 1944 r. Kolejnym ważnym kryterium pozostawał staż partyjny osób, które znalazły się w elicie politycznej.

Tabela 13. Staż w PPR członków aparatu partyjnego i organizacji powiązanych z PZPR w województwie krakowskim (grudzień 1952 r.)

Staż w PPR

Liczebność

%

przed 1945

32

3,7

1945

328

38,8

1946

153

18,1

1947

204

24,1

1948

128

15,3

Razem

845

100,0

Źródło: AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Wydział Organizacyjny, 51/VII/303, Roczna ankieta statystyczna za rok 1952.

Stosunkowo niewielki odsetek (3,7 proc.) stanowiły osoby, które przystąpiły do partii jeszcze w czasie działań wojennych[66]. Sytuacja polityczna nie była wtedy jasna i dopiero z czasem okazało się, że to ludzie wyznaczeni przez Moskwę będą sprawować w powojennej Polsce realną władzę. Najwięcej aparatczyków związało się z PPR w 1945 r. (prawie 40 proc.), kiedy nie ulegało wątpliwości, że stała się ona partią rządzącą. Prawie co czwarty jej członek otrzymał legitymację w 1947 r. (kiedy zdławiono legalną opozycję), natomiast 15 proc. wstąpiło do PPR kilka miesięcy przed „zjednoczeniem”.

Tabela 14. Staż w PPS członków aparatu partyjnego i organizacji powiązanych z PZPR w województwie krakowskim (grudzień 1952 r.)

Staż w PPS

Liczebność

%

przed 1945

9

3,8

1945

59

25,1

1946

57

24,2

1947

75

31,9

1948

35

15,0

Razem

235

100,0

Źródło: AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Wydział Organizacyjny, 51/VII/303, Roczna ankieta statystyczna za rok 1952.

W przypadku słabszej partii, którą od początku była koncesjonowana PPS, widzimy bardziej równomierny rozkład proporcji. Mianowicie najwięcej osób z aparatu „zjednoczonej” partii, które wywodziły się z grupy socjalistycznej, związało się z nią w latach 1945–1947 (w tym ostatnim roku jedna trzecia). Stosunkowo niewiele miało dłuższy (przed zakończeniem wojny) lub krótszy staż.

Tabela 15. Staż w PZPR członków aparatu partyjnego i organizacji powiązanych z PZPR w województwie krakowskim (grudzień 1952 r.)

Staż w PZPR

Liczebność

%

1949

41

12,6

1950

54

16,6

1951

102

31,3

1952

128

39,5

Razem

325

100,0

Źródło: AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Wydział Organizacyjny, 51/VII/303, Roczna ankieta statystyczna za rok 1952.

Z kolei wśród osób przyjętych do partii po Kongresie Zjednoczeniowym widać charakterystyczne zjawisko. Najwięcej jest tych, którzy mogą się pochwalić bardzo krótkim okresem posiadania legitymacji członkowskiej czy kandydackiej. Prawie 40 proc. z nich miało ją zaledwie kilka miesięcy. Podsumowując, można powiedzieć, że 64,7 proc. osób pełniących funkcje w aparacie partyjnym na początku lat pięćdziesiątych miało za sobą staż w PPR, 18 proc. w PPS, a 24,9 proc. przystąpiło już po „zjednoczeniu” do PZPR[67]. Dominowali zatem ludzie, którzy związali się z partią komunistyczną w pierwszych latach po „wyzwoleniu”. Jeśli chodzi o aparatczyków wywodzących się spośród socjalistów, to tutaj zdecydowanie najwięcej przystąpiło do PPS w roku 1947 (jedna trzecia), czyli w okresie, gdy nasiliła się presja oczyszczenia szeregów.

Jednym z najistotniejszych kryteriów, jakie służyły do oceny ludzi zajmujących stanowiska w „partii wewnętrznej”, było uczestnictwo w szkoleniach szczebla wojewódzkiego i centralnego. W tym okresie miały one głównie charakter ideologiczny i wzmacniały u słuchaczy przekonanie o tym, „że najlepszym rozwiązaniem problemów ludzkości jest socjalizm w wydaniu sowieckim”.

Tabela 16. Szkolenia partyjne członków aparatu partyjnego i organizacji powiązanych z PZPR w województwie krakowskim (grudzień 1952 r.)

Kategoria

Liczba

%

Przeszkoleni i szkoleni w 1952 r.

1045

79,5

Nie przeszło szkolenia ani nie uczęszcza na szkolenie

260

20,5

Razem

1305

100,0

Źródło: AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Wydział Organizacyjny, 51/VII/303, Roczna ankieta statystyczna za rok 1952.

Jak widać, w kursach brała udział zdecydowana większość pracowników politycznych PZPR oraz zależnych od niej organizacji. Choć prawie co dwudziesty nigdy nie zetknął się z indoktrynacją tego rodzaju, zdecydowana większość (ponad dwie trzecie) uczęszczała na te zajęcia.

Tabela 17. Podział pracowników aparatu partyjnego PZPR i organizacji z nią związanych w wojewodztwie krakowskim według wykonywanego zawodu

Grupa zawodowa

Liczba

%

Robotnicy

150

11,4

w produkcji

–

–

poza produkcją

150

11,4

Chłopi

–

–

Inteligencjaa

1 061

81,3

pracownicy etatowi aparatu PZPR, organizacji młodzieżowych, związków zawod., UB

941

88,6

pracownicy rad narodowych

–

–

kierujący aparatem gosp.-admin.

46

4,3

nauczyciele

7

0,6

pracownicy służby zdrowia

–

–

sędziowie i prokuratorzy

–

–

urzędnicy

94

7,3

gospodynie domowe

–

–

Razem

1305

100,0

a w tej kategorii wymieniano więcej podgrup

Źródło: AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Wydział Organizacyjny, 51/VII/303, Roczna ankieta statystyczna za rok 1952.

Statystyka partyjna rozróżniała wtedy ludzi stojących na czele instytucji (których zaliczano do grupy inteligencji/pracowników umysłowych) oraz pozostałych, zatrudnionych w urzędach (grupa urzędników). Jak widać, dominowali tutaj zdecydowanie przedstawiciele nowej inteligencji (ponad 80 proc.), w przeważającej mierze pochodzenia robotniczego. Robotnicy stanowili tylko 11 proc. (w tym żaden z nich nie pracował w produkcji), a urzędnicy (pracownicy biurowi administracji) – zaledwie 7 proc.[68]

* * *

Tak wyglądała sytuacja, jeśli chodzi o górną drabinę krakowskiego aparatu partyjnego oraz powiązanych z nią satelickich tworów w pierwszej połowie lat pięćdziesiątych. Oczywiście to tylko zarysowanie tematu i próba naszkicowania, kim byli ludzie mający duży wpływ na całe tamtejsze życie publiczne w owym czasie. Niewątpliwie podjęcie studiów nad mechanizmami kształtowania elit w państwie komunistycznym oraz ich funkcjonowania zarówno na poziomie ogólnokrajowym, jak i lokalnym jest istotnym elementem badań nad komunizmem. Dzięki bogatemu materiałowi statystycznemu, który pozostawiły po sobie organizacje partyjne różnych szczebli, można przynajmniej w ogólnych zarysach nakreślić zbiorowy portret „partii wewnętrznej”. Ta uprzywilejowana grupa stała się głównym beneficjentem zmian politycznych i społeczno-gospodarczych w Europie Środkowo-Wschodniej po zakończeniu II wojny światowej.

Przez kilkadziesiąt lat wypracowano metody kooptacji nowych osób i sformalizowano zasady działania poszczególnych grup czerwonej burżuazji. Powoływano w tym celu specjalne szkoły, organizowano kursy, ośrodki propagandy, ułatwiano także zdobycie wyższego wykształcenia. Wzorowano się wprawdzie na rozwiązaniach sowieckich, niemniej jednak stopień kopiowania regulacji obowiązujących w ZSRS zmieniał się przez lata. Na przykład na początku lat pięćdziesiątych wprowadzono do statutu funkcję organizatora partyjnego KC w większych zakładach przemysłowych, wkrótce jednak z niej zrezygnowano. Natomiast jeszcze pod koniec PRL, w połowie lat osiemdziesiątych, powołano Inspekcję Robotniczo-Chłopską (w Związku Sowieckim istniała ona już od lat dwudziestych).

Można stwierdzić, że wykreowana po wojnie partyjna elita polityczna to przede wszystkim mężczyźni (ponad 70 proc.). Rekrutowali się oni głównie ze środowiska robotniczego – 68 proc. – oraz mało- i bezrolnego chłopstwa (jedna czwarta). Ponad połowa aparatczyków to osoby w wieku 26–40 lat, ale co czwarty z nich miał od 18 do 25 lat. Nie byli oni merytorycznie przygotowani do wypełniania funkcji kierowniczych. Prawie 67 proc. legitymowało się jedynie wykształceniem podstawowym, w tym 17 proc. – niepełnym. Szkołę średnią ukończyła jedna trzecia, a studia wyższe 3,6 proc. Znacząca większość miała za sobą staż w PPR (64 proc.), o wiele mniej w koncesjonowanym PPS (18 proc.), a co czwarty dopiero w „zjednoczonej partii”. Tylko 53 proc. odbyło szkolenie partyjne. Pod względem wykonywanego zawodu przeważała inteligencja (nazywana już pracownikami umysłowymi) – 80 proc., robotnikiem był co dziesiąty (ale wszyscy poza produkcją). Uformowano zatem nową warstwę przywódczą, której kryterium doboru nie były kompetencje, ale lojalność i zasługi wobec partii.

Istotnym przedmiotem analiz winny się stać dwie główne zbiorowości – aparat partyjny i nomenklatura. Były to rzeczywiste struktury decyzyjne kształtujące wszystkie dziedziny życia publicznego. Bez dokładnego ukazania roli tych zbiorowości przedstawienie dziejów komunistycznej utopii jest bardzo trudne, jeżeli w ogóle możliwe.

Bibliografia

ŹRÓDŁA

Źródła archiwalne

Archiwum Narodowe w Krakowie

Komitet Wojewódzki PPR w Krakowie

Źródła drukowane

Deklaracja ideowa PZPR. Statut PZPR, Warszawa 1950.

Mały rocznik statystyczny 1939, Warszawa 1939.

Statut Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej uchwalony przez II Zjazd PZPR, Warszawa 1955.

Prasa

„Nowiny Rzeszowskie” 1954

OPRACOWANIA

Bernacki W., Głębocki H., Korkuć M., Musiał F., Szarek J., Zblewski Z., Komunizm w Polsce. Zdrada, zbrodnie, zakłamanie, zniewolenie, Kraków 2005.

Brzeziński P., Zapomniani dygnitarze. Pierwsi sekretarze Komitetu Wojewódzkiego PPR/PZPR 1945–1990. Szkice biograficzne, Gdańsk 2013.

Centrum władzy w Polsce 1948–1970, red. A. Paczkowski, Warszawa 2003.

Drabik S., Elita polityczna krakowskiej PZPR, Kraków 2013.

Korejwo M., PZPR na Warmii i Mazurach, Olsztyn 2013.

Magier D., System biurokratyczny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w województwie bialskopodlaskim w latach 1975–1990, Siedlce 2013.

Mołdawa T., Ludzie władzy 1944–1991. Władze państwowe i polityczne Polski według stanu na dzień 28 II 1991, Warszawa 1991.

Pasko A., Kulisy władzy ludowej w województwie białostockim (1948–1956). Organizacja, główne kierunki działania KW PZPR, Białystok 2002.

PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012.

Terlecki R., Miecz i tarcza komunizmu. Historia aparatu bezpieczeństwa w Polsce 1944–1990, Kraków 2013.

Wielgosz J., W 40-lecie powstania Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej 1948–1988. Kraków, Nowy Sącz, Tarnów, Kraków 1988.

Władza w PRL. Ludzie i mechanizmy, red. K. Rokicki, R. Spałek, Warszawa 2011.

The political elite of the Polish United Workers’ Party in Cracow Voivodeship (the 1950s)

This article describes a group of political officials from the communist Party in Cracow region in the period between 1948 and 1956. The inner lives of the Party’s main institutions were the election conferences, plenum of the Committee and the Executive of Voivodeship Committee. The communist Party had an impact on many spheres of the public life. Five conferences of the communist Party were organised in Cracow between 1948 and 1956. At that time 45 members belonged to the Committee. The most important structure of the Party was its Executive. The Communists wanted to create the new elite of the Polish society. The research on the history of the communist regime in various regions is very important for modern history of Poland.

Katarzyna Zawadka

IPN Oddział w Lublinie

Lokalna elita partyjna na przykładzie Egzekutywy KW PZPR w Lublinie w latach 1948–1956[1]

W okresie stalinizmu Komitet Wojewódzki PZPR kierował całokształtem życia politycznego i gospodarczego województwa. Zajmował się kolektywizacją rolnictwa, nadzorował pracę zakładów przemysłowych, kierował działalnością rad narodowych. Lokalni działacze partyjni decydowali o sposobie wprowadzania w życie uchwał Komitetu Centralnego PZPR i dlatego na szczeblu wojewódzkim można ich uznać za przedstawicieli elity władzy.

W odniesieniu do okresu stalinowskiego zastosowanie klasycznych metod socjologicznych definiowania elity nastręcza pewne trudności[2]. Z oczywistych powodów niemożliwe staje się wykorzystanie metody reputacyjnej, wyznaczającej skład elity na podstawie badań opinii publicznej, mających wskazać, kto w mniemaniu społeczeństwa do niej należy. Metoda decyzyjna, określająca przynależność do elity na podstawie udziału poszczególnych osób w procesie decyzyjnym, w odniesieniu do lokalnych struktur partyjnych jest również trudna do zastosowania. Po pierwsze trudno stwierdzić, w jakim stopniu wojewódzkie władze partyjne podejmowały decyzje samodzielnie, a w jakim były wykonawcami poleceń instancji nadrzędnych, po drugie zaś należałoby w tym wypadku uwzględnić różnego rodzaju nieformalne powiązania i wpływy poszczególnych osób, co jest niemożliwe, i dlatego w praktyce nie da się ocenić rzeczywistego wpływu konkretnych osób na podejmowane decyzje. Najbardziej odpowiednia do zastosowania dla omawianego okresu staje się więc metoda pozycyjna, w której wyznacznikiem przynależności do elity jest sprawowanie określonej funkcji w aparacie władzy.

Na potrzeby niniejszego artykułu za wyznacznik przynależności do lokalnej elity partyjnej zdecydowałam się przyjąć członkostwo w Egzekutywie KW PZPR. Choć teoretycznie była ona tylko organem wykonawczym Komitetu Wojewódzkiego i odpowiadała za swą pracę przed Plenum KW oraz przed Wojewódzką Konferencją Sprawozdawczo-Wyborczą, w codziennej praktyce zajmowała w strukturze partyjnej kluczową pozycję. Na jej posiedzeniach omawiano najważniejsze zagadnienia pracy partyjnej, problemy gospodarcze i społeczne województwa, podejmowano uchwały wpływające na całokształt życia Lubelszczyzny.

W skład Egzekutywy KW wchodzili nie tylko etatowi pracownicy aparatu partyjnego, lecz także osoby piastujące znaczące funkcje w aparacie bezpieczeństwa czy administracji (wojewodowie Wacław Rózga i Paweł Dąbek, kolejni przewodniczący Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej: Kazimierz Głębski, Włodzimierz Migoń, Zenon Kryński, rektor UMCS Andrzej Burda). Łączyła je przynależność do PZPR. Nie uwzględniłam w swoich rozważaniach kierowników wydziałów KW, ponieważ z jednej strony bardzo często kierownicy tych najważniejszych i tak wcześniej czy później stawali się członkami Egzekutywy, z drugiej zaś nie wszystkie wydziały KW były jednakowo ważne. Niektóre z nich w strukturach partyjnych funkcjonowały bardzo krótko (Wydział Kadr, Wydział Kobiecy), inne były po prostu wykonawcami decyzji nadrzędnych instancji (Wydział Komunikacyjny, Wydział Socjalno-Zawodowy, Wydział Administracyjny).

W latach 1948–1956 przez lubelską Egzekutywę KW PZPR przewinęło się około 70 osób. Nie o wszystkich można znaleźć wyczerpujące informacje. Niniejszy artykuł opiera się dokumentach dotyczących 65 działaczy partyjnych. Podstawą analizy były akta osobowe znajdujące się najczęściej w aktach Centralnej Kartoteki KC PZPR, przechowywanej obecnie w Archiwum Akt Nowych.

Zdecydowana większość osób z omawianej grupy była etatowymi pracownikami KW PZPR i do Egzekutywy trafiała jako kierownicy wydziałów KW (Stanisław Bolanowski, Józef Dechnik, Stanisław Kaper, Jan Klecha, Andrzej Matwiejszyn, Władysław Moskalik, Wacław Próchniak, Stefania Socha) czy sekretarze KW (Julian Andrzejewski, Edward Gabara, Bronisław Jachimowicz, Feliks Klementowski, Mikołaj Korolko). Maciej Łuć był sekretarzem Komitetu Miejskiego PZPR w Lublinie, Romuald Czubacki przedstawicielem Związku Młodzieży Polskiej, Józef Bień reprezentantem Okręgowej Rady Związków Zawodowych, a Edward Adamiak redaktorem organu prasowego KW PZPR „Sztandar Ludu”.

Wśród członków Egzekutywy KW PZPR w Lublinie w latach 1948–1956 możemy wyróżnić dwa pokolenia działaczy partyjnych, a co za tym idzie – również dwa modele partyjnej kariery. Jeden z nich można określić jako model „komunisty kombatanta”. Życiorysy komunistów starszego pokolenia łączyło wiele wspólnych cech. Była to generacja działaczy urodzonych na przełomie wieków XIX i XX bądź w pierwszych latach XX w., związanych z przedwojennym ruchem komunistycznym. W przypadku lubelskiej Egzekutywy 3 osoby urodziły się przed rokiem 1900, 22 w latach 1900–1910, 21 – w latach 1910–1920. W strukturach Komunistycznej Partii Polski zazwyczaj nie zajmowali oni eksponowanych stanowisk. To pokolenie działaczy zdecydowanie nadawało ton działalności KW PZPR, a drogi ich karier – nawet tych późniejszych – z reguły przebiegały inaczej niż pozostałych członków partii. Doświadczenia pracy nielegalnej przed wojną kształtowało ich sposób widzenia świata i zachodzących w nim procesów[3]. Przynależność do przedwojennego ruchu komunistycznego stanowiła przepustkę do partyjnej kariery i sprawiała, że nawet mimo braku szczególnych zdolności obejmowali oni ważne stanowiska.

Stanisław Bolanowski przed wojną był sekretarzem Komitetu Dzielnicowego KZMP Kraków-Płaszów, Zenon Kryński również pełnił funkcję sekretarza Komitetu Dzielnicowego KZMP, Józef Dechnik – sekretarza Komitetu Rejonowego KPP w Krzeszowie. Olga Żebruń była sekretarzem powiatowym, członkiem Komitetu i Egzekutywy Obwodowego Komitetu Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy w Chełmie. Tylko niektórym udawało się piastować funkcje bardziej odpowiedzialne. Stefania Romaniuk była sekretarzem Komitetu Okręgowego KZMP w Łodzi i II sekretarzem Komitetu Okręgowego KZMP Sosnowiec-Dąbrowa, a w późniejszych latach członkiem KC Komunistycznego Związku Młodzieży Zachodniej Ukrainy. Artur Jastrzębski (Ritter) zajmował stanowisko sekretarza Komitetu Obwodowego KPP w Krakowie, Siedlcach, Tarnowie–Rzeszowie i Mławie. Józef Kalinowski działał w Komitecie Obwodowym KPP Płock–Ciechanów, Julian Andrzejewski przez krótki czas kierował Wydziałem Propagandy Komitetu Warszawskiego KPP.

Stałym elementem łączącym losy tych działaczy były pobyty w więzieniach. Nawet krótkotrwałe aresztowanie skrupulatnie odnotowywano w życiorysach i ankietach personalnych. Niektórzy spędzali w więzieniu po kilka miesięcy, jak Kazimierz Głębski, bądź bywali aresztowani na krótko, jak Wacław Próchniak; inni mieli za sobą kilkuletnie wyroki. Bazyli Hołod otrzymał wyrok 3 lat. Grzegorz Wojciechowski przebywał w więzieniu w latach 1926–1927 oraz 1935–1939. Stefania Romaniuk, późniejsza sekretarz propagandy KW PZPR w Lublinie, w 1931 r. została skazana na 3 lata. Sara Nomberg-Przytyk spędziła w różnych więzieniach 4 lata, a Edward Gabara, II sekretarz KW PZPR w Lublinie, łącznie 5,5 roku.

Pobyt w więzieniu był swoistym „uniwersytetem” każdego komunisty – to tam najczęściej w gronie współwięźniów uzupełniano braki w wykształceniu ogólnym i partyjnym, zacieśniano więzi z innymi działaczami. Taki opis kary więzienia przynoszą choćby wspomnienia Sary Nomberg-Przytyk, wydane w 1964 r.[4] Nie bez znaczenia były także nawiązane w trakcie pracy konspiracyjnej znajomości i kontakty z innymi działaczami, które okazywały się niekiedy przydatne w późniejszych latach. Niektóre osoby za działalność w ruchu komunistycznym trafiały do obozu w Berezie Kartuskiej. Taki los spotkał Bronisława Jachimowicza, Józefa Kalinowskiego, Zenona Kryńskiego. Pokazane powyżej fragmenty życiorysów przedwojennych komunistów wpisywały się w dominujący w latach 1948–1956 model działacza PZPR mającego za sobą przeszłość w KPP i prześladowanego z tego powodu przez władze II Rzeczypospolitej.

W czasie wojny znaczna część komunistów starszej generacji znalazła schronienie w Związku Radzieckim. Stanisław Bolanowski od 1939 r. przebywał we Lwowie, gdzie do marca 1940 r. służył w organach milicji, a następnie pracował jako tokarz na terenie ZSRR. Podobny los spotkał późniejszego kierownika Wydziału Ekonomicznego KW PZPR Jana Kisielewicza, który pracował jako rębacz w Zagłębiu Donieckim. W Związku Radzieckim znalazł się także Bronisław Jachimowicz. Paweł Wojas – zmobilizowany w 1939 r. – został wzięty do niewoli, z której uciekł i przedostał się do Lwowa, skąd ewakuowano go w głąb ZSRR; w Borisoglebsku pracował w sowchozie i cegielni. W ZSRR przebywali również Edward Gabara, Bolesław Krzywiński, Bolesław Pawlak i Wacław Rózga. Dalsze losy tych osób wyglądały podobnie. Trafiały one do Armii Czerwonej, Armii Berlinga, działały w Związku Patriotów Polskich. Wspomniany Stanisław Bolanowski był zastępcą przewodniczącego okręgowego zarządu ZPP na Kraj Ałtajski, inspektorem z ramienia ZPP w komisji opieki społecznej do stycznia 1944 r., następnie został zmobilizowany do armii. Bronisław Jachimowicz był członkiem Komitetu Obwodowego ZPP w Kujbyszewie. W 1945 r. objął stanowisko starszego instruktora Zarządu Głównego ZPP w Moskwie. Paweł Wojas w 1942 r. został wezwany przez Komintern do Ufy, by następnie trafić do szkoły w Kusznarenkowie[5]. W tej samej szkole przebywał też Wacław Rózga.

Wojna dotknęła również komunistów, którzy pozostali w kraju. Niektórzy z nich, jak Sara Nomberg czy Mikołaj Korolko, byli więźniami obozów koncentracyjnych. Inni angażowali się w działalność konspiracyjną, najczęściej w organizacjach lewicowych, takich jak Armia Ludowa i Gwardia Ludowa. Wyjątkiem był Paweł Dąbek, który początkowo wstąpił do Związku Walki Zbrojnej i organizował komendę Obwodu Włodawa. Pojedynczy działacze związani byli także z Batalionami Chłopskimi, często jednak w swych życiorysach tłumaczyli się z tych fragmentów biografii. Stanisław Kaper po połączeniu BCh z Armią Krajową przeszedł do partyzantki radzieckiej, a do Batalionów – jak wyjaśniał – trafił, gdyż „jak wszyscy uciekali do lasu i on również uciekł”[6].

Władysław Moskalik twierdził, że w BCh znalazł się z polecenia PPR. Józef Dechnik nawiązał współpracę ze Stronnictwem Ludowym i stworzył grupę partyzancką, która stała się następnie komórką PPR. Jan Klecha działał w Robotniczo-Chłopskiej Organizacji Bojowej[7], z tą samą organizacją był związany także Paweł Dąbek. W okresie okupacji nawiązywano kolejne znajomości. Już po wkroczeniu Armii Czerwonej w Tomaszowie Lubelskim Olga Żebruń i jej brat Aleksander pracowali w radzieckiej komendanturze wojskowej razem z Adamem Humerem, stanowiąc również swoisty komitet doradczy do spraw polskich[8]. Po wojnie działacze tego pokolenia zazwyczaj obejmowali odpowiedzialne stanowiska w aparacie partyjnym, administracji czy gospodarce. Zostawali kierownikami wydziałów komitetów wojewódzkich, sekretarzami komitetów powiatowych czy wojewódzkich.

Drugie pokolenie wchodzące w skład lubelskiej Egzekutywy można określić mianem „partyzantów”. Byli to ludzie młodsi od swoich kolegów z KPP – zazwyczaj działalność polityczną rozpoczynali w czasie II wojny światowej. Urodzeni najczęściej w połowie lat dwudziestych, byli zbyt młodzi, by znaleźć się w szeregach KPP czy KZMP, i przeważnie dopiero w PPR zdobywali pierwsze doświadczenia w działalności politycznej. Spośród członków lubelskiej Egzekutywy 18 osób urodziło się w latach 1920–1930. Niektórzy, jak Andrzej Matwiejszyn, należeli do Organizacji Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego. W większości jednak wcześniej nie byli związani z żadną organizacją, a i w czasie okupacji niekoniecznie angażowali się w działalność polityczną. Andrzej Matwiejszyn został wywieziony na roboty przymusowe do Niemiec, podobnie jak Marian Liberek, który był również osadzony w obozie koncentracyjnym w Buchenwaldzie. Rodzinę Jana Korczaka w czasie wojny wysiedlono do Niemiec.

Część działaczy starała się zapewnić sobie przetrwanie, imając się różnych zawodów. Józef Bień pracował jako kowal, Edward Adamiak jako robotnik rolny, Alojzy Gust w dziewiarni, Romuald Czubacki w gospodarstwie rolnym ojca. Od pokolenia działaczy przedwojennych odróżniał ich najczęściej późniejszy akces do partii. Do tej grupy możemy zaliczyć także najmłodszych rocznikowo działaczy, urodzonych na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych, takich jak Romuald Czubacki (ur. 1928) czy Piotr Karpiuk (ur. 1930). Obydwaj swoje kariery zaczynali już po wyzwoleniu od pracy w ZMP; piastowali w nim wiele funkcji, by następnie przejść do partii. Działacze należący do tej generacji obejmowali swoje pierwsze stanowiska w partii czy administracji bezpośrednio po zakończeniu wojny, najczęściej zaczynając od niższych funkcji. Byli więc instruktorami komitetów partyjnych, drugimi sekretarzami komitetów powiatowych. Z czasem zajmowali stanowiska coraz bardziej odpowiedzialne.

Przed wojną na Lubelszczyźnie działały trzy okręgi partii komunistycznych: okręg lubelski i siedlecki KPP oraz chełmski KPZU[9]. Jak widać, w rejonie tym mozaika ludnościowa wpływała na funkcjonowanie partii komunistycznej. Część późniejszych działaczy KW PZPR była związana również z KPZU, część była z pochodzenia Ukraińcami. Mikołaj Korolko pełnił funkcję sekretarza Komitetu Powiatowego KPZU i członka obwodowego komitetu partii. W 1925 r. wziął udział w jej drugim zjeździe w Moskwie, gdzie zresztą studiował w szkole partyjnej. Bazyli Hołod był jednym z nielicznych działaczy pochodzenia ukraińskiego, którzy zajmowali wyższe stanowiska partyjne. W 1925 r. wstąpił do założonej w Mostach (pow. Włodawa) komórki Związku Młodzieży Komunistycznej, a w 1927 r. do KPP. W latach 1928–1933 był sekretarzem Komitetu Gminnego KPP w gminie Opole oraz sekretarzem komórki partyjnej w Mostach. Należał również do inicjatorów powstania w Mostach filii Ridnej Chaty – Rusińskiego Stowarzyszenia Dobroczynnego[10]. W 1928 r. po utworzeniu w Mostach koła młodzieży Zjednoczenia Lewicy Chłopskiej „Samopomoc” został jego przewodniczącym. Olga Żebruń także działała w KPZU, podobnie jak Stefania Romaniuk i Jan Kisielewicz. Z racji wieku do KPZU nie mógł należeć Ukrainiec Andrzej Matwiejszyn, ale członkiem tej partii był jego ojciec.

Pierwsi sekretarze KW PZPR w Lublinie również mieli w swoich życiorysach wiele elementów wspólnych. Należeli oni do starszej generacji działaczy komunistycznych i wpisywali się w opisany wyżej model przebiegu kariery – sprawowali zazwyczaj niezbyt eksponowane funkcje w strukturach partii komunistycznej i mieli za sobą różnej długości pobyty w więzieniach. W czasie wojny niektórzy znaleźli się w ZSRR, inni zaangażowali się w walkę w kraju. Po wojnie obejmowali kierownicze stanowiska w wojewódzkich władzach partyjnych jako sekretarze KW bądź kierownicy wydziałów. Grzegorz Wojciechowski przed przybyciem do Lublina był II sekretarzem Warszawskiego Komitetu Wojewódzkiego PPR, Stanisław Łapot – I sekretarzem KW PPR w Krakowie, a Józef Kalinowski – I sekretarzem KW PZPR w Rzeszowie. Przed objęciem kierowniczego stanowiska w Lublinie mieli więc doświadczenie w podobnej pracy. W latach stalinizmu regułą była częsta wymiana pierwszych sekretarzy w województwach. W Lublinie najdłużej przebywali Józef Kalinowski – ponad 2 lata – oraz Grzegorz Wojciechowski, który łącznie z okresem w PPR spędził tym mieście na stanowisku II i I sekretarza prawie 2 lata. Inni sekretarze piastowali swoje funkcje znacznie krócej: Stanisław Łapot nieco ponad rok, Jan Wiechno niecały rok, Paweł Wojas rok i 4 miesiące, Bazyli Hołod rok i 8 miesięcy. Po wydarzeniach października 1956 r. na kilka tygodni stanowisko to objął Stanisław Szot, który wcześniej był sekretarzem KW PPR w Lublinie.

Spośród pierwszych sekretarzy tylko Hołod i Szot byli związani z Lubelszczyzną i z niej pochodzili. Tutaj zaczynali swoją karierę polityczną w KPP i KZMP. Dla pozostałych sekretarzy Lublin stanowił jeden z wielu przystanków na drodze partyjnej aktywności: Grzegorz Wojciechowski po odejściu z Lublina był jeszcze I sekretarzem w Łodzi i Białymstoku, Stanisław Łapot pełnił funkcję I sekretarza KW w Krakowie, a następnie kierownika Wydziału Przemysłu Ciężkiego KC PZPR. Józef Kalinowski przed przyjściem do Lublina był sekretarzem w Kielcach i Rzeszowie, a później objął stanowisko sekretarza Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Narodowego, potem Frontu Jedności Narodu. Jan Wiechno, zanim rozpoczął pracę w Lublinie, był II sekretarzem KW w Krakowie, później zaś pełnił funkcję kierownika sektora w Wydziale Rolnym w KC. Paweł Wojas przed znalezieniem się w Lublinie był sekretarzem w Olsztynie oraz Łodzi (mieście), a następnie został kierownikiem Biura Sekretariatu KC PZPR i I sekretarzem KW w Opolu.

Trudno mówić o tym, by pobyt w Lublinie znacząco wpływał na ożywienie karier partyjnych wyżej wymienionych działaczy, właściwie żaden z nich nie objął ważnych stanowisk w centralnym aparacie partyjnym czy państwowym. Za szczyt partyjnej kariery można chyba uznać członkostwo w KC PZPR Józefa Kalinowskiego, Pawła Wojasa i Stanisława Łapota i sprawowanie funkcji wicepremiera przez tego ostatniego. Nie bez znaczenia był również wiek tych działaczy, a także – zapewne – posiadane umiejętności i zdolności. Najstarszy z nich, Grzegorz Wojciechowski, po odejściu z Lublina na żadnym z zajmowanych stanowisk nie zagrzał miejsca na dłużej – po kilkumiesięcznych epizodach w Łodzi i Białymstoku oraz szkole partyjnej w 1953 r. na własną prośbę odszedł z pracy w PZPR i objął funkcję przewodniczącego Prezydium WRN w Warszawie. Nie sprawdził się jednak chyba i na tym stanowisku, gdyż w opinii o nim stwierdzono, że nie opanował specyfiki pracy rad narodowych i jest słabym organizatorem, nieumiejącym skoordynować pracy PWRN[11]. Został jeszcze dyrektorem Departamentu Kadr Ministerstwa Transportu Drogowego i Lotniczego, by ostatecznie w 1957 r. przejść na emeryturę. Można odnieść wrażenie, że posady w ministerstwach często były odpoczynkiem w partyjnej karierze bądź jej bezpiecznym zakończeniem. Jan Wiechno po zakończeniu pracy w PZPR został dyrektorem Departamentu Kadr i Szkolenia w Ministerstwie Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego, a Stanisław Łapot objął stanowisko dyrektora w Ministerstwie Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych. Władysław Kozdra na początku lat siedemdziesiątych przez krótki czas był wiceministrem leśnictwa i przemysłu drzewnego. Na różnych stanowiskach w ministerstwach pracowali w różnych momentach swej politycznej i zawodowej kariery Bolesław Maślankiewicz (Ministerstwo Leśnictwa), Stanisław Szot (Ministerstwo Skupu) oraz Artur Jastrzębski (Ministerstwo Państwowych Gospodarstw Rolnych).

Droga do ruchu komunistycznego nie zawsze prowadziła bezpośrednio przez partię komunistyczną. Józef Bień czy Artur Jastrzębski zaczynali od przynależności do PPS-Lewicy, podobnie jak Paweł Wojas. Wacław Próchniak uczestniczył w zebraniach Niezależnej Partii Chłopskiej, Teodor Jędrak i Wacław Rózga byli członkami kół młodzieży wiejskiej „Siew” i „Świt”. Z Francuską Partią Komunistyczną byli związani II sekretarz KW PPZR w Lublinie Julian Andrzejewski i szef Komendy Wojewódzkiej MO Bolesław Maślankiewicz. Ten ostatni piastował funkcję sekretarza okręgu Paryż-Południe, brał również udział w wojnie domowej w Hiszpanii. Losy rzucały lubelskich działaczy nawet w odległe zakątki globu. Józef Dechnik w poszukiwaniu pracy wyjechał do Argentyny, Mikołaj Korolko i Bazyli Hołod w czasie I wojny światowej zostali wraz z rodzinami wysiedleni do Rosji i wrócili na początku lat dwudziestych.

Wśród członków lubelskiej Egzekutywy znajdowały się także osoby pochodzenia żydowskiego. Byli to: Julian Andrzejewski, Stanisław Bolanowski, Edward Gabara, Sara Nomberg, Stefania Romaniuk. Odrębnym problemem pozostaje kwestia samoidentyfikacji tych osób. Edward Gabara w ankiecie partyjnej wpisywał narodowość żydowską, a wśród znanych języków wymieniał jidysz. W ankiecie do MSW z 1957 r. podał już jednak narodowość polską. W przypadku Sary Nomberg jej pochodzenie odcisnęło piętno na jej wojennych losach. Stanisław Bolanowski również odnotowywał w ankiecie personalnej narodowość żydowską i jako jeden ze znanych języków wymieniał jidysz. Stefania Romaniuk podawała w życiorysach narodowość polską, w aktach paszportowych figuruje jednak narodowość żydowska[12]. Część z tych osób wyjechała z Polski na fali wydarzeń z lat 1968–1969, m.in. Edward Gabara, Sara Nomberg-Przytyk i Stefania Romaniuk.

Poziom wykształcenia działaczy lubelskiej Egzekutywy należących do starszej generacji nie był szczególnie wysoki. Zazwyczaj szkołę w ich przypadku stanowiło samo życie i działalność w partii. Znaczny był odsetek osób z wykształceniem podstawowym: w latach 1948 i 1949 wynosił ponad 46 proc., w roku 1950 – 42 proc., w 1954 osiągnął poziom aż 54 proc. W grupie tej edukacja ograniczała się przeważnie do 7 klas szkoły podstawowej, niekiedy było to nawet mniej. Zazwyczaj okoliczności życiowe zmuszały te osoby do porzucenia edukacji i podjęcia pracy. W 1949 r. średnim wykształceniem mogło się wylegitymować 38 proc. członków Egzekutywy, w 1954 r. – 45 proc.

Feliks Klementowski odbył naukę w szkole nauczycielskiej i pracował w zawodzie, Stefania Socha ukończyła liceum ogólnokształcące, a następnie 2 lata Instytutu Medycznego. Zygmunt Domagała był absolwentem szkoły handlowej, średnie wykształcenie miał również Włodzimierz Migoń. Na tym tle postacią wyróżniającą się pod względem wykształcenia był Paweł Dąbek. Przed wojną ukończył prawo na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, następnie pracował w Urzędzie Akcyz i Monopoli w Lublinie, a od 1938 r. w Izbie Skarbowej we Lwowie. Warto także pamiętać o wykształceniu partyjnym, niekiedy uzyskiwanym jeszcze przed wojną. Olga Żebruń ukończyła szkołę KPZU w Charkowie oraz Międzynarodową Szkołę Leninowską w Moskwie[13]. Na kursie polityczno-wojskowym w Moskwie przebywał również Artur Jastrzębski.

Oprócz kilku wspomnianych przypadków działaczy, którzy ukończyli szkołę partyjną przed wojną lub zostali przeszkoleni w ZSRR, większość lokalnego kierownictwa dokształcała się już w okresie powojennym. Najczęściej trafiali do Szkoły Partyjnej przy KC PZPR, kształcącej kadry kierownicze aparatu partyjnego: sekretarzy, kierowników wydziałów, kierowników WKKP. Z Egzekutywy KW PZPR w Lublinie było to 16 osób. Wiele z nich przebywało szkole w tych samych latach, przez co siłą rzeczy musiało się znać, przynajmniej z widzenia. Sytuacja ta pokazuje również, jak wąskie w gruncie rzeczy było grono osób zajmujących kierownicze stanowiska w partii.

Ukończenie Szkoły Partyjnej przy KC PZPR zazwyczaj poprzedzało awans na wyższe czy też bardziej odpowiedzialne stanowisko. Andrzej Matwiejszyn trafił do szkoły jako pełniący obowiązki kierownika Wydziału Organizacyjnego KW, a po jej ukończeniu został jego pełnoprawnym kierownikiem. Marian Liberek z I sekretarza komitetu powiatowego awansował na kierownika Wydziału Rolnego KW PZPR w Szczecinie, podobnie Jerzy Koszel, który ze stanowiska I sekretarza KP przeszedł na etat kierownika wydziału w KW. Józef Buziński po ukończeniu szkoły z kierownika Wydziału Rolnego KW awansował na sekretarza rolnego KW. W przypadku Grzegorza Wojciechowskiego czy Józefa Kalinowskiego pobyt w szkole partyjnej nie wpłynął znacząco na awans – w momencie skierowania do szkoły obaj byli już doświadczonymi działaczami sprawującymi kierownicze funkcje, po jej ukończeniu objęli równorzędne posady. W ich przypadku szkoła, poza uzupełnieniem praktycznych umiejętności teoretyczną podbudową marksistowską, była zapewne również swoistą „przechowalnią” do momentu znalezienia odpowiedniego stanowiska.

Przygotowanie teoretyczne czasem okazywało się niezbędne, o czym może świadczyć opinia wystawiona Grzegorzowi Wojciechowskiemu: „przyszedł na szkołę bez żadnego przygotowania i nawyków pracy nad książką. Nie umiejąc początkowo wyłowić istoty zagadnienia ani poprawnie sformułować myśli, dzięki ogromnemu wysiłkowi i partyjnemu podejściu przezwyciężył wszystkie braki. [...] Swe bogate doświadczenie partyjne uzupełnił teoretycznym materiałem, wykorzystując szkołę do maksimum”[14].

Wystawiając absolwentom opinie, szkoła starała się określić możliwe ścieżki ich dalszej kariery. W przypadku Józefa Dechnika sugerowano, by objął funkcję sekretarza organizacyjnego lub ekonomicznego, najlepiej w swym rodzimym województwie. O Józefie Kalinowskim pisano, że po ukończeniu szkoły będzie jeszcze lepszym sekretarzem, niż był wcześniej[15], a o Andrzeju Matwiejszynie – iż może być dobrym kierownikiem wydziału organizacyjnego z perspektywą na sekretarza KW PZPR[16]. Władysława Kozdrę również oceniono pozytywnie – jako działacza mogącego obejmować kierownicze stanowiska w pracy partyjnej, choć jednocześnie prognozowano, że nie nadaje się na sekretarza KW, gdyż nie potrafi szybko reagować na wydarzenia[17].

W późniejszych latach młodsi działacze partyjni, m.in. Romuald Czubacki, Jan Korczak, Edward Machocki, Jakub Świtlak, bardzo często kontynuowali swą partyjną edukację w Wyższej Szkole Nauk Społecznych przy KC PZPR[18]. Mieli więc dużo lepsze wykształcenie niż ich poprzednicy i bardziej pasowali do pokolenia późniejszych „technokratów”. Siedem osób przeszło również przez Centralną Szkołę Partyjną w Łodzi.

Dominująca większość członków Egzekutywy należała do PPR. W jej skład weszło tylko 5 osób z PPS: Edward Machocki, Feliks Klemetowski, Józef Szydłowski, Władysław Wójcik i Zygmunt Domagała. Ten ostatni od 1946 do 1947 r. był przewodniczącym Wojewódzkiego Komitetu PPS w Lublinie. Żaden z nich nie zasiadał w tym gronie zbyt długo. Już w maju 1949 r. Zygmunta Domagałę usunięto z Egzekutywy za przynależność do zarządu Caritasu, a w lutym 1950 r. został on wykluczony z partii, gdyż jako przewodniczący Okręgowej Rady Związków Zawodowych dofinansował odbudowę katedry kwotą 10 tys. zł. Również do lutego 1950 r. funkcję kierownika Wydziału Ekonomicznego KW PZPR pełnił Feliks Klementowski. Józef Szydłowski był członkiem Egzekutywy do lipca 1950 r. Edward Machocki początkowo pracował w aparacie ZMP. Do Lublina trafił dopiero w 1954 r., był tam kierownikiem Międzywojewódzkiej Szkoły Partyjnej, a od końca 1956 r. sekretarzem propagandy.

Członkowie Egzekutywy niebędący pracownikami etatowymi niekiedy nie zajmowali żadnych stanowisk w partii, a w Egzekutywie znaleźli się ze względu na pełnioną przez nich funkcję w administracji czy gospodarce. Włodzimierz Migoń zdecydowaną większość swej kariery politycznej spędził na stanowiskach w administracji państwowej. Był wojewodą szczecińskim, przewodniczącym PWRN w Poznaniu, Lublinie i Szczecinie. Był również ambasadorem PRL w Gwinei. Kazimierz Głębski zajmował stanowiska starosty, przewodniczącego MRN i PWRN w Lublinie oraz PWRN w Olsztynie. Andrzej Burda w Egzekutywie znalazł się jako rektor UMCS; wcześniej był kierownikiem katedry w Szkole Partyjnej przy KC, a następnie prokuratorem generalnym.

W skład Egzekutywy KW PZPR w Lublinie wchodziło także kilku wojskowych. Byli to: Leonard Bajor, Antoni Jamroziński oraz Wiktor Konopłański. Wszyscy oni w czasie wojny przebywali w ZSRR, dwóch ukończyło kursy specjalne dla oficerów polityczno-wychowawczych w Moskwie, przechodzili również przez służbę w Armii Czerwonej. Wiktor Konopłański urodził się w ZSRR i jako swoją narodowość podawał rosyjską[19]. Ich kariery były związane z wojskiem. Leonard Bajor przez większość swojego życia zawodowego pracował jako oficer polityczno-wychowawczy w różnych jednostkach wojskowych oraz jako szef wydziału politycznego w ośrodku szkolenia oficerów politycznych[20]. Antoni Jamroziński przez wiele lat pracy także zajmował stanowisko oficera politycznego, kierował ponadto Wydziałem Operacyjnym Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w Warszawie[21]. Wiktor Konopłański był szefem sztabu kilku dywizji piechoty.

Kolejną grupę w ramach Egzekutywy stanowili szefowie WUBP/WUdsBP. Ich kariery zawodowe w okresie powojennym również były najczęściej związane z wojskiem, a także z Urzędem Bezpieczeństwa. Artur Jastrzębski ukończył Akademię Sztabu Generalnego, był pracownikiem Sztabu Generalnego WP, zastępcą dowódcy Warszawskiego Okręgu Wojskowego ds. politycznych oraz zastępcą Głównego Inspektora Obrony Terytorialnej. Bolesław Krzywiński (do 1945 r. używał nazwiska Bernard Borys Schildhaus) po opuszczeniu Lublina szefował Wojewódzkiemu Urzędowi ds. Bezpieczeństwa w Białymstoku. Mikołaj Krupski był dyrektorem Departamentu III Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, zastępcą szefa Zarządu Wojsk Ochrony Pogranicza w Warszawie oraz dyrektorem Departamentu II i kierownikiem Głównego Inspektoratu MSW. Artur Mickiewicz pełnił funkcję zastępcy komendanta wojewódzkiego MO ds. bezpieczeństwa w Lublinie, a od 1960 r. – w Krakowie.

Niektórzy z członków Egzekutywy KW od pracy w Urzędzie Bezpieczeństwa zaczynali swoją aktywność zawodową. W WUBP w Łodzi pracował Edward Adamiak, w Łodzi i w Poznaniu Alojzy Gust, Jerzy Koszel był referentem w PUBP w Bielsku Podlaskim, swoją karierę w PUBP w Łukowie oraz WUBP w Lublinie zaczynała także Stefania Socha. Wszyscy wymienieni pracowali w urzędach bezpieczeństwa zaraz po wyzwoleniu, w okresie 1944–1945, kiedy mieli 20–22 lata, i najczęściej było to jedno z pierwszych miejsc zatrudnienia. Niewątpliwie w latach powojennych praca w UB mogła się im wydawać atrakcyjna, zapewniała minimum socjalne i dawała poczucie uczestnictwa w budowaniu nowej, ich zdaniem lepszej, Polski.

W apogeum stalinizmu na fali walki z „odchyleniem prawicowo-nacjonalistycznym” również lokalni działacze partyjni z Lublina stawali się jej ofiarami. Niezwykle szybko z grona członków Egzekutywy KW PZPR wypadli członkowie byłej PPS. W 1950 r. członkiem Egzekutywy przestał być Władysław Wójcik, w 1952 r. oddelegowany do Szkoły Partyjnej przy KC. Już w 1950 r. ze stanowiska sekretarza KW PZPR w Lublinie usunięto Feliksa Klementowskiego, uzasadniając to jego „obcością ideologiczną”, „karygodnym brakiem czujności” oraz – zdaniem wojewódzkich władz partyjnych – „przypadkowością” znalezienia się na stanowisku sekretarza. Wśród obciążających go faktów znalazły się nawet takie, że miał brata w Anglii, władał angielskim i niemieckim, a przed wojną pracował jako nauczyciel domowy w rodzinie ziemiańskiej[22].

Równie szybko ze stanowiskiem w lubelskiej Egzekutywie pożegnał się Zygmunt Domagała, w maju 1949 r. usunięty z KW PZPR za przynależność do zarządu Caritasu. W 1952 r. został wydalony z partii Mikołaj Korolko – jako „obcy element”, co uzasadniono tym, że w 1926 r. w śledztwie miał się przyznać do działalności w KPZU. Na jego niekorzyść świadczyło również to, że gdy w 1939 r. znalazł się we Lwowie, szybko zdecydował się wrócić na okupowane ziemie polskie, co miało być dowodem niechęci Korolki do Związku Radzieckiego. Ponadto – aresztowany przez gestapo – miał się odżegnywać od działalności rewolucyjnej i szkalować ZSRR. Dopiero w sierpniu 1956 r. Centralna Komisja Kontroli Partyjnej uchyliła decyzję o wykluczeniu Korolki i przywróciła mu prawa członka PZPR.

W okresie stalinowskim lubelska elita partyjna zapewne nie różniła się znacząco od elit rządzących w innych województwach. Dominowało w niej pokolenie przedwojennych działaczy KPP, KZMP czy KPZU. Pierwsi sekretarze zazwyczaj byli „przywożeni w teczce” i przeważnie nie zajmowali swego stanowiska przez dłuższy czas. Rotacja stanowisk w tym czasie była niezwykle duża. Zarówno sekretarzy, jak i innych członków egzekutywy często przerzucano z jednego województwa do drugiego, zwłaszcza gdy byli etatowymi pracownikami aparatu. Dla wielu działaczy taka zmiana oznaczała jeśli nie awans, to chociaż zajęcie takiego samego bądź równorzędnego stanowiska w aparacie partyjnym czy państwowym. Wielu z nich kontynuowało działalność polityczną w kolejnych dekadach PRL. Jest to widoczne przede wszystkim w młodszym pokoleniu działaczy, którzy z racji wieku w latach pięćdziesiątych dopiero zaczynali swe kariery partyjne, najczęściej od pracy w aparacie organizacji młodzieżowych.

Lokalna elita partyjna w Lublinie była grupą wybitnie zmaskulinizowaną. Pomimo powtarzanych wielokrotnie apeli o zwiększanie udziału kobiet w życiu partyjnym, w latach 1948–1956 w skład Egzekutywy weszły tylko cztery kobiety: Sara Nomberg-Przytyk, Stefania Socha, Stefania Romaniuk i Olga Żebruń. Pierwsza z nich zajmowała przez wiele lat stanowisko zastępcy redaktora organu prasowego KW PZPR „Sztandar Ludu”. Należała do grona przedwojennych komunistek, działała w Lublinie oraz Warszawie, kilka lat spędziła w więzieniu w Lublinie. Przed wojną studiowała dziennikarstwo na Uniwersytecie Warszawskim. W czasie wojny przebywała w getcie białostockim, a potem w kilku obozach koncentracyjnych. Po wojnie pracowała w Wydziale Propagandy KW PPR w Lublinie. Była dziennikarką „Sztandaru Ludu”, następnie „Głosu Ziemi Lubuskiej”, później ponownie „Sztandaru Ludu”. W 1963 r. przeszła na rentę, a w roku 1969 wyjechała z Polski do Izraela.

Olga Żebruń także zaliczała się do pokolenia przedwojennych działaczek komunistycznych – należała do Międzynarodowej Organizacji Pomocy Rewolucjonistom oraz KPZU. Również i ona była więziona za aktywność w ruchu komunistycznym. Po wojnie pracowała w Komitecie Powiatowym PPR w Tomaszowie Lubelskim, następnie w KW PZPR w Lublinie jako członek Wojewódzkiej Komisji Kontroli Partyjnej, potem jej przewodnicząca i wreszcie sekretarz ekonomiczny KW PZPR. Po opuszczeniu Lublina była instruktorem Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej KC PZPR.

Stefania Romaniuk przed II wojną światową działała we Lwowie w tamtejszym Komunistycznym Związku Młodzieży Zachodniej Ukrainy, potem w KPZU. Po wojnie piastowała wiele kierowniczych stanowisk w komitetach wojewódzkich w Rzeszowie, Lublinie i Wrocławiu. Po przerwie związanej z pobytem w Moskwie w 1953 r. objęła funkcję sekretarza propagandy KW PZPR w Lublinie, później pracowała w Wydziale Organizacyjnym KC PZPR oraz Wyższej Szkole Nauk Społecznych przy KC PZPR.

Stefania Socha kierowała Wydziałem Kobiecym i Wydziałem Propagandy KW PZPR w Lublinie, następnie Wydziałem Propagandy KW PZPR w Gdańsku, pracowała także w redakcji „Głosu Wybrzeża”.

W przypadku osób niebędących etatowymi pracownikami partii członkostwo w Egzekutywie KW PZPR zazwyczaj było połączone z zajmowaniem innych stanowisk. Rotacja kadr sprawiła, że ze stanowisk w PZPR przechodzono do gospodarki czy administracji i odwrotnie. Jan Korczak, zanim trafił do Lublina, był instruktorem, a następnie kierownikiem Wydziału Ekonomicznego KW PZPR w Bydgoszczy oraz instruktorem KC PZPR. Epizody pracy w KC w swych biografiach mieli także: Bazyli Hołod – był instruktorem Wydziału Rolnego, Edward Adamiak – instruktorem Wydziału Prasy, a Jakub Świtlak – Wydziału Organizacyjnego KC, podobnie jak Stefania Romaniuk. Kierowanie terenowych działaczy partyjnych na kilka lat do pracy w KC PZPR stanowiło częstą praktykę, która miała na celu umożliwienie im zdobycia doświadczenia w centralnym aparacie partyjnym[23]. Bronisław Jachimowicz przed przybyciem do Lublina pracował jako kierownik Wydziału Organizacyjnego KW PPR w Białymstoku oraz sekretarz organizacyjny KW PZPR w Olsztynie.

Różnie przebiegały dalsze kariery działaczy po opuszczeniu przez nich lubelskiej Egzekutywy. Przeważnie w dalszym ciągu pozostawali etatowymi pracownikami partii, zmieniając tylko zajmowane stanowiska – awansując na wyższe bądź przechodząc na równoległe do innych województw. Inni znajdowali zatrudnienie w administracji czy gospodarce. Stanisław Bolanowski po opuszczeniu aparatu partyjnego został dyrektorem Bydgoskiej Fabryki Sygnałów Kolejowych, Edward Machocki od 1972 r. był dyrektorem Wojewódzkiej Biblioteki Pedagogicznej w Lublinie. Mikołaj Korolko po okresie pracy partyjnej został kierownikiem Państwowego Przedsiębiorstwa Kolportażu w Koszalinie, następnie dyrektorem Wojewódzkiego Zarządu Przemysłu Mleczarskiego w Lublinie i zastępcą dyrektora Domu Książki w Lublinie.

Z działaczy spoza Lubelszczyzny przez długi czas z województwem był związany Bolesław Pawlak. Urodził się na Dolnym Śląsku w 1923 r., od 1944 r. pracował na różnych stanowiskach w aparacie partyjnym – jako instruktor KP PPR w Lublinie, sekretarz komitetów powiatowych PPR w Zamościu i Białej Podlaskiej. Kierował też Wojewódzką Szkołą Partyjną. W latach 1954–1956 był kierownikiem Wydziału Administracyjnego KW PZPR w Lublinie, w 1956 r. został zastępcą kierownika Wydziału Organizacyjnego tegoż komitetu.

Działacze, którzy pochodzili z Lubelszczyzny, częściej – co wydaje się naturalne – pozostawali z nią związani przez większość swej kariery politycznej i zawodowej. Najlepszymi przykładami mogą tu być Paweł Dąbek i Józef Dechnik. Ten pierwszy przez wiele lat zajmował stanowiska w administracji państwowej w Lublinie: początkowo był wojewodą, następnie przewodniczącym PWRN. Stanowisko to piastował od 1950 do 1969 r., z przerwą w latach 1952–1956. Następnie, do 1976 r., był dyrektorem i redaktorem naczelnym Wydawnictwa Lubelskiego. Józef Dechnik przez większość swego życia pozostał związany z Biłgorajem – tam zaczynał przed wojną działalność polityczną, tam również był sekretarzem KP PPR. Poza okresem nauki w szkole partyjnej oraz trzyletnim epizodem pracy w KW PZPR w Olsztynie, aż do 1976 r. zajmował stanowisko I sekretarza KW PZPR w Biłgoraju, gdzie dał się poznać jako sprawny organizator i lokalny społecznik[24].

Niektórym działaczom partyjnym karierę przerywało ujawnienie niechlubnych epizodów z działalności w ruchu komunistycznym przed wojną. Tak się stało w przypadku Zenona Kryńskiego i Macieja Łucia.

Zenon Kryński pochodził z rodziny z tradycjami działalności w ruchu robotniczym. Ojciec należał do SDKPiL, potem do KPP. Również sam Kryński związał się najpierw ze Związkiem Młodzieży Komunistycznej, a następnie z KPP. Za działalność komunistyczną był kilkakrotnie aresztowany, a w 1938 r. został osadzony w Berezie Kartuskiej. Przebywał w niej do kwietnia 1939 r. Podczas uwięzienia nawiązał współpracę z policją i w rezultacie został współpracownikiem Wydziału Bezpieczeństwa MSW. Jak sam tłumaczył, deklarację lojalności podpisał dlatego, że od 1936 r. nie był aktywny w partii i nie zamierzał wracać do działalności rewolucyjnej. Oskarżono go o udzielenie informacji władzom II RP na temat pracy członków KPP i KZMP. Został za to skazany na 4 lata i 4 miesiące więzienia. Karę odbywał od grudnia 1952 do stycznia 1956 r. Przypadek Zenona Kryńskiego pokazuje, jak dużą wagę miały kontakty nawiązane jeszcze przed wojną. Otóż czasie swej pracy w KZMP Kryński poznał Romana Zambrowskiego, który wówczas był członkiem KC KZMP. Po opuszczeniu więzienia dzięki pomocy Zambrowskiego znalazł pracę w Łodzi w tamtejszej Radzie Narodowej[25].

Inny był przypadek Macieja Łucia. Oskarżono go o to, iż aresztowany przed wojną, zdradził trzech towarzyszy partyjnych. W 1950 r. CKKP ukarała go za ten czyn naganą i wykluczeniem z pracy partyjnej. Wówczas przeszedł do PWRN jako sekretarz. W 1952 r. został jednak usunięty z tego stanowiska i wniesiono przeciwko niemu akt oskarżenia za przedwojenne winy. W 1953 r. skazano go na 10 lat więzienia[26].

* * *

Lubelska elita partyjna okresu stalinizmu odzwierciedla najbardziej typowe cechy rzeczywistości tamtego okresu. W skład Egzekutywy wchodzili etatowi pracownicy KW PZPR, szefowie UB, oficerowie polityczni jednostek wojskowych, przewodniczący Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej. Część z nich zaczynała działalność polityczną jeszcze przed II wojną, pozostali w czasie wojny. Większość z nich należała do PPR, a ci nieliczni z PPS bardzo szybko byli usuwani z Egzekutywy. Pierwszych sekretarzy regularnie przerzucano z jednego województwa do drugiego, dzięki czemu znaczącą rolę często odgrywali drudzy sekretarze (Edward Gabara, Julian Andrzejewski). Dominowali mężczyźni, mimo propagandowego akcentowania roli kobiet. Stałym elementem była rotacja kadr między partią a administracją i gospodarką, co w dużej mierze sprawiało, że grono osób piastujących kierownicze stanowiska było stosunkowo wąskie. Ważną rolę odgrywało kształcenie ideologiczne w szkołach partyjnych, które miało na celu ukształtowanie modelowych działaczy partii.

Bibliografia

ŹRÓDŁA

Źródła archiwalne

Archiwum Akt Nowych

Akta Grzegorza Wojciechowskiego

Archiwum Szkół Partyjnych

Centralna Kartoteka KC PZPR

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie

Akta paszportowe

Archiwum Państwowe w Lublinie

Komitet Wojewódzki PZPR w Lublinie, Akta osobowe

Centralne Archiwum Wojskowe

Teczki akt personalnych

Wspomnienia

Nomberg-Przytyk S., Więzienie było moim domem, Lublin 1964.

OPRACOWANIA

Garas J.B., Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942–1945, Warszawa 1971.

Gontarczyk P., Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy 1941–1944, Warszawa 2003.

Horoch E., Komunistyczna Partia Polski w województwie lubelskim w latach 1918–1938, Lublin 1993.

Mielcarz I., Działalność Józefa Dechnika w powiecie biłgorajskim w latach 1957–1974, praca magisterska napisana w ZHN IH UMCS pod kierunkiem prof. E. Horocha, mps, Lublin 2009.

Pawłowska A., Władza, elity, biurokracja. Studium z socjologii polityki, Lublin 1998.

Szumiło M., Bazyli Hołod (1907–1963) – kariera ukraińskiego komunisty z ziemi włodawskiej [w:] Życiorysy w trzy kultury wpisane. Włodawskie biografie, red. M. Bem, A. Duszyk, Radom–Włodawa 2008.

Local elite of the Party in 1948–1956; based on an example of the Executive of Voivodeship Committee of the Polish United Workers’ Party in Lublin

The article presents the local elites of the PUWP in Lublin Voivodeship between 1948 and 1956, based on an example of the Executive of Voivodeship Committee (VC) of the PUWP. Throughout the years in question its composition included the secretaries of the VC PUWP, the heads of some of VC departments, the leaders of the Voivodeship Office of Public Security (VOPS), the leaders of state administration in the Voivodeship and the Chairman of the Provincial Board of the Association of Polish Youth. They belonged to two generations of the Party’s activists. The first generation was created by the activists of the pre-war Communist Party of Poland, who, during the Second World War, were mostly staying in the USSR or created the structures of the Polish Workers’ Party in the country. After the war ended, they took over executive positions in the Party. The second generation of the activists were people who started their political activity during the war, primarily in the structures of the PWP and the People’s Army, and after the war they were moving up the promotional ladder in the Party. Leaders of the VOPS tied their careers with the army and national safety authorities. Amongst the members of the executive board in Lublin were also people of Ukrainian origin, including the First Secretary of VC, Bazyli Hołod, as well as four women.

Michał Mroczek

IPN Oddział w Lublinie

Aparat kierowniczy Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Lublinie w latach 1975–1990.
Próba portretu zbiorowego

Problematyka lokalnych elit komunistycznych budzi w ostatnich latach rosnące zainteresowanie historyków[1]. Literatura przedmiotu dotycząca Lubelszczyzny jest już także dość pokaźna (liczne artykuły Rafała Drabika, Dariusza Libionki, Dariusza Magiera, Michała Mroczka, Mirosława Szumiły, Katarzyny Zawadki), ma jednak przeważnie charakter przyczynkarski, jak na razie brakuje szerszych ujęć syntetyzujących[2]. Charakter uproszczonych biogramów ma, również pomocny w badaniach nad kadrami PZPR, Katalog kierowniczych stanowisk partyjnych i państwowych b. PRL, opracowywany w Instytucie Pamięci Narodowej[3].

Jednym z kręgów elity władzy w PRL był aparat partyjny, czyli etatowi pracownicy Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Celem autora jest scharakteryzowanie grupy kierowniczej Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Lublinie po reformie administracyjnej z 1975 r. według kryteriów socjologicznych: wieku, płci, pochodzenia, wykształcenia, stażu partyjnego, etapów kariery zawodowej i partyjnej. Chodzi w istocie o odpowiedź na pytania: Kto był pracownikiem PZPR w końcowym okresie jej istnienia, charakteryzującym się z jednej strony trwałością struktur partyjnych, a z drugiej słabnącym wśród znaczącej części społeczeństwa prestiżem partii? Jaka ścieżka kariery zawodowej prowadziła do stanowisk kierowniczych w aparacie szczebla wojewódzkiego?

Poddana analizie zbiorowość liczy 97 osób i została wyznaczona metodą pozycyjną, na podstawie oficjalnych funkcji pełnionych w aparacie władzy[4]. Obejmuje wszystkich, którzy przewinęli się przez stanowiska kierownicze w lubelskim KW: pierwszych sekretarzy i sekretarzy KW, przewodniczących Wojewódzkiej Komisji Kontroli Partyjnej/Wojewódzkiej Komisji Kontrolno-Rewizyjnej (28 osób), kierowników wydziałów KW (36 osób), zastępców kierowników wydziałów oraz kierowników biur i referatów (56 osób). Poszczególne zbiory nakładają się ze względu na awanse (15 zastępców kierownika awansowało na stanowisko kierownika, kolejnych 3 zostało sekretarzami KW, 3 kierowników wydziałów pełniło także funkcje sekretarzy). Nazwiska sekretarzy, przewodniczących WKKP/WKKR oraz kierowników komórek organizacyjnych KW wraz z datami zatrudnienia zawiera dołączony Aneks. Aby zdynamizować uzyskany obraz, dla niektórych zagadnień opracowano trzy przekroje chronologiczne: połowa 1975 r. (początek „małych województw”), połowa 1982 r. (partia po kryzysie lat 1980–1981), połowa 1988 r. (okres schyłkowy PZPR). Stosunkowo duża liczebność analizowanej grupy wynika z rozbudowanej struktury organizacyjnej lubelskiej PZPR oraz stosunkowo intensywnej rotacji kadr.

Komitet Wojewódzki PZPR w Lublinie był komitetem średniej wielkości. W połowie 1975 r. zatrudniono w nim 71 pracowników politycznych oraz kilkudziesięcioosobowy personel administracyjno-techniczny (księgowe, sekretarki w wydziałach, kierowcy, rzemieślnicy, sprzątaczki, dozorcy, ochrona gmachu)[5]. Struktura KW obejmowała kierownictwo złożone z I sekretarza, trzech sekretarzy KW i przewodniczącego Wojewódzkiej Komisji Kontroli Partyjnej, wydziały: Organizacyjny, Kadr, Propagandy, Ekonomiczny, Rolny, Administracyjny, Nauki i Oświaty, Ogólny, a także Kancelarię I Sekretarza (z Biurem Listów i Referatem ds. Działaczy Ruchu Robotniczego), Wojewódzki Ośrodek Kształcenia Ideologicznego oraz biura: WKKP i Wojewódzkiej Komisji Rewizyjnej. Sekretarzy i przewodniczącego WKKP wybierano na konferencjach sprawozdawczo-wyborczych lub – jeśli potrzeba zmiany na stanowisku zachodziła w okresie między konferencjami – na posiedzeniach plenarnych KW[6]. „Wybór” ten polegał w istocie na mechanicznej akceptacji osób wskazanych przez Komitet Centralny PZPR. Sekretarze KW ds. organizacyjnych i rolnych, ds. ekonomicznych i ds. pracy ideowo-wychowawczej, nauki i oświaty koordynowali pracę wydziałów w obszarze swej właściwości[7] (zob. Wykres 1).

Do kompetencji Wydziału Organizacyjnego należały: współdziałanie z instancjami niższego szczebla i organizowanie pracy zatrudnionych tam pracowników, informacja wewnątrzpartyjna, praca partyjna w radach narodowych, administracji i związkach zawodowych, sprawy organizacji młodzieżowych, współpraca ze Zjednoczonym Stronnictwem Ludowym i Stronnictwem Demokratycznym, prowadzenie ewidencji członków i kandydatów partii.

Kancelaria I Sekretarza zajmowała się obsługą merytoryczną, organizacyjną i techniczną plenum, egzekutywy i sekretariatu, sprawami skarg i wniosków oraz sprawami działaczy ruchu robotniczego.

Wojewódzki Ośrodek Kształcenia Ideologicznego odpowiadał za edukację ideologiczną (szkolenie masowe, Wieczorowy Uniwersytet Marksizmu-Leninizmu), kolportaż prasy.

Biura WKKP i WKR prowadziły obsługę kancelaryjną i organizacyjną partyjnych organów kontrolnych.

Wydział Ogólny zapewniał materialno-techniczne warunki działalności partii oraz opiekę socjalną i zdrowotną dla pracowników aparatu. Pozostałe wydziały działały „na zewnątrz” KW, nadzorując poszczególne instytucje według klucza branżowego[8].

Wydział Administracyjny koordynował pracę partyjną w organach ścigania i wymiarze sprawiedliwości, administracji państwowej, służbie zdrowia, współdziałał z komórkami partyjnymi w wojsku i organizacjami kombatantów, zajmował się wreszcie sprawami pomocy społecznej, związków wyznaniowych i mniejszości narodowych.

Wykres 1. Struktura ogranizacyjna i obsada KW PZPR w Lublinie w 1975 r.

Źródło: AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 2948, Struktura KW PZPR w Lublinie, 1975 r., s. 44–46; ibidem, Obsada stanowisk w KW PZPR w Lublinie, 1975 r., s. 53–58.

Do kompetencji Wydziału Ekonomicznego należały zagadnienia przemysłu, handlu i usług, budownictwa i inwestycji w zakresie planowania i analiz, a także praca partyjna w przedsiębiorstwach, spółdzielniach i stowarzyszeniach naukowo-technicznych.

Wydział Rolny miał za zadanie „polityczną inspirację i kontrolę zadań partii” na wsi, w rolnictwie, przetwórstwie rolno-spożywczym, leśnictwie i przemyśle drzewnym; opracowywał analizy dotyczące wsi i rolnictwa.

Wydział Propagandy odpowiadał za pracę partyjną w środkach masowego przekazu, propagandę, politykę kulturalną, współdziałanie z organizacjami takimi jak Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej czy Towarzystwo Krzewienia Kultury Świeckiej oraz prowadzenie archiwum i biblioteki KW.

Wydział Nauki i Oświaty kontrolował środowisko naukowe i akademickie, placówki oświaty i oświatowo-wychowawcze, a także współpracował z działającymi tam organizacjami młodzieżowymi.

Opisana wyżej struktura przetrwała w zasadniczym kształcie do 1989 r., dokonywano jedynie zmian w nomenklaturze komórek organizacyjnych oraz drobnych korekt w zakresach ich kompetencji, polegających na przesuwaniu pojedynczych stanowisk z wydziału do wydziału. Już w 1975 r. Wydziały Propagandy i Rolny przemianowano odpowiednio na Wydział Pracy Ideowo-Wychowawczej oraz Wydział Rolny i Gospodarki Żywnościowej. Od 1978 r. wybierano najczęściej pięciu sekretarzy resortowych: ds. organizacyjnych, ds. rolnych, ds. ekonomicznych, ds. propagandy, ds. nauki i oświaty[9].

W 1981 r. nazwę Wydziału Organizacyjnego zmieniono na Polityczno-Organizacyjny, Kancelarii I Sekretarza na Kancelarię KW, Wydziału Pracy Ideowo-Wychowawczej na Wydział Propagandy i Agitacji, Ekonomicznego na Społeczno-Ekonomiczny, Rolnego i Gospodarki Żywnościowej na Społeczno-Rolny. Dodatkowo Wydział Kadr stał się referatem wchodzącym w skład Wydziału Polityczno-Organizacyjnego, analogicznie WOKI podporządkowano Wydziałowi Propagandy i Agitacji[10].[11]. Od początku 1988 r. struktura KW PZPR w Lublinie obejmowała następujące jednostki organizacyjne:

Wydział Polityczno-Organizacyjny,

Kancelaria I Sekretarza,

Wydział Polityki Kadrowej,

Wydział Społeczno-Prawny,

Wydział Społeczno-Ekonomiczny,

Wydział Rolny,

Wydział Ideologiczny,

Wydział Propagandy,

Wydział Nauki, Oświaty i Kultury,

Wydział Gospodarki Wewnątrzpartyjnej,

Biuro WKKR[12].

Mimo utraty przez PZPR pozycji hegemona i trwających od dłuższego czasu dużych trudności z realizacją budżetu prace nad reorganizacją KW PZPR rozpoczęto dopiero jesienią 1989 r. Rozważano wówczas kilka wariantów nowej, prostszej struktury organizacyjnej[13].

W ciągu omawianego okresu w KW w Lublinie pracowało od 71 do 86 pracowników politycznych oraz od 77 do 96 pracowników obsługi. Tabela 1 przedstawia stan etatowy w wybranych latach.

Tabela 1. Obsada etatowa KW PZPR w Lublinie w latach: 1975, 1982, 1988

Rok

Sekretarze, przewodni-czący WKKP/WKKR

Kierownicy wydziałów

Zastępcy kierownika wydziału, kierownicy referatów, biur

Pozostali pracownicy polityczni

Pracownicy biurowi

Pracownicy fizyczni

Razem

1975

5

9

12

45

39

47

157

1982

7

9

14

41

44

51

166

1988

7

10

9

55

35

42

158

Źródło: AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 2948, Obsada stanowisk w KW PZPR w Lublinie, 1975, k. 53–58; ibidem, 2949, Plan etatów pracowników politycznych w wydziałach, referatach KW w Lublinie na 1982 r., Zestawienie etatów pracowników administracyjno-technicznych KW PZPR w Lublinie na 1982 r., k. 1–8; ibidem, 3064, Wnioski kadrowe na Plenum KW, 21 III 1988 r., k. 1–5; ibidem, 3647, Bilans za 1988 r., k. 5–6.

Odsetek stanowisk kierowniczych w KW był nieproporcjonalnie wysoki: w 1975 r. wynosił 36,6 proc. ogólnej liczby pracowników, w 1982 r. – aż 42,3 proc., w 1988 r. – 32,1 proc.[14] Nawet w wydziałach liczących 4–5 pracowników przewidziano etat nie tylko dla kierownika, lecz także jego zastępcy, w Wydziale Organizacyjnym zastępców kierownika było 3 (zob. Wykres 1). Należy jednak pamiętać, że wydziały koordynowały w zakresie swojej właściwości przedmiotowej pracę organów terenowych. Zgodnie z zasadą dublowania podziału administracyjnego państwa KW PZPR w Lublinie podlegało: 6 komitetów miejskich, 10 komitetów miejsko-gminnych, 52 komitety gminne[15]. Obsadę etatową miało też od kilkunastu do dwudziestu kilku komitetów zakładowych, uczelnianych i środowiskowych[16]. Dodatkowo w 1982 r. w Kraśniku, Lublinie, Lubartowie, Łęcznej, Opolu Lubelskim, Puławach i Rykach zorganizowano Rejonowe Ośrodki Pracy Partyjnej[17]. Dawało to w 1975 r. łącznie 144 etaty pracowników politycznych, w 1982 r. – 264, w 1988 r. – 292. W październiku 1989 r. opracowano plan daleko idącej redukcji zatrudnienia: do 139 etatów politycznych i 62 obsługi w województwie[18].

Jak wspomniano, na liczebność badanej grupy wpływała również rotacja kadr, szczególnie intensywna na początku lat osiemdziesiątych. W roku 1981 przez stanowiska sekretarzy „resortowych” przewinęło się aż 10 osób, wybrano też nowego przewodniczącego WKKP. Ponadto zostali wymienieni kierownicy wydziałów: Organizacyjnego, Nauki i Oświaty, Ekonomicznego, Rolnego i Ogólnego. W 1982 r. wymieniono I sekretarza, sekretarza ds. rolnych i czterech kierowników wydziałów. Wiele zmian kadrowych nastąpiło również po XXI Konferencji Sprawozdawczo-Wyborczej we wrześniu 1986 r.

Aparat kierowniczy KW PZPR w Lublinie w latach 1975–1989 stanowili niemal wyłącznie mężczyźni. Wprawdzie, jak obliczano w 1986 r., w gronie pracowników politycznych było 24,9 proc. kobiet[19], ale w lubelskim KW odsetek ten był zawsze mniejszy: w różnych latach pracowało ich kilka–kilkanaście i rzadko zajmowały stanowiska kierownicze. Od zasady przyjętej w momencie tworzenia nowych komitetów wojewódzkich w 1975 r., według której jednym z sekretarzy „resortowych” miała być kobieta, wkrótce odstąpiono[20]. Nauczycielka Ewa Krajewska, w latach 1975–1981 sekretarz propagandy, jako jedyna osiągnęła tak wysoką pozycję. Oprócz niej ważne stanowiska zajmowały: Maria Berzyńska, też nauczycielka, która w latach 1973–1975 pracowała w KW jako kierownik Wydziału Nauki i Oświaty, oraz długoletnie pracownice aparatu: Janina Choduń, zastępca kierownika, następnie kierownik Wydziału Społeczno-Rolnego, i Danuta Twarowska, kierownik WUML i zastępca kierownika Wydziału Polityczno-Organizacyjnego.

W analizowanej zbiorowości zdecydowanie dominowały osoby urodzone w latach 1930–1939: 42 osoby (43,3 proc.) oraz 1940–1949: 34 osoby (36,1 proc.). W latach dwudziestych urodziło się 12 aparatczyków (12,4 proc.), przy czym najstarsi – Stanisław Jankowski i Włodzimierz Patrykiejew – w 1922 r., pozostali zaś w końcówce tej dekady[21]. Grupa najmłodszych, 8 osób, to roczniki 1950–1954, w roku 1954 urodzili się Wacław Choina i Ryszard Mikłaszewicz.

Stanowiska kierownicze w KW obejmowali ludzie dojrzali, najczęściej między 35. a 45. rokiem życia (zob. Tabela 2).

Tabela 2. Wiek osób obejmujących stanowiska kierownicze w KW PZPR w Lublinie w latach 1975–1990

Grupa stanowisk

Wiek w chwili objęcia stanowiska

Razem osób

Średni wiek

do 30 lat

31–40 lat

41–50 lat

powyżej 50 lat

sekretarze, przewodniczący WKKP/WKKR

–

7

20

1

28

43 l. 10 mies.

kierownicy wydziałów

–

21

13

2

36

40 l. 2 mies.

zastępcy kierowników wydziałów, kierownicy referatów, biur

3

39

13

1

56

38 l. 3 mies.

Źródło: Obliczenia własne na podstawie akt osobowych przechowywanych w AR „Ład” i AP Lublin.

Widoczny jest związek między rangą stanowiska a przeciętnym wiekiem, w którym je obejmowano, dlatego wśród sekretarzy KW i przewodniczących WKKP/WKKR w Lublinie przeważa pokolenie 40-latków, a wśród zastępców kierowników wydziałów i kierowników referatów – 30-latkowie. W najmłodszym wieku do kierownictwa KW wszedł, mając 29 lat, Aleksander Kurcewicz (zastępca kierownika w Wydziale Organizacyjnym), najstarszy był Władysław Skrzydło, który obejmując funkcję I sekretarza, liczył 53 lata. Starszym pracownikom powierzano stanowiska wymagające doświadczenia, a zarazem mniej wysiłku i zaangażowania w pracę polityczną, takie jak kierownik Wydziału Ogólnego/Gospodarki Wewnątrzpartyjnej czy kierownik Referatu Działaczy Ruchu Robotniczego. Stanisław Jankowski (ur. 1922), Józef Krawczyk (ur. 1928), Józef Korczycki (ur. 1935) i Adam Mrozowski (ur. 1928) piastowali je jako ostatnie w swojej długoletniej karierze pracowników politycznych, przed przejściem na emeryturę.

Obserwując strukturę wiekową w poszczególnych latach, zauważamy stopniowe starzenie się aparatu (zob. Tabela 3).

Tabela 3. Wiek osób zajmujących stanowiska kierownicze w KW PZPR w Lublinie w latach: 1975, 1982, 1988[22]

1 VII 1975 r.

1 VII 1982 r.

1 VII 1988 r.

Liczba osób

%

Liczba osób

%

Liczba osób

%

do 30 lat

1

4,2

–

–

–

–

31–40 lat

10

41,7

11

37,9

9

34,6

41–50 lat

11

45,8

13

44,8

10

38,5

powyżej 50 lat

2

8,3

5

17,2

7

26,9

Razem

24

100,0

29

100,0

26

100,0

Średni wiek

41 l. 3 mies.

42 l. 6 mies.

45 l. 3 mies.

Źródło: Obliczenia własne na podstawie akt osobowych przechowywanych w AR „Ład” i AP Lublin.

Jak widać, we władzach KW systematycznie rósł udział osób powyżej 50. roku życia. Między 1975 a 1988 r. średni wiek sekretarzy wzrósł z 44 do 46 lat, kierowników wydziałów z 42 do 44 lat. Najbardziej zestarzała się grupa kierowników referatów i biur oraz zastępców kierowników wydziałów: w 1975 r. mieli średnio 38 lat, w 1988 r. aż 45 lat[23].

Według kryterium pochodzenia po 1975 r. kierownictwo KW było grupą lokalną. W około 70 proc. tworzyli je ludzie urodzeni w województwie lubelskim w granicach sprzed reformy administracyjnej. Pozostali przyszli na świat w innych częściach Polski, w tym na Kresach Wschodnich, jednak najważniejsze etapy ich kariery zawodowej były związane z szeroko rozumianą Lubelszczyzną. Wyjątkiem był Marian Kargol, który po prawie 20 latach pracy w Warszawskim Komitecie Wojewódzkim i Komitecie Centralnym został sekretarzem nowo utworzonego KW PZPR w Zamościu, a następnie od 1978 r. przeszedł na podobne stanowisko w Lublinie. W miastach urodziły się 33 osoby. Reprezentowane były: Lublin i miasta Lubelszczyzny, Warszawa, Radom, Siedlce, Łódź, Częstochowa, Lwów, Włodzimierz Wołyński. Udział osób pochodzących z miast wyraźnie wzrasta w grupie urodzonych po 1945 r., co zbiega się z powojennym procesem przemieszczania się ludności ze wsi do miast wskutek przemian społecznych i industrializacji.

Wobec ograniczonego do Lubelszczyzny obszaru rekrutacji nie dziwi dominacja działaczy o korzeniach chłopskich, wynikająca z rolniczego charakteru regionu. Pochodzenie chłopskie miało 45 osób (46,4 proc.), jedna podawała pochodzenie robotniczo-chłopskie. Ponadto wśród 33 aparatczyków deklarujących pochodzenie robotnicze (34 proc.) miejsce urodzenia kilku z nich wskazuje, że w istocie wywodzili się z rodzin robotników rolnych. Z 18 osób o rodowodzie inteligenckim (18,6 proc.) większość urodziła się po 1945 r. i była przykładem awansu społecznego. W pojedynczych przypadkach można mówić o reprodukcji elity, co pokrywa się z podobnym zjawiskiem wśród władz centralnych PZPR[24]. Liczba osób z pochodzeniem inteligenckim miała tendencję zwyżkującą: o ile w 1975 r. wśród kadry kierowniczej było ich tylko 3 wobec 13 z pochodzeniem robotniczym i 8 z chłopskim, o tyle w 1988 r. na 26 osób mamy już 7 z pochodzeniem inteligenckim, wśród nich wszystkich kierowników wydziałów.

Od kadr kierowniczych w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych w zasadzie wymagano wyższego wykształcenia. W latach osiemdziesiątych w skali kraju miało je 94 proc. kierowników wydziałów KW i 90 proc. zastępców kierowników. Aparat stał się profesjonalną grupą urzędników administracji partyjnej[25]. Personel lubelskiego Komitetu w tym zakresie prezentował się jeszcze lepiej. W chwili obejmowania stanowiska kierowniczego wykształceniem średnim legitymowały się tylko 3 osoby: Jan Wiśniewski (kierownik Wydziału Ogólnego w latach 1969–1975), Adam Mrozowski (kierownik Referatu Działaczy Ruchu Robotniczego w latach 1973–1987) oraz Stanisław Wójcik (zastępca kierownika Wydziału Polityczno-Organizacyjnego w latach 1981–1983)[26].

Oznaczało to ogromny postęp, zwłaszcza w porównaniu z pierwszą dekadą istnienia partii w Lublinie (np. w 1956 r. wykształcenie wyższe miało jedynie 5 towarzyszy zajmujących stanowiska kierowników i zastępców kierowników, średnie – 12, niepełne średnie – 9, podstawowe – 7)[27]. W analizowanej grupie wyglądało to następująco: 89 osób posiadało co najmniej tytuł magistra lub inżyniera, 1 – uzyskała absolutorium bez magisterium, 4 – ukończyły studia zawodowe. Przytoczone dane odnoszą się wyłącznie do kryteriów formalnych, pytanie o rzeczywiste kwalifikacje i horyzonty umysłowe kadry kierowniczej pozostaje otwarte, tym bardziej że stosunkowo duża jej część kształciła się w trybie zaocznym, aby dostosowywać się do ciągle rosnących wymagań. Występuje w tym względzie wyraźny związek z wiekiem aparatczyków (zob. Tabela 4).

Tabela 4. Relacja między datą urodzenia a trybem nauki w szkołach wyższych

Lata urodzenia

Studia dzienne

Studia zaoczne

Brak danych

Razem

1920–1929

1

7

2

10

1930–1939

23

11

8

42

1940–1949

22

5

7

34

1950–1959

6

–

2

8

Razem

52

23

19

94

Źródło: Obliczenia własne na podstawie akt osobowych przechowywanych w AR „Ład” i AP Lublin.

Osoby urodzone w latach czterdziestych i pięćdziesiątych były najczęściej absolwentami studiów dziennych, co wiązało się z upowszechnianiem oświaty na poziomie akademickim. Natomiast udział studiujących zaocznie jest wyraźnie największy wśród przedstawicieli najstarszego pokolenia, dla których typowe było stopniowe uzupełnianie wykształcenia ogólnego. Niektórzy z nich rozpoczynali pracę w komitetach różnego szczebla z ukończoną szkołą powszechną lub kilkoma jej klasami, jako osoby dorosłe otrzymywali maturę, potem kończyli studia zawodowe i po kilku kolejnych latach uzyskiwali magisterium. Jako przykład można wymienić sekretarza ekonomicznego w latach 1975–1979 Tadeusza Mizerę (ur. 1928), który w okresie 1950–1979 był etatowym pracownikiem ZMP i PZPR i w tym czasie sukcesywnie się dokształcał – skończył Technikum Mechanicznie, a następnie uzyskał tytuł magistra ekonomii[28].

Wykształcenie uzupełniano zresztą nie tylko zaocznie. Aby podnieść jego poziom, paręnaście osób z badanej grupy zostało skierowanych do szkół w trybie dziennym, a naukę zaliczono im potem do stażu pracy w aparacie. W drugiej połowie lat pięćdziesiątych były to najczęściej różne technika. W niektórych z nich, np. w Technikum Mechanicznym w Lublinie czy Technikum Rolniczym w Falentach, zorganizowano wówczas całe klasy, do których trafiali byli pracownicy zredukowanych liczebnie po przełomie październikowym aparatów: partyjnego i bezpieczeństwa. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych wysyłano pracowników na studia stacjonarne w Wyższej Szkole Nauk Społecznych przy KC PZPR lub na uczelnie radzieckie, w tym także w celu zrobienia doktoratu.

Zapewne ze względu na specyfikę Lublina – miasta uniwersyteckiego z czterema wyższym uczelniami państwowymi – w analizowanej grupie znalazło się aż 16 osób ze stopniem naukowym: 11 doktorów (z czego w 7 przypadkach z doktoratem uzyskanym na uczelniach partyjnych) i 5 doktorów habilitowanych, w tym profesorowie i docenci: Władysław Skrzydło i Artur Korobowicz – prawnicy z UMCS, Wiesław Śladkowski – historyk z tej uczelni, Henryk Domżał z Akademii Rolniczej oraz Michał Bokiniec z Akademii Medycznej. Interesujące wyniki dała analiza kierunków wykształcenia (zob. Wykres 2)[29].

Wykres 2. Wykształcenie kadry kierowniczej KW PZPR w Lublinie według kierunków

Źródło: Obliczenia własne na podstawie akt osobowych przechowywanych w AR „Ład” i AP Lublin.

Najbardziej popularne były nauki społeczne (ekonomię, politologię i socjologię ukończyło 30 osób), prawne (prawo i administracja – 22 osoby), rolnicze oraz historia. Jednak droga do stanowisk kierowniczych była otwarta dla absolwentów różnych studiów, w razie potrzeby wykształcenie ogólne uzupełniano dodatkowymi kursami partyjnymi. Wśród osób, które ukończyły inne niż historia kierunki pedagogiczne, znajdziemy 3 absolwentów matematyki, 2 geografii, 2 filologii polskiej, 1 pedagogiki, 1 chemii. Z grona pierwszych sekretarzy KW Ryszard Wójcik zdobył tytuł mgr. inż. ekonomiki rolnictwa, Władysław Kruk – mgr. inż. rolnika, Władysław Skrzydło był profesorem prawa, a Andrzej Szpringer historykiem.

Można dostrzec zależności między kierunkami studiów a zajmowanymi stanowiskami oraz trybem studiowania. Sekretarze ds. rolnych oraz kierownictwo Wydziału Rolnego to w większości osoby z wykształceniem rolniczym, w pionie ekonomicznym przeważali z kolei ekonomiści i inżynierowie. Absolwenci kierunków pedagogicznych, przede wszystkim historycy, byli najliczniejsi w pionie propagandy, prawnicy kierowali wydziałami Kadr i Administracyjnym. Wyłącznie zaocznie studiowano administrację oraz w dużej części ekonomię i kierunki rolnicze. Ma to związek z inną prawidłowością: kierunki te kończyły przeważnie osoby urodzone w latach dwudziestych i pierwszej połowie lat trzydziestych, które – jak już wspomniano – uzupełniały wykształcenie, jednocześnie pracując. Po studiach dziennych byli absolwenci politechnik i jedyny w grupie badawczej lekarz, a także większość prawników, politologów i historyków. Absolwenci kierunków pedagogicznych i technicznych to głównie ludzie urodzeni w latach czterdziestych i pięćdziesiątych.

Kuźniami kadr dla lubelskiego KW były w zasadzie trzy szkoły wyższe. Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, gdzie studiowano prawo, administrację, ekonomię, historię i inne kierunki pedagogiczne, ukończyło 39 osób. Kolejnych 15 było absolwentami Wyższej Szkoły Nauk Społecznych przy KC PZPR (ekonomia, politologia, socjologia), a 10 – Wyższej Szkoły Rolniczej (Akademii Rolniczej) w Lublinie. Pozostałe lubelskie uczelnie, Wyższą Szkołę Inżynierską i Akademię Medyczną, ukończyło 4 działaczy. Pojedyncze osoby studiowały w Szkole Głównej Planowania i Statystyki, Wyższej Szkole Ekonomicznej w Krakowie, Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego, Wyższej Szkole Rolniczej w Krakowie oraz na politechnikach: Warszawskiej, Łódzkiej i Lwowskiej. Wyższe wykształcenie na uczelniach partyjnych w ZSRS (Akademia Nauk Społecznych i Wyższa Szkoła Komsomołu w Moskwie) zdobyło 5 członków analizowanej grupy.

Szkoły partyjne mogły być miejscem uzyskania tytułu magistra czy nawet stopnia doktora, ale przede wszystkim miały zapewniać podstawy teoretyczne do pracy pracownika politycznego. Szkolnictwo partyjne odgrywało szczególną rolę w latach pięćdziesiątych, kiedy oprócz przygotowania ideologicznego służyło uzupełnieniu braków w wykształceniu podstawowym. Centralną Szkołę Partyjną PZPR ukończyło wówczas 8 osób, a kilka kolejnych – wojewódzkie szkoły partyjne[30]. Później typowe było ukończenie WUML, który np. w 1981 r. prowadził 20-godzinne kursy na temat podstaw filozofii marksistowskiej, marksistowskiej teorii rozwoju społeczeństwa, ekonomii politycznej, teorii i praktyki działania partii, teorii i metod pracy ideologicznej[31]. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych centralnie rozdzielano pulę miejsc dostępnych w placówkach krajowych i w ZSRS, kierując na nie głównie młodszych, dobrze rokujących działaczy[32]. Z badanej kadry kierowniczej KW w Lublinie 13 osób ukończyło różne kursy i studia podyplomowe w WSNS (m.in. w dziedzinie polityki żywnościowej i służby dyplomatycznej), 14 osób w Międzywojewódzkich Szkołach Partyjnych w Bydgoszczy i Katowicach. Przez krótkoterminowe – 6-tygodniowe i 2-miesięczne – kursy w Wyższych Partyjnych Szkołach w Moskwie, Kijowie i Mińsku oraz w Wyższej Szkole Komsomołu przewinęło się co najmniej 35 lubelskich aparatczyków.

Siedmiu członków etatowego kierownictwa KW w Lublinie było członkami PPR (7,1 proc.), w latach 1948–1956 do PZPR wstąpiło 20 osób (20,4 proc.), w latach 1957––1970 – 59 (60,2 proc.), po 1970 r. – 11 (11,2 proc.). Wyróżnione grupy odpowiadają zaproponowanemu przez Mirosława Szumiłę podziałowi centralnej elity komunistycznej na pokolenia pepeerowskie, zetempowskie, gomułkowskie i gierkowskie, przy czym – co wynika z rozpatrywanego tutaj przedziału czasowego – dominuje pokolenie gomułkowskie. Według klasyfikacji Antoniego Dudka, mamy z kolei do czynienia z trzecim pokoleniem władzy (1971–1989) i epigonami drugiego (1952–1968/1970)[33]. W przypadku pepeerowców ich członkostwo datuje się przeważnie na lata 1946–1948, jedynie Czesław Gąszczyk (ur. 1929) należał do GL/AL. Tadeusz Mizera (ur. 1928) w końcu lat czterdziestych był członkiem Komunistycznej Partii Francji. W analizowanej grupie, oprócz Jana Wiśniewskiego (ur. 1928), który krótko służył jako referent w Powiatowym Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego w Lubartowie, brak osób aktywnie walczących „o utrwalanie władzy ludowej”.

Przynależność do PZPR poprzedzało członkostwo w organizacjach młodzieżowych. Wśród najstarszych wiekiem spotykamy 2–3 członków Związku Walki Młodych, jednego – Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici” i jednego – OMTUR. Dla urodzonych w latach dwudziestych i pierwszej połowie lat trzydziestych regułą była przynależność do Związku Młodzieży Polskiej, młodsi należeli do Związku Młodzieży Socjalistycznej lub Związku Młodzieży Wiejskiej; kilku najmłodszych aparatczyków było członkami Związku Socjalistycznej Młodzieży Polskiej. Studiujący dziennie należeli do Zrzeszenia Studentów Polskich lub Socjalistycznego Związku Studentów Polskich.

Do objęcia stanowiska w aparacie kierowniczym KW konieczny był minimum kilkuletni staż partyjny (zob. Tabela 5).

Tabela 5. Staż partyjny osób obejmujących stanowiska kierownicze w KW PZPR w Lublinie w latach 1975–1990

Grupy stanowisk

Staż partyjny w chwili objęcia stanowiska

do 10 lat

11–20 lat

21–30 lat

powyżej 30 lat

Razem

sekretarze, przewodniczący WKKP/WKKR

3

11

14

–

28

kierownicy wydziałów

9

17

10

–

36

zastępcy kierowników wydziałów, kierownicy referatów, biur

12

35

8

1

56

Źródło: Obliczenia własne na podstawie akt osobowych przechowywanych w AR „Ład” i AP Lublin.

Od wielu lat do partii należeli długoletni pracownicy aparatu, stanowisko kierownicze obejmowane po 1975 r. było dla nich często kolejnym w karierze. Najmłodszy stażem w analizowanej grupie, Marian Piotrowski, został członkiem PZPR w 1967 r., w 1971 zatrudniono go jako instruktora Wydziału Rolnego KW, a w 1972 był już zastępcą kierownika[34]. Porównując daty wstąpienia do partii i daty awansów, zauważamy jednak stopniowe zamykanie się grupy osób należących do kierownictwa KW (zob. Tabela 6).

Tabela 6. Staż partyjny osób zajmujących stanowiska kierownicze w KW PZPR w Lublinie w latach: 1975, 1982, 1988

Staż

1 VII 1975 r.

1 VII 1982 r.

1 VII 1988 r.

Liczba osób

%

Liczba osób

%

Liczba osób

%

do 10 lat

5

20,8

2

6,9

–

–

11–20 lat

12

50,0

19

65,5

12

46,2

21–30 lat

7

29,2

6

20,7

11

42,3

pow. 30 lat

–

–

2

6,9

3

11,5

Razem

24

100,0

29

100,0

26

100,0

Źródło: Obliczenia własne na podstawie akt osobowych przechowywanych w AR „Ład” i AP Lublin.

Przeciętny staż partyjny przedstawiciela kadry kierującej KW wydłużył się z około 17 lat w 1975 r. do 22 w roku 1988. W końcu lat osiemdziesiątych nowi członkowie PZPR w ogóle nie wchodzili do kierownictwa. Można przypuszczać, że decydowały o tym zarówno skostnienie struktur, jak i liczebne kurczenie się partii. Z malejącej liczby członków i kandydatów trudno było zapewne wybrać odpowiednich ludzi, a i praca nie wydawała się już tak atrakcyjna, zwłaszcza pod względem prestiżu[35].

Przechodząc do omówienia ścieżek kariery zawodowej członków badanej zbiorowości, należy na wstępie zadać pytanie: gdzie pracowali oni przed zatrudnieniem na etatach partyjnych? (zob. Wykres 3).

Wykres 3. Miejsca pracy osób wchodzących w skład kadry kierowniczej KW PZPR w Lublinie przed rozpoczęciem pracy w aparacie partyjnym

Źródło: Obliczenia własne na podstawie akt osobowych przechowywanych w AR „Ład” i AP Lublin.

Najwięcej, bo aż 31 proc., osób trafiło do aparatu z etatowej kadry organizacji młodzieżowych, które stanowiły dla partii naturalne zaplecze rekrutacyjne. Z przedsiębiorstw reprezentujących różne dziedziny gospodarki: przemysł, rolnictwo, transport, handel wywodziły się w sumie 24 osoby (24,7 proc.), przy czym w większości należały one do kadry zarządzającej wyższego i średniego szczebla. Pojedyncze osoby, które zajmowały się produkcją, pracę w partii zaczynały na początku lat pięćdziesiątych, potem takich przypadków nie było. Wydaje się, że specyficzna dla KW w Lublinie jest stosunkowo duża grupa nauczycieli i naukowców, dorównująca liczebnością byłym pracownikom administracji terenowej[36].

Staż zawodowy w lubelskim aparacie partyjnym w chwili obejmowania stanowiska był zróżnicowany, co świadczy o tym, że funkcjonował tam system awansowania młodszych pracowników, a także wymiany kadr kierowniczych między PZPR a innymi zakładami pracy (zob. Tabela 7).

Tabela 7. Staż w aparacie osób obejmujących stanowiska kierownicze w KW PZPR w Lublinie w latach 1975–1990

Grupa stanowisk

Bez stażu

do 5 lat

5–10 lat

11–15 lat

16–20 lat

powyżej 20 lat

sekretarze, przewodniczący WKKP/WKKR

7

11

2

6

1

–

kierownicy wydziałów

6

10

10

7

1

2

zastępcy kierowników wydziałów, kierownicy referatów, biur

6

17

19

9

2

3

Źródło: Obliczenia własne na podstawie akt osobowych przechowywanych w AR „Ład” i AP Lublin.

Jak wynika z powyższego zestawienia, wcześniejsza praca w aparacie partyjnym była jednym w ważniejszych czynników decydujących o mianowaniu na kierownicze stanowisko w KW. Obejmując je, aż 68 osób było już pracownikami PZPR, 10 pochodziło z administracji, po 5 z uczelni oraz instytucji kultury, oświaty i administracji szkolnej, 3 z przedsiębiorstw, 2 z organizacji młodzieżowych[37]. Największy udział osób z innych środowisk zaobserwowano w grupie sekretarzy i przewodniczących WKKP/WKKR (na 28 osób zajmujących te stanowiska przypadało: po 4 z administracji i uczelni, po 1 z gospodarki, organizacji młodzieżowych i służby zdrowia). Staż partyjny nie musiał być długi, wystarczały nawet 2–3 lata, które decydowały o awansowaniu obiecującego pracownika. Na przykład Ryszard Piotrowicz, który w marcu 1981 r. rozpoczął pracę jako instruktor Wydziału Polityczno-Organizacyjnego, w ciągu 2 lat awansował dwukrotnie i w maju 1983 r. został zastępcą kierownika Wydziału Propagandy i Agitacji[38].

W przypadku najstarszych wiekiem i stażem, którzy przed 1975 r. pełnili wiele ważnych samodzielnych funkcji, objęcie stanowiska w KW często nie oznaczało awansu, lecz degradację, np. Eugeniusz Okoń po 23-letniej karierze, w trakcie której był m.in. zastępcą kierownika wydziału w KW oraz I sekretarzem Komitetu Powiatowego w Białej Podlaskiej i Kraśniku, został ledwie zastępcą kierownika Wydziału Organizacyjnego[39].

Aparatczycy, którzy trafili na stanowiska kierownicze spośród pracowników aparatu, reprezentują kilka dominujących modeli kariery zawodowej:

1. Pracownik polityczny od wczesnej młodości.

Można tu zaliczyć około 15 osób: najczęściej urodzonych przed 1935 r., o długim stażu w aparacie. Pierwszym miejscem pracy był w ich przypadku zakład produkcyjny lub szkoła podstawowa, skąd na początku lat pięćdziesiątych trafiali do komitetów powiatowych. Pełnili tam różne funkcje, włącznie ze stanowiskiem I sekretarza, uzupełniając w międzyczasie wykształcenie[40]. Tak jak wspomniano, nowe stanowisko w KW zwykle nie oznaczało dla nich awansu.

Przykładem osoby reprezentującej ten model kariery jest Adam Mrozowski (ur. 1928). W młodości był pracownikiem PGR. Po ukończeniu Wojewódzkiej, a następnie Centralnej Szkoły Partyjnej zostawał kolejno jednym z sekretarzy KP w Krasnymstawie, Włodawie, Tomaszowie Lubelskim i Chełmie. W latach 1969–1973 był I sekretarzem KP PZPR we Włodawie, skąd został przesunięty na stanowisko kierownika Referatu ds. Działaczy Ruchu Robotniczego, które zajmował do emerytury[41]. Wyjątkiem w tej grupie jest Władysław Kruk (ur. 1931) – jego kariera po 1975 r. nadal się rozwijała. Był pracownikiem politycznym od 1959 r., m.in. I sekretarzem KP we Włodawie, a następnie sekretarzem rolnym i organizacyjnym w KW w Lublinie. W latach 1975–1977 pracował jako dyrektor Zjednoczenia PGR, po czym objął stanowisko I sekretarza KW. Odchodząc w 1982 r., został konsulem generalnym PRL w Kijowie[42].

2. Pracownik etatowy organizacji młodzieżowej, a następnie PZPR.

To najczęstszy typ kariery, reprezentowany przez około 22 osoby. Droga do etatu w młodzieżówce wiodła przez działalność w strukturach organizacji w zakładzie pracy. W aparacie ZMP, ZMS, ZMW lub ZSMP pracowano z reguły kilka lat, zajmując stanowiska kierownicze w strukturach szczebla wojewódzkiego lub powiatowego. Przykładem takiej drogi zawodowej jest Piotr Krzyszycha (ur. 1941), w latach 1964–1967 nauczyciel, a następnie przewodniczący Zarządu Powiatowego ZMS w Tomaszowie Lubelskim. W 1972 r. został pracownikiem politycznym: był kierownikiem Powiatowego Ośrodka Pracy Partyjnej i sekretarzem KP w Bełżycach, doktorantem w WSNS i starszym instruktorem KW w Lublinie, od 1980 r. kierownikiem WUML, a następnie WOKI[43]. Z kolei Wiesław Wieleba (ur. 1947) pracował w Fabryce Samochodów Ciężarowych w Lublinie, gdzie w 1969 r. został wiceprzewodniczącym Zarządu Fabrycznego ZMS. W 1974 r. przeszedł na etat polityczny sekretarza Komitetu Fabrycznego FSC. Następnie, po studiach w WSNS, trafił do KW i tam w 1981 r. został kierownikiem Wydziału Ekonomicznego[44].

3. Pracownik organizacji młodzieżowej, następnie na zmianę pracownik PZPR i administracji.

Osoby, które można przyporządkować do tego modelu, awansowały najszybciej. Sztandarowym przykładem jest tu Andrzej Szpringer (ur. 1941), który podczas studiów rozpoczął pracę w Radzie Okręgowej ZSP i po paru latach, w 1969 r., został zatrudniony w lubelskim KW jako instruktor. Potem był kolejno: I sekretarzem KP w Opolu Lubelskim (1972–1975), zastępcą kierownika Wydziału Propagandy KW (1975), kierownikiem Wydziału Pracy Ideowo-Wychowawczej (1975–1979), kierownikiem Wydziału Organizacyjnego (1979–1981), redaktorem organu prasowego KW „Sztandar Ludu” (1981–1982). W 1982 r. przeszedł na stanowisko wicewojewody lubelskiego. W 1984 r. wrócił do aparatu jako sekretarz KW ds. ideologicznych, następnie został I sekretarzem[45]. Nieco młodszy Grzegorz Kurczuk (ur. 1949) po pracy w Radzie Wojewódzkiej Federacji Socjalistycznych Związków Młodzieży Polskiej i studiach w Wyższej Szkole Komsomołu, w latach 1983–1985 pracował jako instruktor KW. Potem objął funkcję kierownika Sekretariatu Wojewódzkiego Zespołu Poselskiego. Do Komitetu powrócił w 1988 r. jako kierownik Kancelarii I Sekretarza[46].

4. Pracownik przedsiębiorstwa, etatowy I sekretarz Komitetu Zakładowego we własnym zakładzie pracy, pracownik KW PZPR.

Można tu zaliczyć około 14 osób. Jako przykład niech posłuży Witold Przybylski (ur. 1941), długoletni pracownik WSK w Świdniku, planista i kierownik działu, który w 1981 r. został I sekretarzem KZ, a po kilku miesiącach sekretarzem ekonomicznym KW[47].

5. Pracownik oświaty lub administracji szkolnej, następnie krótka kariera w aparacie.

Nadreprezentacja nauczycieli wśród pracowników politycznych w Lublinie wynikała upartyjnienia środowiska, z motywacji finansowych oraz z faktu, że z racji wykształcenia byli oni dobrze przygotowani do roli partyjnych urzędników. Na przykład wspomniana Ewa Krajewska (ur. 1935) po czternastoletniej pracy w charakterze nauczycielki geografii w lubelskich szkołach podstawowych i inspektora oświaty została w 1972 r. sekretarzem w Komitecie Miejskim w Lublinie, a potem w KW[48].

Osoby, które w swoich biografiach nie miały doświadczenia pracy w aparacie partyjnym, można podzielić na dwie grupy. Pierwszych możemy określić jako fachowców, posiadających przygotowanie merytoryczne i doświadczenie kierownicze. W ramach rezerwy kadrowej kierowano ich na stanowiska kierowników i zastępców kierowników wydziałów, jak np. kuratora oświaty Tadeusza Kąckiego, który w 1975 r. został kierownikiem Wydziału Nauki i Oświaty.

Grupa druga to osoby wybrane na stanowiska sekretarzy KW ze względu na swój osobisty dorobek i autorytet w macierzystych środowiskach. Ważne miejsce w tej grupie zajmowali pracownicy naukowi, którzy pojawili się na etatach KW w latach osiemdziesiątych. Ich wcześniejszy związek z partią ograniczał się do funkcji sekretarza Komitetu Uczelnianego czy Oddziałowej Organizacji Partyjnej na wydziale.

Wymiana kadr między KW w Lublinie a aparatem centralnym czy innymi województwami była minimalna. Oprócz wspomnianego już Mariana Kargola, byłego pracownika KC i KW PZPR w Zamościu, można wskazać jeszcze zastępcę kierownika Wydziału Ekonomicznego Tadeusza Tuza, przeniesionego w 1977 r. do KC, oraz zastępcę kierownika Wydziału Społeczno-Rolnego Antoniego Dudkowskiego, który przedtem był zatrudniony w KW PZPR w Chełmie.

Zachowana dokumentacja pozwala na prześledzenie losów po opuszczeniu stanowiska w Komitecie Wojewódzkim w Lublinie większości członków analizowanej grupy (zob. Wykres 4).

Wykres 4. Dalsze losy członków kierownictwa KW PZPR w Lublinie

Źródło: Obliczenia własne na podstawie akt osobowych przechowywanych w AR „Ład” i AP Lublin.

Dla niektórych kierownicze stanowisko w lubelskim KW okazało się zwieńczeniem kariery zawodowej. W 1977 r. niespodziewanie zmarł I sekretarz Ryszard Wójcik (ur. 1931), w 1983 r. zastępca kierownika Wydziału Ekonomicznego Aleksander Jackiewicz (ur. 1946). Na emeryturę przeszło 12 osób. Partyjni emeryci mieli od 47 do 59 lat. Wynikało to z przyznanych pracownikom politycznym przywilejów emerytalnych. W nagrodę za szczególny charakter pracy po przepracowaniu 25 lat, z czego co najmniej 10 w aparacie partyjnym, świadczenie przysługiwało mężczyznom już w wieku 55, a kobietom – 50 lat. Z 35-letnim stażem zawodowym można było przejść na emeryturę bez względu na wiek[49]. Byli nauczyciele korzystali dodatkowo z uprawnień Karty Nauczyciela, tym bardziej że w latach osiemdziesiątych zatrudnienie na stanowisku pracownika politycznego zaliczano do stażu pedagogicznego. W celu zwiększenia świadczeń osoby przechodzące na emeryturę awansowano i podnoszono im pensje do maksymalnego poziomu[50]. W schyłkowej fazie istnienia PZPR znaczna część pracowników politycznych niepewnych własnej przyszłości podjęła starania o rentę inwalidzką, co wcześniej zdarzało się bardzo rzadko, tylko w przypadku osób rzeczywiście schorowanych. W 1989 r. ten proceder dotyczył nawet 35-latków.

Stanowisko kierownika czy zastępcy kierownika dla kilku osób (9 przypadków) okazało się etapem w dalszej karierze pracownika politycznego, np. zastępcy kierownika Czesław Chanaj i Józef Waciński zostali sekretarzami Komitetu Miejskiego PZPR w Lublinie, Antoni Leonko – I sekretarzem Komitetu Miejsko-Gminnego PZPR w Łęcznej.

Około 15 osób wróciło do macierzystych zakładów pracy, w których na czas zatrudnienia w PZPR byli urlopowani. Kierownik Wydziału Kultury Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej Mieczysław Białas po kilkunastu miesiącach pracy jako zastępca kierownika Wydziału Propagandy przeszedł na analogiczne stanowisko dyrektora Wydziału Kultury Urzędu Wojewódzkiego. Witold Przybylski, w latach 1981–1986 sekretarz ds. ekonomicznych, powrócił do WSK w Świdniku. Ponownie objęli swoje katedry pracownicy naukowi z Władysławem Skrzydłą na czele.

Jeśli nie był możliwy powrót do dawnego zakładu pracy na co najmniej równorzędne stanowisko lub w przypadku osób, które poza pracą polityczną w organizacji młodzieżowej i PZPR nigdzie nie były zatrudnione, Wydział Kadr KW wskazywał byłemu pracownikowi nowe miejsce pracy. Kierownicze stanowisko w Komitecie Wojewódzkim okazywało się najczęściej przepustką na podobne w administracji, przedsiębiorstwie państwowym, spółdzielczości, oświacie czy instytucjach takich jak: Najwyższa Izba Kontroli, Wojewódzka Rada Związków Zawodowych, Komitet ds. Radia i Telewizji itp. Eugeniusz Garbiec został wojewodą, Władysław Kowal i Jan Zawiślak wicewojewodami, Ryszard Piotrowski przewodniczącym WRZZ, Stanisław Kieroński dyrektorem Wojewódzkiego Ośrodka Kultury. Spotykamy w tym przypadku zarówno osoby posiadające, jak się wydaje, kwalifikacje niezbędne na nowym odpowiedzialnym stanowisku (np. Jan Zagojski, wieloletni kierownik Wydziału Rolnego i sekretarz ds. rolnych, został w 1981 r. dyrektorem Wydziału Rolnic-twa i Leśnictwa w Urzędzie Wojewódzkim), jak i licznych byłych aparatczyków, dla których funkcja zastępcy dyrektora wiązała się raczej z atrakcyjnym wynagrodzeniem i prestiżem.

Szczególnie interesujące są losy aparatczyków zmieniających pracę w fazie rozkładu systemu. Proces ten na dużą skalę rozpoczął się w czerwcu 1989 r., kiedy na posiedzeniach Sekretariatu KW rozpatrywano po kilka takich spraw, a największe natężenie osiągnął w sierpniu i wrześniu[51].

Można wyróżnić trzy strategie: przejście na emeryturę lub rentę, przeniesienie do nowego zakładu pracy bądź pozostanie w aparacie aż do rozwiązania PZPR i udział w tworzeniu zrębów postkomunistycznej formacji lewicowej. Z osób zajmujących w 1989 r. stanowiska kierownicze 3 zostały emerytami, 6 przeszło na rentę, 2 pracowników naukowych wróciło na uczelnie; pojedyncze osoby zostały zatrudnione w Urzędzie Wojewódzkim w Lublinie (dyrektor wydziału), Lubelskim Przedsiębiorstwie Obrotu Surowcami Włókienniczymi i Skórzanymi (zastępca dyrektora), Lubelskiej Federacji Ochrony Zabytków. Trzy osoby rozpoczęły pracę w przedsiębiorstwach zagranicznych, gdzie byli towarzysze z KW, mający szerokie znajomości, byli cenionymi pracownikami. Wśród nich znalazł się ostatni I sekretarz KW Andrzej Szpringer, który w 1990 r. kierował jednym z zakładów należących do firmy „Sun-Pol”, będącej własnością amerykańskiego biznesmena rosyjskiego pochodzenia Davida Bogatina (założyciela pierwszego komercyjnego banku w Lublinie), ekstradowanego potem do Stanów Zjednoczonych[52]. Z kolei były kierownik Wydziału Polityczno-Organizacyjnego Wiesław Sikora we wrześniu 1989 r. został prezesem Przedsiębiorstwa Inicjatyw Gospodarczych „Szansa” Sp. z o.o. Powstało ono w wyniku zgody KC na podejmowanie przez komitety partyjne działalności gospodarczej na wzór spółki „Transakcja”. Spółka „Szansa”, której jedynym wspólnikiem i udziałowcem był lubelski Komitet Wojewódzki, dysponowała zakładem gastronomicznym, sklepem rybnym, sklepem przemysłowym i spożywczym, warsztatami i garażami[53]. Funkcje etatowe w wojewódzkich strukturach Socjaldemokracji Rzeczypospolitej Polskiej objęli: Wiesław Brodowski (były sekretarz ds. ekonomicznych), Jan Biss (były zastępca kierownika w Wydziale Polityczno-Organizacyjnym), Grzegorz Kurczuk (dotychczasowy kierownik Kancelarii I Sekretarza) oraz Roman Szyszka (kierownik WOKI).

* * *

Badania nad kadrami lokalnymi PZPR na Lubelszczyźnie znajdują się wciąż na początkowym etapie. Nadal nie przyjrzano się bliżej aparatowi terenowemu, miejskiemu, gminnemu czy zakładowemu. Trudna do zbadania jest kwestia nieformalnych czynników kształtujących kariery aparatczyków. Brak niezbędnych źródeł narracyjnych sprawia, że należałoby je dopiero wywołać, co rodzi pewne problemy metodologiczne i organizacyjne.

Jaki był przeciętny reprezentant etatowego aparatu kierowniczego KW PZPR w Lublinie w latach 1975–1990? Mimo wewnętrznego zróżnicowania badana grupa pod niektórymi względami okazała się dość jednorodna, zwłaszcza jeśli rozpatrywać kategorie płci, pochodzenia społecznego i terytorialnego, a w mniejszym stopniu wieku, stażu partyjnego i wykształcenia. Aparatczyk obejmujący stanowisko kierownicze w KW to pochodzący z Lubelszczyzny lub związany z tym terenem przez większość swojego życia zawodowego mężczyzna między 35. a 45. rokiem życia, z co najmniej paroletnim stażem pracownika politycznego. Rzadziej to osoba urodzona w latach trzydziestych, reprezentująca pokolenie zetempowskie, zdobywająca wykształcenie etapami, najczęściej w trybie zaocznym, inżynier rolnictwa, ekonomista lub historyk. Częściej był to urodzony w latach czterdziestych przedstawiciel pokolenia gomułkowskiego, absolwent dziennych studiów na kierunkach prawniczych, społecznych, pedagogicznych lub technicznych.

Aneks

Obsada stanowisk kierowniczych w KW PZPR w Lublinie w latach 1975–1990

1. Pierwsi sekretarze KW

Lp.

Imię, nazwisko

Daty

1.

Ryszard Wójcik

17 V 1975 – 25 VII 1977

2.

Władysław Kruk

25 VII 1977 – 23 VI 1982

3.

Władysław Skrzydło

23 VI 1982 – 3 VI 1985

4.

Andrzej Szpringer

3 VI 1985 – 31 I 1990

2. Sekretarze KW

Lp.

Imię, nazwisko

Daty

1.

Władysław Kowal

(ds. organizacyjnych i rolnych)

1 V 1975 – 30 IX 1981

2.

Tadeusz Mizera

(ds. ekonomicznych)

1 VI 1975 – 31 XII 1979

3.

Ewa Krajewska

(ds. ideowo-wychowawczych, nauki i oświaty)

16 V 1975 – 30 IV 1981

4.

Marian Kargol

(ds. rolnych)

13 II 1978 – 28 II 1981

5.

Wiesław Śladkowski

(ds. nauki)

13 II 1978 – 30 IX 1981

6.

Eugeniusz Garbiec

(ds. ekonomicznych)

1 IX 1979 – 30 XI 1980

7.

Ireneusz Caban

(ds. propagandy)

1 I 1981 – 31 VIII 1981

8.

Jan Zagojski

(ds. rolnych)

1 I 1981 – 15 VIII 1981

9.

Bogdan Grabowski

(ds. ekonomicznych)

1 I 1981 – 31 XII 1981

10.

Tadeusz Borszczyński

(ds. organizacyjnych)

3 VII 1981 – 9 I 1986

11.

Witold Przybylski

(ds. ekonomicznych)

3 VII 1981 – 31 X 1986

12.

Michał Bokiniec

(ds. nauki i oświaty)

3 VII 1981 – 30 IX 1987

13.

Janusz Mańko

(ds. rolnych)

1 II 1982 – 31 I 1984

14.

Henryk Domżał

(ds. nauki)

24 III 1983 – I 1984

15.

Antoni Janoszczyk

(ds. rolnych)

18 I 1984 – XI 1986

16.

Andrzej Szpringer

(ds. ideologicznych)

23 II 1984 – 2 VI 1985

17.

Józef Mikoda

(ds. ideologicznych)

3 VI 1985 – 24 IX 1986

18.

Eugeniusz Pyć

(ds. organizacyjnych)

22 I 1986 – 31 I 1989

19.

Mieczysław Karczmarczuk

(ds. ideologicznych)

25 IX 1986 – 14 XI 1989

20.

Tadeusz Piwkowski

(ds. rolnych)

25 IX 1986 – 31 XII 1988

21.

Wiesław Brodowski

(ds. ekonomicznych, w 1989 r. ds. organizacyjnych i ekonomicznych)

30 X 1986 – 31 I 1990

22.

Artur Korobowicz

(ds. nauki i oświaty)

6 X 1987 – 31 I 1990

23.

Ryszard Piotrowicz

X 1989 – 31 I 1990

3. Przewodniczący Wojewódzkiej Komisji Kontroli Partyjnej (Wojewódzkiej Komisji Kontrolno-Rewizyjnej)

Lp.

Imię, nazwisko

Daty

1.

Stanisław Włoch

1 III 1975 – 31 X 1981

2.

Gustaw Syska

3 VII 1981 – 30 IV 1984

3.

Józef Mikoda

1 I 1984 – 2 VI 1985

4.

Tadeusz Piwkowski

1 VII 1985 – 24 IX 1986

5.

Józef Mikoda

25 IX 1986 – 31 I 1990

4. Kierownicy wydziałów, referatów, biur

Wydział Organizacyjny (Wydział Polityczno-Organizacyjny)

Lp.

Imię, nazwisko

Daty

1.

Ryszard Piotrowski

1 VI 1975 – 31 I 1979

2.

Andrzej Szpringer

1 II 1979 – 30 XI 1981

3.

Jan Zawiślak

1 XII 1981 – 15 IV 1984

4.

Włodzimierz Tetiurka

25 IV 1984 – 14 II 1988

5.

Wiesław Sikora

1 I 1988 – 31 X 1989

6.

Krzysztof Matysiewicz

5 X 1989 – 31 I 1990

Kancelaria I Sekretarza (Kancelaria KW, Wydział Organizacji Pracy)

Lp.

Imię, nazwisko

Daty

1.

Ryszard Najda

1 VI 1975 – 30 VI 1978

2.

Stanisław Poździk

1 IX 1978 – 31 VII 1984

3.

Wiesław Sikora

1 VIII 1984 – 31 XII 1987

4.

Grzegorz Kurczuk

1 I 1988 – 31 I 1990

Biuro Listów i Inspekcji (Biuro Listów, Wniosków i Inspekcji)

Lp.

Imię, nazwisko

Daty

1.

Alfred Kazanowski

15 IV 1972 – 31 XII 1981

2.

Wiesław Sikora

1 I 1983 – 31 VII 1984

3.

Władysław Grzegorczyk

1 VIII 1984 – 31 I 1990

Referat Działaczy Ruchu Robotniczego (od 1988 r. w składzie Wydziału Polityki Kadrowej)

Lp.

Imię, nazwisko

Daty

1.

Adam Mrozowski

1 VIII 1973 – 31 XII 1987

2.

Aleksander Kurcewicz

1 I 1988 – 31 XII 1989

Inspektorat Kadr (w latach 1988–1990 Wydział Polityki Kadrowej)

Lp.

Imię, nazwisko

Daty

1.

Jerzy Słotwiński

1 III 1975 – 31 XII 1981

2.

Andrzej Kurowski

1 I 1988 – 31 X 1989

Wydział Propagandy (Wydział Pracy Ideowo-Wychowawczej, Wydział Propagandy i Agitacji, Wydział Ideologiczny i Informacji)

Lp.

Imię, nazwisko

Daty

1.

Ireneusz Caban

1 XI 1973 – 30 XI 1975

2.

Andrzej Szpringer

1 XII 1975 – 31 I 1979

3.

Jan Zawiślak

1 VI 1979 – 30 XI 1981

4.

Wiesław Wróbel

1 I 1982 – 30 IV 1983

5.

Mieczysław Karczmarczuk

1 V 1983 – 25 IX 1986

6.

Ryszard Piotrowicz

1 X 1986 – IX 1989

Wojewódzki Ośrodek Kształcenia Ideologicznego

Lp.

Imię, nazwisko

Daty

1.

Włodzimierz Partykiejew

1 IV 1960 – 31 VIII 1980

2.

Piotr Krzyszycha

11 IX 1980 – 30 XI 1981

3.

Roman Szyszka

1 IX 1982 – 31 I 1990

Wieczorowy Uniwersytet Marksizmu-Leninizmu

Lp.

Imię, nazwisko

Daty

1.

Marian Ochnicki

1 VIII 1975 – 31 III 1980

2.

Piotr Krzyszycha

1 IV 1980 – 10 IX 1980

3.

Danuta Twarowska

11 IX 1980 – 31 XII 1981

Wydział Administracyjny (Wydział Społeczno-Prawny)

Lp.

Imię, nazwisko

Daty

1.

Jan Wiśniewski

1 II 1969 – 31 VII 1975

2.

Adam Bystrzycki

1 IX 1975 – 30 XI 1979

3.

Wiktor Chojnacki

1 XII 1979 – 31 XII 1989

Wydział Nauki (Wydział Nauki i Oświaty, Wydział Wychowania i Nauki)

Lp.

Imię, nazwisko

Daty

1.

Maria Berzyńska

1 IV 1973 – 31 VII 1975

2.

Tadeusz Kącki

1 VI 1975 – X 1981

Lp.

Imię, nazwisko

Daty

3.

Piotr Krzyszycha

1 XII 1981 – 30 IV 1987

4.

Jerzy Bakalarz

1 V 1987 – 31 XII 1989

Wydział Ekonomiczny (Wydział Społeczno-Ekonomiczny)

Lp.

Imię, nazwisko

Daty

1.

Eugeniusz Garbiec

1 VI 1975 – 31 VIII 1979

2.

Jan Bartoszewski

17 X 1979 – 21 II 1982

3.

Wiesław Wieleba

1 XII 1981 – 30 XI 1986

4.

Stanisław Grzelak

XII 1986 – I 1990

Wydział Rolny (Wydział Rolny i Gospodarki Żywnościowej, Wydział Społeczno-Rolny)

Lp.

Imię, nazwisko

Daty

1.

Jan Zagojski

1 XII 1975 – 31 XII 1980

2.

Wacław Momot

1 VI 1981 – 15 VI 1982

3.

Janina Choduń

1 VII 1982 – 30 XI 1986

4.

Maciej Łuczak

1 XII 1986 – 30 XI 1988

Wydział Ogólny (Wydział Gospodarki Wewnątrzpartyjnej)

Lp.

Imię, nazwisko

Daty

1.

Stanisław Jankowski

1 XI 1969 – 28 II 1981

2.

Eugeniusz Mysłowski

1 IV 1981 – 30 IV 1982

3.

Józef Krawczyk

1 I 1982 – 31 XII 1987

4.

Józef Korczycki

1 I 1988 – 31 XII 1989

Biuro Wojewódzkiej Komisji Kontroli Partyjnej (Biuro Wojewódzkiej Komisji Kontrolno-Rewizyjnej)

Lp.

Imię, nazwisko

Daty

1.

Tadeusz Droździel

1 VII 1985 – 31 XII 1989

Biuro Wojewódzkiej Komisji Rewizyjnej

Lp.

Imię, nazwisko

Daty

1.

Stanisław Kaspruk

1 I 1982 – 23 X 1986

5. Dyrektorzy Międzywojewódzkiej Szkoły Partyjnej

Lp.

Imię, nazwisko

Daty

1.

Stanisław Poździk

1 VIII 1984 – 31 XII 1989

Źródło: Opracowanie na podstawie list płac pracowników KW PZPR w Lublinie (AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 51–148; AR „Ład”, KW PZPR w Lublinie, 2/1–2/5) oraz materiałów Wydziału Kadr KW, akt osobowych przechowywanych w AR „Ład”, AP w Lublinie i Archiwum Zakładowym Urzędu Wojewódzkiego w Lublinie.

Bibliografia

ŹRÓDŁA

Źródła archiwalne

Archiwum Państwowe w Lublinie

Komitet Wojewódzki PZPR w Lublinie

Archiwum Rotacyjne Stowarzyszenia Archiwistów Polskich „Ład” w Łubnej

Komitet Wojewódzki PZPR w Lublinie, Akta osobowe

Komitet Wojewódzki PZPR w Białej Podlaskiej, Akta osobowe

Archiwum Zakładowe Urzędu Wojewódzkiego w Lublinie

Akta osobowe

Źródła drukowane

Bĕcka A., Molesta J., Sprawozdanie z likwidacji majątku byłej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Sopot–Warszawa 2000.

Żukowski M., „Tacy byli”. Pracownicy polityczni KW PZPR w Gdańsku w latach 1978–1979, „Komunizm. System – ludzie – dokumentacja” 2014, nr 3, www.komunizm.net.pl.

Informatory

Mołdawa T., Ludzie władzy 1944–1991. Władze państwowe i polityczne Polski według stanu na dzień 28 II 1991, Warszawa 1991.

OPRACOWANIA

Bednarski H., 40 lat Międzywojewódzkiej Szkoły Partyjnej w Bydgoszczy, Bydgoszcz 1985.

Brzeziński P., Zapomniani dygnitarze. Pierwsi sekretarze Komitetu Wojewódzkiego PPR/PZPR w Gdańsku w latach 1945–1990. Szkice biograficzne, Gdańsk 2013.

Caban I., Zapis trzech dziesięcioleci w województwach: bialskopodlaskim, chełmskim, lubelskim i zamojskim w latach 1948–1978, Lublin 1978.

Cichocki B., Jóźwiak K., Najważniejsze są kadry. Centralna Szkoła Partyjna PPR/PZPR, Warszawa 2006.

Drabik R., Stanisław Szot (1917–2008). Funkcjonariusz UB, aparatczyk PPR/PZPR, „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2010, z. 32.

Drabik R., Władysław Zdunek. Od „zawodowego rewolucjonisty” do „elementu reakcyjnego”. Biografia działacza, w druku.

Drabik S., Elita polityczna krakowskiej PZPR w latach 1956–1975, Kraków 2013.

Dudek A., Mechanizmy rekrutacji elity oraz kadr PZPR, www.omp.org.pl/artykul.php?artykul=103.

Friszke A., Próba portretu zbiorowego aparatu partyjnego [w:] PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012.

Jastrzębski A., Grupa kierownicza i aparat partyjny PZPR w województwie lubelskim w latach 1948––1970, Lublin 2006, mps w zbiorach IH UMCS.

Korejwo M., PZPR na Warmii i Mazurach 1948–1990. Struktury, organizacja, ludzie, Olsztyn 2011.

Libionka D., Funkcjonowanie na co dzień stalinowskiego aparatu partyjnego na Lubelszczyźnie [w:] Życie codzienne w Polsce 1948–1955, „Polska 1944/45–1989. Studia i materiały”, t. 5, Warszawa 2001.

Magier D., Aparat Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Białej Podlaskiej (1975–1990). Zarys problematyki, „Rocznik Bialskopodlaski” 2008, t. 16.

Magier D., System biurokratyczny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w województwie bialskopodlaskim w latach 1975–1990, Siedlce 2013.

Mroczek M., Gremia kierownicze Komitetu Powiatowego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej we Włodawie 1948–1975 [w:] Włodawa. Szkice z dziejów miasta w XX stuleciu, red. M. Bem, A. Duszyk, K. Latawiec, Włodawa 2012.

Pawłowska A., Władza, elity, biurokracja. Studium z socjologii polityki, Lublin 1998.

Róg P., Komitet Wojewódzki PZPR w Tarnobrzegu 1975–1990. Studium o partyjnej elicie władzy [w:] Partia komunistyczna w Polsce. Struktury – ludzie – dokumentacja, red. D. Magier, Lublin–Radzyń Podlaski 2012.

Stola D., Finanse PZPR w jej ostatnich latach, „Więź” 2000, nr 3.

Szafron T., Miłoch R., Portret zbiorowy sekretarzy KW PZPR w Katowicach w latach 1975–1990 [w:] „Przewodnia siła Narodu”. Z dziejów partii komunistycznej na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim 1945–1990, red. T. Kurpierz, Katowice 2010.

Szumiło M., Bazyli Hołod (1907–1963) – kariera ukraińskiego komunisty z ziemi włodawskiej [w:] Życiorysy w trzy kultury wpisane. Włodawskie biografie, red. M. Bem, A. Duszyk, Radom–Włodawa 2008.

Szumiło M., Egzekutywa Komitetu Powiatowego PPR we Włodawie (1944–1948) [w:] Dzieje biurokracji na ziemiach polskich, t. 3, red. A. Górak, K. Latawiec, D. Magier, Lublin–Siedlce 2010.

Szumiło M., Elita władzy w Polsce 1944–1989. Studium socjologiczne [w:] Władza w PRL. Ludzie i mechanizmy, red. K. Rokicki, R. Spałek, Warszawa 2011.

Szumiło M., Kierownictwo Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w latach 1986–1990. Szkic do portretu, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2011, nr 2 (18).

Szumiło M., Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej we Włodawie 1944–1948 [w:] Włodawa. Szkice z dziejów miasta w XX stuleciu, red. M. Bem, A. Duszyk, K. Latawiec, Włodawa 2012.

Zawadka K., Komitet Wojewódzki PZPR w Lublinie 1948–1956. Struktura – ludzie – mechanizm funkcjonowania, Lublin 2014.

Management apparatus of Voivodeship Committee of the PUWP in Lublin, 1975–1989. An attempt to characterise the community

The Party apparatus, in other words full-time employees of the Polish United Workers’ Party, was one of the circles of the elites ruling the Polish People’s Republic, both on the central as well as local level. The author offers the analysis of 97 people, who between 1975 and 1990 held managerial positions in Voivodeship Committee (VC) of the PUWP in Lublin: the secretaries of VC, the chairmen of the Voivodeship Commision of the Party Control, heads and deputy heads of departments and heads of smaller organisational units of VC (offices, reports, sectors). This group became characterised according to sociological criteria: social ancestry, territorial ancestry, age, gender, education, early career, internship in the Party, stages in the Party career, further professional career. Despite the internal diversity, the studied group turned out to be quite homogenous in some respects. Apparatchiks, who were taking up leading positions in VC, were most often coming from the region of Lublin or were men between 35 and 45 years of age, connected with this area for the majority of their working life. The vast majority were graduates of higher degrees in the fields of legal, social, agricultural, educational or technical nature. The members of Lublin’s management of VC were recruited from the full-time apparatus of youth organisations, from companies representing various sectors of the economy, from the local administration, from educational, scientific and cultural institutions. For Lublin, as an academic centre, significant participation of scholars was particularly specific.

Przemysław Gasztold-Seń

Biuro Edukacji Publicznej IPN

Dogmatyczna fronda w PZPR. Działalność Katowickiego Forum Partyjnego w roku 1981[1]

„Z dnia na dzień w partii coraz bardziej rozprzestrzeniają się poglądy liberalno-burżuazyjne, trockistowsko-syjonistyczne, nacjonalizm, agraryzm, klerykalizm, solidaryzm klasowy oraz szczególnie kultywowane przez prawicę poglądy i nastroje antyradzieckie”[2] – pisali członkowie Katowickiego Forum Partyjnego w rezolucji z końca maja 1981 r. Gdy ten manifest przedostał się do sfery publicznej, to dosłownie wywołał szok wśród członków PZPR. Wielu ludzi się zastanawiało, czym tak naprawdę jest tajemnicze forum z Katowic, w jakim celu powstało i czemu ma służyć. Z jakiego powodu jego uczestnicy używali języka przypominającego czasy stalinowskie i byli nastawieni skrajnie konfrontacyjnie? Dopiero po pewnym czasie okazało się, że w partii powstała dogmatyczna fronda, krytycznie nastawiona wobec najwyższych władz PZPR i części aparatu partyjnego.

Powstanie Katowickiego Forum Partyjnego należy wiązać z wewnętrzną sytuacją partii po narodzinach „Solidarności”. „Kierownicza siła narodu” znajdowała się w defensywie, w dołach partyjnych dominował nurt rozliczeniowy, domagający się usunięcia skompromitowanych działaczy nominowanych na ważne stanowiska w epoce Edwarda Gierka. Członkowie PZPR żądali szybkiego rozliczenia winnych kryzysu gospodarczego i politycznego. W tych burzliwych czasach centralizm demokratyczny – jedna z fundamentalnych zasad partii leninowskiej – nie był w praktyce przestrzegany. Zawodowy aparat partyjny, przystosowany do działania wedle nakazów i instrukcji przysyłanych z centrali, systematycznie tracił kontakt z szeregowymi członkami PZPR[3].

Brak informacji i zakłócenia w komunikacji między hierarchicznymi instancjami partyjnymi spowodowały, że poszczególne środowiska partyjne same zaczęły się organizować. W ten właśnie sposób narodziły się struktury poziome[4]. Ich genezę ciekawie wyjaśniał Stanisław Gębala z Katowic: „Po wydarzeniach sierpniowych ludzie partii na dole znaleźli się w dziwnej sytuacji. Niemal nikt z góry nie czuł się na siłach, by z nimi rozmawiać. A więc dyskutowali ze sobą, z towarzyszami innych podstawowych organizacji. I właśnie te kontakty poziome sprawiły, że narodziło się określenie »struktury poziome«. To sugerowało tworzenie nowych struktur, jakiegoś ruchu frakcyjnego. Odezwały się nawet głosy o rewizjonizmie. A tymczasem celem było zintegrowanie partii na bazie POP, dotąd izolowanych od siebie. A więc trafniejsze byłoby określenie »ruch porozumienia POP«”[5].

Z kolei wedle Józefa Klasy, ówczesnego kierownika Wydziału Prasy, Radia i Telewizji Komitetu Centralnego, struktury poziome zrodziły się z trzech powodów: z nieufności do kierowniczych gremiów partii, zarówno w sprawach personalnych, jak i programowych, z niesprawności organizacyjnej kierownictwa partii oraz z dążenia do rozliczeń personalnych i programowych. Nie były to jednak struktury jednolite. Ich aktywność wynikała z niemrawości aparatu partyjnego. Tam, gdzie lokalne komitety wojewódzkie zlekceważyły postulaty robotników – „lawinowo i agresywnie narastała działalność struktur poziomych”. Na całą sytuację Komitet Centralny zareagował zbyt późno i już od samego początku nastawienie aparatu partyjnego do „poziomek” cechowało się dużą nieufnością[6].

Struktury poziome były narażone na krytykę ze strony reprezentantów nurtu zachowawczego. Przytoczmy opinie dwóch wysokich rangą działaczy utożsamianych z partyjnym „betonem”: Stefana Olszowskiego i Tadeusza Grabskiego. Ten pierwszy podczas Plenarnego Posiedzenia Komitetu Wojewódzkiego PZPR 29 grudnia 1980 r. w Katowicach bardzo ostro skrytykował działalność „poziomek” w toruńskim Towimorze. W jego opinii była to „grupa o antypartyjnym charakterze podważająca podstawowe zasady statutowe Partii, odrzucająca zasady centralizmu demokratycznego”. Zdaniem Olszowskiego, takie tendencje niezmiernie szkodziły partii, ale na szczęście nie były powszechne[7].

Publicznie wyrażany stosunek Tadeusza Grabskiego do struktur poziomych był również krytyczny. Odnosząc się do rewizjonizmu w partii i struktur poziomych, stwierdził on, że jako forum dyskusji i wniosków poziome kontakty różnych środowisk partyjnych odgrywają pozytywną rolę, ale wszelkie próby tworzenia z nich środków nacisku i systemu kierowania partią są nie do przyjęcia[8]. Z jednej strony uznawał zatem pozytywne rezultaty działalności „poziomek” jako płaszczyzny wymiany doświadczeń i poglądów, co pomyślnie wpływało na „odnowę” w partii. Z drugiej strony interpretował działalność porozumień poziomych również jako określonych układów i systemów władzy w stosunku do regulaminowych organów PZPR. I w tym wypadku aktywność „poziomek” oceniał negatywnie, wskazując na możliwość zaistnienia dwuwładzy w partii[9].

Oprócz nurtów dążących do wewnętrznych zmian w funkcjonowaniu PZPR, na scenie politycznej pojawiały się także struktury o charakterze dogmatycznym. Niektórzy wierni członkowie partii byli zdania, że PZPR w wyniku „odnowy” traciła swoje marksistowsko-leninowskie oblicze. Obawiali się tendencji reformatorskich, uznając je za rewizjonistyczne i socjaldemokratyczne. Już w grudniu 1980 r. powstał Klub Inteligencji Partyjnej „Warszawa ’80”. Początkowo funkcjonował pod nazwą „Dźwignia”, nazwa „Warszawa ’80” została przyjęta na drugim spotkaniu klubu, 16 grudnia 1980 r. Wtedy też przyjęto projekt statutu i deklaracji programowej[10], w której członkowie klubu stwierdzili, że pragną działać na rzecz odrodzenia życia ideowego w partii, rozwijać zaangażowanie w procesie socjalistycznej odnowy w życiu społeczno-politycznym i współdziałać na rzecz „przywrócenia należytej rangi marksizmowi w myśli politycznej PZPR i w kulturze narodu”. Do celów tych klub miał dążyć, organizując spotkania i dyskusje[11].

W marcu 1981 r. bardzo duży oddźwięk publiczny wywołała demonstracja Zjednoczenia Patriotycznego „Grunwald”. Organizacja, na której czele stanął znany reżyser Bohdan Poręba, zajmowała się głównie zwalczaniem „syjonizmu” i przypisywaniem żydowskiego pochodzenia ważniejszym działaczom „Solidarności”. „Grunwald” miał poparcie Komitetu Warszawskiego PZPR, a także Stefana Olszowskiego. Działalność tej organizacji odzwierciedlała wzrost nastrojów nacjonalistycznych w szeregach partyjnych, ale jej celem nie było wpływanie na zmiany strukturalne w PZPR. W 1981 r. ugrupowanie Poręby ograniczało się do tropienia „syjonistów” w szeregach opozycji[12]. Na poszukiwaniu wrogów wewnętrznych w partii w postaci „rewizjonistów” i „liberałów” skupili się natomiast członkowie Katowickiego Forum Partyjnego.

Geneza KFP

Katowickie Forum Partyjne, którego niekwestionowanym liderem pozostawał Wsiewołod Wołczew[13], było jedną z najgłośniejszych i najważniejszych struktur dogmatycznych działających w okresie „karnawału »Solidarności«”. Grupa Wołczewa zaczęła się organizować już pod koniec 1980 r.[14] 10 grudnia odbyło się spotkanie I sekretarza katowickiego Komitetu Wojewódzkiego Andrzeja Żabińskiego z „weteranami ruchu robotniczego”, byłymi członkami Komunistycznej Partii Polski i Polskiej Partii Robotniczej, w którym udział wzięli także przedstawiciele organizacji partyjnych Uniwersytetu Śląskiego i Śląskiego Instytutu Naukowego. Głównym wątkiem przewijającym się w dyskusji było stwierdzenie, że kierownictwo partii „oderwało się od pryncypiów leninizmu”[15]. 16 grudnia Żabiński poinformował o tym spotkaniu członków Biura Politycznego, mówiąc, iż „odbyło się 11-godzinne zebranie z grupą Wsiewołoda Wołczewa – weteranów”, którzy mieli pretensje do Edwarda Gierka i Zdzisława Grudnia, ale popierali Stanisława Kanię i katowicki KW[16].

Dziesięć dni od wspomnianego spotkania „Trybuna Robotnicza” na pierwszej stronie zamieściła list, który miał powstać w wyniku tej partyjnej dyskusji. Znamienne jest jednak to, że pod oświadczeniem zabrakło jakichkolwiek nazwisk sygnatariuszy. „Działacze ruchu robotniczego różnych pokoleń” jednoznacznie wyrażali w nim swój niechętny stosunek do „odnowy”, zwracając szczególną uwagę na zagrożenie socjalistycznego charakteru tego procesu. Postulowali przyspieszenie aktywizacji i umocnienia partii. Domagali się ukarania ludzi odpowiedzialnych za problemy gospodarcze i wskazywali na siły „kontrrewolucyjne”, wspierane ich zdaniem przez „zagraniczne koła reakcyjne”. Tym samym żądali „podjęcia zdecydowanej walki ze wszelkimi przejawami wrogiej socjalizmowi działalności”, w tym „bezkompromisowej walki z ludźmi obcymi ideologicznie, dwulicowcami politycznymi, reprezentantami obcej ideologii i stylu życia, oportunistami, karierowiczami”[17].

Co ciekawe, jeszcze przed spotkaniem „weteranów” z Żabińskim w prasie ukazała się wypowiedź Wołczewa z plenum KW. Przytoczmy ją w całości, gdyż w tych kilku zdaniach możemy odnaleźć wykładnię ówczesnego podejścia przyszłego lidera katowickich dogmatyków do problemów nurtujących członków PZPR: „Mówimy o potrzebie ofensywności. Bardzo słusznie. Aby jednak móc działać ofensywnie, potrzebny jest program, a jeszcze wcześniej głęboka wiedza o przyczynach obecnego kryzysu. Dla mnie odnowa – to ustosunkowanie się do tego, co w naszym życiu było obce socjalizmowi... Rozumiem towarzyszy, którzy od VII Plenum KC oczekiwali odpowiedzi na wiele trudnych pytań. Z różnych względów wszyscy czekamy na odgórną inicjatywę. Dlaczego? Myślę, że po wielu latach pomijania, czy wręcz tłamszenia głosów szeregowych członków partii, trudno dzisiaj oczekiwać licznych konstruktywnych propozycji z dołu. Poza tym nie każda organizacja partyjna przyjmie program zgodny z linią partii. Stąd też w moim odczuciu potrzebne są jasne decyzje odgórne”[18]. Czy zatem wspomniane przez Wołczewa instrukcje nigdy z góry nie napłynęły? Co sprawiło, że właśnie on „wziął sprawy w swoje ręce” i wraz z zaufanym gronem współpracowników stanął na czele nieformalnej organizacji?

Przed oficjalnymi narodzinami forum w maju 1981 r. dwóch jego przyszłych uczestników zabierało publicznie głos na temat ówczesnych wydarzeń politycznych. Roman Grębosz w listopadzie 1980 r. w artykule dla „Trybuny Robotniczej” przedstawił swoje poglądy na temat „Solidarności”, wskazując, że w jego rozumieniu w „odnowie” nie ma miejsca dla ludzi „przyszywających się”, dla solidarnościowców, interesujących się jedynie „ubiciem niecnych, własnych, nie robotniczych interesów”[19]. Z kolei pracownik ŚIN Edward Karolczuk w kwietniu 1981 r. napisał dla tej samej gazety artykuł o więzi klasy robotniczej z partią – jego zdaniem jednym z podstawowych warunków, jaki musi być spełniony przy budowie socjalizmu. Opisując zagrożenia mogące się pojawić na linii klasa robotnicza–PZPR, szczególne niebezpieczeństwo upatrywał w rozwoju partyjnego rewizjonizmu, który według niego neguje kierowniczą rolę klasy robotniczej. Wśród innych stwierdzeń zawartych w tym tekście warto zwrócić uwagę na konstatację, że uginanie się kierownictwa partyjnego przed niesłusznymi żądaniami nie miało nic wspólnego z walką o pogłębienie więzi ze społeczeństwem[20].

Twarda obrona marksistowskich dogmatów, sprzeciw wobec prób reformowania systemu i niewiara w możliwość opanowania sytuacji przez partyjne kierownictwo w Warszawie były głównymi elementami, które połączyły katowickich dogmatyków. Pierwsze ich wspólne przedsięwzięcie stanowiła próba zorganizowania na początku 1981 r. Klubu Inteligencji Partyjnej im. Bolesława Bieruta. Na pierwsze spotkanie miało przybyć 20–30 osób, rekrutujących się głównie spośród pracowników naukowych ŚIN, UŚ, aparatu partyjnego i środowisk dziennikarskich. Nie podjęto jednak wówczas żadnej rezolucji ani nie uchwalono deklaracji programowej. Była to więc próba nieudana i zdaniem dziennikarza Ryszarda Fedorowskiego, klub właściwie zaprzestał swojej działalności, „umierając niejako śmiercią naturalną”[21].

Nie zniechęciło to jednak katowickich dogmatyków, którzy ponownie spróbowali zawiązać nieformalną strukturę, otrzymując przy tym materialne (lokal, mała poligrafia) wsparcie katowickiego KW i personalne – Andrzeja Żabińskiego. Pierwsze posiedzenie struktury pod nazwą Katowickie Forum Partyjne odbyło się 15 maja 1981 r.[22] i zgromadziło około setki osób, którym wręczono deklaracje członkowskie. Przyjęto również program i cztery rezolucje. Rezultatem spotkania było powstanie gazetki „O Socjalizm” wydawanej przez Zespół Propagandowy „Fakty”[23]. Zaproszenia na to spotkanie wysłano do różnych instytucji i dziennikarzy. Otrzymał je m.in. szef katowickiego oddziału TVP Kazimierz Zarzycki. Na spotkaniu się nie zjawił, ale od biorących w nim udział dziennikarzy otrzymał komplet materiałów: „Z nich wynikało, że oto rodzi się partia prawdziwych, polskich komunistów i zacznie przywracać zdrowe zasady życia partyjnego” – wspominał po latach[24].

Nieprzypadkowo opoka partyjnych „zdrowych sił” powstała właśnie w Katowicach. Forum powołano jako przeciwwagę dla pezetpeerowskiego ruchu „odnowy”. Michał Smolorz napisał, że całą inicjatywę mógł wspierać Stefan Olszowski, a w Katowicach inny twardogłowy działacz partii – wspomniany już Andrzej Żabiński[25]. Wydaje się, że prawdziwym ojcem chrzestnym forum był właśnie Żabiński, stojący od 19 września 1980 r. na czele największej w kraju śląskiej organizacji partyjnej[26].

Analiza publicznych wypowiedzi Żabińskiego z końca 1980 r. skłania do wniosku, że kładł on bardzo duży nacisk na obronę marksistowsko-leninowskich fundamentów ustroju politycznego PRL. W październiku 1980 r. wskazywał, że partii potrzebne są rozliczenia personalne, ale krytyka i samokrytyka nie powinny ulec wypaczeniom i przeistoczyć się w „anarchistyczne krytykanctwo”. Dostrzegał ogromne kłopoty gospodarcze kraju i „przegrzanie” gospodarki. Twierdził jednak, że choć „robotniczy protest był stanowczym, głośnym »nie« dla naruszania zasad socjalizmu w praktyce”, to nie był skierowany przeciw socjalizmowi. Żabiński zauważał liczne przypadki łamania centralizmu demokratycznego oraz manipulowania partyjnym aktywem. Jego zdaniem należało się zwrócić zwłaszcza do „zdrowego”, robotniczego członu PZPR i bazując na tym środowisku, zacząć odnowę partii. „W naszych szeregach znajduje się sporo zasłużonych działaczy ruchu robotniczego, weteranów walk rewolucyjnych, weteranów socjalistycznej pracy. Wnieśli oni ogromny wkład do budowy Polski socjalistycznej, partii poświęcili nieraz całe swoje życie. Z głębokim szacunkiem spoglądamy na ich żarliwą postawę, na wierność robotniczej sprawie, są i będą dla nas zawsze wzorem, przykładem. Mogę tak mówić, bo wśród nich wyrosłem. Właśnie dziś, w chwilach trudnych – doświadczenie, mądrość starych komunistów powinny służyć partii” – konkludował Żabiński[27].

Zaangażowanie Żabińskiego w przywrócenie „sterowności” katowickiej PZPR przyniosło pożądany skutek, gdyż jego poczynania – z reguły kosmetyczne i pozorowane – faktycznie zostały docenione przez tamtejszy aktyw[28]. Tajemnicą poliszynela pozostawało to, że w swoich działaniach politycznych I sekretarz KW blisko współpracował z katowicką milicją i Służbą Bezpieczeństwa[29]. Ponadto szybkie awanse w partyjnej hierarchii dodały mu skrzydeł i Żabiński prawdopodobnie nie zamierzał spocząć na laurach. Jego ambicje sięgały o wiele wyżej niż katowicka organizacja partyjna. Być może powstanie Katowickiego Forum Partyjnego miało być kolejnym krokiem w jego politycznych planach.

Członkowie KFP – próba charakterystyki

Lista osób wchodzących w skład Katowickiego Forum Partyjnego nie była początkowo szeroko znana. Pracami forum kierować miała Rada Programowa, której przewodniczył członek Biura Politycznego KC PZPR Gerard Gabryś[30]. Wiceprezesami byli Grzegorz Kmita (dyrektor zjednoczenia „Domgos”) i Wsiewołod Wołczew (ŚIN), sekretarzem Stefan Owczarz (ŚIN), a członkami rady Piotr Mazelon (przewodniczący komisji ds. rozliczeń w województwie katowickim), Henryk Olszewski (zastępca kierownika Wydziału Przemysłu KW PZPR), Adam Bałdys (górnik kopalni „Czerwone Zagłębie”), Jan Konieczny (przewodniczący Zarządu Głównego Związku Zawodowego Górników) i Krzysztof Wilczek (Huta Kościuszko). Na drugim spotkaniu forum do rady włączono Romana Grębosza (I sekretarz Komitetu Miejskiego PZPR w Jaworznie), Tadeusza Potworę (kierownik Wojewódzkiego Ośrodka Kształcenia Ideologicznego w Katowicach), dr. Szczepana Wysockiego (ŚIN), Władysława Wierszkę (brygadzista bazy przeładunkowej Huty Katowice) oraz Stefana Marca („weteran ruchu robotniczego”)[31].

W rzeczywistości kilku z wymienionych uczestników KFP wkrótce odcięło się od tej inicjatywy[32]. Zabieg z mianowaniem członka Biura Politycznego Gerarda Gabrysia nominalnym liderem forum był bardzo przebiegły, ale mało skuteczny. W założeniu grupy Wołczewa miał dodawać nowej strukturze prestiżu i powagi, gdyż swoim nazwiskiem firmował ją jakoby członek najwyższych władz partyjnych. Gerard Gabryś był górnikiem z Kopalni Węgla Kamiennego „Barbara” w Chorzowie, wieloletnim członkiem KC i KW w Katowicach. Podczas X Plenum KC PZPR z końca kwietnia 1981 r. wszedł do Biura Politycznego, w którym zasiadał do lipca tegoż roku. Reprezentował partyjny nurt zachowawczy. Parę dni po swoim awansie w hierarchii partyjnej w rozmowie z dziennikarzem „Trybuny Robotniczej” odnośnie do podziałów w partii stwierdził: „Nikomu nie można zamykać ust. Moim jednak zdaniem, partia powinna działać według zasad marksistowsko-leninowskich. Ale dyskutować trzeba. A nawet więcej: to, co jest dobre ze struktur poziomych, trzeba wziąć, a to, co złe – odrzucić”[33]. Był też zwolennikiem szybkiego oczyszczenia partii „z ludzi, którzy jej szkodzili”[34]. W pracach Biura Politycznego niczym szczególnym się nie wyróżnił. Gdy już zabierał głos, a nie zdarzało się to często, to z reguły krytykował działalność „Solidarności”. 12 maja 1981 r. stwierdził m.in., że „działacz »S« to święta krowa, a milicjanta można bezkarnie szarpać” oraz że, jego zdaniem, podpisy na listach członkowskich niezależnego związku zawodowego były fałszowane[35]. Z kolei 6 czerwca określił sytuację w PZPR jako „bardzo złą”, martwiąc się „antyradziec-kimi wypadami”[36].

Gdy zapytano Gabrysia o przynależność do KFP, wyjaśnił, że grupa Wołczewa zwróciła się do niego z prośbą o objęcie przewodnictwa w Radzie Programowej. Nie zaprzeczył, że przyjął tę funkcję, ale tłumaczył, iż nie wziął udziału w żadnym spotkaniu forum. Dziennikarz Ryszard Fedorowski uczestniczył w drugim zebraniu KFP, które odbyło się 28 maja 1981 r. Gabryś był nieobecny, ale Wołczew i Wysocki publicznie przedstawiali go jako przewodniczącego forum. Oprócz wymienionych działaczy Fedorowski zauważył także wiele innych znanych mu osób: „na sali Wojewódzkiego Ośrodka Kształcenia Ideologicznego widziałem wielu byłych i obecnych sekretarzy KM PZPR z woj. katowickiego, weteranów ruchu robotniczego, pracowników średniego i niższego szczebla aparatu KW PZPR w Katowicach, reprezentantów kilku zakładów, w tym hut: »Katowice« i »Batory«, kop[alni] »Manifest Lipcowy«, pracowników Śląskiego Instytutu Naukowego”[37].

Gdy prasowa krytyka rezolucji KFP na początku czerwca 1981 r. sięgnęła zenitu, Gabryś wydał oświadczenie, w którym stwierdził, że nie uczestniczył w żadnym zebraniu forum i nigdy nie wyraził zgody na przewodniczenie jego Radzie Programowej[38]. Podobne w treści oświadczenie złożył w tym samym dniu Jan Konieczny: „Nie byłem i nie jestem członkiem Katowickiego Forum Partyjnego, a tym bardziej jego Rady Programowej. Nie uczestniczyłem też w żadnej dyskusji partyjnej, która upoważniałaby kogokolwiek do wykorzystania mojego nazwiska”[39]. Od przynależności do forum odcięli się także: „weteran ruchu robotniczego” Stefan Marzec, który wyjaśnił, że nie brał udziału w spotkaniach forum i uznaje dokumenty KFP za obraźliwe dla wielu członków PZPR[40], oraz Adam Bałdys – on z kolei zapewnił, że umieszczenie jego nazwiska wśród uczestników forum zostało dokonane bez jego zgody i wiedzy[41].

W jaki sposób członkowie forum wyjaśniali powstanie tej struktury? W jednym z nielicznych wywiadów prasowych przeprowadzonych z członkami forum, opublikowanym 20 maja 1981 r. w „Trybunie Robotniczej”, Wołczew stwierdził, że działalność jego grupy datowała się od wspomnianej już narady „weteranów ruchu robotniczego” z grudnia 1980 r. i spotkania z Franciszkiem Szlachcicem w styczniu następnego roku[42]. Właśnie wtedy, zdaniem Wołczewa, uznano „w końcu za stosowne włączyć się do dyskusji toczącej się w kraju nad obliczem partii na zasadzie forum dyskusyjnego”, gdyż brakowało w niej głosu komunistów „przede wszystkim stojących na pryncypialnych leninowskich stanowiskach”. Część uczestników forum pracowała jako lektorzy KW i była obeznana z teoretycznymi problemami marksizmu-leninizmu. W skład KFP wchodzili ludzie „reprezentujący różne środowiska i różne pokolenia”.

Przyczyny powstania forum nieco szerzej wytłumaczył Szczepan Wysocki. Jego zdaniem decydujący wpływ na zawiązanie tej struktury wywarło przekonanie, że dyskusja w partii jest prowadzona w sposób jednostronny: „Ta jednostronność wyraża się w tym, iż przeskoczyliśmy prawie z dnia na dzień od propagandy sukcesu do propagandy klęski. Z apologetyki do globalnego potępienia wszystkiego, co było. Ta jednostronność – sądzimy, że nie przypadkowa, lecz manipulowana – wyraża się m.in. w tym, że często dyskutuje się nad pozornymi problemami”. Według Wołczewa, dyskusja wewnątrz partii toczyła się przede wszystkim nad skutkami, a nie rzeczywistymi przyczynami kryzysu. Wysocki z kolei podał przykład „odnowy”, której znaczenie jego zdaniem było manipulowane: „jeżeli mówi się ciągle o odnowie lub nawet upiększa ją przymiotnikiem »socjalistyczna«, a równocześnie nie powie wyraźnie, iż może ona polegać jedynie na lepszej praktyce budownictwa socjalistycznego – to staje się ona parawanem dla sił, które niewiele mają wspólnego z istotną odnową”. Dla członków KFP „odnowa” była więc jedynie sloganem, podobnie jak termin „demokratyzacja”, której – ich zdaniem – towarzyszył terror psychiczny i fizyczny wobec członków partii. W tej sytuacji prawdziwi komuniści musieli w końcu zareagować, gdyż „prawicowy oportunizm i rewizjonizm obiektywnie torują drogę kontrrewolucji”[43].

Czy możemy nazywać członków KFP awangardą nurtu dogmatycznego? W rzeczywistości nie należeli oni do elity partyjnej, lecz zajmowali średnie szczeble w wojewódzkiej hierarchii PZPR. Czy zatem byli elitą „betonu”? Wszystko zależy od definicji pojęcia „elita”, którą przyjmiemy za podstawę do dalszych rozważań[44]. Nie ulega wątpliwości, że członkowie Katowickiego Forum Partyjnego stanowili zwarte środowisko, oparte na powiązaniach nieformalnych. Spoiwem dla uczestników tej struktury była wspólna płaszczyzna ideologiczna, długoletnia osobista znajomość oraz zakulisowe wsparcie ze strony wysokich rangą działaczy partyjnych w PRL i za granicą.

Gdy prześledzimy życiorysy niektórych uczestników forum, to zauważymy, że większość z nich związała się z PZPR już w młodości. Przeważająca część pełniła funkcje statutowe w różnych instancjach partyjnych. Analiza życiorysu lidera KFP Wsiewołoda Wołczewa dostarcza wielu ciekawych spostrzeżeń. Przed wojną należał do sowieckiego Komsomołu, a w 1946 r. wstąpił do Związku Walki Młodych. Rok później ukończył Wojewódzką Szkołę Organizacyjną w Białym Kamieniu i został skierowany do pracy w aparacie młodzieżowym w Dzierżoniowie. Dał się poznać jako dobry organizator i w nagrodę przeniesiono go na stanowisko przewodniczącego Zarządu Powiatowego ZWM w Jeleniej Górze. Stamtąd trafił do Wrocławia, a następnie osiągnął kolejny szczebel w karierze, zostając przewodniczącym Zarządu Wojewódzkiego Związku Młodzieży Polskiej w Warszawie. W jego charakterystyce napisano, że pracował „z pełnym oddaniem”, miał dużo energii i inicjatywy[45]. Z drugiej strony oceniający zauważali u niego pewną autorytatywność i ostrość w stosunku do podwładnych, którzy często się go po prostu bali[46]. Był dobrym organizatorem, jednocześnie jednak cechowały go zbytnia pewność siebie i impulsywność[47]. Oceniano go jako zdolnego, ale też dostrzegano zarozumiałość i „dyktatorskie” podejście do pracowników[48].

Opinie z lat pięćdziesiątych w pełni oddają przywiązanie Wołczewa do ideologii komunistycznej, które na przestrzeni wielu następnych lat nie uległo przewartościowaniu. Był przeciwnikiem nurtu rewizjonistycznego, lecz jednocześnie nie pałał wielką sympatią do antysemickiego „Grunwaldu”. Jako teoretyk z dużym doświadczeniem w „robocie partyjnej” był stały w przekonaniach ideologicznych. Jeśli musielibyśmy wskazać tylko jednego członka PZPR, który w 1981 r. naprawdę szczerze wierzył w marksizm-leninizm, to bez wątpienia taką osobą byłby Wołczew.

Inni członkowie Katowickiego Forum Partyjnego również mieli spore doświadczenie związane z pracą w aparacie. Stefan Marzec (ur. 1916) należał przed wojną do Komunistycznego Związku Młodzieży Polskiej, a od 1947 r.[49] zajmował różne kierownicze stanowiska partyjne w Tarnowskich Górach, Świętochłowicach, Chorzowie i Gliwicach[50]. W aparacie na Śląsku pracował młodszy od niego Grzegorz Kmita (ur. 1928)[51], absolwent Państwowego Moskiewskiego Instytutu Ekonomicznego[52]. Studiami w ZSRR mógł się pochwalić także Roman Grębosz (ur. 1939), który w latach 1974–1977 w Akademii Nauk Społecznych przy KC KPZR przygotował rozprawę doktorską na temat znaczenia socjalistycznej integracji ekonomicznej w rozwoju produkcji społecznej w Polsce[53]. Z kolei Gerard Gabryś (ur. 1933) pracował zawodowo jako górnik, ale jednocześnie pełnił wiele funkcji partyjnych, m.in. jako członek Egzekutywy KZ, KM, członek plenum KW, członek KC czy radny z ramienia PZPR[54].

Nie udało mi się odnaleźć dokumentów dotyczących wszystkich członków KFP, niemniej na podstawie uzyskanych materiałów można spróbować scharakteryzować środowisko skupione wokół Wsiewołoda Wołczewa. Przede wszystkim duża część z katowic-kich dogmatyków rozpoczynała karierę partyjną w okresie stalinowskim i doświadczenie z tamtych lat mogło wywrzeć duży wpływ na ich postawę i poglądy polityczne w kolejnych dekadach. Oczywiście bardzo wielu późniejszych członków elity PZPR wdrażało się w biurokratyczne zawiłości aparatu partyjnego w tym samym czasie i taka teza może brzmieć nieco banalnie. Jednakże to właśnie działacze Katowickiego Forum Partyjnego, a nie kto inny, na początku lat osiemdziesiątych odwoływali się do haseł stalinowskich. Analizując program polityczny KFP z 1981 r., można zauważyć widoczne tendencje dogmatyczne (język, postulaty) jakby żywcem wyjęte z materiałów propagandowych z początku lat pięćdziesiątych. Wpływy stalinowskie wyróżniały grupę Wołczewa wśród innych nieformalnych organizacji na scenie politycznej PRL. Poglądy tej grupy zostały niejako zakonserwowane i bez przewartościowania zaprezentowane na nowo w okresie legalnego działania „Solidarności”.

Nie bez znaczenia są również więzi członków KFP ze Związkiem Sowieckim. Stamtąd pochodził Wołczew, którego ojciec został zamordowany w czystkach partyjnych. Na sowieckich uczelniach w różnych latach kształcili się Grzegorz Kmita i Roman Grębosz. Z pewnością komunistyczna indoktrynacja u „przyjaciół radzieckich” odegrała pewną rolę w kształtowaniu światopoglądu katowickich dogmatyków, chociaż trudno ocenić jej skalę. Być może dokumenty znajdujące się w archiwach rosyjskich rzuciłyby nowe światło na sowieckie powiązania grupy Wołczewa.

Jak zatem możemy scharakteryzować działaczy Katowickiego Forum Partyjnego? Powstanie tej struktury wiązało się z kryzysem wewnątrz PZPR i postępującą dezideologizacją partii[55]. Do forum przystąpili ci działacze, dla których polityka Stanisława Kani, a później gen. Wojciecha Jaruzelskiego była zbyt łagodna i oportunistyczna. Traktowali oni zasady marksizmu-leninizmu dosłownie. Komunizm nie oznaczał dla nich kolejnego pustego, jedynie propagandowego frazesu, lecz najważniejszą wartość i punkt odniesienia w życiu politycznym. „Solidarność” oceniali jako zagrożenie dla socjalistycznych podstaw ustrojowych PRL i byli przeciwni jakimkolwiek układom i porozumieniom z opozycją. Wydaje się, że szczerze wierzyli w marksizm-leninizm, gdyż w ówczesnych czasach propagowane przez nich tezy nie spotykały się z pozytywnym oddźwiękiem nawet w kręgach partyjnych.

Program polityczny

„Socjalizm w Polsce jest zagrożony! Sprzyja temu postępujące osłabienie naszej Partii. Wzywamy wszystkich członków PZPR stojących na gruncie marksizmu-leninizmu do jednoczenia się w walce o socjalistyczną przyszłość naszego kraju” – w ten alarmistyczny sposób rozpoczyna się odezwa zamieszczona w biuletynie „O Socjalizm”, czyli organie prasowym KFP[56]. Dowiadujemy się z niej, że głównym celem działalności forum było „podjęcie dyskusji nad podstawowymi problemami walki o socjalizm w Polsce w aktualnych warunkach, w oparciu o założenia marksizmu-leninizmu oraz historyczne doświadczenia ruchu komunistycznego i robotniczego”. W ramach działalności forum zamierzano zorganizować stałe seminarium pod nazwą „Aktualne problemy walki o socjalizm w Polsce”, a „merytoryczne” wnioski i rezultaty spotkań tego typu miały być przekazywane na potrzeby KC i KW PZPR[57].

Deklaracja forum wywołała bardzo duże kontrowersje zarówno wśród członków PZPR, jak i władz partyjnych. Autorom zarzucano używanie stalinowskiego języka, trzymanie się metod dogmatycznych i przyjęcie postawy konfrontacyjnej. Ich sformułowania – zdaniem krytyków – były niejasne i mogły być dowolnie interpretowane[58]. Treść dokumentu rzeczywiście miała mało wspólnego z tak popularną wówczas „odnową”. W deklaracji możemy przeczytać, że na przestrzeni wielu lat następowało „ideowo-polityczne rozbrajanie” partii, co przyczyniło się do zaniechania „zdecydowanej i konsekwentnej walki” z tendencjami wrogimi socjalizmowi, a taka postawa w efekcie doprowadziła do Sierpnia 1980 r.

„Cała partia i jej poszczególni członkowie pod naporem obcych wpływów ideologicznych, którym zawsze sprzyjał w przeszłości i patronuje aktualnie prawicowy oportunizm oraz burżuazyjny liberalizm w szeregach samej partii, utraciły ideowo-polityczną i programową busolę walki o socjalizm” – pisali „prawdziwi” komuniści. Ich zdaniem, winę za taki stan rzeczy ponosiło kierownictwo PZPR. Twierdzili więc, że na defensywnej linii partii wygrali przeciwnicy polityczni, którzy korzystali z „zasadniczych błędów, chwiejności i niekonsekwencji obecnego kierownictwa partii”, i tym samym „zdobyli rozległe wpływy ideowo-polityczne wśród ludzi pracy i członków partii”. Dlatego też przedstawiciele KFP domagali się zmian w funkcjonowaniu PZPR, postulując „teoretyczne uzbrojenie” aktywu w znajomość marksizmu-leninizmu. Koniecznymi warunkami umocnienia „przewodniej siły narodu” miały być również pełne rozliczenie „winnych odstępstwa od zasad ideologicznych, moralnych i etycznych komunizmu oraz wypaczeń i deformacji”, a także powrót do leninowskich zasad życia organizacyjnego partii. W deklaracji poparto „słuszny protest klasy robotniczej”, ale stanowczo przeciwstawiono się „manipulacjom i wykorzystaniu części społeczeństwa do celów sprzecznych z socjalizmem”[59].

Rezolucje[60] uchwalone przez działaczy Katowickiego Forum Partyjnego nie różnią się znacznie ani swoją treścią, ani językiem od głównej deklaracji[61]. Rzucają jednak trochę światła na program polityczny forum[62]. Obronę socjalizmu i sprzeciw wobec działań opozycyjnych głosiło wielu członków PZPR, ale niewielu z nich jawnie atakowało ówczesne kierownictwo partyjne. Retoryka żywcem wyjęta ze spotkań partyjnych czasów stalinowskich była zabiegiem bardzo ryzykownym. Główna oś narracji w pierwszej rezolucji – W sprawach partii – dotyczyła faktycznego rozłamu dokonującego się w PZPR, która ponadto, zdaniem aktywistów KFP, przybierała charakter rewizjonistyczny. Według nich, „narastającej groźbie puczu rewizjonistycznego” towarzyszyła bierna i w rezultacie przyzwalająca postawa kierownictwa PZPR. Uważali, że niektórzy członkowie Komitetu Centralnego i Komisji Zjazdowej byli nawet „inspiratorami i opiekunami rewizjonistów i sił rozbijających partię”. Przykładem takiej „antypartyjnej linii” miała być działalność zarówno członków PZPR związanych z konwersatorium „Doświadczenie i Przyszłość”, jak i struktur poziomych, wywierających nacisk na kierownictwo partii. W opinii członków KFP, ekipie Stanisława Kani brakowało „klasowej oceny zjawisk i procesów społecznych”.

O ile działacze forum popierali rozliczanie rzeczywistych nadużyć, o tyle protesto-wali przeciwko „skoordynowanemu atakowi na członków partii, aktyw i aparat partyjny”. Wyrażali ponadto zaniepokojenie w związku z postępującym eliminowaniem robotników z władz partyjnych. „Okoliczności te stawiają pod znakiem zapytania rzeczywistą zdolność Zjazdu do przywrócenia partii jej marksistowsko-leninowskiego charakteru, zwartości szeregów, zdolności do przewodzenia klasie robotniczej w procesie socjalistycznego budownictwa. Nierozstrzygnięcie w najbliższym czasie walki przeciwko wszystkim oportunistom w partii i prawicy w społeczeństwie może doprowadzić do całkowitej utraty kierowniczej roli przez PZPR i wszystkich zdobyczy socjalizmu w Polsce. Stanowczo protestujemy przeciwko bezkarności i swobodzie rewizjonistów i frakcjonistów w rozbijaniu partii. Wzywamy komunistów w Komitecie Centralnym i Biurze Politycznym do jednoznacznego ideologicznego i politycznego samookreślenia” – konkludowali działacze KFP[63].

W rezolucji pod nazwą W sprawie zamazywania rzeczywistego oblicza i istoty kontrrewolucji członkowie forum wskazywali na błędne rozumienie terminu „kontrrewolucja” w komunistycznych środkach masowego przekazu: „Sugeruje się, że kontrrewolucja to tylko i wyłącznie zbrojna walka przeciwko władzy ludowej, że musi ona od razu wzywać do podważenia własności społecznej, do ataku przeciwko partii, sojuszom międzynarodowym i konstytucji. Nie ukazuje się metod, środków i szczebli przejściowych, pozwalających kontrrewolucji na postawienie tych haseł w najbliższej przyszłości”.

Aktywiści Katowickiego Forum Partyjnego byli zdania, że „Solidarność” dąży do „rozłożenia i politycznej demoralizacji organów porządku publicznego”. Temu celowi miała służyć ich kompromitacja przez uogólnianie pojedynczych przypadków nadużywania władzy, co interpretowano jako „z góry zaplanowaną akcję”, zmierzającą do sparaliżowania organów „powołanych do przeciwstawiania się kontrrewolucji”. Jako przykład wskazano na wydarzenia w Otwocku[64], gdzie „mediacyjna rola” została powierzona członkom Komitetu Obrony Robotników. Dlatego działacze forum odnieśli wrażenie, że to najwyższym gremiom partyjnym zależało na przejmowaniu przez niezależny związek zawodowy zadań aparatu bezpieczeństwa. „Patrole w Otwocku organizowane przez NSZZ »Solidarność«, jak i sposób funkcjonowania nowego związku są praktycznym przejawem tego zjawiska” – pisali[65].

Działalności peerelowskich środków masowego przekazu poświęcono odrębną rezolucję. Według KFP, praktyka ostatnich miesięcy dowiodła, że radio, prasa i telewizja są opanowane przez „ośrodki antypartyjne głoszące w sposób jawny poglądy prawicowo-oportunistyczne, rewizjonistyczne i liberalno-burżuazyjne”. Uniemożliwiało to udział w debacie członkom PZPR reprezentującym przekonania marksistowsko-leninowskie. Komunistyczne mass media wspierały, zdaniem członków forum, „rozbijacką i frakcyjną” działalność struktur poziomych, jak również atakowały „jedność partii, jej statutowe struktury i zasady życia ideologicznego”. Udowadniali oni, że „pod hasłami walki z siłami zachowawczymi, konserwatywnymi, w sposób oszczerczy atakuje się marksistowsko-leninowski trzon partii – komunistów”. Co więcej, ich zdaniem środki masowego przekazu ułatwiały nawet działania o charakterze antysocjalistycznym. Żądali zatem głosu w debacie publicznej dla siebie – prawdziwych i autentycznych komunistów[66].

W ostatniej rezolucji działacze Katowickiego Forum Partyjnego odnosili się do sytuacji międzynarodowej, w jakiej znalazła się PRL. Podkreślali, że „internacjonalistycznym obowiązkiem PZPR” jest „uwzględnianie w swym działaniu” międzynarodowych skutków ówczesnej sytuacji w Polsce. W ich mniemaniu „Solidarność” korzystała ze wsparcia sił imperialistycznych, wrogich socjalizmowi, i dlatego podsycała „wrogość w stosunku do ZSRR i bratnich krajów socjalistycznych”. Dalsza bierność kierownic-twa partyjnego i „tolerowanie wrogich działań ośrodków antysocjalistycznych w partii i społeczeństwie” groziła „nieobliczalnymi” skutkami i stwarzała bezpośrednie zagrożenie „dla jedności i bezpieczeństwa wspólnoty socjalistycznej”. Dlatego też członkowie forum wzywali rząd PRL „do stanowczego przeciwdziałania rozpętywaniu psychozy antyradzieckiej w akcjach ulotkowych i propagandowych, szerzeniu oszczerstw i ataków na ZSRR i inne kraje socjalistyczne”. Jednocześnie wyrażali wdzięczność partiom komunistycznym całego świata za „internacjonalistyczne wsparcie”, którego im udzielano w ich walce[67].

Grupa Wsiewołoda Wołczewa bardzo specyficznie rozumiała znaczenie „odnowy”. Przyjrzyjmy się bliżej, jak termin ten był interpretowany przez nurt stricte dogmatyczny. W odezwie Za jaką odnową jesteśmy członkowie Katowickiego Forum Partyjnego wyłożyli swoje credo. Opowiadali się m.in. za „szeroką demokratyzacją życia społecznego”, „konsekwentną likwidacją wypaczeń poprzedniego okresu”, „surowym i sprawiedliwym rozliczeniem i ukaraniem odpowiedzialnych za odstępstwa od ideowych i moralnych zasad socjalizmu, winnych nadużyć, łamania prawa i zasad praworządności, bez względu na przynależność partyjną, sprawowane funkcje i charakter działalności”, „za konsekwentną i rzeczywistą realizacją w praktyce kierowniczej roli klasy robotniczej”, „za sprawiedliwym podziałem dochodu narodowego według kryterium ilości i jakości pracy”, „za ustaleniem górnej granicy płac podstawowych i ograniczeniem uzyskiwania dochodów z innych źródeł niż własna praca”, „za kształtowaniem produkcji rynkowej pod kątem zaspokajania potrzeb przeciętnego człowieka pracy i jego rodziny”, „za demokratycznym i sprawiedliwym podziałem dóbr deficytowych, lecz nie na zasadzie wyśrubowanych cen”, „za zwiększeniem środków na socjalne zabezpieczenie ludzi o najniższych dochodach, inwalidów i rencistów”, „za poddaniem wnikliwej społecznej kontroli gospodarki mieszkaniowej”, „za równym dostępem wszystkich ludzi pracy do dorobku kultury narodowej, oświaty i nauki”, „za uwzględnieniem w polityce partii i państwa interesów i potrzeb młodego pokolenia”, „za klasowym traktowaniem demokracji socjalistycznej jako demokracji dla klasy robotniczej i ludzi pracy” oraz „za zacieśnieniem gospodarczych, politycznych i kulturalnych więzi z bratnimi krajami socjalistycznymi, za umocnieniem sojuszu z ZSRR i całą wspólnotą socjalistyczną jako podstawowej gwarancji suwerenności i niepodległości Polski”[68].

Analiza przedstawionych postulatów skłania do wniosku, że były one sformułowane bardzo ogólnie, tak aby każdy członek partii mógł się pod nimi podpisać. „Odnowę” jednak w tym zakresie rozumiano banalnie, gdyż postulaty tego typu pojawiały się prawie na każdym zebraniu czy naradzie partyjnej w burzliwym okresie „karnawału »Solidarności«”. Który z działaczy partyjnych nie poparłby przecież propozycji demokratyzacji życia politycznego czy zwiększenia pomocy dla biednych. Pewnie i tacy by się znaleźli, ale stanowiliby nieznaczącą mniejszość. Wydaje się, że przytoczone powyżej żądania o charakterze „pozytywnym” w nikły sposób odzwierciedlają rzeczywiste cele i znaczenie Katowickiego Forum Partyjnego. O wiele ciekawsza jest dalsza część dokumentu Za jaką odnową jesteśmy – członkowie forum wyliczają w niej sprawy, przeciwko którym protestują.

Właśnie w tym fragmencie odzwierciedla się ich autentyczna linia polityczna. Katowickie Forum Partyjne opowiadało się mianowicie przeciwko „manipulowaniu słusznym protestem klasy robotniczej przez zdeklarowanych przeciwników socjalizmu”, „przeciwko nieuzasadnionym atakom na uczciwych członków partii i jej działaczy”, „przeciwko rozpętywaniu kampanii oszczerstw i pomówień wymierzonych w aktyw partyjny”, „przeciwko podważaniu prawomocnych wyroków sądowych”, „przeciwko łamaniu zasad praworządności, przeciwko tolerowaniu przestępczości i pospolitego chuligaństwa, przeciwko utrudnianiu organom porządku publicznego i wymiaru sprawiedliwości wypełniania ich konstytucyjnych obowiązków”, „przeciwko podważaniu kierowniczej roli partii w praktyce”, „przeciwko eliminowaniu robotników z władz partyjnych i związkowych”, „przeciwko ludziom – politycznym kameleonom, którzy zmieniając często poglądy, stają na czele każdej kolejnej odnowy i unikają odpowiedzialności za dotychczasową działalność”, „przeciwko dyskryminowaniu i ograniczaniu swobody głoszenia poglądów wychodzących z pozycji marksistowsko-leninowskich”, „przeciwko prawnie usankcjonowanemu wyzyskowi ludzi pracy przez sektor drobnokapitalistyczny, spekulantów, a także innych zawłaszczających nienależną im część dochodu narodowego”, „przeciwko różnym formom reprywatyzacji służby zdrowia, oświaty, usług”, „przeciwko zwyczajowo usankcjonowanemu łapownictwu, protekcji i biurokracji”, „przeciwko pasożytnictwu społecznemu”, „przeciwko dalszemu uzależnianiu gospodarki polskiej od kapitalistycznego podziału pracy” i na koniec „przeciwko rozpętywaniu psychozy antyradzieckiej w akcjach ulotkowych i propagandowych, szerzeniu oszczerstw i ataków na ZSRR i inne kraje socjalistyczne, podważaniu międzynarodowych sojuszy Polski”[69].

Wypunktowanie poszczególnych zjawisk, które wedle działaczy forum, negatywnie wpływały na polską sytuację wewnętrzną, nie było przypadkowe. Zwróćmy uwagę na słownictwo oraz dobór argumentów. Rozkład na czynniki pierwsze zarysu programu politycznego KFP – bo tak chyba możemy nazwać przytoczony dokument – skłania do refleksji o skrajnym dogmatyzmie grupy Wołczewa. Jego współpracownicy wydawali się w ogóle nie brać pod uwagę warunków, w jakich znalazła się PRL na początku lat osiemdziesiątych. Postulowali powrót do schematów stalinowskich, trzymali się ślepo retoryki marksistowskiej, lecz w praktyce nie mieli nic konkretnego do zaoferowania ani na płaszczyźnie politycznej, ani gospodarczej. Krytyka działalności „Solidarności” i ugrupowań opozycyjnych odgrywa tu pierwszorzędną rolę. Ponadto członkowie forum domagali się dopuszczenia do głosu ludzi o poglądach marksistowskich, czyli uważali, że władze PZPR zamykają usta prawdziwym komunistom i tym samym pacyfikują autentycznych marksistów. Gdy dodamy jeszcze wiernopoddańcze peany na cześć ZSRR, to jaśniejsze staną się kulisy aktywności dogmatyków spod znaku katowickiego forum. To właśnie te argumenty – czasem wypowiadane między wierszami, nie wprost – powodowały, że zarówno członkowie niezależnego związku zawodowego, jak i przeważająca część kierownictwa PZPR traktowali KFP z dużym dystansem i nieufnością.

W czasie drugiego spotkania forum, które odbyło się 28 maja 1981 r.[70], Szczepan Wysocki z ŚIN przedstawił plany działania na najbliższy czas. Miały one polegać na rozpowszechnianiu rezolucji, przygotowaniu drugiego numeru biuletynu „O Socjalizm”, zorganizowaniu sieci informacyjnej, utworzeniu kół KFP przy komitetach zakładowych i miejskich partii oraz przeprowadzeniu licznych spotkań z delegatami na konferencje miejskie, wojewódzkie, na zjazd, z reprezentantami struktur poziomych, członkami Wojewódzkiego Zespołu Zjazdowego czy słuchaczami Międzywojewódzkiej Szkoły Partyjnej w Katowicach.

Jan Lazar z „Dziennika Zachodniego”, obecny na drugim spotkaniu KFP, podzielił się z czytelnikami swoimi odczuciami: „Dla wiarygodnego oddania klimatu i przebiegu dyskusji należałoby wydrukować stenogram oraz podkreślić tembr głosu, intonację, gesty itp. [...] Najczęściej używane były słowa: pryncypialnie, klasowo, z pozycji marksizmu-leninizmu”. Dodajmy, że w czasie dyskusji jeden z mówców zaproponował sporządzenie i wysłanie listu otwartego w sprawie Gustawa Holoubka, żądając od jego wyborców odwołania go z funkcji posła na Sejm PRL. List ten został przyjęty większością głosów jako list w imieniu KFP. Ponadto w ferworze dyskusji padały inne stwierdzenia: „Stanisław Kania nie jest odpowiednim I sekretarzem, bo rozbił partię”, odnośnie do krytyków forum: „Trzeba będzie tę hołotę rozpędzić na cztery wiatry”, w stosunku do „Solidarności” Rolników Indywidualnych: „Klasa robotnicza nie lubi łapserdaków i chłopów z prywatną własnością ziemi”[71].

W czasie tego spotkania jego uczestnicy przygotowali dokument: 10 pytań do członków Biura Politycznego, który 1 czerwca został przesłany teleksem do Warszawy. Przyjęli również Rezolucję w sprawie działalności naczelnych organów administracji państwowej PRL, List otwarty do zastępcy członka KC PZPR towarzysza Albina Siwaka[72] oraz List otwarty do członków organizacji partyjnej Huty im. Lenina w Krakowie.

Już samo sformułowanie pytań do Biura Politycznego miało bardzo kontrowersyjny charakter. Przytoczmy klika z nich: „Czy członkowie Biura Politycznego dostrzegają postępujący od sierpnia 1980 r. dalszy rozkład partii i groźbę utraty przez nią marksistowsko-leninowskiego charakteru?”, „Jakie przyczyny spowodowały, że Biuro Polityczne KC PZPR, które spełnia konstytucyjnie zagwarantowaną przewodnią rolę w społeczeństwie budującym socjalizm, nie zapewnia właściwego kierownictwa środkami masowego przekazu, w szczególności prasą partyjną, tak by nie były one wykorzystywane dla celów sprzecznych z socjalizmem?”; „Dlaczego Biuro dopuściło do przedłużenia nieodzownie potrzebnego rozliczenia osób odpowiedzialnych za stan naszego życia społeczno-gospodarczego oraz nadużywania funkcji dla czerpania nieuzasadnionych korzyści materialnych – co w efekcie uniemożliwiło skupienie uwagi partii na sprawach programowych i ideologicznych?”; „Dlaczego Biuro Polityczne toleruje przypadki łamania ideowo-politycznych założeń partii i odchodzenia od zasad marksizmu-leninizmu, również w Założeniach na IX Nadzwyczajny Zjazd i Projekcie Statutu?”; „Dlaczego Biuro Polityczne nie podejmuje zdecydowanych kroków w celu przecięcia narastającej fali poglądów i wystąpień antyradzieckich, godzących w zasady internacjonalizmu proletariackiego, podważających nasze polityczne więzi z ZSRR i całą wspólnotą socjalistyczną?”[73].

Dodajmy, że w rezolucji dotyczącej pracy administracji państwowej członkowie KFP domagali się zdecydowanych działań i „obrony socjalistycznego ładu i porządku”, zwracali uwagę na przeciągający się proces Konfederacji Polski Niepodległej, a także krytykowali środki masowego przekazu. W liście do członków organizacji partyjnej Huty im. Lenina grupa Wołczewa wyjaśniała swoje intencje i cele działalności oraz zapraszała do dyskusji, a w liście do Albina Siwaka wyrażała poparcie dla adresata w kontekście jego krytyki ze strony działaczy „Solidarności”: „Uważamy za rzecz niedopuszczalną, aby działacze NSZZ »Solidarność« rozliczali członka KC PZPR przed kamerami telewizji z jego wypowiedzi na posiedzeniu plenarnym KC! [...] Dzieje się to wszystko przy absolutnej neutralności kierownictwa partii i rządu, które nic nie czynią dla przeciwdziałania tego rodzaju atakom, a nawet w rezultacie prowadzonej taktyki ustępstw i bierności wprost do nich zachęcają. [...] Brutalny atak skierowany przeciwko Wam traktujemy jako atak na komunistyczny trzon naszej robotniczej partii”[74].

Po obejrzeniu audycji z udziałem członków forum Michał Głowiński nie miał wątpliwości co do ich dogmatycznych poglądów. Zwrócił uwagę na używany język, powrót w publicznych wypowiedziach marksistowskiej ortodoksji. 2 lipca 1981 r. zanotował: „Istotne jest odnowienie słownictwa stalinowskiego w tej jego postaci, która zdołała przez ostatnie ćwierćwiecze wyjść z obiegu, uschnąć. Stalinowski był sam ton wypowiedzi, każdy z tych ludzi przemawiał niczym prymitywny prokurator w procesie z lat pięćdziesiątych, z oskarżycielskim zapamiętaniem, pewnością siebie niemającą sobie równych, z zacietrzewieniem czy wręcz – zapluwaniem się. Takiego pokazu stalinowskiej retoryki nie było już dawno”[75].

Partyjna krytyka programu KFP

Deklaracja Katowickiego Forum Partyjnego oraz cztery rezolucje wywołały znaczne kontrowersje wśród członków PZPR i władz partyjnych. 28 maja 1981 r., czyli dzień po ukazaniu się pierwszego numeru „O Socjalizm”, „Gazeta Krakowska” – krakowski dziennik partyjny kierowany przez Macieja Szumowskiego – opublikowała pełny tekst dokumentów KFP, zamieszczając jednocześnie protest delegatów Huty im. Lenina[76]. Redakcja „Gazety Krakowskiej” celowo wydrukowała dokumenty forum: „To był dobry pomysł: dostarczyć pełny zestaw tych dogmatycznych tekstów ze świadomością, że o wiele większą wagę będzie mieć ich krytyka przez jedną z największych organizacji partyjnych niż najmądrzejsze nawet słowa publicystów »Gazety Krakowskiej«”[77].

Materiały KFP dostarczył do redakcji Józef Klasa, kierownik Wydziału Prasy, Radia i Telewizji KC PZPR, co mogło dowodzić, iż miał na to zgodę kogoś z najwyższych władz partyjnych, a jego celem było skompromitowanie grupy Wołczewa[78]. Na prośbę Klasy dokumenty forum zostały opublikowane również w „Sztandarze Młodych” i „Życiu Warszawy”[79].

Upublicznienie skrajnie dogmatycznego programu forum spowodowało wielką akcję pisania listów, odezw i apeli przez różne organizacje partyjne, w których członkowie PZPR wyrażali swoje zaniepokojenie, zdziwienie oraz sprzeciw wobec tych kontrowersyjnych postulatów. Negatywnie wypowiadali się o nich także wysocy rangą funkcjonariusze PZPR, partyjni dziennikarze i naukowcy[80].

29 maja 1981 r., a więc dzień po publikacji „Gazety Krakowskiej”, od grupy Wołczewa odcięła się pośrednio Egzekutywa KW PZPR w Katowicach. W notce prasowej zamieszczonej w „Trybunie Robotniczej” członkowie tej partyjnej instancji wyjaśniali, że KFP działało na zasadzie klubu dyskusyjnego i Egzekutywa nie utożsamia się „do końca z wszystkimi poglądami wyrażanymi przez członków forum w formie różnych rezolucji”[81]. Bardziej wyraziste stanowisko w sprawie programu grupy Wołczewa zajęło za to kolegium redakcyjne „Trybuny Robotniczej”, tamtejsza Egzekutywa Podstawowej Organizacji Partyjnej i Zarząd Koła Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich, które „stanowczo” nie zgadzały się z ocenami i wnioskami przedstawionymi w dokumentach KFP: „Uważamy, iż nie odpowiadają one duchowi socjalistycznej odnowy. Przeczą zdecydowanemu dążeniu do demokratycznych przeobrażeń w życiu kraju. Jako dziennikarze gazety partyjnej opowiadamy się za szeroką dyskusją w partii. Wyrażamy jednak swój sprzeciw wobec arbitralnych dogmatycznych stwierdzeń i sformułowań ekstremalnych wniosków”[82]. Sprzeciw ten dziennikarze „Trybuny Robotniczej” podtrzymali wiele razy[83]; odmówili nawet opublikowania na początku czerwca 1981 r. kolejnych dokumentów programowych KFP, uważając to za „niecelowe”[84].

Bardzo krytyczny stosunek członków forum do dziennikarzy miał bez wątpienia duży wpływ na ich negatywne relacje o działalności partyjnych dogmatyków. Gdy Jan Lazar z „Dziennika Zachodniego” próbował dowiedzieć się czegoś więcej o grupie Wołczewa i zadzwonił do redakcji biuletynu „O Socjalizm”, spotkał się z bardzo nieprzychylnym przyjęciem. O swoich doświadczeniach pisał tak: „Nie będę przytaczał wszystkich określeń (nie chcę gorszyć nieletnich). Powiem krótko – zabroniono mi uczestniczenia w jakichkolwiek posiedzeniach KFP, poinformowano, że »dla nas nie jesteście towarzyszem, tylko panem«, że przyjdzie czas, kiedy zostanę... rozliczony i w ogóle niczego już się nie dowiem”[85]. Niepowodzeniem zakończyła się również polemika z organizacją partyjną Huty im. Lenina. Uczestnicy forum tłumaczyli, że „wyłącznie założenia marksizmu-leninizmu” leżały u podstaw ich stanowiska i były „główną wytyczną metodologiczną” podejmowanych działań[86], ale taki dobór argumentów nie był raczej zbyt przekonujący dla zbulwersowanych hutników.

Oprócz katowickiego dziennika PZPR krytyczne stanowisko wobec założeń programowych forum wyraziły m.in. organizacje partyjne „Trybuny Ludu”, Polskiej Agencji Prasowej, „Gazety Pomorskiej” z Bydgoszczy, Komitetu ds. Radia i Telewizji w Warszawie[87], „Gazety Krakowskiej”[88], redakcji „Panoramy”[89] czy wrocławskich gazet i czasopism[90].

W „Trybunie Robotniczej”, „Dzienniku Zachodnim” i „Gazecie Krakowskiej” ukazało się bardzo dużo różnych odezw, oświadczeń i protestów związanych z deklaracją Katowickiego Forum Partyjnego[91]. Z rezolucjami forum nie zgodziło się m.in. 31 delegatów na IX Zjazd z województwa katowickiego, 28 maja 1981 r. uczestniczących w roboczym spotkaniu w Warszawie z członkami Biura Politycznego. Wydali oni oświadczenie, w którym stwierdzili, że deklaracja forum „mijała się z prawdą” i była wynikiem działania „sił przeciwnych odnowie”[92]. Parę dni później już 90 członków Wojewódzkiego Zespołu Delegatów na Zjazd z województwa katowickiego „potępiło” program grupy Wołczewa[93], uznając, że nosił on „znamiona frakcyjności”[94]. Tezy forum zostały „kategorycznie” odrzucone także przez uczestników obrad Prezydium Wojewódzkiej Komisji Przedzjazdowej w Gdańsku, przez największe organizacje partyjne z Elbląga oraz POP PZPR w Ministerstwie Handlu Zagranicznego i Gospodarki Morskiej[95].

Swój sprzeciw wyrazili też delegaci miejskiej konferencji sprawozdawczo-wyborczej PZPR z Opola, którzy w liście do Stanisława Kani stwierdzili, że treść tych dokumentów jest sprzeczna z faktycznym stanem procesów i nastrojów w partii oraz stanowi „wyraźną próbę zahamowania socjalistycznej odnowy”[96]. Z kolei Stanisław Gębala – przewodniczący Środowiskowego Zespołu ds. Dyskusji Przedzjazdowej – „w związku z licznymi pytaniami przedstawicieli organizacji partyjnych z różnych regionów kraju” wyjaśnił, iż KFP nie ma nic wspólnego z jego zespołem[97].

Oburzenie treścią deklaracji i rezolucji forum wyraziły ponadto m.in.: Komitet Środowiskowy PZPR Nauczycieli w Rudzie Śląskiej, Egzekutywa KZ PZPR przy FSM Tychy, Egzekutywa POP Akademii Ekonomicznej w Katowicach. Protestów było tak wiele, że wymienienie wszystkich organizacji wypowiadających się krytycznie o grupie Wołczewa zajęłoby pewnie z kilkanaście stron. Warto dodać, że skala oburzenia była ogromna i nie ograniczała się jedynie do wysyłania listów. „Cały dzień telefonują do nas także nasi czytelnicy, którzy jednoznacznie wyrażają swój sprzeciw. Nie zdarzył się nawet ani jeden telefon z poparciem dla KFP. Przychodzą także do redakcji pojedyncze osoby, przynosząc swoje prywatne oświadczenia” – pisał 2 czerwca 1981 r. dziennikarz „Trybuny Robotniczej” Jacek Pikiewicz[98].

Dzień wcześniej inny dziennikarz tej gazety, Ryszard Fedorowski, wyjaśnił, że do jego redakcji napłynęło tak dużo listów wyrażających oburzenie z powodu kontrowersyjnych sformułowań KFP, iż gazeta nie była w stanie wszystkich wydrukować. Przeciwko katowickim dogmatykom protestowały zarówno różne śląskie organizacje partyjne[99], jak i wiele organizacji partyjnych (zakładowych i uniwersyteckich) z całego kraju[100], w tym z Warszawy[101], Wrocławia[102], Trójmiasta[103], Lublina[104], Krakowa[105] czy Tarnowa[106].

Wśród wypowiedzi dotyczących KFP pojawiały się i takie, że „nieformalne grupy w partii na ogół spełniające pozytywną rolę mogą prowadzić do rozbijackiej roboty, czego przykładem tzw. Katowickie Forum Partyjne”[107]. Dopytywano się o to, jakie siły stoją za działalnością forum[108]; jego deklarację oceniano jako dokument „anonimowy i prowokacyjny”, zawierający w przeważającej części „treści fałszywe” i „błędne oceny merytoryczne”[109], wypaczający „treści ideologii socjalistycznej”[110] oraz wymierzony przeciwko Stanisławowi Kani i Wojciechowi Jaruzelskiemu[111]. Podczas Konferencji Sprawozdawczo-Wyborczej PZPR w Częstochowie dokumenty KFP oceniono wprost jako „dogmatyczne”[112], a uczestnicy przedzjazdowej dyskusji na poznańskim UAM analizy stosunków społecznych zaprezentowane przez forum uznali za „sekciarsko-dogmatyczne”[113].

„Ten wysoce szkodliwy politycznie dokument, zawierający z gruntu fałszywe oceny, atakujący wszystko to, co obecnie w życiu partyjnym cenne i zdrowe, stanowi w naszym przekonaniu próbę zahamowania procesu socjalistycznej odnowy, próbę rozbicia jedności naszej partii. Należy uznać go za działalność podważającą zasady centralizmu demokratycznego oraz paraliżującą wysiłki kierownictwa partii i I sekretarza KC, tow. Stanisława Kani” – napisali w oświadczeniu działacze Komitetu Zakładowego PZPR w Komitecie ds. Radia i Telewizji. Szczególnie oburzyła ich rezolucja forum dotycząca środków masowego przekazu. „Nasza zakładowa organizacja partyjna od wielu miesięcy usilnie stara się, aby radio i telewizja dobrze służyły partii i społeczeństwu, mozolnie pracuje nad odzyskiwaniem przez radio i telewizję wiarygodności i społecznego zaufania. Zawarte w rezolucji sformułowania są zwykłym oszczerstwem i nie kwalifikują się do podjęcia z nimi merytorycznej dyskusji” – pisali. Ich zdaniem, fala protestów i oburzenia, którą wywołał ten dokument, przyczyni się do odrzucenia przez PZPR poglądów sprzecznych z ideologią marksistowsko-leninowską. Domagali się ponadto reakcji Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Katowicach i wyjaśnienia jego związków z grupą Wołczewa[114].

Organizacja partyjna przy Śląskim Instytucie Naukowym poinformowała, że na nadzwyczajnym zebraniu z 29 maja 1981 r. przyjęła oświadczenie, w którym stwierdziła, iż nie podziela poglądów wyrażonych przez katowickie forum w rezolucjach i uważa je „za wysoce szkodliwe dla procesu odnowy i konsolidacji partii”. W oświadczeniu napisano również, że grupa członków POP przy ŚIN zaangażowała się w działalność KFP „bez wiedzy macierzystej POP” i reprezentuje „wyłącznie własne poglądy”, których nie akceptuje większość pozostałych członków organizacji partyjnej[115]. Członkowie organizacji partyjnej przy instytucie pisali ponadto, że grupa Wołczewa jest znana w ich środowisku ze swej negacji linii politycznej partii po Sierpniu 1980 r. i stale wywołuje napięcia, paraliżujące normalną działalność POP[116]. Pracownicy ŚIN ponownie zaprotestowali przeciwko łączeniu ich instytutu z działalnością forum 1 lipca 1981 r., po emisji w telewizji programu poświęconego grupie Wołczewa[117].

Po paru dniach wrzawy w prasie stanowisko wobec rezolucji KFP zajęło Biuro Polityczne, które oceniło, iż tezy przedstawione w rezolucjach forum są szkodliwe. Mimo że w dokumentach tej struktury – pisano – znalazły się „słuszne stwierdzenia”, to ich ogólna wymowa szkodzi partii, nie służy „umacnianiu jej jedności”, a niektóre uogólnienia są wręcz „fałszywe”[118].

Gdy dokumenty programowe katowickiego forum ujrzały światło dzienne i zapoczątkowały festiwal protestów i apeli sprzeciwiających się „donosowi na odnowę”, wielu wysokich rangą funkcjonariuszy partyjnych zaczęło po kolei publicznie okazywać swoją dezaprobatę wobec celów i charakteru działalności tej organizacji. Od rezolucji i deklaracji katowickich dogmatyków odciął się nawet Mieczysław Moczar (wówczas prezes Najwyższej Izby Kontroli), pozostający w pierwszej dekadzie 1981 r. w bliskich relacjach z Andrzejem Żabińskim. Moczar nie miał raczej opinii zwolennika daleko idących reform w partii i bliżej mu było do nurtu zachowawczego niż struktur poziomych. Jako wytrawny gracz polityczny wyczuł jednak zbyt kontrowersyjny charakter dokumentów Katowickiego Forum Partyjnego i podczas obrad partyjnych w Ostrowcu Świętokrzyskim 3 czerwca 1981 r. stwierdził, że oświadczenie forum nie wpłynęło „dodatnio na umocnienie pozycji partii”, dlatego też jest przeciwko stanowisku grupy Wołczewa[119]. Negatywnie o dokumentach KFP mieli się wypowiedzieć także Kazimierz Barcikowski, Stefan Olszowski i Roman Ney[120].

Propagandowa krytyka uczestników forum sprawiła, że 4 czerwca jego członkowie wydali następujące oświadczenie: „W związku z oceną dokumentów i działalności Kato-wickiego Forum Partyjnego przy KW PZPR przyjętą na posiedzeniu Biura Politycznego KC PZPR w dniu 2 VI 1981 r. Rada Programowa Forum zawiadamia wszystkich uczestników, że stojąc na stanowisku przestrzegania zasad centralizmu demokratycznego, do chwili zajęcia przez Biuro Polityczne jednoznacznego stanowiska w sprawie dalszej działalności Forum (list z taką prośbą został wystosowany do Biura Politycznego KC PZPR) nie będą odbywały się ogólne zebrania Katowickiego Forum Partyjnego przy KW PZPR”[121].

Nie wpłynęło to jednak na uspokojenie sytuacji. W KW PZPR w Katowicach nadal odbierano listy, dzwoniły telefony, pracowały teleksy. Organizacje partyjne z całego kraju domagały się wyjaśnienia celów działalności Katowickiego Forum Partyjnego. 1 czerwca, w związku z wieloma pytaniami dotyczącymi powiązań KW PZPR z KFP, Andrzej Żabiński zlecił Wydziałowi Pracy Ideowo-Wychowawczej KW, aby jako odpowiedź wysyłać zainteresowanym komórkom partyjnym stanowisko komitetu w sprawie przygotowań do IX Zjazdu PZPR[122].

Nie wyjaśniło to do końca sytuacji i nawet w samej katowickiej organizacji partyjnej działalność grupy Wołczewa budziła kontrowersje. 5 czerwca w siedzibie KW PZPR delegaci na zjazd spotkali się z Andrzejem Żabińskim i pytali go o powstanie i działalność Katowickiego Forum Partyjnego. I sekretarz KW przyznał, że wiedział wcześniej o tworzeniu się takiej grupy, ale „jako płaszczyzny wymiany myśli”. Zgromadzonym członkom partii oznajmił, że był „zdecydowanie przeciwny uchwalaniu i publikowaniu jakichkolwiek deklaracji”. Jego zdaniem, żaden z pracowników aparatu partyjnego nie otrzymał polecenia uczestnictwa w pracach forum. Dyplomatycznie i chyba niezbyt szczerze dodał, że jego poglądy na funkcjonowanie KFP są tożsame ze stanowiskiem Biura Politycznego z 2 czerwca 1981 r.[123]

W czasie plenarnego posiedzenia Komitetu Wojewódzkiego w Katowicach 17 czerwca niejaki Sroczyński – odnosząc się do działalności KFP, stwierdził, iż była to „określona i wyraźna działalność frakcyjna” skierowana przeciwko Biuru Politycznemu i jedności PZPR. Wspomniał, że forum znalazło oparcie w Szkole Partyjnej i uzyskało możliwość korzystania z poligrafii. Jego zdaniem, katowicka Egzekutywa KW wobec deklaracji Wołczewa zajęła „bardzo mgliste” stanowisko, twierdząc, jakoby nie w pełni zgadzała się ze stanowiskiem forum. „W oczach ogromnej większości towarzyszy partyjnych katowickie Forum zmierzało do, najłagodniej mówiąc, wymuszenia właściwego kierunku postępowania metodami skompromitowanymi” – konstatował Sroczyński. Postulował zatem, aby posiedzenie plenarne jednoznacznie negatywnie określiło frakcyjną działalność KFP – jako łamiącą zasady demokratyzacji partii, występującą przeciwko socjalistycznym normom leninowskim, podrywającą zaufanie całego społeczeństwa do partii i siejącą niepokój. Tak się jednak nie stało, gdyż członkowie plenum przy dwóch głosach wstrzymujących się odrzucili wniosek Sroczyńskiego[124]. Potwierdziło to spore wpływy partyjnych dogmatyków w katowickiej organizacji partyjnej.

KFP jako zagraniczne narzędzie wpływu na sytuację w PZPR

Przyczyny powstania katowickiego forum można rozpatrywać na kilku płaszczyznach. Z jednej strony była to próba aktywizacji zachowawczo nastawionego aparatu partyjnego, który miał dość ustępstw na rzecz „Solidarności” i domagał się szybkiego opanowania kryzysu. Dogmatyczne hasła, powrót marksistowskiej ortodoksji i konfrontacyjny język służyły przebudzeniu z letargu dołów partyjnych. Były głosem członków partii wiernych zasadom leninizmu, którzy próby reformy PZPR traktowali jako zamach na socjalizm. Z drugiej strony można postawić tezę, że język i argumentacja używane w deklaracjach i rezolucjach forum nie były skierowane do polskich komunistów, lecz do partyjnych władz ZSRR, Czechosłowacji i NRD. W takim układzie KFP odgrywało rolę grupy nacisku na kierownictwo Stanisława Kani, a później Wojciecha Jaruzelskiego.

Zwróćmy uwagę na okres, w którym ogłoszono powstanie forum – maj 1981 r. Otóż trwała wtedy ostra walka w PZPR związana z lipcowym zjazdem. Wcześniej doszło do próby sił na XI Plenum KC (9–10 czerwca 1981 r.)[125]; partyjni dogmatycy wystąpili wtedy z jawną krytyką Kani i Jaruzelskiego. Próby zmiany rządzącej ekipy nie poparł jednak utożsamiany z „betonem” Stefan Olszowski, a także gen. Józef Urbanowicz, co przyczyniło się do fiaska „puczystów”[126]. Za ich wnioskiem głosowało 24 członków KC, wstrzymało się od głosu 5, a 89 było przeciwnych[127].

Na jednym biegunie partii funkcjonowały struktury poziome, dążące do pewnej reformy działalności PZPR, a na przeciwległym ukonstytuowali się dogmatycy z katowickiego forum. Przebieg i rezultat IX Zjazdu stanowiły wielką niewiadomą dla kierownictwa partyjnego, zatem pojawienie się struktury o charakterze dogmatycznym właśnie w tym czasie było sygnałem, że środowiska zachowawcze wkraczają do gry o władzę. Kontekst międzynarodowy jest również niezmiernie ważny, gdyż w czasie, kiedy KFP ogłaszało światu swoje powstanie, w Moskwie spotkali się Leonid Breżniew, Erich Honecker i Gustaw Husak i rozmawiali o wymianie kierownictwa PZPR na bardziej pryncypialne, a jednym z potencjalnych kandydatów był m.in. Andrzej Żabiński[128].

O ile w reżimowej i solidarnościowej prasie powstanie katowickiego forum i jego deklaracje zostały przyjęte z dezaprobatą, o tyle środki masowego przekazu państw bloku komunistycznego przywitały tę inicjatywę z dużym zadowoleniem. Jan Dziadul i Marek Kempski dotarli do archiwalnych materiałów Śląskiego Instytutu Naukowego, w których znajdują się analizy sytuacji w PRL sporządzane z sowieckiego punktu widzenia. Dowiadujemy się z nich, że takie gazety jak „Prawda”, „Izwiestia”, czy „Komsomolska Prawda” – reprezentujące oficjalne stanowisko Kremla – bardzo dużo miejsca poświęcały na swoich łamach Katowickiemu Forum Partyjnemu. Nie tylko informowały o działalności katowickich dogmatyków, ale też otwarcie wyrażały poparcie dla ich programu politycznego. Jako przykład można wskazać artykuły z „Prawdy”[129] i „Izwiestii”[130], których autorzy, powołując się na polskie informacje prasowe, choć bez podania źródła, omawiali tekst rezolucji oraz treść wystąpienia sekretarza Rady Programowej KFP Stefana Owczarza. W ten sposób partyjne dzienniki KPZR de facto poparły oskarżenia (o „błędy ideologiczne”), jakie forum wysunęło w stosunku do peerelowskiego kierownictwa[131].

Może dziwić, że właśnie Katowice stały się najważniejszym miastem partyjnych dogmatyków i że tam powstało to pryncypialne forum. Oprócz patronatu Andrzeja Żabińskiego nad tą marksistowską inicjatywą korzeni narodzin KFP należy się chyba doszukiwać w inspiracji komunistycznych władz w Pradze.

Czechosłowackie mass media również poświęcały bardzo dużo uwagi dokumentom programowym KFP. Bratysławska „Pravda” i praskie „Rudé právo” kładły nacisk na „słuszność” ocen zawartych w jego rezolucjach. Dziennikarze tych pism podkreślali, że przeciwko dokumentom katowickich górników i hutników, oprócz prawicowych przywódców „Solidarności”, wystąpili też „z rewizjonistycznych pozycji” członkowie różnych organizacji partyjnych oraz wiele czasopism. Według Czechosłowaków, było to widoczne zwłaszcza w tych województwach, gdzie ton działalności politycznej nadawała „Solidarność”. Tamtejsze środki masowego przekazu podkreślały za TASS, że w dokumentach forum, wychodząc z pozycji marksistowsko-leninowskich, dokonywano trafnej analizy sytuacji w Polsce. Nie informowały natomiast o stanowisku Biura Politycznego wobec forum[132]. Gdy jednak w Telewizji Polskiej ukazał się program o KFP, ostrawski dziennik partyjny „Nová svoboda” od razu zamieścił na ten temat obszerną relację[133].

Na początku czerwca 1981 r. informację o powstaniu KFP, opierając się na depeszy TASS, wydrukowali Bułgarzy[134], Węgrzy i Czechosłowacy[135]. Również w czerwcu w pekińskiej ambasadzie Związku Sowieckiego rozpowszechniano i powielano przeznaczony dla korpusu dyplomatycznego biuletyn, w którym został zamieszczony obszerny artykuł dotyczący sytuacji w PRL. W artykule tym informowano m.in. o działalności Katowickiego Forum Partyjnego[136].

Były szef Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego, gen. Jan Łazarczyk, w rozmowie z Janem Dziadulem stwierdził, że grupa Wołczewa miała w czeskiej Ostrawie swój „ośrodek rozwinięty”. Co więcej, od jesieni 1980 r. w KW PZPR w Katowicach trwały przygotowania do ewakuowania do Ostrawy komitetu partii, ośrodka telewizyjnego, radia i redakcji „Trybuny Robotniczej”. Przewidywano, że przygraniczne domy wczasowe przyjmą działaczy partyjnych i funkcjonariuszy SB z rodzinami. Wszystko to miało służyć zapewnieniu im bezpieczeństwa na wypadek interwencji, oporu ludności i trudnego do przewidzenia zachowania się polskiego wojska. Plany ewakuacyjne miały być rezultatem bardzo bliskich relacji Żabińskiego z Mirosławem Mamułą – konserwatywnym I sekretarzem Komunistycznej Partii Czechosłowacji z Ostrawy[137].

Kazimierz Zarzycki, ówczesny szef katowickiego oddziału telewizji, wspominał zresztą po latach, że pod koniec czerwca 1981 r. został wezwany do gabinetu Andrzeja Żabińskiego, który polecił mu wręcz wyjechać do Czechosłowacji i wybudować tam ośrodek telewizyjny[138]. Dodajmy, że ostrawska organizacja partyjna była bardzo aktywna w różnych działaniach antysolidarnościowych. Organ północnomorawskiego komitetu okręgowego KPCz, ostrawski dziennik „Nová svoboda”, publikował liczne artykuły na temat sytuacji w PRL, krytykujące m.in. Lecha Wałęsę[139].

Współpraca między dogmatykami Wołczewa a czechosłowackimi komunistami miała zatem o wiele szerszy wymiar. Wedle Dziadula, broszury „O Socjalizm” były drukowane właśnie w czeskiej Ostrawie[140], co potwierdził również gen. Jerzy Gruba. Jego zdaniem, właśnie w tym czeskim mieście powielano materiały propagandowe, a katowickie forum było największym ich odbiorcą[141]. Już niezbyt szczegółowa analiza błędów językowych i gramatycznych w pierwszym numerze biuletynu KFP sugeruje, że publikacja ta rzeczywiście mogła być powielana za granicą[142], a możliwe nawet, że to nie Polacy byli jej autorami.

Łącznie z 6. numerem „O Socjalizm” kolportowano ulotkę informującą o polskich audycjach Radia Praga. Część wiadomości emitowanych na antenie podano w formie streszczenia. W artykule Ostrzeżenie i apel szczerych komunistów można przeczytać o liście KC KPZR do polskich władz, o „kontrowersyjnych obradach XI Plenum” czy o zagrożeniu ze strony „ugrupowań frakcyjnych i reformistycznych” w PZPR. Ponadto Czechosłowacy jasno tłumaczyli, na kogo stawiają w partyjnych rozgrywkach: „W tym kontekście trzeba wysoko ocenić działalność Katowickiego Forum Partyjnego, Forum Komunistów Poznańskich, Klubu »Warszawa ’80«, które w swojej pracy ideologicznej kierują się zdecydowanie pryncypiami marksizmu-leninizmu, internacjonalizmu proletariackiego, polską racją stanu oraz sojuszami międzynarodowymi. Może właśnie ta ich niezłomna postawa powoduje, że są one pod stałym naciskiem środków masowego przekazu oraz ugrupowań antysocjalistycznych”. Co więcej, Czechosłowacy wprost pisali, że analiza polskiej sytuacji wewnętrznej może doprowadzić do konkluzji, iż „Biuro Polityczne na czele ze Stanisławem Kanią nie jest zdolne do wyprowadzenia naszego kraju [tj. PRL – P.G.S.] z kryzysu” – jak sugerował na XI Plenum KC Tadeusz Grabski[143].

Dziadul z Kempskim odnaleźli ponadto broszurę sygnowaną przez Katowickie Forum Partyjne pt. Operacja Wojtyła, będącą paszkwilem wymierzonym przeciwko papieżowi Janowi Pawłowi II[144]. Nie była to jednak „prowokacja SB” – jak piszą – gdyż dokument ten stanowił fragment większego opracowania pt. Dokąd zmierza Polska?[145], którego autorem miał być luksemburski pisarz Jo Muttergé[146], a które w rzeczywistości powstało w gabinetach czechosłowackiego MSW. Wspomniana broszura została wydrukowana w Pradze i dostarczona przez czechosłowackie służby zaufanym polskim komunistom. Jej kolportażem zajmowali się m.in. aktywiści forów partyjnych, sympatycy tygodnika „Rzeczywistość” oraz członkowie Zjednoczenia Patriotycznego „Grunwald”. Jak widać, również dogmatycy z Katowic zostali wyposażeni w materiały tego rodzaju przez swoich czechosłowackich patronów.

Kulis działalności Wołczewa i jego grupy należy się doszukiwać także w polityce władz NRD wobec PRL. Honecker był obok Breżniewa i Husaka jednym z najbardziej aktywnych przywódców domagających się szybkiego zdławienia solidarnościowej „zarazy”. Katowiccy dogmatycy wysłali do niego list, w którym alarmowali o kontrrewolucji sięgającej po władzę w PRL, przypominali o atakach na ustrój socjalistyczny i jednocześnie dziękowali „komunistom i wszystkim ludziom pracy NRD” za pomoc materialną i poparcie polityczne[147]. Zakres i charakter tego wsparcia wymaga jednak dalszych poszukiwań archiwalnych.

Analizując program i działalność katowickich dogmatyków, można zauważyć, że w rzeczywistości zachowywali się oni w taki sposób, jakby odczytywali nastroje panujące na Kremlu. Narracja forum o polskim kryzysie, kontrrewolucji „Solidarności” i rozłamie w PZPR była identyczna z tezami formułowanymi przez Moskwę. W tym zakresie nie było żadnego protokołu rozbieżności, co wskazuje, że grupa Wołczewa bezwzględnie realizowała interesy sowieckie. Nie dziwi również ich skrajny serwilizm wobec Kremla, o czym świadczy choćby rezolucja dotycząca wypełnienia uchwały XI Plenum KC PZPR, w której „z uznaniem i wdzięcznością” przyjęli poparcie dla „polskich komunistów”, jakie kierownictwo KPZR wyraziło w liście do władz PZPR[148].

Na IX Zjeździe zapadła decyzja o likwidacji wszelkich organizacji pozastatutowych w PZPR. Był to ruch wymierzony przeciwko strukturom poziomym, ale również grupom dogmatycznym. Jeszcze pod koniec lipca 1981 r. działacze katowickiego forum organizowali zebrania i uchwalali kolejne rezolucje, ale nie były one już publikowane w prasie, lecz kolportowano je w formie druków ulotnych. W czasie spotkania 25 lipca przyjęto dokument pt. Protest przeciwko prześladowaniu komunistów w Polsce, w którym autorzy podawali przykłady rzekomych represji wobec zwolenników ideologii komunistycznej w PRL. Wskazali m.in. na próbę pobicia jednego z członków Rady Programowej forum oraz próbę zwolnienia z pracy w Hucie Katowice członka KFP Władysława Wierszki. Za ten stan rzeczy obwiniali partyjną prasę, a szczególnie dziennikarzy: Macieja Szumowskiego, Daniela Passenta i Jerzego Wróblewskiego[149].

Pod koniec sierpnia w broszurze „O Socjalizm” ukazało się oświadczenie Szczepana Wysockiego, który poinformował, że wbrew różnym pogłoskom i prasowym doniesieniom (m.in. „Faktów” katowickiego KW PZPR) forum nie zakończyło swojej działalności. 12 sierpnia Rada Programowa KFP powiadomiła kierownictwo partyjne, że decyzja o przekształceniu forum w Seminarium Marksistowsko-Leninowskie przy KW PZPR zostanie podjęta na wrześniowym spotkaniu forum. Ostatecznie na szóstym spotkaniu KFP, z 29 września 1981 r., zdecydowano o przekształceniu się w Seminarium Marksistowsko-Leninowskie przy Wojewódzkim Ośrodku Kształcenia Ideologicznego[150]. Na tym spotkaniu określono również zakres i formy działalności nowych struktur. Od tej chwili seminaria marksistowskie miały być organizowane na szczeblu wojewódzkim przy WOKI KW PZPR, na szczeblu miast i gmin przy Miejskich lub Gminnych Ośrodkach Kształcenia Ideologicznego, a na szczeblu zakładów przy partyjnych Komitetach Zakładowych[151].

Szyld został zmieniony, ale cele pozostały te same. Co prawda w tym czasie grupa Wołczewa straciła część wpływów, gdyż Andrzej Żabiński został usunięty z Biura Politycznego. Wciąż jednak rządził katowicką organizacją partyjną. Jak pisze Jan Dziadul, członkowie byłego forum rozpowszechniali skierowane przeciwko Jaruzelskiemu i Rakowskiemu ulotki, w których pisano, że dążą oni do „demontażu partii i rządu”[152]. Przekształcenie forum było także wyraźnym sygnałem, że Żabiński chce odsunąć od siebie KFP, ale jednocześnie nie ma zamiaru podporządkować się decyzji zjazdu o likwidacji wszelkich „form pozastatutowych”[153].

Wprzęgnięcie członków Katowickiego Forum Partyjnego do działalności w ramach Seminarium Marksistowsko-Leninowskiego przy WOKI mogło się wydawać końcem problemów władz partyjnych z katowickim nurtem dogmatycznym. Wszakże działali oni już zgodnie ze Statutem PZPR i za zgodą i wiedzą wojewódzkiej organizacji partyjnej, teoretycznie zatem podlegali kontroli i nadzorowi wyższych instancji. Praktyka pokazała jednak, że zwolennicy nurtu zachowawczego nie chcieli się podporządkować legalnym strukturom PZPR, a ich aktywność przy WOKI była bardzo dobrym parawanem dla zakulisowych poczynań. „Seminarzyści” wciąż byli święcie przekonani, że to właśnie oni reprezentują autentyczną postawę marksistowsko-leninowską i swoim działaniem jedynie bronią zagrożonych pryncypiów ustroju socjalistycznego.

* * *

Gdy w październiku 1981 r. gen. Wojciech Jaruzelski zastąpił Stanisława Kanię, Seminarium Marksistowsko-Leninowskie nie odgrywało już większej roli. Wprawdzie nadal organizowano spotkania i uchwalano rezolucje, dogmatycy stracili jednak swój dawny impet. Miejsce różnych seminariów marksistowskich zajęły kluby tygodnika „Rzeczywistość”, które od września zaczęły powstawać w wielu miastach. Początkowo działały nieformalnie, tak jak większość struktur dogmatycznych, ale w grudniu 1981 r. działalność sił marksistowskich w PZPR przeniesiono szczebel wyżej, oficjalnie rejestrując Stowarzyszenie Klubów Wiedzy Społeczno-Politycznej „Rzeczywistość”[154].

Wprowadzenie stanu wojennego 13 grudnia spowodowało duże zmiany w PZPR. Ekipa I sekretarza KC systematycznie usuwała przedstawicieli skrajnych skrzydeł partyjnych, zarówno dogmatyków, jak i liberałów. Czystki dotknęły również byłych członków Katowickiego Forum Partyjnego. Jaruzelski bardzo dobrze zapamiętał kontakty katowickich dogmatyków z zagranicznymi patronami. W nowej sytuacji politycznej, zdominowanej przez wojsko, nie zamierzał tolerować grup utrzymujących alternatywne kanały informacyjne z innymi partiami komunistycznymi. Wiedział także o krytycznych opiniach dogmatyków na temat swojej osoby, które później były przekazywane do Moskwy, Berlina i Pragi.

Byli członkowie Katowickiego Forum Partyjnego bardzo szybko poznali nowe zasady gry. W styczniu 1982 r. Wsiewołod Wołczew został zwolniony ze Śląskiego Instytutu Naukowego. Pracę w tym instytucie stracili również inni dogmatycy: Stefan Owczarz, Antoni Domański i Ewa Janiak-Moś. Zgody na powtórne zatrudnienie nie uzyskał usunięty wcześniej Szczepan Wysocki. „Powyższe decyzje personalne traktujemy jako akt politycznego odwetu na komunistach oraz moralnego i psychicznego terroru wobec wszystkich, którzy ośmielają się podjąć konsekwentną walkę z siłami prawicy” – pisali w lutym 1982 r. zwolnieni z ŚIN w liście do gen. Jaruzelskiego[155]. Jakub Kazimierski zauważa jednak, że dalsza kariera partyjna wielu członków KFP przebiegała bez poważniejszych zakłóceń[156]. Trudno powiedzieć, czy I sekretarz KC przejął się kolejnymi oskarżeniami katowickich dogmatyków pod swoim adresem. Warto dodać, że część z nich w 1982 r. kontynuowała walkę o „marksistowsko-leninowskie” oblicze partii w ramach wspomnianego SKWSP „Rzeczywistość”. To były już jednak inne czasy i dla pewności, by katowiccy dogmatycy zbytnio nie „narozrabiali”, funkcjonariusze MSW poddali ich ścisłej inwigilacji[157].

Bibliografia

ŹRÓDŁA

Źródła archiwalne

Archiwum Akt Nowych

Centralna Kartoteka PZPR

Archiwum Państwowe w Katowicach

Komitet Wojewódzki PZPR w Katowicach

Archiwum Państwowe w Warszawie, Archiwum Dokumentacji Osobowej i Płacowej w Milanówku

Komitet Warszawski PZPR

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie

Szyfrogramy MSW

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu

Broszury „O Socjalizm”

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach

Sprawa obiektowa krypt. „Forum”

Źródła drukowane

Przed i po 13 grudnia. Państwa bloku wschodniego wobec kryzysu w PRL 1980–1982, t. 2: kwiecień 1981 – grudzień 1982, wybór i oprac. Ł. Kamiński, Warszawa 2007.

Rok walki, t. 1: Dokumenty Komitetu Uczelnianego PZPR UMK (wrzesień 1980 – wrzesień 1981), t. 2: Dokumenty Komisji Konsultacyjno-Porozumiewawczej Organizacji Partyjnych w Toruniu (październik 1980 – październik 1981), Toruń 1981.

Tajne dokumenty Biura Politycznego. PZPR a „Solidarność” 1980–1981, oprac. Z. Włodek, Londyn 1992.

Prasa

„Dziennik Zachodni” 1981

„Gazeta Krakowska” 1981

„Głos Wielkopolski” 1981

„Rzeczywistość” 1981

„Trybuna Robotnicza” 1980–1981

Wspomnienia, pamiętniki

Broniek J., Gra bez asów, Kraków 2002.

Zarzycki K., Między nie i tak. Mój osobisty PIT, Katowice 2000.

OPRACOWANIA

13 miesięcy i 13 dni „Gazety Krakowskiej” (1980–1981). Szkic do portretu gazety codziennej napisany przez zespół dziennikarzy posierpniowej „Krakowskiej”, Londyn 1985.

Bäcker R., Pomiędzy masami a aparatem. Struktury poziome w Toruniu (1980–1981) [w:] Społeczeństwo w dobie modernizacji. Polacy i Niemcy w XIX i XX wieku. Studia ofiarowane Profesorowi Kazimierzowi Wajdzie w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. R. Bäcker, M. Chamot, Z. Karpus, Toruń 2000.

Bäcker R., Struktury poziome w Toruniu (1980–1981), Warszawa 1990.

Cegła M., Struktury poziome w Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej [w:] Polska lewica w XX wieku. Historia – ludzie – idee, red. T. Ślęzak, M. Śliwa, Kraków 2004.

Dziadul J., Kempski M., Zanim padły strzały. Między zdradą a wolnością. Śląsk i Zagłębie 1980–1981, Siemianowice Śląskie 2006.

Gasztold-Seń, Koncesjonowany nacjonalizm. Zjednoczenie Patriotyczne „Grunwald” 1980–1990, Warszawa 2012.

Gasztold-Seń P., „Lewica” PZPR. Działalność Stowarzyszenia Wiedzy Społeczno-Politycznej „Rzeczywistość” w latach 1981–1983 [w:] Letnia Szkoła Historii Najnowszej 2009. Referaty, t. 3, red. Ł. Kamiński, T. Kozłowski, Warszawa 2010.

Głowiński M., Pismak 1863 i inne szkice o różnych brzydkich rzeczach, Warszawa 1995.

Grell J., Wyłanianie elity władzy w Polsce Ludowej a kultura polityczna, Poznań 1989.

Kazimierski J., Andrzeja Żabińskiego walka z „Solidarnością”. Analiza taktyki KW PZPR w Katowicach wobec NSZZ „Solidarność” jesienią 1980 r. [w:] Czas przełomu. Solidarność 1980–1981, red. W. Polak, P. Ruchlewski, V. Kmiecik, J. Kufel, Gdańsk 2010.

Kazimierski J., Katowickie Forum Partyjne, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2013, nr 2 (22).

Kazimierski J., PZPR w województwie katowickim wobec NSZZ „Solidarność” w latach 1980–1982, Katowice 2014.

Lamentowicz W., „Poziomi” – kim byli i czego chcieli? [w:] Przepychanka, red. J. Ciszewski, seria: Archiwum „Solidarności”, t. 28, Warszawa 1989.

Paczkowski A., Świat i blok sowiecki wobec „kryzysu polskiego” oraz stanu wojennego [w:] Wokół „mniejszego zła”. Stan wojenny w Polsce. Materiały pokonferencyjne, red. P. Piotrowski, Wrocław 2010.

Rykowski Z., Władyka W., Kalendarium polskie 1944–1984, Warszawa 1987.

Szumiło M., Elita władzy w Polsce 1944–1989. Studium socjologiczne [w:] Władza w PRL. Ludzie i mechanizmy, red. K. Rokicki, R. Spałek, Warszawa 2011.

Świeca J., Proces delegitymizacji sowieckiego typu reżimu politycznego w Polsce Ludowej. Teoretyczne problemy dekompozycji ideologii komunistycznej [w:] Polska w procesie przeobrażeń ustrojowych, red. S. Wróbel, Katowice 1998.

Voslensky M., Nomenklatura. The Soviet Ruling Class, Garden City 1984.

Żyromski M., Teorie elit a systemy polityczne, Poznań 2007.

MATERIAŁY INTERNETOWe

Towarzysz. Życie i poglądy doc. dr. hab. Wsiewołoda Wołczewa, 1993, http://www.smp.republika.pl/polemiki/Wolczew.htm, dostęp 2 III 2010 r.

Dogmatic fronde in the Polish United Workers’ Party. The activities of the Katowice Party Forum in 1981

The article describes the formation and functioning of the Katowice Party Forum – an informal Party structure active in 1981. Its origins are associated with the divisions within the PUWP and the crystallisation of two opposing branches within the Party: a reformist wing oriented to a partial democratisation of the management principles of the Party’s apparatus and a “concrete” wing advocating against any agreements with “Solidarity”. The Katowice Party Forum was one of the most important non-statutory structures grouping together the dogmatically-minded activists, for whom the opposition activities and attempts to reform the PUWP, in a form of horizontal structures, became a serious threat to socialist foundations of the structures of the Polish People’s Republic. At the head of the organisation of Katowice dogmatists stood Wsiewołod Wołczew, a Marxist ideologist, who relentlessly criticised the Party’s leadership of Stanisław Kania and then of Wojciech Jaruzelski. The KPF’s participants were presenting the situation in the country in a dramatic tone; they were subjecting the Party’s apparatus to criticism and were negatively assessing the situation in mass-media. Behind the scenes their actions were supported by the First Secretary of Voivodeship Committee in Katowice, Andrzej Żabiński, and the diplomats from the countries of the Eastern bloc (particularly from the USSR, DDR and Czechoslovak Socialist Republic). After the imposition of the martial law the KPF members became subjected to surveillance by the Ministry of Internal Affairs for the work group of general Jaruzelski was unsure about their loyalty towards new authorities led by the army.

Piotr Rybarczyk

IPN Delegatura w Bydgoszczy

Pierwsi sekretarze zakładowej organizacji partyjnej przy aparacie bezpieczeństwa i porządku publicznego w Bydgoszczy w latach 1945–1990.
Zarys analizy prozopograficznej

Geneza upartyjnienia aparatu represji

Wyjątkowy charakter relacji między partią komunistyczną a aparatem bezpieczeństwa i porządku publicznego w tzw. bloku państw demokracji ludowej związany był z rolą, jaką bezpieka odegrała w procesach instalacji i stabilizacji („utrwalania”) nowego systemu społeczno-politycznego w tych krajach[1]. W początkowym okresie rządów komunistów funkcjonariusze organów bezpieczeństwa publicznego uczestniczyli w bezwzględnym likwidowaniu wszelkich form działalności opozycyjnej i zastraszaniu (terroryzowaniu) społeczeństwa, aby ustanowić rządy dyktatury partii komunistycznej. Realizowali w ten sposób wytyczne płynące od samego kierownictwa partyjnego, stanowiąc „zbrojne ramię partii” i oparcie dla rachitycznego jeszcze nowego ładu politycznego, cieszącego się poparciem mniejszości miejscowych społeczeństw[2]. Sytuacja taka miała miejsce również w Polsce, gdzie na terenach wyzwalanych spod okupacji niemieckiej tworzono (przy ścisłej współpracy z radzieckimi protektorami) lokalne zalążki Resortu Bezpieczeństwa Publicznego Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego w postaci urzędów bezpieczeństwa i posterunków Milicji Obywatelskiej.

Tryb powstawania jednostek milicyjnych najczęściej różnił się od sposobu tworzenia bezpieki, ponieważ do milicji spontanicznie wstępowały osoby o różnych poglądach politycznych, z powodu potrzeby zwalczania przestępczości pospolitej i zaprowadzenia porządku w najbliższej okolicy. Inicjatywy te miały charakter oddolny (obywatelski) i w chwili przybycia przedstawicieli PKWN/Rządu Tymczasowego RP były pacyfikowane. Tłumaczono to koniecznością przeprowadzenia weryfikacji kadr jednostek milicyjnych, co było zręczną i przekonywającą argumentacją, ponieważ wielokrotnie do szeregów tych formacji trafiały osoby szukające okazji do szybkiego wzbogacenia się. W rzeczywistości jednak komuniści chcieli przede wszystkim usunąć osoby im niechętne i podporządkować sobie formacje MO.

Natomiast powstawanie jednostek Urzędu Bezpieczeństwa miało zdecydowanie odmienny charakter, odbywało się bowiem pod pełną kontrolą PPR. Policję polityczną tworzyły najczęściej osoby wyselekcjonowane pod względem ideowym, przechodzące specjalistyczne przeszkolenie (Kujbyszew oraz inne kursy operacyjne i partyjne) i mające za sobą służbę w partyzantce komunistycznej (często radzieckiej) lub wojsku (Armia Czerwona, ludowe Wojsko Polskie). Nie brakowało w niej także przedwojennych działaczy i sympatyków Komunistycznej Partii Polski, uczestników hiszpańskiej wojny domowej (członków brygad międzynarodowych) oraz aktywistów PPR.

Kierownik Resortu Bezpieczeństwa Publicznego PKWN i członek Biura Politycznego Komitetu Centralnego PPR Stanisław Radkiewicz w grudniu 1944 r. żalił się członkom kierownictwa partyjnego i apelował: „KC partii nie docenia pracy Bezpieczeństwa. To resort, który buduje się od nowa. Trzeba go wzmocnić. Są ludzie. Partia może i musi ich dać, a tylko wygra na tym”[3]. Apel ten spotkał się z pozytywną odpowiedzią Hilarego Minca, który orzekł, że „musi istnieć kontrola Bezpieczeństwa ze strony partii” i że w związku z tym „trzeba tow. Radkiewiczowi dodać kilku ludzi”[4]. Natomiast Stefan Wierbłowski postulował konieczność wzmożenia nadzoru partii wyłącznie nad „charakterem moralnym” kadr policji politycznej[5], sprawami dyscyplinarnymi miał się zająć specjalnie utworzony aparat.

Wraz z rozpoczęciem ofensywy styczniowej 1945 r. i gwałtownym przesuwaniem się frontu na zdobyte obszary wyruszały grupy operacyjne Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, które miały za zadanie tworzyć sieć urzędów bezpieczeństwa i werbować kadry niezbędne do ich obsadzenia. Grupy te nie były zbyt liczne i dlatego korzystano z okolicznych mieszkańców w celu uzupełnienia obsady powstających urzędów. W rezultacie również w szeregi bezpieki przenikały osoby określane mianem „przypadkowych”, często mające poglądy antykomunistyczne, lub politycznie niezaangażowane, a zainteresowane wyłącznie sumiennym wykonywaniem obowiązków służbowych i zwalczaniem przestępczości.

Sytuacja taka nie znajdowała akceptacji politycznych decydentów i kierownictwa resortowego, gdyż stanowiła realne zagrożenie dla politycznej dyspozycyjności aparatu bezpieczeństwa i porządku publicznego. Dlatego też już wkrótce zostały utworzone specjalistyczne piony organizacyjne (m.in. Biuro ds. Funkcjonariuszy MBP, Oddział Specjalny/VI KG MO), których jednym z podstawowych zadań było ujawnianie i usuwanie z szeregów aparatu represji osób politycznie nieprawomyślnych. Warto jednak zauważyć, że organy te miały charakter doraźny i istniały stosunkowo krótko, co wiązało się z dokonywanymi okresowo (a wymuszanymi przez rewolty społeczne) korektami w zależności od koniunktury politycznej w kraju. W tej sytuacji to na organizacjach partyjnych PPR/PZPR działających przy aparacie bezpieczeństwa i porządku publicznego PRL spoczywał obowiązek kształtowania postaw społeczno-politycznych funkcjonariuszy i pracowników.

Początek tworzenia zalążków PPR w organach bezpieczeństwa publicznego sięga wczesnej jesieni 1944 r. i – co znamienne – dotyczy w pierwszej kolejności MO, co wynikało z jej liczebności (przewyższającej kilkakrotnie obsadę UB) oraz przeniknięcia do jej szeregów osób niechętnych komunistycznej dominacji. W projekcie rezolucji O zadaniach członków partii w Milicji Obywatelskiej i o pełnomocnikach partyjnych z 29 września 1944 r. zakładano powoływanie w jednostkach milicyjnych pełnomocników partyjnych, którzy mieliby za zadanie „zachowanie kontroli nad postawą polityczno-moralną członków partii” i nad „działalnością bojową i polityczną oraz zachowaniem żołnierzy, podoficerów i oficerów – członków partii”[6]. Pełnomocnicy mieli być odpowiedzialni także za prowadzenie ewidencji członków partii, pobieranie składek partyjnych i wydawanie legitymacji członkowskich PPR nowo przyjmowanym milicjantom. Dość szczegółowo określono tryb pracy pełnomocników[7] i ustalania członkostwa w partii przez specjalnie powoływane komisje z ich udziałem.

Zwraca uwagę, że starano się wówczas zachować pozory niezależności milicji od partii, nie zdecydowano się bowiem na tworzenie struktur partyjnych przy MO, a praca pełnomocników partyjnych miała dotyczyć wyłącznie członków partii zatrudnionych w milicji, ponadto wyraźnie zakazywano „odbywania zebrań partyjnych w MO oraz przyjmowania udziału w jakichkolwiek zebraniach przez Milicję”[8]. Mimo to pełnomocnicy partyjni rekrutowali się przede wszystkim spośród oficerów polityczno-wychowawczych MO, a więc od samego początku występował ścisły związek między partią a aparatem milicyjnym. W ten sposób starano się ograniczyć ewentualny wpływ innych partii politycznych na milicjantów[9].

Starano się również tworzyć podstawy wzajemnej współpracy i dobrych stosunków między kadrą MO i UB, aby dzięki temu likwidować istniejące już wówczas zatargi. Tym należy tłumaczyć, przynajmniej do pewnego stopnia, decyzję o nietworzeniu osobnej organizacji partyjnej w KG MO i nakaz przynależności milicjantów-członków partii do komórki partyjnej działającej przy RBP PKWN, co znalazło swój wyraz w pierwszym punkcie omawianej rezolucji, przyjętej 17 grudnia 1944 r. na posiedzeniu Biura Politycznego KC PPR[10]. Zasady działalności partyjnej określone w powyższej rezolucji obowiązywały do czerwca 1945 r. Wówczas to rezolucja została zastąpiona uchwałą KC PPR z 4 czerwca 1945 r. w sprawie struktury organizacji partyjnej w MO.

Uchwała ta wyznaczała kres istniejącej dotychczas fikcyjnej apolityczności milicji oraz działalności pełnomocników partyjnych. Zdecydowano wtedy, że komórki partyjne będą tworzone na każdym szczeblu organizacyjnym MO, gdzie służy minimum trzech członków PPR. W pozostałych przypadkach pojedynczy członkowie partii mieli obowiązek należeć do lokalnych komórek partyjnych. W przyjętej uchwale podkreślano przy tym, że komórki partyjne nie mają prawa ingerować w działalność służbową. Stwierdzono bowiem, iż milicjant-członek PPR powinien „występować jako PPR-owiec tylko na zebraniach partyjnych, a w społeczeństwie, publicznie winien występować tylko jako przedstawiciel praworządności państwowej”[11].

Formalnie zasady określone w czerwcowej uchwale obowiązywały aż do 1948 r., kiedy to wprowadzono regułę rozliczania działalności służbowej funkcjonariuszy podczas posiedzeń zakładowych kół/organizacji partyjnych przy jednostkach MO i UB, co było nagminnie nadużywane do połowy lat pięćdziesiątych (do czasu „odwilży”). W następnych latach regułę tę formalnie porzucono, lecz zdarzało się wielokrotnie, że zebrania partyjne nadal służyły do zbiorowego (nieformalnego) weryfikowania i oceniania osiągnięć zawodowych niektórych funkcjonariuszy oraz formułowania postulatów pod adresem kierownictwa partyjno-służbowego.

Dzieje aparatu bezpieczeństwa i porządku publicznego w województwie pomorskim (od 1950 r. bydgoskim) rozpoczęły się w styczniu 1945 r. Tworzyli go członkowie dwóch grup operacyjnych MBP, którymi dowodzili ppor. Mieczysław Suchecki (UB) i ppłk Jan Wyderkowski „Grab” (MO)[12].

Podobnie jak w innych regionach kraju, również na Kujawach i Pomorzu Gdańskim powstawały spontanicznie formacje porządkowe o rozmaitych nazwach[13], złożone z sympatyków różnych opcji politycznych. W jednym z „resortowych” opracowań monograficznych poświęconych dziejom Milicji Obywatelskiej stwierdzono, że formacje powstałe w powiatach: brodnickim, wąbrzeskim, chełmińskim, sępoleńskim, szubińskim, wyrzyskim były opanowane przez ugrupowania prawicowe. Odmiennie sytuacja miała wyglądać w powiatach włocławskim, lipnowskim, nieszawskim, rypińskim[14], co wiązano z ożywioną (przynajmniej w porównaniu z pozostałymi częściami województwa pomorskiego) działalnością komunistyczną na tych terenach zarówno przed wojną, jak i w czasie okupacji. Podobno to właśnie stamtąd początkowo pochodziły rezerwy kadrowe pomorskiego UB, co wymaga jednak szczegółowej weryfikacji naukowej.

Do Włocławka grupa Sucheckiego miała przybyć 27 stycznia 1945 r. (tydzień po zajęciu miasta); z tego miasta i jego okolic wywodziło się bardzo wielu pierwszych funkcjonariuszy bezpieki. Miało to być zasługą przedwojennego włocławskiego komunisty i pierwszego kierownika Wydziału Personalnego Pomorskiego Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego Wacława Czapskiego[15], odpowiadał on bowiem za odpowiedni pod względem politycznym dobór kandydatów do służby w aparacie bezpieczeństwa. Dlatego też nie może dziwić fakt, że sięgał po osoby znane z działalności komunistycznej lub jej sprzyjające. W rezultacie proces upartyjnienia tamtejszego UB w pierwszych miesiącach działalności był bardzo wysoki, szczególnie w porównaniu z milicją, która była liczniejsza i ograniczona przez obowiązującą do czerwca 1945 r. rezolucję KC PPR z 17 grudnia 1944 r.

O szybkim tempie upartyjniania kadr urzędów bezpieczeństwa może świadczyć przykład z Włocławka, gdzie w dniu powstania tamtejszego PUBP powołano również komórkę partyjną, złożoną z trzech miejscowych komunistów. Jeden z nich, późniejszy kierownik włocławskiej bezpieki Stefan Paluszkiewicz, w swych wspomnieniach napisał: „Mnie i tow. Zimnickiego Jana[16], Wypijewskiego Józefa[17] (nie żyje) wezwano do komitetu PPR [i] oświadczono nam, że »idziecie do pracy w bezpieczeństwie, którą trzeba organizować«. Powiedziano nam, że przyjedzie pięciu młodych ludzi po przeszkoleniu w Lublinie, są to ludzie z partyzantki, bojowi, oddani władzy ludowej, jednak trzeba im pomóc i otoczyć opieką. [...] Po przybyciu naszej trójki do budynku przy pl[acu] Kopernika zastaliśmy całą piątkę i dwóch ludzi, którzy się sami zgłosili do pracy. Nasza trójka zeszła się wieczorem celem zorganizowania komórki PPR – ja zostałem sekretarzem. Po tym udałem się do Komitetu, aby powiadomić, że zorganizowaliśmy komórkę i ja zostałem sekretarzem, prosząc jednocześnie o kierowanie do tej pracy oddanych towarzyszy. Od tego czasu przyjmowano ludzi tylko skierowanych przez Partię”[18]. W Bydgoszczy komórka PPR przy WUBP powstała w trzeciej dekadzie czerwca 1945 r.[19], o co zadbał pierwszy kierownik pomorskiego WUBP Hipolit Duljasz[20].

Podsumowując powyższe uwagi, należy podkreślić, iż służebny w stosunku do partii komunistycznej (zamiast wobec państwa i wszystkich jego obywateli) charakter aparatu bezpieczeństwa został ukształtowany już od chwili jego powstania. Zdobycie przez komunistów władzy w Polsce odbyło się z pogwałceniem podstawowych zasad demokracji, w czym swój duży udział mieli również funkcjonariusze organów bezpieczeństwa publicznego. Utrzymanie się przy władzy i konieczność stabilizacji niedemokratycznego systemu społeczno-politycznego wymagały wymuszenia na obywatelach posłuszeństwa za pomocą surowych restrykcji prawnych oraz ich bezwzględnej i bezzwłocznej egzekucji.

Tę ostatnią mógł zapewnić wyłącznie rozbudowany liczebnie aparat bezpieczeństwa publicznego, który dysponował własną służbą zdrowia, ośrodkami wypoczynkowymi, placówkami opiekuńczymi i przedszkolnymi dla dzieci funkcjonariuszy, siecią dobrze zaopatrzonych (jak na panujące powszechnie warunki) placówek handlowych i tanimi stołówkami, co było ceną za przychylność i lojalność wobec politycznych decydentów. Jednocześnie taka sytuacja stanowiła dodatkowy czynnik wzmacniający proces izolacji „milicyjno-bezpieczniackiej” grupy społeczno-zawodowej od reszty społeczeństwa. Niemniej wspomniana izolacja nie była doskonała, szczególnie w czasie cyklicznych kryzysów społeczno-politycznych w kraju. Dlatego też utrzymanie stałej i pełnej dyspozycyjności funkcjonariuszy bezpieki wymagało zapewnienia permanentnego partyjnego nadzoru nad kadrami, który miały zapewnić zakładowe organizacje partyjne działające od ministerstwa (np. Komitet Dzielnicowy PZPR przy MSW) po jednostki terenowe w województwach i powiatach.

Pracę podzielono na dwie zasadnicze części. W pierwszej zostały wyjaśnione zasady organizacji i działania zakładowych struktur partyjnych przy UB/SB i MO, przedstawiono także zagadnienie nadzoru ze strony wyższych instancji partyjnych, obowiązki ciążące na I sekretarzu oraz zmiany jego miejsca w strukturze etatowo-organizacyjnej bydgoskich jednostek resortu spraw wewnętrznych. Ponadto zaprezentowano wykaz pierwszych sekretarzy, których poddano analizie prozopograficznej, oraz omówiono bazę źródłową stanowiącą podstawę do pomiarów zmiennych socjograficznych. W drugiej części dokonano przeglądu podstawowych danych charakteryzujących badaną populację. Podjęto także próbę określenia wysokości dochodów uzyskiwanych przez pierwszych sekretarzy, pamiętając o tym, że stanowią one istotny atrybut określający położenie społeczne każdej grupy. W tym celu zestawiono je i porównano z przeciętnym krajowym poziomem uposażeń.

Organizacja partyjna przy UB/SB i MO oraz jej pierwsi sekretarze

Zasady tworzenia i tryb pracy organizacji partyjnych przy aparacie bezpieczeństwa i porządku publicznego w Polsce określały zapisy zawarte w statutach i instrukcjach partyjnych, które dotyczyły również działalności PZPR w innych urzędach i zakładach pracy. W pierwszym punkcie opracowanej przez Władysława Gomułkę Instrukcji organizacyjnej KC PPR z 10 września 1944 r. (zatwierdzonej przez Biuro Polityczne KC PPR 15 września 1944 r.) stwierdzono, że „podstawowym ogniwem naszej partii jest komórka partyjna”, a każdy członek partii musi przynależeć do komórki partyjnej działającej przy zakładzie pracy, w którym pracuje. Na czele komórki partyjnej stał sekretarz odpowiedzialny za całość jej pracy. W komórkach liczących poniżej 50 członków partii kierownictwo składało się z dwóch osób: sekretarza i jego zastępcy. Natomiast w większych komórkach wybierano kilkuosobowe komitety. Pracą komórek partyjnych miały kierować wyższe instancje partyjne w postaci komitetów miejskich, dzielnicowych lub powiatowych. Jednocześnie w instrukcji tej wskazano wydziały partyjne sprawujące nadzór nad aparatem bezpieczeństwa publicznego. Za „pracę partyjną po linii Bezpieczeństwa Publicznego” miał odpowiadać Wydział Organizacyjny KC PPR, a Wydziałowi Kadr powierzono przeprowadzenie ewidencji kadr partyjnych i sporządzenie wykazów rozmieszczenia kadr pracujących w aparacie bezpieki[21]. Wytyczne te dotyczyły również odpowiedników tych wydziałów w komitetach wojewódzkich partii.

Wraz ze statutem partyjnym uchwalonym podczas I Zjazdu PPR w grudniu 1945 r. uległo zmianie nazewnictwo organizacji partyjnych działających przy urzędach i innych zakładach pracy. Podstawowym ogniwem organizacyjnym partii uczyniono koła partyjne powoływane przy zakładach pracy, jeśli było w nich zatrudnionych minimum 3 członków partii. W przypadku przekroczenia liczby 50 członków w zakładzie tworzono kolejne koła, którymi kierował Komitet Zakładowy wybierany podczas walnego zebrania członków wszystkich istniejących tam kół. Komitet Zakładowy podlegał organizacyjnie instancjom dzielnicowym (KD) lub miejskim (KM). W punkcie 46 Statutu PPR stwierdzono, że „dla kierowania pracą koła partyjne wybierają sekretarza i jego zastępcę, względnie egzekutywę, w skład której wchodzi sekretarz”[22].

Wzrost liczebny członków kół partyjnych spowodował, że już wkrótce postulowano, aby wszystkie „pierwiastkowe organizacje partyjne” (jak nazywano koła partyjne) wybrały egzekutywy i w ten sposób poprawiły jakość swojej pracy partyjnej. Każde koło partyjne miało wyłonić, zależnie od swej liczebności i zadań, 3–5-osobową egzekutywę (sekretarz, zastępca, propagandzista-kolporter i skarbnik). Za nadzór partyjny nad pracą kół partyjnych osobiście mieli odpowiadać drudzy sekretarze instancji nadrzędnych. Natomiast do zadań egzekutyw kół partyjnych należało m.in.: ustalanie terminarza zebrań koła i porządku dziennego zebrań kół, wyznaczanie referentów poszczególnych punktów porządku dziennego, przygotowanie projektów uchwał, kontrola wykonywania uchwał i zadań partyjnych, dbanie o właściwą sprawozdawczość z zebrań kół, utrzymywanie łączności z nadrzędnym komitetem partyjnym[23]. Ponadto komitetom wojewódzkim i fabrycznym (zakładowym) PPR polecono przypilnować, aby w styczniu i lutym 1947 r. wszystkie liczebnie duże koła w przedsiębiorstwach i urzędach zostały podzielone na koła oddziałowe, cechowe lub według zmian. Koła te miały odbywać zebrania co najmniej raz na dwa tygodnie. Oprócz tego w kołach partyjnych liczących ponad 20 członków miały zostać utworzone dziesiątki partyjne, kierowane przez dziesiętnika[24].

Powołanie do życia PZPR w grudniu 1948 r. wiązało się z uchwaleniem statutu partyjnego, który wprowadził kolejne uregulowania dotyczące zakładowych kół partyjnych. W rozdziale IX statutu (punkt 49) za zasadnicze ogniwo organizacyjne partii uznano Podstawową Organizację Partyjną[25]. Ponadto przewidywano, że w urzędach i przedsiębiorstwach, w których pracuje ponad 100 członków i kandydatów, będą tworzone oddziałowe organizacje partyjne. Najwyższą władzą POP ustanowiono w zależności od liczebności ogólne zebranie lub konferencję partyjną. Organizacje liczące powyżej 15 członków miały prawo wyboru egzekutywy w liczbie 3–7 osób, w tym także sekretarza i jego zastępcy. Natomiast podstawowe organizacje partyjne liczące powyżej 500 członków mogły wybierać Komitet Zakładowy w liczbie 15–23 członków, którzy spośród siebie wyłaniali egzekutywę oraz I i II sekretarza[26].

Do zadań zakładowych organizacji partyjnych[27] należało partycypowanie w kierowaniu życiem społecznym, politycznym i gospodarczym każdego zakładu w celu „zapewnienia wykonania podstawowych dyrektyw partii i rządu”[28]. Organizacje partyjne nie miały jednak prawa wkraczania bezpośrednio w dziedzinę administrowania danym zakładem[29], choć w przypadku krytycznej oceny działań kierownictwa służbowego mogły się odwoływać do wyższych instancji partyjnych i służbowych. POP miały więc zapewniony udział w kierowaniu zakładem pracy, ponosiły współodpowiedzialność za wykonywanie dyrektyw i planów oraz odpowiadały za warunki materialne i socjalne załogi. Ponadto jednym z zasadniczych zadań organizacji partyjnej w urzędach było wzmacnianie dyscypliny pracy i zwalczanie wszelkich przejawów biurokratyzmu i nadużyć[30]. Jednocześnie stwierdzano, że „organizacje partyjne w tych instytucjach nie ponoszą jednak bezpośredniej odpowiedzialności za wykonanie całości zadań zleconych tym instytucjom przez partię i rząd”[31].

Regulacja ta zapewniała zatem kierownictwu partyjnemu swoisty immunitet, gwarantujący możliwość w zasadzie bezkarnej ingerencji w proces kierowania zakładem pracy lub urzędem. Podczas VI Zjazdu PZPR poszerzono prerogatywy POP działających przy urzędach, co znalazło swój wyraz w zmienionych zapisach partyjnego statutu. Stwierdzono wówczas, że członkowie kierownictwa zakładowych instancji partyjnych „czuwają [...] nad właściwą pracą aparatu wykonawczego i jego odpowiedzialnością za powierzone zadania, dokonują oceny realizacji uchwał partii na swoim terenie działania”, „oceniają postawę i wykonywanie obowiązków przez ogół członków partii” oraz „dokonują analizy sytuacji w zakresie doboru, rozmieszczenia i wychowywania kadr”[32]. Natomiast w zapisie statutowym przyjętym w 1986 r. znalazło się sformułowanie, że zadania POP są realizowane m.in. poprzez „politykę kadrową, działalność inspiratorską i kontrolną”[33].

Według powyższych zasad organizacyjnych działała również zakładowa organizacja partyjna funkcjonująca przy bydgoskim aparacie bezpieczeństwa i porządku publicznego w latach 1945–1990. Trzeba jednak już na wstępie zauważyć, że w okresie 1945–1956 istniały w Bydgoszczy dwie osobne organizacje partyjne: jedna przy KW MO, a druga przy WUBP/WUdsBP. Niewiele wiadomo na temat pierwszego okresu funkcjonowania organizacji partyjnych w MO i UB w Bydgoszczy, ponieważ zachowana z tego czasu dokumentacja źródłowa dotycząca organów bezpieczeństwa nie zawiera interesujących nas informacji. Niemniej można przyjąć, że początkowo obie organizacje miały zapewne formę komórek partyjnych.

Zgodnie z zapisami statutowymi, w latach 1946–1948 przy wojewódzkich strukturach MO i UB w Bydgoszczy działały dwa koła partyjne PPR, a w latach 1949–1956 dwie podstawowe organizacje partyjne, którymi kierowały komitety zakładowe. Reorganizacja aparatu bezpieczeństwa i porządku publicznego w 1956 r., polegająca przede wszystkim na włączeniu struktur bezpieki do MSW, wywarła również wpływ na organizacje partyjne w obu oddzielnych do tej pory resortach. Jej rezultatem było połączenie obu podstawowych organizacji partyjnych, które nastąpiło prawdopodobnie najpóźniej do końca pierwszej dekady maja 1957 r.[34]

Do wspólnej organizacji partyjnej należeli i jej pracami kierowali funkcjonariusze i pracownicy obu podstawowych pionów organizacyjnych, tj. MO i SB, a także służb pomocniczych i administracyjno-gospodarczych. Na odbywanych okresowo zakładowych konferencjach sprawozdawczo-wyborczych rozpatrywano i zatwierdzano sprawozdania ustępujących władz, omawiano wykonanie zadań programowych partii i macierzystej organizacji, oceniano realizację wniosków i rezolucji zgłaszanych przez członków i kandydatów od czasu ostatniej konferencji, wybierano członków Komitetu Zakładowego, organów kontrolnych (Zakładowa Komisja Rewizyjna) oraz delegatów na konferencje wyższych instancji. Na odbywającym się podczas konferencji pierwszym posiedzeniu plenarnym KZ PZPR formalnie wybierano członków egzekutywy i sekretarzy (I sekretarza, II sekretarza ds. organizacyjnych, III sekretarza ds. propagandy/pracy ideowo-wychowawczej), którzy również wchodzili w skład Egzekutywy Komitetu Zakładowego. Liczebność tego ostatniego ciała określały statuty PZPR.

Nadzór nad działalnością zakładowej organizacji partyjnej przy bydgoskim aparacie bezpieczeństwa publicznego/spraw wewnętrznych sprawowały nadrzędne instancje partyjne. W drugiej połowie lat czterdziestych to Komitet Miejski PPR/PZPR w Bydgoszczy sprawował partyjną „opiekę” nad obiema organizacjami partyjnymi. Natomiast przez pierwszą połowę lat pięćdziesiątych podlegały one bezpośrednio Komitetowi Dzielnicowemu PZPR Bydgoszcz-Fabryczna. Nadzór nad aparatem bezpieczeństwa i porządku publicznego (w tym również nad KZ PZPR) należał do obowiązków jednego z zastępców kierownika Wydziału Organizacyjnego, a od 1955 r. – kierownika Wydziału Administracyjnego KW PZPR w Bydgoszczy.

Ten ostatni wydział do 1981 r. (z przerwą w latach 1956–1960, kiedy Wydział Administracyjny nie istniał) był odpowiedzialny za opiekę nad aparatem spraw wewnętrznych i jego organizacją partyjną, a pracownicy wydziału wielokrotnie byli obecni na zebraniach partyjno-służbowych w KW MO. Po reorganizacji przeprowadzonej 22 sierpnia 1981 r. partyjny nadzór nad aparatem spraw wewnętrznych przejęło Biuro Egzekutywy KW PZPR w Bydgoszczy, które z kolei znalazło się pod bezpośrednią kontrolą sekretarza KW ds. organizacyjnych. W skład biura wchodził (jako jeden z pięciu) Zespół Administracyjny, zapewne zajmujący się m.in. nadzorem nad działalnością KW MO i zakładową instancją partyjną. Najpóźniej do połowy 1983 r. nastąpiła kolejna reorganizacja, w wyniku której partyjną kontrolę nad KW MO/WUSW przejął Wydział Organizacyjny KW PZPR w Bydgoszczy.

We wrześniu 1984 r. odtworzono Wydział Administracyjny KW PZPR w Bydgoszczy; w gestii tego wydziału miały się znaleźć polityka wyznaniowa i partyjna opieka nad sądownictwem, służbą zdrowia, więziennictwem oraz organami spraw wewnętrznych. W 1985 r. nadzór nad bydgoskim WUSW zaczął sprawować Sektor Społeczno-Prawny w Wydziale Społeczno-Prawnym KW PZPR w Bydgoszczy. Od listopada 1989 r. współpracą z organizacją partyjną działającą przy WUSW zajmował się Wydział Polityczno-Organizacyjny KW PZPR w Bydgoszczy. Należy także pamiętać o pomocniczo-doradczym organie instancji wojewódzkiej – Komisji Przestrzegania Prawa i Porządku Publicznego, w której skład wchodzili m.in. przedstawiciele bydgoskiego garnizonu MO. Na posiedzeniach komisji omawiano sytuację społeczno-polityczną, oceniano skuteczność działań funkcjonariuszy oraz prowadzono dyskusje i zgłaszano wnioski.

Nadzór wyższych instancji PZPR nad zakładową organizacją partyjną przy aparacie bezpieczeństwa i porządku publicznego uwidaczniał się zwłaszcza w czasie „wyborów” władz Komitetu Zakładowego PZPR. Zachowana dokumentacja z lat 1957–1986 pozwala stwierdzić, że kandydatury pierwszych sekretarzy i członków egzekutyw KZ PZPR były wysuwane przez pracowników KW PZPR i przedstawiane członkom plenów KZ PZPR do wyboru. We wszystkich znanych i przebadanych przypadkach wyznaczeni przez KW PZPR w Bydgoszczy kandydaci na pierwszych sekretarzy i członków egzekutywy KZ PZPR zostali jednogłośnie wybrani. Kandydaci byli prezentowani podczas posiedzenia plenarnego KZ PZPR przez kierownika Wydziału Administracyjnego KW PZPR, czasami przez sekretarza wojewódzkiej instancji PZPR (sekretarz ds. ekonomicznych KW PZPR w Bydgoszczy Tadeusz Ludwikowski w 1979 r., II sekretarz KW PZPR Zenon Żmudziński w 1981 r., II sekretarz KW PZPR Jan Strycharski w 1986 r.), miejskiej instancji PZPR (II sekretarz KM PZPR w Bydgoszczy Tadeusz Sztolcman w 1975 r.) lub innego wyznaczonego pracownika wojewódzkiej instancji partyjnej (np. członek Egzekutywy KW PZPR Antoni Majdziński w 1966 r.).

Działalność KZ PZPR przy aparacie bezpieczeństwa i porządku publicznego w niemałym stopniu zależała od stylu pracy i cech osobowościowych wszystkich członków egzekutywy zakładowej organizacji partyjnej, a przede wszystkim osoby pełniącej funkcję I sekretarza. Do zadań egzekutywy należało organizacyjne i merytoryczne przygotowanie zakładowej konferencji sprawozdawczo-wyborczej, opracowanie projektów uchwał POP w trakcie trwania konferencji, sprawowanie nadzoru nad realizacją uchwał oraz innych wniosków i postulatów przyjętych na konferencji (m.in. przez rozdzielanie zadań i wydawanie poleceń partyjnych). Egzekutywa stanowiła organ wykonawczy, który kierował pracą KZ PZPR w okresie między posiedzeniami plenarnymi komitetu. Jej rola w praktyce sprowadzała się m.in. do organizowania działalności ideowo-wychowawczej, omawiania na swych posiedzeniach zagadnień kluczowych dla działalności zarówno POP, jak i komendy/urzędu, oceniania pracy oraz postaw kandydatów do partii i jej członków, przyjmowania ich do partii bądź wykluczania, a także prowadzenia dokumentacji partyjnej[35].

Natomiast pozycja I sekretarza KZ PZPR (mimo obowiązującej zasady kolegialności) należała do najważniejszych, co znajdowało wyraz zarówno w umieszczeniu sekretarskiego etatu w grupie kierownictwa partyjno-służbowego komendy/urzędu, jak i w poparciu, jakim pierwsi sekretarze zakładowych organizacji partyjnych cieszyli się wśród kierownictwa wyższych instancji PZPR. Pierwszy sekretarz KZ PZPR był osobiście odpowiedzialny za organizowanie pracy Egzekutywy KZ w okresie między konferencjami zakładowymi. Przewodniczył on również zebraniom POP i posiedzeniom egzekutywy. Ponadto reprezentował zakładową organizację partyjną na zewnątrz oraz przekazywał informacje i postanowienia nadrzędnych instancji partyjnych dotyczące sytuacji w partii i realizacji bieżących zadań. Informacje te uzyskiwał m.in. w czasie posiedzeń egzekutyw wyższych instancji PZPR, na które był zapraszany. Szczególnym wyróżnieniem, które w okresie 1945–1990 spotkało tylko trzech pierwszych sekretarzy zakładowej organizacji partyjnej[36], było reprezentowanie macierzystej POP podczas zjazdów KC PPR/PZPR[37]. Pierwsi sekretarze zajmowali zatem eksponowane i odpowiedzialne stanowisko, co wymagało od nich zdolności organizacyjnych, umiejętności pracy z ludźmi, talentu oratorskiego, doskonałej prezencji i zachowania godnej postawy w każdej sytuacji[38]. W zderzeniu z rzeczywistością często okazywało się jednak, że osoby piastujące stanowisko „pierwszego” dalece nie przystają do zarysowanego wyżej ideału.

W niniejszym artykule podjęto próbę przeanalizowania podstawowych parametrów socjograficznych dotyczących grupy 20 funkcjonariuszy bydgoskiego aparatu bezpieczeństwa i porządku publicznego, którzy w okresie 1945–1990 pełnili funkcję I sekretarza zakładowej organizacji partyjnej[39]. Nie udało się niestety ustalić personaliów wszystkich osób sprawujących tę funkcję, co z pewnością jest najpoważniejszym mankamentem tego tekstu. Uwaga ta odnosi się w głównej mierze do sekretarzy organizacji partyjnej działającej przy Komendzie Wojewódzkiej MO w Bydgoszczy w latach 1945–1956, co wynika zarówno z niewystarczającego rozpoznania obsady kadrowej i struktury organizacyjnej bydgoskiej milicji[40], jak i nie najlepszego zachowania źródeł, które są niezbędne do badań prozopograficznych dotyczących funkcjonariuszy resortu bezpieczeństwa i porządku publicznego PRL, czyli akt osobowych funkcjonariuszy[41]. Dlatego też okres 1945–1956 reprezentują wyłącznie pierwsi sekretarze organizacji partyjnej działającej przy WUBP/WUdsBP w Bydgoszczy, choć zebrany materiał również nie jest pozbawiony luk badawczych, zwłaszcza jeśli chodzi o początki funkcjonowania bydgoskiej bezpieki. Znacznie lepiej przedstawia się sytuacja w przypadku lat 1957–1990, odnaleziono bowiem wszystkie osoby sprawujące w tym czasie funkcję I sekretarza KZ PZPR przy KW MO/WUSW w Bydgoszczy.

Spośród osób kierujących organizacją partyjną przy WUBP/WUdsBP w Bydgoszczy w latach 1945–1956/1957 udało się ustalić personalia 9 funkcjonariuszy. Najwięcej wątpliwości odnosi się do okresu 1945–1946, ponieważ dysponujemy wiedzą wyłącznie na temat 2 osób wykonujących obowiązki partyjnego sekretarza, bez możliwości precyzyjnego określenia okresu, w którym swą funkcję sprawowały. Uwaga ta dotyczy Filipa Sandowskiego i Władysława Woźnickiego. Problemy z ustaleniem, kto piastował stanowisko sekretarza zakładowej organizacji partyjnej, kończą się wraz z objęciem funkcji sekretarza Koła PPR przy WUBP w Bydgoszczy przez Ludwika Góraka 8 marca 1947 r.

W strukturze etatowej WUBP w Bydgoszczy w pierwszej dekadzie jego istnienia nie przewidziano stanowiska I sekretarza zakładowej organizacji partyjnej (wcześniej: komórki partyjnej i koła partyjnego). Sytuacja ta poważne utrudniała działalność partyjną, szczególnie przez pierwsze dwa lata funkcjonowania urzędu. W okresie tym stanowisko sekretarza partyjnego zajmowali funkcjonariusze, którzy na co dzień sprawowali obowiązki wynikające z ich służbowego przyporządkowania do jednego z pionów orga-nizacyjnych. Nie mieli więc zbyt wiele czasu, aby poświęcić się ożywieniu życia partyjnego i promowaniu ideologii marksistowskiej wśród funkcjonariuszy bydgoskiej bezpieki.

Taka sytuacja, zwłaszcza w latach 1945–1947, kiedy zaangażowanie funkcjonariuszy UB w utrwalanie władzy ludowej było bardzo duże, z pewnością negatywnie rzutowała na frekwencję członków partii na zebraniach i paraliżowała działalność organizacji partyjnej. Zakończenie ważnego etapu w procesie stabilizacji władzy komunistycznej w Polsce, czyli sfałszowane zwycięstwo wyborcze tzw. Bloku Demokratycznego do Sejmu Ustawodawczego w styczniu 1947 r., pozwoliło na skierowanie uwagi na wiele różnorodnych problemów (w tym wewnątrzorganizacyjnych), wymagających wprowadzenia koniecznych zmian.

Jedno z zagadnień dotyczyło funkcjonowania koła partyjnego przy WUBP w Bydgoszczy. Właśnie wówczas dojrzał pomysł, aby pracami zakładowej instancji partyjnej kierowała osoba mająca doświadczenie w pracy partyjnej, która jednocześnie byłaby zwolniona od obowiązku wykonywania pracy operacyjnej. 8 marca 1947 r. stanowisko I sekretarza koła PPR przy WUBP w Bydgoszczy objął Ludwik Górak. Przed rozpoczęciem służby w UB Górak trzykrotnie (30 lipca – 5 października 1945, 11 stycznia – 27 lutego 1946, 13 września 1946 – 8 marca 1947) pełnił funkcję I sekretarza KP PPR w Rypinie, miał więc praktyczne umiejętności wystarczające do kierowania organizacją partyjną.

Należy jednak podkreślić, że w dalszym ciągu struktura etatowa WUBP nie przewidywała funkcji sekretarza zakładowej organizacji partyjnej. W sporządzonej własnoręcznie adnotacji szef WUBP w Bydgoszczy Józef Jurkowski napisał: „Tow. Górak ma być zatrudniony u nas w charakterze sekretarza naszej partyjnej organizacji. Załatwić formalności i dopuścić do roboty. Zagadnienie etatu załatwimy później”[42]. Górak został zatrudniony na etacie referenta Sekcji 6 Wydziału V WUBP w Bydgoszczy, czyli zajmował niskie stanowisko w formalnej strukturze organizacyjnej. Mimo to jego rzeczywista rola była z pewnością dużo większa, ponieważ miał za sobą przedwojenną i wojenną działalność komunistyczną, co wzmacniało jego autorytet wśród kadry.

Stopniowo starano się jednak podwyższać rangę osób sprawujących urząd sekretarza zakładowej organizacji partyjnej, umieszczając je na coraz wyższych stanowiskach etatowych. W maju 1948 r. Tadeusz Jeziorski formalnie został zatrudniony na stanowisku starszego referenta przy kierownictwie Wydziału Ogólnego, a po niespełna roku (w marcu 1949 r.) był już kierownikiem sekcji w Wydziale Szkolenia WUBP w Bydgoszczy. Wyłącznie obiekcje ze strony referentów personalnych (podnoszących brak doświadczenia w pełnieniu funkcji kierowniczych oraz niejasności związane z przeszłością siostry Jeziorskiego) stanęły na przeszkodzie, aby Jeziorskiego mianować zastępcą naczelnika Wydziału Szkolenia, a następnie inspektorem Inspektoratu Kierownictwa WUBP. Szczególnie to ostatnie stanowisko sytuowało sekretarza organizacji partyjnej w gronie najwyższych rangą funkcjonariuszy UB. Nie trzeba dodawać, że wraz z umieszczaniem sekretarza na wyższych stanowiskach etatowych zwiększano mu również wysokość uposażenia.

Tabela 1. Wykaz pierwszych sekretarzy Koła PPR/KZ PZPR przy WUBP/WUdsBP w Bydgoszczy (1945–1956) oraz KZ PZPR przy KW MO/WUSW w Bydgoszczy (1956–1990)

Imię i nazwisko sekretarza

Okres sprawowania funkcji sekretarza

Filip Sandowski

1945? – I 1946

Władysław Woźnicki

III–IX 1946

Ludwik Górak

8 III 1947 – 20 II 1948

Feliks Grzymski

[20] II – [20] V 1948

Tadeusz Jeziorski

20 V 1948 – 30 IX 1950

Jan Biliński

1 XII 1950 – 1 VII 1954

Jerzy Kaszarek

1 VII 1954 – 16 VI 1955

Jan Kruszyński

16 VI 1955 – 31 I 1957

Jan Onacik

II–V 1957?

Stanisław Piotrowski

(I 1956)a 1 VII 1957 – 3 XI 1958b

Mieczysław Łykowski

3 XI 1958 – 3 IX 1959c

Alojzy Wika

3 IX 1959 – 4 IX 1962

Edward Milej

4 IX 1962d – 24 V 1966e

Stanisław Wójcik

24 V 1966f – 12 I 1971g

Henryk Matuszak

12 I 1971 – 26 V 1975h

Władysław Maciejewski

26 V 1975i – 28 IX 1979

Eugeniusz Staśkiewicz

28 IX 1979j – 11 III 1981k

Edward Rutkiewicz

11 III 1981l – 22 I 1982

Kazimierz Polakowski

22 I 1982m – 4 XI 1986

Józef Gotowicz

4 XI 1986n – 29 I 1990

a Piotrowski już od stycznia 1956 r. nieformalnie pełnił obowiązki sekretarza KZ PZPR przy KW MO w Bydgoszczy (AIPN Ka, 0246/874, Akta osobowe Stanisława Piotrowskiego, Wniosek personalny, 25 V 1956 r., k. 82).

b 20 X 1958 r. Stanisław Piotrowski formalnie objął stanowisko zastępcy dowódcy ZOMO KW MO w Bydgoszczy, a Mieczysław Łykowski zastąpił go na stanowisku I sekretarza KZ PZPR. W rzeczywistości Piotrowski pełnił funkcję I sekretarza do czasu konferencji zakładowej organizacji PZPR 3 XI 1958 r. (AP Bydgoszcz, KZ PZPR przy WUSW w Bydgoszczy, 52/IX/71, Protokół konferencji KZ PZPR przy KW MO w Bydgoszczy, 3 XI 1958 r., k. 11).

c Formalnie Mieczysław Łykowski pełnił funkcję I sekretarza KZ PZPR do 30 IX 1959 r., w rzeczywistości został odwołany ze stanowiska podczas posiedzenia zakładowej organizacji PZPR 3 IX 1959 r. (AP Bydgoszcz, KZ PZPR przy WUSW w Bydgoszczy, 52/IX/73, Protokół posiedzenia KZ PZPR przy KW MO w Bydgoszczy, 3 IX 1959 r., k. 34).

d Edward Milej formalnie objął funkcję I sekretarza KZ PZPR z chwilą przejścia Alojzego Wiki na stanowisko naczelnika Wydziału „B” KW MO w Bydgoszczy 1 VIII 1962 r. W rzeczywistości Wika pozostawał I sekretarzem do 4 IX 1962 r. (AP Bydgoszcz, KZ PZPR przy WUSW w Bydgoszczy, 52/IX/81, Protokół posiedzenia Egzekutywy KZ PZPR przy KW MO w Bydgoszczy, 4 IX 1962 r., b.p.).

e Formalnie Edward Milej został przeniesiony do dyspozycji komendanta wojewódzkiego MO z dniem 31 V 1966 r.

f Stanisław Wójcik został umieszczony na etacie I sekretarza KZ PZPR z dniem 1 VI 1966 r., w rzeczywistości pełnił swe obowiązki od 24 V 1966 r., tj. od czasu wyboru podczas posiedzenia plenarnego KZ PZPR przy KW MO w Bydgoszczy (AP Bydgoszcz, KZ PZPR przy WUSW w Bydgoszczy, 52/IX/90, Protokół posiedzenia plenarnego KZ PZPR przy KW MO w Bydgoszczy, 24 V 1966 r., b.p.).

g Wójcik formalnie pozostawał na etacie I sekretarza KZ PZPR do 15 I 1971 r., w rzeczywistości pełnił obowiązki I sekretarza do czasu posiedzenia plenarnego nowo wybranego KZ PZPR 12 I 1971 r. (AP Bydgoszcz, KZ PZPR przy WUSW w Bydgoszczy, 52/IX/106, Protokół posiedzenia plenarnego KZ PZPR przy KW MO w Bydgoszczy, 12 I 1971 r., b.p.).

h Formalnie Henryk Matuszak pełnił obowiązki I sekretarza KZ PZPR do 1 VI 1975 r., w rzeczywistości został odwołany z funkcji podczas posiedzenia plenarnego KZ PZPR przy KW MO w Bydgoszczy 26 V 1975 r. (AP Bydgoszcz, KZ PZPR przy WUSW w Bydgoszczy, 52/IX/118, Protokół posiedzenia plenarnego KZ PZPR przy KW MO w Bydgoszczy z 26 V 1975 r., 28 V 1975 r., b.p.).

i Władysław Maciejewski formalnie objął stanowisko I sekretarza KZ PZPR 1 VI 1975 r.

j Eugeniusz Staśkiewicz został umieszczony na etacie I sekretarza KZ PZPR 9 XI 1979 r. W rzeczywistości pełnił funkcję sekretarza z chwilą wyboru na to stanowisko podczas posiedzenia plenarnego KZ PZPR 28 IX 1979 r. (AP Bydgoszcz, KZ PZPR przy WUSW w Bydgoszczy, 81/II/4, Protokół posiedzenia plenarnego KZ PZPR przy KW MO w Bydgoszczy, 28 IX 1979 r., b.p.).

k Pozostawał na etacie I sekretarza do 1 VI 1981 r.

l Edward Rutkiewicz był umieszczony na etacie I sekretarza KZ PZPR od 1 VI 1981 r. W rzeczywistości stanowisko to objął 11 III 1981 r. (AIPN, 710/446, Akta osobowe Edwarda Rutkiewicza, Protokół posiedzenia plenarnego KZ PZPR przy KW MO w Bydgoszczy, 11 III 1981 r., k. 151–153).

m Kazimierz Polakowski formalnie został wybrany na stanowisko I sekretarza podczas posiedzenia plenarnego KZ PZPR 22 I 1982 r. (AP Bydgoszcz, KZ PZPR przy WUSW w Bydgoszczy, 81/II/7, Protokół posiedzenia plenarnego KZ PZPR przy KW MO w Bydgoszczy, 22 I 1982 r., k. 2). Wybór członków plenum KZ PZPR był jednak formalnością, ponieważ obowiązywała już uchwała Egzekutywy KZ PZPR z 18 I 1982 r., która powoływała Polakowskiego na stanowisko sekretarza (ibidem, 81/III/1, Uchwala Egzekutywy KZ PZPR przy KW MO w Bydgoszczy w sprawie zmian w składzie władz partyjnych w KZ PZPR, 18 I 1982 r., k. 12–12v).

n AKWP, 16885/VI, Akta osobowe Józefa Gotowicza, Wyciąg z protokółu pierwszego plenarnego posiedzenia KZ PZPR, wybranego podczas konferencji sprawozdawczo-wyborczej zakładowej organizacji w WUSW w Bydgoszczy, [4 XI 1986 r.], k. 61.

Źródło: Opracowanie własne na podstawie akt osobowych funkcjonariuszy i dokumentacji KZ PZPR przy KW MO w Bydgoszczy.

Przeszkód ze strony pionu personalnego nie było w przypadku następcy Jeziorskiego, którym został doświadczony funkcjonariusz (w służbie od 1945 r., pełniący obowiązki m.in. szefa PUBP w Inowrocławiu i Szubinie) Jan Biliński. Zanim zajął stanowisko sekretarza, ukończył półroczny Kurs Przeszkolenia Politycznego Aktywu Kierowniczego MBP w Centralnej Szkole Partyjnej przy KC PZPR. Wraz z objęciem funkcji sekretarza zakładowej instancji partyjnej Biliński został mianowany inspektorem Inspektoratu Kierownictwa WUBP w Bydgoszczy i pozostawał na tym stanowisku przez 3 kolejne lata, tj. do końca listopada 1953 r.

Na podstawie rozkazu organizacyjnego MBP nr 0124/Org/53 z 11 września 1953 r. zostały utworzone „stanowiska etatowe grup politycznych” we wszystkich wojewódzkich urzędach bezpieczeństwa publicznego w Polsce. Dla bydgoskiego aparatu bezpieczeństwa i porządku publicznego przewidziano pięć stanowisk: I sekretarza Komitetu Zakładowego PZPR przy WUBP w Bydgoszczy, I sekretarza Komitetu Zakładowego PZPR przy KW MO w Bydgoszczy, instruktora propagandy KZ PZPR, referenta ewidencji KZ PZPR oraz sekretarza-maszynistkę KZ PZPR[43]. Później ustalono, że stanowiska instruktora propagandy i referenta ewidencji KZ PZPR (ten ostatni wykonywał też obowiązki sekretarza-maszynistki) zostaną umieszczone w strukturze etatów WUBP w Bydgoszczy, stanowisko sekretarza-maszynistki przypadło natomiast KZ PZPR przy KW MO w Bydgoszczy[44]. W rezultacie tych zmian z dniem 1 grudnia 1953 r. Biliński objął przewidziane etatem stanowisko I sekretarza KZ PZPR przy WUBP w Bydgoszczy.

Stanowisko I sekretarza KZ PZPR przy WUBP/WUdsBP w Bydgoszczy w strukturze etatowej urzędu przetrwało zaledwie 26 miesięcy. Z dniem 31 stycznia 1956 r. etat I sekretarza zakładowej organizacji partyjnej został przesunięty do KW PZPR w Bydgoszczy, podobnie jak pełniący wówczas tę funkcję Jan Kruszyński, którego zwolniono z UB. W związku z reorganizacją aparatu bezpieczeństwa publicznego i włączeniem go do resortu spraw wewnętrznych nie było uzasadnienia dla istnienia dwóch odrębnych organizacji partyjnych działających w ramach jednej Komendy Wojewódzkiej MO w Bydgoszczy. Dlatego Kruszyński, podobnie jak wielu innych funkcjonariuszy UB, został zwolniony ze służby, a jego obowiązki (do czasu połączenia obu organizacji partyjnych) przejął ostatni kierownik WUdsBP i jednocześnie pierwszy zastępca komendanta wojewódzkiego MO ds. bezpieczeństwa Jan Onacik.

Analogiczna sytuacja jak w przypadku Kruszyńskiego dotyczyła także I sekretarza KZ PZPR przy KW MO w Bydgoszczy Stanisława Piotrowskiego, który od 1 lipca 1956 r. został urlopowany (bezpłatnie) do czasu odwołania z KW MO i skierowany do pracy w dotychczasowym charakterze do KW PZPR w Bydgoszczy. Późniejszy w stosunku do Kruszyńskiego termin przejścia Piotrowskiego na etat KW PZPR w Bydgoszczy wynikał z tego, że od stycznia do lipca 1956 r. jedynie pełnił on obowiązki sekretarza, pozostając formalnie starszym inspektorem Inspektoratu ds. ORMO KW MO w Bydgoszczy.

Jak się wkrótce okazało, przyjęte rozwiązanie było tymczasowe i przetrwało tylko rok. Na podstawie decyzji Sekretariatu KC PZPR, z dniem 1 lipca 1957 r. Komenda Główna MO poleciła wprowadzić do etatów Kierownictwa KW MO stanowisko „sekretarz Komitetu Zakładowego”, bez określenia stopnia i grupy uposażenia. Zmiany dokonano na mocy rozkazu organizacyjnego komendanta wojewódzkiego MO w Bydgoszczy nr 33/Bg/57 z lipca 1957 r. Ponadto postanowiono, że wysokość poborów sekretarzy zakładowych instancji partyjnych będzie zgodna z wysokością pensji, które otrzymywali na stanowiskach zajmowanych w MO tuż przed urlopowaniem i przejściem na etat KW PZPR w Bydgoszczy. W przypadku Piotrowskiego było to stanowisko starszego inspektora Inspektoratu ORMO KW MO w Bydgoszczy, znajdujące się w IV grupie uposażenia (stanowisko równorzędne z naczelnikiem wydziału). Do rozstrzygnięcia pozostawała jeszcze kwestia określenia charakteru grupy uposażeniowej (operacyjnej lub administracyjnej), z której miała być wypłacana pensja sekretarzowi KZ PZPR. Za podjęcie decyzji w tej sprawie (w uzgodnieniu z Oddziałem Finansowym KG MO) odpowiedzialny był naczelnik Wydziału Finansowego. Warto dodać, iż jeszcze pod koniec lat pięćdziesiątych etat sekretarza KZ PZPR znajdował się w nomenklaturze komendanta wojewódzkiego MO[45].

Stanowisko I sekretarza KZ PZPR przy KW MO/WUSW – umieszczone w strukturze etatowej w grupie kierownictwa jednostki[46] od 1 lipca 1957 r. – przetrwało aż do roku 1990. W okresie tym zmieniała się wyłącznie grupa uposażenia przysługującego sekretarzowi zakładowej instancji partyjnej. Początkowo zaliczał się on do IV grupy uposażeniowej, a od 1 sierpnia 1966 r. – do III grupy. W wyniku nowelizacji regulacji dotyczących wypłacania uposażenia funkcjonariuszy resortu spraw wewnętrznych z dniem 1 grudnia 1980 r. I sekretarz KZ PZPR otrzymał przydział do IX grupy uposażeniowej, który obowiązywał do 1990 r. Trzeba jednak podkreślić, że ostatni I sekretarz zakładowej organizacji partyjnej Józef Gotowicz przez ostatnie dwa miesiące istnienia etatu I sekretarza KZ pracował społecznie i nie pobierał z tego tytułu wynagrodzenia. Źródłem dochodu było bowiem piastowane przez niego od 7 grudnia 1989 r. stanowisko naczelnika Wydziału Szkolenia i Wychowania WUSW w Bydgoszczy.

Samorozwiązanie PZPR, które nastąpiło w czasie XI zjazdu tej partii 29 stycznia 1990 r., podważało zasadność istnienia stanowiska sekretarza KZ w strukturze etatowej WUSW w Bydgoszczy. Dlatego też z dniem 1 lutego 1990 r. zostały zlikwidowane etaty pierwszych sekretarzy KZ PZPR przy WUSW i przy RUSW w Bydgoszczy. Należy tu dodać, że formalną podstawę powyższej decyzji (Rozkaz organizacyjny nr 05/By/90 p.o. szefa WUSW w Bydgoszczy płk. Jana Strycharskiego) wydano dopiero 17 marca 1990 r.[47] Jednak już miesiąc wcześniej w piśmie skierowanym do szefów rejonowych urzędów spraw wewnętrznych Strycharski stwierdził, że „zakazuje się prowadzenia jakiejkolwiek działalności politycznej w jednostkach resortu spraw wewnętrznych. Do chwili ostatecznego uregulowania spraw przynależności funkcjonariuszy do partii i stronnictw politycznych – kwestie członkostwa w nich pozostają osobistą sprawą każdego funkcjonariusza resortu”[48]. Ponadto polecał szefom RUSW, aby funkcjonariuszy umieszczonych na etatach sekretarzy KZ PZPR przenosili do swojej dyspozycji. Dokonujące się w tym czasie przemiany w resorcie spraw wewnętrznych objęły również sferę relacji z obywatelami. W cytowanym wyżej piśmie Strycharski nakazywał bowiem funkcjonariuszom stosowanie wobec interesantów form „Pan/Pani”.

Pierwsi sekretarze zakładowej organizacji partyjnej przy UB/SB i MO w Bydgoszczy – przegląd podstawowych danych socjograficznych

W tej części artykułu zajmiemy się analizą kilku podstawowych zmiennych statystycznych, które pozwolą bliżej scharakteryzować interesującą nas zbiorowość. W pierwszej kolejności skupimy się na prezentacji parametrów opisujących badane osoby przed rozpoczęciem służby w aparacie, takich jak: miejsce urodzenia, pochodzenie społeczne, poziom wykształcenia w momencie rozpoczęcia służby, znajomość języków obcych, zawód, źródło/a zarobkowania przed 1939 r. i w czasie wojny, działalność społeczno-polityczna przed 1939 r. i w czasie wojny, praca zarobkowa przed wstąpieniem do aparatu.

Do drugiej grupy analizowanych zmiennych zaliczyliśmy natomiast dane dotyczące okresu służby w aparacie, a więc: skierowanie partyjne do pracy w aparacie, wiek w chwili wstąpienia (po raz pierwszy) do aparatu, poziom wykształcenia uzyskanego w trakcie służby, przynależność służbową (w latach 1957–1990), wiek w chwili objęcia stanowiska sekretarza, łączny staż służbowy oraz stopień służbowy w momencie wyboru na sekretarza, a także okres pełnienia obowiązków I sekretarza. Przyjrzymy się również przebiegowi służby przed sprawowaniem funkcji sekretarza zakładowej organizacji partyjnej i po ustąpieniu z tego stanowiska i spróbujemy na tej podstawie opisać w zarysie typowy model kariery.

Większość pierwszych sekretarzy pochodziła z obszarów, które od 1945 r. wchodziły w skład województwa pomorskiego. Jedenaście osób (55 proc.) urodziło się i wychowywało na Kujawach i Pomorzu. Z tej liczby trzy osoby (15 proc.) urodziły się we Włocławku, a pozostałe w następujących powiatach: po dwie osoby w bydgoskim i rypińskim oraz po jednej w powiatach inowrocławskim, nieszawskim, włocławskim i wyrzyskim. Dziewięciu pozostałych sekretarzy (45 proc.) pochodziło z innych części Polski. Trzy osoby urodziły się w Wielkopolsce (15 proc.), a mianowicie w Poznaniu oraz powiatach konińskim i poznańskim, pozostałe osoby (poza jedną, urodzoną w granicach przedwojennego województwa lwowskiego) – na obszarach, które w 1945 r. znalazły się w granicach województw: białostockiego, warszawskiego, lubelskiego, lwowskiego, kieleckiego lub krakowskiego.

Klasowy charakter polityki kadrowej PPR, polegającej przede wszystkim na awansie społecznym klas „upośledzonych” (zwłaszcza zubożałych robotników i chłopów), był szczególnie widoczny w instytucjach o strategicznym znaczeniu dla stabilności ustroju społeczno-politycznego w Polsce, takich właśnie jak aparat bezpieczeństwa publicznego. W ten sposób zyskiwano bowiem żarliwych wykonawców wszelkich partyjnych dyrektyw, którzy pragnęli w ten sposób spłacić dług wdzięczności za niewątpliwą poprawę swego losu. Potwierdzeniem wcześniejszych uwag na temat robotniczo-chłopskiego charakteru aparatu bezpieczeństwa i porządku publicznego są dane dotyczące pochodzenia społecznego sekretarzy zakładowej organizacji partyjnej przy UB/SB i MO w Bydgoszczy: 14 osób (70 proc.) legitymowało się pochodzeniem robotniczym, a 6 (30 proc.) chłopskim.

Poziom wykształcenia funkcjonariuszy komunistycznego aparatu represji nie należał do wysokich, szczególnie w pierwszych latach jego działalności. Sytuacja taka miała kilka przyczyn, do których z pewnością należy zaliczyć pochodzenie społeczne i związane z tym niskie dochody (niewystarczające do uregulowania opłat szkolnych), konieczność podjęcia pracy zarobkowej w wieku dziecięcym, miejsce zamieszkania z dala od placówek oświatowych oraz działania wojenne i okupację Polski w latach 1939–1945, która najczęściej uniemożliwiała zarówno kontynuowanie, jak i rozpoczęcie edukacji szkolnej.

Oczywiście w lepszej sytuacji były osoby, które ze względu na wiek mogły uczęszczać do szkół podstawowych i ponadpodstawowych po 1945 r., lecz dotyczy to wyłącznie najmłodszych roczników w badanej grupie. Z tych względów większość (13 osób, czyli 65 proc.) sekretarzy w chwili wstępowania do służby w aparacie bezpieczeństwa publicznego legitymowała się wykształceniem podstawowym lub niepełnym podstawowym. Spośród nich siedmioklasową szkołę powszechną ukończyło 9 osób (45 proc.), sześć klas – 3 osoby (15 proc.), natomiast 1 osoba (5 proc.) zdołała skończyć zaledwie trzy klasy. Wykształcenie średnie i niepełne średnie uzyskało 6 funkcjonariuszy (30 proc.). W tej grupie pełnym średnim wykształceniem legitymowały się 3 osoby (15 proc.). Jeden z sekretarzy w chwili wstępowania do służby miał wykształcenie zawodowe.

Znajomość języków obcych wśród funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa publicznego i porządku publicznego stanowiła zawsze duży problem. Uwaga ta dotyczy w szczególności funkcjonariuszy operacyjnych bezpieki, którzy uważali się za pracowników pionu „kontrwywiadu” (taką nazwę w latach 1944–1945 nosił departament operacyjny RBP/Departament I MBP, z którego we wrześniu 1945 r. powstały podstawowe piony operacyjne UB). Nawet po latach funkcjonariusze SB, w celu zakamuflowania swojej rzeczywistej przynależności służbowej, podczas prowadzonych rozmów operacyjnych podawali się za pracowników kontrwywiadu. Tymczasem bardzo nikła znajomość języków obcych, potrzebnych zwłaszcza pracownikom odpowiedzialnym za ochronę kontrwywiadowczą, w zasadzie uniemożliwiała skuteczną realizację powierzonych im zadań. Problem ten uwidacznia się również w przypadku grupy funkcjonariuszy objętych pomiarem, ponieważ aż 16 z nich (80 proc.) nie potrafiło posługiwać się żadnym językiem obcym. Znajomość języków obcych, którą wykazywały się pozostałe osoby (20 proc.), wynikała z ich pochodzenia narodowego (Ukrainiec Jan Biliński, Białorusin Jan Onacik), względnie nauki języka w rosyjskiej szkole powszechnej (Feliks Grzymski) lub służby w Armii Czerwonej (Filip Sandowski).

Przechodząc do analizy danych statystycznych dotyczących wykonywanych zawodów oraz źródeł zarobkowania przed wybuchem wojny i w trakcie jej trwania, warto poczynić jedną uwagę. Otóż podawane przez sekretarzy w ankietach osobowych informacje o ich profesjach w znacznej części przypadków nie oznaczały wcale formalnego uzyskania kwalifikacji w określonej dziedzinie. Umiejętności zawodowe zdobywano zazwyczaj podczas pracy zarobkowej, rzadko przyuczanie do zawodu przybierało postać terminowania u dyplomowanego rzemieślnika. Wynikało to m.in. z braku wystarczających środków finansowych, a także miejsca zamieszkania odległego od większych ośrodków miejskich, gdzie znajdowały się duże zakłady przemysłowe i pracowali rzemieślnicy skupieni w cechach. W rezultacie znaczna część badanych była nisko kwalifikowanymi (i tym samym nisko opłacanymi) robotnikami, którzy pracę zarobkową łączyli z nauką zawodu. Spośród objętych badaniem sekretarzy 6 osób deklarowało brak zawodu (30 proc.). Kolejnych 2 (10 proc.) podało jako swój zawód „robotnik”, co również de facto oznaczało brak wyuczonej profesji[49]. Jako robotnicy pracowały ponadto 4 inne osoby (w charakterze: formierza fajansowego, hutnika, kierowcy i szlifierza szkła). Ogółem więc robotnikami było 6 osób (30 proc.), a rzemieślnikami 7 badanych (2 ślusarzy, pomocnik ślusarza, stolarz, murarz, kołodziej, farbiarz skór). Tylko 1 osoba (5 proc.) zadeklarowała się jako rolnik.

Wspomnieliśmy już, że deklarowanie określonych zawodów wynikało wprost z doświadczenia zdobywanego w trakcie pracy zarobkowej. W tym miejscu przyjrzymy się przedwojennej działalności zawodowej badanych osób. Na wstępie należy stwierdzić, że 9 przyszłych sekretarzy (rocznik 1922 i następne; 45 proc.) zagadnienie to nie dotyczyło z powodu małoletniości. Ze względu na trudną sytuację gospodarczo-społeczną w przedwojennej Polsce oraz niskie kompetencje badanych osób wykonywały one rozmaite prace, często dorywcze. Takich osób było aż 8 (40 proc.) i pracowały one w charakterze: pracownika fabryki fajansu, robotnika na robotach miejskich, gońca, kierowcy (autobusu i taksówkarza), pracownika majątku ziemskiego, robotnika w PKP, pracownika fizycznego w mleczarni, robotnika w zarządzie dróg, rybaka, piaskarza. Pięć osób (25 proc.) przed wybuchem wojny było zatrudnionych w jednym miejscu pracy (w farbiarni, w hucie, w drukarni) lub wykonywało jeden zawód (kołodzieja i rolnika).

Wybuch wojny i okupacja Polski diametralnie zmieniły sytuację w zakresie możliwości zarobkowych, co wynikało z grabieżczej polityki gospodarczej okupantów. Siedem osób (35 proc.) zostało zmuszonych do pracy na rzecz okupanta, 2 osoby (10 proc.) były uwięzione (w tym jedna w obozie jenieckim). Pozostali pracowali w browarze, papierni, spółdzielni spożywców, na kolejach (w charakterze tragarza) oraz jako robotnicy, rolnicy lub rzemieślnicy. Niektórzy z przyszłych sekretarzy nie mieli podstaw do narzekań, ponieważ – przebywając na terenach okupacji sowieckiej (do 1941 r.) – pracowali na rzecz nowej administracji: Jan Biliński pełnił obowiązki zarządcy domów, a Jan Onacik był radzieckim milicjantem. Należałoby jeszcze dodać, że działalność zawodowa w okresie okupacji nie dotyczyła 3 osób spośród badanych (rocznik 1928 i kolejne).

Przyjrzenie się aktywności społeczno-politycznej przyszłych sekretarzy w okresie poprzedzającym wybuch II wojny światowej oraz w czasie jej trwania niewątpliwie jest nie tylko interesujące badawczo, ale także konieczne, ponieważ dotyczy osób sprawujących wysokie funkcje partyjne i należących do elity we własnym środowisku zawodowym. Przed wybuchem wojny 10 badanych (50 proc. analizowanej grupy) stanowili małoletni. Z pozostałej dziesiątki 3 osoby (15 proc.) nie angażowały się w działalność społeczno-polityczną. Natomiast 5 osób (25 proc.) było członkami lub sympatykami przybierającego różne formy ruchu komunistycznego (KPP, KPZU, KZMP, KZMZU, PPS-Lewica). Ponadto 1 osoba należała do Przysposobienia Wojskowego Konnego, a 1 była członkiem ZHP.

Małoletniość 4 osób (20 proc.) spośród badanej populacji wykluczała podejmowanie przez nie działalności społeczno-politycznej w czasie okupacji. Spośród pozostałej grupy aż 11 osób (55 proc.) nie związało się z żadną organizacją społeczno-polityczną. W rezultacie tylko 5 osób (25 proc.) zaangażowało się w działalność podziemną. Dwie osoby należały do PPR i walczyły w oddziałach GL, 2 inne natomiast walczyły w oddziałach radzieckiej partyzantki. Jedna osoba deklarowała utrzymywanie kontaktów z PPR i GL.

Kończąc omawianie zagadnień związanych z pracą zarobkową i aktywnością społeczno-polityczną w przedwojennej Polsce i w latach okupacji, przyjrzyjmy się działalności zawodowej badanej grupy bezpośrednio przed wstąpieniem do aparatu bezpieczeństwa i porządku publicznego. Największa część, licząca 7 osób (35 proc.), wywodziła się z partii i organizacji afiliowanych. Najwyższe funkcje partyjne pełnili: Władysław Woźnicki (I sekretarz miejskiej i powiatowej instancji PPR we Włocławku), Ludwik Górak (I sekretarz KP PPR w Rypinie) oraz Mieczysław Łykowski (zastępca kierownika Wydziału Organizacyjnego KW PZPR w Bydgoszczy). Filip Sandowski w 1945 r. był komendantem Wojewódzkiej Szkoły Partyjnej w Bydgoszczy. Niższe funkcje partyjne sprawowali Tadeusz Jeziorski (instruktor KW PPR w Bydgoszczy) i Jan Kruszyński (instruktor organizacyjny KP PPR w Aleksandrowie Kujawskim). Z partyjnej młodzieżówki wywodził się Eugeniusz Staśkiewicz, który pełnił obowiązki zastępcy przewodniczącego Zarządu Dzielnicowego ZMP Bydgoszcz-Szwederowo. Trzy osoby (15 proc.) służyły wcześniej w wojsku, 2 pracowały w przemyśle, pojedyncze osoby były zatrudnione w budownictwie, rzemiośle, rolnictwie, na kolei lub w służbie zdrowia (sanitariusz szpitalny). Jedna osoba do UB trafiła wprost z partyzantki. Natomiast dla 2 osób (10 proc.) służba w aparacie bezpieczeństwa stanowiła pierwszą pracę.

O szczególnym charakterze wzajemnych relacji między partią komunistyczną a aparatem bezpieczeństwa i porządku publicznego była już mowa w uwagach wstępnych. W tym miejscu przyjrzymy się praktycznej realizacji nadzoru partyjnego nad bezpieką i milicją w postaci doboru kadr za pomocą tzw. skierowań do pracy w UB i MO. Skierowania te miały najczęściej formę referencji, adresowanych do kierownika jednostki MO lub UB i podpisanych zazwyczaj przez I sekretarza lokalnego komitetu partyjnego. Z przebadanej grupy przez organizacje partyjne lub komunistyczne organizacje młodzieżowe zostało skierowanych do „bezpieczeństwa” 10 osób.

Taka forma polityki kadrowej dotyczyła przede wszystkim funkcjonariuszy rozpoczynających służbę w pierwszych latach po wojnie. Ostatnią osobą skierowaną przez partię do służby w aparacie bezpieczeństwa (więziennictwo) był Władysław Maciejewski, który pełnił funkcję sekretarza w drugiej połowie lat siedemdziesiątych (1975–1979). Do grupy „partyjnych nominatów” zaliczyliśmy również Feliksa Grzymskiego, skierowanego do UB osobiście przez naczelnika Wydziału Personalnego WUBP w Bydgoszczy Wacława Czapskiego. Znali się oni jeszcze przed wojną, ponieważ obaj zaangażowali się w działalność komunistyczną we Włocławku. Ogółem więc z partyjnego nadania służbę w aparacie rozpoczęło 10 badanych osób (50 proc.). Natomiast 10 pozostałych (50 proc.) trafiło w szeregi UB i MO z własnego wyboru.

Interesującym kryterium charakteryzującym analizowaną grupę osób jest jej struktura wiekowa w momencie rozpoczęcia służby w szeregach aparatu bezpieczeństwa publicznego. Do UB/SB i MO, zwłaszcza w pierwszych latach, wstępowali zazwyczaj ludzie młodzi, mający niewiele powyżej 20 lat. W rozpatrywanej przez nas grupie jest jednak nieco inaczej, szczególnie właśnie w odniesieniu do drugiej połowy lat czterdziestych. Specyfika ta wynika stąd, że akurat w tym czasie funkcjonariuszami i (od 1946 r.) sekretarzami partyjnymi zostawali często przedwojenni komuniści, starsi o 10–20 lat od „typowych” nowo zatrudnionych funkcjonariuszy. Tak było w przypadku najstarszego (w chwili wstępowania do służby) w badanej grupie Feliksa Grzymskiego, liczącego 44 lata, a także Władysława Woźnickiego (40 lat) i Ludwika Góraka (37 lat). Tendencja ta trwała do maja 1948 r., tj. do chwili objęcia funkcji sekretarza zakładowego koła partyjnego przez 25-letniego Tadeusza Jeziorskiego. Do najmłodszych w momencie wstępowania do aparatu należeli: Edward Rutkiewicz (18 lat) oraz Jerzy Kaszarek, Henryk Matuszak, Eugeniusz Staśkiewicz (po 19 lat).

Poziom wykształcenia funkcjonariuszy w chwili rozpoczęcia służby, o czym była już wyżej mowa, nie przedstawiał się imponująco, przeważały bowiem osoby z wykształceniem podstawowym, i to często niepełnym. Należy jednak zauważyć, że spora liczba funkcjonariuszy w okresie pełnienia służby uzupełniała wykształcenie, uczęszczając w trybie zaocznym do szkół i na rozmaite szkolenia. Z biegiem lat wymagania wobec funkcjonariuszy, a w szczególności oficerów i podoficerów zajmujących stanowiska oficerskie, znacznie wzrosły. O ile bowiem do połowy lat sześćdziesiątych kierownictwo resortowe nakładało na nich obowiązek uzyskania wykształcenia średniego, o tyle już od lat siedemdziesiątych wymagano ukończenia studiów wyższych. Funkcjonariusze uczęszczający do szkół mogli liczyć na ułatwienia ze strony kierownictwa służbowego, np. pozwolenie na niebranie udziału w szkoleniach partyjnych czy przyznanie dodatkowych dni wolnych w okresie egzaminów. Zwolnione od obowiązku podwyższenia poziomu wykształcenia ogólnego mogły być wyłącznie osoby powyżej 45. roku życia, chore lub dojeżdżające do pracy z daleka. Wraz z uzyskaniem wyższego wykształcenia wzrastało uposażenie w postaci rozmaitych dodatków kwalifikacyjnych, a także pojawiała się możliwość objęcia wyższego stanowiska.

Na potrzeby niniejszego artykułu prześledzono „wysiłek edukacyjny” poczyniony przez sekretarzy zakładowej organizacji partyjnej i jego rezultaty. Obliczeniami nie objęto 3 osób (Ludwika Góraka, Tadeusza Jeziorskiego i Mieczysława Łykowskiego), które do aparatu bezpieczeństwa zostały oddelegowane przez partię czasowo i po zakończeniu sekretarzowania nie kontynuowały służby. Spośród pozostałych sekretarzy 5 osób (Feliks Grzymski, Jan Onacik, Filip Sandowski, Władysław Woźnicki, Stanisław Wójcik) nie podniosło poziomu swego wykształcenia w trakcie pełnienia służby (29,41 proc.). Była to grupa składająca się przede wszystkim z przedwojennych komunistów (z wyjątkiem Sandowskiego i Onacika). Wykształcenie średnie uzyskało 5 osób (29,41 proc.), wyższe 6 osób (35,29 proc.), jeden funkcjonariusz ukończył zawodowe studium administracyjne (5,88 proc.).

W wyniku reorganizacji struktur aparatu bezpieczeństwa i porządku publicznego w 1956 r. doszło do połączenia w ramach resortu spraw wewnętrznych policji politycznej i kryminalnej. W rezultacie została stworzona również wspólna organizacja partyjna, obejmująca wszystkich członków partii bez względu na przynależność służbową. Funkcję I sekretarza zakładowej organizacji partyjnej w bydgoskich organach spraw wewnętrznych w latach 1957–1990 pełniło ogółem 11 funkcjonariuszy. Pięć osób z tej grupy wywodziło się z pionu MO, co stanowi 45,45 proc. Dwóch funkcjonariuszy pełniących funkcję I sekretarza KZ PZPR przy KW MO w Bydgoszczy w latach 1975–1981 (Władysław Maciejewski i Eugeniusz Staśkiewicz) pracowało w SB, co stanowiło 18,18 proc. Dwaj funkcjonariusze stojący na czele podstawowej organizacji partyjnej przy KW MO w Bydgoszczy w latach 1962–1971 (Edward Milej i Stanisław Wójcik) pracowali w obu pionach organizacyjnych, choć dłużej w MO (Wójcik w UB służył przez 5 lat, a Milej zaledwie przez rok). Natomiast Alojzy Wika, sekretarz KZ PZPR w latach 1959–1962, większą część swojej kariery związał z bezpieką. Jeden z funkcjonariuszy (Mieczysław Łykowski) został oddelegowany na stanowisko sekretarza przez wojewódzką instancję partyjną i po swej rezygnacji z pełnienia funkcji odszedł z aparatu.

Średnia wieku wszystkich sekretarzy zakładowej organizacji partyjnej w momencie wyboru na to stanowisko wynosiła niespełna 40 lat. Początkowo – o czym była już mowa wcześniej – organizacją partyjną kierowali głównie przedwojenni komuniści, a więc osoby wyraźnie starsze od ogółu funkcjonariuszy przyjmowanych w szeregi bezpieki. Średnia wieku w latach 1945–1949 to 37,2 lat. Wraz z objęciem obowiązków sekretarza koła, a następnie POP PZPR przy WUBP w Bydgoszczy przez Tadeusza Jeziorskiego wyraźnie obniżył się wiek osób sprawujących tę funkcję. W latach 1949–1956/1957 średnia wieku wynosiła 30,6 lat i była najniższa w całym badanym okresie. W związku z utworzeniem wspólnej organizacji partyjnej dla funkcjonariuszy MO i SB sekretarze stawali się coraz starsi. W latach gomułkowskiej „małej stabilizacji” średnia wieku sekretarzy wzrosła aż o 9,8 lat i wynosiła już 40,4 lat. Ponowny, tym razem o połowę mniejszy (o 4,6 lat), wzrost średniej wieku w tej grupie nastąpił w dekadzie gierkowskiej: średnia wynosiła wtedy 45 lat. Lata osiemdziesiąte także charakteryzowały się wzrostem średniej wieku, dokładnie o tyle samo co w poprzedniej dekadzie (4,6 lat). Doszła ona wówczas do poziomu 49,6 lat.

Stałe zwiększanie się średniej wieku w momencie obejmowania stanowiska sekretarza świadczyło o procesie stopniowego starzenia się kadry kierowniczej bydgoskiego aparatu bezpieczeństwa i porządku publicznego, z której pochodzili praktycznie wszyscy sekretarze KZ PZPR po 1957 r. Charakterystyczne jest to, że proces ten następował pomimo dokonującej się od przełomu lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych wymiany pokoleniowej w szeregach bydgoskiej Komendy Wojewódzkiej MO. Jednocześnie – wbrew oficjalnym deklaracjom, mówiącym o równym statusie wszystkich członków partii – nie decydowano się na powierzenie kierownictwa organizacją partyjną przy wojewódzkim aparacie spraw wewnętrznych funkcjonariuszom zajmującym niższe stanowiska służbowe i mającym niższe stopnie zaszeregowania. Bez wątpienia opisane zagadnienie wymaga głębszego zbadania i precyzyjnego ustalenia nie tylko mechanizmów, lecz także szczebla organizacyjnego oraz motywów podejmowania określonych decyzji personalnych.

Z powyższymi uwagami ściśle korespondują dane dotyczące łącznego stażu służbowego w organach bezpieczeństwa publicznego (w latach) w momencie wyboru na stanowisko sekretarza zakładowej organizacji partyjnej. W pierwszych latach staż ten był bardzo niewielki, co wiązało się z początkami funkcjonowania aparatu represji. Pierwszą zauważalną cezurą jest rok 1950 i objęcie stanowiska sekretarza przez Jana Bilińskiego. Średni łączny staż służbowy w momencie obejmowania funkcji sekretarza w latach 1950–1957[50] wynosił 8,75 lat służby. Od 1950 r. staż ten będzie systematycznie wzrastał. Wyjątkiem był rok 1958, kiedy I sekretarzem został Mieczysław Łykowski, który wcześniej pracował w KW PZPR. W latach 1956/1957–1971[51] średnia długość stażu służbowego wzrosła aż o 7 lat i wynosiła 15,75 lat. W 1979 r. sekretarzem został Eugeniusz Staśkiewicz, który miał wyraźnie krótszy staż służbowy niż poprzednicy i następcy. Średnia długość stażu służbowego w okresie 1971–1981 wynosiła 22 lata (wzrost o 6,25 lat). W latach osiemdziesiątych omawiana średnia to aż 28 lat, a swoistym rekordzistą okazał się Kazimierz Polakowski, który w 1982 r. miał za sobą aż 33 lata służby w aparacie MO.

Postępujący proces starzenia się grupy sekretarzy KZ PZPR przy aparacie bezpieczeństwa i porządku publicznego w Bydgoszczy można zaobserwować także na przykładzie posiadanych w momencie wyboru na sekretarza stopni służbowych. Najniższe stopnie (chorążego, podporucznika i porucznika) mieli funkcjonariusze sprawujący funkcję sekretarza w okresie 1945–1956. Jako wyjątek należy potraktować casus ppłk. Jana Onacika, który był ostatnim kierownikiem bydgoskiego UB i pierwszym SB, a funkcję sekretarza sprawował w okresie reorganizacji struktur służbowych MO i SB oraz scalania organizacji partyjnych.

W kolejnych latach wzrastała pozycja sekretarza KZ PZPR przy KW MO/WUSW w Bydgoszczy w strukturze kierowniczej, co uwidaczniało się również w posiadanym stopniu. Do 1962 r. funkcję sekretarza obejmowali oficerowie w randze kapitana[52]. Do 1971 r. i w roku 1979 sekretarzami zostawali już oficerowie starsi, w randze majora. Natomiast w 1975 i od 1981 r. pracami zakładowej instancji partyjnej kierowali podpułkownicy. Stopnia służbowego nie przyznano oddelegowanemu do bezpieki z aparatu partyjnego Ludwikowi Górakowi; pozostałym dwóm partyjnym delegatom po pewnym czasie nadano stopnie: Tadeusz Jeziorski został chorążym, a Mieczysław Łykowski starszym sierżantem.

Poniżej przyjrzymy się długości (w dniach) okresu pełnienia funkcji I sekretarza zakładowej organizacji partyjnej w latach 1947–1990[53]. Ze względu na brak precyzyjnych danych nie zdołano obliczyć długości kadencji dwóch pierwszych sekretarzy (Filipa Sandowskiego i Władysława Woźnickiego) oraz Jana Onacika, który pełnił funkcję sekretarza organizacji partyjnej byłego WUdsBP w Bydgoszczy prawdopodobnie w okresie luty–maj 1957 r. (powyżej 90 dni). Ponadto Stanisławowi Piotrowskiemu policzono wyłącznie okres formalnego umieszczenia na etacie sekretarza zjednoczonej organizacji partyjnej przy MO i SB, tj. od 1 lipca 1957 r. Trzeba jednak pamiętać, że rzeczywisty okres jego sekretarzowania był znacznie dłuższy, ponieważ do połączenia obu organizacji partyjnych doszło prawdopodobnie najpóźniej w pierwszej dekadzie maja 1957 r. Ponadto Piotrowski w rzeczywistości pełnił obowiązki sekretarza KZ PZPR przy KW MO w Bydgoszczy od stycznia 1956 r. (brak dokładnej daty)[54], a formalnie od 1 lipca 1956 r.[55] Dodać także należy, iż w obliczeniach – o ile pozwalały na to zachowane dokumenty – brano pod uwagę wyłącznie daty faktycznego wyboru na stanowisko I sekretarza podczas posiedzeń plenarnych KZ PZPR, a nie daty formalnego umieszczenia na etacie I sekretarza.

W okresie funkcjonowania zakładowej organizacji partyjnej przy WUBP/WUdsBP w Bydgoszczy osobą najdłużej sprawującą funkcję sekretarza był Jan Biliński, który pełnił ją przez 1309 dni. Najkrócej na swym stanowisku pozostawał Feliks Grzymski (91 dni), który objął je przejściowo, z powodu przeniesienia dotychczasowego sekretarza do dyspozycji wyższej instancji partyjnej. Średnia długość kadencji I sekretarza w latach 1947–1956 wynosiła 594,5 dni. Zdecydowanie dłużej trwała natomiast średnia kadencja I sekretarza KZ PZPR przy KW MO/WUSW w Bydgoszczy w latach 1957–1990 – wynosiła 1082,63 dni (w latach 1957–1971 – 989,4 dni; w latach 1971–1981 – 1238 dni; w latach 1981–1990 – 1082,66 dni). Największa stabilizacja miała więc miejsce w okresie gierkowskim, chociaż to w następnej dekadzie organizacją partyjną kierował jeden sekretarz przez najdłuższy czas. Był nim Kazimierz Polakowski, który swe stanowisko piastował przez 1747 dni.

Gdy chcemy opisać schemat kariery sekretarzy zakładowej organizacji PZPR przy aparacie bezpieczeństwa i porządku publicznego, niezbędne jest także prześledzenie funkcji pełnionych zarówno przed objęciem stanowiska sekretarza, jak i po jego opuszczeniu. Ten drugi obszar badań w dużym stopniu może pokazać stopień autonomizacji i ugruntowania prestiżu, czyli – w jakim stopniu sprawowanie funkcji sekretarza KZ PZPR przy bydgoskim aparacie bezpieczeństwa publicznego stanowiło „przepustkę” do zajmowania wyższych stanowisk. Kandydatami na I sekretarza zakładowej organizacji partyjnej byli najczęściej członkowie kadry kierowniczej, czyli naczelnicy wydziałów lub ich zastępcy (9 osób, 45 proc.), szefowie powiatowych placówek UB (2 osoby, 10 proc.), inspektorzy (4 osoby, 20 proc.), kierownicy sekcji (1 osoba, 5 proc.) lub kierownicy WUdsBP (1 osoba, 5 proc.). Pozostałe 3 osoby z badanej grupy zostały oddelegowane przez wyższą instancję PZPR do aparatu bezpieczeństwa i porządku publicznego na stanowisko I sekretarza i nie kontynuowały służby w tych organach, ale po zakończeniu sekretarzowania powróciły do pracy partyjnej.

Dla 5 funkcjonariuszy (25 proc.) stanowisko I sekretarza stanowiło podsumowanie dotychczasowej kariery zawodowej, ponieważ zostali oni zwolnieni z resortu. W tej liczbie 3 przeszło na emeryturę (Stanisław Wójcik, Władysław Maciejewski, Kazimierz Polakowski), czwartego niedługo po sekretarzowaniu zwolniono z powodu zarzutów wysuwanych pod jego adresem (Feliks Grzymski), a ostatni (Jan Kruszyński) został zwolniony w 1957 r.  w wyniku reorganizacji i redukcji aparatu UB, lecz powrócił do służby w 1959 r.

O niewątpliwym awansie można mówić w przypadku dwóch funkcjonariuszy, którzy sami zrezygnowali z dalszego sekretarzowania z powodu objęcia stanowiska zastępcy komendanta wojewódzkiego MO. Edward Rutkiewicz zrezygnował z kierowania KZ PZPR w styczniu 1982 r., ponieważ od listopada 1981 r. został wyznaczony na zastępcę komendanta wojewódzkiego MO ds. polityczno-wychowawczych (i naczelnika wydziału polityczno-wychowawczego) i stanowisko to zajmował do jego likwidacji w listopadzie 1989 r. Z kolei Henryk Matuszak złożył rezygnację z dalszego pełnienia funkcji I sekretarza KZ PZPR w maju 1975 r., po tym jak został mianowany zastępcą komendanta wojewódzkiego MO ds. administracyjno-gospodarczych. Funkcję tę sprawował do lutego 1990 r., a przez krótki czas (15 stycznia – 5 lutego 1990 r.) pełnił obowiązki szefa WUSW w Bydgoszczy. Jako awans można też potraktować przeniesienie Filipa Sandowskiego (kierownika/naczelnika Wydziału V WUBP) do pracy w MBP (Departament V i VII). Natomiast odnośnie do pozostałych osób można raczej powiedzieć, że powróciły na stanowiska równorzędne z tymi, które zajmowały przed objęciem funkcji sekretarza.

Wykres 1. Ścieżki kariery pierwszych sekretarzy KZ PZPR przy aparacie bezpieczeństwa i porządku publicznego w Bydgoszczy w latach 1945–1990

Źródło: Opracowanie własne na podstawie akt osobowych funkcjonariuszy UB/SB i MO pełniących funkcję I sekretarza zakładowej organizacji partyjnej przy WUBP/WUdsBP/KW MO/WUSW w Bydgoszczy.

Wśród wielu czynników wpływających na realny status i poczucie elitarności niektórych grup społecznych lub pojedynczych osób jest wysokość uzyskiwanych dochodów. Poziom płac w każdym systemie ekonomicznym wyznacza pozycję danej osoby zarówno w miejscu zatrudnienia, jak i w społeczeństwie. W gospodarce chronicznego niedoboru pieniądz często nie odgrywał pierwszorzędnej roli w nabywaniu towarów, decydowały o tym raczej nieformalne kontakty (znajomości) z osobami bezpośrednio odpowiedzialnymi za dystrybucję poszukiwanych artykułów. Pomimo to także w realnym socjalizmie wysokość uposażenia pełniła, oprócz funkcji ekonomicznych (nabywczych), również funkcje społeczne.

W jednym z opracowań, przygotowanych przez zespół ekonomistów polskich i radzieckich, tak napisano o roli systemu płacowego w socjalizmie: „Płaca i jej wysokość to przejaw prestiżu i społecznego uznania pracownika. Płaca nie tylko umożliwia zaspokajanie potrzeb materialnych i duchowych, lecz także stwarza warunki sprzyjające samorealizacji człowieka. [...] Pracownik jest zainteresowany nie tylko w wyższej płacy; pragnie on również osiągnąć zadowolenie z pracy, zasłużyć na pochwałę, co sprzyja wzrostowi jego autorytetu i poważania w zespole. W socjalizmie płaca pełni więc też funkcję miernika uznania społecznego, kształtuje poglądy na przykład o atrakcyjności jakiegoś zawodu, sprzyja rozwojowi poczucia więzi z kolektywem”[56]. Idąc tym tropem, przeanalizujemy dane dotyczące wysokości uposażenia sekretarzy zakładowej organizacji partyjnej.

Zanim przejdziemy do zasadniczej części rozważań, należy kilka uwag poświęcić przedstawieniu bazy źródłowej i metod prezentowanych obliczeń. Podstawę obliczenia dochodów sekretarzy stanowiły informacje zawarte w ich aktach osobowych. Były to przede wszystkim zapisy o przebiegu służby, jak również poszczególne wnioski awansowe. Podstawowy problem polegał jednak na tym, że należało odkodować znajdujące się w tych dokumentach dane dotyczące grup uposażenia oraz kategorii kilku funkcjonujących wówczas dodatków[57]. Tylko bowiem w ten sposób było możliwe ustalenie nominalnych wartości otrzymywanych uposażeń. Dlatego konieczne okazało się sięgnięcie po regulacje normujące kwestię uposażeń i prześledzenie wprowadzanych w interesującym okresie nowelizacji, zmian wysokości stawek itd.[58]

Niewykluczone, że nie udało się dotrzeć do wszystkich uregulowań resortowych dotyczących uposażeń funkcjonariuszy resortu spraw wewnętrznych. Nie zawsze udawało się też obliczyć wysokość otrzymywanych dodatków, tym bardziej że wielkość niektórych została określona za pomocą „widełek”; w takich wypadkach jako podstawę obliczeń przyjmowaliśmy środki przedziałów. Przy obliczaniu wysokości dodatków na członków rodziny korzystaliśmy z informacji zawartych w ankietach osobowych, znajdujących się w aktach osobowych, w celu ustalenia liczby i wieku (niepełnoletności) dzieci. Ponieważ wysokość niektórych dodatków miała charakter uznaniowy, bez konkretnej informacji (zawartej w listach płac) praktycznie niemożliwe jest ustalenie w sposób dokładny i pewny wysokości miesięcznego uposażenia. Dlatego też prezentowane dane dotyczące dochodów sekretarzy mają charakter przybliżony i są niedoszacowane właśnie ze względu na trudności z ustaleniem wysokości niektórych dodatków. Niemniej jednak zostały wyliczone zarówno wysokość uposażenia zasadniczego, jak i najważniejszych dodatków (służbowego, operacyjnego). Na koniec oszacowaną wysokość dochodów uzyskiwanych przez sekretarzy porównano z wysokością przeciętnych płac miesięcznych w gospodarce uspołecznionej w kraju, które to dane były publikowane w rocznikach statystycznych GUS. W poniższej tabeli zestawiono nominalną wysokość miesięcznych uposażeń sekretarzy z wysokością miesięcznych przeciętnych pensji[59] w wybranych latach.

Tabela 2. Zestawienie wysokości uposażenia pierwszych sekretarzy zakładowej organizacji partyjnej i wysokości przeciętnej pensji w gospodarce uspołecznionej w okresie 1949–1989

Rok

Sekretarz

Uposażenie sekretarzy (w zł)

Przeciętne uposażenie miesięczne w gospodarce uspołecznionej (w zł)

1949

Tadeusz Jeziorski

35 570

47 900a

1950

Tadeusz Jeziorski

42 650

57 800

1952

Jan Biliński

943

697

1953

Jan Biliński

1 470

978

1954

Jerzy Kaszarek

1 330

1 037

1955

Jan Kruszyński

1 310

1 077

1957

Stanisław Piotrowski

2 490

1 375

1958

Mieczysław Łykowski

2 230

1 462

1959

Alojzy Wika

2 374

1 581

1962

Edward Milej

3 275

1 736

1966

Stanisław Wójcik

3 520

2 018

1971

Stanisław Wójcik

4 675

2 592

1971

Henryk Matuszak

3 930

2 592

1975

Władysław Maciejewski

6 780

3 546

1979

Władysław Maciejewski

11 300

5 098

1979

Eugeniusz Staśkiewicz

9 810

5 098

1981

Edward Rutkiewicz

13 750

7 306

1982

Kazimierz Polakowski

13 750

11 598

1986

Kazimierz Polakowski

26 500

24 095

1989

Józef Gotowicz

543 600

206 800

a W kwestii wysokości przeciętnego uposażenia miesięcznego w gospodarce uspołecznionej za 1949 i 1950 r. należy dodać, że według informacji podanej w roczniku statystycznym GUS z 1963 r., przeciętna płaca wynosiła wtedy 479 zł (1949) i 578 zł (1950), zob. Mały rocznik statystyczny 1963..., Tab. 1 (183) „Płace w gospodarce narodowej”, s. 184 (pod uwagę wzięto dane brutto dotyczące gospodarki uspołecznionej). Dane te obrazują prawdopodobnie wartość przeciętnego uposażenia już po reformie walutowej w 1950 r. Dlatego też dla dokonania obliczeń przyjęto zasadę, iż powyższe dane zostaną pomnożone przez 100. Wynika to z tego, że przeprowadzono wówczas denominację złotego właśnie w proporcji 1:100.

Źródło: Obliczenia własne na podstawie akt osobowych funkcjonariuszy UB/SB i MO, akt normatywnych MBP i MSW oraz materiałów statystycznych GUS.

Brak materiałów dotyczących wysokości uposażenia osób sprawujących funkcję sekretarza koła partyjnego PPR przy WUBP w Bydgoszczy za lata 1945–1947 uniemożliwia dokonanie obliczeń tego uposażenia, pozwalających na określenie jego relacji w stosunku do przeciętnych pensji w gospodarce. Jednocześnie należy dodać, że roczniki statystyczne GUS wydawane w latach 1945–1949 nie zawierają informacji na temat przeciętnej płacy w gospodarce. Można się zatem ograniczyć tylko do określenia szacunkowej wysokości pensji naczelnika wydziału WUBP, co jest istotne, ponieważ kilku pierwszych sekretarzy partyjnych znajdowało się na etatach naczelnika wydziału. Otóż w omawianym okresie (do 1947 r.) kierujący pracami koła partyjnego pierwsi sekretarze mogli otrzymywać 1860 zł (V grupa uposażenia – 700 zł, 6. kategoria dodatku funkcyjnego – 450 zł, dodatek ekonomiczny – 400 zł, 20-procentowy dodatek operacyjny – 310 zł)[60]. Trzeba zauważyć, że w okresie 1949–1950 uposażenie sekretarza partii przy WUBP w Bydgoszczy było wyraźnie niższe od przeciętnej miesięcznej pensji w kraju. Sytuacja zmieniła się w następnych latach, kiedy to zarobki sekretarzy systematycznie wzrastały.

Na poniższym wykresie pokazano wahania relacji wysokości przeciętnego uposażenia w gospodarce uspołecznionej do wysokości uposażenia sekretarza organizacji partyjnej w latach 1949–1989. Punkty umieszczone poniżej wartości „1” wskazują, jaką część dochodu sekretarza stanowiło przeciętne wynagrodzenie krajowe. Jak widać, „pod kreską” przeciętne wynagrodzenia znajdowały się przez cały okres 1952–1989, chociaż na wykresie uwidaczniają się również istotne wahania dysproporcji. Otóż w latach 1957, 1962, 1975, 1979 i 1981 przeciętne miesięczne wynagrodzenie krajowe stanowiło zaledwie niewiele więcej niż połowę wynagrodzenia miesięcznego sekretarza zakładowej organizacji partyjnej.

Wykres 2. Relacja wysokości przeciętnego wynagrodzenia w gospodarce uspołecznionej w Polsce do wynagrodzenia sekretarza zakładowej organizacji partyjnej przy aparacie bezpieczeństwa i porządku publicznego w Bydgoszczy w latach 1949–1989

Źródło: Obliczenia własne na podstawie akt osobowych funkcjonariuszy UB/SB i MO, akt normatywnych MBP i MSW oraz materiałów statystycznych GUS.

Odmiennie sytuacja przedstawiała się w latach 1955, 1982 i zwłaszcza w roku 1986, kiedy to rozpiętość wysokości badanych rodzajów dochodu była zdecydowanie najmniejsza. W czasie wzrostu zjawisk inflacyjnych w polskiej gospodarce w 1989 r. funkcjonariuszom resortu spraw wewnętrznych do otrzymywanych uposażeń zasadniczych kilka razy przyznawano dodatki wyrównawcze. Zwraca również uwagę, że w tym właśnie roku wystąpiło zjawisko największego „rozwarcia nożyc” wartości badanego parametru. W 1989 r. wysokość przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia krajowego stanowiła bowiem tylko 0,38 wartości wynagrodzenia otrzymywanego przez płk. Józefa Gotowicza – ostatniego I sekretarza KZ PZPR przy WUSW w Bydgoszczy.

Uwagi końcowe

Celem niniejszego artykułu było dokonanie analizy prozopograficznej populacji funkcjonariuszy pełniących stanowisko I sekretarza zakładowej organizacji partyjnej działającej przy wojewódzkim aparacie bezpieczeństwa i porządku publicznego w Bydgoszczy w latach 1945–1990. Nie była to grupa liczna, ponieważ przez 45 lat należało do niej (przynajmniej tyle udało się ustalić) 20 osób. Niemniej jednak zarówno dobór osób zaliczanych do tej grupy, jak i jej miejsce w strukturze organizacyjnej aparatu świadczyły o jej dużym i stale wzrastającym znaczeniu.

Zaprezentowane w artykule wyniki badań stanowią zaledwie fragment planowanych szerszych badań prozopograficznych nad populacją bydgoskich funkcjonariuszy komunistycznego aparatu bezpieczeństwa i porządku publicznego. Ponadto mają one jedynie charakter wstępny w zakreślonym w temacie artykułu wymiarze problemowym. Zdajemy sobie bowiem sprawę, że w niniejszym tekście skupiliśmy się w dużym stopniu na omówieniu w zasadzie pewnego układu formalnego (zagadnienia dotyczące m.in. struktur organizacyjnych, zakresu obowiązków i czynności określonych regulacjami normatywnymi), który zazwyczaj stanowi wyłącznie postulowaną idealizację, a więc ma przeważnie charakter nierzeczywisty. Interesujące poznawczo byłoby natomiast zrekonstruowanie realnie funkcjonujących relacji socjometrycznych w badanej populacji, co stanowiłoby niebagatelne rozwinięcie problemów zaledwie zarysowanych w naszym artykule, a dotyczących pozycji kierowników zakładowej organizacji partyjnej w grupie i zakresu ich władzy.

Czy autorytet pierwszych sekretarzy w środowisku funkcjonariuszy miał charakter tylko instytucjonalny, czy również personalny? Jaki był stopień, zasięg, trwałość oraz treść miarodajności tego autorytetu? Czy, a jeśli tak, to w jakim stopniu „pierwsi” byli osobami charyzmatycznymi, realnie wpływającymi na postępowanie i postawy innych, posiadającymi zdolności syntoniczne? A w jakim stopniu jedynie dysponentami – używając określenia Maxa Webera – charyzmy urzędu (Amtcharisma), związanej wyłącznie z formalną organizacją, podziałem pozycji i ról społecznych? Czy cieszyli się prestiżem środowiskowym i szacunkiem osobistym, czy też budzili respekt wyłącznie ze względu na zajmowane formalne stanowisko? Czy w tej sytuacji mieli świadomość własnej odrębności w stosunku do pozostałych funkcjonariuszy? Jak przedstawiały się relacje pierwszych sekretarzy z pozostałymi członkami kierownictwa służbowego komendy/urzędu, a w szczególności z jej kierownikiem (komendantem/szefem)? W dużej mierze zależało to od osobowości poszczególnych osób sprawujących funkcję I sekretarza, która bezpośrednio wpływała na sposób pełnienia tej funkcji. Interesujące byłoby także określenie stopnia rytualizacji publicznie prezentowanych postaw pierwszych sekretarzy, dzięki czemu można by stwierdzić, w jakim stopniu postulowane wzory zachowań były zinternalizowane, a w jakim były wyłącznie cynicznym odgrywaniem powierzonej roli.

Aby przynajmniej spróbować odpowiedzieć na część powyższych pytań, należałoby odtworzyć społeczną strukturę relacji interpersonalnych istniejących w społeczności funkcjonariuszy bydgoskiego aparatu spraw wewnętrznych. Określić bliżej charakter więzi społecznych, zrekonstruować nieformalne grupy, stanowiące swoisty subsystem w ramach całej populacji funkcjonariuszy. Zachowane w archiwach dokumenty są dalece niewystarczające, choć w różnym stopniu pomocne w podjęciu próby opisania wskazanych problemów. Niezbędne jest więc docieranie do żyjących i chętnych do kontaktu z badaczem byłych funkcjonariuszy aparatu, co pozwoliłoby na uzyskanie cennego materiału dotyczącego przynajmniej ostatnich dekad PRL.

Bibliografia

ŹRÓDŁA

Źródła archiwalne

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Delegatura w Bydgoszczy

Akta osobowe funkcjonariuszy

Akta normatywne

Wspomnienia Stefana Paluszkiewicza, 28 VIII 1978 r.

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Gdańsku

Akta normatywne

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Katowicach

Akta osobowe funkcjonariuszy

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Łodzi

Akta normatywne

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Szczecinie

Akta osobowe funkcjonariuszy

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie

Akta osobowe funkcjonariuszy

Akta normatywne – przepisy MSW

Archiwum Komendy Wojewódzkiej Policji w Bydgoszczy

Akta osobowe funkcjonariuszy

Archiwum Państwowe w Bydgoszczy

KZ PZPR przy WUSW w Bydgoszczy z lat 1957–1982

Źródła drukowane

Mały rocznik statystyczny 1963, Warszawa 1963.

Mały rocznik statystyczny 1967, Warszawa 1967.

Mały rocznik statystyczny 1972, Warszawa 1972.

Mały rocznik statystyczny 1976, Warszawa 1976.

Mały rocznik statystyczny 1980, Warszawa 1980.

Mały rocznik statystyczny 1982, Warszawa 1982.

Mały rocznik statystyczny 1983, Warszawa 1983.

Mały rocznik statystyczny 1987, Warszawa 1987.

Mały rocznik statystyczny 1990, Warszawa 1990.

O statucie i zadaniach organizacyjnych PZPR. Referat Romana Zambrowskiego. Koreferat Henryka Świątkowskiego wygłoszone w dniu 20 XII 1948 r. na Kongresie Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Statut PZPR, Warszawa 1949.

PPR. Rezolucje, odezwy, instrukcje i okólniki Komitetu Centralnego VIII 1944 – XII 1945, oprac. W. Góra, R. Halaba, N. Kołomejczyk, Warszawa 1959.

PPR. Rezolucje, odezwy, instrukcje i okólniki Komitetu Centralnego I 1946 – I 1947, oprac. W. Góra, R. Halaba, N. Kołomejczyk, Warszawa 1961.

PPR. Rezolucje, odezwy, instrukcje i okólniki Komitetu Centralnego I 1947 – XII 1948, oprac. W. Góra, R. Halaba, N. Kołomejczyk, Warszawa 1973.

Protokoły posiedzeń Biura Politycznego KC PPR 1944–1945, oprac. Aleksander Kochański, Warszawa 1992.

Rok pierwszy. Powstanie i działalność aparatu bezpieczeństwa publicznego na Pomorzu i Kujawach (luty–grudzień 1945), red. B. Binaszewska, P. Rybarczyk, Warszawa–Bydgoszcz–Gdańsk 2010.

Statut Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej uchwalony przez II Zjazd PZPR, Łódź 1954.

Statut PZPR z uzupełnieniami i poprawkami uchwalonymi przez X Zjazd PZPR. Regulamin wyboru delegatów, władz i organów kontrolnych w PZPR, Warszawa 1987.

Statut PZPR ze zmianami i uzupełnieniami uchwalonymi przez VI Zjazd PZPR w grudniu 1971 r., [Warszawa] 1973.

Statut PZPR ze zmianami i uzupełnieniami uchwalonymi przez IX Nadzwyczajny Zjazd PZPR w lipcu 1981 r., Warszawa 1981.

OPRACOWANIA

XXXV lat Milicji Obywatelskiej i Służby Bezpieczeństwa województwa toruńskiego. Historia i wspomnienia, Toruń 1979.

Czekiści. Organy bezpieczeństwa w europejskich krajach bloku sowieckiego 1944–1989, red. K. Persak, Ł. Kamiński, Warszawa 2010.

Dobieszewski A., Kierownicza rola PZPR podstawową zasadą budownictwa socjalistycznego [w:] Wiedza o partii. Wybrane problemy, red. A. Dobieszewski, Warszawa 1975.

Dobieszewski A., Zasady i mechanizmy funkcjonowania partii (model leninowski), Warszawa 1984.

Głowacki W., Zasady funkcjonowania PZPR [w:] Podstawy wiedzy o PZPR, red. B. Kowalewska, E. Mulicka, Warszawa 1989.

Jakubowski Z., Milicja Obywatelska (1944–1948), Warszawa 1983.

Kapłan B., Haufa H., Obywatelska służba. Szkice z dziejów i działalności MO i SB w województwie bydgoskim, Bydgoszcz 1971.

Mozgawa R., Niedziałek M.C., Pietryka Z., Działacz partyjny w oczach funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej, „Służba MO” 1981, nr 1.

Płaca w ustroju socjalistycznym. Zagadnienia teorii i praktyki, red. W. Krencik, Warszawa 1978.

Rutkowski S., Praca polityczno-wychowawcza w Milicji Obywatelskiej w latach 1944–1948, Warszawa 1979.

Terlecki R., Miecz i tarcza komunizmu. Historia aparatu bezpieczeństwa w Polsce 1944–1990, Kraków 2007.

Twarze bezpieki 1945–1990. Obsada stanowisk kierowniczych Urzędu Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa w województwach pomorskim/bydgoskim, toruńskim i włocławskim. Informator personalny, red. M. Szymaniak, Bydgoszcz–Gdańsk 2010.

Wacławek J., Podstawowa organizacja partyjna. Jej rola w systemie działania partii [w:] Wiedza o partii. Wybrane problemy, red. A. Dobieszewski, Warszawa 1975.

Wacławek J., Podstawowa organizacja PZPR, Warszawa 1976.

The First Secretaries of PWP/PUWP’s Factory Organization at the Security and Public Order Apparatus in Bydgoszcz between 1945 and 1990 (an outline of a prosopographical analysis)

The paper begins with an introduction into the origin of particularly close connections between the PWP/PUWP and the internal affairs’ apparatus in the entire period of the communist regime in Poland. Officers of MO (Citizens’ Militia) and UB (Security Office) participated in the implementation and protection of the communist system in post-war Poland. Additionally, a special role performed by the pre-war communists in the establishment of the security apparatus structures in the Pomeranian Voivodeship in 1945 is presented.

In the first part, the author explains basic rules and principles pertaining to the organisation and operation of the PWP/PUWP’s factory structures in the UB/SB (Security Service) and MO. He also refers to higher institutions of the Party supervising the security apparatus, enumerates the First Secretary’s duties, and also discusses the position and place – which have been changing over time – of the First Secretary within the organizational structure of Bydgoszcz-based units of the public security/internal affairs.

The second part is the analytical review of basic parameters and data which specify the aforementioned group under research and allow to elaborate the collective portrayal. The author attempts at the construction of a career model of the First Secretaries and the estimation of the value of income in comparison to an average remuneration in Poland.

The conclusion propounds new questions and postulates what should be considered in a prospective research studies.

Tomasz Czarnota

Instytut Historii UMCS

Kierownictwo pionu archiwalno-historycznego w Komitecie Wojewódzkim PZPR w Lublinie w latach 1948–1956

W strukturze KW PZPR w Lublinie, tak jak w innych komitetach wojewódzkich, był sektor opiekujący się dokumentami partyjnymi, wspomagający badania i popularyzujący historię ruchu robotniczego[1]. Zadania te realizował dzięki systematycznemu gromadzeniu historycznej i bieżącej dokumentacji, inicjowaniu spisywania wspomnień oraz upamiętnianiu wydarzeń, osób i miejsc o znaczeniu historycznym. W okresie 1948–1956 można wyróżnić następujące fazy rozwojowe tego sektora[2]:

– schyłek 1948 r., gdy istniało utworzone w czasach PPR stanowisko kierownika archiwum KW – sekretarza Wojewódzkiej Komisji Historii Partii, związane z etatem instruktora w Wydziale Propagandy, Oświaty i Kultury;

– lata 1949–1953, kiedy w wydziale tym był instruktor Referatu Historii Partii, względnie jego referent[3], opiekujący się też składnicą akt KW do czasu utworzenia w 1952 r., w Kancelarii I Sekretarza, stanowiska instruktora składnicy akt KW; funkcjonariusze ci mieli współpracować, przy czym instruktor historii partii występował wobec instruktora składnicy w roli nadrzędnej;

– lata 1953–1955, w których nie było etatu instruktora historii partii, a instruktora/kierownika składnicy akt KW przyporządkowano do Wydziału Ogólnego;

– lata 1955–1956, gdy składnica akt działała w Wydziale Propagandy i Agitacji, w którym odtworzono RHP, z kierownikiem w randze zastępcy kierownika wydziału; ponadto w 1956 r. funkcjonowało tam odrębne od składnicy archiwum KW z własnym kierownikiem.

W roku 1957 rozpoczęła się transformacja tego sektora zarówno na szczeblu centralnym (zastąpienie Wydziału Historii Partii przez Zakład Historii Partii), jak i wojewódzkim („kompresja” etatów objęła także pracowników pionu archiwalno-historycznego KW). Dla archiwum lubelskiego KW rok ten, również w wymiarze personalnym, zapoczątkował odrębny etap działalności. Będzie ona przedmiotem moich dalszych ustaleń. Za wyniki pracy wymienionych komórek odpowiadali konkretni ludzie, wysunięci przez kierownictwo partyjne. W niniejszym artykule pokazuję ich perypetie życiowe, ścieżki, które zawiodły ich do tych stanowisk, oraz częściowo to, co się z nimi działo później, nawiązując do tytułu artykułu Beaty Bińko Skąd przychodzili, dokąd zmierzali...[4]. Zawarłem tu pięć biogramów, choć być może powinno być ich siedem. Miałem jednak wątpliwości co do uwzględnienia jeszcze dwóch osób[5], których występowanie tylko sygnalizuję.

Poczet kierowników sektora archiwalno-historycznego lubelskiego KW PZPR otwiera Anna Pelc. Urodziła się 10 kwietnia 1910 r. w Grodzisku Dolnym (w II Rzeczypospolitej siedziba gminy, powiat łańcucki, województwo lwowskie)[6]. Jej rodzicami byli Antoni, dróżnik, oraz Katarzyna z Czupiechów[7], mający półtoramorgowe gospodarstwo. Anna Pelc miała sześcioro rodzeństwa[8]. Jej wykształcenie to nieukończona szkoła powszechna[9] i praktyczne umiejętności zdobyte na kursach[10]. W latach 1920–1936 mieszkała z ciotką, gospodynią probostwa w Rokietnicy (powiat jarosławski), co mogło zaważyć na jej akcesie do Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży[11]. Mniej więcej w tym samym czasie związała się z Komunistycznym Związkiem Młodzieży Polskiej[12]. W 1934 r. poznała lewicującego wikarego Karola Buczka i członka Komunistycznej Partii Polski – swego przyszłego, starszego o dziesięć lat, męża (od 1937 r.) Karola Misiąga. Jako datę przystąpienia do KPP podawała październik 1937 r.[13] Od 1935 do 1938 r. działała w Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici”[14].

Po opuszczeniu probostwa mieszkała w gospodarstwie siostry; wtedy też razem z mężem organizowała w powiecie jarosławskim strajki chłopskie[15]. Mąż trzymał przed nią wiele spraw w sekrecie, powołując się na tajemnicę partyjną[16]. Po kilkumiesięcznym pobycie w Krakowie, gdzie ukrywali się przed policją, w lutym 1938 r. trafili do Domostawy (gmina Jarocin, powiat Nisko, województwo lwowskie). Proboszczem i sekretarzem zarządu spółdzielni „Społem” został tam znany im ks. Karol Buczek[17]. Mąż w tym czasie nawiązał kontakt z miejscową siatką KPP[18].

Po klęsce wrześniowej Anna Pelc przeszła „depresję moralną”[19]. Może to dziwić, zważywszy na stosunek komunistów do „burżuazyjnego” państwa polskiego. Jej odczucia zapewne były spontaniczną reakcją na triumf „faszystów” i rezultatem doświadczanej przez byłych kapepowców, którym zabraniano organizowania się pod własnym szyldem, dezorientacji w obliczu sojuszu III Rzeszy z ZSRR[20]. Wkrótce Anna Pelc zaczęła działać w lewicowej konspiracji – latem 1941 r. w powiecie kraśnickim powstała Robotniczo-Chłopska Organizacja Bojowa[21]. W lipcu tego roku – chyba wtedy przybrała pseudonim „Rena” – weszła jako skarbnik w skład kierownictwa Komitetu Gminnego RChOB w Jarocinie z siedzibą w Domostawie. Sekretarzem był Karol Misiąg, a technikiem ks. Buczek. Po ich śmierci na czerwonkę (we wrześniu) Anna Pelc została sekretarzem KG[22]. W kwietniu 1942 r. RChOB zgłosiła akces do PPR[23].

Pracując jako ekspedientka w sklepie „Społem”, utrzymywała tam punkt kontaktowy dla wysłanników Komitetu Obwodowego. Z jego ramienia prace w gminie Jarocin koordynował Stanisław Szot. Po utworzeniu w listopadzie 1942 r. z czterech sąsiednich gmin Komitetu Rejonowego, zachowując swe funkcje, „Rena” została jego skarbnikiem[24]. Podlegały jej także sprawy wojskowe. Na polecenie Komitetu Obwodowego miała zorganizować w Domostawie placówkę Gwardii Ludowej i odnowić zerwane kontakty z byłymi członkami KPP[25]. W maju 1943 r. wspomagała oddział GL Antoniego Palenia ps. „Jastrząb”[26]. Do połowy 1944 r. przebywała w siedzibie Komitetu Okręgowego PPR w Rzeczycy Ziemiańskiej, skąd wyjeżdżała m.in. do Jarocina i Domostawy[27]. W tymże roku rozpoczęła działalność w Komitecie Powiatowym PPR w Kraśniku[28].

Po wycofaniu się Niemców współtworzyła jawne struktury partii w powiecie kraśnickim. W sierpniu 1944 r. weszła do egzekutywy KP, ale nie przyjęła proponowanych jej innych odpowiedzialnych funkcji[29]. W listopadzie została zastępcą I sekretarza KP (była nim do grudnia tego roku)[30] oraz członkiem Powiatowej[31] i Wojewódzkiej Rady Narodowej. Przykładała dużą wagę do porządku i dyscypliny partyjnej[32]. Angażowała się w tworzenie i umacnianie Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego[33] oraz struktur milicyjnych[34]. Z początkiem 1945 r. na krótko została instruktorem organizacyjnym Komitetu Wojewódzkiego[35]. Na przełomie stycznia[36] i lutego[37] tegoż roku wróciła do Kraśnika jako I sekretarz KP. Miała wpływ na decyzje plenum i egzekutywy dotyczące usunięcia z powiatowej administracji, UB i MO „reakcjonistów sabotujących pracę PPR” oraz powołania zakonspirowanego oddziału zbrojnego, który miał „karać i represjonować winnych reakcjonistów i zwalczać bandy”[38]. Wydawała się aktywną działaczką, choć o stylu jej pracy wypowiadano krytyczne opinie[39], może mniej poświęcała się rozwojowi kół PPR.

Najprawdopodobniej w sierpniu 1945 r. (część dokumentów podaje późniejszą datę[40]) Anna Pelc przeszła do KW[41], a 1 listopada została członkiem Wojewódzkiej Komisji Kontroli Partyjnej[42] na etacie instruktora wojewódzkiego[43]. 1 maja 1946 r. przeszła na osobny etat członka WKKP[44]. W tej roli najwyraźniej się sprawdzała[45]. W lutym 1947 r. zadecydowano o skierowaniu Anny Pelc na kurs w Centralnej Szkole Partyjnej[46]. 9 kwietnia tego roku wyjechała do Łodzi[47]. Wzięła najpewniej udział w V kursie zasadniczym CSP (trwał od 10 kwietnia do 26 października), choć niektóre dokumenty wymieniają kurs VI[48] lub VII[49]. Nie dotrwała jednak do końca szkolenia[50]. Na polecenie kierownictwa wojewódzkiego wróciła do Lublina, gdzie od 1 września miała kontynuować pracę w WKKP[51]. Powrót wiązał się z chorobą, na jaką wtedy zapadła[52]. Prawdopodobnie schorzenie miało charakter postępujący i wkrótce złamało jej obiecującą karierę funkcjonariusza politycznego.

Ponieważ ze względów zdrowotnych dalsza praca w WKKP była nieodpowiednia, szukano dla Anny Pelc innego zajęcia. W archiwum KW akurat zwalniał się etat kierownika[53]. Pelc objęła tę funkcję od października 1947 r., otrzymawszy zgodę CKKP[54]. Zadania, do których ją przydzielono, nie stanowiły dla niej novum, z sektorem historyczno-archiwalnym miała już do czynienia[55]. Jako przewodnicząca WKHP (od lipca 1946 r.) m.in. pracowała w terenie, zbierając dokumentację i typując miejsca ważne dla historii PPR. Inne obowiązki nie pozwalały jej wtedy na efektywniejszą pracę „po tej linii”. Do końca 1948 r. zajmowała etat instruktora Wydziału Propagandy odpowiedzialnego za archiwum KW i sekretariat WKHP, później była instruktorem RHP. Jej praca w referacie faktycznie ustała w 1950 r. z powodu choroby neurologicznej[56]. Annę Pelc zastępowała odtąd pomoc techniczna. Wiosną 1951 r. skierowano „Renę” do sanatorium[57].

Jako referent w Wydziale Propagandy pracowała do września 1951 r., choć ostatni raz jako instruktorka RHP wystąpiła w maju tego roku[58]. W tym samym miesiącu KW przyjął wniosek Zarządu Głównego ZBoWiD o przedstawienie jej kandydatury do państwowego odznaczenia[59], wtedy zapewne odznaczono ją Sztandarem Pracy II klasy[60]. Po powrocie z sanatorium przez kilka lat (grudzień 1951 – wrzesień 1956 r.) była kartotekarzem Wydziału Kadr/Kartoteki[61]. W 1957 r. przeszła na rentę KC[62]. Od 1955 r. była członkiem Komisji Prac Historycznych przy RHP[63]. Do końca lat siedemdziesiątych mieszkała w Lublinie. Zajmowała się m.in. spisywaniem wspomnień, w większości niepublikowanych[64]. W 1974 r. KW wciągnął ją na listę osób przedstawionych do odznaczenia Medalem XXX-lecia Polski Ludowej[65]. Do maja 1980 r. była członkinią Podstawowej Organizacji Partyjnej przy KW, następnie wyprowadziła się z Lublina[66]. Ostatnie lata życia Anna Pelc spędziła w Warszawie jako pensjonariuszka Domu Lekarza Seniora na Mokotowie. Zmarła 13 kwietnia 1987 r.[67]

Przez circa dziewięć miesięcy w roli referentki RHP występowała Helena Jargiełło. Urodziła się 13 sierpnia 1930 r.[68] Jej rodzice gospodarowali na roli. O edukacji tej działaczki i o początkach związków z PZPR nie mam informacji. Być może była członkiem Związku Młodzieży Polskiej. Stałym członkiem PZPR została w grudniu 1950 r.[69] Nie przeszła przeszkolenia partyjnego, w tym zakresie sama się dokształcała[70]. Do listopada 1949 r. pracowała jako pomoc księgowego w Państwowej Centrali Handlowej, potem trafiła do RHP. Choć w jednym z dokumentów z 1949 r. została nazwana „referentem historii partii KW”[71], początkowo była tam pomocą techniczną[72]. Na pełniącą obowiązki referenta wyznaczono ją z dniem 1 września 1950 r.[73] W tym charakterze ostatni raz jest uchwytna w maju 1951 r., choć na listach płac pracowników KW występuje do sierpnia tego roku włącznie[74]. Właśnie w sierpniu Egzekutywa KW nie zaakceptowała przeniesienia Heleny Jargiełło na etat referentki Wydziału Handlu. Z powodu studiów (była na II roku nieznanego kierunku i uczelni) miała zaniedbywać wyznaczoną jej pracę. Zdecydowano o skierowaniu Jargiełło do pracy poza aparatem PZPR[75]. Wydaje się, że nie poinformowano o tym Wydziału Historii Partii w KC[76]. W grudniu 1951 r. Jargiełło przeszła do dyspozycji Komitetu Miejskiego w Lublinie[77]. Przypuszczalnie wkrótce wyjechała[78].

Kolejnym funkcjonariuszem pracującym na tym odcinku był Jan Stelmach. Jako jedyny w całej omawianej grupie nie był narodowości polskiej – miał pochodzenie ukraińskie[79]. Urodził się 13 maja 1896 r. w Uhninie (gmina Dębowa Kłoda, późniejszy powiat włodawski, województwo lubelskie)[80], w rodzinie chłopskiej Antoniego i Pelagii[81]. Edukację zakończył na IV klasie rosyjskiej szkoły średniej w Chełmie, przez co uzyskał wykształcenie średnie niepełne[82] (być może profil tej szkoły wiązał się ze spółdzielczością[83]). W latach 1915–1918 jako żołnierz armii rosyjskiej wziął udział w I wojnie światowej. Po zdemobilizowaniu działał w komitecie ds. jeńców i uchodźców w Kozłowie (obecnie Miczuryńsk) w Rosji Radzieckiej. W 1919 r. wrócił do Polski, gdzie od razu wcielono go do wojska. W czerwcu 1920 r. trafił do niewoli sowieckiej, w której przebywał do maja 1921 r. Ukończył wtedy prowadzony w ramach sekcji polskiej kurs przy Wojskowo-Politycznej Szkole w Kijowie[84]. Po powrocie osiadł w rodzinnym gospodarstwie, krótko (1926–1927) był taksatorem ubezpieczeniowym Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń Wzajemnych we Włodawie[85]. Skupiał się przede wszystkim na działalności politycznej. Kontakt z ideologią komunistyczną w wydaniu sowieckim rozbudził lub ugruntował jego sympatie dla radykalnej lewicy. Od 1926 (bądź 1923) do 1938 r. Stelmach należał do KPP[86]. W Kodeńcu sprawował funkcję łącznika, później miał być sekretarzem w kilku komitetach gminnych[87]. W latach 1930–1933 był sekretarzem Komitetu Dzielnicowego w Lublinie[88], a następnie (do 1937 r.) sekretarzem KD w Parczewie[89]. Po rozwiązaniu KPP utrzymywał kontakt z jej członkami[90]. Działalność partyjna dwukrotnie zaprowadziła go do więzienia (1927–1929, 1933–1936).

We wrześniu 1939 r. został internowany w Berezie Kartuskiej. Po wkroczeniu Armii Czerwonej na teren Polski przedostał się do części kraju zajętej przez ZSRR i zgłosił się do władz radzieckich, które skierowały go do jednego z punktów zbornych dla komunistów, zapewne w Równem. Stamtąd Jana Stelmacha wysłano do pracy[91]. Jego sytuacja była podobna do tej, w której znalazło się wielu eks-członków KPP, angażowanych na podrzędnych stanowiskach w sowieckim aparacie gospodarczym i administracyjnym[92]. Do 1940 r. pracował w cegielni w Równem, potem w zakładzie budownictwa wojskowego w Kowlu (jako sekretarz związkowy), od 1941 r. w szpitalu rejonowym w rejonie duchownickim[93]. Wstąpił do Związku Patriotów Polskich[94]. W ZSRR przebywał do 1945 r.

Po powrocie do kraju Stelmach początkowo pracował w swoim gospodarstwie w Kodeńcu[95]. Do PPR wstąpił 1 stycznia 1946 r.[96] i natychmiast wszedł do jej aparatu. Objąwszy etat instruktora organizacyjnego[97], przez kilka tygodni kierował Wydziałem Zawodowym KW[98]. Okazało się jednak, że nie ma kwalifikacji do opanowania tego odcinka[99]. Pod koniec marca tego roku konferencja powiatowa w Hrubieszowie wybrała Stelmacha na I sekretarza KP[100]. Trafił tam „dla uzdrowienia organizacji”[101], ale w KW szybko uznano, że jest za mało energiczny i nie sprawdza się na tym stanowisku[102]. W końcu sierpnia odwołano go[103] i mianowano w tymże KP pełnomocnikiem ds. wydawania stałych legitymacji. Otrzymał wtedy następującą opinię: „Oddany partii, uczciwy, lecz zupełnie nie posiada inicjatywy, nadaje się do pracy biurowej”[104]. Po powrocie do Lublina, od grudnia 1946 do lutego 1947 r., był instruktorem organizacyjnym w KW, potem instruktorem Wydziału Personalnego i od marca 1947 r. sprawozdawcą Wydziału Organizacyjnego[105]. Odpowiadał też za sprawy broni pozostajacej w dyspozycji KW.

Z końcem sierpnia 1951 r. zatwierdzono kandydaturę Stelmacha na stanowisko instruktora RHP w Wydziale Propagandy[106], on sam jednak utrzymywał, że tę funkcję objął dopiero w grudniu tegoż roku[107]. W maju 1953 r. został przeniesiony na stanowisko instruktora Wydziału Propagandy ds. kadrowych[108]. W związku ze zniesieniem etatu instruktora RHP jego następcy nie wyznaczono. Kadrowcem Wydziału Propagandy Jan Stelmach był dwa lata. W tej roli nie wykazał się osiągnięciami. Swój brak znajomości kadr, hamujący pracę wydziału, tłumaczył tym, że wracający z terenu instruktorzy nie dawali mu żadnych notatek[109]. Jego inercję sekretarz propagandy Stanisław Bębenek skwitował następująco: „Chcielibyśmy widzieć więcej energii u towarzysza Stelmacha, więcej dobijania się o swoje”[110]. Obowiązki zmuszały go czasem do wyjazdu w teren[111]. W 1954 r. wybrano Stelmacha na delegata na miejską konferencję sprawozdawczo-wyborczą w Lublinie[112]. W grudniu 1955 r. objął stanowisko kierownika Wydziału Ogólnego[113]. Zajmował je do kwietnia 1957 r., po czym przeszedł na rentę[114]. Od 1955 r. występował jako członek poszerzonego składu Komisji Prac Historycznych przy RHP[115]. W 1956 r. odznaczono go Sztandarem Pracy II klasy[116]. Pod koniec 1957 r. Jan Stelmach wszedł do Miejskiej Komisji Kontroli Partyjnej przy KM w Lublinie[117]. Z pracy partyjnej wycofał się na początku lat sześćdziesiątych[118]. Zmarł 16 stycznia 1976 r.[119]

Kolejne miejsce na liście funkcjonariuszy pionu archiwalno-historycznego zajmuje Władysława Wójtowicz. Jej data urodzenia występuje w różnych wariantach: 18 czerwca lub 18 lipca 1898 bądź 1899 r.[120] Przyszła na świat w Końskowoli (powiat puławski, późniejsze województwo lubelskie) jako córka Karola, cieśli, i Marii[121]. Miała dziesięcioro rodzeństwa[122]. Była samoukiem[123]. Od 18. roku życia pracowała jako robotnica, m.in. w parowozowni, w majątku rolnym w Końskowoli[124] oraz w gospodarstwach w Pożogu i Puławach (w latach 1921–1926). Następnie przeniosła się do Lublina, gdzie do 1929 r. najmowała się jako gospodyni domowa[125]. Tam zaangażowała się w działalność partyjną. Należała do PPS-Lewicy[126] i do KPP (od 1928 bądź 1929 do 1938 r.)[127]. Przybrała pseudonim „Mary”[128]. W KPP pełniła funkcje technika, łącznika, członka Egzekutywy Komitetu Okręgowego w Lublinie (1935–1936) i sekretarza KD w Zamościu[129]. Za działalność komunistyczną aresztowano Wójtowicz dwukrotnie: w roku 1929 i 1936. Za pierwszym razem otrzymała wyrok 6 lat więzienia, z kolejnego – w związku z wybuchem wojny – odsiedziała tylko 3 lata[130]; ogółem zasądzono jej 18 lat[131]. Wyroki te czyniły z niej weterankę ruchu robotniczego.

Więzienie zapewne wpłynęło na usposobienie Władysławy Wójtowicz. Odzyskawszy wolność, jesienią 1939 r. przedostała się do ZSRR. W „ojczyźnie proletariatu” była robotnicą w zakładach przemysłowych w okręgu Gorki, a potem kierownikiem sceny teatru[132] bądź dekoratorem teatralnym[133]. Nastąpiło to przypuszczalnie po jej akcesie do ZPP[134]. Do Polski wróciła w 1946 r., w czerwcu tego roku wstąpiła do PPR[135]. Od razu weszła do aparatu partyjnego: najpierw została instruktorem propagandy KM w Lublinie, od grudnia była sekretarzem lubelskiego KD 1 Maja[136]. Stanowisko to zajmowała do końca grudnia 1947 r.[137] Od marca 1947 r. była też członkiem KM w Lublinie[138]. Wysłano ją na kurs w CSP, w Łodzi miała się stawić 7 stycznia 1948 r.[139] Najpewniej wzięła udział w VI kursie zasadniczym (10 stycznia – 25 lipca)[140].

Egzekutywa lubelskiego KM planowała powierzyć Władysławie Wójtowicz kierownictwo KD nr I Południowego[141], lecz KW zdecydował o przeniesieniu jej poza Lublin. Od września do końca grudnia 1948 r. była II sekretarzem KP w Kraśniku[142]. Tam m.in. zainteresowała się dokumentowaniem działań partii[143]. Zakończywszy tę misję, od stycznia 1949 r. była instruktorem Wydziału Organizacyjnego KW[144]. Opiekowała się organizacjami partyjnymi z powiatów lubartowskiego i radzyńskiego[145]. Dała się poznać jako osoba bezkompromisowa, chętniej rozkazująca niż służąca radą[146]. Obecność w powiecie lubartowskim wiązała się też z jej wyborem na delegata z tego terenu na wojewódzką konferencję sprawozdawczo-wyborczą[147].

W kwietniu 1949 r. Wójtowicz została II sekretarzem KP w Tomaszowie[148]. Ten teren okazał się dla niej trudny. W lipcu poprosiła o zwolnienie z funkcji i z etatowej pracy partyjnej. Skarżyła się, że choć przyczyniła się do „podniesienia pracy” w powiecie, KW jej nie ufa[149]. Rzeczywiście miano co do niej wątpliwości. Latem tegoż roku był już przygotowany wniosek o jej przeniesienie, gdyż nie rokowała nadziei na dobrą pracę[150]. Ostatecznie odwlekło się to do wiosny następnego roku[151]. Jako ustępujący II sekretarz KP Władysława Wójtowicz wystąpiła na konferencji sprawozdawczo-wyborczej 20 maja 1950 r. Zarzucono jej szorstki, niechętny stosunek do interesantów KP i nieliczenie się ze stanowiskiem POP[152]. Broniąc się, Wójtowicz podkreślała swoje osiągnięcia w przywracaniu dyscypliny partyjnej i „oczyszczaniu” szeregów PZPR[153].

Niepowodzenie Wójtowicz w powiecie tomaszowskim stawiało pod znakiem zapytania sens powierzania jej kierowniczych funkcji w aparacie. Powodem sceptycyzmu wobec Wójtowicz mogła być jej demonstrowana nie zawsze w odpowiednim momencie „bojowość” i trudności w komunikowaniu się z otoczeniem. Podjęto jednak kolejną próbę, obsadzając ją w czerwcu 1950 r. w roli kierownika Wydziału Organizacyjnego KM w Lublinie[154]. Weszła też do jego plenum i egzekutywy[155]. Wkrótce skonfliktowała się z tym ostatnim gremium[156]. Brak porozumienia między nią a KM rzutował negatywnie na całą pracę partyjną w mieście[157]. Naraziła się też brakiem „czujności”[158].

Konflikty i błędy zaważyły na definitywnym uznaniu Władysławy Wójtowicz za osobę niesprawdzającą się w roli kierownika politycznego. Ostatni raz jako członek Egzekutywy KM wystąpiła w kwietniu 1951 r.[159] Po powrocie na stanowisko instruktora KW jeździła w teren, instruując lokalne organizacje, jak prowadzić „robotę partyjną”. Podczas tych misji, może z powodu narastającej frustracji, niejednokrotnie zachowywała się obcesowo. Na zebraniu Egzekutywy KP w Puławach skrytykowała ją za doprowadzenie w przededniu święta 1 Maja do rażąco niskiej frekwencji na masówkach i odprawach trójek przygotowujących obchody[160]. W Łukowie obwiniła członków egzekutywy o brak współpracy z agitatorami partyjnymi w gminach, przez co uzyskali słabe wyniki[161]. Innym razem wytknęła im błędne przeanalizowanie składu socjalnego kandydatów na delegatów do powiatowej konferencji sprawozdawczo-wyborczej[162]. Strofowała też II sekretarza[163]. W Białej Podlaskiej skrytykowała Egzekutywę KP za niedbałą realizację uchwały Biura Politycznego w sprawie wzrostu liczebności i regulowania składu patii[164]. Nawet jeśli w jej ocenach bywało sporo słuszności, racje wyłuszczała w nieakceptowalnej formie. Terenowy aparat partyjny kontrolowała także jako członek powołanej w pierwszym kwartale 1952 r. przez Egzekutywę KW komisji ds. uregulowania składu socjalnego w aparacie partyjnym. Rezultatem jej analiz miało być „oczyszczenie aparatu z niepewnego elementu” i wprowadzenie do niego lepiej rokujących funkcjonariuszy[165].

Na początku maja 1952 r. skierowano Wójtowicz, wciąż na etacie instruktorskim, do pracy w składnicy akt KW[166]. W czasie sprawowania funkcji jej kierownika dwukrotnie wybierano Wójtowicz na delegata na miejskie konferencje sprawozdawczo-wyborcze[167]. Od 1955 r. zasiadała w Komisji Prac Historycznych przy RHP[168]. W składnicy pracowała najpewniej do grudnia 1956 r. W końcówce tego roku zajmowała się głównie kwalifikowaniem osób do przyznawania rent i odznaczeń, następnie sama podjęła zakończone powodzeniem starania o przejście na rentę[169]. W 1956 r. odznaczono ją Sztandarem Pracy II klasy[170]. Została delegatem na III Zjazd PZPR[171]. W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych była kolejno zastepcą członka plenarnego składu KW i członkiem WKKP[172]. Zmarła 28 sierpnia 1976 r.[173]

Kolejna postać z tej grupy to Czesław Wójcik. Większość dokumentów jako datę jego urodzenia podaje 22 lipca 1927 r.[174] Przyszedł na świat w Drogowlach (gmina Rembów, powiat opatowski, województwo kieleckie) jako jedno z ośmiorga dzieci rolnika Wincentego i Zofii z Banaków. Uczęszczał do szkoły podstawowej w Rochowie, 2 klasy gimnazjum ukończył na tajnych kompletach w Moszach[175]. Od lata 1944 r. przebywał z rodziną w Głuchowie (gmina Potok, powiat Busko)[176]. Od stycznia 1945 r. mieszkał w Kielcach, rok później przyjęto go do Państwowego Liceum Pedagogicznego. W styczniu 1950 r. uzyskał maturę[177]. Od lutego tegoż roku do czerwca 1951 pracował jako nauczyciel i opiekun grupy harcerskiej w Szkole Ogólnokształcącej Stopnia Podstawowego i Licealnego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci. Był członkiem Zarządu Powiatowego Związku Nauczycielstwa Polskiego, komisji WRN ds. wizytacji szkół oraz Miejskiego Komitetu Obrońców Pokoju[178]. W tym czasie doszkalał się na kursach nauczycielskich[179].

W 1951 r. Wójcika przyjęto na studia historyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim. Tam był m.in. zastępcą szefa kompanii ds. polityczno-wychowawczych w studium wojskowym[180]. W 1952 r., odpowiedziawszy na akcję rekrutacji na Wydział Humanistyczny UMCS, przeniósł się do Lublina[181]. W listopadzie tego roku został zastępcą asystenta w Katedrze Historii Średniowiecznej[182]. Niebawem przeszedł do Katedry Historii Powszechnej, z zamiarem badania ruchu robotniczego[183]. Od 1 września 1953 r. pracował w Katedrze Podstaw Marksizmu-Leninizmu jako zastępca asystenta, od następnego – jako pomocniczy pracownik nauki[184]. Dyscypliną tą niezbyt się interesował, bardziej skłaniając się ku historii powszechnej[185]. Wedle ówczesnej opinii, będąc asystentem, pomagał studentom i cieszył się ich zaufaniem. Jako członka partii cechowały go duże wyrobienie polityczne, zdolności organizacyjne, zdyscyplinowanie i koleżeńskość. Miał skrystalizowany światopogląd materialistyczny[186]. Dyplom ukończenia studiów magisterskich ze specjalizacją historyczną odebrał 22 czerwca 1955 r.[187] Następnie złożył wypowiedzenie ze stanowiska asystenta z dniem 1 września tego roku[188]. Szykował się do objęcia posady w KW PZPR.

Ten rozdział kariery wiąże się z działalnością społeczno-polityczną Czesława Wójcika. W jednym z życiorysów wspomniał on o swoim członkostwie w Związku Walki Młodych[189], w innym napisał, że w latach 1946–1950 należał do Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici”, a potem do ZMP[190]. Nie zaznaczył, że należał jednocześnie do ZMW RP „Wici” i ZWM, być może z sobie tylko znanych powodów przyznawał się do działalności raz w jednej, a raz w drugiej organizacji. 16 maja 1950 r. POP w szkole, w której pracował, przyjęła go w poczet kandydatów PZPR, co kielecki KM zatwierdził 17 stycznia 1951 r.[191] We wrześniu tegoż roku KM zatwierdził go jako stałego członka partii[192]. Na I roku studiów Wójcik został I sekretarzem Oddziałowej Organizacji Partyjnej na UJ[193]. Na UMCS kontynuował działalność partyjną jako członek Egzekutywy Komitetu Uczelnianego i do 1954 r. – II sekretarz POP[194]. W 1954 r. wybrano go także na delegata na miejską konferencję sprawozdawczo-wyborczą w Lublinie[195]. Do szkół partyjnych ani na kursy pod auspicjami PZPR nie uczęszczał[196].

W czerwcu 1955 r. Egzekutywa KW na wniosek Wydziału Propagandy i Agitacji zatwierdziła wybór Wójcika na kierownika reaktywowanego RHP[197]; zaakceptowały go także Wydział Propagandy i WHP KC[198]. Stanowisko objął w lipcu tegoż roku[199]. Z uwagi na doświadczenie polityczne, kwalifikacje merytoryczne i postawę Czesław Wójcik wydawał się odpowiednim kandydatem. Referatem kierował do stycznia 1957 r.[200], będąc też zastępcą kierownika wydziału[201] i, tak jak Pelc i Wójtowicz, członkiem Komisji Prac Historycznych przy RHP. We wrześniu 1957 r. został asystentem w katedrze Historii Polskiego Ruchu Robotniczego na Wieczorowym Uniwersytecie Marksizmu-Leninizmu[202]. Temu ostatniemu zajęciu poświęcał sporo uwagi[203]. Według kierownika Wydziału Propagandy i Agitacji, Wójcik dużo pracował nad podniesieniem poziomu ideologicznego i miał perspektywy pracy w aparacie partyjnym. Dlatego proponował on w przyszłości skierować Wójcika do Instytutu Nauk Społecznych[204].

Czesław Wójcik jednak wkrótce wziął rozwód z polityką[205]. Rozstawszy się z funkcjami partyjnymi – w latach 1965–1971 zasiadał jeszcze w komisjach oświaty i szkolenia partyjnego KW – przeszedł na stałe do szkolnictwa. Od 1 lutego 1957 do 31 sierpnia 1964 r. pracował jako nauczyciel i zarazem dyrektor Szkoły Podstawowej nr 6. Później został wicedyrektorem Okręgowego Ośrodka Metodycznego w Lublinie (do lutego 1973 r.), a następnie zastępcą dyrektora Instytutu Kształcenia Nauczycieli i Badań Oświatowych[206].

Nie były to jego jedyne zajęcia. Jeśli to nie zbieżność nazwisk, w końcu lat pięćdziesiątych Czesław Wójcik był również instruktorem Kółka Miłośników Historii przy Miejskiej Radzie Narodowej[207]. W październiku 1966 r. objął posadę nauczyciela „do zajęć ubocznych” w Studium Nauczycielskim nr 2 Lublinie, wykładał na kierunku historia z wychowaniem obywatelskim[208]. W kwietniu 1967 r. miał zostać przeniesiony do innej placówki[209], utrzymał jednak tę pracę[210]. Latem 1970 r. pracował jako nauczyciel w niepełnym wymiarze godzin na Wydziale Zaocznym SN dla Pracujących[211].

Ambicja lub inne względy kazały Wójcikowi zdobyć dodatkowe kwalifikacje. W 1975 r. na Wydziale Filozoficzno-Historycznym UJ obronił rozprawę doktorską pt. „Podstawowe czynniki warunkujące efektywność wdrażania teorii dydaktycznej do praktyki szkolnej”[212]. Do grudnia 1990 r. był zatrudniony w Instytucie Kształcenia Nauczycieli i Badań Oświatowych, od 1980 r. pod nazwą IKN – Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli. W tym czasie (w latach 1983–1989) kierował także międzywojewódzką komisją kwalifikacyjną ds. nadawania nauczycielom stopni specjalizacji zawodowej[213]. W lutym 1991 r. na wniosek kierownik Zakładu Dydaktyki w Instytucie Pedagogiki UMCS prof. Marii Cackowskiej został tam zatrudniony na pół etatu do 30 czerwca tegoż roku, jako starszy wykładowca[214]. Później prolongowano jego angaż na tych samych warunkach od połowy września 1991 do czerwca 1992 r.[215] Następnie odszedł na emeryturę[216]. Odznaczono go Złotym Krzyżem Nauczycielstwa Polskiego (1968), Srebrnym (1969) i Złotym Krzyżem Zasługi (1974), Medalem XXX-lecia PRL (1974), Medalem Komisji Edukacji Narodowej (1975) i Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1983)[217].

Potrzeby archiwum historycznego KW wymagały zaangażowania tam kompetentnego kierownika, którego wiosną 1956 r. znaleziono w osobie Henryka Sienkiewicza. Urodził się 8 czerwca 1931 r. w Zarzeckiem (gmina Żabinka, powiat Kobryń, województwo poleskie), był synem Władysława i Janiny z Pieńkowskich[218]. Do 1939 r. uczęszczał do szkoły powszechnej w Żabince, następnie – z przerwą w czasie okupacji niemieckiej, gdy uczył się na tajnych kompletach – do końca roku szkolnego 1944/1945 kontynuował naukę w szkole radzieckiej[219]. Do roku 1945 mieszkał w Zarzeckiem, potem repatriowano go wraz z rodziną i osiedlono w Bugaju pod Grabowem (powiat łęczycki, województwo łódzkie)[220]. W 1949 r. ukończył 4-klasowe Państwowe Liceum Pedagogiczne w Łęczycy i zdał maturę. Stypendium od Ministerstwa Oświaty odpracowywał jako nauczyciel Szkoły Podstawowej w Mikołajewie (1949–1950) i szkoły Towarzystwa Przyjaciół Dzieci w Ozorkowie (1950–1952)[221]. W 1949 r. dostał się na Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Łódzkiego, ale nie mogąc pogodzić studiów z pracą, wziął roczny urlop rektorski, a po jego upływie taki sam urlop dziekański. W 1951 r. zakwalifikowano go na I rok studiów historycznych. Po przeniesieniu do szkoły wieczorowej dla dorosłych dostał zgodę ministerstwa na ich kontynuację[222].

W 1952 r. odpowiedział na akcję rekrutacji na Wydział Humanistyczny UMCS i przeniósł się do Lublina na II rok studiów. Formalnie odbyło się to na polecenie Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego[223]. Na uczelni Sienkiewicz szybko zwrócił na siebie uwagę prof. Kazimierza Myślińskiego, który złożył wniosek o zatrudnienie go w charakterze zastępcy asystenta w kierowanej przez niego Katedrze Historii Polski. Zaopiniował go jako przodującego pod względem naukowym, z dużą wiedzą, dobrze przygotowanego metodologicznie i sumienne przystępującego do obowiązków, a także czynnego społecznie i politycznie wyrobionego[224]. Stanowisko to Sienkiewicz objął 15 grudnia 1952 r.[225] Po kilkunastu miesiącach doszło jednak do konfliktu z przełożonym na tle niedostatecznej dyspozycyjności Sienkiewicza[226]. Z dniem 31 sierpnia 1954 r. został zwolniony[227]. Nie utrudniło mu to ukończenia studiów (w ich trakcie, do 1955 r., przewodniczył kołu naukowemu historyków[228]) ani nie przeszkodziło w ponownym zatrudnieniu w UMCS.

Jeszcze przed uzyskaniem magisterium z historii w czerwcu 1955 r. Sienkiewicz złożył podanie o zatrudnienie w Katedrze Podstaw Marksizmu-Leninizmu[229]. W tym czasie otrzymał nakaz pracy z Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego, które skierowało go jako asystenta do UMCS na okres 1 września 1955 – 30 czerwca 1958[230]. Na wniosek kierownika owej katedry prof. Stanisława Krzykały 28 czerwca 1955 r. przyznano mu tytuł naukowy (sic!) asystenta i od 1 września zaangażowano jako pomocniczego pracownika nauki[231]. Wedle opinii prof. Krzykały Sienkiewicz miał dobre wyniki w nauce, okazywał zainteresowanie przedmiotem (marksizmem-leninizmem), umiał pracować ze studentami, wykazywał dużą aktywność społeczną i wyrobienie organizacyjne. Jego zachowanie autor opinii uważał za wzorowe[232].

Sienkiewicz nie podjął jednak tej pracy bezwarunkowo. Z różnych względów, w tym osobistych (chciał sprowadzić żonę), nie mógł długo mieszkać w przydzielonym mu baraku porobotniczym, zależało mu na otrzymaniu mieszkania. Zaznaczył, że jeśli go nie dostanie, będzie zmuszony z posady zrezygnować. Ponieważ mu go nie przydzielono, w styczniu 1956 r. złożył podanie o zwolnienie ze stanowiska. Stanisław Krzykała, znając jego trudną sytuację i mając poparcie dziekana, proponował zatrzymać go na UMCS do końca sierpnia tegoż roku, a od września skierować na roczny kurs do Warszawy. Po jego ukończeniu Sienkiewicz sam miał wybrać miejsce pracy[233]. Rektor jednak na to nie przystał[234]. Zwątpiwszy w uzyskanie wsparcia uczelni, Sienkiewicz postanowił poprawić swoją sytuację materialną poprzez znalezienie – jak wielu jego kolegów z pracy – dodatkowego zajęcia. Zatrudnił się w KW PZPR. Być może miał w tym udział ówczesny kierownik RHP Czesław Wójcik, z którym musiał się znać z czasu studiów.

Podjęcie pracy w aparacie partii nie było dla Sienkiewicza zajęciem obcym z uwagi na paroletnie doświadczenie w działalności politycznej. Rozpoczął ją w 1946 r., wstępując do ZMW RP „Wici”, skąd trafił do ZMP. Przewodniczył kołu, był członkiem Zarządu Gminnego (w Grabowie?) i przewodniczącym brygady oświatowej w Zarządzie Powiatowym ZMP w Łęczycy. W 1952 r. kierował kadrami w Zarządzie Dzielnicowym ZMP w Łodzi. Od 1947 r. z ramienia grabowskiego KG PPR pełnił funkcję kulturalno-oświatowego opiekuna kół terenowych. Kandydatem PZPR został w 1951 r., bodajże jako student Uniwersytetu Łódzkiego. Z ramienia tamtejszej POP w 1952 r. kierował ekipą łączności uniwersytetu z wsią[235]. Na UŁ w latach 1951–1952 był kierownikiem organizacyjnym Komitetu Uczelnianego Zrzeszenia Studentów Polskich[236]. Stałym członkiem partii został w sierpniu 1953 r., po ukończeniu II roku studiów na UMCS[237]. 15 kwietnia 1956 r. rozpoczął pracę jako kierownik archiwum KW[238], uzyskawszy – na wniosek Wydziału Propagandy i Agitacji – aprobatę Egzekutywy KW[239]. Ta sama egzekutywa w końcu czerwca zatwierdziła wniosek tego wydziału o zwolnienie Sienkiewicza z pracy[240]. Sam zainteresowany był przekonany, że wyrzucono go dlatego, iż wziął ślub kościelny, co szczególnie nie spodobało się kierownikowi Wydziału Oświaty KW Adolfowi Osemlakowi[241].

Niebawem Sienkiewicz opuścił też uniwersytet, co wiązało się z postanowieniem o redukcji zatrudnienia w uniwersyteckich katedrach marksizmu-leninizmu[242], stanowiącej preludium do ich zniesienia. Władze uczelni miały też pretensje do Sienkiewicza, że bez ich zgody podjął pracę gdzie indziej. Dlatego gdy złożył wniosek, by w razie konieczności zmiany nakazu pracy w wyniku spodziewanej likwidacji „jego” katedry zatrudniono go w Zakładzie Historii Najnowszej lub skierowano do jednej ze szkół w Lublinie[243], w odpowiedzi wypowiedziano mu umowę o pracę z dniem 1 lipca; 30 września upływał termin jego zatrudnienia jako asystenta w likwidowanej Katedrze Podstaw Marksizmu-Leninizmu[244].

W sierpniu 1956 r. Henryk Sienkiewicz poprosił Wydział Oświaty Prezydium MRN w Lublinie o posadę nauczyciela, argumentując, że praca pedagogiczna bardziej odpowiada jego kwalifikacjom[245]. Od września zatrudniono go do odwołania jako wychowawcę w Państwowym Domu Młodzieży im. nomen omen Henryka Sienkiewicza[246]. Pod koniec tegoż roku epizodycznie pracował także jako nauczyciel w Szkole Podstawowej nr 19 w Lublinie[247]. Na początku 1957 r. Sienkiewicz poskarżył się ministrowi szkolnictwa wyższego na UMCS, dowodząc, że zwolniono go wbrew obowiązującemu nakazowi pracy i nie zapewniono innego, zgodnego z jego kwalifikacjami zajęcia. Ponowił też wniosek do Wydziału Oświaty PMRN o zatrudnienie go w szkole[248]. Od września 1957 do października 1959 r. był nauczycielem kontraktowym w Szkole Podstawowej nr 3 dla Pracujących[249]. Zgodziło się na to kierownictwo Państwowego Domu Młodzieży. W tym czasie starał się o przeniesienie do jednej z lubelskich szkół średnich[250].

W 1959 r. objął funkcję kierownika internatu Szkoły Rzemiosł Budowlanych na Majdanku[251], gdzie pracował do maja 1960 r.[252] Jednocześnie od października 1959 r. uczył w Liceum dla Pracujących im. Tadeusza Kościuszki[253]. Od 1962 r. przez dekadę był etatowym prelegentem w Towarzystwie Wiedzy Powszechnej w Lublinie, a od 1964 r. zasiadał w Zarządzie Wojewódzkiego Związku Młodzieży Wiejskiej[254], gdzie pełnił funkcje m.in. sekretarza i przewodniczącego komisji kultury i oświaty (w 1968 r.)[255]. W latach 1968–1976 był dyrektorem Uniwersytetu Ludowego w Gardzienicach (gmina Piaski, powiat lubelski)[256]. Administrował nim, opracowywał programy nauki[257] i pracował jako nauczyciel[258]. Miał też udział w sprowadzeniu do Gardzienic grupy teatralnej reżysera Włodzimierza Staniewskiego, która dała początek Ośrodkowi Praktyk Teatralnych[259].

W drugiej połowie lat siedemdziesiątych Sienkiewicz wrócił do pracy w szkołach, m.in. był nauczycielem – kierownikiem świetlicowym w Zasadniczej Szkole Ogrodniczej w Pszczelej Woli od 1984 do 1986 r. Następnie przeszedł na emeryturę[260]. W 1993 r. zainicjował działania na rzecz reaktywacji TWP w Lublinie i został dyrektorem jego Oddziału Wojewódzkiego[261]. Funkcję tę pełnił od 1 marca 1994 do 31 lipca 2006 r. Uruchamiał licea dla dorosłych na terenach wiejskich, policealne szkoły zawodowe i kursy eksternistyczne[262]. Skończywszy 75 lat, wycofał się z aktywności zawodowej. Został uhonorowany odznaczeniem Zasłużony Działacz Kultury (1967), Złotym Krzyżem Zasługi (1976), Medalem Komisji Edukacji Narodowej (1995) oraz Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (2002). Od 2007 r. posiada Złotą Odznakę Honorową TWP[263].

Od września 1956 r. przez kilka miesięcy archiwum KW zajmował się inny absolwent kierunku historycznego Wydziału Humanistycznego UMCS[264]. Według moich ustaleń, mających znamiona bardzo wysokiego prawdopodobieństwa, osobą tą był Albin Koprukowniak[265].

* * *

Jako podsumowanie informacji o ludziach kierujących sektorem archiwalno-historycznym lubelskiego KW przedstawię zestaw elementów charakteryzujących ich jako zbiorowość. Rozpiętość dat urodzin pokazuje, że w grupie tej występowały dwa pokolenia. Wiąże się z tym długość stażu partyjnego, która w momencie obejmowania omawianych funkcji wynosiła od 20 do 5 lat. Jeśli chodzi o predyspozycje i kwalifikacje tych osób, widać, że początkowo stawiano na „starych towarzyszy”, którzy mieli się zajmować partyjną dokumentacją i historią, gdyż uczestniczyli w ich tworzeniu. Od połowy lat pięćdziesiątych natomiast na kierowników RHP/archiwum KW typowano osoby posiadające wykształcenie historyczne, co miało gwarantować odpowiedni poziom ich pracy, w tym przygotowywanie publikacji[266]. Wszyscy legitymowali się chłopskim lub chłopsko-robotniczym pochodzeniem społecznym. W kwestii pochodzenia geograficznego natomiast panuje różnorodność. Dwie osoby urodziły się na Lubelszczyźnie, pozostałe pochodziły z Podkarpacia i województwa kieleckiego, a jedna wywodziła się ze wschodnich terenów II RP.

Jeśli chodzi o polityczne doświadczenia, osobne uwagi należą się każdej z dwóch grup pokoleniowych. Przedstawiciele starszej bez wyjątku mieli za sobą staż w KPP i dłuższy lub krótszy – w PPR. Biorąc pod uwagę ich losy i działalność w czasie okupacji, należy stwierdzić, że dwoje z nich to komuniści przybyli z ZSRR, a jedna osoba to reprezentant „krajowców”. Najmłodsi przeszli typową dla tego pokolenia drogę członkostwa w organizacjach młodzieżowych ZMW „Wici” i/lub ZWM oraz ZMP. Spośród starszych każdy był wcześniej sekretarzem powiatowej organizacji partyjnej PPR lub PZPR, młodsi zaś, którzy dosyć szybko porzucili aparat PZPR, osiągnęli jedynie stanowiska sekretarzy podstawowych organizacji partyjnych lub komitetów zakładowych.

Pod względem ogólnego wykształcenia członków badanej grupy panuje rozpiętość od samouka i osoby z niepełnym wykształceniem podstawowym do absolwentów uniwersytetu, z których jeden zdobył później stopień naukowy doktora. Co do szkolenia partyjnego, dwoje miało za sobą kurs w CSP. Czas, który poszczególne osoby przepracowały w sektorze archiwalno-historycznym, rozciąga się od 4 lat do 2 i pół miesiąca. Z wyjątkiem Władysławy Wójtowicz kierowanie RHP lub archiwum KW nie uwieńczyło kariery zawodowej żadnej z nich. Pomijając dość młodo podupadłą na zdrowiu Annę Pelc, archiwiści osiągnęli potem ważniejsze bądź bardziej odpowiadające ich predyspozycjom stanowiska – polityczne w przypadku starszych lub nauczycielskie w przypadku młodszych. Dla tych ostatnich działalność stricte polityczna była krótkotrwałym i mniej istotnym epizodem.

Niewątpliwie wszyscy wyżej wymienieni zaliczają się do lokalnej elity partyjnej, z zasługami na polu budowania tradycji i ideowej tożsamości partii. Niekwestionowany jest ich wkład w zabezpieczenie, uporządkowanie i, częściowo, we wprowadzanie do obiegu naukowego ważnej dokumentacji historycznej. Dokonania te muszą docenić nawet współcześni ideowi przeciwnicy PZPR.

Bibliografia

ŹRÓDŁA

Źródła archiwalne

Archiwum Akt Nowych

Komitet Centralny PPR

Komitet Centralny PZPR

Zbiór akt osobowych działaczy ruchu robotniczego

Archiwum Kuratorium Oświaty w Lublinie

Akta osobowe nauczycieli

Archiwum Państwowe w Kielcach Oddział w Sandomierzu

Komitet Wojewódzki PZPR w Tarnobrzegu

Archiwum Państwowe w Lublinie

Komitet Miejski PPR w Lublinie

Komitet Powiatowy PPR w Hrubieszowie

Komitet Powiatowy PPR w Kraśniku

Komitet Powiatowy PZPR w Białej Podlaskiej

Komitet Powiatowy PZPR w Krasnymstawie

Komitet Powiatowy PZPR w Lubartowie

Komitet Powiatowy PZPR w Łukowie

Komitet Powiatowy PZPR w Puławach

Komitet Powiatowy PZPR w Radzyniu

Komitet Powiatowy PZPR w Tomaszowie Lubelskim

Komitet Wojewódzki PPR w Lublinie

Komitet Wojewódzki PZPR w Lublinie

Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Lublinie

Zarząd Wojewódzki Związku Młodzieży Wiejskiej/Związku Socjalistycznej Młodzieży Wiejskiej

Zbiór wspomnień i relacji działaczy partyjnych i członków ruchu oporu

Archiwum Rotacyjne Stowarzyszenia Archiwistów Polskich „Ład” w Łubnej

Komitet Wojewódzki PZPR w Lublinie

Archiwum UMCS w Lublinie

Akta osobowe pracowników

Wspomnienia i wywiady

Pelc A., [Wspomnienie] [w:] Ja, syn ludu polskiego... Relacje i wspomnienia działaczy PPR, GL i AL. Lubelszczyzna 1942–1944, wstęp i oprac. Z.J. Hirsz, przedmowa P. Dąbek, Lublin 1964.

Szot S., Ze wspomnień oficera GL i AL, http://www.instytut-brzozowskiego.republika.pl/3.narodowy_komunizm/3.PPR_na_Lubelszczyznie_-_RChOB.html, dostęp 21 VIII 2011 r.

Teatr, który dojrzewa. Rozmowa z Mariuszem Gołajem, aktorem i zastępcą dyrektora ds. artystycznych Ośrodka Praktyk Teatralnych Gardzienice, koordynatorem Akademii Praktyk Teatralnych, http://www.dziennikteatralny.pl/artykuly/teatr-ktory-dojrzewa.html, dostęp 10 XI 2013 r.

OPRACOWANIA

Bińko B., Skąd przychodzili, dokąd zmierzali... Aspiranci pierwszego rocznika Instytutu Kształcenia Kadr Naukowych przy KC PZPR [w:] Komunizm. Ideologia, system, ludzie, red. T. Szarota, Warszawa 2001.

Czarnota T., Początki Archiwum Komitetu Wojewódzkiego PPR w Lublinie [w:] Dzieje biurokracji, t. 5, red. A. Gaca, A. Górak, Z. Naworski, Lublin–Toruń–Włocławek 2013.

Drabik R., Polska Partia Robotnicza, Gwardia Ludowa/Armia Ludowa na Lubelszczyźnie 1942––1944 [w:] Polska Partia Robotnicza, Gwardia Ludowa/Armia Ludowa na ziemiach polskich 1942–1944/1945, red. K. Kaczmarski, M. Krzysztofiński, Rzeszów 2013.

Drabik R., Polska Partia Robotnicza w powiecie kraśnickim w latach 1944–1948. Trudne początki [w:] Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Kraśniku w latach 1944–1956, red. J. Romanek, Lublin 2011.

Gontarczyk P., Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy 1941–1944, Warszawa 2013.

Hirsz Z.J., Z dziejów PPR, GL i AL w powiecie kraśnickim (1942–1944), Lublin 1963.

Horoch E., Komunistyczna Partia Polski w województwie lubelskim w latach 1918–1938, Lublin 1993.

Romanek J., Powstanie Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Kraśniku – rok pierwszy [w:] Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Kraśniku, red. J. Romanek, Lublin 2011.

Sienkiewicz H., Wójcik C., Zdrojewski M., Małgorzata Fornalska „Jasia”. Córka ziemi lubelskiej, Lublin 1956.

Śladkowski W., Historyk dziejów społecznych, idei politycznych i oświaty przełomu XIX i XX w., „Annales Universitatis Mariae Curie Skłodowska, Sectio F: Historia” 1999/2000, t. 54/55.

Świetlicki L., Historie, biogramy, legendy i notki znad Giełczwi, Radomirki, Sierotki, Świdnik 2008.

The management of archival and historical division of Voivodeship Committee of the Polish United Worker’s Party in Lublin in 1948–1956

In Voivodeship Committee of the Polish United Worker’s Party in Lublin existed a sector which was supporting a research on the history of the Party and its popularization. It also took care of the Party’s current and historical documentation. Between 1948 and 1956 this sector underwent a series of structural and functional transformations. It changed its direction many times. There were years when only one instructor was employed, but sometimes a few employees were being accepted. Overall, throughout the period in question, the archive/repository and the section on the history of the Party gave managerial positions to five people: Anna Pelc, Jan Stelmach, Władysława Wójtowicz, Czesław Wójcik and Henryk Sienkiewicz. These few men and women represent two generations and embody an authentic melange of education levels, origins and life experiences. There are two groups which stand out. The first one was a group of the old political activists whose decisions superiors sent to this sector Party’s apparatus sector. The second one consisted of young people who just recently began their career paths. For some, the job turned out to be a brief episode, for others it was a few years’ phase in life or even the last professional experience. Regardless of the degree of their involvement in this work, time and energy that they put into the work experience and the subsequent achievements in other fields – considering their contribution to building the Party’s tradition and the archival collections, they deserve to be regarded as a kind of elite.

SZKICE BIOGRAFICZNE DZIAŁACZY KOMUNISTYCZNYCH

Konrad Rokicki

IPN Oddział w Warszawie

Jerzy Putrament. Towarzysz od literatury (i literatów)

Jerzy Putrament to postać już dziś niemal zapomniana. Nie znajdziemy go w podręcznikach – ani historii, ani literatury. A przecież w okresie PRL figurował we wszystkich słownikach pisarzy i opracowaniach dotyczących literatury Polski Ludowej[1]. Wydał kilkadziesiąt książek – łącznie w trzech milionach egzemplarzy. Część jego utworów przetłumaczono na języki obce (głównie w „krajach demokracji ludowej”). Zbierał nagrody państwowe, o których decydowano na najwyższych szczeblach władzy (sam zresztą o nich współdecydował), przyznawano mu wysokie odznaczenia polskie i radzieckie. Przez wiele lat był członkiem Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej i jej przedstawicielem we władzach Związku Literatów Polskich. I chociaż był świadkiem wielkich wydarzeń, to przecież – jak sam zresztą zauważał – raczej jako widz, świadek niż ich twórca. Jeżeli czasem ktoś sobie jeszcze o nim przypomina, to dlatego, że był on postrzegany jako partyjny nadzorca literatury.

Wśród znacznej części pisarzy opozycyjnych Putrament, zwany Puciem, budził z tego powodu nienawiść. Był bohaterem rymowanek w stylu: „Szkoda atramenta dla Putramenta” albo pełnej cichej nadziei: „Przyjdą momenta na Putramenta”. Był emanacją polityki kulturalnej partii, jej wyrocznią, heroldem – chociaż sam miał do niej wiele zarzutów. Polityczni decydenci uważali go za trochę narwanego, ale zaangażowanego towarzysza, który niepotrzebnie rwał się ze swoimi radami, ale na którym trzymał się „front kultury”. Dla nas jest to przykład kariery politycznej zrealizowanej w konkretnym środowisku. Wyspecjalizowanie się Putramenta w sprawach dotyczących literatury i Związku Literatów Polskich oraz osobiste relacje z niektórymi ludźmi władzy pozwoliły mu długie lata pozostawać w partyjnej elicie rządzącej.

Putrament swoją biografię w sposób literacki udokumentował w cyklu wspomnieniowym Pół wieku. W dziewięciu tomach opisał swoją działalność polityczną i literacką, a także podróże i pasje[2]. Konfrontując te wspomnienia ze źródłami archiwalnymi i literaturą, możemy odtworzyć drogę kariery i działalność Putramenta w środowisku lite-rackim i partyjnym.

Urodził się w 1910 r. w Mińsku, był absolwentem polonistyki na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie. Udzielał się politycznie jeszcze na studiach, początkowo w Młodzieży Wszechpolskiej, co wypominali mu przeciwnicy, ale czego sam nigdy nie ukrywał[3]. W wileńskim środowisku zresztą nie tylko on przeszedł gwałtowną metamorfozę od prawicy do skrajnej lewicy: podobnie potoczyły się losy Jerzego Sztachelskiego, a przede wszystkim Henryka Dembińskiego.

W 1932 r. Putrament związał się właśnie z grupą komunizującego wówczas Dembińskiego. W tym czasie był już aktywny literacko, pisał wiersze, szopki akademickie, materiały do pism „Po Prostu”, „Karta”, należał do grupy Żagary[4]. Wydał dwa zbiorki poezji, rozprawę teoretyczną z zakresu literatury. Wstąpił do Związku Zawodowych Literatów Polskich. Doskonale jednak zdawał sobie sprawę, że brak mu talentu na miarę Czesława Miłosza, wschodzącej gwiazdy poezji, który przerastał zresztą całe środowisko Żagarów. W tym okresie doszło do pierwszych konfliktów między Putramentem a Miłoszem[5].

Motorami twórczości Putramenta były zarówno autentyczne zamiłowanie do literatury, jak i gorliwość rewolucyjna. Nie znał realiów Związku Sowieckiego – źródło jego wiedzy na ten temat stanowiły przede wszystkim książki i prasa lewicowa. Nie ulega wątpliwości, że Polskę przedwojenną uważał za państwo opresyjne, kraj wyzysku i nierówności społecznych. Dwukrotnie go sądzono, raz za działalność komunistyczną, raz za obraźliwy utwór, nigdy go jednak nie skazano. Był sympatykiem komunizmu, ale nie należał do żadnej organizacji komunistycznej.

We wrześniu 1939 r. doczekał się wreszcie przyjścia tak wyidealizowanych przez siebie Sowietów. W kategoriach osobistych oznaczało to dla niego deportację rodziny na Syberię. Jego ojciec był bowiem podpułkownikiem w stanie spoczynku, kombatantem walk z bolszewikami w 1920 r., osadnikiem wojskowym, emerytowanym wójtem. Wystarczyłaby jedna z tych cech, by spełniał on kryteria, według których władze sowieckie zaliczały byłych obywateli polskich do „wrogów ludu”. Cała rodzina Putramenta została deportowana na wschód[6] oprócz Jerzego, który włączył się do organizacji propagandy sowieckiej na Wileńszczyźnie, a po przekazaniu tych ziem przez ZSRR Litwie przeniósł się do Lwowa. Tam związał się z redakcją „Nowych Widnokręgów”, pisma skierowanego do polskiej inteligencji w ZSRR. Jak sam później oceniał, okres do wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej był dla niego czasem najbardziej regularnej i wydajnej pracy literackiej[7].

Z tego okresu pochodzi też plotka o nawiązaniu przez Putramenta współpracy z NKWD. Jest ona związana ze sprawą aresztowania polskich pisarzy po prowokacji zorganizowanej przez tajną policję. Putrament miał prawo czuć się osobiście zagrożony. Ze względu na pochodzenie społeczne i narodowe Polacy – przedstawiciele inteligencji i dawnych warstw rządzących byli już wcześniej deportowani. Putramenta to ominęło jako komunistę. Z czasem to alibi nie było już jednak takie mocne, gdyż w sowieckiej rzeczywistości krytykowano postawę Dembińskiego na procesie wytoczonym mu przed wojną przez sąd polski. Zgodnie z taktyką stosowaną przez komunistów polskich w okresie międzywojennym przyznał się do sympatii ideologicznych, ale nie do związków organizacyjnych z ruchem komunistycznym. Putrament musiał się ustosunkować do „błędów” Dembińskiego, ale nie potępił go zbyt żarliwie, co stworzyło dla niego samego kolejne potencjalne zagrożenie. W takiej sytuacji Putrament w popłochu zbierał podpisy pod listem potępiającym aresztowanych polskich literatów (m.in. Broniewskiego). Jego akcji sprzeciwiła się wówczas Wanda Wasilewska[8]. Nie ma dotychczas żadnych dowodów na temat współpracy Putramenta z NKWD. W tamtych warunkach oskarżenia lub tylko podejrzenia o współpracę z NKWD nie należały do rzadkości. Do Putramenta przylgnęły wskutek jego późniejszej kariery.

Po niemieckim ataku na ZSRR Putrament uciekł, aby jako komunista nie dostać się w ręce nazistów. Co istotne – uciekał na piechotę, gdyż był zbyt mało ważny i znany, by go ewakuować. Odnalazł z czasem środowisko „Nowych Widnokręgów” i tu zajął się już nie prozą, ale korespondencją wojenną i propagandą. Dzielił losy redakcji, przerzucanej z miasta do miasta, starał się związać z polskimi środowiskami. Znalazł się w orbicie Wandy Wasilewskiej, był świadkiem starań o powstanie polskiej dywizji. Putrament pojawił się też w grupie pierwszych oficerów tworzących Dywizję im. Tadeusza Kościuszki. Został w niej oficerem polityczno-wychowawczym (początkowo „oświatowym”). Do wojska niespecjalnie pasował. Nie miał odpowiedniego temperamentu i pokory. Ba, nie miał nawet wojskowej postawy[9].

W czasie służby w armii Berlinga nie zerwał więzi z literaturą. Pisał np. reportaże do „Wolnej Polski”, m.in. jako specjalny wysłannik na Wołyń. Dokumentował zbrodnie niemieckie i ukraińskie (jedne i drugie opatrywał przymiotnikiem „faszystowskie”), spotykał polskich partyzantów[10]. Wiele epizodów przeniósł później do swoich powieści.

Kariera literacka Putramenta tak naprawdę ruszyła jednak dopiero po zainstalowaniu władzy komunistycznej w Lublinie. Pomogła mu znajomość z Jerzym Borejszą, zadzierzgnięta jeszcze w sowieckim Lwowie. Właśnie z nadania Borejszy został zastępcą redaktora naczelnego „Rzeczpospolitej”, a następnie już w Krakowie – redaktorem naczelnym „Dziennika Polskiego”. Były to czasopisma o profilu politycznym.

Do tego czasu, tj. do roku 1945, Putrament nie zrobił oszałamiającej kariery literackiej. W ZSRR w komunizujących środowiskach polskich był jednym z nielicznych pisarzy – dzięki temu zyskiwał. Gdy na odbitych polskich terytoriach ujawniali się ludzie pióra, którzy przetrwali okupację, znaczenie Putramenta jako literata musiało spaść. On sam zresztą w natłoku wydarzeń politycznych i pracy redakcyjnej mało znajdował czasu i ochoty na twórczość.

Był to też czas, w którym sformalizował swoje związki z komunizmem, został członkiem Polskiej Partii Robotniczej. Długo się ociągał ze wstąpieniem do partii, nie odczuwał takiej konieczności, sądził, że swoją działalnością i publicystyką ewidentnie udowadnia przywiązanie do komunizmu. Tymczasem zauważył, że jego kariera stanęła w miejscu, a inni, nawet krótko związani z PPR, błyskawicznie awansują. Prawie wszyscy jego znajomi mieli legitymacje partyjne. Kiedy piastował z nadania komunistów kierownicze stanowiska w prasie, nastał czas deklaracji. Zresztą Putrament sam już dojrzał do zmiany. „Dla mnie wstąpienie do partii było krokiem tak naturalnym jak dla dziecka początki chodzenia” – pisał we wspomnieniach[11]. Wkrótce również jego rodzina, ściągnięta przez niego ze zsyłki (miał więc naprawdę dobre znajomości), łącznie z ojcem, sanacyjnym pułkownikiem, zapisała się do partii komunistycznej. Przed Putramentem otworzyły się nowe perspektywy.

W październiku 1945 r. Putrament został mianowany posłem RP w Bernie. Zawdzięczał to niewątpliwie nie działalności literackiej, ale znajomościom wyniesionym być może jeszcze ze środowiska wileńskiego (Stefan Jędrychowski), a także z Armii Polskiej w ZSRR (Aleksander Zawadzki, Roman Zambrowski, Wanda Wasilewska). Nie miejsce tu na charakterystykę Putramenta jako dyplomaty – dość powiedzieć, że sprawozdania przysyłane z Berna, a następnie z Paryża, gdzie piastował stanowisko ambasadora, pokazują, iż rozsmakował się w tej politycznej, a zarazem bardzo prestiżowej pracy[12].

Wydawało się, że pnie się po szczeblach kariery tym razem bez przeszkód. W 1948 r., na zjeździe zjednoczeniowym PPR i Polskiej Partii Socjalistycznej, wybrano go do Prezydium zjazdu, a następnie został zastępcą członka Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej.

W tym kontekście nie wiadomo dokładnie, dlaczego odwołano go z zagranicy. Czy było to związane z ogólnym trendem wymiany przez centralę dyplomatów z tużpowojennego zaciągu na stalinowskich aparatczyków? A może był to skutek donosów składanych na Putramenta z ambasady paryskiej, w których krytykowano jego styl sprawowania urzędu i stosunek do podwładnych? Może nie podobało się w ministerstwie (albo w organach partyjnych) to, że Putrament sili się na własne oceny polityczne i daje rady dotyczące przyszłych działań, próbuje prowadzić politykę zagraniczną, a nie tylko wykonywać dyrektywy? Może w końcu uznano, że większe zasługi dla komunizmu wyświadczy w środowisku literackim w kraju niż na salonach paryskich? W każdym razie na pewno odesłanie go w 1950 r. do Warszawy i powierzenie mu stanowiska sekretarza generalnego ZLP nie było dla Putramenta awansem.

Wrócił do kraju, w którym panowała już sowiecka atmosfera. Wszystkie dziedziny życia podporządkowano programowi PZPR, a na życie publiczne największy wpływ wywierały propaganda i terror. Także kultura miała służyć celom ideologicznym, na straży ich realizacji w środowisku literackim stały podstawowe organizacje partyjne i grupa sprawdzonych towarzyszy i towarzyszek. Putrament wśród nich się nie wyróżniał, nie miał ani najgłośniejszego nazwiska, ani nie był najbardziej agresywny. Co prawda to on – razem z Adamem Ważykiem – wymieniany jest jako strażnik socrealizmu w literaturze, ale wystarczy lektura posiedzeń warszawskiej POP ZLP lub Zarządu Głównego ZLP, żeby zrozumieć, że rytm wybijali wówczas Melania Kierczyńska, Jadwiga Siekierska, Janina Broniewska, grupa „pryszczatych” z Wiktorem Woroszylskim na czele, a wśród pisarzy dygnitarzy: prezes ZLP Leon Kruczkowski, Włodzimierz Sokorski, Stefan Żółkiewski[13]. Putrament był formalnie sekretarzem generalnym ZLP, faktycznie zaś sprawował za Kruczkowskiego kierownictwo administracyjne związku. Miał duże możliwości załatwiania bezpośrednio spraw „bytowych” i wydawniczych, czego dowód stanowił „czterocyfrowy telefon rządowy z książeczką numerów, prawdopodobnie najtajniejszym dokumentem związkowym, trzymanym pod kluczem”[14]. Jego idée fixe było wprowadzenie modelu sowieckiego: pracy pisarzy w sekcjach twórczych, oceny ideologicznej twórczości – a z drugiej strony samowystarczalność finansowa dzięki stworzeniu Funduszu Literackiego i przywilejom socjalnym dla twórców literatury.

Mimo iż przyjęło się uważać, za Marianem Hemarem, że Putrament to „pisarz-komisarz”, to nawet on nie był w dobie stalinizmu nietykalny. W 1954 r. został zaatakowany na zebraniu POP jako ten, który rehabilituje twórczość takich „burżuazyjnych pisarzy” jak Żeromski, Gałczyński, Dąbrowska czy Tuwim. Dla niektórych towarzyszy był zbyt liberalny. Nie chcę tu wybielać Putramenta: w końcu należał do głównych propagatorów socrealizmu w literaturze, bardzo długo go bronił (wygłaszał referaty o „przemytnictwie ideologicznym w krytyce”, o „recydywie burżuazyjnego pojmowania estetyzmu”) – ale nie był jedynym zwolennikiem tej metody.

Jednak w przeciwieństwie do wielu piewców socrealizmu bardzo wolno zmieniał poglądy. Kiedy Ważyk kajał się w 1956 r., że wcześniej zwariował, a Woroszylski wzywał do niesienia pomocy Węgrom walczącym z Armią Radziecką, Putrament co prawda potępiał już metody z lat stalinowskich, ale – jak by to ujęto w partyjnym języku – „stał na staży pryncypiów”. Sam wspominał w Pół wieku, że nie zauważył nowego etapu.

Urażony tym pierwszym atakiem na siebie, Putrament poszedł szukać wsparcia u Jakuba Bermana, szantażując możliwością swego odejścia. Ku jego zdziwieniu dymisja została przyjęta. A ponieważ już wcześniej porzucił działalność w komitecie obrońców pokoju i stracił fotel redaktora naczelnego „Nowej Kultury”, uważał, że został „całkiem bezpański, bez żadnej posady, żadnej pensji, żadnego nawet obowiązku społecznego”[15]. Przesadzał jednak. Był jeszcze posłem, niezbyt aktywnym na posiedzeniach, ale często pojawiającym się w swoim okręgu wyborczym. Co ważniejsze – wciąż poza tym pozostawał zastępcą członka KC PZPR[16].

Starał się wówczas skupić na pracy literackiej, lecz mu się to nie udawało. Powieści mu nie szły. Zaczął natomiast pisać felietony, i te mu od czasu do czasu wychodziły[17].

Po Październiku ’56 nastąpiło nowe rozdanie w środowisku literackim. Pozycja PZPR osłabła do tego stopnia, że Kruczkowski został „wytupany” przez pisarzy z kierownic-twa związku literatów, Żółkiewski poświęcił się pracy redakcyjnej, a następnie nauce, z kolei grupa najbardziej rozpoznawalnych w społeczeństwie pisarzy członków partii złożyła legitymacje partyjne[18]. Putrament był wówczas postrzegany jako stalinista, główny obserwator środowiska z polecenia władz partyjnych. Trudno go jednak nazwać pieszczochem ówczesnej ekipy rządzącej, zwłaszcza Gomułki, którego wcześniej potępiał za odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne. Nie ufał Gomułce także po jego powrocie do władzy i po prostu go nie lubił (w przeciwieństwie do Bieruta, którego darzył sympatią). Z wzajemnością. Pierwszy sekretarz też za nim nie przepadał, zresztą Putrament nie był dla niego partnerem, ale w kierownictwie partyjnym miał ciągle wielu znajomych.

W Związku Literatów Putrament był w opozycji do Zarządu Głównego, kierowanego wówczas przez Antoniego Słonimskiego. Ten jednak postawił władzom partyjnym trudne warunki, godzące w monopol partii na decydowanie o tym, co ma być wydane, z kim można się kontaktować, jak rozdzielać środki na kulturę. Polityka ta zakończyła się wraz z kadencją Słonimskiego, a kolejny Zarząd Główny ZLP, już z Jarosławem Iwaszkiewiczem na czele, musiał „odrabiać szkody” wynikające z walki o wolność słowa. Putrament został wówczas wiceprezesem, jednocześnie kierował Egzekutywą POP Oddziału Warszawskiego ZLP i był zastępcą członka KC PZPR. Jeżeli weźmiemy pod uwagę także jego nieformalne więzi z kierownictwem partyjnym – uzasadnione wyda się określenie Putramenta jako „towarzysza od literatury”.

Lata 1959–1980 były tak naprawdę okresem największego znaczenia Jerzego Putramenta w środowisku literackim i największych możliwości podejmowania przez niego decyzji politycznych czy kształtowania decyzji najwyższego kierownictwa partyjnego dotyczących środowiska literackiego i literatury. Mógł wtedy znacznie więcej niż w okresie socrealizmu. W tym czasie pokusił się o własną rozgrywkę. Stał się łącznikiem między Wydziałem Kultury KC PZPR a ZLP reprezentowanym przez prezesa Jarosława Iwaszkiewicza. Putrament był zresztą bardzo wygodny dla Iwaszkiewicza, który w momentach napięć między pisarzami a władzami najczęściej wyjeżdżał, pozostawiając na czele ZLP partyjnego wiceprezesa. Putrament wówczas stawał się „zderzakiem”, musiał łagodzić konflikt, co najczęściej sprowadzało się do racjonalizowania pisarzom decyzji kierow-nictwa partii (także tych, przed których podjęciem przestrzegał), dygnitarzom natomiast tłumaczył zawiłości duszy pisarskiej i niedojrzałość polityczną kolegów pisarzy. Był więc towarzyszem literatem od relacji z literatami.

Na wszelkich imprezach środowiskowych – zjazdach pisarzy, zebraniach wyborczych czy uroczystościach – Putrament był postrzegany jako wyraziciel oficjalnego stanowiska partii. Miewał wprawdzie zastrzeżenia co do polityki swoich mocodawców: co do metod, nie co do celów. Narzekał na biurokratyzację życia kulturalnego, niskie nakłady na kulturę i jej upadek. Był jednak zdecydowanie za monopolem ideologicznym PZPR.

W samym środowisku pisarzy partyjnych, na forum POP PZPR przy OW ZLP, miał wielu oponentów. Atakowany był jako dyktator narzucający swoją wolę organizacji, jako „gracz”, który bez jej wiedzy informuje – i to w sposób fałszywy – kierownictwo partyjne o sytuacji pisarzy, zakulisowo wpływa na decyzje dotyczące POP. Są zresztą dowody na to, że faktycznie tak postępował. Najbardziej oczywisty przykład stanowiły wybory do Egzekutywy POP warszawskich literatów w 1958 r. Putrament nie został zgłoszony przez nikogo jako kandydat, nie wystartował nawet w wyborach, a i tak został „mianowany” przez władze zwierzchnie pierwszym sekretarzem egzekutywy[19].

Putrament miał swoją metodę kierowania środowiskiem: nazwał ją „leczeniem snem”. Starał się nie zrażać pisarzy, dać im czas na zabliźnienie ran po stalinizmie, nie wymagać od nich wprost deklaracji ideowych, poprawiać warunki pracy i życia, kształtować młodych, pomagać starym – wszystko to w nadziei na lojalność wobec „partii-karmicielki”. Zwalczał opozycję w łonie organizacji partyjnej, dobierał sobie ludzi mających równie jak on dogmatyczne poglądy, budował koalicje z bezpartyjnymi, czuwał nad parytetem partyjnym we władzach związku, organizował kampanie itd. Jeżeli organizacja partyjna była „strażą pożarną” do gaszenia wybuchów niezadowolenia pisarzy, to Putrament był jej komendantem głównym[20].

W latach sześćdziesiątych powtórzyły się próby podkopania pozycji Putramenta i przez pisarzy partyjnych, i przez coraz bardziej jawną opozycję. On sam jednak nie miał tak naprawdę konkurencji. Skargi na jego działalność przesyłane do przedstawicieli KC PZPR przyczyniły się do zwołania zebrania partyjnego, na którym wysłannik kierownic-twa zadeklarował poparcie partii dla Putramenta.

Partyjni decydenci mieli dużo racji, stawiając na niego. Przejęcie steru organizacji partyjnej warszawskich literatów przez młodszego konkurenta Putramenta, Józefa Lenarta, zakończyło się fiaskiem. Na próbę narzucenia związkowi literatów partyjnego programu pisarze bezpartyjni – stanowiący znaczną większość w ZLP – zareagowali bojkotem wszelkich oficjalnych imprez. Okazało się, że niekonfrontacyjne metody Putramenta jeżeli nawet nie przynoszą korzyści, to na pewno nie powodują większych szkód niż działalność Lenarta. W związku z tym „Pucio” powrócił do władz POP.

Od połowy lat siedemdziesiątych już nie był tak aktywny na forum ZLP ze względu na stan zdrowia. Nadal miał jednak wiele do powiedzenia w relacjach władza–literaci. Liczyli się z nim także „towarzysze radzieccy” – był częstym gościem w Ambasadzie Radzieckiej w Warszawie, jego oceny sytuacji w środowisku literackim i w partii przekazywano do Moskwy. Po śmierci Iwaszkiewicza do czasu wyboru nowego prezesa kierował Związkiem Literatów Polskich.

Tu trzeba wspomnieć o sprzężeniu zwrotnym: pozycję Putramenta w środowisku literackim budowały relacje z kierownictwem partyjnym, z kilkoma towarzyszami z Wydziału Kultury i z Sekretariatu KC. Poważanie, które zyskał dzięki temu u kolegów pisarzy, wzmacniało z kolei jego pozycję w strukturach władzy. To dzięki temu został zastępcą członka KC, a następnie członkiem KC PZPR. Putrament zresztą nie zaniedbywał żadnego z tych środowisk: nie opuszczał bez ważnego powodu zebrań POP, posiedzeń ZG ZLP, zjazdów pisarzy, ba, nie wychodził zazwyczaj aż do końca. Był także na wszystkich Zjazdach PZPR i na zdecydowanej większości zebrań plenarnych KC. Inaczej natomiast podchodził do działalności np. w sejmie czy w Radzie Kultury i Sztuki. Nie to przecież decydowało o jego losach. Nie byłby zresztą w stanie wywiązać się ze zobowiązań wynikających z wszystkich funkcji politycznych i społecznych (należał do Polskiego Związku Szachowego, Polskiego Komitetu Olimpijskiego, Polskiego Związku Wędkarskiego, sekcji żeglarskiej Głównego Komitetu Kultury Fizycznej, Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej, Ruchu Obrońców Pokoju, COMES – Comunità Europea degli Scrittori itd.).

Postawmy sobie jeszcze pytanie, jak duże znaczenie dla twórczości Putramenta miało to, że był on „towarzyszem”. Czy był twórcą jedynie z nominacji partii?

Po pierwsze – rzeczywiście interesował się literaturą, co wcale nie było takie oczywiste wśród dygnitarzy partyjnych, nawet tych nadzorujących kulturę z ramienia Wydziału Kultury (np. Ryszard Strzelecki, Stefan Olszowski). Pisał wiele, w miarę regularnie – chociaż ciężko tu mówić o twórczym uniesieniu. Raczej wyrabiał normę, którą sobie wcześniej narzucał. Męczył się przy tym, często nie był zadowolony z tego, co napisał, ale nie miał siły na kolejne poprawki. Świetnie realizował się w felietonach, w których przez wiele lat poruszał sprawy nie tylko bieżącej polityki, ale przede wszystkim obyczajowości, kultury, ochrony środowiska itd. Dużą część jego twórczości stanowią reportaże z podróży, zbiory opowiadań wojennych lub opowiadania z wypraw wędkarskich – te rzeczy czyta się najlepiej. Głośnym echem odbiły się wspomnienia Putramenta Pół wieku, śledzone przez literatów i działaczy partyjnych, do wspomnień tych historycy jednak muszą podchodzić krytycznie.

Najbardziej znane dzieła Putramenta to powieści polityczne – gatunek bardzo rzadko wówczas uprawiany ze względu na obostrzenia cenzuralne. Putrament żył polityką, na karty powieści przenosił wydarzenia, których był świadkiem (Rzeczywistość, Wybrańcy), lub które chciał zinterpretować (Wrzesień, Bołdyn, Małowierni, Pasierbowie). Był to jego wykład historii – przede wszystkim historii polskich komunistów, rozliczenie z Polską sanacyjną i z okresem stalinizmu. W powieściach opisywał mechanizmy sprawowania władzy. Nie zawsze spotykała go za to nagroda – powieść Małowierni np. nigdy nie doczekała się drugiego wydania[21].

Nie wiem, czy zdawał sobie sprawę z tej politycznej obsesji, ale kilka razy próbował swoich sił w innych gatunkach. Napisał powieść historyczną (22 lipca), powieść obyczajową (Odyniec), kryminał (Strachy w Biesalu), powieść dla młodzieży (Wakacje). Cóż z tego, skoro sam czuł, że są to utwory słabe? I tak zresztą po kilkunastu, kilkudziesięciu stronach zaczynają przebijać wątki polityczne. Putrament miał świadomość niewielkiej wartości własnych dokonań literackich (w rozmowie z Tejchmą wręcz stwierdził, że jako pisarz nie istnieje)[22] i tego, jak wiele jako pisarz zawdzięcza partii: nakłady, nagrody, stanowiska w redakcjach i cały idący za tym splendor.

Mimo to wśród pisarzy partyjnych Putrament wybijał się jako twórca. W okresie stalinowskim do partii ciągnęli zarówno grafomani, karierowicze, politrucy z ambicjami, jak i naprawdę wybitni pisarze. Wstępowali w szeregi PZPR z różnych pobudek: ze strachu, kierowani konformizmem, z powodu autentycznej wiary w komunistyczną przyszłość. Wraz z upływem czasu i przemianami politycznymi w kraju grono entuzjastów komunizmu w środowisku literackim się kurczyło. Po śmierci Kruczkowskiego i odejściu z partii – w dwóch turach: w 1957 r. oraz w latach 1966 i 1967 – pisarzy o najgłośniejszych nazwiskach (Jerzy Andrzejewski, Paweł Hertz, Mieczysław Jastrun, Tadeusz Konwicki, Adam Ważyk, Wiktor Woroszylski) Putrament pozostał jednym z tych nielicznych pisarzy partyjnych, których jeszcze dało się czytać. Można nawet pokusić się o twierdzenie, że gdyby komuniści w Polsce nie przejęli władzy, Putrament, choć nie byłby tak znany i propagowany, przetrwałby na rynku wydawniczym. O ilu innych pisarzach związanych z PZPR można to powiedzieć?

Bibliografia

ŹRÓDŁA

ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Archiwum Akt Nowych

Związek Patriotów Polskich

Archiwum Państwowe w Warszawie Oddział w Otwocku

Podstawowa Organizacja Partyjna Oddziału Warszawskiego ZLP

Wspomnienia, pamiętniki, dzienniki, wywiady

Berling Z., Wspomnienia, t. 2: Przeciw 17 Republice, Warszawa 1991.

Jędrychowska A., Zygzakiem i po prostu, Warszawa 1965.

Petrusewicz K., Niemowlęce lata państwowości ludowej [w:] Takie były początki, red. W. Góra, H. Kamińska, J. Paszta, Warszawa 1965.

Putrament J., Od Wołgi do Wisły, Warszawa 1953.

Putrament J., „Po prostu” zaczęło się tak, „Życie Literackie” 1958, nr 49.

Putrament J., Pół wieku, t. 1: Młodość, Warszawa 1961.

Putrament J., Pół wieku, t. 2: Wojna, Warszawa 1962.

Putrament J., Pół wieku, t. 3: Zagranica, Warszawa 1965.

Putrament J., Pół wieku, t. 4: Literaci, Warszawa 1970.

Putrament J., Pół wieku, t. 5: Poślizg, Warszawa 1980.

Putrament J., Pół wieku, t. 6: Rapanui, Warszawa 1975.

Putrament J., Pół wieku, t. 7: Zmierzch, Warszawa 1980.

Putrament J., Pół wieku, t. 8: Czerwiec, Warszawa 1983.

Putrament J., Pół wieku, t. 9: Sierpień, Warszawa 1987.

Tejchma J., Kulisy dymisji. Z dzienników ministra kultury 1974–1979, Kraków 1991.

Watowa O., Wszystko co najważniejsze... Rozmowy z Jackiem Trznadlem, Warszawa 1984.

Utwory literackie i publicystyka

Miłosz C., Zniewolony umysł, Kraków 1999.

Putrament J., Akropol, Warszawa 1975.

Putrament J., W drodze do Polski (od naszego specjalnego wysłannika), „Wolna Polska” 1944, nr 7 (48).

Putrament J., W drodze do Polski, „Wolna Polska” 1944, nr 8 (49).

Informatory i słowniki

PZPR. Zjazdy, posiedzenia plenarne Komitetu Centralnego, władze naczelne i sekretarze komitetów wojewódzkich 1948–1982, Warszawa 1983.

Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny, t. 6: N–P, Warszawa 1999.

OPRACOWANIA

Jarosz D., Polacy a stalinizm 1948–1956, Warszawa 2000.

Pacławski J., Proza literacka Jerzego Putramenta, Kielce 2003.

Pasierski E., Miłosz i Putrament. Żywoty równoległe, Warszawa 2011.

Rokicki K., „Język polski jest tak bogaty, giętka jest nasza mowa!”. Podstawowa Organizacja Partyjna Oddziału Warszawskiego ZLP i jej stosunek do polityki kierownictwa partyjnego w latach 1956–1970, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2012, nr 1 (19).

Rokicki K., Literaci. Relacje między literatami a władzami PRL w latach 1956–1970, Warszawa 2011.

Winkiel B., Stradecki J., „Po prostu” – „Karta”, 1935–1936, Wrocław 1953.

Woźniakowski K., Między ubezwłasnowolnieniem a opozycją. Związek Literatów Polskich w latach 1949–1959, Kraków 1990.

Jerzy Putrament. Companion of literature (and writers)

Jerzy Putrament, even though he was not in a strict circle of leadership in the Polish United Workers’ Party, should be regarded as a member of the Party’s elite. For more than 30 years he was a deputy or a member of the Central Committee of the PUWP. It was a result of a unique role which he played in the circle of writers in the Polish People’s Republic. For in the Stalinist period he was an unofficial supervisor of the Union of Polish Writers and he watched over the introduction of socialist realism in literature. In the 1960s and 1970s as vice president of the UPW he was weakening the signs of opposition amongst writers and he was an intermediary in their contacts with the Party’s leaders. Putrament’s personal relations with comrades responsible for the matters of culture and with people of the establishment enabled him at that time to influence the shape of their decisions regarding the cultural policy of the PUWP. He was benefiting from it himself in the form of an increased number of the editions of his own works, trips abroad and social and representative functions, which were entrusted him. He succeeded neither in the Party’s apparatus nor in the state’s career – for, in any case, he had no personality to do that – but as a “guardian” in the circle of writers, he was irreplaceable for the Party.

Marek Juzepczuk

Instytut Historii UMCS

Stefan Staszewski – kierownik Wydziału Prasy i Wydawnictw KC PZPR w latach 1948–1954

Stefan Staszewski[1], obejmując w październiku 1948 r. stanowisko kierownika Wydziału Prasy i Wydawnictw KC PPR[2], a następnie po wchłonięciu PPS przyjmując analogiczne stanowisko w KC PZPR[3], należał już do elity aparatu partyjnego. Awans ten można uznać za szybki, wręcz spektakularny. Staszewski, długoletni działacz Komunistycznej Partii Polski, podczas pobytu w ZSRR w 1938 r. za działalność frakcyjną został bowiem usunięty z WKP(b), zwolniony z pracy w Międzynarodowej Szkole Leninowskiej i pozbawiony środków do życia, a także lokalu mieszkalnego w Moskwie. W 1938 r. aresztowano go i poddano brutalnemu śledztwu. Rok później skazano go na 15 lat obozu pracy. Do Polski wrócił w 1945 r., dzięki staraniom Bolesława Bieruta, który kilkakrotnie prosił Józefa Stalina o odszukanie i uwolnienie przebywających na terenie Związku Radzieckiego polskich komunistów – byłych członków KPP[4]. Staszewski nie był więc związany z żadnym z trzech głównych centrów (PPR/Gwardią Ludową/Armią Ludową, Centralnym Biurem Komunistów Polski, Związkiem Patriotów Polskich), które od połowy 1944 r. stanowiły źródło kadr PPR. W sierpniu 1945 r. sekretariat KC PPR skierował go do Katowic, by objął tam stanowisko sekretarza ekonomicznego. W 1947 r. został sekretarzem propagandy i jednocześnie redaktorem naczelnym „Trybuny Robotniczej”[5]. Pracując na Śląsku, miał okazję dać się bliżej poznać Aleksandrowi Zawadzkiemu, ówczesnemu wojewodzie śląsko-dąbrowskiemu, i Edwardowi Ochabowi, który pełnił funkcję I sekretarza KW PPR.

Wydział Prasy i Wydawnictw KC PZPR miał wyznaczone bardzo ważne zadania. Oprócz uporządkowania problemów, z jakimi borykała się prasa partyjna, najpilniejszą sprawą była taka reorganizacja rynku wydawniczego i dystrybucji książek, aby stały się one jeszcze jednym narzędziem sprawowania władzy, umożliwiającym partii komunistycznej „administrowanie świadomością” społeczeństwa[6]. U progu planu sześcioletniego nabierało to szczególnego znaczenia. Propaganda, której istotną część stanowiła prasa i książka, miała mobilizować robotników i chłopów do wydajności i ofiarności, do przekraczania kolejnych wyśrubowanych norm[7]. Oznaczało to wyraźne odejście od realizowanej w pierwszych latach Polski Ludowej polityki prasowej i wydawniczej, której uosobieniem była prasa wydawana przez Spółdzielnię Wydawniczą „Czytelnik”[8]. Pierwsze symptomy zmian w tej kwestii pojawiły się już w październiku 1947 r., kiedy to sekretariat KC PPR przyjął specjalną uchwałę krytykującą dotychczasowe działania „Czytelnika”, a Jakub Berman na posiedzeniu Biura Politycznego KC PPR w listopadzie 1947 r. stwierdził, że cała prasa partyjna wymaga reorganizacji[9].

W tym miejscu należy postawić pytanie, dlaczego najwyższe władze partyjne z Bierutem i Bermanem na czele zdecydowały się odsunąć od kierowania prasą i wydawaniem książek doświadczonego i doskonale sprawdzającego się w tej roli Jerzego Borejszę i zastąpić go Stefanem Staszewskim, byłym więźniem obozów Kołymy. Borejsza, jak słusznie zauważył Eryk Krasucki, w latach 1944–1947 wdrażał wiele idei Frontu Ludowego zrodzonych w latach 1935–1936. Były to czasy wspólnych przedsięwzięć w dziedzinie kultury realizowanych przez intelektualistów bliskich partiom socjalistycznej i komunistycznej[10].

W latach 1947–1948 nastąpił zwrot w polityce. W szeregach PPR likwidowano „odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne”, a zjednoczenie partii komunistycznej i socjalistycznej oznaczało marginalizację byłych członków PPS w nowo powstałej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Rozpoczęto przygotowania do realizacji planu sześcioletniego. Wzorce radzieckie stawały się obowiązujące w życiu politycznym, społecznym i gospodarczym. Borejsza ze swoim liberalizmem, doświadczeniami francuskimi i hiszpańskimi, nie przystawał do nowej sytuacji. Od 1948 r. byli potrzebni ludzie, którzy wdrożą zmiany ustrojowe przybliżające Polskę do modelu socjalizmu funkcjonującego w Związku Radzieckim.

Stefan Staszewski, absolwent, a następnie wykładowca Międzynarodowej Szkoły Leninowskiej, znawca teorii Marksa, Lenina i Stalina, był w szeregach PPR i PZPR jednym z nielicznych doskonale znających prasę i wydawnictwa sowieckie. Wolność zawdzięczał Bierutowi. Na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych blisko współpracował z Alfredem Lampe[11], który w latach 1941–1943 był liderem polskich komunistów w Związku Radzieckim. Do awansu Staszewskiego przyczyniło się też to, że dał się poznać jako dobry redaktor „Trybuny Robotniczej”. Pod jego kierownictwem stała się ona jednym z najważniejszych dzienników partyjnych.

Staszewski, realizując nową linię partii, uważał, że PZPR nie wystarczy tylko tzw. prasa czytelnikowska. Na naradzie dziennikarskiej w maju 1950 r. mówił, że „były tendencje do przeciwstawiania prasy czytelnikowskiej prasie partyjnej, że były tendencje stopniowej likwidacji i że prasa partyjna miała poważne trudności na początku swojego rozwoju [...] w kompletowaniu kadry itd. My pamiętamy teorie tow. Borejszy, które faktycznie sprowadzały się do tego, że prasa partyjna w tym modelu jest niepotrzebna, że wystarczy demokratyczna prasa czytelnikowska”[12].

Wydział Prasy i Wydawnictw KC PZPR podjął działania zmierzające do zorganizowania systemu prasy partyjnej. Staszewski dokładał starań, aby systematycznie wzrastał nakład i rozszerzał się zasięg terytorialny gazet partyjnych. Docelowo każdy Komitet Wojewódzki PZPR miał mieć swój dziennik. Ambicje szefa wydziału sięgały nawet dalej. Podczas krajowej narady wojewódzkich kierowników wydziałów propagandy i redaktorów prasy 22 kwietnia 1949 r. mówił: „w akcji prasowej główny nacisk kładziemy na zorganizowanie prasy fabrycznej i prasy terenowej. Mamy stale rosnącą z dołu prasę terenową (ok. 1000 gazetek ściennych), a trzeba, żeby ich było kilka tysięcy i żeby każda podstawowa organizacja partyjna miała swoją gazetkę na swoich przedsiębiorstwach, będzie to pomoc w oddziaływaniu na masy partyjne”[13].

Walczył o nadanie prasie partyjnej odpowiedniej rangi i znaczenia w ramach organizacji partyjnych. Niejednokrotnie zwracał uwagę sekretarzom terenowych struktur PZPR, aby ciągle troszczyli się o swoją prasę. Mówił o tym zarówno na naradach, jak i w swoim artykule w „Trybunie Ludu”, gdzie pisał: „powinien nastąpić poważny przełom w stylu, w metodzie partyjnego kierowania gazetą. Należy wypowiedzieć walkę niedocenianiu roli prasy przez poszczególnych towarzyszy, niektóre ogniwa partyjne. Gazeta w rękach komitetu partyjnego powinna być prawdziwym orężem, którym Partia codziennie posługuje się w stopniu maksymalnym. To zaś wymaga stałego kierowania gazetą ze strony komitetów partyjnych. Po to jednak, by prawidłowo kierować, komitet partyjny musi wnikać w treść pracy swej gazety, musi ją oceniać i kontrolować, pomagać jej. Musi się nią zajmować systematycznie, a nie od wypadku do wypadku, musi znać jej aktyw i pracować nad podniesieniem jego poziomu ideologiczno-politycznego. Komitety partyjne muszą być świadome swojej odpowiedzialności za gazetę”[14].

Staszewski dbał o poziom pracy redaktorów naczelnych i sekretarzy gazet partyjnych, a także pozostałych dziennikarzy. Na naradzie redaktorów naczelnych w grudniu 1951 r. z naciskiem podkreślał, że kolejne numery prasy muszą się ukazywać punktualnie, bez jakichkolwiek opóźnień, w tekstach nie może być błędów politycznych, „które stają się aktami dywersji politycznej”, a redaktor naczelny ma czytać gazetę przed oddaniem do druku. Zwracał uwagę, że należy wychwytywać błędy i literówki, nieustanie szkolić kadry, także w kwestiach ideologicznych, przede wszystkim zaś „eliminować osoby obce ideowo, tj. klerykałów, byłych kolaborantów, byłych zwolenników Mikołajczyka”[15].

Szybki rozwój prasy partyjnej wymógł zatrudnienie większej liczby dziennikarzy. Na IV Plenum KC PZPR, które odbyło się w maju 1950 r., organy partyjne, w tym też prasa partyjna, zostały jednak zobowiązane do przeprowadzenia gruntownego przeglądu kadr. Na wspomnianej wyżej naradzie dziennikarskiej, przeprowadzonej także w maju 1950 r., Staszewski stwierdził, że Wydział Prasy i Wydawnictw KC PZPR już po zakończeniu III Plenum KC PZPR rozpoczął proces badania przeszłości poszczególnych dziennikarzy i ich oblicza ideowego. W jego opinii wyniki tej swoistej lustracji były zatrważające. Okazało się, że „np. w takich redakcjach jak »Życie Warszawy«, »Rzeczpospolita«, mamy połowę ludzi lub blisko połowę ludzi z wrogich organizacji. [...] to przeważnie ludzie, którzy pracowali we wrogiej antypepeerowskiej, antykomunistycznej prasie. Mamy, jeśli chodzi o czytelnikowską prasę, na 130 pracowników – 30 członków AK, zaledwie 4 współpracowników AL, jeden z RPPS”[16].

Jeszcze gorzej przedstawiała się sprawa pochodzenia społecznego dziennikarzy. „Na 420 dziennikarzy prasy partyjnej mamy 89 pochodzenia robotniczego, 29 pochodzenia chłopskiego, 151 pochodzenia inteligenckiego i 138 pochodzenia drobnomieszczańskiego i kapitalistycznego względnie obszarniczego”[17]. Redaktorom naczelnym Staszewski polecił również ograniczać liczbę dziennikarzy, którzy w tym zawodzie pracowali przed wojną. Rozbudowa prasy partyjnej przy prowadzonej intensywnie ostrej selekcji już pracujących dziennikarzy stworzyła poważne problemy kadrowe, i to w przededniu realizacji planu sześcioletniego.

Aby zaradzić tym trudnościom, Staszewski prowadził działania zarówno obliczone na efekt długofalowy, jak i doraźne. Wydział Prasy i Wydawnictw KC PZPR zaangażował się w powiększenie wydziałów dziennikarskich w szkołach partyjnych w Łodzi i w Warszawie. Przystąpiono również do intensywnych prac nad zorganizowaniem wydziałów dziennikarskich na Uniwersytecie Warszawskim i Uniwersytecie Jagiellońskim. Zostały opracowane szczegółowe programy nauczania, w których bardzo eksponowanym działem była np. historia ruchu robotniczego, oczywiście w ujęciu zgodnym z Krótkim kursem historii WKP(b), oraz historia prasy radzieckiej. Dobór kadr naukowych do tych nowych wydziałów uniwersyteckich był bardzo staranny, zwłaszcza pod względem ideologicznym[18]. Działania doraźne polegały na organizowaniu kursów dla najlepszych pracowników poszczególnych redakcji. Ponadto po raz kolejny Staszewski instruował komitety, że za skład personalny gazet ponoszą one taką samą odpowiedzialność jak za kadry wszystkich swoich wydziałów[19].

Na spotkaniach z redaktorami i dziennikarzami niejednokrotnie mówił również o zadaniach prasy partyjnej. W 1950 r. za najważniejsze uznał włączenie się jej w popularyzację planu 6-letniego, który miał zmienić materialne i duchowe oblicze Polski i Polaków. W jego opinii gazety powinny zachęcać do podnoszenia wydajności pracy, organizowania współzawodnictwa, a także „pomóc w dostrzeżeniu wroga, niezależnie od maski, pod jaką się ukrywa (a czasem jest to maska nadgorliwca), w zdemaskowaniu go i usunięciu poza nawias naszego życia politycznego”. Ponadto, według Staszewskiego, powinny „stale przypominać narodowi niesławne wczoraj, wyzyskiwaczy, targowiczan, kosmopolitów, nie czujących nic oprócz pogardy dla własnego narodu [...], przypominać [...] sojuszników i wspólników Hitlera, sprawców klęski wrześniowej. Demaskować każde ich wraże posunięcie, pokazywać ich ohydne zdradzieckie oblicze”[20]. W końcu prasa miała też kreować mit nowego człowieka socjalistycznego, bez reszty zaangażowanego w budowanie komunizmu[21].

Staszewski starał się również, aby było widoczne, że prasa partyjna wyraźnie korzysta z doświadczeń prasy radzieckiej i wzoruje się na niej. Pisał: „nasi redaktorzy coraz pilniej studiują prasę radziecką, jej organizację, jej styl pracy, starają się poznawać jej historię. Coraz częściej nasze kolektywy redakcyjne starają się twórczo stosować w swojej pracy uchwały i krytykę instancji partyjnych WKP(b)”. Samokrytycznie stwierdzał jednak: „dalecy jeszcze jesteśmy od swojego wzoru – prasy ZSRR”[22]. Te czołobitne uwagi pod adresem prasy radzieckiej nie dziwią chociażby z dwóch powodów: po pierwsze w ówczesnej Polsce wszystkie struktury budowano na wzór radzieckich, a po drugie Staszewski musiał wiedzieć, że jego działalność jako kierownika Wydziału Prasy i Wydawnictw KC PZPR nie zawsze jest pozytywnie oceniana przez towarzyszy radzieckich. Krytyka wyszła ze strony Władysława Sokołowskiego, przedstawiciela Radzieckiego Biura Informacyjnego[23] w Warszawie, który w kwietniu 1949 r. przesłał do I zastępcy kierownika Wydziału Propagandy KC WKP(b), będącego także kierownikiem Radzieckiego Biura Informacyjnego, Borysa Ponomariowa informację o „niewłaściwej polityce informacyjnej Wydziału Prasy KC PZPR w zakresie popularyzacji osiągnięć ZSRR”[24].

W związku z tym, że dokument ten zalicza się do najistotniejszych źródeł dotyczących sowieckiej polityki wobec Polski Ludowej, warto szerzej go omówić. W pierwszej części Sokołowski chwali osiągnięcia Wydziału Prasy i Wydawnictw. Podkreśla znaczący wzrost nakładów gazet partyjnych, a także to, że „po zjednoczeniu partii robotniczych w pewnym stopniu zniknęły takie zjawiska jak brak nadzoru nad pracą redaktorów i ich lekceważący stosunek do dyrektyw centrum, z KC”[25]. W dalszej części jednak z naciskiem stwierdza, że wydział „popełnia poważne błędy polityczne w pracy, co wpływa na obniżenie efektywności pracy Przedstawicielstwa”. Sokołowski stawia Staszewskiemu poważne zarzuty: brak artykułów propagujących wyższość rolnictwa socjalistycznego, ugodowy stosunek do „przenikania ideologii imperialistów angielsko-amerykańskich do polskiej literatury i prasy”, brak śmiałych i zdecydowanych działań „przeciwko nastawionej antypatriotycznie i antyradziecko części polskiej inteligencji, zorientowanej na Zachód i czapkującej przed kulturą kapitalistycznego Zachodu, a także strach przed nacjonalistycznymi i antyradzieckimi uprzedzeniami i przekonaniami wiadomych kręgów społeczeństwa polskiego i fałszywa obawa przed tym, aby ktokolwiek nie zarzucił im, że oni (partia i jej prasa) są agentami ZSRR, aby tylko nie przesadził w propagowaniu Związku Radzieckiego i jego polityki”[26].

Zdaniem Sokołowskiego, na polecenie Wydziału Prasy i Wydawnictw w polskiej prasie nie ukazują się przedruki artykułów gazet radzieckich. Jak stwierdza autor dokumentu, w „pierwszym kwartale 1949 r. nasze Przedstawicielstwo otrzymało z Moskwy 127 artykułów i reportaży dotyczących rolnictwa. Z nich opublikowano tylko 37. Pozostałe 90 artykułów dotąd leży w teczkach redakcji gazet i czasopism wydawanych przez Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą”[27].

Treść tego dokumentu należy ocenić jako zdecydowanie niebezpieczną dla Staszewskiego, zwłaszcza jeśli weźmie się pod uwagę to, że w tym czasie rozpoczęła się w Związku Radzieckim intensywna kampania przeciwko tzw. kosmopolitom, powiązana z aresztowaniami osób pochodzenia żydowskiego, w tym samego Sołomona Łozowskiego, który był wcześniej szefem Radzieckiego Biura Informacyjnego i przełożonym Sokołowskiego[28]. Wysyłając ten swoisty donos do Moskwy, Sokołowski starał się wyraźnie wpisać w dominujący wówczas na Kremlu nurt polityki antyżydowskiej. W ten sposób uderzał nie tylko w Staszewskiego, lecz także w innych prominentnych działaczy PZPR pochodzenia żydowskiego. Za realizację polityki prasowej i wydawniczej odpowiadały również takie osoby jak Jakub Berman, Adam Bromberg, Ferdynand Chaber, Roman Werfel. Nie można wykluczyć, że powyższy dokument był jedną z prób poruszenia „problemu żydowskiego” w PZPR. Mówiąc o ówczesnej działalności Staszewskiego, należy podkreślić, iż w dziedzinie polityki prasowej realizował on wytyczne KC PPR/PZPR. W prasie polskiej, wbrew temu, co insynuuje Sokołowski, nie ukazywały się artykuły schlebiające polityce USA lub Wielkiej Brytanii w takim stopniu, jak o tym pisze szef Radzieckiego Biura Informacyjnego.

Drugim poważnym zadaniem Staszewskiego było uporządkowanie rynku wydawniczego zgodnie z interesami partii, tj. rozbudowa państwowych instytucji wydawniczych, likwidacja większości wydawnictw prywatnych i znaczące zwiększenie nakładów książek, ale głównie tych tytułów, na których władzom partyjnym najbardziej zależało[29]. Działania te miały na celu dokonanie swoistej rewolucji kulturalnej. Na łamach „Nowej Kultury” Staszewski pisał: „Nasza działalność wydawnicza pozostaje niewątpliwie w ścisłym związku z rewolucją kulturalną zachodzącą w Polsce. Rzecz jasna, że przewrót kulturalny jest procesem o wiele dłuższym niż przewrót gospodarczy lub polityczny, wymaga innych środków i jest niewątpliwie wszędzie procesem, który pozostaje nieco w tyle za rewolucją polityczną i gospodarczą”[30].

W opinii autora zmiany w mentalności Polaków były jednak niezbędne do pełnej realizacji planu 6-letniego. Rugowanie z rynku wydawnictw prywatnych odbywało się bardzo szybko. Jak podaje Staszewski, „jeszcze w roku 1947 przeszło 1/3 tytułów i około 40 proc. łącznej produkcji książek dał prywatny sektor wydawniczy. Przeszło połowa produkcji książkowej w Polsce była więc poza zasięgiem możliwości planowania i oddziaływania ze strony państwa [...]. Ten stan rzeczy w sposób decydujący zmienia się gdzieś na przełomie [lat] 1948–1949. Sektor nieuspołeczniony stanowił w 1949 [r.] już tylko około 20–22 proc. łącznych nakładów. Według cyfr nowego planu wydawniczego, w roku 1950 odcinek ten stanowić będzie łącznie 8 proc. w tytułach i około 10 proc. w arkuszach”[31].

Kontrolę nad procesem zwiększania udziału państwa w produkcji książek sprawowała Centralna Komisja Wydawnicza, na której czele stanął Staszewski. Instytucja ta została powołana do życia specjalną uchwałą Komitetu Ministrów do spraw Kultury z 29 lipca 1949 r.[32] Od samego początku prac tego gremium Staszewski opowiadał się nie tylko za drastycznym ograniczeniem prywatnego sektora wydawniczego, lecz także za likwidacją spółdzielni wydawniczych i powoływaniem w ich miejsce państwowych przedsiębiorstw wydawniczych, które specjalizowałyby się w wydawaniu książek z określonej dziedziny[33]. Brał też czynny udział w opracowaniu przepisów prawnych dotyczących koncesjonowania działalności tych instytucji. Uchwała w tej sprawie została ogłoszona 30 listopada 1949 r. w „Monitorze Polskim”. W myśl założeń tego aktu prawnego podmiot, który chciał się zajmować wydawaniem książek, musiał uzyskać specjalną koncesję. Zdaniem kierownictwa Centralnej Komisji Wydawniczej, miało to „dostarczyć nowego środka presji wobec wydawnictw wrogich, w szczególności katolickich”[34].

Centralna Komisja Wydawnicza opiniowała każdy wniosek o przyznanie koncesji. Negatywna ocena była równoznaczna z odmową przyznania pozwolenia. Nie przewidziano oczywiście trybu odwoławczego. W wyniku wprowadzenia powyższych uregulowań prawnych działalność prowadziły państwowe wydawnictwa ściśle specjalizujące się w określonej tematyce. Do najważniejszych należały: Państwowy Instytut Wydawniczy, Państwowe Wydawnictwo MON, Państwowe Wydawnictwo Gospodarcze, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych i inne[35].

Kolejnym krokiem kierownika Wydziału Prasy i Wydawnictw KC PZPR Staszewskiego była decyzja o utworzeniu struktury zajmującej się rozpowszechnianiem książek. Jeszcze w październiku 1949 r. przesłał on do Sekretariatu KC PZPR notatkę w sprawie organizacji Centrali Księgarskiej. Argumentował, że „w związku z pracami nad skoordynowaniem działalności wydawniczej, planowaniem jej i ustalaniem jednolitego politycznego kierownictwa [nad] wszystkimi formami naszej pracy w dziedzinie prasy, wydawnictw, kolportażu i rozpowszechniania książki istnieje paląca konieczność stworzenia w najbliższym czasie Państwowej Centrali Księgarskiej. Centrala ta już na początku swej działalności obejmie cały hurt księgarski i przeważającą część detalu”[36].

Struktury tej nowej instytucji zaczęto organizować już pod koniec 1949 r., a 15 stycznia 1950 r. prezes Rady Ministrów wydał zarządzenie o powołaniu Centrali Obrotu Księgarskiego „Dom Książki”, która stała się monopolistą w hurcie książek. Dosłownie z dnia na dzień przed prywatnymi księgarzami pojawiły się ogromne trudności z uzyskaniem na czas nie tylko nowości wydawniczych, ale w ogóle z zaopatrzeniem w książki. Władze chętnie dostarczały prywatnym księgarniom coraz liczniejszą literaturę marksistowską, ale akurat ten asortyment był niechętnie przyjmowany lub wręcz bojkotowany. Powstanie Centrali wywołało trwający do kwietnia 1950 r. bałagan w hurtowniach i już istniejących księgarniach państwowych. Zwieńczeniem procesu reorganizacji rynku wydawniczego było przekształcenie Centralnej Komisji Wydawniczej w Centralny Urząd Wydawnictw, Przemysłu Graficznego i Księgarstwa. Instytucja ta formalnie podlegała premierowi, ale faktycznie stała się narzędziem Wydziału Prasy i Wydawnictw w procesie kontroli rynku wydawniczego.

Eliminacja niezależnych od PZPR wydawnictw i upadek lub przejęcie przez państwo setek prywatnych księgarń postawiły w zasadniczo innej sytuacji środowisko pisarzy i poetów. Odtąd mogły się ukazywać jedynie utwory twórców popierających nowy ustrój oraz dzieła klasyków literatury, z niektórymi wyjątkami. Dzięki partii komunistycznej literaci sprzyjający jej stawali się ludźmi majętnymi (jak na ówczesne czasy), np. Julian Tuwim czy Maria Dąbrowska. Niepodporządkowanie się zarządzeniom władz lub bojkotowanie oficjalnych struktur wydawniczych prowadziło do marginalizacji i ubóstwa, tak jak w przypadku Leopolda Tyrmanda czy Zbigniewa Herberta.

Warto się więc przyjrzeć, kogo władza stalinowska w Polsce drukowała najchętniej. Jak podaje Staszewski w „Nowej Kulturze”, do 1950 r. najwięcej wyszło egzemplarzy Pana Tadeusza – 1,5 mln i Krótkiego kursu historii WKP(b) – 1250 tys. Oprócz tego nakład wydanych dzieł Stefana Żeromskiego wynosił 700 tys. egzemplarzy, Elizy Orzeszkowej – 600 tys., Bolesława Prusa – 300 tys., Juliusza Słowackiego – 250 tys. Jak pisze Staszewski, podjęto próbę przybliżenia Polakom literatury radzieckiej, która, jego zdaniem, „uczy optymizmu, uczy pracować, walczyć i zwyciężać... Wydaliśmy Polewoja Opowieść o prawdziwym człowieku w przeszło 200 tys. egz. Książki nie można znaleźć już w księgarniach. W okopach Stalingradu Niekrasowa w 120 tys., Ojczyzna Wandy Wasilewskiej w 300 tys. egz., Jak hartowała się stal Mikołaja Ostrowskiego w przeszło 200 tys. egz. Z książek polskich Lucjana Rudnickiego Stare i nowe wyszło w nakładzie 170 tys. egz. [Jerzego] Andrzejewskiego Popiół i diament, książka niedoskonała, która w swoim czasie odegrała jednak pewną rolę w kształtowaniu świadomości naszej młodzieży, rozeszła się w przeszło 100 tys. egz”[37].

W rozmowie z Teresą Torańską Stefan Staszewski zwrócił uwagę, że udało mu się wykręcić od drukowania dużej „części chłamu sowieckiej literatury socrealistycznej”[38]>. Dziś trudno te słowa jednoznacznie zweryfikować, trzeba jednak przyznać, że poza gigantycznym nakładem Krótkiego kursu WKP(b) i pozostałych dzieł klasyków mark-sistowskich podane nakłady książek pisarzy radzieckich nie przewyższają wyraźnie nakładów dzieł pisarzy polskich. Spopularyzowana została natomiast klasyka rosyjska, m.in. Tołstoj i Dostojewski.

Wydawanie tak dużej liczby książek, zwłaszcza literatury marksistowskiej i radzieckiej, która wbrew temu, co pisze Staszewski, nie rozchodziła się tak błyskawicznie, doprowadziło nowo zorganizowany system wydawniczo-księgarski do poważnych trudności ekonomicznych. W magazynach „Domu Książki” zalegały dziesiątki tysięcy egzemplarzy niesprzedanych książek. Już w 1952 r. wprowadzono poważne ograniczenia w drukowaniu nowych tomów[39]. Staszewski doskonale zdawał sobie sprawę, że przyczyna tego stanu rzeczy tkwiła nie tylko w złej organizacji. Sprawą trudności w wydawnictwach i „Domu Książki” wkrótce zainteresowały się najwyższe władze partyjne. Próby rozładowania magazynów przez wysyłanie za darmo książek do bibliotek publicznych, szkolnych i zakładowych nie przynosiły rezultatu, a zmuszenie milionów Polaków do kupna wątpliwej jakości dzieł okazało się nierealne[40], nie tylko z uwagi na słabe zainteresowanie literaturą marksistowską i radziecką, lecz także z powodu pogarszających się w okresie realizacji planu 6-letniego warunków życia robotników i inteligencji. Społeczeństwo miało inne priorytety przy planowaniu swoich budżetów domowych.

Stefan Staszewski stracił stanowisko szefa Wydziału Prasy i Wydawnictw KC PZPR w styczniu 1954 r., a kierowany przez niego wydział został połączony z Wydziałem Propagandy i Agitacji[41]. W opinii Staszewskiego nastąpiło to w wyniku nacisków ambasadora ZSRR w Polsce[42], tło dymisji było jednak szersze. Wpływ na nią niewątpliwie miały niepowodzenia przedsiębiorstw wydawniczych i „Domu Książki”, a także zmieniające się po śmierci Józefa Stalina sytuacja polityczna i atmosfera społeczna.

Podsumowując ponad pięcioletni okres zarządzania przez Staszewskiego prasą i rynkiem wydawniczym, należy stwierdzić, iż mimo niepowodzeń w końcowym okresie pracy jego działalność była sukcesem dla PZPR. Komuniści uzyskali całkowitą kontrolę nad rynkiem prasy i książek. Ukształtowana przez Staszewskiego struktura prasy partyjnej przetrwała z niewielkimi zmianami do 1989 r. Wypracowane wówczas metody pracy i szkolenia partyjnych dziennikarzy również były stosowane do końca istnienia PRL. Podobnie wyglądała sytuacja na rynku książki. Przedsiębiorstwa wydawnicze, które w tych latach ugruntowały swoją pozycję, doczekały końca Polski Ludowej.

Dla samego Staszewskiego okres pracy w Wydziale Prasy i Wydawnictw KC PZPR miał bardzo złożone konsekwencje i znaczący wpływ na resztę jego życia. Jego iście stalinowski styl pracy przysporzył mu wielu negatywnych opinii. Według Jerzego Andrzejewskiego, „był [on] jednym z najsroższych satrapów rządzących całą dziedziną prasy”. Adam Bromberg również nie szczędził krytycznych uwag co do sposobów i stylu pracy Staszewskiego[43]. Dla niego samego niewątpliwie pozytywne okazało się poznanie wówczas wielu dziennikarzy, pisarzy i twórców kultury. Miało to ogromne znaczenie w październiku 1956 r., kiedy Staszewski był I sekretarzem Komitetu Warszawskiego PZPR i kierował przebiegiem wieców i masówek na Politechnice Warszawskiej i w stołecznych zakładach pracy, a zwłaszcza w FSO. Jego postawa w tym przełomowym dla PRL momencie ściągnęła na niego krytykę i gniew przywódcy Związku Radzieckiego Chruszczowa, który od Gomułki domagał się wręcz „zrobienia porządku z sekretarzem Komitetu Warszawskiego Staszewskim”[44]>.

W latach sześćdziesiatych i siedemdziesiatych ludzie nauki i kultury o nastawieniu antykomunistycznym stanowili najbliższe mu otoczenie. W marcu 1968 r., kiedy odszedł z PZPR, propaganda partyjna, dążąc do skompromitowania go, przypominała w artykułach w „Trybunie Ludu” jego działalność w czasach stalinowskich. W 1977 r. Stefan Staszewski zgłosił akces do KSS „KOR” i wystąpił z prośbą o zamieszczenie jego podpisu pod deklaracją ruchu. Na wyraźną sugestię Jacka Kuronia Staszewski zgodził się jednak, że ze „względów taktycznych nie należy [tego] ogłaszać”[45].

Na koniec należy się zastanowić, czy Staszewski czuł się odpowiedzialny za udział w stalinizacji prasy i wydawnictw. Dokładna analiza jego rozmowy z Teresą Torańską nie pozostawia wątpliwości, że tak. Ale, usprawiedliwiajac się, zwrócił uwagę, iż wielu ówczesnych pisarzy, np. Jerzy Andrzejewski czy Tadeusz Konwicki, pisało socrealistyczne utwory, wspierając tym samym nową komunistyczną władzę z własnej inicjatywy i przekonania[46].

Bibliografia

ŹRÓDŁA

Źródła archiwalne

Archiwum Akt Nowych

Centralna Kartoteka PZPR

Komitet Centralny PPR

Komitet Centralny PZPR

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie

Akta paszportowe Stefana Staszewskiego

Kwestionariusz ewidencyjny Stefana Staszewskiego

Źródła publikowane

Dokumenty centralnych władz Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Marzec–listopad 1956, red. M. Jabłonowski, W. Janowski, A. Skrzypek, W. Władyka, Warszawa 2009.

Kryptonim „Gracze”. Służba Bezpieczeństwa wobec Komitetu Obrony Robotników i Komitetu Samoobrony Społecznej „KOR” 1976–1981, oprac. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010.

Polska–ZSRR. Struktury podległości. Dokumenty WKP(b) 1944–1949, oprac. G.A. Bordiugow i in., Warszawa 1995.

Prasa

Staszewski S., Nasza prasa – oręż Partii, „Trybuna Ludu”, 1 V 1950.

Staszewski S., O naszym planie wydawniczym, „Nowa Kultura” 1950, nr 5.

Staszewski S., Prasa w narodowym froncie walki o pokój i plan-6 letni, „Trybuna Ludu”, 10 V 1951.

Wspomnienia, pamiętniki, wywiady

Budzyńska C., Strzępy rodzinnej sagi, Warszawa 1997.

Chyliński J., Jaki był Bolesław Bierut. Wspomnienia syna, Warszawa 1999.

Torańska T., Oni, cz. 2, Warszawa 2011.

Słowniki i informatory

Pacholczykowa A., Staszewski Stefan [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 42, Warszawa–Kraków 2003–2004.

PPR, PPS, PZPR. Struktury aparatu centralnego, kierownicy i zastępcy kierowników wydziałów 1944–1980, oprac. W. Ciempiel, J. Jakubowski, J. Szczeblewski, Warszawa 1980.

OPRACOWANIA

Bromberg A., Książka i wydawcy, Warszawa 1966.

Kondek A.S., Papierowa rewolucja. Oficjalny obieg książek w Polsce w latach 1948–1955, Warszawa 1999.

Kondek A.S., Władza i wydawcy. Polityczne uwarunkowania produkcji ksiażek w Polsce w latach 1944–1949, Warszawa 1995.

Krasucki E., Międzynarodowy komunista. Jerzy Borejsza – biografia polityczna, Warszawa 2009.

Mazur M., O człowieku tendencyjnym... Obraz nowego człowieka w propagandzie komunistycznej w okresie Polski Ludowej i PRL 1944–1956, Lublin 2009.

Pichoja G.R., Historia władzy w Związku Radzieckim 1945–1991, Warszawa 2011.

Rutkowski P.T., Adam Bromberg i „encyklopedyści”. Kartka z dziejów inteligencji w PRL, Warszawa 2010.

Szumiło M., Roman Zambrowski 1909–1977. Studium z dziejów elity komunistycznej w Polsce, Warszawa 2014.

Tragedia Komunistycznej Partii Polski, red. J. Maciszewski, Warszawa 1989.

Stefan Staszewski – head of the Press and Publishers Department in the Central Committee of the Polish United Workers’ Party (1948–1954)

Stefan Staszewski belonged to the elites of the communist activists in the Second Polish Republic. Having returned to the country in 1945 from a prison camp in Kolyma, he was directed by the Central Committee of the Polish Workers’ Party to Silesian Voivodeship where he was responsible for economic matters and propaganda. In October 1948 he became the head of the Press and Publishers Department of the CC of the PWP and then, after the congress of unification, the head of an analogous structure in the CC of the PUWP. The most important task of Staszewski was to make a “cultural revolution” in the Polish People’s Republic. The Party was to achieve a full control of written word and readership. In the first place, Staszewski made efforts to expand the Party’s press. Moreover, he inspired and supervised a new organisation of the publishing marker. A number of private companies publishing books were closed down at that time. Their place was taken over by the state’s new publishing institutions. Staszewski finished his work in the Press and Publishers Department in January 1954. The time of his supervision of the press and publishers was an undoubted success for the communist Party. The press and book market created at that time was preserved as practically unchanged in its form until the end of the PPR. In October 1956 Staszewski, as the First Secretary of the Warsaw Committee of the PUWP, supported the faction advocating radical reforms. In the later years he was estranged from the communist ideology.

Michał Przeperski

Instytut Historii PAN, Biuro Edukacji Publicznej IPN

Między dziennikarstwem a polityką.
Mieczysław Rakowski w latach siedemdziesiątych

Mieczysław Franciszek Rakowski to jedna z najciekawszych postaci w historii Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej[1]. Wpływa na to jego imponująca kariera polityczna trwająca ponad cztery dziesięciolecia, a także niezwykła pozycja w systemie władzy. Rakowski był inteligentem z awansu, który miał okazję z bliska obserwować władzę od kuchni, widział nierzadko więcej i bardziej przenikliwie niż gorzej wykształceni towarzysze z kierownic-twa. W badaniach nad biografią wieloletniego redaktora naczelnego tygodnika „Polityka” prawdziwe wyzwanie stanowi jego bogata spuścizna, przede wszystkim dziesięciotomowe Dzienniki polityczne[2], książki wspomnieniowe[3], a także publikacje, które ukazały się jeszcze w czasach PRL[4].

Działalność polityczna Rakowskiego w latach siedemdziesiątych obrosła wieloma mitami. Wskazuje się niekiedy na to, że był on jednym z najbliższych współpracowników Edwarda Gierka w początkowej fazie jego rządów[5]. Andrzej Krajewski zaliczał Rakowskiego do wspierających systemowe przemiany, lojalnych wobec władz liberałów i reformatorów[6]. W końcu nie brak jest w literaturze opinii, według których w drugiej połowie lat siedemdziesiątych naczelny „Polityki” znajdował się właściwie w opozycji do działań I sekretarza KC[7]. Niniejszy tekst jest próbą prześledzenia miejsca Rakowskiego w elicie komunistycznej Polski tego okresu.

Opierając się na dostępnych źródłach, ze szczególnym uwzględnieniem obszernej memuarystyki oraz materiałów archiwalnych, podejmę próbę rekonstrukcji pozycji politycznej Mieczysława Rakowskiego w latach siedemdziesiątych. Dużą wagę przywiązuję do stosunków na linii Rakowski–aparat Komitetu Centralnego oraz do pozycji, jaką miał w kraju redagowany przez Rakowskiego tygodnik „Polityka”. Wieloletni dziennikarz tego pisma Dariusz Fikus w niepozbawionej złośliwości charakterystyce pisał: „Rakowski był zawsze jakby w dwóch osobach. Rakowski oficjalny, na zebraniach redakcyjnych, konferencjach. Apodyktyczny, często ordynarny [...]. Ale był i drugi Rakowski, jakiego znaliśmy w chwilach odpoczynku na Mazurach albo na łodzi na Wiśle [...], świadom wszystkich ograniczeń systemu, jego wredności. Ta giętkość i dwoistość pozwalała mu umiejętnie dostosować się do sytuacji, wyczuwać ją i przewidywać nieco wcześniej niż inni”[8]. Niniejszy tekst pokazuje też zarys mechanizmu opisanego przez Fikusa. W jaki sposób, będąc jednocześnie doświadczonym dziennikarzem i politykiem, Rakowski odgrywał rolę koncesjonowanego „liberała”?

Pozycja polityczna

Zdefiniowanie pozycji politycznej w ramach elity komunistycznej jest trudnym zadaniem. Już samo pojęcie elity władzy okazuje się wyjątkowo nieostre, należą do niej bowiem osoby o zróżnicowanych postawach wobec ówczesnej rzeczywistości[9]. Niemniej jednak istnienie niewielkiej grupy osób, która skupia w swoich rękach władzę, jest przez wielu teoretyków uznawane za naturalne czy wręcz niezbędne[10].

Analizując elitę władzy w Polsce w czasach komunistycznych, można skorzystać z trzech metod jej określania: pozycyjnej, reputacyjnej i decyzyjnej[11]. Badający tę problematykę Mirosław Szumiło wskazywał, że do badań syntetycznych najbardziej przydatna jest ta pierwsza, określająca skład elity na podstawie formalnych funkcji pełnionych w ramach aparatu władzy[12]. W badaniach nad biografiami działaczy komunistycznych tego rodzaju podejście będzie jednak niewystarczające. Formalne struktury władzy, takie jak Sejm PRL czy Rada Ministrów, oraz piastowane tam funkcje nie musiały odzwierciedlać faktycznej pozycji danego polityka w łonie elity reżimu.

Bardzo popularnym działaniem z instrumentarium polityki kadrowej w ramach administracji czy w szeregach PZPR stanowił np. „kopniak w górę”. Przykładem takiego działania było przesunięcie Mieczysława Moczara z funkcji ministra spraw wewnętrznych na pozycję zastępcy członka Biura Politycznego i sekretarza KC jesienią 1968 r.[13] Istniały też jednak nieformalne hierarchie pozwalające na wskazanie silnych ludzi reżimu. W czasach stalinowskich postaciami takimi byli niewątpliwie Jakub Berman, Hilary Minc oraz, w mniejszym stopniu, Roman Zambrowski[14], na początku rządów Edwarda Gierka – Franciszek Szlachcic[15], w drugiej połowie lat siedemdziesiątych zaś za „postać nr 2” uważano Edwarda Babiucha[16].

Jak zatem w najbardziej precyzyjny sposób opisać pozycję polityczną Mieczysława Rakowskiego? W czasach rządów Władysława Gomułki bardzo duże znaczenie miał dostęp do ucha samego I sekretarza i więzy nieformalne łączące Rakowskiego z Gomułką, a także redagowanie przez tego pierwszego tygodnika „Polityka”[17]. Z pewnymi zastrzeżeniami można takie założenie przyjąć za prawdziwe również dla lat siedemdziesiątych.

Dla okresu rządów „Wiesława” ważne było to, że zbudowane przez niego centrum władzy miało charakter właściwie w pełni autokratyczny[18]. W odniesieniu do lat siedemdziesiątych natomiast Marcin Zaremba zwracał uwagę na istnienie w ścisłym centrum władzy grupy przyjacielskiej. Niosło to za sobą następujące konsekwencje: osłabienie autorytaryzmu stosunków w centrum decyzyjnym PRL i sformowanie kierownictwa z postaci relatywnie słabo wykształconych, miernych[19]. Tak zdefiniowane kierownictwo gierkowskie połączone było silnymi wzajemnymi więzami swoiście pojmowanej lojalności. To nie kwalifikacje, ale właśnie wspomniana specyficzna lojalność miała kluczowe znaczenie przy robieniu kariery w latach siedemdziesiątych. W przypadku konfliktu lojalności i profesjonalizmu wygrywała ta pierwsza; w przypadku konfliktu dwóch lojalności – gdy trzeba było wybrać między jednym a drugim „dobrym towarzyszem” – bywało rozmaicie.

Drugą istotną rzeczą, która różni lata siedemdziesiąte od sześćdziesiątych, jest wzrost dojrzałości politycznej samego Rakowskiego. Na początku lat sześćdziesiątych musiał on walczyć o swoją karierę polityczną, na skutek podjętych przez siebie nierozważnych decyzji[20]. Tymczasem ostatnie lata rządów Gomułki były czasem wybierania kolejnego patrona – Rakowski świadomie postawił na Gierka[21].

Trzecim czynnikiem jest upadek ideologii komunistycznej, który w przypadku pracownika frontu ideologicznego miał bardzo duże znaczenie. Rozmaite kompromisy, na które mógł się zgodzić młody, ambitny, wierzący komunista, były trudno wyobrażalne po Marcu 1968 r., inwazji na Czechosłowację oraz tragedii Grudnia 1970 r. Z jednej więc strony w latach sześćdziesiątych polityczny młokos stracił swój młodzieńczy zapał i naiwność i stał się politycznym wygą. Z drugiej strony kredyt zaufania, jakim obdarzył on pogrudniowe kierownictwo, miał inną naturę niż uczucia, jakie żywił wobec Władysława Gomułki. Rakowski nie był w takiej postawie odosobniony. Podobne podejście do obu pierwszych sekretarzy KC PZPR mieli nie tylko inni dziennikarze[22], lecz także wielu reprezentantów partyjnej elity[23].

Ostatnia kwestia to rosnące znaczenie tygodnika „Polityka” w życiu społecznym i politycznym kraju. Na początku ery Gierka „Polityka” była największym tygodnikiem na krajowym rynku, o silnej pozycji w kioskach „Ruchu” i w sercach wiernych czytelników. Ducha modernizacji i menadżeryzmu zespół redakcyjny opiewał z pełnym przekonaniem już pod koniec lat sześćdziesiątych. Gdy pogrudniowe kierownictwo przyjęło kurs na ożywienie gospodarcze i wzrost konsumpcji, można było sądzić, że redaktora naczelnego czeka świetlana przyszłość.

Niespokojny czas

Początek 1971 r. był jeszcze w Polsce momentem kryzysowym. W styczniu zastrajkowali stoczniowcy, marcowe strajki włókniarek zmusiły kierownictwo PZPR do cofnięcia podwyżki wprowadzonej w grudniu 1970 r. Rola prasy była wówczas nieporównywalnie mniejsza aniżeli na jesieni 1956 r., w czasie legendarnego Października. Wówczas dziennikarze mogli czuć się jak trybuni ludowi, którzy przygotowali grunt pod przejęcie władzy przez Władysława Gomułkę. W 1971 r. musieli się zadowolić zapowiedziami zmian liberalizujących politykę propagandową PZPR.

Już w lutym 1971 r. w Biurze Prasy KC sformułowany został projekt zmian dotychczasowej polityki informacyjnej. Punkt wyjścia stanowił kryzys Grudnia 1970 r., do którego, jak wskazywano, przyczynił się w pewnej mierze brak kompleksowych informacji na temat podwyżki cen. Proponowano podjęcie pięciu zasadniczych kroków zaradczych: powołanie funkcji rzecznika rządu wraz z określeniem zakresu jego obowiązków; sprecyzowanie listy organów uprawnionych do dokonywania zapisów w Głównym Urzędzie Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk; sformułowanie zasad reagowania na krytykę przez instytucje i przedsiębiorstwa; rozpoczęcie prac nad ustawą o funkcjonowaniu masowych środków informacji oraz powołanie komisji prasowej do spraw masowych środków przekazu[24].

Deklaratywna otwartość na krytykę była bardzo ważną cechą pierwszego okresu rządów Edwarda Gierka. Miała ona doraźnie skanalizować niezadowolenie społeczne, choć zapewne niejeden dziennikarz wierzył, że elementy krytyki prasowej zostaną trwale wmontowane w system rządów. Sprawę zbadano bliżej w lipcu 1972 r., w opracowaniu przygotowanym przez Wydział Prasy, Propagandy i Wydawnictw KC[25]. Z formalnego punktu widzenia administracja i przedsiębiorstwa były gotowe do tego, aby ustosunkowywać się do krytyki ich działalności. Praktyka okazała się jednak jak najdalsza od założeń teoretycznych. Pracownicy KC dowodzili bowiem, że najlepiej na krytykę reagują najniższe szczeble administracji, gdyż one czują się najbardziej zobowiązane do działania; ministerstwa tymczasem programowo ignorują krytykę prasową[26]. Stanowiło to poważny problem, ponieważ hasła liberalizacyjne nie znajdowały żadnego pokrycia w podejmowanych działaniach. Jakby tego było mało, autorzy notatki wskazywali na postulat wysunięty przez ministerstwa, które domagały się „zaostrzenia odpowiedzialności publicystów za – jak to ujęto – »krytykę nieobiektywną, tendencyjną i powierzchowną, szkodliwą dla gospodarki narodowej w sensie oddźwięku wywołanego w opinii społecznej, nieświadomej istotnego stanu rzeczy«”[27].

Ta tendencja, wszechobecna w strukturach aparatu partyjnego i administracyjnego przez cały okres PRL, będzie miała swoje dalekosiężne konsekwencje w kolejnych latach. W 1972 r. dziennikarze dobrze wiedzieli, gdzie jest ich miejsce w szeregu. Do tej pory w PRL robiono kariery „po szczeblu” partyjnym, administracji państwowej albo wprost z organizacji młodzieżowych. Odchodzenie od pierwotnej liberalizacji polityki informacyjnej odbierało szansę na zrobienie kariery „po linii” dziennikarskiej. Dla Rakowskiego, redaktora naczelnego najpoczytniejszego tygodnika w Polsce (w pierwszej połowie 1972 r. miał nakład 280 tys. egzemplarzy[28]), oznaczało to rozwianie złudzeń.

Złudzenia rozwiewały się jednak powoli. Wcześniej, na początku lipca 1971 r., Rakowski opublikował artykuł Dobry fachowiec, ale bezpartyjny. Wskazywał w nim na poważny problem społeczny PRL: większą karierę można było zrobić, jeżeli było się członkiem PZPR, w innym wypadku szanse na nią drastycznie malały. Artykuł powstał z inspiracji listem jednego z czytelników „Polityki”, nie dziwi też więc, że spotkał się z bardzo szerokim pozytywnym oddźwiękiem ze strony innych czytelników. Sam autor bardzo dobrze wyczuwał nastroje społeczne, czemu dawał świadectwo w swoim dzienniku[29]. Wydaje się jednak, że poniosła go pewność siebie. Przez niektórych członków centralnego aparatu partyjnego artykuł został odebrany jako ledwie ukryty atak na nomenklaturę partyjną. Także stosunki między Rakowskim a kierowanym przez Wiesława Beka Biurem Prasy KC, mimo bliskich relacji naczelnego „Polityki” z Edwardem Gierkiem, nie układały się najlepiej. Jeszcze w czasie kampanii przed VI Zjazdem PZPR Rakowski musiał wysłuchać wielu krytycznych uwag pod adresem swojej gazety. Jakby tego było mało, Bek podkreślał, że nie może być mowy o rewizji antysemickich postaw przyjętych przez wielu członków PZPR w Marcu 1968 r.[30]

Wczesną jesienią 1971 r. Rakowski napisał artykuł, który dobrze odzwierciedla jego ówczesny stan ducha. Tekst powstał na prośbę Andrzeja Wasilewskiego, szefa Państwowego Instytutu Wydawniczego; miał znaleźć się w zbiorze pt. Polski problem nr 1. W artykule tym przeczytamy: „Kierownictwo PZPR, powołując do życia zespoły ekspertów, z całą pewnością uczyniło poważny krok w kierunku nowoczesności. Dowiodło, iż czuje tętno epoki, w której żyjemy, zademonstrowało w ten sposób swój ścisły związek z racjonalizmem. W ten sposób przed Polakami otworzyła się, nie waham się używać wielkich słów, historyczna szansa”[31].

Jakie były najważniejsze oczekiwania autora? „Nasze poszukiwania odpowiedzi na pytanie, jak wyzwolić [...] wszystkie siły i możliwości drzemiące w człowieku, zwrócić musimy w innym kierunku. Jakim? Jest tylko jeden kierunek [...], a mianowicie polityka doskonalenia systemu zarządzania i kierowania dobrami materialnymi i ludźmi pod kątem tworzenia jednostce maksymalnych możliwości ujawnienia swych talentów, swej aktywności, pragnień i chęci”[32]. Chociaż autor wskazywał, że główna rola w procesach modernizacyjnych należy do PZPR i instytucji państwowych, podkreślał również znaczenie wartościowych jednostek, które uznawał za „drożdże, siłę wiodącą w rozwoju społecznym”[33]. Liberalny entuzjasta był w swoim żywiole.

Konsekwencje „liberalnej” postawy Rakowskiego nie dały na siebie długo czekać. Przyszły już na VI Zjeździe PZPR w grudniu 1971 r. Zjazd partii zamykał trudny, ale udany dla Gierka rok. Mieczysław Rakowski miał pewien udział w tym sukcesie. Publicystyka, za której pomocą wspierał nowe kierownictwo, miała niemałe znaczenie dla legitymizacyjnych wysiłków nowej ekipy[34]. Oprócz tego jego propozycje gospodarcze, jeszcze w końcu epoki gomułkowskiej przedstawione Gierkowi, spotkały się z uznaniem tego ostatniego i zostały uwzględnione w programie ekonomicznym przyjętym na Zjeździe[35]. Poważnym sygnałem świadczącym o tym, że pozycja Rakowskiego jest słabsza niż mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka, stała się niezrealizowana przez Gierka obietnica, iż zostanie on członkiem Komitetu Centralnego[36]. Co prawda pod koniec grudnia 1971 r. Rakowski został uhonorowany zaproszeniem na spotkanie wąskiej grupy współpracowników Gierka („towarzyszy, którzy w tym roku stali blisko kierownictwa partii”[37]), stopniowo jednak orientował się, że w nowej ekipie znaczy wyraźnie mniej, niż sam by sobie tego życzył. Józef Tejchma stwierdzał, że „liberalne” pismo Rakowskiego jest otoczone nienawiścią zawodowego aparatu[38]. Sam naczelny „Polityki” natomiast w rozmowie z Tejchmą wiosną 1972 r. powiedział, że „czuje się spisany na straty”[39].

Na równoważni

Czy rzeczywiście w pierwszej połowie 1972 r. Mieczysław Rakowski mógł się czuć spisany na straty? Była to duża przesada. W marcu 1972 r. w spektaklu wyborczym został wybrany na posła na Sejm PRL, jednocześnie nieprzerwanie od 1964 r. piastował stanowisko zastępcy członka Komitetu Centralnego PZPR.

W gronie elity dziennikarskiej komunistycznego państwa Rakowski pozostawał jednym z najwyżej rozstawionych graczy. Przykładem może być dziennikarska siatka płac z roku 1972. Redaktor naczelny „Polityki”, mający 7800 zł pensji zasadniczej, należał do najlepiej zarabiających dziennikarzy w kraju[40]. Sporządzona w tym okresie w Wydziale Prasy, Propagandy i Wydawnictw analiza zawartości tygodnika wskazuje na jego rosnącą rolę w krajowym froncie propagandowym: „Mocną stroną tygodnika i jedną z podstawowych przyczyn popularności »Polityki« na rynku czytelniczym jest fakt, iż zespół redakcyjny »Polityki« pracuje operatywnie, żywo reaguje na aktualnie interesujące społeczeństwo problemy, wyczuwa nastroje [...]. Można stwierdzić, że »Polityka« nie ogranicza się do obserwacji zachodzących przemian z pozycji kibica, a zdecydowanie włącza się do walki o nowe oblicze kraju. Zdecydowane, pozytywne opowiedzenie się za nowym kierownictwem Partii i rządu jest podstawą programu pisma”[41].

Początek 1972 r. przyniósł nowe otwarcie w polityce propagandowej władz. 20 stycznia w Komitecie Centralnym zorganizowano naradę, na której zaprezentowane zostały założenia tzw. propagandy sukcesu. Spotkanie poprowadzili Jan Szydlak, członek Biura Politycznego i sekretarz KC, oraz Jerzy Łukaszewicz, piastujący funkcje kierownika Wydziału Propagandy, Prasy i Wydawnictw, a także sekretarza KC[42]. W dyskusji zabrał głos również redaktor naczelny „Polityki”, mówiąc: „działania naszej propagandy partyjnej przedstawione przez tow. Łukaszewicza [...] nie mogą budzić zastrzeżeń”[43]. Wskazywał też jednak m.in. na brak rozeznania w nastrojach społeczeństwa: „jest oczywiste, że motywacje, które powodowały tę zwiększoną ilość listów czy zwiększone zainteresowanie w okresie przez Zjazdem, były inne, i można powiedzieć, ten spadek jest zjawiskiem naturalnym. Ale ja, jako propagandysta, chciałbym jednak wiedzieć, jakie są istotne postawy i motywacje dzisiaj ludzi”[44].

Postulat lepszego kontaktu pomiędzy przedstawicielami mediów a społeczeństwem wpisywał się w zmiany polityki propagandowej proponowane krótko po VIII Plenum PZPR w lutym 1971 r. Do roku 1972 z tych zamiarów pozostało niewiele. Zrealizowany został natomiast zamysł powołania Zespołu Prasowego KC (wcześniej zwanego Komisją[45]). Nie obyło się bez zawirowań wokół jego składu[46], ale ostatecznie zaliczono do niego także Mieczysława Rakowskiego[47]. Decyzja ta wskazywała na dość stabilną, wysoką pozycję redaktora naczelnego „Polityki” w zinstytucjonalizowanym świecie dziennikarskim. Obok niego w gronie członków Zespołu Prasowego znalazły się bowiem osoby tak wpływowe jak szef gierkowskiego Radiokomitetu Maciej Szczepański, redaktor naczelny warszawskiej „Kultury” Janusz Wilhelmi, poprzednik Szczepańskiego Włodzimierz Sokorski czy Józef Siemek, szef cenzury w latach 1965–1972[48]. Z drugiej strony, nie należy zapominać, że kluczowe decyzje w sprawach polityki propagandowej zapadały poza Zespołem Prasowym. Wielokrotnie przywoływane przez Rakowskiego na kartach dziennika obrady Zespołu nie wnosiły nic nowego, nie wypracowywano tam rzeczywistych, istotnych decyzji[49]. W praktyce można mówić o jego roli jako kolejnego pasa transmisyjnego woli kierownictwa partyjnego do środowiska dziennikarskiego.

W tym samym okresie doszło do nietypowego wydarzenia, które świadczyło o szczególnej pozycji Rakowskiego w tym środowisku. Przez pewien czas w 1973 r. „Polityka” oraz „Trybuna Ludu” ukazywały się bez ingerencji cenzorskich dokonywanych przez GUKPPiW[50]. Nie oznaczało to jednak postawienia ich poza systemem prewencyjnej kontroli prasy, miejsce cenzury zewnętrznej zajęła po prostu cenzura wewnątrzredakcyjna. Trudno jest jednoznacznie zinterpretować tę decyzję kierowników polskiej polityki informacyjnej. Dlaczego ją podjęli? Mało prawdopodobne, aby była to próba liberalizacji polityki propagandowej. Rok 1973 to jednak nie czas liberalnych eksperymentów, był nim raczej rok 1971. Bardziej prawdopodobne wydaje się więc to, że chciano zwiększyć odpowiedzialność ciążącą na redaktorach naczelnych dwóch polskich pism, tak ważnych z propagandowego punktu widzenia. Oznaczałoby to raczej chęć „przykręcenia śruby” i zmniejszenia niezależności obu redaktorów naczelnych, którzy byli odpowiedzialni za skuteczność cenzury wewnątrzredakcyjnej. Zgadzało się to z generalnym kursem polityki propagandowej lat siedemdziesiątych. Z każdym rokiem stawała się ona coraz mniej wyrozumiała wobec krytyki. Niezależnie od tego, dlaczego władze uznały, że „Polityka” może się ukazywać bez ingerencji GUKPPiW, bez wątpienia przywiązywały one dużą wagę do znaczenia tego pisma.

Tak pomyślny dla Rakowskiego rozwój wypadków na płaszczyźnie dziennikarskiej nie oznaczał jednak równoczesnego sukcesu politycznego. Chociaż w pierwszej połowie lat siedemdziesiątych Rakowskiego zaliczano do establishmentu, to wskazywano wyraźnie, że jest to raczej jego niższy szczebel[51]. Trzeba też podkreślić, iż piastowanie przez niego stanowiska redaktora naczelnego „Polityki” stanowiło podstawę pozycji politycznej, więc próba wyeliminowania go z elity komunistycznej musiałaby rozpocząć się od osłabienia pozycji prowadzonego przezeń pisma, a następnie usunięcia go ze stanowiska.

Zapewne taki scenariusz próbował zrealizować w 1973 r. Jerzy Łukaszewicz, szef partyjnej propagandy, nieukrywający swojej niechęci do Rakowskiego[52]. Łukaszewicz w swoim zeznaniu przed tzw. komisją Grabskiego w 1981 r. powiedział: „Była w kwietniu 1972 r. narada pierwszych sekretarzy, na której Franek Szlachcic poddał krytyce artykuł o takich obszarniczo-szlacheckich obyczajach. I na tej naradzie przeprowadził krytykę pionu propagandowo-prasowego. Wniosek o zdjęcie Rakowskiego został złożony, tylko pierwszy go zobaczył Rakowski... I na tym się skończyło”[53]. W rzeczywistości Łukaszewicz pomylił się o rok, zastrzeżenia zgłoszone na tej naradzie dotyczyły artykułu Małgorzaty Szejnert pt. Mitra pod kapeluszem[54], który ukazał się wiosną 1973 r. w „Polityce”. W ocenie Wydziału Propagandy, Prasy i Wydawnictw napisano: „[tekst był] propagandowo nośny, ale w zupełnie niepożądanym dla nas kierunku, może bowiem wzmocnić ujawniającą się tendencję do snobowania na szlacheckie lub przynajmniej »dobre inteligenckie« pochodzenie”[55]. Konsekwencją krytyki było złożenie przez Jerzego Łukaszewicza wniosku o odwołanie Rakowskiego z funkcji redaktora naczelnego. Sam zainteresowany rzeczywiście się o tym dowiedział, ale w żaden sposób nie wpłynął na decyzję, która pozostawała w gestii Edwarda Gierka. Pierwszy sekretarz nie chciał jednak odwoływać Rakowskiego[56].

Podobny scenariusz miał się powtórzyć w dwa lata później. Potwierdzają to słowa samego Edwarda Gierka: „[Rakowski] w 1975 r. zrobił Janowi Szydlakowi cały wykład na temat nietrwałości naszego kierownictwa. Dowodził, że Polska nigdy nie zniesie przez czas dłuższy ekipy władzy wywodzącej się z jednego tylko regionu [...]. Jurek Łukaszewicz nakłaniał mnie po tej spowiedzi Rakowskiego, bym go odwołał z funkcji naczelnego. Machnąłem na to ręką”[57]. Czy rzeczywiście Rakowski mógł rozmawiać w ten sposób z Szydlakiem? Trudno powiedzieć, choć wydaje się to mało prawdopodobne. Znając jednak poufałe relacje w gronie gierkowskiego kierownictwa, można sobie na pewno wyobrazić tego rodzaju próbę przekonania Gierka do „utrącenia” Rakowskiego.

Chociaż Rakowskiego nie można było usunąć z piastowanej funkcji redaktora naczelnego „Polityki”, to szczelnie zamknięto przed nim wszelkie inne drogi rozwoju kariery. W grudniu 1971 r. jego kandydatura na „pełnego” członka Komitetu Centralnego nie przeszła w głosowaniu na VI Zjeździe. W 1972 r., gdy rozważano obsadzenie stanowiska przewodniczącego Komitetu do spraw Radia i Telewizji, Rakowski liczył, że będzie rozważona jego kandydatura, ale nic takiego nie nastąpiło[58]. W końcu w pierwszych tygodniach 1974 r. Rakowskiemu uczyniono kolejny afront. Józef Tejchma sondował go, czy byłby gotów objąć funkcję ministra kultury[59]. Sprawa decydowała się aż do połowy lutego, kiedy się okazało, że Rakowski może liczyć jedynie na stanowisko wiceministra, czym on sam nie był jednak zainteresowany.

Z czego wypływała słabość Rakowskiego? Dlaczego nie udawało mu się rozwinąć szerzej swojej kariery i osiągnąć większego znaczenia politycznego? On sam był gotów wskazywać przede wszystkim na swoje „liberalne” poglądy i na niechęć zawodowego aparatu partyjnego, wywołaną jego postawą w Marcu 1968 r. Wydaje się, że w znacznej mierze była to prawda. I chociaż Rakowski czuł ogromną niechęć, graniczącą z odrazą, do tzw. marcowców, zdawał się nie dostrzegać warunków, na jakich tworzyła się wspólnota ekipy gierkowskiej. W listopadzie 1975 r. Józef Tejchma zapisał w swoim dzienniku: „Rakowski wierzy, że Gierek stworzy sobie lepszą ekipę intelektualną i on do niej zostanie dołączony. Nie wie tego, co ja wiem o stosunku Gierka do Rakowskiego, czysto manipulacyjnym, nie opartym na zaufaniu politycznym. Kwalifikacje intelektualne w polityce mają zwykle drugorzędne znaczenie”[60]. Rakowski zdecydowanie za bardzo wierzył we wspomniane kwalifikacje intelektualne. Wydaje się natomiast, że nie doceniał wartości wspólnych przeżyć i doświadczeń. Jego doświadczenie polityczne, którym było konsekwentne trzymanie się roli koncesjonowanego „liberała”, stawiało go w pozycji outsidera. To z kolei sprawiało, że mimo swojego doświadczenia prezentował pewien rodzaj politycznej naiwności.

Czy niechęć zawodowego aparatu partyjnego rzeczywiście tak bardzo szkodziła karierze naczelnego „Polityki”? To jedno z pytań, na które szczególnie trudno jest odpowiedzieć. Obraz odmalowany przez Rakowskiego w dzienniku zdaje się wskazywać na zorganizowaną, wręcz sterowaną, niechęć żywioną wobec niego przez koterie funkcjonujące wewnątrz budynku KC, które skutecznie zatruwały mu życie. Wizja taka jest bardzo sugestywna, ale nie można z całą pewnością uznać jej za prawdziwą, opierając się na dostępnych materiałach. Na przykład w lutym 1974 r. Rakowski odnotował w dzienniku, że jedna z jego współpracowniczek Marta Wesołowska spotkała się z sugestiami, że jest Żydówką przygarniętą tymczasowo przez redakcję „Polityki” i że niebawem zamierza wyemigrować[61]. Sprawa zostawiła ślad w dokumentach Wydziału Propagandy, Prasy i Wydawnictw, gdzie można znaleźć nietypowe pismo w sprawie Wesołowskiej. Jego autor, działacz partyjny z Politechniki Warszawskiej, protestował przeciwko nierzetelnemu dziennikarstwu uprawianemu przez „Politykę”, winą za nie jednoznacznie obciążając Rakowskiego: „niebezpiecznych figlów p. Wesołowskiej nie zneutralizuje nawet zaangażowane wystąpienie redaktora naczelnego »Polityki« na XIII Plenum KC”[62]. Dokument ten sprawia wrażenie prowokacyjnego, wrażenie to jednak zbyt mało, aby z całą pewnością potwierdzić próbę podważenia pozycji Rakowskiego. Innym przykładem, który można uznać za dowód nieprzychylności KC wobec „Polityki”, był brak pozytywnego rozpatrzenia przez Jerzego Łukaszewicza prośby Polskiej Izby Handlu Zagranicznego o wydawanie dodatku „Polityka-Import-Export” co dwa tygodnie zamiast co cztery[63].

W czerwcu 1972 r. Stefan Kisielewski stwierdził na zebraniu Pen Clubu, że mimo iż „zmienił się styl rządzenia, jego istota została ta sama”. Wciąż obowiązywała bowiem zasada: „Panowie, wiecie, co wam wolno, a czego nie wolno. Nie szkodźmy sobie wzajemnie. A w takim układzie kultura umysłowa narodu nie może się rozwijać”[64]. Chociaż Rakowski był człowiekiem systemu, a nie dysydentem pozbawionym prawa do publikowania, przemyślenia „Kisiela” nie były aż tak odległe od jego własnych. Rosnący krytycyzm Rakowskiego wobec ekipy Edwarda Gierka można odtworzyć na podstawie dwóch bardzo różnych źródeł: Dzienników politycznych oraz partyjnych ocen działalności tygodnika „Polityka”.

W jednej z tych ostatnich, sformułowanych w trakcie kampanii przedzjazdowej jesienią 1975 r., przeczytamy: „Cechą charakterystyczną większości materiałów było ujawnianie najsłabszych stron gospodarki i wskazywanie na bariery utrudniające jej dalszy rozwój”[65]. Podkreślano, że autorzy tygodnika mają tendencję do uogólniania negatywnych zjawisk i niepotrzebnie tworzą obraz „kraju przeżywającego ustawicznie trudności”[66]. Także w podsumowaniu udziału „Polityki” w kampanii przed VII Zjazdem PZPR pracownicy KC stwierdzili, że pismo akcentowało swój udział w dyskusji „nurtem niemal wyłącznie krytycznym”[67].

Charakterystyczne były w końcu generalne oceny krytyki uprawianej przez tygodnik Rakowskiego: „krytyka w takim ujęciu nie spełnia funkcji inspirujących, pobudzających kręgi czytelnicze do przezwyciężania ujawnianych negatywnych zjawisk. Brak było również dialektycznej analizy rzeczywistości, zawierających przemieszanie elementów pozytywnych i negatywnych i ukazujących je we wzajemnym związku”[68]. Wskazywano na nadmierną fascynację nurtem krytycznym i traktowanie krytyki jako „posłannictwa” redakcji. Zwracano uwagę: „[eksponowanie krytyki] może u czytelnika wywoływać skojarzenie niemocy, beznadziejności, wyolbrzymionych trudności i w konsekwencji wpływać destruktywnie na jego postawę polityczną, społeczną i zawodową”[69].

Ocena z października 1975 r. była w swojej wymowie jedną z najbardziej surowych spośród wszystkich dokonanych w epoce gierkowskiej przez aparat KC. Bardzo jednoznacznie wskazywała na niedostatki „Polityki”, która nie dość aktywnie brała udział w uprawianiu „propagandy sukcesu”. Musiało być to tym bardziej dostrzegalne, że zorganizowany w grudniu 1975 r. VII Zjazd PZPR miał wieńczyć pięciolatkę sukcesu i dynamicznego rozwoju kraju we wszystkich jego aspektach. Z punktu widzenia politycznego było to także apogeum możliwości politycznych Mieczysława Rakowskiego. Na VII Zjeździe został on „pełnym” członkiem Komitetu Centralnego PZPR.

Marginalizacja

Pod datą 8 listopada 1973 r. Mieczysław Rakowski opisał w swoim dzienniku wizytę u Edwarda Gierka. W konkluzji stwierdził: „wyszedłem z rozmowy w nie najlepszym nastroju. Ten człowiek także w niektórych sprawach ma już na oczach różowe okulary”[70]. Wizyta była wydarzeniem ważnym z dwóch powodów. Po pierwsze, naczelny „Polityki” w trafny sposób uchwycił pogłębiającą się niechęć Edwarda Gierka do mierzenia się z realnymi problemami PRL. Po drugie, był to zwiastun chudych lat dla politycznych wpływów Rakowskiego. Im gorzej układały się jego relacje z Gierkiem, tym mniej niezależny mógł w istocie być. Proces ten jest wyraźnie dostrzegalny na przestrzeni lat 1976–1980.

Krótko po zakończeniu VII Zjazdu PZPR, nazwanego przez Tomasza Gobana-Klasa zjazdem zwycięzców[71], zaczęło się poważne zamieszanie w krajowej polityce. Kierownictwo partyjne zaproponowało wprowadzenie zmian w Konstytucji PRL. Planowano dodanie konstytucyjnego zapisu o kierowniczej roli partii oraz o wieczystym sojuszu ze Związkiem Radzieckim, a także o powiązaniu praw obywatelskich z sumiennym wykonywaniem obowiązków. Biorąc pod uwagę pogarszające się nastroje społeczne oraz zobowiązania podjęte przez władze podczas Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, przez szerokie kręgi społeczeństwa takie działanie zostało odebrane jako prowokacyjne[72]. Konsekwencją była protestacyjna kampania epistolarna zainicjowana Listem 59, która nabrała rozmachu na przełomie grudnia 1975 i stycznia 1976 r.[73]

Protesty społeczne miały niewielki wpływ na plany wprowadzenia poprawek do Konstytucji PRL. Ich brzmienie ostatecznie nieco złagodzono, a władze poczuły się w obowiązku, aby nieprzyjemne wrażenie po kilku nieprzychylnych listach protestacyjnych zatrzeć falą inspirowanych listów z poparciem dla zmian[74]. Poprawki wprowadzono 10 lutego 1976 r., ale nie zostały one przyjęte z entuzjazmem ani przez Rakowskiego[75], ani przez innych partyjnych „liberałów”, m.in. przez członka Biura Politycznego Józefa Tejchmę[76]. Zdecydowali się oni na głębokie ukrycie swoich opinii, przelewając je jedynie na karty swoich dzienników. Zamiast wyrażać niezadowolenie, Rakowski stwierdził w „Polityce”: „W dniu, w którym Sejm uchwali zmiany, otrzymamy Konstytucję, która odzwierciedlać będzie drogę, jaką przebył nasz naród w minionym trzydziestoleciu. Wpisane do niej cele, zadania i obowiązki państwa, prawa i obowiązki jego obywateli staną się podstawą harmonijnego współżycia wszystkich patriotów naszej ludowej Ojczyzny”[77]. Opowiedzenie się naczelnego „Polityki” za zmianami w konstytucji było ewidentne i nie mogło dla nikogo pozostawiać wątpliwości. Podobnego zdania byli też pracownicy Komitetu Centralnego sporządzający ocenę tygodnika. Chwalili oni zaangażowanie pisma w pryncypialną obronę koncepcji zmian w Konstytucji PRL[78].

Pryncypialne publikacje „Polityki” towarzyszyły też wydarzeniom Czerwca 1976 r. Podwyżki cen, które władze próbowały wprowadzić, nie były dla Rakowskiego zaskoczeniem. Pragnąc wyprzedzić nadchodzący kryzys, redakcja zdecydowała się wydrukować z tej okazji obszerną analizę autorstwa Zygmunta Szeligi[79] oraz polityczny komentarz napisany przez samego Rakowskiego[80]. W wyniku nieoczekiwanego przebiegu wydarzeń teksty te szybko straciły na aktualności. W reakcji na protesty robotnicze, m.in. w Ursusie, Płocku i Radomiu, premier Piotr Jaroszewicz ogłosił, że decyzja w sprawie podwyżki cen zostanie cofnięta. Niekorzystne wrażenie wywołane pospiesznymi publikacjami starano się zatrzeć. Na łamach tygodnika Rakowski znów jednoznacznie poparł działania władz. Na początku lipca 1976 r. napisał: „o potrzebie zmiany cen powiedziano już wyraźnie na VII Zjeździe PZPR. [...] nie leży w interesie kraju i narodu forma »dyskusji«, z którą wystąpiono przede wszystkim w Radomiu [...]. Potępienie tego rodzaju działań jest nie tylko koniecznością polityczną, ale i moralną”[81]. Jednocześnie stanowczo opowiedział się za kierownictwem partyjnym i premierem Jaroszewiczem, utożsamiając się z uczestnikami wieców organizowanych przez aparat partyjny na przełomie czerwca i lipca dla poparcia Edwarda Gierka. Pisząc te słowa, zdawał sobie sprawę z brutalności Milicji Obywatelskiej[82], a podczas poufnych rozmów miał także krytykować przebieg wieców[83].

Nieoczekiwanie jednak, mimo jednoznacznej oficjalnej deklaracji lojalności wobec kierownictwa, rok 1976 przyniósł wyraźne osłabienie pozycji Rakowskiego. Już latem 1975 r. musiał się on gęsto tłumaczyć z decyzji jury w sprawie przyznania nagrody „Polityki” Władysławowi Bartoszewskiemu i Stefanowi Żółkiewskiemu, których władze uważały za nastawionych opozycyjnie[84].

Sprawa ta powróciła jesienią tego samego roku w ocenie „Polityki” sporządzonej w KC: „obok szeregu cennych materiałów popularno-naukowych i wspomnień trafiają się redakcji wyraźne potknięcia. Dotyczy to przede wszystkim nieprzemyślanego przyznania nagród za publikacje książkowe z historii najnowszej Polski za rok 1974 (nagrodzono m.in. trzytomową pozycję Ludność cywilna w Powstaniu Warszawskim, której tom 3. opracowany został przez znanego z prawicowych poglądów Wł[adysława] Bartoszewskiego oraz Lucjana Dobroszyckiego) oraz polityki recenzyjnej, w której unika się wyraźnych preferencji dla książek historycznych pisanych z pozycji marksistowskich”[85]. Niedługo później znacznie poważniej sprawę potraktował Wydział Pracy Ideowo-Wychowawczej KC. Bardzo ostro zaatakował nagrody historyczne przyznawane przez „Politykę”, wskutek czego w 1976 r. nie zostały one w ogóle przyznane. Jak pisał Michał Radgowski, członkom jury zarzucano, iż „popierają twórczość dysydentów, opozycjonistów i rewizjonistów, że decyzje jury krzywdzą ludzi zaangażowanych partyjnie i ideologicznie”[86].

W konsekwencji konfliktu Wydział Prasy, Radia i Telewizji KC[87] zyskał prawo do każdorazowej akceptacji wyborów dokonanych przez jury nagród „Polityki”. Obowiązywało ono aż do końca lat siedemdziesiątych. Świadczyło to niewątpliwe o osłabieniu pozycji Rakowskiego, zmniejszało bowiem przestrzeń wolności, w jakiej do tej pory mógł działać. Podobnie jak w przypadku prób wprowadzania redakcyjnej autocenzury w 1973 r., zmuszało go do kontrolowania nagród przyznawanych przez to jedynie formalnie niezależne jury. Niezatwierdzenie laureatów przez KC byłoby pretekstem do dalszego osłabienia jego pozycji.

Koniec roku 1976 nie był dla Rakowskiego wesoły. W kraju aktywnie działała już opozycja polityczna skupiona wokół Komitetu Obrony Robotników, a sytuacja gospodarcza kraju systematycznie się pogarszała. Oba te tematy nurtowały czytelników tygodnika, było więc jasne, że wymagają podjęcia. Tematyka gospodarcza pojawiała się tam regularnie, gorzej było natomiast z materiałami o treści politycznej. Utrwalił się już zwyczaj, że tak delikatne tematy w „Polityce” mógł poruszyć tylko redaktor naczelny. Gdy w grudniu 1976 r. Rakowski sondował Edwarda Babiucha, czy warto wspominać o biciu robotników w Radomiu i Ursusie, ten odpowiedział: „szkoda waszego nazwiska, towarzyszu Rakowski”[88]. Rakowski pytanie to potraktował jako „balon próbny” – zdawał sobie sprawę, że otwarte pokazanie brutalności sił bezpieczeństwa nie jest możliwe. Wiedział jednak, że „coś” trzeba napisać. Wiedział, że czekają na to czytelnicy i że jeśli nie podejmie tematu, sam przyczyni się do swojego dalszego osłabienia – bo na skutek pominięcia milczeniem pacyfikacji protestów robotnicznych odsuną się od niego właśnie czytelnicy.

W artykule opublikowanym pod koniec listopada 1976 r. Rakowski stwierdził: „Polacy w 1976 r. dyskutują zawzięcie i nieraz bardzo ostro [...]. Do tej powszechnej dyskusji włączają się, co jest zrozumiałe, także przeciwnicy socjalizmu”[89]. Chodziło nie tylko o jego zagranicznych przeciwników, ale również o opozycję polityczną w kraju. Cały artykuł stanowił obronę koncepcji rozwoju PRL po VI Zjeździe PZPR, w której autor podkreślił, że nie istnieje żadna realna alternatywa dla programowych propozycji Edwarda Gierka. Nie zabrakło jednak tonu krytycznego pod adresem kierownictwa: „obecna [pięciolatka] powinna dokonywać się przede wszystkim pod hasłem ulepszania i modernizowania ogniw partii i aparatu państwowego”[90]. Z jednej strony więc Rakowski stawał wyraźnie po stronie kierownictwa, ale z drugiej strony i ta jego postawa nie mogła się podobać nieskłonnym do reform towarzyszom w kierownictwie.

W kolejnych tekstach z uporem bronił programu gospodarczego przyjętego przez Edwarda Gierka[91]. Jednocześnie jednak wskazywał... granice krytyki: „przyjmując, iż krytyka społeczna odgrywa niezwykle ważną rolę w ustroju socjalistycznym, nie można oczywiście rozpatrywać jej w abstrakcji [...]. Krytyka formułowana przez jednostkę lub grupę z reguły przesycona jest emocjami i namiętnościami, może być też jednostronna i skrajnie subiektywna”[92]. Próbując godzić ogień z wodą, w kolejnym tekście z początków 1977 r. przywoływał słowa Edwarda Gierka z lipca 1976 r.: „Byłem, jestem i będę zawsze przekonany, że w naszym kraju nie osiągnie się niczego, nie rozwiąże niczego, nie zbuduje niczego bez zrozumienia, poparcia i współdziałania ogółu Polaków...”[93]. Zmiana trudnej sytuacji miała więc wymagać przede wszystkim zjednoczenia sił i skorzystania z istniejących już instrumentów „ludowładztwa”. Kończąc artykuł, Rakowski stwierdził: „Naczelną troską obywateli uczestniczących w sprawowaniu władzy, na różnych jej szczeblach, musi być codzienne dbanie o to, by nie dochodziło do osłabienia więzi pomiędzy wszystkimi ogniwami władzy i obywatelami”[94].

Teksty publikowane przez Rakowskiego na przełomie lat 1976 i 1977 wydają się próbą wzmocnienia jego pozycji jako swoistego „konstruktywnego sceptyka”. Naczelny „Polityki” wskazywał bardzo wyraźnie na pryncypia, na jakich opiera się jego ocena rzeczywistości. Powoływał się na sukces gospodarczy pierwszej gierkowskiej pięciolatki i faktyczny brak alternatywy dla wybranej wówczas drogi rozwoju. Jednocześnie nie rezygnował z postawy krytycznej, choć pozostawała ona umiarkowana. Można podejrzewać, że bardziej umiarkowana, niż życzyliby sobie jego czytelnicy, a zbyt odważna dla towarzyszy z KC.

Tymczasem w kraju robiło się coraz bardziej niespokojnie. 7 maja 1977 r. wieczorem w krakowskiej kamienicy przy ul. Szewskiej zginął Stanisław Pyjas, student polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Przez pewien czas władze starały się wyciszyć sprawę, ale próby te spaliły na panewce. 22 maja Rakowski zapisał w dzienniku: „sytuacja polityczna w kraju niebezpiecznie się zaostrza [...]. Czytając obecnie gazety, ma się wrażenie, że opozycjoniści zagrażają najbardziej żywotnym interesom narodowym. [...] określa się ich jako antypolskich, antynarodowych”[95]. Pod koniec maja ukazał się artykuł Rakowskiego komentujący śmierć Stanisława Pyjasa i następujące po niej wydarzenia. Autor ostro potępił działaczy opozycji. Określał ich mianem ludzi nieodpowiedzialnych i niepoważnych, działających na rzecz „kół reakcji” na Zachodzie[96]. Mariusz Mazur zwrócił uwagę na niekonsekwencje w argumentacji Rakowskiego: „w tym samym tekście przestrzegał, że demonstracje takie mogą zahamować proces demokratyzacji w Polsce, a nawet są niekorzystne dla postępu... w całej Europie”[97].

Uwaga Mazura, choć trafna, wymaga jednak uzupełnienia. Otóż między marcem a czerwcem 1977 r. w Komitecie Centralnym prowadzono intensywne prace nad oceną działalności „Polityki”. O trudności tych prac świadczy przygotowanie aż trzech wersji oceny, wyraźnie różniących się od siebie stopniem krytycyzmu wobec pisma i jego redaktora naczelnego[98]. Chociaż ostateczna wersja była nieco łagodniejsza od pierwotnej, to spośród wszystkich powstałych w budynku KC i tak pozostawała najbardziej krytyczną notą od początku lat siedemdziesiątych[99]. Stwierdzano w niej, że „tygodnik redagowany jest – z politycznego punktu widzenia – nie zawsze równo. Zwłaszcza w okresach nieobecności redaktora naczelnego w »Polityce« pojawiają się materiały, których wartość polityczna i ideowa budzić musi spore wątpliwości; wówczas także zwiększa się z reguły liczba ingerencji dokonywanych przez GUKPPiW”[100]. Zakwestionowanie linii politycznej pisma było wstępem do całej litanii zarzutów, wśród których znalazły się przesadne zajmowanie się tropieniem nieprawidłowości[101], słabe zainteresowanie „sukcesem indywidualnych czy zbiorowych działań ludzi”[102] oraz zrzucanie wszelkich nieprawidłowości na kadry kierownicze[103].

Wyjątkowo złowróżbnie brzmiało podsumowanie ingerencji GUKPPiW w treści publikowane w „Polityce”: „Wśród tekstów niedopuszczonych do publikacji przez GUKPPiW znajdują się całe artykuły rozmijające się z linią partii”[104]. Na poparcie tej tezy wskazywano, że w okresie trzynastu miesięcy poprzedzających ocenę „Polityka” znalazła się na szczycie listy tytułów najczęściej kwestionowanych ze względów politycznych. Podczas gdy w „Polityce” dokonano 437 ingerencji, w „Tygodniku Powszechnym” 418, z czego ingerencji „całościowych” było odpowiednio: 61 i 129[105]. Dla porównania, w tym samym okresie w tygodniku „Kultura” zanotowano 154 interwencje, z czego 18 tekstów nie dopuszczono do publikacji[106]. Niestety, pogłębione badania nad ingerencjami cenzury w działalność tygodnika „Polityka” są obecnie niemożliwe z uwagi na niedostępność źródeł.

Przytoczone przeze mnie dane dowodzą, że wpływ cenzury na treści publikowane w „Polityce” był bardzo poważny, o czym trzeba pamiętać przy analizowaniu tekstów tam zamieszczanych. Omówiona przeze mnie ocena tygodnika miała jednak i drugi element, którym były postulaty stawiane przed jego autorami. W ocenie przeczytamy m.in.: „tygodnik powinien śmielej podejmować w płaszczyźnie publicystycznej, ale także i teoretycznej refleksji adresowanej do środowisk opiniotwórczych, głęboką prawdę o tym, że wszelkie próby tzw. opozycji politycznej wewnątrz krajów socjalistycznych, bez względu na głoszone przez nią hasła, są częścią imperialistycznej dywersji ideologicznej; są więc one w płaszczyźnie politycznej głęboko reakcyjne, a w płaszczyźnie interesów Polski – antynarodowe”[107]. Najprawdopodobniej na początku czerwca ocena ta była już Rakowskiemu znana. Enigmatyczny zapis z dziennika z 8 czerwca 1977 r. mówi: „Trzeba było coś napisać i jak zawsze w takich przypadkach, oczy całego kolegium kierują się na mnie. Chodzi oczywiście o opozycjonistów”[108].

Wychodząc naprzeciw żądaniom towarzyszy z KC, w obszernym tekście Ważne są proporcje Rakowski pisał: „Od czasu do czasu spotykam się z pytaniem, dlaczego nie podejmuję wprost polemiki z poglądami, które np. Michnik w ostatnich kilku miesiącach przedstawiał na łamach prasy zagranicznej. Otóż nie czynię tego, ponieważ nie chcę, aby on sam albo jego przyjaciele doszli do wniosku, że traktuję ich jako poważnych partnerów w dyskusji nad polskimi sprawami”[109].

Począwszy od jesieni 1977 r., głównym tematem rozważań Rakowskiego była coraz bardziej pogarszająca się sytuacja gospodarcza kraju. Swoim krytycznym (choć ciągle – umiarkowanie krytycznym) ocenom polskiej polityki ekonomicznej dał wyraz na przełomie lat 1977–1978. W artykule Granice centralizacji opowiedział się za odważniejszą decentralizacją, widząc w niej szansę na wyjście z tragicznej sytuacji, w jakiej znalazła się polska gospodarka[110]. Tekst wywołał żywe reakcje i ataki. Najpoważniejszym z nich był artykuł pracownika Wyższej Szkoły Nauk Społecznych Władysława Ratyńskiego w „Życiu Warszawy”; zakwestionował on uwagi dotyczące centralizmu, zarzucając Rakowskiemu chęć budowy „socjalizmu rynkowego”[111]. Krytyka tego autora spotkała się z bardzo stanowczą repliką naczelnego „Polityki”, który dowodził, że atak Ratyńskiego ma przede wszystkim podłoże personalne[112].

Napaść ze strony pracownika WSNS musiała dać Rakowskiemu do myślenia. Najpewniej uznał on, że Ratyński działał we współpracy z jego przeciwnikami. Przez prawie cały rok 1978 i 1979 naczelny „Polityki” stronił od zabierania głosu na tematy krajowe, najwyraźniej nie czując się dość pewnie, chętnie natomiast poruszał tematykę zagraniczną[113]. Była to w pewnym sensie jego bezpieczna przystań, ponieważ artykuły na tematy zagraniczne publikowane w tygodniku cieszyły się uznaniem towarzyszy z KC w całym pięcioleciu 1975–1980[114].

Stałym problemem pozostały jednak uciążliwe ingerencje cenzury. Według Michała Radgowskiego, rok 1978 był rekordowy, jeśli chodzi o jej interwencje w „Polityce”[115]. Stały się one o cjalną przyczyną dokonania oceny tygodnika przez partyjne kierownictwo prasy 5 października 1978 r. Ocenę tę przedstawił kierownik Wydziału Prasy, Radia i Telewizji KC PZPR Kazimierz Rokoszewski, wskazując przede wszystkim na nadmierny krytycyzm pisma i na bardzo wysoki wskaźnik ingerencji cenzorskich, wywołanych odideologizowaniem pisma i „brakiem rozmowy z czytelnikami na »tak«”[116]; groźnie brzmiał zarzut pojawiających się w tygodniku złośliwości pod adresem ZSRR[117]. Rakowski polemizował, podkreślając m.in., że porównywanie „Polityki” z „Tygodnikiem Powszechnym” jest zupełnie nieuprawnione ze względu na krańcowo odmienne stanowiska zajmowane przez obydwa pisma[118].

Wyjątkowo surowa cena pisma Rakowskiego nie zakończyła się odwołaniem go ze stanowiska redaktora naczelnego. W niczym jednak nie zmieniło to bardzo negatywnej opinii, jaką miała „Polityka” wśród pracowników KC. W analizie treści publikowanych w piśmie sporządzonej wiosną 1979 r. pojawiły się dobrze znane zarzuty. Wskazywano, że wymowa artykułów „Polityki” jest do tego stopnia krytyczna, że nawet interwencje cenzury nie były w stanie jej okiełznać. Jakby tego było mało, pracownicy KC stwierdzali, iż na łamach tygodnika „przewija się teza, że zawinione przez kierowników życia gospodarczego trudności nadrabiane są ofiarnością i zwiększonym wysiłkiem ludzi pracy, jedynych, którzy nie zawodzą”[119]. „Polityka”, nie ustając w krytyce, miała częściej zniechęcać, niż aktywizować[120]. W pierwszym kwartale 1979 r. wciąż zajmowała pierwsze miejsce pod względem liczby ingerencji „częściowych i całościowych” dokonywanych przez cenzorów[121].

Finał

Możliwości „opozycji wewnętrznej” w ramach systemu komunistycznego w końcu lat siedemdziesiątych systematycznie się zmniejszały. Słabła też spoistość „drużyny Rakowskiego”. Jeszcze w lutym 1978 r. w redakcji wybuchł konflikt wokół nagrody „Drożdże” przyznawanej przez „Politykę” osobom wnoszącym twórczy ferment do życia społecznego kraju. Jerzy Urban proponował uhonorowanie Janusza Rolickiego – dawnego dziennikarza „Polityki”, później warszawskiej „Kultury”, ówcześnie piastującego stanowisko dyrektora programowego telewizji do spraw artystycznych[122]. Motywował to wysokim poziomem publicystyki kulturalnej w telewizji. Ważnym aspektem sprawy było to, że Rakowski liczył, iż nagroda dla Rolickiego poprawi jego stosunki z szefem Radiokomitetu Maciejem Szczepańskim. Oprócz naczelnego i Jerzego Urbana kandydaturę poparli także m.in. Daniel Passent i Jan Bijak; sprzeciwili się jej natomiast Michał Radgowski, Tadeusz Drewnowski, Dariusz Fikus, Marian Turski i Andrzej K. Wróblewski[123]. Ostatecznie Rolicki nagrodę otrzymał, ale w proteście przeciwko tej decyzji Michał Radgowski złożył rezygnację z udziału w kolegium redakcyjnym tygodnika. Pogłębiło to rozdźwięki w redakcji[124].

Innym wydarzeniem, które oddaliło Rakowskiego od niektórych współpracowników, był wybór kard. Karola Wojtyły na papieża. Naczelny „Polityki” zapisał w dzienniku: „W mojej redakcji wybór Wojtyły wywołał również sporo emocji, a nawet euforię. Kilku kolegów zachowywało się tak, jakby już jutro miało dojść do zmiany rządów komunistycznych w Polsce. Nie pytając się mnie, wysłano ekipę dziennikarzy do Krakowa i Wadowic [...]. Darek Fikus biegał po korytarzu i wołał, że jego obowiązkiem jest przekazanie prawdy o Wojtyle [...]. Tego rodzaju nastrój świadczy dobitnie, że nawet w takim piśmie jak nasze ludzie potracili głowy”[125]. Rakowski odrzucił zaproponowany tekst, a wręcz poczuł się w pewnym sensie zdradzony przez swoich współpracowników. Sam do wyboru papieża odnosił się dość chłodno. Potwierdzają to nie tylko jego dzienniki, lecz także teksty, które opublikował przy okazji pielgrzymki papieskiej w 1979 r.[126]

Rozdźwięki w „bandzie Rakowskiego” pogłębiały się, co rzutowało na polityczną pozycję redaktora naczelnego. Przybrały one bardziej otwartą formę już po Sierpniu 1980 r.[127] Zmniejszało to jego, i tak niewielkie, możliwości angażowania się w rozgrywki w strukturach aparatu władzy. Znajdował się w stanie zawieszenia, a coraz ostrzejsze w swojej wymowie oceny Wydziału Prasy KC mogły go szczególnie niepokoić. Do tej pory Edward Gierek nie decydował się na usunięcie go ze stanowiska redaktora naczelnego, ale wszystko to, co dotąd wydawało się niezmienne, mogło jednak zacząć się zmieniać. Dowiódł tego VIII Zjazd PZPR z lutego 1980 r., na którym tekę premiera utracił Piotr Jaroszewicz, a Biuro Polityczne opuścił Józef Tejchma.

Innym wyrazem specyficznej sytuacji końca lat siedemdziesiątych było pisanie przez Rakowskiego do szuflady. Ostatnia książka wydana przez niego za rządów Edwarda Gierka to zbiór publicystyki z lat 1957–1976 pt. Spełnione i niespełnione. Na następne publikacje nie było co liczyć, tym bardziej jeżeli miały one poruszać tematy delikatne z punktu widzenia politycznego. W ten sposób w latach 1978–1979 powstały dwie książki, które ukazały się na półkach księgarskich dopiero w chwili, gdy Rakowski piastował już funkcje rządowe: Przesilenie grudniowe[128] oraz Rzeczpospolita u progu lat osiemdziesiątych[129]. Pierwsza z nich była pionierską próbą nakreślenia tragicznych dni Grudnia 1970 r., które przyniosły nie tylko 45 ofiar śmiertelnych, ale pociągnęły też za sobą zmiany polityczne. Druga z nich miała jeszcze większe znaczenie w kontekście politycznym końca lat siedemdziesiątych. Rakowski rozwinął w niej swoje reformatorskie koncepcje wyłożone w serii artykułów opublikowanych w latach 1976–1978.

Charakterystycznym przykładem działań Rakowskiego w tym czasie była jego krótka przygoda z Konwersatorium „Doświadczenie i Przyszłość”, zorganizowanym przez grupę intelektualistów skupionych wokół Stefana Bratkowskiego. Pierwsze, i jak się potem okazało ostanie, spotkanie tego forum zorganizowano 14 listopada 1978 r. Rakowski znalazł się tam wspólnie z redakcyjnymi kolegami: Aleksandrem Paszyńskim, Tadeuszem Drewnowskim, Maciejem Iłowieckim i Michałem Radgowskim[130]. Zarówno referaty, jak i dyskusja wokół nich miały dramatyczny przebieg – wyłaniał się z nich obraz Polski pogrążonej w totalnym kryzysie ekonomicznym, politycznym i moralnym. Miażdżące wypowiedzi pozwalały sądzić, że władze nie zgodzą się na funkcjonowanie tego gremium. W swoim dzienniku naczelny „Polityki” pytał sam siebie: „Ciekaw jestem, jak długo będzie mogło istnieć to konwersatorium”[131]. Z DiP Rakowski się nie związał. Po pierwsze dlatego, że opozycyjny charakter konwersatorium wykraczał już poza normy, które uznawał on za dopuszczalne. Po drugie, jak wskazywał Jerzy Urban, Rakowskiemu robiono w Komitecie Centralnym wyrzuty z powodu udziału w zebraniu tego forum[132]. Ryzyko polityczne było więc zdecydowanie zbyt wielkie.

W końcu nadeszło lato 1980 r., ostatnie w dziesięcioleciu Edwarda Gierka. Na początku lipca Rakowski opublikował artykuł Ludzie i gospodarka, w którym zdecydowanie skrytykował ówczesny stan gospodarki narodowej: „Nasza gospodarka jest niespójna, mechanizmy zarządzania funkcjonują wadliwie, nieraz wbrew elementarnym zasadom zdrowego rozsądku, statystyka bywa obiektem manipulacji”[133]. Powracał też do wcześniej przywoływanych pomysłów reformatorskich: decentralizacji i zwiększenia odpowiedzialności jednostkowej. Edward Gierek wyraził pogląd, że tekst Rakowskiego miał odegrać rolę detonatora[134] dającego sygnał do niepokojów politycznch. W gruncie rzeczy trudno jednak wskazać koterię, w której interesie Rakowski miałby przeprowadzić detonację.

W drugiej połowie lat siedemdziesiątych Rakowski był coraz bardziej marginalizowany, a z Edwardem Gierkiem nie widział się osobiście od marca 1977 r. Trzeba jednak pamiętać, że sprawujący nad Rakowskim rodzaj quasi-patronatu Edward Babiuch, potencjalnie najbliższy mu człowiek ówczesnego kierownictwa, piastował funkcję premiera. Najpewniej więc Gierek przeceniał rolę Rakowskiego, co jest w pewnym stopniu zrozumiałe, zważywszy na to, że wielka polityczna kariera tego ostatniego rozpoczęła się niedługo później – w lutym 1981 r. Artykuł Rakowskiego wzmocnił go na swoistych pozycjach „wewnątrzopozycyjnych”, choć trzeba podkreślić, że pomysły w nim zawarte nie były nowe. Ważna była jednak nie tylko treść, lecz również forma. Niewiele zresztą brakowało, a tekst nie ukazałby się na skutek interwencji Kazimierza Rokoszewskiego[135].

W ostatnich dniach sierpnia Mieczysław Rakowski pojawił się w telewizji. Dariusz Fikus pisał: „wystąpił po dzienniku TV nie jako specjalista do spraw międzynarodowych, ale jako maż opatrznościowy, wschodząca gwiazda polityczna, dyplomata, który rozumiał, że jego szansa zależy od robotniczego poparcia”[136]. 24 sierpnia z Biura Politycznego odeszli m.in. Edward Babiuch i Jerzy Łukaszewicz. Zbliżała się nowa epoka i Rakowski dobrze to czuł.

Podsumowanie

Mieczysław Rakowski od początku lat siedemdziesiątych aż do marca 1977 r. bywał nierzadkim gościem w gabinecie Edwarda Gierka. Spotkania z I sekretarzem w pewnym sensie łechtały próżność naczelnego „Polityki”, dzięki nim czuł się doceniony. W znacznej mierze budowały też jego pozycję w kręgach politycznych i dziennikarskich. Częste relacje z „pierwszym” nie przekładały się jednak wprost i jednoznacznie na wzrost pozycji Rakowskiego. Znacznie częściej od niego bywali bowiem u Gierka ludzie nieprzychylni redaktorowi „Polityki”, tacy jak Jerzy Łukaszewicz.

Stopniowo zaczęło to mieć coraz większe znaczenie. Początkowa swoboda działań Rakowskiego z biegiem czasu się zawężała. Jeszcze we wrześniu 1972 r. pisał w dzienniku: „Odnoszę wrażenie, że w zespole redakcyjnym są koledzy, którzy nie mogą odnaleźć się w nowej sytuacji. Bardziej odpowiadała im rola półopozycji. Teraz, kiedy trzeba popierać politykę Gierka [...], czują się niezbyt szczęśliwi”[137]. Sam przejawiał ogromny entuzjazm wobec nowych władz, który utrzymywał się, choć stopniowo słabł. Słabnięcie entuzjazmu redakcji „Polityki” następowało wprost proporcjonalnie do rozczarowania pogrudniowym kierownictwem. Okazywało się, że sukces ekonomiczny jest dyskusyjny, a receptą kierownictwa na poprawę sytuacji w kraju było „zwarcie szeregów” i przykręcenie propagandowej śruby. Odwołania do Zachodu i nowy styl sprawowania władzy dość szybko odeszły do lamusa. Zamiast tego w drugiej połowie dekady w publicystyce „Polityki” silnie piętnowano „posługiwanie się mającą jawnie antykomunistyczny charakter »teorią konwergencji«”[138].

Jaka była pozycja polityczna Mieczysława Rakowskiego w epoce Gierka? Ogólnie można powiedzieć, że zajmował stabilne miejsce w drugim garniturze ludzi reżimu. Rakowski był posłem, członkiem Komitetu Centralnego oraz redaktorem naczelnym poważnego ogólnopolskiego tygodnika. Nie miał jednak realnych szans na objęcie któregoś z wyższych stanowisk, choćby ministra kultury czy szefa Radiokomitetu. Trzeba też podkreślić, że w drugiej połowie lat siedemdziesiątych jego pozycja systematycznie słabła. Może gdyby Gierek rządził dalej, Rakowski odszedłby z „Polityki”? Wszak to w niego personalnie godziły coraz ostrzejsze ataki na redakcję tygodnika. W ich konsekwencji naczelny „Polityki” był zmuszony do ograniczenia swojej działalności jako autor i do wypełniania poleceń płynących z budynku KC. Takie były też granice koncesjonowanego liberalizmu Rakowskiego. Nigdy nie decydował się on świadomie na konflikt z towarzyszami z KC, jeżeli nie miał wsparcia w ścisłym kierownictwie.

„Polityka” w ciągu lat siedemdziesiątych podwoiła swój nakład, co stanowiło wielki sukces jej redaktora naczelnego. Był silny swoimi czytelnikami. Mimo wszelkich perturbacji mógł też ciągle liczyć na swój zespół. Gdy jednak 27 sierpnia 1980 r. pojawił się na ekranach telewizyjnych po wieczornym Dzienniku Telewizyjnym, niewielu mogło przewidzieć, że za pół roku Mieczysław Rakowski zostanie wicepremierem.

Bibliografia

ŹRÓDŁA

Źródła archiwalne

Archiwum Akt Nowych

Komitet Centralny PZPR

Źródła drukowane i publicystyka

Błażyński Z., Towarzysze zeznają, Warszawa 1990.

Rakowski M.F., Dymisja kanclerza, Warszawa 1975.

Rakowski M.F., Klimaty w NRF. Spostrzeżenia i refleksje, Warszawa 1971.

Rakowski M.F., Podnieść sufit! [w:] Polski problem nr 1, Warszawa 1972.

Rakowski M.F., Polityka zagraniczna PRL. Szkice z historii trzydziestolecia, Warszawa 1974.

Rakowski M.F., Przesilenie grudniowe, Warszawa 1981.

Rakowski M.F., Rzeczpospolita u progu lat osiemdziesiątych, Warszawa 1981.

Rakowski M.F., Spełnione i niespełnione, Warszawa 1977.

Tyrmand L., Fryzury Mieczysława Rakowskiego, „Kultura” 1967, nr 10.

Prasa

„Polityka” 1973, 1976–1980 (wybrane numery)

Pamiętniki, dzienniki, wspomnienia

Fikus D., Foksal ’81, Poznań 1989.

Gierek E., Smak życia. Wspomnienia, Warszawa 1993.

Passent D., Ordyński J., Passa, Warszawa 2012.

Radgowski M., Związek monogamiczny [w:] Z historii PRL. Dziennikarze, oprac. J. Waglewski, Warszawa 2003.

Rakowski M.F., Dzienniki polityczne 1969–1971, Warszawa 2001.

Rakowski M.F., Dzienniki polityczne 1972–1975, Warszawa 2002.

Rakowski M.F., Dzienniki polityczne 1976–1978, Warszawa 2002.

Rakowski M.F., Jak to się stało, Warszawa 1991.

Rakowski M.F., Zanim stanę przed Trybunałem. Z Mieczysławem Rakowskim rozmawia Dariusz Szymczycha, Warszawa 1992.

Rolicki J., Edward Gierek. Przerwana dekada, Warszawa 1990.

Rolicki J., Edward Gierek. Replika, Warszawa 1990.

Rolicki J., Pilawski K., Wańka-wstańka, Warszawa 2013.

Stremecka M., Urban J., Jerzy Urban o swoim życiu rozmawia z Martą Stremecką, Warszawa 2013.

Szlachcic F., Gorzki smak władzy, Warszawa 1990.

Tejchma J., Odszedł Gomułka, przyszedł Gierek. Notatki z lat 1971–1973, Toruń 2006.

Waszczuk J., Biografia niezlustrowana. Zapamiętywanie czasu nieutraconego, Warszawa 2007.

OPRACOWANIA

Burton M., Gunther R., Higley J., Elity a rozwój demokracji [w:] Władza i społeczeństwo. Antologia tekstów z zakresu socjologii polityki, wybór i oprac. J. Szczupaczyński, Warszawa 1995.

Friszke A., Opozycja polityczna w PRL 1945–1980, Londyn 1994.

Goban-Klas T., Niepokorna orkiestra medialna. Dyrygenci i wykonawcy polityki informacyjnej w Polsce po 1944 roku, Warszawa 2004.

Heywood A., Teoria polityki. Wprowadzenie, Warszawa 2009.

Jakubowska U., Lata 1971–1980 [w:] Czasopisma społeczno-kulturalne w okresie PRL, red. U. Jakubowska, Warszawa 2011.

Koźniewski K., Po prostu „Polityka”, Warszawa 2005.

Krajewski A., Między współpracą a oporem. Twórcy kultury wobec sytemu politycznego PRL (1975––1980), Warszawa 2004.

Lesiakowski K., Mieczysław Moczar „Mietek”. Biografia polityczna, Warszawa 1998.

Leszkowicz T., Polityka prasowa PZPR w latach 1971–1975 z perspektywy wydziałów Komitetu Centralnego odpowiedzialnych za środki masowego przekazu, mps.

Mazur M., Propagandowy obraz świata. Polityczne kampanie prasowe w PRL 1956–1980, Warszawa 2003.

Paczkowski A., Pół wieku dziejów Polski, Warszawa 1995.

Pawłowska A., Władza, elity, biurokracja. Studium z socjologii polityki, Lublin 1998.

Powałka A., Mieczysław F. Rakowski: casus partyjnego reformatora, „Społeczeństwo i Polityka” 2009, nr 3.

Przeperski M., Janczar Gomułki. Pozycja polityczna Mieczysława Rakowskiego w latach 1956–1970, „Polska 1944/45–1989. Studia i materiały”, t. 11, Warszawa 2013.

Przeperski M., Protektorzy i koledzy. Mieczysław F. Rakowski i KC PZPR (1958–1981) [w:] Letnia Szkoła Historii Najnowszej 2012. Referaty, red. K. Dworaczek, Ł. Kamiński, Warszawa 2012.

Przeperski M., W obronie październikowej linii partii. Publicystyka Mieczysława F. Rakowskiego w roku 1957 [w:] Zimowa Szkoła Historii Najnowszej 2012. Referaty, red. Ł. Kamiński, G. Wołk, Warszawa 2012.

Radgowski M., „Polityka” i jej czasy 1957–1980, Warszawa 1981.

Rokicki K., Apodyktyczny szef. Władysław Gomułka i podwładni [w:] Władza w PRL. Ludzie i mechanizmy, red. K. Rokicki, R. Spałek, Warszawa 2011.

Skórzyński J., Siła bezsilnych. Historia Komitetu Obrony Robotników, Warszawa 2012.

Spałek R., Bez jednoosobowej dyktatury. Bierut, Berman, Minc. Esej o stalinowskim kierownictwie PZPR [w:] Władza w PRL. Ludzie i mechanizmy, red. K. Rokicki, R. Spałek, Warszawa 2011.

Szumiło M., Elita władzy w Polsce 1944–1989. Studium socjologiczne [w:] Władza w PRL. Ludzie i mechanizmy, red. K. Rokicki, R. Spałek, Warszawa 2011.

Wieczorkiewicz P., Jak Rastignac Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej został Balzakiem Polskiej Republiki Ludowej. Przypadek Mieczysława Franciszka Rakowskiego, „Arcana” 2009, nr 86/87.

Władyka W., „Polityka” i jej ludzie, Warszawa 2007.

Zaremba M., Komunizm legitymizacja, nacjonalizm. Nacjonalistyczna legitymizacja władzy komunistycznej w Polsce, Warszawa 2005.

Zaremba M., „Partia kieruje, a rząd rządzi” – gierkowski bon mot czy sens gierkizmu? Przyczynek do dyskusji nad ewolucją systemu władzy w PRL [w:] Władza w PRL. Ludzie i mechanizmy, red. K. Rokicki, R. Spałek, Warszawa 2011.

Between journalism and politics. Mieczysław Rakowski in the 1970s

Mieczysław Rakowski entered the decade of the 1970s with particularly awakened hopes. He hoped not only for a dynamic development of the country, which Gierek’s work group was promising, but also for accelerating his own career. Although some of the aspects of his position within the political system between 1971 and 1980 could satisfy him, there were more disappointments. Instead of joining the circle of the First Secretary’s trusted advisors, Rakowski was systematically marginalised and, finally, he felt like “an internal-Party sceptic”. Nevertheless, he is particularly interesting against a background of the journalists’ circles of the 1970s. He was a journalist with a strong position and the intrigues planned by the high-rank apparatchiks against him remained ineffective. The weekly newspaper run by him was undoubtedly the most interesting newspaper of that time and his co-workers were reaching journalist peaks. Rakowski, as a loyal communist and at the same time – a critical observer of reality, survived until the birth of “Solidarity”, which opened for him the door to the dreamed-of political advancement.

Katarzyna Rembacka

IPN Oddział w Szczecinie

Wykluczony, skarcony, zmarginalizowany?
Załamanie kariery politycznej Leonarda Borkowicza w 1950 roku – studium przypadku

Wiosną 1968 r., kiedy w kraju toczyła się ostra walka o władzę i kiedy trwało usuwanie Żydów ze stanowisk, nazywane przez Władysława Gomułkę rozrzedzaniem, Zakład Historii Partii przy KC PZPR zbierał oświadczenia towarzyszy partyjnych na temat Leonarda Borkowicza. Choć pełnił on wówczas funkcję kierownika redakcji literacko-historycznej „Książki i Wiedzy”, jego los był już przesądzony – w ramach procesu nazwanego przez Zenona Kliszkę „przeglądem odcinków, gdzie skupieni są ludzie pochodzenia żydowskiego”[1], 28 maja otrzymał wypowiedzenie z pracy[2]. Równolegle jednak przeprowadzano rozmowy „ze świadkami historii”, dokumentując komunistyczną działalność Borkowicza. Mimo że złożone relacje są bardzo lakoniczne, mają dużą wartość, choćby ze względu na osoby, które je składały[3].

Leszek Krzemień powiedział: „tow. L[eonarda] Borkowicza znam od 1932 roku jako członka K[omunistycznego] Z[wiązku] M[łodzieży] Z[achodniej] U[krainy], w tym czasie byłem członkiem sekretariatu KC KZMZU i współpracowałem bezpośrednio z tow. Borkowiczem, który pracował w Centralnej Technice KZMZU. Był członkiem K[omunistycznej] P[artii] Z[achodniej] U[krainy]. W niebezpiecznej i trudnej pracy w technice przejawiał wiele inicjatywy i energii, był przez kierownictwo KZMZU ceniony i uważany za poważnego i odpowiedzialnego aktywistę KZMZU”[4].

Tadeusz Daniszewski mówił: „z tow. Borkowiczem przebywałem wspólnie w obozie odosobnienia Bereza Kartuska w okresie od marca do października 1937 r., określić zachowanie się w obozie tow. Borkowicza jako godne komunisty byłoby stanowczo za mało. Należał on bowiem do czołówki, która najśmielej występowała przeciw okrutnemu reżimowi w tej katowni i która padała ofiarą najbardziej bestialskich represji ze strony oprawców faszystowskich. [...] Tow. Borkowicz był i pozostał komunistą w każdym calu – prawdziwie ideowym, pryncypialnym, ofiarnym, a zarazem głęboko ludzkim”[5].

Edward Ochab wyjaśniał: „tow. Borkowicz został w 1931 r. aresztowany za działalność komunistyczną i siedział ze mną w więzieniu »Bastion« w Krakowie. Jako ówczesny starosta komuny więźniów politycznych wiem, że tow. Borkowicz zarówno w śledztwie, jak i w więzieniu zachowywał się dobrze, zgodnie z zaleceniami K[omunistycznej] P[artii] P[olski]. [...] W latach 1943–1944 tow. Borkowicz należał do jednej z grup partyjnych podporządkowanych Biuru Komunistów Polskich w ZSRR”[6].

W tych krótkich relacjach odnajdujemy początki biografii komunisty, daty złożenia tych zeznań oznaczają jej kres. Pod koniec lat sześćdziesiątych, w wieku 56 lat, Borkowicz znalazł się w trudnej sytuacji materialnej – utrzymywał studiującego syna, nie miał żadnych źródeł dochodu ani oszczędności[7]. Po pewnych perturbacjach „dawni przyjaciele wystarali mu się o rentę”[8], na której pozostał do samobójczej śmierci w 1989 r., dorabiając tłumaczeniami na język polski książek niemieckich i rosyjskich autorów[9]. Od 1968 r. konsekwentnie mówił o sobie, że jest antykomunistą. Zanim jednak nastąpiło jego całkowite wykluczenie z życia politycznego i zawodowego, poddany został powolnej marginalizacji. Proces ten rozpoczął się na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych XX w., a więc w sytuacji, kiedy przeniesiona ze Związku Sowieckiego koncepcja polegająca na poszukiwaniu oraz eliminowaniu „wroga wewnętrznego” zagościła na dobre w krajach Europy Środkowo-Wschodniej[10].

* * *

Leonard Borkowicz (przed wojną Berkowicz) nie jest postacią powszechnie znaną – nie należał do pierwszego garnituru działaczy partyjnych, choć funkcje, które przejściowo pełnił po wojnie, lokują go niemal w samej czołówce ważnych osobistości nowej sceny politycznej. Najlepiej opisany został szczeciński okres jego działalności[11]. Jako pierwszy powojenny wojewoda tego regionu, w latach 1945–1949, a więc w czasie przełomowej, bo całkowitej wymiany ludności i tworzenia na tym terenie nowej administracji, wpisał się trwale w historię Pomorza Zachodniego[12]. Dużo mniej wiadomo na temat jego losów wcześniejszych i późniejszych – warto zwrócić uwagę na refleksyjny tekst Alicji Maciejowskiej[13] oraz materiał odnoszący się do pracy Borkowicza jako prezesa Centralnego Urzędu Kinematografii[14]. Nie znajdziemy osobnego opracowania na temat jego aktywności dyplomatycznej, mamy natomiast artykuł Kazimierza Kozłowskiego Pierwszy wojewoda szczeciński Leonard Borkowicz. Dwa życiorysy[15]. Kozłowski napisał: „pragnę w tym materiale zaprezentować – na podstawie dokumentacji wytworzonej przez Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego w latach 1949 i 1950 r. – jak został poprawiony czy zgoła na nowo napisany życiorys człowieka, który należał do kręgu »najwierniejszych z wiernych« działaczy komunistycznych z KPP i PPR”[16].

Wskazane daty łączą się z krótkim pobytem Borkowicza nad Wełtawą i dotyczą momentu, kiedy stał się on „obiektem zainteresowania” MBP oraz Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej PZPR. Mimo że temat ten poruszano już w literaturze[17], warto przyjrzeć się raz jeszcze mechanizmowi, któremu poddany został praski ambasador – dotarcie do nowych źródeł przechowywanych m.in. w archiwum lwowskim[18], moskiewskim[19] oraz archiwum ministerstwa spraw zagranicznych i zderzenie ich z dotychczas analizowaną dokumentacją pozwalają na nowo spojrzeć na tę sprawę.

Jak Leonard Borkowicz przetrwał okres nasilonej „szpiegomanii” i czy możemy uznać go za przedstawiciela powojennego establishmentu? Dlaczego znalazł się w kręgu zainteresowania Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego? Jakie były kulisy prowadzonego przeciwko niemu postępowania, kto je zainicjował, kto mu sprzyjał, a kto okazał się wrogiem? Czy jednostkowe losy przedwojennego komunisty mogą być egzemplifikacją życiorysów mu podobnych? Jakie znaczenie dla pozostania w kręgu elity komunistycznej miało miejsce jego pobytu w czasie II wojny światowej i przynależność do grupy „krajowców” lub „moskali”[20]? I w końcu: czy tak zarysowany podział definiuje w sposób ostateczny bycie „czyimś człowiekiem”, a co za tym idzie – podzielenie jego losu?

* * *

W czerwcu 1950 r. przewodniczący KC PZPR Bolesław Bierut otrzymał list, w którym zawarty był emocjonalny apel: „Proszę mi umożliwić udowodnienie w pracy, że mój dotychczasowy wkład do życia partyjnego nie był przypadkiem, że chcę i potrafię naprawić błędy, wyciągnąć nauki z doświadczeń i być członkiem Partii, naprawdę godnym tego miana”[21].

Słowa te napisał Leonard Borkowicz – przedwojenny kazetempowiec i kapepowiec, słuchacz i bywalec więziennych uniwersytetów: krakowskiego Bastionu, lwowskich i drohobyckich Brygidek, warszawskiego Centralniaka i w końcu Berezy Kartuskiej, partyjny funk w Altenburgu, Berlinie, Lwowie i Krakowie. Przed wojną był szefem Centralnej Techniki KZMZU we Lwowie[22], a w czasie wojny „czerwonym mydlarzem”, czyli dyrektorem fabryki mydła[23]. Przez krótki okres pełnił funkcję „zapadnika” w strojbacie, następnie, też niedługo, był dezerterem[24]. Później został „kościuszkowcem” i oficerem politycznym[25], po bitwie pod Lenino przez moment dowódcą zdziesiątkowanego 1 pułku piechoty[26], emisariuszem Centralnego Biura Komunistów Polski[27] na Rówieńszczyźnie, w końcu reprezentantem PKWN[28] i Rządu Tymczasowego oraz zastępcą komendanta głównego MO Franciszka Jóźwiaka. Od ideologii przeszedł do praktyki – był wojewodą szczecińskim, a po odsunięciu Gomułki ambasadorem w Pradze. Następnie... kariera jego ulegała załamaniu, i to zarówno w wymiarze partyjnym, jak i zawodowym.

7 marca 1950 r. przestał pracować w dyplomacji i został odwołany do kraju[29], o co wnioskował Wacław Lewikowski, autor Notatki informacyjnej w sprawie Borkowicza Leonarda[30]. Wyprzedziła ona list do Bieruta dokładnie o sześć miesięcy i tyle czasu zajęło partii i jej przywódcom pokazanie Borkowiczowi, gdzie jest miejsce ambasadora i jak szybko może je on stracić. Należy w tym momencie zaznaczyć, że początek końca pułkownika Borkowicza zwiastowała „praska defenestracja” z lata 1949 r., ale o tym za chwilę.

Ogromną rolę w sprawie szczecińskiego wojewody odegrała wspomniana już Notatka informacyjna, w której wnoszono również o wszczęcie przeciwko niemu śledztwa. Ważny jest także autor dokumentu – Wacław Lewikowski. Od października 1949 r. sprawował on, obok Mieczysława Mietkowskiego oraz Romana Romkowskiego, funkcję wiceministra bezpieczeństwa publicznego[31]. Przed objęciem tego stanowiska był szefem Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej[32]. Fakt ten nie jest bez znaczenia, sprawę Borkowicza Lewikowski rozpatrywał bowiem niejako z dwóch perspektyw – najpierw jako funkcjonariusz partyjny, a następnie jako urzędnik ministerialny. Rzecz jasna, obie te płaszczyzny się nakładały, czego dowodem jest choćby analizowany przypadek. Dosadniej przenikanie to opisuje Aleksandra Domańska, która opierając się na ustaleniach Krystyny Kersten, stwierdza, że „fikcją stało się państwo. Stalinizm to energiczny i sprawnie przeprowadzony proces upartyjnienia państwa, czyli uczynienia fikcją wszystkich jego urzędów i struktur”[33].

Prześledźmy jednak proces, który doprowadził do wytworzenia interesującej nas Notatki informacyjnej – na początku przez pryzmat chronologii, a nie intencji autora czy zawartości merytorycznej. 22 września 1949 r. Sekretariat KC PZPR postanowił udzielić nagany ambasadorowi RP w Pradze Leonardowi Borkowiczowi[34], ponieważ zrzucił on ze schodów Stanisława Rajewskiego („Chwyciłem faceta za barki, obróciłem go tyłem do mnie i obficie częstując go kopniakami, podniosłem w górę, otworzyłem nim drzwi i zrzuciłem go ze schodów starego pałacu”[35]), oficjalnie występującego jako przedstawiciel „Czytelnika”, w rzeczywistości zaś rezydenta wywiadu służby bezpieczeństwa[36].

Był to spór kompetencyjny i, jak można sądzić, ambicjonalny. Pracownik MBP próbował podważyć pozycję ambasadora poprzez nakłanianie pracowników urzędu do inwigilowania swojego szefa, przeszukiwał również jego biurko, na czym został przyłapany. Borkowicz wpadł we wściekłość z powodu arogancji tajniaka, który, przekonany o sile bezpieki, próbował udowodnić, kto tu komu podlega. Reakcja ambasadora z pewnością go zaskoczyła.

Niezależnie od tego, po czyjej stronie była słuszność, środki (czyli rozwiązanie siłowe) użyte w stosunku do Rajewskiego nie mogły zyskać aprobaty partii – stąd nagana udzielona Borkowiczowi. Poinformowano o niej prezydium CKKP, czyli m.in. Wacława Lewikowskiego. On sam z kolei wypożyczył akta osobowe praskiego ambasadora 29 października 1949 r. i zwrócił je dokładnie miesiąc później. Szkopuł w tym, że nie stał już wówczas na czele „sumienia partii”, lecz był zatrudniony w resorcie bezpieczeństwa. Do jego najważniejszych zadań należało sprawowanie kontroli nad pracami operacyjnymi zleconymi przez Komisję KC PZPR do spraw Bezpieczeństwa Publicznego, prowadzonymi przez świeżo powołane Biuro Specjalne. Innymi słowy, nadzorować miał sprawy zlecone de facto przez Bolesława Bieruta i Jakuba Bermana[37]. Najważniejszym zaś zadaniem spoczywającym na nowo powołanych urzędach było poszukiwanie „wroga wewnętrznego” w kierownictwie partii. Pierwszoplanową postacią przygotowywanego śledztwa miał zostać Władysław Gomułka[38].

Oczywiście Leonardowi Borkowiczowi daleko w owym czasie było do „Wiesława”, Mariana Spychalskiego czy Włodzimierza Lechowicza – nie ta ranga i nie ten los wojenny[39] – tak przynajmniej można sądzić. Dlaczego więc wiceminister MBP próbował wszcząć śledztwo przeciwko Borkowiczowi w tak niespokojnym okresie i czy robił to z wyraźnego polecenia Bieruta lub Bermana?

Aby odpowiedzieć na te pytania, musimy przyjrzeć się uważnie wzmiankowanej Notatce informacyjnej. Dokument ten stworzono, opierając się na następujących źródłach: aktach personalnych Borkowicza znajdujących się w KC; protokołach przesłuchań aresztowanych, świadków i dokumentach służbowych ze Szczecina; elaboracie Rajewskiego charakteryzującego sytuację personalną, polityczną i obyczajową w Ambasadzie RP w Pradze[40]. W związku z tym Notatka informacyjna została podzielona na trzy okresy opisujące życia i działalność Borkowicza: do 1939 r., od 1945 do 1948 r. (okres szczeciński) oraz rok 1949 (pobyt w Pradze). Od razu zwraca uwagę pominięcie wojennych losów Borkowicza.

Dokument miał wykazać luki i nieścisłości w życiorysie, celowe utajnienie lub świadome przekłamywanie własnych losów, otaczanie się przez Borkowicza „podejrzanymi elementami z obcych [...], a zwłaszcza wrogich środowisk”. Nie jest to zatem sprawozdanie z działalności pierwszego powojennego wojewody – choć przynosi garść informacji na ten temat, to są one przedstawione w wyraźnie tendencyjny sposób.

Leonard Borkowicz był związany z ruchem komunistycznym od 15. roku życia, czyli od 1927 r. Będąc uczniem I Państwowego Gimnazjum im. Kopernika we Lwowie[41], wstąpił do Komunistycznego Związku Młodzieży Zachodniej Ukrainy. Relegowany ze szkoły za tę działalność, nie podszedł do matury. Do Komunistycznej Partii Polski miał wstąpić podczas pobytu w Krośnie w 1928 r., gdzie pracował w Polskich Hutach Szkła. Pierwszy raz siedział w więzieniu w Jaśle, skąd – po jego opuszczeniu – udał się do Gdańska, następnie zaś do Niemiec. Tam został funkiem, czyli funkcjonariuszem KPD, pracował „jako sekretarz miejscowego komitetu i instruktor podokręgu w Altenburgu”[42]. Po wydaleniu z Niemiec pojechał do Krakowa, gdzie w 1931 r. za zorganizowanie strajku razem z Ireną Drobner został aresztowany i osadzony w więzieniu Bastion.

Epizod krakowski został potwierdzony przez przywoływanego wyżej Edwarda Ochaba. Partia ponownie otoczyła Borkowicza opieką, powierzając mu funkcję kierownika Centralnej Techniki KZMZU (o czym zaświadczał cytowany już Leszek Krzemień) – jego działalność została przerwana jednak dość szybko, ponieważ we wrześniu 1932 r. ponownie go aresztowano. Akt oskarżenia podnosił dwie kwestie. Borkowicz i inni oskarżeni razem z nim byli podejrzani o udział w „partiach dążących do wprowadzenia w Państwie Polskim drogą rewolucji komunistycznego ustroju radzieckiego i tzw. dyktatury proletariatu oraz oderwania od Rzeczpospolitej Polskiej województw południowo-wschodnich, [a także o to, że] weszli w porozumienie z innymi osobami w celu zmiany przemocą ustroju Państwa Polskiego tudzież oderwania części jego obszaru”. Druga kwestia dotyczyła „sporządzania i przechowywania w celu rozpowszechniania druków komunistycznych, czym oskarżony dopuścił się występku przeciwko porządkowi publicznemu”[43].

Wyrok w sprawie Borkowicza i jego dziewięciu towarzyszy zapadł 27 grudnia 1933 r. Wśród skazanych była również Julia Brystygier „Luna”, która 17 lat później wróciła do tych wydarzeń, opisując ich przebieg Lewikowskiemu. Można sądzić, że wersja zawarta w aktach sądowych oraz wersja „Luny” niewiele się różnią – w obu bowiem dowiedziono, że u oskarżonego odnaleziono nie tylko kilogramy bibuły partyjnej, lecz także „spis członków partii komunistycznej wraz z hasłami porozumiewawczymi [...], który to spis ułatwił władzom bezpieczeństwa w innych miastach [...] ujęcie członków i działaczy komunistycznych”[44]. Co zatem sprawiło, że po tylu latach zdarzenie to miało wpłynąć na negatywną ocenę praskiego ambasadora?

Według Juli Brystygier, „kierownictwo partyjne poleciło tow. Berkowiczowi zeznać na rozprawie, że adres mieszkania swego wydał pod wpływem bicia go przez policję [...], ale przy wystąpieniu swoim na rozprawie nie wspomniał [on] ani słowem o złym traktowaniu go przez def[ensyw]ę”[45]. Za taką postawę oraz zachowanie niegodne konspiratora został zawieszony w prawach członka komuny więziennej. Inaczej zachowanie Borkowicza opisano w aktach procesowych, z których wynika, że odwołując swoje pierwsze zeznania, podał, iż „zostały na nim wymuszone przez przesłuchujących funkcjonariuszy biciem i terrorem”[46]. Jako dowód dołączono do aktu oskarżenia informację o protokole „oględzin lekarskich oskarżonego Leonarda Berkowicza”. Wydaje się zatem, że dwudziestoletni konspirator zastosował się jednak do wytycznych kierownictwa.

Po opuszczeniu więzienia w Drohobyczu został ponownie przyjęty do pracy w centralnym agitpropie KPZU; wiosną 1936 r. wyjechał na krótko do Czechosłowacji, ponieważ intensywnie szukała go policja. Przemilczenie przez Borkowicza tego krótkiego, zaledwie miesięcznego epizodu w ankiecie i życiorysie stało się kolejnym argumentem skłaniającym Lewikowskiego do wszczęcia przeciwko niemu śledztwa. Tyle że świadomego zatajenia jakiś mrocznych wątków z przeszłości nie można potwierdzić, skoro zostały one wyświetlone już w 1944 r. w Moskwie przez Wiłkowa i Dzierżyńskiego[47]. Można o tym przeczytać w przygotowanej przez nich Informacji dla Przedstawicielstwa PPR w Moskwie z 27 września 1944 r.[48]

Po powrocie z krótkiej czeskiej wycieczki młody kapepowiec ponownie trafił w objęcia policji. Tym razem skierowany został do obozu w Berezie Kartuskiej (zaświadczał o tym Tadeusz Daniszewski). Wyszedł z niego w 1937 r. i po jakimś czasie wyjechał do Warszawy, gdzie pracował m.in. jako robotnik murarski, z przerwą na kolejną kilkumiesięczną odsiadkę. Co ciekawe, to właśnie wówczas poznał autora analizowanej Notatki informacyjnej, zatrudnionego na tej samej budowie[49].

Po wybuchu wojny Borkowicz trafił do Lwowa – ulokowano go w fabryce, a w 1941 r. wcielono do Armii Czerwonej i skierowano do 422 Specjalnego Batalionu Budowlanego. Od czerwca 1943 r. był oficerem politycznym w 1 Polskiej Dywizji im. Tadeusza Kościuszki. Po bitwie pod Leniono został odznaczony jako jeden z ośmiu żołnierzy złotym medalem „Zasłużonym na Polu Chwały”[50]. W 1944 r. Centralne Biuro Komunistów Polski w Moskwie (a konkretnie Aleksander Zawadzki) oddelegowało go na Wołyń, gdzie miał organizować Polski Sztab Partyzancki (był tam razem z Jerzym Putramentem, który opisał to w swojej książce[51]). W sierpniu 1944 r. Borkowicza mianowano pełnomocnikiem PKWN na województwo białostockie[52]. Od 15 października 1944 do 14 marca 1945 r. pracował jako zastępca komendanta głównego Milicji Obywatelskiej do spraw polityczno-wychowawczych[53]. Sporządzał raporty dotyczące funkcjonowania milicji m.in. w okręgu warszawskim, jak sam twierdził, brał też udział w rozwiązywaniu łódzkich posterunków Policji Narodowej. W marcu 1945 r. został przeniesiony na stanowisko pełnomocnika Rządu Tymczasowego RP przy I Froncie Białoruskim. Od kwietnia 1945 r. był pełnomocnikiem Rządu Tymczasowego RP na Okręg Pomorze Zachodnie, rok później został wojewodą szczecińskim.

Wiceminister bezpieczeństwa publicznego miał najwięcej zastrzeżeń właśnie do okresu szczecińskiego. W Notatce informacyjnej przy opisie tego etapu życia Borkowicza nastąpiło kompletne wymieszanie spraw osobistych, zawodowych i partyjnych. W dusznej atmosferze wszechobecnej „szpiegomanii” stwierdzenie, że ktoś obsadzał kierownicze stanowiska „ludźmi klasowo [...] obcymi, wrogami Polski Ludowej, najprawdopodobniej związanymi z obcymi środowiskami”[54], miało szczególną moc i groziło z pewnością poważnymi konsekwencjami. Obok podejrzenia o popełnienie przestępstwa „partyjnego” pojawiło się przestępstwo gospodarcze – wojewodzie zarzucono bowiem defraudację niebagatelnej kwoty 200 mln marek niemieckich[55] – oraz przestępstwo obyczajowe – niewłaściwe prowadzenie się jego żony w okresie okupacji[56]. Do katalogu występków pobyt przedwojennego kapepowca nad Wełtawą pozornie nie wnosił nic nowego – po prostu „kontynuował swój antypartyjny stosunek do pracy i ludzi i nadal otacza[ł] się elementem wrogim, klasowo [...] obcym”. Pozornie – analiza sytuacji politycznej wyłaniająca się z dokumentacji Wydziału Zagranicznego KC PZPR wskazuje bowiem na inne problemy.

Obfita korespondencja między Egzekutywą Podstawowej Organizacji Partyjnej przy ambasadzie w Pradze a centralą partyjną w Warszawie rozpoczęła się pod koniec lata 1949 r. Wynika z niej, że „robota partyjna” na placówce daleka była od wzorcowej. W ramach powszechnie panującej samokrytyki członkowie POP w stolicy Czechosłowacji pisali: „jednym z największych niedociągnięć naszej pracy było niedostateczne omawianie naszej pracy”, „druga słaba strona pracy naszej organizacji to brak czujności partyjnej”, „niedostatecznie zwracaliśmy uwagę na przestrzeganie tajemnic służbowych” i w końcu: „Partia nie była informowana o żadnych przesunięciach personalnych, co czasami wywoływało niezdrowe nastroje”[57].

Nie padło w tym dokumencie nazwisko ambasadora, ale to właśnie on miał podejmować decyzje kadrowe bez konsultacji z PZPR. Zresztą z tej działalności Borkowicz tłumaczył się na wrześniowym posiedzeniu egzekutywy, wyjaśniając, że nie on żądał odwołania czterech pracowników placówki – on tylko, „będąc w Polsce, przedstawił ogólnie prace w Ambasadzie i widocznie na tej podstawie wyciągnięte zostały wnioski przez Centralę MSZ”. Notabene wśród odwołanych, oprócz rezydenta Rajewskiego, znalazł się również „tow. Bereta, który usiłował wpłynąć na jego [Borkowicza] sekretarkę i telefonistkę, by te informowały go, z kim w ciągu dnia Ambasada czy też poszczególne osoby przeprowadzały rozmowy telefoniczne”[58].

Borkowicz zatem skupił się na swoich prerogatywach urzędowych, zapominając o podległości partyjnej. Przypomniał mu o tym Ostap Dłuski, kierownik Wydziału Zagranicznego KC PZPR, zapraszając do siebie na rozmowę[59] i wysyłając na dwie inspekcje pracownicę wydziału Paulinę Nowicką. Notatka Nowickiej nie stawiała dyplomaty w pozytywnym świetle. Autorka doniesienia zarzucała mu wywyższanie się, odizolowanie od „egzekutywy partyjnej” i fałsz – w rozmowie z nią Borkowicz miał udzielić poparcia dla dokonujących się zmian personalnych, choć „pokątnie uważał, że [nowa] egzekutywa wprawdzie jest robocza, ale robić nic nie będzie, ponieważ ludzie, którzy weszli w jej skład, są politycznie mało wyrobieni”[60].

Wydawać by się mogło, że najpoważniejszym zarzutem wysuwanym przez MBP była rzekoma współpraca Borkowicza z obcym wywiadem – resort dysponował obciążającymi go zeznaniami pozyskanymi (czytaj: wymuszonymi) od kpt. Kazimierza Bartoszyńskiego[61] oraz inż. Jerzego Kędzierskiego. Obaj pracowali w Szczecinie, obaj zajmowali ważne stanowiska związane z funkcjonowaniem portu i gospodarki morskiej, obaj usłyszeli zarzut współpracy z brytyjskim wywiadem. Obaj cieszyli się uznaniem Borkowicza, który doceniał ich fachowość (Bartoszyński na wniosek wojewody został wyróżniony Złotym Krzyżem Zasługi). Inżynier zdołał przetrwać noc stalinowską, kapitan zaś został skazany na karę śmierci, zamienioną na dożywocie; zmarł w 1956 r. we Wronkach. To właśnie na nim wymuszano obciążające innych zeznania – dokumentacja śledztwa licząca 27 opasłych tomów pełna jest dowodów wymuszeń[62].

Musiało się to jednak bardzo mijać z prawdą, skoro w końcu sama bezpieka stwierdziła: „Zaznaczyć należy, że Bartoszyński w śledztwie, zeznając o swej działalności szpiegowskiej, podał ponad 10 wersji swej działalności szpiegowskiej i innych osób, które rzekomo miał na swoim kontakcie. Szczególnie zaś obwiniał osoby zajmujące kierownicze stanowiska w instytucjach państwowych i samorządowych w Szczecinie, m.in. b[yłego] wojewodę Borkowicza, prezydenta miasta Zarembę i innych, co było prowokacją z jego strony”[63]. Lecz wpis ten zagościł w aktach dwa lata później, w 1952 r., a więc w sytuacji, kiedy „sprawy Borkowicza” już nie było.

Wróćmy zatem do sedna – spośród wszystkich zarzutów przedstawionych Borkowiczowi nie udało mu się odeprzeć jednego, z pozoru najmniej istotnego dla dalszego rozwoju jego partyjnej kariery: chodziło o okupacyjną przeszłość jego żony. Dla obrony rodziny Borkowicz zrobił wiele; łamiąc zobowiązania wobec Bieruta, skontaktował się z – wydawałoby się – przyjacielem, Romanem Zambrowskim[64], będącym wówczas członkiem sekretariatu KC PZPR odpowiedzialnym za sprawy personalne. Wysłał do niego osobisty list, w którym bronił dobrego imienia żony, przytaczał relacje osób znających ją w czasie wojny i prosił o wstawiennictwo[65]. Chyba nie został wysłuchany, prywatna korespondencja została bowiem włączona do akt sprawy Borkowicza jako dowód, że nie stosuje się on do zaleceń partii i jej przewodniczącego.

Z kolei jeżeli chodzi o samego Bieruta, zarówno korespondencja ambasadora, jak i bezpieczniackie archiwalia wskazują, że dyplomata w owym czasie często kontaktował się z „Tomaszem” bezpośrednio, u niego właśnie szukając i pośrednio znajdując „opiekę i wsparcie”. Bierut odebrał sprawę MBP, zlecając jej rozwiązanie, jak się okazało, stosunkowo wyrozumiałemu Sekretariatowi KC PZPR. Takie zakończenie „historii Borkowicza” miało jednak swoją cenę – cenę, której wojewoda się obawiał i którą przewidział. W liście do Zambrowskiego napisał: „Na podstawie tego, co powiedział mi tow. Tomasz, nie mogę przecież decydować o matce mojego dziecka (myślę, że i tow. Tomasz nie rozumiał tego tak, że mam od razu zdecydować)”[66]. Cztery miesiące później podjął decyzję: „Rozstałem się z Haliną Buchowiecką, która razem z dzieckiem wyjechała z Warszawy”[67]. W tym czasie piastował już stanowisko dyrektora Departamentu Kontroli w Ministerstwie Komunikacji[68]; z pewnością nie było ono prestiżowe.

Dlaczego władze partyjne postanowiły przywołać Borkowicza do porządku i odsunąć od eksponowanych funkcji?

Z pewnością nie bez znaczenia były jego przekonania na temat Gomułki – oceniał go raczej niezbyt pozytywnie, jako człowieka „ascetycznego [...], będącego mężem stanu, ale na zasadzie, że wśród ślepców jednooki jest królem”[69], choć z pewnością szanował i popierał jego politykę wobec wsi i Ziem Zachodnich[70]. Z tym z kolei wiążą się enuncjacje lokalnego aparatu bezpieczeństwa. Nie można jednak ostatecznie stwierdzić, czy tak jak uważa Kazimierz Kozłowski, wobec Borkowicza prowadzono tajne dochodzenie jeszcze w okresie szczecińskim[71]. Wydaje się raczej, że proces „łuskania fasoli”, czyli wyciągania strzępów informacji z pozyskanych donosów, relacji czy śledztw, zaczął się w momencie, kiedy do Szczecina przyszło takie zapotrzebowanie z centrali. Mogło być też tak, że katalizatorem tego zainteresowania była sprawa „Kędzierskiego i innych”, która dotyczyła lokalnego – wydawało się, że dość wpływowego – środowiska inteligenckiego. Obie wersje nie wykluczają się wzajemnie, raczej uzupełniają bądź biegną równolegle.

Wracając do Gomułki, któremu wojewoda podlegał jako ministrowi Ziem Odzyskanych, warto podkreślić, że Borkowicz znał go jeszcze z okresu okupacji Lwowa przez Sowietów. Wówczas to przyszyły sekretarz generalny PPR „pracował w fabryce, kleił jakieś torebki”, a Borkowicz (jako „czerwony mydlarz”) toczył z nim długie rozmowy[72]. Nie oznacza to jednak, że ich los wojenny był taki sam. Praskiemu ambasadorowi bliżej było do grupy „moskiewskiej” – to dzięki niej znalazł się w „aparacie politycznym WP”, który był, według Mirosława Szumiły, „jednym z kilku głównych źródeł rekrutacji kierowniczych kadr partyjno-państwowych Polski Ludowej”[73]. Przez Zygmunta Berlinga Borkowicz postrzegany był jednak jako moralny przeciwnik grupy „sekciarskiej”[74].

Nie bez znaczenia dla zbudowania „sprawy Borkowicza” mogła być jego wewnątrzpartyjna ocena – z pewnością był lubiany, ale i krytykowany za swoistą fantazję, która towarzyszyła mu od czasów młodości, a której nie wyzbył się, również będąc wojewodą szczecińskim. Wytykano mu w charakterystykach, przechowywanych obecnie w zasobach kominternowskich, że choć politycznie rozwinięty, „lubi robić wokół swojej pracy i swojej osoby spory szum”[75] (opinia Wacława Lewikowskiego). Z kolei Józef Szpecht (później Olszewski) ocenił go (przy wszystkich pozytywnych walorach) jako człowieka „po inteligencku lekko niezrównoważonego w zachowaniu”. Leszek Krzemień zapamiętał go jako „wiecznego studenta, [...] dowcipnisia i kalamburzystę”[76]. „Luna” Brystygier wspominała, że w lwowskim śledztwie „dierżałsja płocho”, i dzieliła się tym wspomnieniem z innymi towarzyszami. Żywiła wobec niego nieskrywaną niechęć, którą okazywała, odwiedzając w latach sześćdziesiątych Jakuba Bermana, pracującego razem z Borkowiczem w redakcji „Książki i Wiedzy”[77].

Naiwnością i brawurą wykazał się ambasador w czasie incydentu z Rajewskim – ta fantazja i chyba pewność, że ze względu na pozycję nie podlega tym samym mechanizmom co inni, zderzyła go z kilkoma „gniewnymi ludźmi”. Wśród nich znajdował się również szef VII Departamentu Wacław Komar[78]. Borkowicz wspominał to tak: „Wacek Komar [...] strasznie na mnie pomstował, szczególnie kiedy okazało się, że odwołany do centrali Rajewski zwariował (siedział przy biurku i bezustannie powtarzał: »Bierut już w średniowieczu zawerbowany przez obcy wywiad, to samo dotyczy Bermana i Aleksandra Zawadzkiego, ale Mazur już wcześniej był agentem« itd. itp.). Komar upierał się, że przyczyną choroby psychicznej jego pracownika było pobicie go przeze mnie. Daremnie starałem się tego prymitywa przekonać, że srodze doświadczany i katowany naród polski w czasie okupacji hitlerowskiej wcale nie wydał więcej wariatów niż zwykle”[79]. Rację miał jednak chyba dyrektor bezpieki, o czym świadczy raport z 14 marca 1950 r., który na jego ręce skierował poturbowany funkcjonariusz: „w związku z chorobą, którą przechodziłem w ostatnim czasie, nie czuję się na siłach kontynuowania dalej pracy w aparacie MBP”[80].

Ta swoista niefrasobliwość w pojmowaniu relacji człowiek–partia może zaskakiwać u kogoś, kto należał do partii kilkudziesiąt lat, kto w imię jej ideałów siedział w więzieniach, rujnował swoje zdrowie, nie ziścił marzeń o edukacji akademickiej, kto, należąc do pokolenia opisanego przez Jaffa Schatza, „budował »nową Polskę« [jako] osobnik oddany, ideowy i sprawdzony” i jako taki „trafiał do wszystkich ogniw władzy, w których wymagane były wierność i oddanie”[81].

Borkowicz bezspornie zapomniał, kto w tym układzie jest nadrzędny – przez chwilę wydało mu się, że może być po prostu administratorem Pomorza Zachodniego i praskiej placówki. Ostateczne otrzeźwienie było brutalne i odbyło się według standardów partyjnych. Należało złożyć samokrytykę, co bohater bitwy pod Lenino uczynił: „Kiedy zastanawiam się nad tym, jak mogłem po latach pracy w ruchu dojść do sytuacji, w której w obliczu wyboru pomiędzy Partią a życiem osobistym nie od razu znalazłem właściwe wyjście, to dochodzę do przekonania, że dotknęła mnie choroba szczególnie groźna dla komunistów znajdujących się przy władzy. Chodzi o oderwanie od Partii, sfilistrzenie i uleganie naciskowi wrogiego środowiska”[82]. Paradoksalne jest to, że samokrytykę Borkowicz składał już we wrześniu 1948 r., tłumacząc się z „fetyszyzmu fachowości”, którym kierował się w polityce kadrowej podczas pobytu w Szczecinie[83]. W Pradze chyba o tym ponownie zapomniał. A może inaczej – przypomniał sobie o tym trochę za późno[84].

To, że za sprawą Borkowicza stali Bierut i Berman, było dla niego samego sprawą oczywistą. Było również sprawą bardzo bolesną – tak dalece, że wrócił do niej podczas świąt Bożego Narodzenia w 1982 r., które spędzał m.in. właśnie z Bermanem: „Wspomniałem Jakubowi o »wypędzeniu matki moich dzieci«, czym eufemistycznie, z dbałości o samopoczucie mego rozmówcy, chciałem zaznaczyć haniebne (tak!) decyzje Biura Politycznego w sprawie Haliny. Jakub żachnął się: »Przesadzasz, w 1968 roku ludzie nie takie przeżywali rzeczy, różnie to bywało, a ciebie potraktowano bardzo łagodnie«. W sprawie Haliny Jakub z Bierutem odegrali rolę decydującą, a teraz okazuje się, że jawi się ona w pamięci Jakuba jako błahostka, łagodne – choć, jak przyznaje, może i niesprawiedliwe – potraktowanie człowieka, jego rodziny w sposób jak najbardziej normalny i uzasadniony. Jednym słowem: Jakub wyparł ze swojej świadomości i tę sprawę, aby móc w spokoju wygrzewać się w blasku sławy pierwszego dziesięciolecia rządów komunistycznych w Polsce”[85].

Żal i gorycz, które pobrzmiewały w słowach Borkowicza, są zrozumiałe, choć rację mógł mieć jego adwersarz, wskazując na to, że kara, jaką było zmuszenie ambasadora do porzucenia rocznego dziecka i młodej żony, wydaje się stosunkowo „łaskawa”. Patrząc na czas, w którym sprawę rozpatrywano, pamiętając o brutalnym i okrutnym traktowaniu przez funkcjonariuszy bezpieki nie tylko „wrogów zewnętrznych”, ale i „wewnętrznych”, można uznać siłę Bermanowskiego chłodnego racjonalizmu. Borkowiczowskie rozczarowanie komunizmem jest jednak w pełni uzasadnione – nie torturowano go w 1950 r., ale rozbito jego rodzinę, a w przywoływanym przez Bermana 1968 r. wyrzucono go z pracy.

* * *

Jak ostatecznie zakończyła się „sprawa Borkowicza”? Czy został wykluczony, skarcony czy zmarginalizowany?

Wiele wskazuje na to, że zaszły wszystkie te trzy procesy. Wykluczenie objawiało się jego degradacją partyjną, gdyż od tej pory nie zasiadał w żadnych kierowniczych gremiach partii. Ostatecznie przeszedł na „pozycje antykomunistyczne” i wspierał działania opozycji w latach osiemdziesiątych[86]. W tym okresie ostatecznie utracił złudzenia co do idei, której hołdował przez niemal całe swoje życie[87].

Skarcenie związane było z jego moralną i osobistą degradacją – Borkowicz na polecenie partii porzucił żonę i rocznego syna, co wpłynęło na jego kondycję psychiczną i fizyczną. Przeszedł poważną operację, do końca życia zmagał się z uporczywymi bólami głowy. Jak wspominali jego przyjaciele, „stał się innym człowiekiem, już nie pełnym radości, humoru i dowcipu Luśkiem, jakiego pamiętali. Poszedł w odstawkę”[88].

Zmarginalizowanie nastąpiło w wymiarze zawodowym. Z funkcji, które plasowały go wśród ówczesnej elity, został przesunięty na stanowiska raczej drugorzędne. W okresie stalinowskim stał się „etatowym” dyrektorem – najpierw w Ministerstwie Kolei, a następnie w Centralnym Zarządzie Budownictwa Przemysłowego. Miał jeszcze swoje pięć minut w Centralnym Urzędzie Kinematografii, by po przełomie październikowym zostać ostatecznie zepchniętym na margines życia politycznego i zawodowego.

Na początku XXI w. pojawiały się opinie historyków na temat zmierzchu zainteresowania komunistami[89] – zważywszy na „preferencyjne” traktowanie historii ruchu robotniczego w całym okresie PRL, miały one swoje uzasadnienie. Okazały się jednak przejściowe, o czym świadczy stale rosnąca skala badań nad komunizmem i coraz większa liczba biografii ludzi związanych z tym ruchem[90]. Można zatem wyrazić nadzieję, że łatwiej będzie nam zrozumieć motywacje, jakimi się kierowali, i które w wielu przypadkach zaowocowały czynami ocenianymi dziś jednoznacznie negatywnie.

Bibliografia

ŹRÓDŁA

Źródła archiwalne

Centralne Państwowe Archiwum Historyczne Ukrainy we Lwowie (Centralnyj Derżawnyj Istorycznyj Archiw Ukrajiny u Lwowi, CDIAUL)

fond 179 – Kuratorium Lwowskiego Okręgu Szkolnego

fond 205 – Prokuratura Sądu Apelacyjnego we Lwowie

Rosyjskie Państwowe Archiwum Historii Społeczno-Politycznej (Rossijskij Gosudarstwiennyj Archiw Socyalno-Politiczeskoj Istorii, RGASPI)

fond 495 – Archiwum Kominternu, Akta osobowe Leonarda Borkowicza

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie

Kartoteka b. SUSW

Akta osobowe Stanisława Rajewskiego

Archiwum „Książki i Wiedzy”

Akta osobowe Leonarda Borkowicza

Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych

Protokół dyplomatyczny – Czechosłowacja

Archiwum Akt Nowych

Akta osobowe Leonarda Borkowicza

Kolekcja akt różnej proweniencji

Pełnomocnicy PKWN

Centralna Kartoteka KC PZPR

Komitet Centralny PPR

Komitet Centralny PZPR

Książnica Pomorska, Dział Zbiorów Specjalnych

Spuścizna po Leonardzie Borkowiczu

Relacje (źródła wywołane)

Relacja Henryki Chróścickiej

Relacja Alicji Maciejowskiej

Wspomnienia, pamiętniki

Berling Z., Wspomnienia. Przeciw 17 Republice, Warszawa 1991.

Berling Z., Wspomnienia. Wolność na przetarg, Warszawa 1991.

Jędrychowski S., Na pierwszej linii spraw polskich [w:] Wanda Wasilewska we wspomnieniach, wybór, wstęp i oprac. E. Syzdek, Warszawa 1982.

Krzemień L., Kropla w potoku, Warszawa 1982.

Maciejowska A., Odchodzę z życia [w:] A. Głowacka, A. Maciejowska, Pisane mikrofonem, Szczecin–Olsztyn 2004.

Putrament J., Pół wieku. Wojna, Warszawa 1984.

OPRACOWANIA

Budzyńska C., Tadeusz Daniszewski [w:] Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, t. 1: A–D, red. F. Tych, Warszawa 1978.

Cenckiewicz S., Długie ramię Moskwy. Wywiad wojskowy Polski Ludowej 1943–1991 (wprowadzenie do syntezy), Poznań 2011.

Domańska A., Ulica cioci Oli. Z dziejów jednej rewolucjonistki, Warszawa 2013.

Eisler J., Najważniejszy więzień. Sprawa Władysława Gomułki [w:] Departament X MBP. Wzorce – struktury – działanie, red. K. Rokicki, Warszawa 2007.

Eisler J., Siedmiu wspaniałych. Poczet pierwszych sekretarzy KC PZPR, Warszawa 2014.

Frołow S., Dzierżyński. Miłość i rewolucja, współpraca A. Niziołek, Kraków 2014.

Gadomski B., Biografia agenta. Józef-Josek Mützenmacher (1903–1947), Warszawa 2009.

Gontarczyk P., Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy (1941–1944), Warszawa 2006.

Kospath-Pawłowski E., Chwała i zdrada. Wojsko Polskie na Wschodzie 1943–45, Warszawa 2010.

Kowalczyk E., Działalność Związku Patriotów Polskich na Wileńszczyźnie 1944–1946, Warszawa 2011.

Kozłowski K., Pierwszy wojewoda szczeciński Leonard Borkowicz. Dwa życiorysy [w:] Tempus rostrum est. Księga pamiątkowa ofiarowana profesorowi Edwardowi Włodarczykowi w 60. rocznicę urodzin, red. W. Stępiński, D. Szudra, R. Techman, Szczecin 2006.

Kozłowski K., Macholak J., Rok 1948 na Pomorzu Zachodnim w świetle źródeł archiwalnych [w:] Zwrot polityczny ’48. Między polską drogą a projektem uniwersalnym, red. M. Jabłonowski, W. Jakubowski, T. Krawczak, Warszawa 2013.

Krasucki E., Międzynarodowy komunista. Jerzy Borejsza. Biografia polityczna, Warszawa 2009.

Kula M., Komunizm i po komunizmie, Warszawa 2006.

Majer P., Milicja Obywatelska 1944–1957. Geneza, organizacja, działalność, miejsce w aparacie władzy, Olsztyn 2004.

Mironowicz E., Łatyszonek O., Krótka historia białoruskiej mniejszości narodowej w Polsce w latach 1944–2001, http://www.bialorus.pl/index.php?pokaz=historia_mniejszosci1&& Rozdzial=polityka_mn, dostęp 22 I 2010 r.

Mołdawa T., Ludzie władzy 1944–1991. Władze państwowe i polityczne Polski według stanu na dzień 28 II 1991, Warszawa 1991.

Osęka P., Kartoteka spraw centralnej Komisji Kontroli Partyjnej – rekonesans archiwalny [w:] Od Piłsudskiego do Wałęsy. Studia z dziejów Polski w XX wieku, red. K. Persak, A. Dudek, A. Friszke i in., Warszawa 2008.

Osęka P., „Krajowcy” czy „moskale”? Cicha wojna polskich komunistów, „Newsweek Historia” 2014, nr 1.

Osęka P., Sumienie partii. Rola i znaczenie Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej [w:] PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012.

Paczkowski A., Departament X – kontekst ogólny i aspekty międzynarodowe [w:] Departament X MBP. Wzorce – struktury – działanie, red. K. Rokicki, Warszawa 2007.

Paczkowski A., Trzy twarze Józefa Światły, Warszawa 2009.

Pierwszy wojewoda szczeciński. Dokumenty i komentarze (1945–1949), oprac. Z. Chmielewski, K. Kozłowski, Szczecin 1986.

Rembacka K., „Dodatkowy dzień tygodnia” Leonarda Borkowicza, „Polish Biographical Studies” 2013, nr 1.

Rembacka K., Leonarda Borkowicza okres szczeciński – szkic do biografii [w:] Poznań–Szczecin–Wrocław. Trzy uniwersytety, trzy miasta, trzy regiony, red. W. Łazuga, S. Paczos, Poznań 2010.

Rembacka K., Wspomnień czar, wspomnień czas. Uwagi o szczecińskim okresie działalności Leonarda Borkowicza [w:] Szczecin – historię tworzą ludzie. Druga Konferencja Edukacyjna, Szczecin 11 XII 2009, red. K. Rembacka, Szczecin 2010.

Schatz J., The Generation. The Rise and Fall of the Jewish Communists of Poland, Berkeley 1991.

Sobczak K., Lenino–Warszawa–Berlin. Wojenne dzieje 1. Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki, Warszawa 1988.

Sobór-Świderska A., Jakub Berman. Biografia komunisty, Warszawa 2009.

Spałek R., Kierownictwo PZPR i MBP w poszukiwaniu „wroga wewnętrznego”. Wokół drogi do procesu Mariana Spychalskiego w latach 1948–1956 [w:] „Zwyczajny resort”. Studia o aparacie bezpieczeństwa 1944–1956, red. K. Krajewski, T. Łabuszewski, Warszawa 2005.

Spałek R., Potęga szpiegomanii. Departament X w poszukiwaniu „wroga wewnętrznego” w kierownictwie komunistycznym w Polsce (1948–1956) [w:] Departament X MBP. Wzorce – struktury – działanie, red. K. Rokicki, Warszawa 2007.

Stola D., Kampania antysyjonistyczna w Polsce 1967–1968, Warszawa 2000.

Szczecinianie stulecia, wstęp J. Sawka, M. Koćmiel, oprac. J. Dżaman, Szczecin 2000.

Szumiło M., Kariera Romana Zambrowskiego w aparacie polityczno-wychowawczym Wojska Polskiego (1943–1944), „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 2012, R. 13 (64), nr 4 (242).

Szumiło M., Roman Zambrowski 1909–1977. Studium z dziejów elity komunistycznej w Polsce, Warszawa 2014.

Techman R., Kapitan Marynarki Kazimierz Bartoszyński (1903–1955), „Przegląd Morski” 1991, nr 10.

Excluded, reprimanded, marginalised? Collapse of the political career of Leonard Borowicz in 1950 – a case study

On the 2nd of September 1948 during the Session of the Central Committee of the Polish Workers’ Party was enacted a Resolution on right-winged and nationalistic aberration in the Party’s leadership, its sources and means of overcoming it. It was an apogee of the verifying action, conducted amongst members of the communist Party. It was an element of struggle between the “Moscow” and “national” faction. However, the example of Leonard Borkowicz – a pre-war communist, prisoner of i.e. Bereza Kartuska and, during the Second World War and immediately after it ended, i.e. deputy of the Chief Commander of the Citizen’s Militia and the first provincial government of Szczecin – shows that the factional divisions were very ephemeral in nature. His war activities undoubtedly placed him amongst the comrades in Moscow. However, an attempt to launch an investigation against him in 1950 puts him in a circle of activists who were close to Władysław Gomułka. A set of allegations directed against Borkowicz was very broad – accusations refer to professional and the Party’s matters, as well as those of private nature. The proposed case study presents a mechanism which led to excluding from the government and the Party elites a man associated with communism since he was 15 years of age and who can hardly be unequivocally assigned to either supporters or opponents of Bolesław Bierut or Władysław Gomułka.

Rafał Drabik

IPN Oddział w Lublinie

Władysław Kozdra (1920–1986) – szkic biograficzny

Życie i działalność społeczno-partyjna Władysława Kozdry stanowi dobry przykład kariery, jaką w latach sześćdziesiątych zrobiło wielu działaczy partyjnych. Ten pochodzący z województwa rzeszowskiego skromny działacz stał się na Lubelszczyźnie długoletnim, aktywnym, a zarazem najważniejszym dygnitarzem partyjnym. Przedstawienie drogi Kozdry do stanowiska I sekretarza KW PZPR, a także jego losów po utracie funkcji stanowi nadrzędny cel niniejszego artykułu. Będzie to także odwzorowanie mechanizmu, który pozwalał ówczesnym działaczom partyjnym wejść niemal na sam szczyt władzy w partii komunistycznej.

Kozdra, jeden z najbardziej znanych działaczy komunistycznych na Lubelszczyźnie, urodził się 1 stycznia 1920 r. Dzieciństwo spędził we wsi Wysoka Strzyżowska, leżącej w gminie Strzyżów w dawnym województwie rzeszowskim. Był synem Stanisława i Marii z domu Janas. Jak sam wielokrotnie wspominał, wychował się w rodzinie chłopskiej[1]. Jego rodzice mieli gospodarstwo, w którym po skończeniu 7 klas szkoły powszechnej sam przez kilka lat pomagał. Od 1937 r. pracował w sąsiednich Dobrzechowicach. Jego pierwszym zakładem pracy była cegielnia Zakładów Ceramicznych. Właśnie tam rozpoczął działalność polityczną. Przez krótki okres był członkiem Związku Zawodowego Pracowników Ceramicznych i Budowlanych. Wstąpił także do PPS[2]. Problemy, z którymi stykał się w codziennej pracy, popchnęły go w tym czasie do działalności socjalistycznej. W nieznanych okolicznościach tuż przed wybuchem wojny zetknął się z komunistami. Należy jednak podkreślić, wbrew niektórym biografiom, że nie należał do Komunistycznej Partii Polski, a nawet nie współpracował z nią, choćby z tego powodu, że w 1938 r. KPP została rozwiązana. W tym czasie Kozdra dokształcał się w systemie wieczorowym, jako ślusarz, w Rzeszowie[3].

Wybuch wojny przerwał na kilka lat zaangażowanie polityczne młodego Kozdry. Skupił się on w tym czasie na życiu prywatnym, w 1941 r. ożenił się z Marią Leśniak. Zaraz po wybuchu wojny wrócił do rodzinnej Wysokiej, a następnie przeniósł się do gospodarstwa żony we wsi Gliska, leżącej w gminie Strzyżów. Założył tam własny zakład blacharski, który jednak nie gwarantował mu bezpieczeństwa[4]. W obawie przed wywiezieniem na roboty do Niemiec Kozdra rozpoczął pracę na kolei. Prawdopodobnie tam nawiązał kontakty z komunistami. 1 czerwca 1943 r. wstąpił do PPR, a towarzysze partyjni nadali mu pseudonim „Szczupak”. Szybko został sekretarzem i zorganizował komórkę partyjną w Gliskach[5]. Nawiązał także współpracę z niewielką grupą GL-AL. Jak sam później podawał w kwestionariuszu osobowym składanym do Związku Bojowników o Wolność i Demokrację, „zorganizował i przeprowadzał akcje bojowe przeciwko oddziałom okupanta zbierającym kontyngenty w pow. rzeszowskim”. Jego działania wojskowe musiały faktycznie okazać się bardzo znaczące, skoro otrzymał stopień podpułkownika rezerwy i kilka odznaczeń wojennych[6]. Niestety czyny wojenne Kozdry nie są opisane w żadnych dających się zweryfikować materiałach historycznych. Nawet on sam w niektórych życiorysach wręcz zaprzecza jakiejkolwiek działalności w tym okresie[7].

Zakończenie okupacji niemieckiej zastało Kozdrę w rodzinnych stronach. Szybko przystąpił do budowania struktur PPR w gminie Strzyżów. We wrześniu 1944 r. otrzymał pierwszą funkcję partyjną – sekretarza Komitetu Gminnego w Strzyżowie[8]. W tym czasie pod bokiem wojsk sowieckich przeprowadził reformę rolną, dokonując parcelacji gruntów. Wspominał to w swoim życiorysie: „zostałem przerzucony na reformę rolną też w Strzyżowie w maj[ątku] Wołkowickich”[9].

Jako wybijający się działacz w marcu 1945 r. został wysłany do Centralnej Szkoły PPR w Łodzi[10]. Dzięki temu udało mu się opuścić teren zagrożony przez oddziały podziemia niepodległościowego. Ukończenie dwumiesięcznego kursu stało się początkiem jego długiej kariery partyjnej. Po powrocie na Rzeszowszczyznę partia powierzyła mu funkcję I sekretarza Komitetu Powiatowego PPR w Rzeszowie[11]. W swoim życiorysie podał co prawda, że „zgłosił się do akcji wojskowej przeciw bandytyzmowi”, brak jest jednak jakichkolwiek wzmianek o uczestnictwie Kozdry w zwalczaniu polskiego podziemia.

Został także radnym Powiatowej Rady Narodowej. Funkcje te pełnił do 1947 r. Począwszy od tego roku, jego kariera przyspieszyła. Został przeniesiony do etatowej pracy partyjnej, co stanowiło awans. Początkowo był instruktorem, a następnie, od grudnia 1947 r., kierownikiem Wydziału Organizacyjnego Komitetu Wojewódzkiego PPR w Rzeszowie. W 1948 r. został członkiem Wojewódzkiego Komitetu i Współpracy PPR i PPS[12]. Kozdra w pełni wykorzystał zaufanie partii. W grudniu 1948 r. był członkiem delegacji PPR na Kongres Zjednoczeniowy. Po powrocie do Rzeszowa, 23 grudnia 1948 r., został II sekretarzem, a także członkiem Egzekutywy KW PZPR w Rzeszowie[13]. Stał się osobą znaną na Rzeszowszczyźnie, jego artykuły publikowane w „Nowinach Rzeszowskich”, organie PZPR, niemal idealnie odzwierciedlały punkt widzenia wierchuszki partyjnej[14].

Miał jednak większe aspiracje. Dzięki własnym staraniom oraz licznym znajomościom we wrześniu 1949 r. trafił do Szkoły Partyjnej KC PZPR w Warszawie. Wizja awansu najwyraźniej musiała go bardzo motywować. Z zachowanych opinii z tego okresu można wysnuć wniosek, że był bardzo pracowity i uzdolniony. Jego wypowiedzi „wyróżniały się swą logicznością i przejrzystością”. Nie omieszkano zauważyć, że w jego „odpowiedziach uwidaczniało się jego zdrowe, klasowe podejście do zagadnień”. Dzięki swojemu zaangażowaniu stał się „przodującym słuchaczem w swojej grupie”. W opinii końcowej z czerwca 1951 r. napisano: „Tow[arzysza] Kozdrę cechuje partyjność, głęboka rozwaga w ocenie każdej sprawy, samodzielność myślenia. [Jest] wrażliwy na błędy. Naukę przyjmował z punktu widzenia jej zastosowania w działaniu. Potrafi zawsze krótko, w sposób przemyślany uchwycić sedno zagadnienia. Tow[arzysz] Kozdra wyrobił sobie wśród słuchaczy zasłużony autorytet”[15].

Pozytywne oceny kierownictwa Szkoły Partyjnej pozwoliły mu zostać w Warszawie na dłużej. Po zakończeniu szkolenia w czerwcu 1951 r. rozpoczął pracę w KC PZPR jako zastępca kierownika Wydziału Rolnego[16]. Nie jest pewne, co przeważyło o jego awansie. Czy była to umiejętność przezwyciężania trudności, staranna praca, czy powolne, acz jasne, logiczne i wyczerpujące wypowiedzi? Być może każda z tych cech. Co prawda w następnych latach częściowo stracił możliwość realnego awansu, pobyt w Warszawie okazał się jednak czasem sprzyjającym w zawarciu znajomości, które przydały się w przyszłości. Prawdopodobnie wtedy nawiązał bliskie kontakty z ambasadą ZSRR. W okresie późniejszym Kozdra wielokrotnie spotykał się z sowieckimi ambasadorami. Z różnego rodzaju relacji wiadomo, że odbywał poufne rozmowy dotyczące nie tylko Lubelszczyzny, informował także pracowników ambasady o sprawach wewnątrzpartyjnych[17]. Śmiałość w wysuwaniu wniosków i prowadzeniu rozmów nie pozostawia wątpliwości, że Kozdra mógł się uważać za człowieka Moskwy. Trudno też nie zauważyć, że również Sowieci cenili sobie lojalność ówczesnego I sekretarza KW PZPR z Lublina. Z akt partyjnych Kozdry zgromadzonych w Moskwie wynika, że wielokrotnie przebywał on w ramach wypoczynku czy też z powodów zdrowotnych w ZSRR[18].

Fala wydarzeń październikowych z 1956 r. skierowała Władysława Kozdrę do Lublina. Dzięki poparciu KC PZPR jego przyszłość miała być związana z tym miastem. Niemal z dnia na dzień szerzej nieznany na Lubelszczyźnie działacz partyjny 25 października 1956 r. został wybrany na I sekretarza KW PZPR. Nie może zatem dziwić, że nie miał zbyt dużego grona sprzymierzeńców. „Przywiezionemu w teczce” Kozdrze sprzeciwili się przede wszystkim członkowie partii młodego pokolenia. Kolejne przetasowanie we władzach KW PZPR sprawiło, że bardzo szybko został odwołany z pełnionej funkcji[19]. Tu jednak pomocą dla Kozdry okazało się poparcie kierownictwa KC. 17 listopada 1956 r. równocześnie z odwołaniem otrzymał funkcję sekretarza rolnego KW. Ta jedna z najważniejszych funkcji partyjnych w rolniczym województwie pozwoliła mu dobrać sobie nie tylko oddanych pomocników, lecz także zdobyć poparcie lokalnych działaczy PZPR. Poparcie, którego tak mu brakowało po przybyciu do Lublina. Już 17 grudnia 1956 r. zabiegi te przyniosły sukces.

Kolejna zmiana na stanowisku I sekretarza KW PZPR w Lublinie ponownie wyniosła towarzysza Kozdrę na stanowisko I sekretarza KW PZPR. Mimo to jeszcze w 1957 r. bronił polityki kadrowej sprzed tego roku: „Rozwijająca się dość ostra i słuszna krytyka okresu minionego i ujawnionych błędów, krytyka władz centralnych i terenowych pod hasłem »przywiezieni w teczkach« wytworzyła sytuację niewiary w działaczy z innych terenów i spowodowała nastroje partykularne podyktowane troską o sprawy swego terenu”. Jak lakonicznie podkreślają twórcy Słownika biograficznego działaczy polskiego ruchu robotniczego, pozycja Kozdry umocniła się do tego stopnia, że pozostawał na tym stanowisku aż do 17 sierpnia 1971 r. Funkcję I sekretarza pełnił przez ponad 14 lat i był osobą, która najdłużej zajmowała to stanowisko w Lublinie[20].

Przez ten okres odcisnął piętno nie tylko na samej organizacji partyjnej (wzrosła liczba członków, rozbudowany został aparat partyjny, Kozdra wychował także całe pokolenie młodych polityków PZPR), ale i na całym województwie. Jego wizyty gospodarskie i liczne przemówienia okolicznościowe do dzisiaj są żywo komentowane w wielu miejscowościach[21]. Trzeba też przyznać, że samo województwo rozwijało się wtedy gospodarczo. Rozbudowały się zakłady przemysłowe, przede wszystkim Fabryka Samochodów Ciężarowych w Lublinie. Podobnie było z placówkami naukowymi: Uniwersytetem Marii Curie-Skłodowskiej, Akademią Medyczną i Wyższą Szkołą Inżynierską. Pojawiły się także mniejsze zakłady pracy w innych miastach województwa. Przynajmniej kilkukrotnie z „gospodarską wizytą” przebywał na Lubelszczyźnie ambasador ZSRR. Z zachowanego opisu jednego z takich wyjazdów wynika, że Kozdra cieszył się w tym czasie uznaniem gości. Ambasador Awierkij Aristow bardzo pozytywnie opisał nie tylko samą wizytę, lecz także działalność lubelskiej organizacji partyjnej[22].

Pozycję Kozdry wzbogacały ponadto liczne funkcje partyjne wyższego szczebla. Niejako z automatu był on członkiem organów wojewódzkich partii: Sekretariatu, Egzekutywy oraz Plenum KW. Przez wiele lat zasiadał w Wojewódzkiej Radzie Narodowej, należał także do Frontu Jedności Narodu. 19 marca 1959 r. został wybrany na członka Komitetu Centralnego PZPR. Funkcję tę sprawował aż do IX Nadzwyczajnego Zjazdu PZPR, do lipca 1981 r.[23] Oczywiście był delegatem na każdy kolejny zjazd partii. Przez kilkanaście lat (1957–1972, 1976–1985) był także posłem na Sejm PRL. Wybierano go z następujących okręgów wyborczych: Parczew, Radzyń Podlaski i Koszalin[24]. Funkcję tę sprawował dłużej niż stanowisko I sekretarza. Od 1969 r. był również przez kilka kadencji członkiem Rady Naczelnej ZBoWiD[25].

Niejako w międzyczasie najpierw zdał maturę w Technikum Ekonomicznym w Lublinie (w 1961 r.), a następnie ukończył zaocznie studia historyczne na Wydziale Humanistycznym UMCS. Stanowiły one kontynuację studium zaocznego WSNS przy KC PZPR. Praca dyplomowa Kozdry dotyczyła przemian w polityce rolnej na przykładzie wsi lubelskiej z lat 1957–1963[26]. W tym czasie opublikował też jedyną broszurę sygnowaną swoim nazwiskiem[27]. Należy dodać, że przez cały okres podnoszenia kwalifikacji politycznych zbierał jednoznacznie pozytywne opinie przełożonych. Można założyć, że była to jedna z przyczyn jego kariery partyjnej. Kozdra nie miał z pewnością talentów językowych, choć sam podawał w ankietach, że nie najgorzej zna rosyjski i bardzo słabo niemiecki. Brak biegłej znajomości rosyjskiego nie przeszkadzał mu jednak wcale w kontaktach z działaczami radzieckimi.

Przez wiele lat Kozdra był zapalonym myśliwym. Należał do grupy założycielskiej pierwszego koła łowieckiego w Lublinie, powstałego w styczniu 1965 r.[28]

W okresie wydarzeń marcowych i nagonki antysemickiej w 1968 r. Kozdra wykazał się wyjątkową aktywnością. Poparł, a następnie przeforsował uchwałę Komitetu Wojewódzkiego, aby mieszkania po emigrujących Żydach w pierwszej kolejności przyznać tym członkom aktywu partyjnego, którzy wcześniej pomogli zdławić opór studentów lubelskich. W tym okresie Kozdra w swoich przemówieniach wielokrotnie w bardzo radykalny sposób bronił ówczesnego porządku. Zapowiadał: „[Będę tępić] wszelkich sprzedawczyków i zdrajców naszej ojczystej sprawy, karierowiczów i awanturników politycznych, łobuzów i złodziei bez względu na to, jaka krew płynie w ich żyłach. I nikt nie może nas obarczyć odpowiedzialnością, że wśród tych wrogów sprawiedliwości i ładu społecznego znalazło się wielu Żydów”[29].

Negatywne nastawienie do osób pochodzenia żydowskiego okazywał dużo wcześniej. Już w 1961 r. podczas spotkania z ambasadorem ZSRR w PRL Aristowem wielokrotnie poruszał temat Żydów. Rozmowa dotyczyła wpływów tej grupy na PZPR i na kierunek polityki partii. Nie ulega wątpliwości, że troska Kozdry o „polskość” partii wiązała się z walkami wewnątrzpartyjnymi i wynikała z obawy przed utratą wpływów na szczeblu centralnym. Nie bez przyczyny zaatakował on w rozmowie Zambrowskiego i jego grupę[30].

Mimo dużego zaangażowania politycznego w tym okresie, a może właśnie z tego powodu, wraz ze zmianą na szczeblu centralnym stanowisko stracił także nietykalny do tej pory Władysław Kozdra. Po odejściu ze stanowiska I sekretarza 12 sierpnia 1971 r. został podsekretarzem stanu w Ministerstwie Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego[31]. Degradacja Kozdry przynajmniej częściowo była skutkiem jego wcześniejszych powiązań z Mieczysławem Moczarem i poprzednią ekipą rządzącą.

Niełaska zakończyła się jednak dość szybko. Już 12 października 1972 r. z rekomendacji Biura Politycznego został skierowany na stanowisko I sekretarza KW PZPR w Koszalinie[32]. Jak wspominają ówcześni działacze partyjni, Kozdra miał cechę pozwalającą szybko odnaleźć się w nowym układzie politycznym. Według Józefa Tejchmy, „Kozdra mówił władzy to, co chciała usłyszeć”[33]. Dużo bardziej dosadnie powrót Kozdry do władzy opisał w swoich Dziennikach politycznych Mieczysław Rakowski[34]. Ta rzadka zdolność przysposobienia się do nowych wymagań władzy sprawiła, że okres rządów Edwarda Gierka okazał się dla Kozdry przedłużeniem politycznej kariery. Niemal w tym samym czasie, w latach 1973–1980, przewodniczył on WRN w Koszalinie[35]. Atutem Kozdry była także wspomniana wcześniej przychylność ambasady ZSRR. Nie jest zbiegiem okoliczności informacja z 1972 r., w której scharakteryzowano go jako „wytrwałego komunistę”.

Parasol ochronny przestał działać jednak wraz z przemianami 1980 r.[36] Kres rządów Gierka okazał się początkiem końca Władysława Kozdry[37]. W województwie koszalińskim Kozdra został zapamiętany jako osoba, dzięki której Centralne Dożynki 7 września 1975 r. odbyły się w Koszalinie. W związku z tym w ciągu kilku miesięcy spora część Koszalina została gruntownie wyremontowana, powstało także kilkanaście nowych budowli, w tym stadion miejski.

Na nieszczęście dla Kozdry pod koniec 1980 r. w Koszalińskiem nagłośniono sprawę „wykorzystania stanowiska służbowego, funkcji partyjnej oraz powiązań z władzami administracyjnymi do czerpania nienależnych korzyści majątkowych”. Głównym podejrzanym został ówczesny I sekretarz KW PZPR, czyli Władysław Kozdra. 10 grudnia 1980 r. złożył on rezygnację z pełnionej funkcji, a Plenum KW PZPR w Koszalinie odwołało go ze stanowiska I sekretarza[38]. Podstawą tej decyzji stały się wyniki kontroli NIK, która przywłaszczenia byłego I sekretarza wyceniła na kwotę 750 tys. zł (strata skarbu państwa oraz Przedsiębiorstwa Gospodarki Komunalnej w Koszalinie). Warto przy tym pamiętać, że średni roczny dochód w 1980 r. wynosił niespełna 73 tys.

Kozdra przeszedł na emeryturę. Kilka dni po wybuchu stanu wojennego, 19 grudnia 1981 r., WKKP w Koszalinie usunęła go z szeregów PZPR[39]. Co ważne, w swoim orzeczeniu komisja wzięła pod uwagę całą dotychczasową działalność Kozdry, analizując to, co zrobił zarówno dla partii, jak i dla województwa koszalińskiego. Mimo to, „uwzględniając szkody, jakie partia poniosła w wyniku niewłaściwego postępowania i nagannej postawy W[ładysława] Kozdry w ostatnich latach, kara okazała się nadzwyczaj surowa”. W Uchwale WKKP został on obwiniony o to, że: „wykupił połowę posesji po zaniżonej cenie, a także dokonał [na koszt państwa] przed zakupem remontów i modernizacji owego mieszkania (wykonanie garażu, ogrodzenie posesji, wykonanie elewacji zewnętrznej). Ponadto przyjmował korzyści materialne (w postaci paczek z artykułami spożywczymi i alkoholowymi), [zarzucono mu również] wykorzystywanie swojej pozycji do stwarzania sobie i swoim znajomym nieograniczonych możliwości polowań (w latach 1976–1980 upolował 239 szt[uk] różnorakiej zwierzyny, za co otrzymał premię w wysokości około 320 tys. zł), wykorzystywanie samochodów służbowych KW PZPR przez siebie i znajomych, wyrażenie zgody na wykorzystywanie przez innych członków KW swoich stanowisk oraz prowadzenie niewłaściwej polityki kadrowej”. Co ciekawe, podczas pracy w Lublinie był znany z tego, że skromnie żył i miał skromne warunki mieszkaniowe.

Decyzja WKKP o wyrzuceniu Kozdry z partii nie została zaakceptowana przez CKKP. 16 marca 1982 r., uzasadniając to brakiem udokumentowania części zarzutów, ukarano go jedynie naganą z ostrzeżeniem, a kilka miesięcy później, 28 września 1982 r., karę zatarto. Decyzję tę poparły zarówno Podstawowa Organizacja Partyjna PZPR Fabryki Maszyn Budowlanych w Koszalinie (do której wcześniej należał Kozdra), jak i WKKP w Koszalinie[40]. W ten sposób emeryt Władysław Kozdra powrócił do organizacji partyjnej, z którą był związany przez blisko 40 lat. Mimo to nie udzielał się już oficjalnie w życiu partyjnym, dokończył jedynie sprawowanie funkcji posła na Sejm PRL.

Władysław Kozdra zmarł 12 września 1986 r. w Koszalinie. Został pochowany na cmentarzu w Rzeszowie[41]. W ciągu kilkudziesięciu lat pracy partyjnej doczekał się wielu medali i odznaczeń, otrzymał m.in. Sztandar Pracy I i II klasy, Złoty Krzyż Zasługi, Krzyż Partyzancki, Krzyż Komandorski z gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski i Order Budowniczych Polski Ludowej.

Niewiele wiadomo o rodzinie Władysława Kozdry. Jak już wspomniano, w okresie okupacji niemieckiej, 16 listopada 1941 r., ożenił się z Marią Leśniak[42]. W 1948 r. urodziła im się pierwsza córka Barbara, w 1952 r. druga – Halina[43]. Kobiety w domu Kozdry zawsze były w cieniu. Maria pozostawała na utrzymaniu męża i zajmowała się domem. Można ją czasami odnaleźć na zdjęciach z różnych oficjalnych uroczystości partyjnych. Kozdra miał dwóch młodszych braci: Józefa i Ludwika. Obydwaj pracowali w resorcie spraw wewnętrznych. Józef, który zaczynał karierę w MO w 1944 r., w latach 1975–1990 pełnił nawet funkcję komendanta KW MO, a następnie szefa WUSW w Bydgoszczy. Służył więc w MO/SB bardzo długo – nieprzerwanie od 1944 do 1990 r.[44] Ludwik był funkcjonariuszem UB/SB w latach 1949–1980, od 1975 r. na stanowisku naczelnika Wydziału „C” SB KW MO w Rzeszowie[45].

Niemal całe życie Władysława Kozdry było związane z partią komunistyczną, najpierw z PPR, potem z PZPR. Dzięki temu zaangażowaniu osiągnął stanowisko I sekretarza. Przez wiele lat był najważniejszą osobą w województwie lubelskim. Jego droga na szczyt, począwszy od zwykłego organizatora komórki partyjnej PPR, poprzez pracownika KW, a następnie KC, doprowadziła w 1956 r. do najważniejszego stanowiska. Kilkunastoletnie sprawowanie funkcji I sekretarza zakończyła afera związana z „wykorzystaniem stanowiska partyjnego”.

Niekorzystne dla Kozdry były także zmiany wynikające z powstania „Solidarności”. Partia musiała pokazać, że w swoich szeregach nie ma równych i równiejszych. Zawirowania, które wynikły wskutek wyrzucenia Kozdry z PZPR, trwały kilka lat i ostatecznie zakończyły się przywróceniem mu członkostwa partii. Mimo to nie mógł już wtedy myśleć o odzyskaniu dawnej pozycji w partii i w życiu politycznym.

Trudno jednoznacznie stwierdzić, co sprawiło, że Kozdra piastował ważną funkcję I sekretarza przez niemal dwie dekady. Nie był intelektualistą ani dogmatykiem. Potrafił odnaleźć się zarówno w czasach Gomułki, jak i Gierka. Był nadzwyczaj sprawnym działaczem partyjnym. Umiał wykreować młodych, zdolnych działaczy na Lubelszczyźnie. Właśnie budowa własnego zaplecza i dobrze prowadzona kampania pozytywnego wizerunku dobrego gospodarza pozwoliły mu na sprawowanie wieloletnich rządów. Był on osobą, która trwale zapisała się w historii regionu. Trudno określić, do jakiego stopnia inwestycje gospodarcze Lubelszczyzny z czasów jego sekretarzowania były zasługą jego wpływów w KC. Na pewno lata sześćdziesiąte w województwie lubelskim można nazwać dekadą Kozdry. Wszystkie opisane umiejętności i zasługi pomogły mu uniknąć pełnej kary za popełnione wykroczenia. Jego upadek, choć gwałtowny, zakończył się dość typowo. Po kilku latach „wygnania” z partii wrócił do jej szeregów i został pochowany jako członek PZPR.

Bibliografia

ŹRÓDŁA

Źródła archiwalne

Archiwum Akt Nowych

Komitet Centralny PZPR

Centralna Kartoteka PZPR

Archiwum Szkół Partyjnych

Centralna Komisja Kontroli Partyjnej PZPR

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie

Akta osobowe Józefa Kozdry

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Rzeszowie

Akta osobowe Ludwika Kozdry

Archiwum Kancelarii Sejmu RP

Akta osobowe Władysława Kozdry

Archiwum Państwowe w Koszalinie

Komitet Wojewódzki PZPR w Koszalinie, Akta osobowe Władysława Kozdry

Archiwum Państwowe w Lublinie

Komitet Wojewódzki PZPR w Lublinie

Archiwum Państwowe w Rzeszowie

Komitet Wojewódzki PZPR w Rzeszowie

Archiwum Rotacyjne SAP „Ład” w Łubnej

Komitet Wojewódzki PZPR w Lublinie, Akta osobowe Władysława Kozdry

Archiwum Urzędu do spraw Kombatantów

Akta osobowe Władysława Kozdry

Archiwum Zakładowe Kancelarii Prezesa Rady Ministrów

Akta osobowe Władysława Kozdry

Mauzoleum Walki i Męczeństwa – Filii Muzeum Więzienia „Pawiak” w Warszawie

Kartoteka Słownika biograficznego działaczy polskiego ruchu robotniczego

Rosyjskie Państwowe Archiwum Historii Społeczno-Politycznej (RGASPI)

fond 495 – Archiwum Kominternu, Akta personalne Władysława Kozdry i Romana Zambrowskiego

Prasa

„Nowiny Rzeszowskie” 1949

„Sztandar Ludu” 1986

„Trybuna Ludu” 1986

Wspomnienia, pamiętniki, dzienniki

Rakowski M.F., Dzienniki polityczne 1972–1975, t. 5, Warszawa 2002.

Rakowski M.F., Dzienniki polityczne 1979–1981, t. 7, Warszawa 2004.

Tejchma J., Kulisy dymisji. Z dzienników ministra kultury 1974–1977, Kraków 1991.

OPRACOWANIA

Biały W., Jak rosły skrzydła „pętakom”, „Gazeta Wyborcza – Lublin”, 23 X 2003, nr 248.

Caban I., Zapis trzech dziesięcioleci PZPR w województwach bialskopodlaskim, chełmskim, lubelskim, zamojskim w latach 1948–1978, Lublin 1978.

Kozdra W., Z dziejów PPR na Lubelszczyźnie. Referat wygłoszony na Plenum KW PZPR, WRN i WK FJN z okazji XX-lecia powstania PPR, Lublin 1962.

Krzysztofiński M., Komuniści na Rzeszowszczyźnie 1918–1944/45, Rzeszów 2010.

Mazur M., Polityczne kampanie prasowe w okresie rządów Władysława Gomułki, Lublin 2004.

Suszkow A.W., Priezidium CK KPSS w 1957–1964 gg. Licznosti i włast’, Jekaterynburg 2009.

Władysław Kozdra [w:] Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, t. 3: K, red. F. Tych, Warszawa 1992.

Władysław Kozdra [w:] Słownik biograficzny zasłużonych działaczy ruchu robotniczego, zweryfikowanych i zamieszkałych w województwie koszalińskim według stanu w dniu 31 marca 1985 roku, red. S. Kończak i in., Koszalin 1985.

MATERIAŁY INTERNETOWE

http://www.lublin.pzlow.pl/zwiazek/kola/kolo-89/kolo-89.php, dostęp 5 V 2015 r.

Władysław Kozdra (1920–1986) – biographical sketch

The biography of Władysław Kozdra presents the story of a man who linked nearly all of his life with the communist movement. He was born in the area of Rzeszów and it was where he took his first political steps. During the occupation he became a member of the Polish Workers’ Party and in 1948 of the Polish United Workers’ Party. Due to his activity he was sent to the Party’s School of the Central Committee of the PUWP. He distinguished himself there so much that he became a full-time employee at the central level. Consequently, he established connections not only in the country, but also in the Soviet Union. The changes caused by the events in October 1956 resulted in electing Kozdra as the First Secretary of Voivodeship Committee of the PUWP in Lublin. His skill in finding himself in a suitable, influential group of the Party clique allowed for governing in Lublin until 1971 and then in Koszalin until 1980. Despite two changes at the central level, Kozdra could find himself in a new situation. His ability to adjust to every condition ended together with the changes associated with “Solidarity” movement. The end of his political career was, however, the result of a mismanagement scandal at the highest levels of power in Koszalin. Numerous abuses and frauds not only forced Kozdra to retire with a political pension, but even temporarily removed him from the PUWP. Momentary turbulences associated with the conducted disciplinary proceedings lasted several months. He died in 1986 as a rightful member of the PUWP.

Mariusz Krzysztofiński

IPN Oddział w Rzeszowie

Władysław Kruczek – szara eminencja KW PPR w Rzeszowie

Niniejszy tekst dotyczy roli Władysława Kruczka w systemie władzy komunistycznej województwa rzeszowskiego w latach 1945–1948. Ma pomóc w odpowiedzi na pytanie, kto z ramienia Komitetu Wojewódzkiego Polskiej Partii Robotniczej sprawował nominalną, a kto rzeczywistą władzę w tej części kraju, inspirując i nadzorując lokalne procesy polityczne. Biografia Władysława Kruczka, zwłaszcza czas pełnienia przez niego funkcji w KW PPR w Rzeszowie oraz miejscowym KM PPR, świadczy o znaczeniu tego działacza na scenie partyjnej i politycznej. Zakres jego wpływów na Rzeszowszyźnie najtrafniej oddaje określenie „szara eminencja”[1].

W historii komunizmu możemy mówić nie tylko o metodzie kamuflowania rzeczywistych celów politycznych, dostosowywania ich do sytuacji[2]. Znajdziemy w jego dziejach również wiele przykładów ukrywania partyjnej przynależności czy faktycznego znaczenia przez prominentnych komunistów. Analizując karierę partyjną Józefa Stalina, łatwo dostrzec, że zanim został jedynowładcą, był w Rosji Sowieckiej i później w ZSRS szarą eminencją[3]. Podobną rolę zaraz po wojnie odgrywał Bolesław Bierut, formalnie bezpartyjny przewodniczący KRN, od 1947 r. prezydent pozostającej w zależności od ZSRS Rzeczypospolitej Polskiej, oponent i następca Władysława Gomułki na stanowisku I sekretarza PPR, jego konkurent o władzę i wpływy w Moskwie[4].

Drugim zagadnieniem, na które pragnę zwrócić uwagę, jest rola PPR i sposób sprawowania przez nią władzy w powojennej Polsce. Jak pisze Wojciech Materski, partia komunistyczna nie tylko dublowała „wszystkie trzy władze podziału monteskiuszowskiego”, lecz także „za ich parawanem” pełniła funkcję kierowniczą, przewodnią i totalną. Poprzez własne struktury PPR nadzorowała organy administracji rządowej i terenowej oraz przydzielała im zadania. Do 1947 r. PPR maskowała jednak swoje zamiary uformowania państwa na wzór sowiecki[5].

Powstały 26 sierpnia 1944 r. KW PPR w Rzeszowie[6] należy postrzegać jako organ kierowniczy lokalnej władzy, działający nadrzędnie wobec innych instytucji. Ucieleśnieniem tego układu był każdy I sekretarz, nieformalny władca na powierzonym mu terytorium. Próbując przedstawić rolę Władysława Kruczka w ówczesnym systemie władzy, należy ukazać jego drogę życiową i karierę w strukturach Komunistycznej Partii Polski i PPR.

Rola i znaczenie I sekretarza KW PPR

Zgodnie z instrukcją organizacyjną Komitetu Centralnego PPR z 10 września 1944 r. na czele komitetów obwodowych (później używano nazwy: wojewódzkich), w których skład wchodziło od 17 do 29 członków podległych KC, stać miał sekretarz. Był on odpowiedzialny za całość prac komitetu[7]. Późniejszy, uchwalony w grudniu 1945 r., Statut PPR zakładał, że najwyższym organem wojewódzkich struktur PPR jest wojewódzka konferencja partyjna. Miała ona wybierać członków Komitetu Wojewódzkiego. Ci zaś spośród siebie wyłaniali liczącą od 7 do 13 osób egzekutywę, która miała kierować bieżącą działalnością PPR. W skład egzekutywy wchodziło trzech sekretarzy KW PPR, zatwierdzanych przez KC PPR[8].

Zapisy Statutu PPR stanowiły jedynie parawan dla podejmowanych w sposób autorytarny decyzji o obsadzie personalnej kluczowych stanowisk w partii. Do takich należało oczywiście stanowisko I sekretarza KW PPR[9]. Egzekutywę uznać należy za właściwy organ kierowniczy nie tylko w obrębie partii komunistycznej, lecz także w województwie. Skład personalny egzekutywy, której członkami zazwyczaj byli m.in. szef WUBP oraz komendant wojewódzki MO, gwarantował osiąganie strategicznych celów PPR przy wykorzystaniu aparatu represji. Skumulowana w rękach członków egzekutywy władza miała zatem charakter jednocześnie formalny i nieformalny[10].

Podział obowiązków i kompetencji między trzema sekretarzami przedstawiał się z pewnością różnie w różnym czasie, o czym możemy wnioskować per analogiam, wiedząc, jak definiowano obowiązki sekretarzy komitetów powiatowych. Tutaj I sekretarz był odpowiedzialny za całość pracy partyjnej i kontakty z wyższą instancją (w przypadku KW był nią Komitet Centralny). Do zadań II sekretarza należało desygnowanie ludzi na odpowiednie stanowiska, III sekretarz odpowiedzialny był głównie za propagandę i kontakty z prasą[11]. Jak uważano, „sekretarz partii – drugi nieoficjalny gospodarz powiatu – winien wiedzieć o wszystkim, co się dzieje na podległym mu terenie. Każdy fakt, każde zdarzenie społecznie ważne powinno być znane sekretarzowi i odpowiednio przezeń wykorzystane”[12]. W myśl podobnych zaleceń działać musieli również sekretarze KW PPR, z tym że ich prerogatywy obejmowały całe województwo.

Kierując pracą KW PPR i jego wydziałów, I sekretarz należał do najważniejszych osób w województwie. W jego gestii leżała współpraca z bezpieką[13] oraz redystrybucja stanowisk w administracji, przemyśle, a także w innych dziedzinach życia społecznego i gospodarczego regionu. Uprawnienia te wynikały z systemu nomenklatury, będącego w istocie zawłaszczaniem państwa przez formację komunistyczną. Niebagatelne znaczenie dla pozycji sekretarza KW PPR miały jego relacje z drugą osobą w województwie – szefem WUBP w Rzeszowie[14].

W strukturze PPR na Rzeszowszczyźnie najważniejsze były komitety Wojewódzki, Miejski i Powiatowy w Rzeszowie. Dla borykającej się z kłopotami kadrowymi i personalnymi partii w nasyconym jednostkami wojskowymi (zarówno sowieckimi, jak i armii Berlinga) oraz podległymi polskiemu (UB i MO) i sowieckiemu aparatowi bezpieczeństwa komitety te stanowiły gwarancję jej bezpieczeństwa. Inne jednostki organizacyjne PPR w zderzeniu z działalnością polskiego podziemia antykomunistycznego, a w niektórych powiatach również z OUN-UPA, zmuszone były do zawieszania działalności bądź prowadzenia jej w warunkach konspiracyjnych.

Władysław Kruczek – okres przedwojenny

Władysław Kruczek przyszedł na świat 27 kwietnia 1910 r. w Zwięczycy w rodzinie kolejarskiej (jego ojciec Tomasz miał także niewielkie gospodarstwo rolne)[15]. Ukończył 7 klas szkoły powszechnej. Wcześnie, w wieku 8 lat, stracił matkę i często przebywał w domu Leona Paśki[16]. Tam spotkał Antoniego Bombę, działacza KPP i Zjednoczenia Lewicy Chłopskiej, i za jego sprawą zetknął się z agitacją komunistyczną[17]. Innymi komunistami, którzy wywarli znaczny wpływ na kształtowanie się poglądów młodego Władysława Kruczka, byli Tomasz Wiśniewski i Franciszek Popek[18].

W kwestionariuszu dla członków PPR i kandydatów na członków tej partii wypełnionym 17 sierpnia 1945 r. Władysław Kruczek podał, że w II RP kilkakrotnie przebywał w więzieniu (w latach 1932–1933 w Rzeszowie, od 1934 do 1938 oraz w 1939 r. w Rzeszowie i w Tarnowie). W przerwie między aresztowaniami (1933–1934) mieszkał w Zwięczycy, pracując „na roli przy ojcu”[19]. Pierwsze aresztowanie prawdopodobnie nastąpiło w 1932 r. (jak napisał w życiorysie, został zwolniony po 7 miesiącach z „braku dowodów”), drugie – 3 miesiące po opuszczeniu więzienia, w rezultacie rozbicia przez Policję Państwową struktur komunistycznych zaangażowanych w radykalizowanie protestów chłopskich w 1933 r.[20] Więzienie miał opuścić po 9 miesiącach[21]. Po raz trzeci Władysława Kruczka aresztowano w 1934 r. i jako głównego oskarżonego skazano na 3,5 roku więzienia[22]. Ponownie zatrzymany został w 1939 r. („na skutek zabójstwa prowokatora w naszym powiecie zostałem aresztowany i ostatecznie zwolniony w czasie wybuchu wojny”). W życiorysie napisanym w 1949 r. Kruczek podał, że wspomnianym prowokatorem był Bronisław Szalacha[23].

Działając w ZMP od 1929 r., a od 1933 r. w KPP, używał pseudonimu „Zweig”[24]. Był sekretarzem Komitetu Podokręgowego KPP w Rzeszowie oraz członkiem Egzekutywy Komitetu Okręgowego Rzeszów–Tarnów. Odsiadując karę pozbawienia wolności, Kruczek pełnił funkcję starosty komuny rzeszowskiej[25]. W 1937 r. wyszedł na wolność i pracował „wspólnie z ludowcami”[26].

Po przedostaniu się do Lwowa w 1940 r. został sekretarzem MOPR rejonu stalinowskiego, a potem zastępcą przewodniczącego MOPR we Lwowie. Jego przełożoną była wpływowa po 1944 r. Julia Brystygier[27], która promowała tę organizację na łamach „Czerwonego Sztandaru. Gazety Codziennej Zarządu Politycznego Frontu Ukraińskiego”[28]. W ZSRS Kruczek ukończył kurs marksizmu-leninizmu (prawdopodobnie w Kijowie w 1940 r.)[29]. Analizując zachowane informacje, można wnioskować, że cieszył się znacznym zaufaniem „towarzyszy sowieckich”. W przeciwieństwie do innych komunistów, którzy znaleźli się na terenach okupowanych przez ZSRS, otrzymał wysokie stanowisko w hierarchii partyjnej i trafił pod skrzydła Brystygier.

2 maja 1941 r. rozpoczął służbę w wywiadzie Armii Czerwonej – „jako łącznik przy jednym z oddziałów wojsk pogranicznych”[30]. W kolejnej ankiecie, z 24 lutego 1949 r., podał, że ma stopień kapitana Armii Czerwonej i służył w 9 Armii „ukraińskiej”[31]. W ankiecie wypełnionej 10 sierpnia 1949 r. napisał, iż w Armii Czerwonej posługiwał się pseudonimem „Paśka”[32].

W wojennych losach Kruczka można więc dostrzec kolejny element odróżniający jego biografię od biografii innych komunistów polskich, którzy zazwyczaj służbę w Armii Czerwonej odbywali w tzw. strojbatalionach. Biorąc pod uwagę zdawkowy charakter podanych przez niego informacji, można się zastanawiać, dlaczego trafił do takiej właśnie jednostki, kiedy uzyskał szlify oficerskie, i czy jego związki z Armią Czerwoną nie sięgają okresu wcześniejszego. W zachowanych dokumentach nie znajdujemy jednak odpowiedzi na te pytania.

Wycofujące się oddziały Frontu Południowego Armii Czerwonej (w tym 9 Armii) walczyły z niemiecką Grupą Armii Południe na Ukrainie w okolicach Krzywego Rogu i Zaporoża, uchodząc za Dniepr. Na początku października 1941 r. większość jednostek Armii Czerwonej wchodzących w skład Frontu Południowego uległa rozbiciu. Po 3 miesiącach, we wrześniu 1941 r., Kruczek trafił do niewoli niemieckiej nad rzeką Sułą pod Łubniami[33]. Po 4 tygodniach spędzonych w obozie zbiegł z transportu do obozu jenieckiego w Krzemieńczuku. Na początku 1942 r. wrócił na Rzeszowszczyznę i zaczął organizować PPR[34], a także pierwsze grupy Gwardii Ludowej. Stanął wówczas na czele Komitetu Organizacyjnego PPR w Rzeszowskiem. Plany rozwoju partii upadły z powodu aresztowań przeprowadzonych przez gestapo w kwietniu 1942 r. wśród członków Komitetu Organizacyjnego PPR Tarnów–Rzeszów oraz działaczy z podokręgu „Podkarpacie” (przed wojną głównie członków KPZU)[35].

Kruczek także został aresztowany przez gestapo i prawdopodobnie osadzony w więzieniu w Rzeszowie[36], skąd 20 stycznia 1943 r. przewieziono go do więzienia w Tarnowie[37]. Stamtąd zaś transportem 28 stycznia 1943 r. wysłano do KL Auschwitz[38], a potem do Oranienburga-Sachsenhausen[39]. W życiorysie tak opisał te wydarzenia: „W kwietniu 1942 r. zostałem aresztowany przez gestapo pod zarzutem działalności politycznej. Siedziałem w Oświęcimiu, a później w Oranienburgu-Sachsenhausen. W obozie należałem do organizacji antyfaszystowskiej i za działalność wśród więźniów byłem ukarany trzechmiesięczną kompanią karną, natomiast w bloku izolacyjnym siedziałem do końca wojny. Wolność odzyskałem wskutek działań wojennych – 2 maja 1945 r.”[40]. W życiorysie z 1949 r. wspomniał, że został odbity przez Armię Czerwoną „z ewakuowanej grupy”[41].

Po powrocie do Rzeszowa „od pierwszej chwili” podjął pracę jako członek Egzekutywy KW PPR w Rzeszowie. Funkcję tę pełnił do grudnia 1948 r. W kwestionariuszu z sierpnia 1945 r. jako świadków swoich „zasług” wymienił Julię Brystygier oraz ministra Stanisława Tkaczowa. W ankiecie z 1949 r. powołał się na gen. Jana Góreckiego, płk. Szymona Alstera i płk. Władysława Stąpora[42].

Praca w Wydziale Organizacyjnym, w Egzekutywie KW PPR i objęcie stanowiska I sekretarza KM PPR w Rzeszowie

Przejęcie władzy przez PPR w 1944 r. stwarzało członkom tej partii znaczne możliwości awansu. Na Rzeszowszczyźnie stan kadrowy PPR in statu nascendi nowej władzy latem 1944 r. był mizerny. Wśród miejscowych działaczy wyróżniał się m.in. Władysław Kruczek. Znaczącą część wyższych stanowisk (członków KW PPR w Rzeszowie, kierowników wydziałów, sekretarzy KP i KM) objęli ludzie wywodzący się z KPP czy KPZU, ocaleli z czystek stalinowskich. Osoby pochodzące z naboru po 1944 r. zajmowały raczej niższe stanowiska i dopiero z czasem wznosiły się powoli w hierarchii partyjnej.

Wielu ludzi pełniących kierownicze funkcje w PPR na Rzeszowszczyźnie nie miało z nią wcześniej żadnych związków. Podejrzewać można, że praktyka obsadzania stanowisk sekretarzy KW PPR w Rzeszowie osobami „z zewnątrz” była działaniem celowym. Prawdopodobnie w ten sposób wzmacniano centralizm partii, sprowadzając osoby piastujące stanowiska kierownicze na prowincji do roli posłusznych wykonawców poleceń instancji centralnej.

Pierwsze posiedzenie Egzekutywy, w którym wziął udział Władysław Kruczek, odbyło się 8 maja 1945 r. Na spotkaniu podnoszono m.in. kwestię konieczności „wyniszczenia band akowskich”. W tym czasie głównym zadaniem PPR było jednak umocnienie władzy przy wsparciu Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. Referująca I sekretarz KW PPR Stefania Romaniuk wyjaśniła, iż odpowiedzialny za organizację „wywiadu” był Władysław Kruczek. W kolejnych punktach władze partyjne planowały „oddanie do pomocy wojska 70 ludzi do akcji”. Jako łącznika z 9 Dywizją WP[43] wymieniono Kruczka, któremu powierzono też funkcję „organizatora właściwego aparatu” i oddano „do pomocy tow. Przepiórkowskiego, Golemę Mich[ała], kilku pocztowców i ZZK”. Spośród wspomnianych 70 osób 15 zamierzano wyznaczyć na komendantów jednostek wojskowych. Ponadto zakładano nawiązanie kontaktu z AK: „celem wyświetlenia im sprawy w myśl obwieszczenia rządu RP oraz przez SL [zamierzano] dotrzeć do grup akowskich i odłupać ich od całości”[44].

Podczas posiedzenia Egzekutywy 3 lipca 1945 r., w którym brali udział przedstawiciele KC PPR, Kruczka przydzielono do pomocy Władysławowi Sobczyńskiemu, kierownikowi WUBP w Rzeszowie[45]. Latem 1945 r. struktury PPR w województwie rzeszowskim podzielono na trzy części, podporządkowując każdą jednemu z działaczy partyjnych z Wydziału Organizacyjnego. Mieli oni uporządkować struktury i kadry partii, m.in. przez pozbycie się „elementów niepewnych politycznie”. Władysławowi Kruczkowi zostały podporządkowane powiaty łańcucki, przeworski, jarosławski i przemyski[46]. Co najmniej od lipca 1945 r. Kruczek pełnił obowiązki zastępcy kierownika Wydziału Organizacyjnego KW PPR w Rzeszowie[47].

Latem 1945 r. PPR z niepokojem obserwowała powrót na scenę polityczną Stanisława Mikołajczyka oraz PSL. 24 sierpnia 1945 r. podczas posiedzenia Egzekutywy KW PPR w Rzeszowie omawiano głównie sytuację w SL, którego członkowie masowo przechodzili do PSL. W protokole tego posiedzenia spisano zadania Kruczka, odpowiedzialnego „za całość pracy ze Str[onictwem] Ludowym”: „Należy zająć się przede wszystkim pracą w Str[onnictwie] Lud[owym], którą trzeba zaplanować, inne prace musi odłożyć na bok”. Przemawiający podczas egzekutywy I sekretarz KW PPR w Rzeszowie Stanisław Hanyż zwracał uwagę: „trzeba uaktywnić komisję porozumiewawczą, międzypartyjną. Na zebraniu tej komisji należy postawić kwestię nieprzyjmowania reakcjonistów ani tych, którzy z nimi trzymali, jak również trzeba zbierać materiały na reakcjonistów. Mamy bezpieczeństwo, by ich unieszkodliwić. W związku z sytuacją, jaka wywiązała się w Str[onnictwie] Ludowym, propaganda ma bardzo dużo pracy, szczególnie w terenie, jest to sprawa bardzo ważna i nie wolno nam o tym zapominać”[48]. Miesiąc później, podczas kolejnego posiedzenia Egzekutywy KW PPR w Rzeszowie, kontynuowano sprawę funkcjonowania SL i PSL. W dyskusji mjr Władysław Sobczyński, kierownik WUBP w Rzeszowie, postulował, aby por. Józefa Pieczenia[49] z ramienia KW PPR zastąpił w UB Władysław Kruczek. Jak odnotowano w protokole KW, nie wyrażono na to zgody, podając przyczynę: „aktywu mamy bardzo mało”[50].

Na posiedzeniu Egzekutywy 5 września 1946 r. Władysław Kruczek zabrał głos jako trzeci, po I sekretarzu Marianie Baryle i II sekretarzu Stanisławie Krupie. W zaprotokołowanym wystąpieniu Kruczek przedstawił stan przygotowania PPR do wyborów do Sejmu Ustawodawczego. Informował o brakach osobowych w komisjach, wymieniając te, które są „źle zrobione”, i te, które wymagają kontroli, gdyż są niepewne[51].

Nie było to jedyne posiedzenie Egzekutywy poświęcone wyborom. Podczas obrad 19 października 1946 r. Kruczek informował zebranych o stanie komisji oraz o tym, że w połowie powiatów „bezpieczeństwo przejrzało” przewodniczących i ich zastępców[52]. Według sprawozdania za okres od 1 września do 15 października 1946 r., Władysława Kruczka wybrano na kierownika Wydziału Organizacyjnego[53]. Pełniąc tę funkcję, Kruczek uczestniczył w wielu posiedzeniach komitetów powiatowych PPR w województwie rzeszowskim. 28 października 1946 r. podczas posiedzenia KP PPR w Brzozowie stwierdził on: „Przede wszystkim należy dobrać komisje wyborcze, które by dopilnowały, ażeby wybory korzystnie wypadły dla bloku. Należy przy tym odpowiednio ludzi nastawić oraz pouczyć tych, którzy są w błędzie politycznym i na ślepo wierzą różnym agitatorom [...]. MO i UB jest obciążone odpowiedzialnością za korzystne wyniki wyborów dla bloku demokratycznego”[54].

Latem 1946 r. kierownictwo Wydziału Organizacyjnego, porządkując prace KW PPR, wprowadziło stałe terminy odpraw sekretarzy kół, posiedzeń KM i KP, jak również zbiurokratyzowało ich funkcjonowanie przez wprowadzenie i egzekwowanie szczegółowej sprawozdawczości. Zmiany te, ogólnie zwane wytycznymi pracy organizacji partyjnych, zakładały także wysyłanie do KW wszelkich materiałów dotyczących „wrogiej działalności PSL i ich kontaktów z bandami leśnymi”. Od niższych instancji PPR wymagano, aby publicznie demaskowały wrogą działalność „reakcyjnego kierownictwa” PPS.

W wytycznych nakazano ponadto zastosowanie selekcji „w organach milicji, bezpieczeństwa, KBW i WP przez wprowadzenie elementu ideowo pewnego”. Postulowano ścisłą współpracę partii z MO, UB i KBW „po linii walki z bandytyzmem (organizowanie wywiadu)”[55]. Wydział podjął też działania mające na celu reorganizację rad narodowych, aparatu samorządowego i administracji, przeprowadzał zmiany personalne w Związku Samopomocy Chłopskiej i urzędach ziemskich, polecał rugowanie „elementów nieprodukcyjnych i spekulanckich z mieszkań”, by zakwaterować w nich przedstawicieli klasy robotniczej. Apelował także o kontrolowanie „propagandy kleru”, czyli o monitorowanie przez członków partii wystąpień duchownych w okresie poprzedzającym referendum[56].

Ważną rolę Wydział Organizacyjny odegrał również w przygotowaniu referendum ludowego w czerwcu 1946 r. Według materiałów zebranych przez Zrzeszenie WiN, członkowie PPR dokonali w okresie referendum wielu fałszerstw (m.in. używano podwójnych urn, podczas liczenia głosów przewodniczący komisji głosy na „nie” odczytywali na „tak”, głosowano za tzw. martwe dusze). W obydwu wspomnianych kampaniach wyborczych stosowano też terror[57].

Wiosną 1947 r. Władysław Kruczek został I sekretarzem KM PPR w Rzeszowie i konsekwentnie budował hegemonistyczną pozycję partii komunistycznej w tym mieście[58]. W maju 1947 r. w ramach tzw. bitwy o handel „poszło uderzenie tylko po prywatnych kupcach”. Jak wynika ze sprawozdania KM PPR za maj 1947 r., w ramach tej akcji aresztowano kilkanaście osób, co „wywołało istną panikę i postrach w tym światku szabrowniczo-kupieckim”[59]. Kruczek za swój sukces uznał „wciągnięcie” do PPR kilku osób pracujących na kierowniczych stanowiskach w kuratorium oświaty[60]. Kilka miesięcy później, w lipcu 1947 r., założono koła PPR w Polskim Radiu i Państwowym Urzędzie Repatriacyjnym.

Poza wpływami partii pozostawały jednak Polskie Koleje Państwowe, w których koło partyjne było słabe. Dyktatowi PPR przeciwstawiało się też próbujące zachować niezależność i mające znaczne wpływy w Państwowych Zakładach Lotniczych w Rzeszowie kierownictwo Komitetu Powiatowego PPS w Rzeszowie. W sprawozdaniu sekretarza KM PPR w Rzeszowie podkreślano, że „sytuacja polityczna na terenie miasta Rzeszowa jest niewłaściwa. Działalność WiN była aktywna na początku miesiąca, gdzie kolportowano ulotki [adresowane] do kolejarzy, pracowników sądowych, nawołując do współpracy z WiN, niewydawania w ręce władz UB nikogo, dopomagania wszystkim uwięzionym wytrwania w więzieniach przez okazywanie im jak najdalej idącej pomocy”. W ulotce WiN, jak podawał sekretarz KM, szkalowano UB i PPR, zamieszczono także informację o aresztowaniu dwóch członków partii za współpracę z WiN – aplikanta sądowego Leopolda Rząsy[61] oraz prokuratora Tadeusza Frączka[62].

Kierujący KM PPR w Rzeszowie Władysław Kruczek 16 października 1947 r. podczas posiedzenia aktywu i sekretarzy wszystkich kół PPR w Rzeszowie podkreślał: „[Nieprawdą jest], jakoby nasza partia nie miała prawa przewodzić narodowi polskiemu”. Mobilizował działaczy PPR, mówiąc: „Linia nasza jest jedyna i słuszna”[63]. Na tym samym posiedzeniu, tłumacząc zawiłości marksizmu, stwierdził: „Nasza partia jest partią robotniczo-marksistowską, lecz nie komunistyczną”. Nadmieniał poza tym: „Partia zasadniczo nie ma nic przeciwko temu, aby członek partii był wierzący, jednak partia nasza twardo i zdecydowanie będzie zwalczać zawsze i wszędzie kler politykujący nieprzychylnie w stosunku do państwa i narodu. Partia będzie zwalczać tzw. kler wojujący”[64].

W grudniu 1947 r. podczas zebrania dyrektorów, kierowników personalnych oraz sekretarzy kół partyjnych I sekretarz KM PPR stwierdził, iż „rola PPR powinna być w każdym przedsiębiorstwie przemysłowym czy handlowym dominująca”[65]. W tym samym miesiącu PPR przystąpiła do priorytetowej z jej punktu widzenia masowej akcji werbunkowej oraz walki o stanowiska kierownicze. Działania te umocniły partię[66].

W lutym 1948 r. KM PPR w Rzeszowie przeprowadził kampanię propagandową gloryfikującą Armię Czerwoną w 30. rocznicę jej powstania. Uroczystą akademię zorganizowano w PZL, gdzie według PPR, wpływy zaczęła tracić PPS. Sukcesem partii komunistycznej było przejęcie stanowiska personalnego, czyli kadrowego, w rzeszowskiej Izbie Skarbowej. Według sprawozdania KM PPR za luty 1948 r., PPR w Rzeszowie liczyła 1900 osób[67]. Miesiąc później Kruczek skrytykował duchowieństwo Rzeszowa, prowadzące przed Wielkanocą „specjalnie mocną kampanię” wymierzoną w PPR. Chodziło mu o organizowanie rekolekcji, podczas których wspominano o partiach politycznych, co „sieją zamęt w umysłach ludzkich”, i o osobach „kradnących dusze ludzkie”. W sprawozdaniu za marzec 1948 r. zwrócono uwagę na znaczną frekwencję w kościołach w drugi dzień świąt, dużą liczbę udzielonych wówczas ślubów (około 80), a także udział uczniów w nabożeństwach[68]. Pierwszy sekretarz informował kierownictwo KW PPR w Rzeszowie o obsadzeniu stanowiska dyrektora PZL przez członka PPR[69], co było kontynuacją ekspansji kadrowej partii.

W sierpniu 1948 r. podczas kolejnej odprawy „aktywistów” Kruczek zgodnie z partyjną doktryną przekonywał, że „ustrój demokracji ludowej jest formą przejściową z ustroju kapitalistycznego do ustroju socjalistycznego”. Wśród postulowanych przeobrażeń społecznych wymieniał zmiany własnościowe na polskiej wsi, czyli pozbawienie bogatych chłopów ziemi[70].

Jesienią 1948 r. przeprowadzono akcję „oczyszczającą szeregi partyjne” KM PPR w Rzeszowie. Z rady miejskiej usunięto „wszystkich kupców, księży i innych – zbędny element”[71]. W drugiej połowie 1948 r. I sekretarza absorbowała weryfikacja kadr partyjnych także na niższych szczeblach, którą uważał za proces niezwykle trudny, ale konieczny. Za sukces uznał to, że „żadna organizacja powiatowa nie ma tyle inteligencji i drobnomieszczaństwa”[72].

W Rzeszowie zdarzały się jednak przypadki niezrozumienia istoty powojennej rewolucji ideologicznej, czego przykładem była decyzja Kuratorium Oświaty, które kierując się okólnikiem z 1928 r., zezwalało na wychodzenie uczniów do spowiedzi w trakcie godzin lekcyjnych[73].

Jako I sekretarz KM PPR w Rzeszowie Władysław Kruczek uczestniczył w procesie tworzenia lokalnych struktur PZPR przez likwidację PPS. Zagadnieniu temu w znacznej mierze było poświęcone posiedzenie Egzekutywy KM PPR w Rzeszowie 1 listopada 1948 r. W trakcie obrad Kruczek stwierdził, iż w PZPR pepeesowców nie może być więcej niż 20 proc., a kierownictwo kół musi pozostać w rękach członków PPR. Według przedstawionych przez niego danych, miejscowa PPR liczyła wówczas 2240 członków, PPS zaś – 1500[74]. Werbowanie nowych członków partii i obsadzanie nimi kluczowych stanowisk w mieście należy traktować jako krok na drodze do wprowadzenia systemu nomenklatury, który funkcjonował w Polsce do 1989 r.

W oczekiwaniu na „zjednoczenie ruchu robotniczego” 20 listopada 1948 r. sporządzono sprawozdanie KM PPR w Rzeszowie zawierające wiele informacji o funkcjonowaniu partii. W ocenie włodarzy partyjnych Rzeszów był miastem „wybitnie drobnomieszczańskim” (do drobnomieszczaństwa zaliczali oni bowiem m.in. urzędników, właścicieli sklepów i nauczycieli), w którym wpływy duchowieństwa sięgają członków PPR – część z nich należała do róż różańcowych czy Sodalicji Mariańskiej[75].

W grudniu 1948 r. na odprawie aktywu KM PPR w Rzeszowie Kruczek w przededniu powstania PZPR opowiedział się za tworzeniem „partii o żelaznej dyscyplinie”, gdyż tylko partia karna i uświadomiona ideologicznie może przewodzić klasie robotniczej[76]. Bardzo zdecydowanie wystąpił przeciwko eklektyzmowi światopoglądowemu: „Należy jasno postawić sprawę wyzwolenia się spod wpływu kleru. W związku z tym dzieci aktywistów nie powinny być nauczane religii. [...] obowiązkiem każdego partyjniaka jest stanowczo odciąć się od wrogiej ideologii, toteż partyjniak nie może chodzić do kościoła, gdyż w przeciwnym razie ma na niego wpływ wroga ideologia [...]. Lenin powiedział, że religia to opium. Brak nam odwagi powziąć decyzji, kler natomiast nie zawaha się wychować dzieci przeciw nam. Kler bowiem podjął się obrony resztek zmurszałego kapitalizmu, w swojej akcji jest bezwzględny. [...] Kler jest agentem imperializmu i gotów zaprzedać naszą niepodległość, ażeby utrzymać dobra plebańskie. Religia była potrzebna pewnym klasom jako narzędzie panowania nad klasą robotniczą. [...] Papież również nie interesował się nami, gdy Niemcy dążyli do zniszczenia narodu polskiego. My jako partia mamy przebadaną psychikę człowieka i w tej chwili religia jest hamulcem i wrogiem socjalizmu [...]. Komitet Miejski oczekuje zawiadomień o wypisaniu dzieci z nauki religii”[77].

Zaangażowanie Władysława Kruczka w rozwijanie kontroli nad SL, przebudowę lokalnej sceny politycznej, przygotowanie fałszerstwa wyborczego, rozwijanie współpracy PPR z UB, a także animowanie walki ideologicznej upoważniają do postawienia tezy, że ów prowincjonalny działacz polityczny znaczył w szeregach PPR więcej, niż wynikałoby z pełnionych przez niego funkcji. Powierzane mu zadania miały pierwszorzędne znaczenie dla funkcjonowania PPR na Rzeszowszczyźnie. Świadczą też o tym, że kierownictwo partii darzyło go zaufaniem. Choć ukrywał swoją faktyczną rolę i nie mógł być twarzą PPR, co najmniej do 1947 r. należał do bardziej wpływowych osób w nowo utworzonym województwie rzeszowskim. Ukształtowany w okresie II Rzeczypospolitej, przez dziesięciolecie Kruczek był postrzegany jako przedstawiciel nowej władzy działaczy komunistycznych; w myśl programu KPP popierał budowę totalitarnego ładu społecznego jako dyktatury proletariatu[78].

Przez wiele dziesięcioleci Władysław Kruczek, mając bogaty życiorys partyjny (KZMP, KPP, PPR/PZPR), należał do elity politycznej PRL. Jako modelowy przykład człowieka z awansu społecznego, cieszył się estymą nie tylko wśród lokalnych działaczy politycznych na Rzeszowszczyźnie. Po ukończeniu Szkoły Partyjnej przy KC PZPR (1949–1951) był II sekretarzem KW PZPR w Poznaniu (1951–1952) i I sekretarzem KW PZPR w Bydgoszczy (1952–1956). Tam również pryncypialnie wprowadzał kolektywizację i z żarliwością angażował się z w walkę z Kościołem katolickim, zyskując jako ortodoksyjny antyklerykał miano stalinowca. Jego postawa sprawiła, że w 1956 r., w czasie odwilży, zażądano usunięcia go ze stanowiska I sekretarza KW PZPR w Bydgoszczy, obarczając winą za „błędy i wypaczenia” w polityce partii[79].

Po powrocie na Rzeszowszczyznę Władysław Kruczek został w grudniu 1956 r. wybrany przez swoich zwolenników na I sekretarza KW PZPR w Rzeszowie, zaskakując oponentów, jak również nowego I sekretarza KC PZPR Władysława Gomułkę. Kariera polityczna Kruczka nie tylko nie uległa zahamowaniu, lecz nabrała rozpędu. Stanowisko I sekretarza KW PZPR w Rzeszowie okazało się bowiem trampoliną, która wyniosła go aż do Biura Politycznego KC PZPR i uczyniła z niego najbardziej wpływowego działacza partyjnego z Rzeszowszczyzny na kilka dziesięcioleci[80]. Sukces ten nie byłby możliwy, gdyby nie jego nieformalna pozycja i personalne powiązania z działaczami partyjnymi z południowo-wschodniej Polski[81].

Bibliografia

ŹRÓDŁA

Źródła archiwalne

Archiwum Akt Nowych

Akta personalne Władysława Kruczka

Archiwum Państwowe w Krakowie

Więzienie w Tarnowie

Archiwum Państwowe w Rzeszowie

KM PPR w Rzeszowie

KP PPR w Krośnie

KP PPR w Rzeszowie

KW PPR w Rzeszowie

Archiwum Sejmowe

Ankiety poselskie Władysława Kruczka

Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau

Księga ewidencyjna więzienia w Tarnowie

Rosyjskie Państwowe Archiwum Historii Społeczno-Politycznej (Rossijskij Gosudarstwiennyj Archiw Socyalno-Politiczeskoj Istorii, RGASPI)

Zespół akt Kominternu

Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu

„Czerwony Sztandar. Gazeta Codzienna Zarządu Politycznego Frontu Ukraińskiego”

Relacje (źródła wywołane)

Notatka z rozmowy z Janem Ptasińskim, 23 IV 2014 r.

Relacja Jana Ptasińskiego z 15 I 2014 r.

Źródła drukowane

PPR. Rezolucje, odezwy, instrukcje i okólniki Komitetu Centralnego VIII 1944 – XII 1945, Warszawa 1959.

Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość” w dokumentach, t. 2: Lipiec 1946 – styczeń 1947, Wrocław 1997.

OPRACOWANIA

Baberowski J., Czerwony terror. Historia stalinizmu, Warszawa 2009.

Buda A., Nie staliśmy z bronią u nogi [w:] Z myślą o Polsce Ludowej, Warszawa 1963.

Cieślak T., Oranienburg-Sachsenhausen – hitlerowskie obozy koncentracyjne, Warszawa 1972.

Daszkiewicz A., Partie i stronnictwa w Polsce południowo-wschodniej (VIII 1944 – I 1947), Rzeszów 1982.

Ginalski E., Wysokiński E., Dziewiąta drezdeńska. Z dziejów 9. Drezdeńskiej Dywizji Piechoty (1944–1947), Warszawa 1984.

Golon M., Elity władzy na Pomorzu i Kujawach w latach 1945–1956 [w:] Kujawy i Pomorze w latach 1945–1956. Od zakończenia okupacji niemieckiej do przełomu październikowego, red. W. Jastrzębski, M. Krajewski, Włocławek 2001.

Gontarczyk P., Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy 1941–1944, Warszawa 2003.

Grzelak C.K., Armia Stalina 1939–1941. Zbrojne ramię polityki ZSRS, Warszawa 2010.

Kozłowski C., Namiestnik Stalina, Warszawa 1993.

Krzysztofiński M., Komuniści na Rzeszowszczyźnie 1918–1944/1945, Rzeszów 2010.

Krzysztofiński M., PPR na Rzeszowszczyźnie w świetle obrad wojewódzkich konferencji sprawozdawczo-wyborczych w latach 1944–1947, „Studia Rzeszowskie” 2002, t. 9.

Księga pamięci. Transporty Polaków do KL Auschwitz z Krakowa i innych miejscowości Polski południowej 1940–1944, t. 3, red. F. Piper, I. Strzelecka, Warszawa–Oświęcim 2002.

Kwiatkowski J., Władysław Kruczek: od szarej eminencji do pierwszego sekretarza. Kruczek story, czyli historia komunisty z krwi i kości, „Nowiny”, 14 I 2008.

Malicki K., Polacy i ich pamięć przeszłości. Studium socjologiczne pamięci zbiorowej na przykładzie województwa podkarpackiego, Kraków 2012.

Margules J., Oswobodzenie Sachsenhausen, Warszawa 1995.

Materski W., Od Polski Lubelskiej do PRL: geopolityka, ustrój i partia [w:] Rzeczpospolita utracona. Następstwa nazizmu i komunizmu na ziemiach polskich, red. J. Eisler, K. Rokicki, Warszawa 2010.

Mazur M., O człowieku tendencyjnym... Obraz nowego człowieka w propagandzie komunistycznej w okresie Polski Ludowej i PRL 1944–1956, Lublin 2009.

Ostasz G., Okręg Rzeszowski Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość”. Model konspiracji, struktura, dzieje, Rzeszów 2006.

Ostasz G., Rząsa Leopold, „Zeszyty Historyczne WiN-u” 1995, nr 7.

Pępek M., Z dziejów wsi Futoma, Futoma 2009.

Pipes R., Komunizm, Warszawa 2008.

Ptasiński J., Obrachunek własny, Warszawa 1984.

Ptasiński J., Pierwszy z trzech zwrotów, czyli rzecz o Władysławie Gomułce, Warszawa 1983.

Ruch robotniczy na ziemi rzeszowskiej 1918–1975, red. B. Syzdek, Warszawa 1980.

Swint K., Szare eminencje. Prawdziwi władcy drugiego planu, Warszawa 2013.

Zagórski A., Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość” na Rzeszowszczyźnie w latach 1945–1947, „Studia Rzeszowskie” 1995, t. 1.

Zaremba M., Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm. Nacjonalistyczna legitymizacja władzy komunistycznej w Polsce, Warszawa 2001.

Władysław Kruczek – “grey eminence” of Voivodeship Committee of the Polish Workers’ Party in Rzeszów

The article deals with the role of Władysław Kruczek in the system of the communist authorities in Rzeszów Voivodeship between 1945 and 1948. The article is intended to help with answering the question of who, on behalf of VC of the PWP, held the nominal power and who executed the real power in the Voivodeship of Rzeszów, inspiring and supervising the local political processes. Biographical data of Władysław Kruczek, particularly the functions performed by him in VC of the PWP in Rzeszów and the local Municipal Committee of the PWP, presents his importance at the political and Party scene. The scope of his impact on this area is most accurately captured by the term “grey eminence”. Władysław Kruczek’s involvement in developing control over the People’s Party, rebuilding the local political scene, preparing the electoral fraud, developing co-operation between the PWP and the security apparatus or animating ideological struggles entitles to suggest a thesis that this political activist meant much more to the ranks of the PWP than it would appear from the functions he performed. The tasks entrusted to him had a primary significance for the functioning of the PWP in Rzeszów region and they serve as evidence that considerable trust was bestowed on him. Even though he concealed his real function and he could not be an official “face” of the PWP, at least until 1947, he was one of the most influential men in the newly established Rzeszów Voivodeship.

Paweł Róg

IPN Oddział w Rzeszowie

Działalność polityczna Cecylii Błońskiej w latach 1944–1968.
Przyczynek do biografii

W szeregach Polskiej Partii Robotniczej i Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej liczną grupę stanowili przedstawiciele przedwojennej inteligencji, którzy do ruchu komunistycznego przyłączyli się dopiero po wojnie. W pierwszych latach powojennych ich zaangażowanie w pracę partyjną i społeczną umacniało zręby nowego systemu politycznego w Polsce. Do tej kategorii działaczy zaliczała się Cecylia Błońska. W okresie montowania nowej władzy należała do elity politycznej województwa rzeszowskiego. Przez cztery lata kierowała różnymi instytucjami zajmującymi się propagandą wśród mieszkańców Rzeszowszczyzny. Po 1949 r. pozycja Błońskiej w partii uległa znacznemu osłabieniu. Tak jak wielu działaczy PZPR z podobnym rodowodem Błońska stopniowo była usuwana na margines życia politycznego. Niniejszy szkic jest próbą przedstawienia jej krótkiej kariery zawodowej i partyjnej oraz procesu degradacji.

Cecylia Błońska z domu Wandeło urodziła się 1 sierpnia 1913 r. w Przemyślu w spolonizowanej rodzinie żydowskiej. Jej ojciec, Aleksander Wandeło, był pracownikiem Ubezpieczalni Społecznej. Z zachowanych źródeł wynika, że w okresie międzywojennym Błońska ukończyła filologię polską na Uniwersytecie im. Jana Kazimierza we Lwowie. W tym czasie nie angażowała się w działalność polityczną[1].

Została członkiem partii 1 marca 1945 r.[2] Nie wiadomo, jakimi motywami się kierowała, wstępując do PPR. Czy był to efekt przeżyć z okresu okupacji sowieckiej i niemieckiej? Czy wyniosła z domu rodzinnego poglądy lewicowe i one zaważyły na decyzji o wstąpieniu do partii? Czy, jak wielu Polaków w tym czasie, uwierzyła, że poprzez pracę na rzecz nowej władzy buduje lepszą Polskę, zupełnie inną od sanacyjnej? Należy pamiętać, że liderzy PPR takimi hasłami, zawartymi w manifeście Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, starali się pozyskać część społeczeństwa[3].

W latach 1944–1949 wojewódzki aparat PPR i PZPR kierował Cecylię Błońską do pracy w różnych organach zajmujących się propagandą w województwie rzeszowskim. Ta sfera, obok terroru, była jednym z dwóch filarów systemu komunistycznego. Można więc przyjąć, że Błońska należała do zaufanych ludzi partii.

Dzięki władzom wojewódzkim PPR objęła funkcję kierownika Wydziału Polityczno-Wychowawczego w Wojewódzkim Urzędzie Informacji i Propagandy w Rzeszowie. Po latach tak wspominała ten moment: „Na przełomie lat 1944–1945 zostałam przez Komitet Wojewódzki PPR sprowadzona z Przemyśla, gdzie współpracowałam z miejscowym czasopismem »Głos Demokraty«, do pracy w b[yłym] Wojewódzkim Urzędzie Informacji i Propagandy”[4]. W czasie kiedy Cecylia Błońska stanęła na czele Wydziału, niewiele kobiet na Rzeszowszczyźnie miało kierownicze stanowiska w administracji i partii. Urząd I sekretarza KW PPR sprawowała wtedy Stefania Romaniuk, a kierownikiem Wydziału Propagandy tej organizacji partyjnej była Janina Hass. Do lokalnej elity władzy weszły też dwie działaczki komunistyczne: Maria Korga, jako I sekretarz Komitetu Powiatowego PPR w Tarnobrzegu, i Aniela Czech, jako sekretarz do spraw propagandy Komitetu Miejskiego PPR w Rzeszowie. Kobietom nie powierzano najwyższych stanowisk w administracji samorządowej i oddziałach urzędów centralnych[5]. Cecylia Błońska była więc jedną z najważniejszych kobiet w województwie rzeszowskim.

Instytucja, do której została skierowana przez PPR, była narzędziem propagandowym PKWN. Oddział w Rzeszowie – wojewódzka struktura Resortu Informacji i Propagandy – miał kierować terenowymi ośrodkami propagandy masowej oraz sprawować nad nimi nadzór i kontrolę. We współpracy z lokalnymi organami administracji miał także organizować domy kultury, świetlice, biblioteki, czytelnie itp.[6]

W 1945 r. Wojewódzki Urząd Informacji i Propagandy w Rzeszowie, podobnie jak analogiczne jednostki w całej Polsce, składał się z wydziałów: Ogólnego, Propagandy, Polityczno-Wychowawczego i Prasowo-Informacyjnego[7].

Cecylia Błońska, jak już wspomniano, objęła kierownictwo nad Wydziałem Polityczno-Wychowawczym. Komórka ta podzielona była na trzy referaty: Szkoleniowy, Organizacji Terenowych i Świetlicowy[8].

Największe znaczenie w prowadzeniu agitacji miał pierwszy z wymienionych. Między innymi w Referacie Szkoleniowym, pod kierunkiem Błońskiej, przygotowano instrukcję dla pracowników terenowych. W niej znajdowały się wytyczne dotyczące sposobu kształtowania politycznego urzędników starostw powiatowych[9]. Od 2 czerwca 1946 r. Cecylia Błońska w każdą sobotę osobiście prowadziła wykłady dla pracowników Urzędu Wojewódzkiego, ponieważ nie było wyszkolonego prelegenta. W swoich wystąpieniach informowała o sytuacji społeczno-politycznej w Polsce.

Zgodnie z dyrektywami Ministerstwa Informacji i Propagandy, wszystkie podległe mu urzędy wojewódzkie miały kłaść nacisk na tworzenie w okresie kampanii przed referendum z 30 czerwca 1946 r. grup agitacyjnych złożonych z członków Polskiej Partii Robotniczej, Polskiej Partii Socjalistycznej i ich organizacji młodzieżowych[10]. W województwie rzeszowskim szkoleniem tych grup kierowała Cecylia Błońska. Wydział Polityczno-Wychowawczy w trakcie kursu, który odbył się pod koniec maja i na początku czerwca 1946 r., do roli propagandzistów przygotowywał pracowników powiatowych oddziałów tej instytucji, kierowników świetlic i członków Związku Walki Młodych[11].

Komórka, którą kierowała Błońska, od 1946 r. współpracowała z Kuratorium Oświaty. Z pomocą tej instytucji starano się skłaniać młodzież do popierania przemian na Rzeszowszczyźnie po II wojnie światowej. Na przykład na początku 1946 r. Wydział Polityczno-Wychowawczy przekazał do rzeszowskiego kuratorium materiały dotyczące nacjonalizacji przemysłu[12].

Za rzetelną pracę Cecylia Błońska w grudniu 1946 r. została awansowana na stanowisko zastępcy naczelnika[13]. Funkcję tę pełniła do połowy 1947 r., czyli do czasu likwidacji Wojewódzkiego Urzędu Informacji i Propagandy w Rzeszowie. Pod koniec istnienia tej instytucji, po śmierci naczelnika Wojciecha Pelczarskiego, kierowała całym urzędem[14].

Nie była jednak jedyną kobietą na tak odpowiedzialnym stanowisku w resorcie informacji i propagandy. Od kwietnia do czerwca 1945 r. Aniela Odylas pełniła funkcję naczelnika wojewódzkiego urzędu w Lublinie[15]. W Ministerstwie Informacji i Propagandy ważną rolę odgrywały pracujące na wysokich stanowiskach żony dygnitarzy państwowych, np. Julia Minc była dyrektorką Polskiej Agencji Prasowej, a Ruta Radkiewicz – Departamentu Kadr w tym resorcie[16].

Jako zastępca naczelnika Cecylia Błońska m.in. kierowała propagandą przed wyborami do Sejmu Ustawodawczego z 19 stycznia 1947 r. Komórki WUIiP w czasie kampanii wyborczej przede wszystkim promowały kandydatów Bloku Demokratycznego. Wydział Informacyjno-Prasowy manipulował wiadomościami nadsyłanymi z różnych miejscowości województwa, a następnie publikował już spreparowane informacje na łamach prasy lokalnej i ogólnopolskiej[17]. Dla przykładu warto zacytować fragment artykułu pt. Wiece przedwyborcze w Przemyślu i Rymanowie, który ukazał się w „Dzienniku Rzeszowskim” 22 grudnia 1946 r.: „15 bm. odbył się w sali Domu Robotniczego wiec przedwyborczy [...]. Kolejno przemawiali przedstawiciele partii zblokowanych: Haśko z ramienia PPR, Zajączkowski jako delegat PPS, Felczyński imieniem Stronnictwa Demokratycznego i Broda – delegat z Warszawy. Wszyscy przemawiali w tym samym duchu, podkreślając konieczność głosowania za blokiem wyborczym oraz zaznajamiając zebranych z osiągnięciami Rządu Jedności Narodowej [...]. Wiec odbył się przy wypełnionej sali. Na zakończenie wzniesiono okrzyk na cześć Rządu Jedności Narodowej”[18]. W przedstawionym tekście spotkanie z wyborcami w Przemyślu opisano według ściśle określonego schematu. Ważnym elementem każdego artykułu zachęcającego do głosowania na kandydatów Bloku Demokratycznego było uwypuklanie poparcia i wdzięczności miejscowych społeczności dla Rządu Jedności Narodowej, polityków PPR i tzw. partii sojuszniczych. Oczywiście był to obraz fałszywy, przygotowany na potrzeby kampanii.

Pracownicy Wydziału Organizacyjnego zasiadali w komisjach obwodowych, brali udział w tworzeniu list osób uprawnionych do głosowania i prawdopodobnie byli odpowiedzialni za fałszowanie tych list. Wydział Społeczno-Wychowawczy przed wyborami, podobnie jak przed czerwcowym referendum, doszkalał swoich prelegentów, przesłał im m.in. broszurę pt. Informator wyborczy[19].

Po likwidacji Wojewódzkiego Urzędu Informacji i Propagandy Cecylia Błońska została zatrudniona w „Głosie Ludu”[20] i „Trybunie Robotniczej”[21]. Pracę w pierwszej wymienionej gazecie otrzymała dzięki protekcji Stanisława Tkaczowa – podsekretarza stanu w Ministerstwie Rolnictwa i Reform Rolnych. Była to dla niej nie lada nobilitacja, w tym czasie jedynie województwo rzeszowskie miało stałego korespondenta w tym dzienniku[22]. Wojewódzka organizacja partyjna powierzyła jej, do chwili zorganizowania „Nowin Rzeszowskich”, funkcję kierownika oddziału „Trybuny Robotniczej” w Rzeszowie[23]. Po likwidacji tej drugiej gazety znalazła się w zespole dziennikarskim nowo utworzonego dziennika. W redakcji „Nowin Rzeszowskich” pracowała do września 1952 r. na stanowisku kierownika działu[24].

Cecylia Błońska aktywność zawodową w latach 1945–1953 łączyła z pracą społeczną na różnych szczeblach aparatu partyjnego. Tak jak wielu innych działaczy PPR niezaangażowanych w ruch komunistyczny przed II wojną światową, po powstaniu PZPR utraciła swoją pozycję w hierarchii partyjnej[25].

Od 22 grudnia 1945 do 2 listopada 1948 r. brała udział w posiedzeniach Egzekutywy Komitetu Miejskiego PPR w Rzeszowie[26]. W tym organie reprezentowała instytucję, w której była zatrudniona. Niewątpliwie weszła do władz miejskich partii również dzięki temu, że była kobietą. Udział kobiet we władzach partyjnych w pierwszym okresie budowy nowego systemu w Polsce nie był jedynie symboliczny[27]. Komuniści poprzez wynoszenie ich na wyższe stanowiska partyjne starali się zyskać poparcie żeńskiej części społeczeństwa. Uważali, zresztą słusznie, że osób tej płci jest w Polsce więcej. Dysproporcja między liczbą kobiet i mężczyzn w pierwszych latach po II wojnie światowej była znacząca[28].

Z zachowanych materiałów wynika, że Błońska rzadko zabierała głos w czasie zebrań organu wykonawczego miejskiej instancji partyjnej. Nie znaczy to jednak, że nie brała udziału w pracach Egzekutywy. Swoją pozycję we władzach miejskich struktur PPR w Rzeszowie starała się umocnić przez indoktrynację członków partii. W latach 1947––1948 prowadziła wykłady na kursach ideologicznych organizowanych przez komitet miejski[29]. Na przykład 8 października 1947 r. wygłosiła referat dla kobiet z koła PPR przy rzeszowskich koszarach wojskowych na temat konferencji partii komunistycznych w Warszawie[30].

Komitet Miejski PPR oddelegował Błońską do pracy w samorządzie Rzeszowa[31]. W skład władz miasta wchodziła od października 1945 do listopada 1953 r.[32] W pierwszych latach działalności w Miejskiej Radzie Narodowej była przewodniczącą klubu radnych PPR[33]. W ramach pracy tego organu miała opiekować się instytucjami kulturalnymi miasta.

W drugiej połowie 1947 r. Teatr Ziemi Rzeszowskiej przeżywał trudności finansowe. Zgodnie z decyzją wojewody i władz wojewódzkich partii miał przejść pod zarząd miasta. Prezydent Rzeszowa Franciszek Ślusarczyk skłaniał się do odrzucenia tego pomysłu – chciał, żeby teatr został upaństwowiony. Mimo swojego negatywnego stosunku do pomysłu przejęcia placówki przez miasto decyzję o dalszym jej losie pozostawił w gestii MRN. Pod naciskiem Błońskiej, na posiedzeniu 12 listopada 1947 r., zdecydowano, że kwestia ta zostanie odłożona do czasu przygotowania ekspertyzy przez specjalną komisję[34].

Tydzień później Błońska poparła wniosek radnego Zygmunta Grygla, aby wysłać delegację, która miała przedyskutować sprawę przejęcia teatru z dyrekcją placówki i z kierownictwem Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego[35]. Zgodnie z decyzją rady z 9 grudnia 1947 r. Teatr Ziemi Rzeszowskiej miał stać się instytucją podporządkowaną miastu z dniem 1 stycznia 1948 r. Jednocześnie powołano pięcioosobową Radę Teatralną, na której czele stała Cecylia Błońska[36]. Organ ten nadzorował pracę rzeszowskiego teatru, a przede wszystkim był odpowiedzialny za politykę repertuarową. Realizując wytyczne tej komórki, na rzeszowskiej scenie wystawiono sztuki, które nawiązywały do ówczesnej ideologii. Wśród nich należy wymienić Victora Eftimiu Człowiek, który szukał śmierci, Konstantina Simonowa Zagadnienie rosyjskie i Jewgienija Pietrowa Wyspa pokoju[37]. 11 kwietnia 1949 r., podczas posiedzenia MRN, Błońska przedstawiła sprawozdanie z działalności Teatru Ziemi Rzeszowskiej za 1948 r. Zwróciła uwagę, że placówka nie wykonuje planu, który został przygotowany przez Radę Teatralną. W związku z projektem upaństwowienia teatru zaproponowała, żeby rozwiązać Radę, a na jej miejsce powołać Komisję Kulturalno-Oświatową[38]. Jej sugestia zyskała akceptację i Błońska weszła w skład Komisji. Od 4 maja 1950 r. pełniła funkcję przewodniczącej tej komórki[39].

Od powstania PZPR do 16 grudnia 1951 r.[40] Błońska była członkiem miejskiej organizacji partyjnej w Rzeszowie. Podczas pracy w tym organie próbowała udowodnić, że jest ideową komunistką. W jej wypowiedziach z tego okresu przewijała się troska o zachowanie czystości ideologicznej. Prawdopodobnie ich autorka chciała w ten sposób wzmocnić swoją pozycję w miejskim aparacie PZPR. W czasie posiedzenia 28 listopada 1949 r. ustosunkowała się do referatu pt. Ocena pracy Komitetu Miejskiego w świetle uchwał III Plenum KC[41]. Zwróciła uwagę na potrzebę wzmocnienia dyscypliny partyjnej, której zakres był, według niej, niewystarczający. Swoją wypowiedź zobrazowała przykładem niesubordynacji w czasie jednego z listopadowych posiedzeń MRN w Rzeszowie w 1949 r. Władysław Gościmiński – I sekretarz KM PZPR w Rzeszowie, a zarazem członek rady – zaproponował, żeby odrzucić sprawozdanie Spółdzielni Spożywców. Pozostali zasiadający we władzach miejskich odrzucili jego wniosek[42]. Zilustrowane zachowanie Błońska uznała za naganne.

Podobna jej wypowiedź, nawiązująca do ideologicznych aspektów realizacji planu 6-letniego, padła na plenum 30 grudnia 1950 r. W czasie posiedzenia Błońska zgłosiła uwagi do planu rozbudowy Rzeszowa[43]. Według niej, rozwój miasta miał być zgodny ze wskazówkami Bolesława Bieruta zawartymi w przemówieniu na V Plenum KC PZPR z 16 lipca 1950 r.: „najśmielsze plany nie dadzą rezultatu, jeśli poza cyframi nie będziemy widzieć żywego człowieka, przodownika pracy, który codziennie buduje socjalizm. Jeżeli nie będziemy widzieć potrzeb człowieka i jego bolączek, wówczas wychowanie obywatela przybiera niewłaściwy charakter”[44].

Cecylia Błońska w latach 1945–1951 zaangażowana była także w działalność komórek PPR i PZPR przy instytucjach, w których pracowała. Stanowisko zastępcy naczelnika Wojewódzkiego Urzędu Informacji i Propagandy łączyła z funkcją I sekretarza koła PPR przy tej jednostce[45]. Również przy terenowej redakcji „Trybuny Robotniczej” działało koło PPR, w którym pełniła funkcję I sekretarza. Kierowana przez nią komórka zbierała się raz w tygodniu w siedzibie gazety. W czasie prowadzonych przez Błońską zebrań referowano kwestie dotyczące ówczesnej sytuacji politycznej, ekonomicznej i społecznej.

Jako I sekretarz dużą wagę przywiązywała do spraw formalnych, takich jak wymiana legitymacji, regularność zebrań, uiszczanie składek członkowskich oraz udział we wszystkich imprezach organizowanych przez KM i KW PPR w Rzeszowie[46]. Dzięki sumiennemu podejściu do swoich obowiązków 15 maja 1948 r. po raz drugi została wybrana na I sekretarza[47]. Funkcję tę pełniła prawdopodobnie nadal po przekształceniu koła w Podstawową Organizację Partyjną PZPR przy rzeszowskiej „Trybunie Robotniczej”.

Wkład Cecylii Błońskiej w kształtowanie rzeszowskiego środowiska dziennikarskiego zgodnie z wytycznymi centralnych i wojewódzkich ogniw PPR/PZPR był niezmiernie duży. Jako kierowniczka redakcji „Trybuny Robotniczej” w Rzeszowie, a zarazem I sekretarz komórki partyjnej przy tym dzienniku, miała bezpośredni wpływ na warsztat zawodowy i światopogląd dziennikarzy. Modelowy dziennikarz pracujący w tym okresie w organie prasowym partii miał się wyróżniać „ideowością”, tak jak idealny działacz PPR/PZPR, dyspozycyjny i posłuszny dyrektywom partii[48].

Cecylia Błońska zaangażowała się także w działalność Podstawowej Organizacji Partyjnej PZPR funkcjonującej przy oddziale Robotniczej Spółdzielni Wydawniczej „Prasa”, wydawcy „Nowin Rzeszowskich”. Od początku istnienia tej POP do 5 kwietnia 1950 r. pełniła funkcję II sekretarza. Później musiała zrezygnować z tego stanowiska ze względu na pracę w związkach zawodowych, nie mogła bowiem piastować funkcji kierowniczej w POP i jednocześnie być delegatem tej organizacji. Wobec tego pozostała jedynie w składzie Egzekutywy redakcyjnej organizacji PZPR do wyborów z 19 lutego 1952 r.[49] Od kwietnia 1950 r. wchodziła w skład komisji szkoleniowej[50]. Była inicjatorką akcji organizowanych przez POP w „Nowinach Rzeszowskich”. Na posiedzeniu POP 11 maja 1950 r. zaproponowała, ażeby tak jak w wielu innych zakładach w Polsce wprowadzić w gazecie współzawodnictwo pracy. Normy, podobnie jak w „Trybunie Robotniczej” i „Rzeczpospolitej”, mieli przekraczać redaktor techniczny i depeszowiec. Wysunęła także wniosek, aby w redakcji zbierać podpisy pod Apelem sztokholmskim[51]. 13 marca 1951 r. zaproponowała stworzenie w redakcji „Nowin Rzeszowskich” Komitetu Obrońców Pokoju[52].

Od połowy 1950 r. osłabiano jej pozycję w dziennikarskiej komórce partyjnej. Prawdopodobnie Marianowi Wawrzyckiemu, redaktorowi naczelnemu „Nowin Rzeszowskich”, i osobom z jego otoczenia nie podobały się ambicje Błońskiej. Przez prace w organizacjach politycznych i społecznych na rzecz środowiska dziennikarskiego skupionego wokół organu prasowego PZPR w województwie rzeszowskim próbowała wypracować sobie awans na redaktora naczelnego gazety. W tym czasie naczelny nie wchodził wprawdzie w skład organu władzy wykonawczej wojewódzkiej instancji partyjnej, każdorazowo brał jednak udział, jako gość, w posiedzeniach Egzekutywy KW PZPR w Rzeszowie. Redaktor naczelny „Nowin Rzeszowskich” miał więc bezpośredni dostęp do elity partyjnej województwa[53].

Po kontroli w oddziale Związku Zawodowego Dziennikarzy przeprowadzonej przez Jerzego Popowa postawiono Cecylii Błońskiej zarzut niedopełnienia obowiązków. Temu problemowi poświęcone było posiedzenie Egzekutywy POP z 17 czerwca 1950 r. Według Popowa, Błońska nie organizowała szkoleń ideologicznych dla członków związku mimo otrzymania jednoznacznych instrukcji. Rzeszowscy dziennikarze nie poznali w związku z tym historii Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików). Niedociągnięcia dotyczyły także kwestii personalnych. Błońska nie przekwalifikowała na aplikanta Stanisława Nowaka, choć jego staż pracy w „Nowinach Rzeszowskich” wynosił 8 miesięcy, i zapomniała wysłać do zarządu okręgu w Krakowie deklarację członkowską Aliny Frey.

Błońska starała się odeprzeć oskarżenia. Tłumaczyła, że szkolenia się nie odbywały, gdyż ich zakres tematyczny pokrywał się z zajęciami prowadzonymi przez POP. Niewciągnięcie na listę aplikantów Nowaka wynikało natomiast z jego nieprofesjonalnego podejścia do obowiązków organizacyjnych[54]. Na koniec Błońska stwierdziła, że „delegacja, która była u redaktora naczelnego ze skargą na delegata Związku na niezałatwienie ich spraw, knuła intrygę, że to było tchórzliwe postępowanie [...]”[55]. Jej wyjaśnienia przyjęto, nie została w żaden sposób ukarana[56].

30 czerwca 1950 r., podczas zebrania Egzekutywy POP, zrezygnowała z kierowania oddziałem Związku Zawodowego Dziennikarzy. Na jej miejsce wybrano Józefa Szuberta. Próbowała także zrzec się funkcji przewodniczącej komisji rewizyjnej. Władze POP nie przyjęły jednak rezygnacji Błońskiej, twierdząc, że jest „członkiem najlepiej obeznanym z tymi sprawami”[57].

Incydent, do którego doszło przed Świętem Odrodzenia Polski, świadczy o dużym poziomie frustracji Błońskiej z powodu utraty złudzeń dotyczących jej pozycji w redakcji „Nowin Rzeszowskich” i komórce PZPR przy tym dzienniku. 2 września 1950 r. na posiedzeniu Egzekutywy POP omówiono przebieg tego incydentu. Cecylia Błońska intensywnie zabiegała o zmianę sytuacji zawodowej Stanisława Nowaka. Mimo braku akceptacji kierownictwa redakcji i władz POP na siłę forsowała zmianę uposażenia Nowaka. W przededniu święta 22 Lipca urządziła z tego powodu awanturę w redakcji gazety. Ze swojego zachowania tłumaczyła się w sposób następujący: „w sprawie awansu ob. Nowaka nie kieruję się przesłankami osobistymi. Poza tym w sprawie awansowania ob. Nowaka nie zapadła jeszcze decyzja”[58]. Kontynuując samokrytykę, przeprosiła członków Egzekutywy POP i redaktora naczelnego za swój wybuch[59]. W ten sposób zakończył się okres schyłku kariery zawodowej i politycznej Cecylii Błońskiej.

We wrześniu 1952 r. przeszła do pracy w Ekspozyturze Polskiego Radia w Rzeszowie. Zatrudniona została w charakterze dziennikarza[60]. W grudniu 1956 r. odeszła z rzeszowskiej rozgłośni[61]. Później pracowała w „Trybunie Ludu” jako korespondent. Publikowała także na łamach „Kameny”, „Nowin Rzeszowskich” i „Widnokręgu”[62].

Publicystyka Cecylii Błońskiej nie zyskała jednak uznania w rzeszowskim środowisku dziennikarskim, a wręcz stała się pretekstem do ataku na nią w okresie kampanii antysemickiej, która wybuchła w Polsce po wydarzeniach marcowych 1968 r.[63] Na posiedzeniu POP przy „Nowinach Rzeszowskich” 10 kwietnia 1968 r. przyjęto rezolucję, w której Błońską oskarżono o to, że „w ostatnim okresie doprowadziła do popularyzacji książek autorów wrogich Polsce Ludowej, związanych z kołami syjonistycznymi”[64]. W dalszej części uchwały postulowano, żeby kierownictwo gazety zerwało współpracę z Błońską i poinformowało o tym jej macierzystą redakcję oraz organizację partyjną[65]. Zarzuty wobec Błońskiej dotyczyły opublikowanych na łamach „Widnokręgu” recenzji książek: Maurice Cury Krzesła w szczerym polu i Kennetha C. Hutchina Żona też człowiek[66]. Członkowie POP PZPR przy „Nowinach Rzeszowskich” uznali tych autorów za wrogów PRL. Istnieją przesłanki, które świadczą o tym, że reakcja pracowników tej gazety mogła być inspirowana przez Służbę Bezpieczeństwa. Cecylia Błońska znalazła się na liście bezpieki obejmującej lokalnych dziennikarzy, których podejrzewano o pochodzenie żydowskie[67].

Prowokacja nie przyniosła oczekiwanych rezultatów. Błońska nadal pracowała w „Trybunie Ludu”, przestała jedynie publikować na łamach „Widnokręgu”. Prawdopodobnie przed represjami uchroniła ją deklaracja, jaką wygłosiła 8 kwietnia 1968 r. w czasie spotkania z władzami wojewódzkimi PZPR: „dołączam swój głos do protestów całego narodu przeciw agresji Izraela na kraje arabskie i przeciwko tej brudnej, zaborczej wojnie. Ta izraelska napaść na bezbronną ludność, na kobiety i dzieci, podobna w całej rozciągłości do zbrodniczych metod, jakimi hitlerowski okupant wyniszczył ludność naszego kraju [...]. Nawiązując do niedawnych wydarzeń, jakie miały miejsce na Uniwersytecie Warszawskim i w kilku innych ośrodkach uniwersyteckich naszego kraju, w całej pełni i z głębokim przekonaniem solidaryzuję się z linią polityczną naszej Partii i z przemówieniem I sekretarza KC Towarzysza »Wiesława« do aktywu warszawskiego, aprobując stanowisko klasy robotniczej odnośnie [do] marcowego rozprawienia się z inspiratorami, z wichrzycielami, syjonistami, rewizjonistami, wrogami naszej Ojczyzny – Polski Ludowej”[68].

* * *

Podsumowując, należy stwierdzić, że Cecylia Błońska w latach 1945–1949 należała do elity politycznej Rzeszowszczyzny. Niewątpliwie w tym okresie była odpowiedzialna za kierowanie agitacją komunistyczną na tym terenie. Mimo utraty pozycji zawodowej i politycznej po 1949 r. nadal należała do czołowych przedstawicieli inteligencji województwa. W pracy dziennikarskiej, szczególnie po 1956 r., zajmowała się kwestiami społecznymi i kulturalnymi[69]. Stosunek Błońskiej do systemu politycznego w Polsce nie zmienił się nawet po wydarzeniach z marca 1968 r. Prawdopodobnie od represji uchroniły ją zasługi w organizowaniu prasy na Rzeszowszczyźnie oraz znajomości w wojewódzkim aparacie partii.

W 1973 r. Cecylia Błońska przeszła do pracy w rzeszowskim miesięczniku „Profile”[70]. Pracowała tam do 1989 r.[71] Za działalność społeczną i polityczną została odznaczona Krzyżem Oficerskim i Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Medalami 10-, 30- i 40-lecia PRL, odznakami Zasłużony Działacz Kultury i Zasłużony dla Województwa Rzeszowskiego[72]. Zmarła 12 stycznia 1991 r.[73]

Bibliografia

ŹRÓDŁA

Źródła archiwalne

Archiwum Państwowe w Rzeszowie

Archiwum Franciszka Błońskiego

Komitet Miejski PPR w Rzeszowie

Komitet Miejski PZPR w Rzeszowie

Komitet Wojewódzki PZPR w Rzeszowie

Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Rzeszowie

Podstawowa Organizacja Partyjna PZPR w „Nowinach Rzeszowskich”

Wojewódzki Urząd Informacji i Propagandy w Rzeszowie

Zarząd Miejski w Rzeszowie

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Rzeszowie

AIPN Rz, 053/41, t. 1

Źródła drukowane

Bierut B., Zadania partii w walce o czujność rewolucyjną na tle sytuacji obecnej. Referat i przemówienie końcowe wygłoszone na plenum KC PZPR w dniach 11–13 listopada 1949 roku, Warszawa 1949.

Dziennik Ustaw RP, 1944, 1945

Rocznik statystyczny 1947, Warszawa 1947.

Prasa

„Dziennik Rzeszowski” 1946

„Kamena” 1962

„Profile” 1968, 1989

„Nowiny Rzeszowskie” 1950, 1959, 1965, 1968

„Nowiny” 1991

„Widnokrąg” 1967, 1968

„Trybuna Ludu” 1956, 1957, 1958, 1960, 1964, 1965, 1966, 1968

Wspomnienia

Błońska C., Z mojej pracy w Wojewódzkim Urzędzie Informacji i Propagandy [w:] Materiały z sesji popularnonaukowej poświęconej kształtowaniu się władzy ludowej na Rzeszowszczyźnie, Rzeszów 1966.

OPRACOWANIA

Błońska C., PPR – organizator prasy po wyzwoleniu [w:] Działalność PPR na ziemi rzeszowskiej, red. B. Syzdek, Warszawa 1976.

Ciećwierz M., Polityka prasowa 1944–1948, Warszawa 1989.

Grygo E., Z problematyki kierownictwa prasą PZPR w latach 1948–1959, „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 1984, nr 1.

Joniec G., Wojewódzki Urząd Informacji i Propagandy w Lublinie w latach 1945–1947. Struktura organizacyjna i obsada personalna [w:] Dzieje biurokracji na ziemiach polskich, t. 2, red. A. Górak, D. Magier, Radzyń Podlaski 2009.

Kersten K., Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948, Paryż 1986.

Krawczyk A., Pierwsza próba indoktrynacji. Działalność Ministerstwa Informacji i Propagandy w latach 1944–1947, Warszawa 1994.

Łyp M., Literacka młodość Rzeszowa 1945–1975, Rzeszów 1990.

Roszkowski W., Najnowsza nistoria Polski 1945–1993, t. 3: 1945–1956, Warszawa 1995.

Stecko K., Ludwik Gościński [w:] Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, red. F. Tych, t. 2: E–J, Warszawa 1987.

Szarzyńska B., Teatralne i muzyczne instytucje zawodowe w Rzeszowie 1944–1975, Rzeszów 2007.

Szumiło M., I sekretarze Komitetów Wojewódzkich PPR (1944–1948) – portret zbiorowy, „Dzieje Najnowsze” 2013, nr 4.

Ślusarczyk J., Powstanie i działalność ruchu obrońców pokoju w latach 1948–1957, Wrocław 1987.

Trawińska Z., Udział kobiet rzeszowskich w walce o władzę ludową [w:] Kobiety Rzeszowszczyzny. Materiały z sesji popularnonaukowej (zorganizowanej w Rzeszowie z okazji Międzynarodowego Roku Kobiet – grudzień 1975 r.), red. E. Łoch, Rzeszów 1979.

Political activity of Cecilia Błońska in 1944–1968. Contribution to the biography

Cecylia Błońska was one of the numerous representatives of the pre-war intelligentsia, which after the Second World War was operating in the communist Party and worked in the administration on its behalf. In 1944–1949 she was coordinating propaganda which was directed to the citizens of Rzeszów Voivodeship. The author of this work presented her activity in the Provincial Bureau of Propaganda and Information (Rzeszów). The author also described her activity in the Executive of the Municipal Committee of the Polish Workers’ Party and Municipal National Counsel in Rzeszów. After 1949, her position in Party underwent significant weakening. As many activists of the Polish United Workers’ Party (PUWP) with similar genealogy, she was gradually shifted to the margins of her political life. In 1949–1952 she was the supervisor of the Nowiny Rzeszowskie department, the press body of Voivodeship Committee. By requesting the renewal of her position in the PUWP, Błońska had to give up her function in the Party Chamber, working for the newspaper and also leaving her job. From 1952 she was employed as a journalist in the branch of Polish Radio in Rzeszów and Trybuna Ludu newspaper. Her works were published also on the pages of Kamena, Nowiny Rzeszowskie, Widnokręgi and Profile.

Andrzej Wróbel

Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim, Oddział w Tomaszowie Mazowieckim

Roman Tuchowski (1896–1979) – od gorącego patrioty do zagorzałego komunisty

Badania nad dziejami działaczy politycznych szczebla lokalnego – zarówno jako zbiorowości (prozopografia), jak i konkretnych polityków – okazują się ważne z kilku powodów. Po pierwsze, stanowią one tło dla analiz sylwetek szczebla centralnego. Po drugie – w historiografii regionalnej – nierzadko uzupełniają znacząco wiedzę o życiu politycznym regionów.

Roman Tuchowski był typowym działaczem szczebla lokalnego. Celem niniejszego artykułu jest ukazanie jego losów i drogi, którą doszedł do PZPR i kariery w tej partii. Z perspektywy badań nad dziejami partii komunistycznej w Polsce postać Tuchowskiego może być niemal niezauważalna. Z perspektywy badań struktur partyjnych i elit regionalnych wydaje się jednak kluczowa, choć takiej ocenie przeczy stan historiografii. Z wielu prac poświęconych historii partii komunistycznej w regionie łódzkim o Romanie Tuchowskim niewiele można się dowiedzieć. Jeśli weźmie się pod uwagę jego zaangażowanie, widoczne zwłaszcza po 1945 r., i przyjrzy kolejnym stanowiskom, które zajmował – zarówno w partii, jak i poza nią – okaże się, że przedstawienie kolei jego życia ma sens, zwłaszcza że życie miał bardzo urozmaicone. Przeszedł ewolucję od polskiego patrioty do aktywisty partyjnego. Jest to postać niejednoznaczna, złożona, a przez to bardzo interesująca.

Roman Tuchowski urodził się 9 sierpnia 1896 r. w Starzycach koło Tomaszowa Mazowieckiego[1]. Jego ojciec – Stanisław Tuchowski – był tkaczem w Fabryce Sukna A. Zylbera w Tomaszowie. Matka – Zofia Tuchowska – nie pracowała zawodowo, zajmowała się prowadzeniem domu. Roman Tuchowski miał czworo rodzeństwa: brata Edmunda i trzy siostry: Stanisławę, Apolonię i Franciszkę Józefę[2]. Ukończył czteroklasową szkołę elementarną w Komorowie w gminie Łazisko. Warunki materialne nie pozwoliły mu na kontynuowanie nauki w gimnazjum. Dzięki samokształceniu i pomocy kolegów przyswoił sobie jednak program czteroletniej rosyjskiej szkoły średniej. Pobierał korepetycje od znajomego ucznia gimnazjalnego Piotra Świnogi[3]. Tuchowski musiał być bardzo pojętnym uczniem, skoro przygotowując się w dużej mierze samodzielnie, zdał egzamin do Szkoły Miejskiej w Tomaszowie, zwanej Aleksandrówką. Nie ukończył jej z powodu trudnych warunków materialnych.

Można powiedzieć, że działalność polityczną rozpoczął bardzo wcześnie, jeszcze będąc uczniem szkoły elementarnej. Wraz z kolegami w 1905 r. organizował strajk szkolny. Raport naczelnika powiatu brzezińskiego (Tomaszów należał wtedy do tego powiatu) w tej sprawie brzmiał: „Mam zaszczyt donieść Waszej Ekscelencji, że dnia 13 (26) października br. uczniowie – katolicy we wsi Starzyce [...] samowolnie przerwali zajęcia i przestali chodzić do szkoły, żądają nauczania wszystkich przedmiotów w języku polskim”[4]. Oczywiście Tuchowski i jego dwaj koledzy działali pod wpływem starszych kolegów, w rzeczywistości akcja sprowadziła się do jednodniowych zbiorowych wagarów. Na drugi dzień stawili się w szkole, gdzie otrzymali po kilka „łap”, i na tym strajk się skończył.

Trudna sytuacja materialna rodziny Tuchowskich zmusiła Romana w 1910 r. do podjęcia pracy w Starzyckiej Fabryce Wyrobów Sukienniczych Zusmana Bornsteina w charakterze przędzalnika[5]. Ponieważ nie miał jeszcze ukończonych 15 lat, musiał uzyskać odpowiednie zaświadczenie z gminy ze sfałszowaną datą urodzenia, co go kosztowało jednego rubla[6]. W 1912 r. wstąpił do tajnej tomaszowskiej robotniczej drużyny skautowej, w której używał pseudonimu „Moryc”[7]. Harcerstwo wówczas działało nielegalnie, a treścią jego pracy stało się wychowanie patriotyczne i przygotowanie do służby wojskowej. Prawie w każdą niedzielę odbywały się w okolicznych lasach zbiórki harcerskie, na których ćwiczono elementy ataku, obrony, a także działań patrolowych.

Po wybuchu I wojny światowej Tomaszów Mazowiecki, od 17 grudnia 1914 r., znalazł się pod okupacją niemiecką[8]. Tuchowski 15 kwietnia 1915 r. zgłosił się jako ochotnik do punktu werbunkowego w Tomaszowie i wstąpił do formowanej w Piotrkowie Trybunalskim III Brygady Legionów Polskich[9]. Chrzest bojowy przeszedł w starciu pod Majdanem Borzuchowskim w lipcu 1915 r[10]. W dniach 31 lipca – 3 sierpnia 1915 r. walczył pod Jastkowem, gdzie zdecydowane zwycięstwo odniosły wojska legionowe. W bitwie zginęło ponad 70 Rosjan, a około 200 zostało rannych. Znaczne straty ponieśli także żołnierze Legionów Polskich. Na polu walki poległo 37 legionistów, a 101 odniosło rany (według innych danych, 19 straciło życie, 119 zostało rannych)[11]. Ranny został także Roman Tuchowski. Leczył się początkowo w szpitalu polowym, a następnie w szpitalu austriackim w Krakowie. Po pobycie w Domu Rekonwalescentów Legionów Polskich w Kamieńsku koło Radomska[12] został skierowany do walczącego nad Styrem 6 pp, a następnie do szkoły podoficerskiej w Komorowie (pod Ostrowią Mazowiecką), którą ukończył w stopniu kaprala[13].

Bardzo ważną rolę w jego życiu odegrał tzw. kryzys przysięgowy. Państwa centralne bardzo opieszale realizowały hasła Aktu 5 listopada 1916 r. W nowej sytuacji Józef Piłsudski coraz ostrzej protestował przeciw udziałowi formacji polskich w wojnie. W lipcu 1917 r. odmówił złożenia przysięgi na wierność tymczasowym władzom polskim i ich mocodawcom – cesarzom Niemiec i Austro-Węgier[14]. Polecenie Piłsudskiego, by nie składać przysięgi, wykonała większość żołnierzy I i III Brygady Legionów, w tym Roman Tuchowski. Za odmowę tę został internowany i osadzony w obozie w Szczypiornie pod Kaliszem[15].

W związku z tym, że rok wcześniej (16 października 1916 r.) zmarł ojciec Tuchowskiego, matka podjęła starania o zwolnienie go jako najstarszego syna – żywiciela rodziny. Zabiegi te zakończyły się powodzeniem i w październiku 1917 r. Tuchowski wrócił do Tomaszowa Mazowieckiego z obowiązkiem cotygodniowego meldowania się w miejscowej komórce żandarmerii. Pracował jako robotnik przy wyrębie lasu[16]. Rozpoczął jednocześnie konspiracyjną działalność w Polskiej Organizacji Wojskowej. Przybył do niego mjr Stanisław Skwarczyński, komendant Okręgu Łódzkiego POW, z poleceniem objęcia dowództwa tomaszowskiej kompanii POW. Tuchowski początkowo odmówił, ale dwa tygodnie później zameldował się u mjr. Skwarczyńskiego i wkrótce przejął kompanię[17]. Jednocześnie został zastępcą dowódcy brzezińskiego obwodu POW.

W obliczu wydarzeń rozgrywających się na terenie całego kraju w Tomaszowie Mazowieckim 11 listopada 1918 r. z inicjatywy PPS-Frakcji Rewolucyjnej ukonstytuowała się Rada Delegatów Robotniczych. W jej skład weszło 98 delegatów reprezentujących prawie 5 tys. robotników[18]. Rada ta powołała Milicję Obywatelską, która wspólnie z POW zaczęła rozbrajanie garnizonu niemieckiego w Tomaszowie. Akcją tą dowodził Tuchowski. Zanim dotarł na miejsce, 11 listopada 1918 r. spotkał się z przyjacielem Aleksandrem Kozikowskim w jego mieszkaniu, by omówić technikę rozbrajania Niemców, ochronę budynków publicznych, majątku państwowego i prywatnego oraz wiele innych kwestii. Dyskusja odbywała się przy alkoholu. Następnego dnia Tuchowskiego z dużym trudem obudził ppor. Józef Zwojszczyk[19].

Przy rozbrajaniu Kompanii Landsturm Batalionu Rybnickiego kwaterującej w koszarach przy ul. Pilicznej (obecnie Ignacego Mościckiego) padły strzały ze strony niemieckiej, ale ofiar na szczęście nie było[20]. Żołnierzy niemieckich konwojowano na dworzec kolejowy. Tam rozegrał się drugi etap rozbrajania. Na stacji stał bowiem pociąg z Kompanią Landsturm ze Spały, żandarmerią, służbą leśną, kolejarzami i urzędnikami. Po rozbrojeniu i tych dołączono do nich konwój doprowadzony z miasta. Dotychczasowa eskorta odwiozła wszystkich do Koluszek, gdzie przekazała ich żołnierzom z I Korpusu Polskiego, którzy odtransportowali ich dalej do Kalisza[21].

Roman Tuchowski współdziałał z Radą Delegatów Robotniczych w utrzymaniu porządku w mieście. Zresztą 12 listopada 1918 r. Rada Miejska postanowiła złożyć swe mandaty i do czasu wybrania w powszechnych wyborach nowej Rady Miejskiej oddać władzę w mieście tomaszowskiej Radzie Delegatów Robotniczych[22]. Dopiero na skutek interwencji komisarza rządowego na powiat Brzeziny Rada Miejska na posiedzeniu 12 grudnia 1918 r. stwierdziła nieważność uchwały z 12 listopada[23].

Tuchowski angażował się również w tworzenie ochotniczej kompanii Wojska Polskiego, wcielonej następnie do III batalionu 28 Pułku Strzelców Kaniowskich.

W czasie wojny polsko-bolszewickiej w latach 1919–1920 walczył w szeregach pułków ułanów: 8, 7 i 11. Awansował wtedy do stopnia plutonowego[24]. Po demobilizacji, w marcu 1921 r., wrócił do Tomaszowa. Przez prawie rok pozostawał bez pracy, poszukując jej bezskutecznie podobnie jak tysiące zdemobilizowanych żołnierzy. Dopiero w 1922 r. znalazł zatrudnienie w Tomaszowskiej Fabryce Sztucznego Jedwabiu SA w Tomaszowie Mazowieckim. Pracował tam jednak bardzo krótko. W niedługim czasie przeniósł się do znanej sobie z wczesnej młodości Starzyckiej Fabryki Wyrobów Sukienniczych Bornsteina, również w Tomaszowie Mazowieckim. Pracował w niej do listopada 1931 r. jako robotnik[25].

Podsumowując ten okres życia Tuchowskiego, należy zaznaczyć, że przez formacje legionowe, POW i inne ugrupowania niepodległościowe przewinęło się wielu przyszłych członków partii komunistycznych. Podobnie do młodzieńczego okresu Tuchowskiego wyglądał początek życiorysu Franciszka Jóźwiaka, kombatanta legionów i I powstania śląskiego, internowanego w Szczypiornie, a także uczestnika akcji rozbrojeniowej w 1918 r. Dopiero dalsze losy obu komunistów różniły się – Jóźwiak sprawował o wiele wyższe stanowiska partyjne szczebla centralnego[26].

W 1922 r. Tuchowski wstąpił do Klasowego Związku Zawodowego Włókniarzy w Tomaszowie Mazowieckim[27]. Razem z Tomaszem Królikowskim, Stanisławem Palińskim i Wacławem Przybylskim zorganizował lokalne struktury Niezależnej Partii Chłopskiej. Na pierwszym zebraniu został wybrany na przewodniczącego tomaszowskiego komitetu tej partii. Utworzył koła w Lubochni, Popielawach, Ujeździe, Wilkucicach i innych miejscowościach powiatu brzezińskiego[28]. Partia jednak szybko uległa rozwiązaniu.

Później Tuchowski organizował tomaszowskie struktury Polskiej Partii Socjalistycznej-Lewicy, w których został przewodniczącym Komitetu Miejskiego. Reprezentował tomaszowską organizację na I Kongresie PPS-Lewicy w lipcu 1929 r. Z ramienia tej partii w 1930 r. bez powodzenia kandydował do sejmu. W latach 1928–1930 organizował legalne wiece pierwszomajowe w Tomaszowie Mazowieckim i im przewodniczył. Należał do PPS-Lewicy do jej rozwiązania w lutym 1931 r.[29]

Jeszcze w połowie lat dwudziestych Roman Tuchowski nawiązał kontakt z piotrkowianinem Adamem Dolińskim[30] i jego bratem Janem, należącymi do najbardziej aktywnych działaczy partii komunistycznej w Piotrkowie. Znajomość okazała się niezwykle stymulująca, jeśli chodzi o kształtowanie się poglądów politycznych Tuchowskiego.

Na jego zaangażowanie się w działalność komunistyczną wpłynęła także ogólna sytuacja gospodarcza pierwszych lat niepodległości Polski. Zniszczenia związane z działaniami wojennymi oraz okupacyjny drenaż gospodarczy z lat 1914–1918 w połączeniu z ciężarami prowadzenia wojny z najazdem bolszewickim doprowadziły do radykalizacji nastrojów społecznych. Zubożała, nękana problemami z zatrudnieniem ludność – zwłaszcza w ośrodkach przemysłowych (do których niewątpliwie zaliczał się m.in. Tomaszów Mazowiecki) – była podatna na agitację komunistyczną. Tuchowski, borykający się z tymi samymi problemami, obserwował strajki tomaszowskich włókniarzy w latach 1921–1924[31]. Mimo że sam nie tłumaczył w ten sposób motywów przystąpienia do KPRP/KPP, zważywszy na wskazane powyżej okoliczności, a także wpływ na realia tomaszowskie piotrkowskiej organizacji partyjnej, można przyjąć, iż to właśnie ten schemat legł u podstaw jego akcesu do partii na przełomie lat 1923 i 1924[32].

Sekretarz Komitetu Dzielnicowego KPP w Tomaszowie Mazowieckim Gustaw Müller jako jedno z pierwszych zadań partyjnych zlecił mu zorganizowanie komórki partyjnej w fabryce Bornsteina, w której w tym czasie Tuchowski był majstrem[33]. Nie występując z PPS-Lewicy, został bardzo aktywnym członkiem KD KPP, a następnie sekretarzem tego Komitetu (w 1929 r. zastąpił na tym stanowisku Müllera). W partii tej działał do jej rozwiązania[34]. W 1931 r. w skład KD wchodzili również: Julia Mąkolówna, Emanuel Mink, Józef Mołojec, Paweł Sztajnke, Józef Wijata i Stefan Zakrzewski[35]. Podobnie jak sekretarz komitetu reprezentowali oni lokalne środowisko robotnicze branży włókienniczej i chemicznej. Rodziny części z nich również miały powiązania z ruchem komunistycznym. Na przykład Józef Mołojec był bratem Bolesława i Zygmunta Mołojców, również działaczy komunistycznych, późniejszych współzałożycieli PPR.

Szczególną zasługę tego kierownictwa stanowiło umocnienie pozycji KPP w ruchu związkowym i wśród bezrobotnych oraz zorganizowanie sprawnie funkcjonującej samoobrony, chroniącej mówców przed aresztowaniem na wiecach i masówkach. Wśród wielu form działalności KD kładł duży nacisk na organizowanie masówek wśród robotników największej fabryki w mieście – Tomaszowskiej Fabryki Sztucznego Jedwabiu. Kolportaż odezw, ulotek i druków partyjnych wymagał wspomagania go przemówieniami. Dlatego też organizowanie masówek było starannie przygotowywane. Tuchowski zabiegał o dobór doświadczonych agitatorów, nierzadko zapraszanych z Łodzi, i otaczał ich silną grupą samoobrony, by uniemożliwić policji aresztowanie mówców[36].

Na przełomie maja i czerwca 1927 r. w jego mieszkaniu przy ul. Wspólnej 30 odbyła się konferencja zwolenników „większości” KPP z udziałem Marii Koszutskiej (Wery Kostrzewy)[37]. Warto w tym miejscu przybliżyć tę postać. Maria Karolina Sabina Koszutska urodziła się 2 lutego 1876 r. w Główczynie koło Kalisza. Należała do czołowych działaczy PPS-Lewicy, współorganizowała KPP i Rady Delegatów Robotniczych. Za działalność partyjną wielokrotnie była prześladowana i więziona przez władze carskie[38].

22 października 1927 r. przeprowadzono rewizję w mieszkaniu Tuchowskiego, ale nie znaleziono ważniejszych dowodów potwierdzających jego konspiracyjną działalność polityczną[39].

Dla uczczenia 14. rocznicy Wielkiej Rewolucji Październikowej KD KPP w Tomaszowie Mazowieckim postanowił zorganizować masówki przed większymi zakładami pracy w mieście. Głównym ich organizatorem był Tuchowski. Data pierwszej została wyznaczona na środę 3 listopada 1931 r. na godz. 22 przed Fabryką Sztucznego Jedwabiu – przy przejeździe kolejowym u zbiegu ulic Spalskiej i Suchej. Okręgowy Komitet KPP w Łodzi przysłał prelegenta Józefa Marchwińskiego[40], który po przyjeździe do Tomaszowa spotkał się z Tuchowskim i tuż przed godz. 22 obaj byli na miejscu. Tuchowski zlustrował teren i stwierdził, że wszystko jest w porządku. Nikt poza wtajemniczonymi nie mógł się zorientować, że chwilę później odbędzie się tam masówka komunistyczna[41]. Tomaszowski historyk i dziennikarz Czesław Cyniak tak opisał jej przebieg:

„Robotnicy zaczęli wychodzić z fabryki. Wręczano im odezwy i skierowano na miejsce wiecu, prelegent zaczął przemawiać, był dobrym mówcą, toteż zebrało się wokół niego z górą dwieście osób. Było cicho i spokojnie. Nagle, nie wiadomo skąd, zjawił się policjant. Przepychał się przez tłum otaczający przemawiającego prelegenta i z sakramentalnym zwrotem »w imieniu prawa« chwycił Marchwińskiego za rękaw. Ten szarpnął się. Obserwujący bacznie przebieg wiecu Tuchowski krzyknął: »nie dać wziąć mówcy!«. Rozległ się strzał. Za chwilę cała seria. Ktoś ciężko upadł na ziemię. Uczestnicy wiecu rozbiegli się. Pozostał zabity robotnik Filip Dróżdż i ranny posterunkowy Władysław Kiełbaska. Ktoś zadzwonił z portierni fabrycznej na komisariat. Po pewnym czasie nadjechały dorożki z policją. Rannego policjanta zawieziono do szpitala”[42].

Po tej masówce Tuchowski został aresztowany 7 listopada 1931 r. i sądzony przez Sąd Doraźny, a następnie przez Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim[43]. Pierwsza rozprawa odbyła się już 4 grudnia 1931 r., druga zaś przed Sądem Okręgowym 10 i 11 kwietnia 1932 r. Tuchowski przyznał się do działalności w KPP. 10 kwietnia 1932 r. sąd uznał oskarżonego za winnego: „Należąc w okresie czasu od 1928 r. do 1931 r. włącznie na terenie Tomaszowa Maz[owieckiego] do Komunistycznej Partii Polski, brał udział w spisku zawiązanym dla dokonania zamachu na ustalony przez konstytucję ustrój państwowy Polski, przy czym jako czynny członek tej partii wchodził w skład Komitetu Dzielnicowego KPP w charakterze sekretarza kierującego pracami tego komitetu, i na zas[adzie] art. 102 cz. 1 kk [sąd postanawia] skazać go na 4 (cztery) lata ciężkiego więzienia”[44]. Ponadto Tuchowski został pozbawiony praw publicznych na 10 lat[45]. Karę odbył w więzieniu w Piotrkowie Trybunalskim. Ukończył tam 3-letni kurs gimnazjalny[46]. Więzienie opuścił w listopadzie 1935 r. Gdy wrócił do działalności w KPP, ponownie został uwięziony 31 marca 1936 i zwolniony 17 kwietnia tego roku z powodu braku dowodów[47].

Po powrocie z więzienia dalej działał w KPP, aż do jej rozwiązania. Nie mogąc znaleźć pracy, w 1937 r. z siostrą żony założył sklep spożywczy przy ul. Ujezdzkiej w Tomaszowie, który prowadzili do wybuchu II wojny światowej[48]. Za swoją działalność w Legionach otrzymał Krzyż Niepodległości nadany zarządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z 19 czerwca 1938 r.[49] Na wniosek grupy mieszkańców Tomaszowa Mazowieckiego, na podstawie ogłoszenia prezesa Rady Ministrów z 9 lutego 1939 r. o utracie Krzyża i Medalu Niepodległości, został mu on jednak odebrany[50].

Komuniści, którzy byli skazani w okresie międzywojennym, po napaści III Rzeszy na Polskę nie mieli wątpliwości, że Niemcy będą ich prześladować. Roman Tuchowski razem z żoną i siostrą 5 września 1939 r. opuścił Tomaszów Mazowiecki i udał się na wschód. Podobnie postąpiło wówczas wielu polskich komunistów[51]. Przybył w okolice Łucka, na tereny zajęte przez Armię Czerwoną. W grudniu tego roku, gdy szukano robotników do pracy w Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, zgłosił się z żoną i siostrą na wyjazd. Pracował w Kuryłowie przy wyrębie lasu. Na wiosnę 1940 r. z powodu choroby wrócił na zachodnią Ukrainę do wsi Biliny w powiecie włodzimierskim i tam podjął pracę w mleczarni. Żonę zatrudniono w spółdzielni, a siostrę w szkole[52].

Po napadzie Niemiec na ZSRR 22 czerwca 1941 r. Tuchowski udał się z Józefem Mołojcem i innymi byłymi kapepowcami na wschód; między Łuckiem a Włodzimierzem Wołyńskim zostali odcięci przez Niemców. Tuchowski zrezygnował z dalszej podróży i zamieszkał początkowo w Tmolnie, następnie w Skoszycach w powiecie włodzimierskim. Ponownie zatrudnił się w mleczarni, a od lipca 1943 r. w związku z rzezią wołyńską ukrywał się w różnych wioskach, pracując w charakterze robotnika rolnego u różnych gospodarzy[53].

W grudniu 1943 lub w styczniu 1944 r. nawiązał kontakt z oddziałem Armii Krajowej „Garda”. Przyjął używany już kiedyś pseudonim „Moryc”. Pełnił tam służbę kwatermistrzowską. Jego związki z AK wynikać mogły z zagrożenia wywołanego rzezią wołyńską. Prawdopodobnie w przystąpieniu do tego oddziału upatrywał szansy na przeżycie. W maju 1944 r. przekroczył Bug i zamieszkał we wsi Podkunice w powiecie sandomierskim. Kiedy 11 sierpnia 1944 r. wojska niemieckie ewakuowały ten przyfrontowy teren, przemieścił się do Bodzentyna koło Kielc, gdzie nawiązał kontakt z miejscową placówką Armii Ludowej[54].

Tomaszów Mazowiecki został zajęty 18 stycznia 1945 r. przez oddziały Armii Czerwonej[55]. Dwa dni później Tuchowski wrócił do rodzinnego miasta. 24 stycznia tego roku w lokalu straży pożarnej wybrano tymczasowy Komitet Miejski Polskiej Partii Robotniczej, a Tuchowski został I sekretarzem KM PPR. Tydzień później wyłoniono KM z Tuchowskim na czele[56]. Znalazł on dla swojej partii lokal początkowo w siedzibie Zarządu Miejskiego, a następnie przy ul. Św. Antoniego 26[57]. Sytuacja kadrowa partii komunistycznej w Tomaszowie Mazowieckim w pierwszych tygodniach po usunięciu okupantów niemieckich z miasta była ciężka. Wspomniane już rozwiązanie KPP w 1938 r. sprawiło, iż ruch komunistyczny wszedł w okres okupacji zdezorganizowany. Lata okupacji niemieckiej dodatkowo uszczupliły lokalne środowisko komunistyczne. Wielkim ciosem dla tomaszowskiej organizacji PPR była fala aresztowań wywołanych zniszczeniem oddziału GL „Małego Franka” – Franciszka Zubrzyckiego, a także dekonspiracja jego cywilnych współpracowników. W związku z tym w październiku 1942 r. partia w Tomaszowie w zasadzie przestała istnieć[58].

Działacze, którzy wojnę spędzili w ZSRR, animowali odbudowę ruchu komunistycznego, tworzyli struktury nowej władzy i obsadzali kluczowe stanowiska administracyjne. Rozważając w tym kontekście objęcie przez Tuchowskiego funkcji I sekretarza KM, można wnioskować, iż sytuacja kadrowa partii miała znaczący wpływ na jego karierę. Warto w tym miejscu wspomnieć, że jako przedwojenny członek lokalnej elity partyjnej był niejako naturalnym kandydatem na to stanowisko. Na pewno brak konkurencji w Tomaszowie oraz akceptacja ze strony Sowietów odgrywały w tej sytuacji decydującą rolę.

Na zebraniu organizacyjnym Miejskiej Rady Narodowej w Tomaszowie Mazowieckim 4 lutego 1945 r. Tuchowski został wybrany na jej sekretarza[59], a na sesji 23 lutego na jej przewodniczącego[60]. Utworzona z delegowanych przez PPR, PPS, SD, związki zawodowe i organizacje młodzieżowe MRN miała szeroki zakres kompetencji. Powoływała i odwoływała Zarząd Miejski, uchwalała budżet, zajmowała się podatkami i opracowywała plany przestrzennego zagospodarowania miasta. Zgodnie z obowiązującymi wówczas zasadami największą liczbą mandatów dysponowały PPR i Polska Partia Socjalistyczna, a po zjednoczeniu w 1948 r. PZPR[61]. Rada, chociaż w jej skład wchodzili przedstawiciele różnych ugrupowań, ściśle wypełniała zadania stawiane przez KM PPR, a następnie KM PZPR. Ponieważ PPS uznawała podział stanowisk w Radzie za krzywdzący, Tuchowski na posiedzeniu Miejskiej Komisji Porozumiewawczej 18 czerwca zrzekł się funkcji przewodniczącego MRN[62]. Formalnie nastąpiło to 10 lipca 1945 r. Przewodniczącym MRN został przedstawiciel PPS Eugeniusz Zieliński[63]. Tuchowski sprawował mandat radnego do listopada 1948 r., czyli do momentu, gdy opuścił miasto[64].

Pierwsza połowa 1945 r. w działalności partyjnej Tuchowskiego upłynęła na zakładaniu komórek partyjnych: terenowych, fabrycznych, a także w różnych instytucjach. Obsługiwał również cotygodniowe zebrania wcześniej powstałych ogniw PPR. Pod jego bezpośrednią opieką pozostawały koła partyjne w milicji, w Miejskim Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego, straży więziennej, fabryce Bornsteina i terenowe w Starzycach[65]. Latem 1945 r. tomaszowska organizacja PPR przeprowadziła pierwszą w swojej historii kampanię sprawozdawczo-wyborczą. Tuchowski otrzymał mandat delegata na Konferencję Miejską w Tomaszowskiej Fabryce Sztucznego Jedwabiu. Pierwsza Miejska Konferencja Sprawozdawczo-Wyborcza obradowała w dniach 21–22 października 1945 r. Tuchowski złożył na niej sprawozdanie z działalności. W wyborach na I sekretarza KM PPR w Tomaszowie Mazowieckim uzyskał 17 głosów na obecnych na konferencji 18 osób i został także wybranym na delegata na I Zjazd PPR, który obradował od 6 do 13 grudnia 1945 r. Kolejne konferencje obradowały 5 kwietnia 1946, 19 kwietnia 1947 i 16 kwietnia 1948 r. Na wszystkich Tuchowski był wybierany na I sekretarza KM PPR[66].

Jako czołowy tomaszowski działacz PPR wiele energii poświęcił na budowanie relacji z innymi partiami w mieście. Współpracując z PPS i Stronnictwem Demokratycznym w ramach Komisji Porozumiewawczej Stronnictw Politycznych, stawał niejednokrotnie przed problemem wypracowania zadawalającego wszystkie strony modelu współpracy międzypartyjnej. Rzecz szczególna, stosunki PPR–SD bywały z reguły znacznie lepsze niż relacje PPR–PPS. Przy czym najwięcej czasu komisja musiała poświęcić na łagodzenie konfliktów wybuchających między członkami obu ostatnich partii w zakładach pracy[67].

Budowanie rządów komunistycznych w Tomaszowie przez Tuchowskiego postanowiło przerwać podziemie. Pluton dywersyjny Konspiracyjnego Wojska Polskiego pod dowództwem sierż. Stanisława Jaworskiego „Upiora”[68] 1 października 1946 r. zorganizował zamach na Romana Tuchowskiego. Zamiast niego zginął jednak jego kierowca Kazimierz Włodarczyk – członek KM PPR i radny MRN w Tomaszowie Mazowieckim[69]. Tuchowski z kolei odegrał bliżej nieokreśloną rolę w dekonspiracji plutonu. Członek tego oddziału, Jar. G., przesłał na ręce Tuchowskiego prośbę o pomoc w ujawnieniu się. Adresat listu w lutym 1947 r. zapoznał z jego treścią członków Egzekutywy KM PPR[70].

W 1947 r. stanął na czele Międzypartyjnej Komisji Szkoleniowej. W związku ze zbliżającym się zjednoczeniem PPR i PPS organizowano wspólne szkolenia dla przedstawicieli obu partii. Rozpoczęto równocześnie akcję oczyszczania szeregów PPR z członków niepożądanych w nowo kształtującej się formacji komunistycznej. W Tomaszowie proces ten przebiegał bardzo powoli. Liczba usuniętych z partii do września 1948 r. nie przekroczyła kilkudziesięciu osób[71]. Tymczasem po sierpniowo-wrześniowym Plenum KC PPR zawieszono wspólne szkolenia i zaostrzono kryteria dla tych, którzy mieli pozostać w partii. Z KW nadchodziły polecenia wyrzucania z jej szeregów wielu aktywistów. Ponieważ Roman Tuchowski znalazł sojusznika w Egzekutywie KM, niektórych poleceń nie wykonał. 18 października 1948 r. odbyło się posiedzenie Egzekutywy KM PPR z udziałem członków Wojewódzkiej Komisji ds. Oczyszczania Szeregów Partii. Za opieszałe przeprowadzanie tej akcji cała Egzekutywa została ukarana naganą partyjną[72]. Po tym posiedzeniu dni Tuchowskiego na stanowisku I sekretarza KM PPR były policzone. I tak jednak pozostawał osobą, która obok Zygmunta Pawłowskiego z Łęczycy najdłużej sprawowała taką funkcję w województwie łódzkim[73].

Mimo usunięcia go z kierowniczego stanowiska w tomaszowskiej organizacji partyjnej nie utracił do końca zaufania przełożonych. 10 listopada 1948 r. opuścił Tomaszów Mazowiecki i został I sekretarzem KM PPR (następnie PZPR) w Pabianicach[74]. W przygotowanej w tym okresie charakterystyce Tuchowskiego przewodniczący Wojewódzkiej Komisji Kontroli Partyjnej Jan Morawski i II sekretarz KW PPR w Łodzi Czesław Domagała napisali: „Jest to towarzysz na poziomie, poważny. Szczególnie w ostatnim roku bardzo się podniósł poziom jego pracy. Bez zastrzeżeń cały swój wysiłek oddaje dla organizacji. Ma autorytet w mieście [...]. Pracuje dobrze, systematycznie rozkłada sobie pracę. Jest gospodarzem na swoim terenie, umie współpracować z PPS. Mógłby pracować w skali wojewódzkiej, ale stosunki rodzinne (żona chora na płuca) nie pozwalają mu na to”[75].

Tak pozytywne postrzeganie Tuchowskiego tym bardziej zwraca uwagę, że notatka o nim powstała na potrzeby usankcjonowania jego wyboru na ważne stanowisko w Pabianicach mimo wcześniejszej niesubordynacji i usunięcia go z władz tomaszowskiej PPR. Lokalnego działacza jego formatu komunistom nie opłacało się pozbywać w sposób radykalny, ponieważ mogłoby się to odbić niechcianym rozgłosem w miejscowych szeregach PPR. W Pabianicach Tuchowski pracował bardzo krótko, do końca marca 1949 r. Po kilkumiesięcznym okresie próby 1 kwietnia 1949 r. objął stanowisko przewodniczącego Powiatowej Rady Narodowej w Opocznie[76]. 1 czerwca weszła w życie ustawa z 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej[77]. Na mocy tej ustawy zlikwidowano stanowiska starostów, wójtów i prezydentów miast[78]. Tuchowski został także I sekretarzem Komitetu Powiatowego PZPR w Opocznie, piastując jednocześnie funkcję przewodniczącego Powiatowej Rady Narodowej. Mimo łączenia funkcji i przeniesienia na szczebel powiatowy nie odbudował dawnej pozycji w partii.

W grudniu 1950 r. wyjechał do Centralnej Szkoły Partyjnej w Warszawie na 9-miesięczny kurs pierwszych sekretarzy komitetów powiatowych partii. Nie ukończył go jednak, w czerwcu 1951 r. został bowiem wezwany na posiedzenie Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej, podczas której musiał tłumaczyć się z wydarzeń sprzed 20 lat. Wyjaśniał m.in., dlaczego w śledztwie zataił znajomość z Dolińskim oraz ujawnił swoją przynależność do KPP. Jego wyjaśnienia nie przekonały Komisji, Tuchowski został ukarany naganą partyjną i zawieszony w czynnościach I sekretarza KP PZPR. Po powrocie do Opoczna otrzymał decyzję o odwołaniu go ze stanowiska[79].

Tuchowski zgłosił się do swojego serdecznego kolegi Jerzego Kałuszki – ówczesnego I sekretarza KM PZPR w Tomaszowie Mazowieckim, który zaproponował mu zatrudnienie na stanowisku dyrektora Zakładów Wydobywania Piasku „Biała Góra” koło Tomaszowa Mazowieckiego. Pracę tę rozpoczął 1 lipca 1951 r.[80] Był jednak często wzywany do Warszawy do Komitetu Centralnego, gdzie musiał składać obszerne wyjaśnienia ze swej przeszłości, z działalności w Legionach i POW. Ostatecznie 8 sierpnia 1952 r. decyzją Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej został wykluczony z partii. Komisja uzasadniła tę decyzję zatajeniem przez niego istotnych faktów – otrzymania w 1938 r. Krzyża Niepodległości i następnie jego odebrania[81]. Żadnego rezultatu nie przyniosła próba odwołania się Tuchowskiego do II Zjazdu PZPR. Dawni koledzy zaczęli się od niego odwracać. Z końcem maja 1953 r. przestał być dyrektorem „Białej Góry” i przeszedł na stanowisko kierownika Spółdzielni Pracy „Budowa” w Tomaszowie Mazowieckim[82].

W ważnym dla Polski roku 1956 nastąpiła także zmiana sytuacji Tuchowskiego. Dla PZPR duże znaczenie miały obrady XX Zjazdu Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego i opublikowanie w jego trakcie oświadczenia o rehabilitacji KPP i jej działaczy. Ogromne wrażenie w społeczeństwie polskim wywołały referat Nikity Chruszczowa wygłoszony w trakcie zjazdu oraz śmierć I sekretarza KC PZPR Bolesława Bieruta[83]. Na przemiany w partii wpłynęły również wydarzenia poznańskiego Czerwca. W kraju I sekretarzem został w październiku Władysław Gomułka. Zmieniła się polityka centralnych władz partyjnych. Na fali przemian i krytyki w dużej grupie organizacji wojewódzkich, powiatowych i miejskich PZPR nastąpiły zmiany na stanowiskach sekretarzy, kierowników wydziałów itp.[84] Wielu działaczy wyrzuconych z partii w latach wcześniejszych zrehabilitowano i przywrócono im w niej członkostwo.

3 grudnia Centralna Komisja Kontroli Partyjnej zdecydowała o powrocie do PZPR Romana Tuchowskiego, uznając 4-letni okres pozbawienia go praw członka partii za dostateczną karę za popełnione przez niego przewinienie[85]. Kilka dni później ogromną większością głosów wybrano go na I sekretarza KM PZPR w Tomaszowie Mazowieckim[86]. Komitet Wojewódzki PZPR zaproponował Tuchowskiemu kandydowanie na posła do Sejmu II kadencji. Formalnie jego kandydatura została zgłoszona podczas masówki załogi Tomaszowskich Zakładów Włókien Sztucznych 11 grudnia 1956 r.[87] W styczniu następnego roku został wybrany na posła, zasiadał w ławach poselskich w latach 1957–1961. Aktywnie pracował w komisjach: Przemysłu Lekkiego, Rzemiosła i Spółdzielczości Pracy oraz Komisji Nadzwyczajnej do opracowania projektu ustawy o Najwyższej Izbie Kontroli[88]. W latach 1958–1961 pełnił także funkcję radnego MRN w Tomaszowie Mazowiec-kim. Był delegatem na III Zjazd PZPR[89]. W grudniu 1959 r. przeszedł na emeryturę.

Zwrot w jego karierze politycznej wiązał się z przemianami ogólnopolskimi. Po okresie stalinizmu do łask wrócili działacze odsunięci i dyskryminowani – czego przykładem była postać samego Władysława Gomułki. Także Roman Tuchowski otrzymał drugą szansę.

Należał ponadto do Związku Bojowników o Wolność i Demokrację, Ligi Obrony Kraju, Polskiego Czerwonego Krzyża, Towarzystwa Przyjaciół Dzieci, Polskiego Związku Łowieckiego oraz Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej[90]. Za swoją działalność odznaczony był m.in. Krzyżem Niepodległości, Orderem Sztandaru Pracy I i II klasy[91]. Będąc już na emeryturze, w 1961 r. przebywał przez kilka dni na zgrupowaniu obozów tomaszowskiego hufca Związku Harcerstwa Polskiego. Odwiedzał poszczególne obozy, brał udział w grach, wygłaszał gawędy. Działał jeszcze przez pewien okres w Egzekutywie KM, później został członkiem KM.

W 1972 r. poważnie zachorował. Po wyjściu ze szpitala miał trudności z poruszaniem się i mówieniem. Bardzo przeżył śmierć żony, Aleksandry z domu Pietruszczak, którą poślubił 26 października 1929 r. na Jasnej Górze w Częstochowie[92]. Po długiej i ciężkiej chorobie zmarł 3 lipca 1979 r. Trzy dni później został pochowany na Cmentarzu Rzymskokatolickim przy ul. Smutnej w Tomaszowie Mazowieckim[93].

* * *

Roman Tuchowski jako postać historyczna powinien być oceniany z punktu widzenia realiów lokalnych. W zasadzie przez cały okres swego życia politycznego związany był z Tomaszowem Mazowieckim i jego najbliższymi okolicami. Oczywiście ludzi takich w całym kraju dałoby się znaleźć wielu. Niemniej jednak dla dziejów politycznych regionu był on ważną postacią.

Trudno go jednoznacznie ocenić. Z jednej strony nie można zarzucić mu braku patriotyzmu – walczył o niepodległość Polski na początku XX w. Z drugiej zaś stał się aktywnym działaczem komunistycznym. Jego poglądy stopniowo ewoluowały. Jako młody działacz partyjny wziął ślub kościelny, co może budzić zastanowienie i szerszą refleksję. Prawdopodobnie decyzja jego wynikała z uwarunkowań rodzinnych, przede wszystkim z nacisków przyszłej żony. Mimo że miał stosunkowo krótki staż partyjny i wziął ślub kościelny, został sekretarzem KD KPP w Tomaszowie. Bardziej niż przed wojną musiał się pilnować po 1945 r. i zachowywać tak, by zwierzchnicy partyjni nie mieli do niego zastrzeżeń. Między innymi z powodu braku kadr zaraz po wojnie w Tomaszowie Mazowieckim trafił na lokalne partyjne szczyty i stał się reprezentantem partii rządzącej. Za uchybienia wobec niej w okresie stalinizmu mogło grozić o wiele więcej niż ostracyzm środowiskowy.

Nie tylko zawarcie ślubu kościelnego świadczy o indywidualizmie Romana Tuchowskiego. Będąc I sekretarzem KM w Tomaszowie Mazowieckim, świadomie ignorował instrukcje partyjnych władz zwierzchnich dotyczące oczyszczania szeregów PPR. Choć w pewnej mierze – przynajmniej po 1945 r. – był koniunkturalistą. Na pewno angażował się w rozbudowę struktur partyjnych, jednak – obok względów ideowych – duże znaczenie miały dla niego również kwestie materialne oraz zapewnienie sobie zaplecza w szeregach partyjnych.

Do dokonania pełnej oceny tej postaci brakuje niestety materiału źródłowego, co jest typowym zjawiskiem w przypadku wielu działaczy regionalnych. Śladów po nich doszukiwać się można głównie w dokumentacji partyjnej, co wiąże się, rzecz jasna, z obciążeniem ideologicznym tak specyficznego materiału źródłowego.

Bibliografia

ŹRÓDŁA

Źródła archiwalne

Archiwum Akt Nowych w Warszawie

Prokuratura Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim

Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim

Archiwum Państwowe w Łodzi

Komitet Miejski PPR w Tomaszowie Mazowieckim

Komitet Wojewódzki PZPR w Łodzi

Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim

Akta Stanu Cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej w Tomaszowie Mazowieckim

C. i K. Komenda Powiatowa w Piotrkowie Trybunalskim

Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim

Akta miasta Tomaszowa

Miejska Rada Narodowa i Zarząd Miejski w Tomaszowie Mazowieckim

Starostwo Powiatowe w Opocznie

Szpital Miejski św. Stanisława w Tomaszowie Mazowieckim

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Łodzi

Ocena sytuacji politycznej na terenie Tomaszowa Maz. w związku z wyborami 1961 r.

Muzeum im. Antoniego hr. Ostrowskiego w Tomaszowie Mazowieckim

Związek Bojowników o Wolność i Demokrację w Tomaszowie Mazowieckim

Urząd Stanu Cywilnego w Tomaszowie Mazowieckim

Księgi małżeństw i zgonów

Źródła drukowane

Historia Tomaszowa Mazowieckiego w źródłach archiwalnych. Dokumenty z zasobu Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, red. M. Hubka, M. Ordak, A. Wróbel, Tomaszów Mazowiecki 2010.

DzU 1950, nr 14, poz. 130

„Monitor Polski” 1938, nr 140, poz. 245

„Monitor Polski” 1939, nr 40, poz. 65

Informatory, encyklopedie, słowniki

Mołdawa T., Ludzie władzy 1944–1991. Władze państwowe i polityczne Polski według stanu na dzień 28 II 1991,Warszawa 1991.

PPR, PPS, PZPR. Władze instancji łódzkich i województwa łódzkiego Delegaci na Zjazdy i Kongresy krajowe. Członkowie centralnych władz partyjnych – z Łodzi i województwa łódzkiego 1945–1975, oprac G. Adamczewska, J. Dobrowolski, E. Chobot, A. Wojnarowska-Szczęsna, Łódź 1985.

Słownik historii Polski, red. T. Łepkowski, Warszawa 1969, wyd. 5.

OPRACOWANIA

Albert A., Najnowsza historia Polski 1918–1980, Warszawa 1991.

Badziak K., Kozłowski W., Wyzwolenie ziemi łódzkiej – styczeń 1945, Łódź 1980.

Bojanowski T., Władze miejskie [w:] Tomaszów Mazowiecki. Dzieje miasta, red. B. Wachowska, Warszawa–Łódź 1980.

Bojanowski T., Życie polityczne [w:] Tomaszów Mazowiecki Dzieje miasta, red. B. Wachowska, Warszawa–Łódź 1980.

Chwiałkowska W., Chrościelewski W., Tano J.P., Zmiany podziału terytorialnego kraju w latach 1939–1978 na przykładzie ziem wchodzących w skład województwa piotrkowskiego, „Studia Regionalne” 1979, t. 3 (8).

Cyniak C., Roman Tuchowski ps. „Jerzy”, „Zdzisław”, „Włókna Sztuczne” 1988, nr 4.

Cyniak C., Roman Tuchowski, cz. 2, „Włókna Sztuczne” 1988, nr 5.

Cyniak C., Trudne lata walki KPP w Tomaszowie Mazowieckim, „Włókna Sztuczne” 1974, nr 2.

Dutkiewicz M., Dom rekonwalescentów (uzdrowieńców) Legionów Polskich w Kamieńsku w latach 1915–1917, „Niepodległość” 2003/2004, t. 53–54.

Góral J., Kotewicz R., Dwa wieki Tomaszowa Mazowieckiego. Zarys dziejów miasta 1788–1990, Tomaszów Mazowiecki 1992.

Gronczewski E., Walczyli o Polskę Ludową, Warszawa 1982.

Hubka M., KPRP w regionie piotrkowskim w latach 1918–1920 [w:] Partia komunistyczna w Polsce. Struktury – ludzie – dokumentacja, red. D. Magier, Lublin–Radzyń Podlaski 2012.

Jasiak K., Z dziejów Konspiracyjnego Wojska Polskiego, Radomsko 2010.

Kieszczyński L., Walki strajkowe włókniarzy Łodzi i okręgu łódzkiego w latach 1919–1928 [w:] Studia i materiały do dziejów Łodzi i okręgu łódzkiego, t. 1: Dwudziestolecie 1918–1939, red. P. Korc, Łódź 1962.

Kołomejczyk N., Polska Zjednoczona Partia Robotnicza 1948–1986, Warszawa 1988.

Nawrocki K., Przemiany społeczno-polityczne w powiecie opoczyńskim w latach 1945–1956 [w:] Wyzwolenie... ale czy wolność? Materiały pokonferencyjne. Opoczno 16 stycznia 2009 r., red. E. Kowalczyk, R. Telus, Opoczno 2009.

Rudź W., Tomaszowa Mazowieckiego droga do niepodległości 1914–1918, Tomaszów Mazowiecki 1988.

Wachowska B., Główne partie polityczne [w:] Tomaszów Mazowiecki. Dzieje miasta, red. B. Wachowska, Warszawa–Łódź 1980.

Wachowska B., Miejsce Tomaszowa Maz. w polskim ruchu robotniczym (do 1939 r.), Tomaszów Mazowiecki 1980.

Wołczyk T., Monografia Tomaszowskiej Jednostki Milicji Obywatelskiej i Służby Bezpieczeństwa (1945–1989) oraz własne spostrzeżenia i refleksje, Tomaszów Mazowiecki 1989, mps w posiadaniu Biblioteki Muzeum im. Antoniego hr. Ostrowskiego w Tomaszowie Mazowieckim.

Woskowski A., Harcerstwo w Tomaszowie Mazowieckim w latach 1911–1918, Tomaszów Mazowiecki 1987.

Wójcik S., Samorząd terytorialny w Polsce w XX wieku. Myśl samorządowa i współczesność, Lublin 1999.

Wróbel A., Władze miasta Tomaszowa Mazowieckiego w okresie niepodległego państwa polskiego 1918–1939, „Rocznik Łódzki” 2007, t. 54.

Wróbel A., Władze miasta Tomaszowa Mazowieckiego w pierwszych latach niepodległości (1918–1921) [w:] Drogi do niepodległości. Materiały z sesji naukowej z okazji 80. rocznicy Odzyskania Niepodległości przez Polskę 6 listopada 1988, red. P. Zawilski, Tomaszów Mazowiecki 1988.

Wróbel A., Źródła do dziejów PZPR w zasobie Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim [w:] Partia komunistyczna w Polsce. Struktury – ludzie – dokumentacja, red. D. Magier, Lublin–Radzyń Podlaski 2012.

Roman Tuchowski (1895–1979) – from a fervent patriot to a staunch communist

The purpose of this article is to present a biography of Roman Tuchowski, a man who was characteristic for his times. He was a diverse, complex, and thus interesting person. Brought up in a patriotic spirit of the team scouts, after the outbreak of the First World War he joined the Polish Legions. In October 1917 he went back to Tomaszów and was actively participating in the Polish Military Organisation. On the 12th of November 1918 he commanded the military action of disarming the German garrison in Tomaszów. He was then fighting in the Polish-Soviet War in 1919–1920. In the interwar period he was actively involved in the left-winged Independent Peasant’s Party, organising the local structures of this party. Then he joined the Communist Party of Poland and he performed in this party a function of the Committee District secretary in Tomaszów Mazowiecki. He was arrested for his communist activities and sentenced to 4 years in prison.

During the Second World War he joined the Home Army, but in summer of 1944 he established cooperation with the People’s Army division. In January 1945 he returned to Tomaszów and was chosen the First Secretary of the Municipal Committee of the Polish Workers’ Party. He performed this function until October 1948. Later on his position weakened and in 1952 he became excluded from the Party. After the breakthrough of 1956, Tuchowski became restored to the Party and then chosen the First Secretary of the MC of the Polish United Workers’ Party in Tomaszów. He held this function until he retired (in December 1959). Between 1957 and 1961 he was a deputy in the Polish People’s Republic parliament.

It is difficult to unambiguously evaluate Roman Tuchowski. On the one hand, he was a patriot, a participant in the fights for Poland’s independence, but on the other hand, he was an active communist activist.

VARIA

Maciej Hubka

Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim

Elity trzech epok. Działacze piotrkowskiego ruchu komunistycznego w latach 1918–1948

Dzieje partii politycznych, których ogniwa terenowe działały w Piotrkowie Trybunalskim i jego okolicy, stanowią istotny element dziedzictwa historycznego tego regionu. Historia najnowsza budzi szczególnie duże emocje, ponieważ wiele osób należących do lokalnej społeczności jest powiązanych rodzinnie bądź środowiskowo z uczestnikami wydarzeń ostatniego okresu. Ponadto w wyniku przemian ustrojowych, jakie dokonały się w Polsce po 1989 r., nastąpiło przewartościowanie ocen zarówno postaci historycznych, jak i samych wydarzeń. Bohaterowie minionej epoki musieli ustąpić miejsca tym, którzy w czasach PRL byli spychani na margines. Przemiany te uwidoczniły się również w procesie rozwoju regionalnej historiografii. Niegdyś popularne obszary badawcze stały się obecnie raczej niszowe, o czym świadczy niewielka liczba wydanych w ostatnich dekadach publikacji poświęconych dziejom partii komunistycznych w omawianym regionie[1]. Badania nad tymi zagadnieniami zatrzymały się właściwie pod koniec lat osiemdziesiątych XX w.[2]

Odnosząc się do systematyki tej części piotrkowskiej historiografii, można zauważyć, że badacze skupiali się przede wszystkim na procesie organizowania partii komunistycznych, ich stanie liczebnym i stanowisku wobec problemów politycznych i społecznych, czy też na ogólnych zagadnieniach z historii tych partii. W opracowaniach przewija się wiele nazwisk dawnych komunistów, niemniej poza przedstawieniem składów osobowych komitetów partyjnych rzadko kiedy próbowano przybliżyć czytelnikom sylwetki poszczególnych działaczy i ich karierę partyjną. Faktem jest, że do 1945 r. ruch komunistyczny nie odgrywał w tzw. regionie piotrkowskim[3] szczególnej roli, co było spowodowane ogólną sytuacją polityczną, a także postawami komunistów wobec żywotnych interesów państwa – postawy te przez społeczeństwo były oceniane negatywnie.

Właśnie okres do 1945 r. obejmuje dwie pierwsze tytułowe epoki – czyli lata 1918–1938 oraz 1942–1945. Luka w chronologii wynikała z tego, że partia komunistyczna nie funkcjonowała wówczas w zinstytucjonalizowanej formie. W pierwszym okresie działała Komunistyczna Partia Robotnicza Polski – od 1925 r. pod nazwą Komunistyczna Partia Polski. Została ona rozwiązana przez centralę moskiewską w 1938 r.; odrodziła się w okresie okupacji niemieckiej, w 1942 r., jako Polska Partia Robotnicza, a w 1948 r. – po wchłonięciu części struktur Polskiej Partii Socjalistycznej – przekształciła się w Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą. Trzecią epokę stanowią lata 1945–1948, o tyle ciekawe, że po raz pierwszy w historii Polski partia komunistyczna mogła wystąpić legalnie, w roli głównej siły politycznej. W ten sposób ziściły się nadzieje komunistów, zaprzepaszczone w 1920 r. po klęsce wojsk bolszewickich na przedpolach Warszawy. W styczniu 1945 r. Armia Czerwona przekroczyła Wisłę i zajęła kolejne tereny, co pozwoliło jej ugruntować władzę komunistyczną w Polsce na niemal pół stulecia.

Tytułowe elity zaś to grono działaczy komunistycznych, którzy w omawianym okresie przewinęli się przez lokalne kierownictwo partyjne i dzięki sprzyjającym okolicznościom znaleźli się później w elicie władzy w badanym regionie. W okresie międzywojnia w miarę możliwości angażowali się oni m.in. w akcje strajkowe, a w okresie okupacji w pracę konspiracyjną. Znane są wyniki ich poczynań, ale w obiegu naukowym nadal brakuje szczegółowych informacji o nich samych. Dlatego warto podjąć próbę wypełnienia tej luki w stanie badań. Bez względu na osobiste oceny, z odpowiednim dystansem do tematyki – jak wcześniej zaznaczono – nadal budzącej duże emocje, narrację historyczną należy prowadzić, korzystając ze specyficznego rodzaju źródeł, jakim jest dokumentacja osobowa – wytworzona po znacznym upływie czasu od wydarzeń w niej opisywanych, głównie na potrzeby partii politycznych. Materiały te znajdują się w zasobach archiwów państwowych, w tym Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim[4], a także są gromadzone w prywatnych firmach świadczących usługi archiwizacyjne (dokumentacja osobowa pracowników instytucji gospodarczych). Ponieważ ta druga dokumentacja ma określony czas przechowywania, z każdym rokiem zbliża się termin jej brakowania, a więc wiele źródeł może zostać zniszczonych. Fakt ten w pewnym sensie determinuje podjęcie badań[5].

Dane ogólne, liczbowe, a także najistotniejsze fakty pojawiają się prawie w każdym opracowaniu traktującym o historii politycznej i społecznej Piotrkowa Trybunalskiego i powiatu piotrkowskiego, dlatego tutaj zostaną jedynie krótko zaprezentowane na podstawie najważniejszych opracowań[6].

Utworzona w grudniu 1918 r. KPRP bazowała na kadrach i strukturach jej partii założycielskich, Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy oraz Polskiej Partii Socjalistycznej-Lewicy. Trzon pierwszych struktur partyjnych w Piotrkowie stanowili przedstawiciele lokalnych środowisk zawodowych, głównie pracownicy zakładów przemysłu branży mineralnej oraz kolei (ze względu na lokalizację w mieście węzła kolejowego). To właśnie w tych ośrodkach powstały pierwsze grupy działaczy komunistycznych. Najsilniejszą grupę stanowili początkowo kolejarze, których komórka partyjna liczyła blisko 15 członków. Jej liderem był Kazimierz Andrzejewski[7].

Ważnymi ogniskami ruchu komunistycznego były również huty szkła „Kara” i „Hortensja”, fabryka włókiennicza działająca w dzielnicy Bugaj oraz zakłady branży budowlanej. Działacze komunistyczni szukali oparcia w Radzie Delegatów Robotniczych istniejącej w Piotrkowie od 17 stycznia 1919 r., została ona jednak zdominowana przez PPS – udział komunistów nie przekraczał 4 proc.[8] Połączenie się niezależnych kół w organizację miejską w marcu 1919 r. spotkało się ze zdecydowaną reakcją przedstawicieli PPS, potępiających bolszewizm[9].

Mimo trudnych warunków działania szeregi KPRP w mieście i powiecie stopniowo się powiększały i – według danych policyjnych – w pierwszym kwartale 1919 r. liczyły około 200 członków i sympatyków[10]. W tym czasie piotrkowski ośrodek utrzymywał stałe kontakty z łódzką organizacją partyjną, a także oddziaływał na formujące się struktury KPRP m.in. w Wolborzu, Moszczenicy czy Tomaszowie Mazowieckim. W kwietniu 1920 r. fala aresztowań, która objęła członków partii, osłabiła środowisko łódzkie, w wyniku czego w początku 1921 r. uformował się Okręg Piotrkowsko-Częstochowsko-Radomszczański KPRP[11]. W połowie 1920 r. w Piotrkowie, w mieszkaniu Kazimierza Andrzejewskiego, odbyło się spotkanie komunistów, podczas którego powołano Komitet Miejski KPRP w składzie: Kazimierz Andrzejewski, Stefan Bek, Chojnacki (?), Józef Dybalski, Franciszek Śliwiński, Jan Wesołowski (sekretarz)[12]. Ubytki kadrowe spowodowane aresztowaniami uzupełniono dzięki przyłączeniu do partii lokalnych struktur PPS-Opozycja. Początkowy rozwój organizacyjny zahamowała w latach dwudziestych seria aresztowań, które zdziesiątkowały tym razem piotrkowską organizację partyjną.

Pierwszym dużym ciosem dla partii stała się tzw. wsypa na Bugaju. 6 czerwca 1924 r. miało się odbyć zebranie Komitetu Miejskiego KPRP, z udziałem sekretarza Komitetu Okręgowego. W lesie na Bugaju zebrała się grupa działaczy stanowiących ścisłe kierownictwo lokalnych struktur partyjnych w tym okresie. Byli to: Stefan Bek, Józef Ciesielski, Adam Gołąb, Roman Jabłonowski, Władysław Kornacki, Czesław Krejczy, Grzegorz Kudyniuk, Marian Nawrocki, Franciszek Nowakowski, Stefan Piekarz, Stanisław Sęciński, Wiktor Sikorski, Franciszek Śliwiński i Jan Wesołowski. Informacja o planowanym spotkaniu dotarła również do piotrkowskiej policji, która przeprowadziła udaną obławę. Wszyscy uczestnicy zebrania zostali aresztowani i postawieni przed sądem. Trzech z nich: Śliwiński, Jabłonowski i Kornacki, otrzymało wyroki 3 lat więzienia. Na skutek rewizji i aresztowań działalność partii została znacznie ograniczona. 11 sierpnia 1926 r. przed Sądem Okręgowym w Piotrkowie stanęło 12 osób oskarżonych o przynależność do KPP i propagandę komunistyczną. Również je skazano na 3 lata pozbawienia wolności. W kolejnych latach w wyniku działań wymiaru sprawiedliwości z życia partyjnego w regionie wyeliminowano ponad 40 innych komunistów[13].

Topniały zarówno szeregi partii, jak i jej struktury organizacyjne. W 1928 r. w Piotrkowie działało 9 kół partyjnych, a rok później tylko 7, przy czym 4 z nich funkcjonowały w ośrodkach fabrycznych. Stan liczebny KPP w tym okresie wynosił zaledwie 30 członków[14]. Osłabienie kadr odbiło się na działalności partii w terenie. Ograniczyła się ona do kolportażu bibuły lub rozklejania plakatów o tematyce komunistycznej. Magazyny materiałów propagandowych były jednak często przejmowane przez policję.

Początek lat trzydziestych to dla komunistów w omawianym regionie okres stopniowej odbudowy kadr i struktur. Na pierwszy plan wysunęli się działacze dotychczas pozostający w cieniu dawnego kierownictwa, ponadto szeregi partii zasilili członkowie nowo zwerbowani, nieposiadający większego doświadczenia. Ten brak doświadczenia partyjnej „młodzieży” rekompensowano przez wykorzystanie pokolenia starszych stażem komunistów. Odradzaniu się struktur służyła również agitacja wśród robotników rolnych, co było zrozumiałe ze względu na rolniczy charakter powiatu. W 1932 r. w skład kierownictwa partyjnego w Piotrkowie wchodzili Józef Ciesielski (był również członkiem organizacji okręgowej), Adam Doliński, Józef Sobiechart i Franciszek Śliwiński. W ostatnim okresie działalności KPP, u schyłku lat trzydziestych, w kierownictwie piotrkowskiej organizacji partyjnej znaleźli się: Aleksy Kudyniuk, Józefa Kudyniuk, Feliks Papliński[15], Józef Sapata i Stanisław Wojtala[16].

Podsumowując informacje na temat piotrkowskich działaczy KPRP/KPP, należy podkreślić, że główną bazę rekrutacji nowych członków partii i jej zaplecze niezmiennie stanowiło przede wszystkim środowisko kolejarzy, a także robotnicy piotrkowskich hut szkła. Mniejszy udział mieli robotnicy zakładu włókienniczego i przedstawiciele innych zawodów. Próby nawiązania przez komunistów współpracy z lokalnymi ogniwami PPS nie przyniosły wymiernych rezultatów, z wyjątkiem pozyskania socjalistycznych rozłamowców. Początkowy sukces organizacyjny przerwały sprawne działania organów państwowych II Rzeczypospolitej. W 1938 r. KPP została rozwiązana i w kolejną epokę ruch komunistyczny wszedł zdezorganizowany. Głównymi animatorami partii byli działacze posiadający doświadczenie jeszcze z czasów SDKPiL czy PPS-Lewicy. Dla przykładu można wymienić Kazimierza Andrzejewskiego czy Józefa Sobiecharta, świadków rewolucji październikowej w Rosji. Podtrzymywaniu ciągłości organizacyjnej sprzyjały m.in. powiązania rodzinne, można tu wspomnieć choćby o rodzinie Kudyniuków – w latach dwudziestych w partii działał Grzegorz Kudyniuk, a później jego syn Aleksy oraz synowa Józefa z domu Gąsior (córka członka piotrkowskiej organizacji KPP).

Odrodzenie struktur ruchu komunistycznego w Polsce w okresie II wojny światowej odbywało się pod auspicjami ZSRR[17]. Ponieważ władze okupacyjne przejęły sporządzoną w latach 1918–1939 dokumentację, m.in. raporty policyjne, były zorientowane w sytuacji kadrowej komunistów i starały się osłabić to środowisko na terenach okupowanych. Impulsem do rozwoju partii (właściwie konstruowania jej na nowo) stały się agresja niemiecka na Związek Radziecki i przebieg działań na froncie wschodnim[18].

Naturalnym zapleczem dla odbudowywanej partii okazały się kadry byłej KPP. Ważną rolę odegrał Feliks Papliński, który 6 stycznia 1942 r. jako członek grupy inicjatywnej PPR został zrzucony na terenie powiatu koneckiego[19]. Pierwsze kroki skierował do dawnych towarzyszy z Piotrkowa, gdzie spodziewał się uzyskać pomoc w dalszej akcji. Nie mylił się – 15 lutego w mieszkaniu Aleksego i Józefy Kudyniuków w Piotrkowie odbyło się pierwsze zebranie grupy komunistów. Papliński odczytał odezwę nowej partii i zdeponował w tym mieszkaniu zapas broni i amunicji. Na następnym zebraniu postanowiono zorganizować komitet dzielnicowy.

W ciągu kolejnych miesięcy powstały komórki partyjne PPR na Bugaju oraz w hutach „Hortensja” i „Feniks”. Wkrótce powołano też komórkę w środowisku kolejarzy. Udało się zatem uaktywnić tych członków, którzy przetrwali zarówno polskie, jak i niemieckie represje[20]. W maju 1942 r. struktury partyjne w mieście liczyły jedynie 35 członków[21]. W połowie 1942 r. w innych częściach regionu piotrkowskiego stworzono podwaliny instancji okręgowej. W połowie maja do powiatu piotrkowskiego został skierowany z Warszawy Franciszek Zubrzycki ps. „Mały Franek”, który miał być organizatorem i dowódcą lokalnych struktur Gwardii Ludowej, formacji zbrojnej PPR[22].

W warunkach konspiracyjnych, mimo ponoszonych strat, organizacja PPR stopniowo się rozrastała, zyskując komitety gminne. W połowie 1943 r. stan liczebny partii w okręgu piotrkowskim wynosił 223 członków, z czego w powiecie piotrkowskim jedynie 21[23]. Sytuacja w polskim podziemiu była jednak napięta, o czym świadczyły walki między PPR i GL a innymi ugrupowaniami konspiracyjnymi, wynikające głównie z agresywnej polityki komunistów, którzy dążyli do likwidacji konkurencji politycznej, ufni we frontowe postępy wojsk radzieckich. Ogniskiem tych walk w regionie był przede wszystkim powiat opoczyński[24].

W styczniu 1945 r. region piotrkowski był objęty działaniami prowadzonymi w ramach kampanii II wojny światowej zwieńczonej ostateczną kapitulacją Niemiec. Już 18 stycznia 1945 r. – w dniu zajęcia Piotrkowa przez Sowietów – odbyło się pierwsze w ostatniej z omawianych epok zebranie lokalnych członków PPR. Ustalono zadania i powołano tymczasowe kierownictwo partyjne w składzie: Adam Bykowski, Zenon Dzik, Mieczysław Janiszewski, Stefan Piekarz, Mieczysław Rek i Paweł Wajs. W mieście przebywało wówczas jedynie 18 działaczy PPR z okresu okupacji. W gronie nowo przyjętych dominowali po raz kolejny członkowie przedwojennej organizacji partyjnej. Do końca marca 1945 r. organizacja PPR w Piotrkowie liczyła już ponad 200 osób. W lipcu tegoż roku 10 z 17 członków komitetu miejskiego PPR wcześniej należało do KPP oraz PPR z okresu okupacji. Zapleczem kadrowym okazały się środowiska zawodowe z przedwojennymi tradycjami komunistycznymi. Nawiązano współpracę z lokalnymi strukturami PPS, przede wszystkim z tymi, które cieszyły się zaufaniem nowo formującej się władzy. 24 grudnia 1948 r. w Piotrkowie Trybunalskim powstał Komitet Miejski PZPR[25].

Warto przedstawić sylwetki kilku już wymienionych piotrkowskich komunistów. Jednym z nich był Józef Sobiechart. Urodził się w 1879 r.[26] w miejscowości Siendorf, w rodzinie robotniczej. W 1905 r. znajdował się w Zawierciu, gdzie brał udział w rozruchach robotniczych. Z pozostawionej przez niego relacji wynika, że miał niechętny stosunek do PPS[27]. W 1912 r. wyjechał do Piotrkowa, gdzie przebywał do momentu wybuchu I wojny światowej. W początkowym okresie pobytu w Piotrkowie związał się zawodowo z hutą szkła „Hortensja”, politycznie zaś z lokalnymi strukturami SDKPiL. Jego działalnością zainteresowała się carska służba bezpieczeństwa i w rezultacie po wybuchu wojny deportowano go w głąb Rosji. W 1917 r. brał udział w rewolucji październikowej, brak jednak bliższych danych na ten temat. W 1918 r. wrócił po 4 latach do Piotrkowa, gdzie kontynuował działalność w SDKPiL. Ponownie też podjął pracę jako kugler (hutnik) w hucie szkła „Hortensja” i organizował tam zakładowe koło KPRP, które – jak sam podawał – liczyło wówczas 11 członków[28].

W okresie II RP Sobiechart na ogół nie uczestniczył w najważniejszych pracach kierownictwa partii w mieście. Sytuacja zmieniła się na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych, kiedy to w wyniku strat kadrowych KPP w regionie jego pozycja w partii się wzmocniła. W KPP działał aż do jej rozwiązania w 1938 r. Po wybuchu II wojny światowej opuścił Piotrków i poszukiwał zatrudnienia w różnych zakładach przemysłowych. W latach 1942–1945 pracował m.in. w hucie „Laura” w Tarnowie[29]. W tym czasie związał się z PPR.

Do Piotrkowa powrócił w październiku 1945 r. i po raz kolejny podjął pracę w macierzystej hucie szkła, gdzie kontynuował działalność w PPR, a po zjeździe zjednoczeniowym wstąpił do PZPR. Był szeregowym członkiem partii. Pracę zawodową ukończył w 1957 r. na stanowisku portiera. W miarę możliwości angażował się we wszelkie inicjatywy podejmowane przez partię.

Warto również przedstawić postać Jana Wesołowskiego, który działał w strukturach kierowniczych piotrkowskiej organizacji partyjnej. Urodził się w 10 maja 1894 r. w Piotrkowie w rodzinie robotniczej. Z zawodu był zecerem[30]. W latach 1908–1920 pracował w drukarniach w Piotrkowie i Warszawie, w tym w drukarni Naczelnego Komitetu Narodowego, którego Departament Wojskowy od lutego 1915 r. znajdował się w Piotrkowie[31]. Następnie do 1924 r. Wesołowski był zatrudniony na kolei w Piotrkowie. Potem wrócił do pracy w drukarni, gdzie pracował aż do wybuchu II wojny światowej. Karierę polityczną rozpoczął w 1920 r. w strukturach KPRP. Działalność w najsilniejszej w tym czasie kolejarskiej komórce partyjnej zaowocowała objęciem funkcji sekretarza w pierwszym komitecie miejskim partii. Do końca okresu Wesołowski pozostawał w szeregach KPRP/KPP, będąc m.in. jednym z aresztowanych podczas wspomnianej wcześniej wsypy na Bugaju.

W okresie okupacji nie angażował się politycznie. W latach 1943–1945 przebywał w III Rzeszy na robotach przymusowych w kopalni torfu w Egg-Bregenz. Po powrocie do Piotrkowa, w lipcu 1945 r. wstąpił do PPR. Dzięki wcześniejszemu doświadczeniu w pracy partyjnej w kwietniu 1946 r. został I sekretarzem Komitetu Miejskiego PPR w Piotr-kowie. Funkcję tę sprawował do sierpnia 1947 r., a we wrześniu wybrano go na członka egzekutywy tegoż komitetu[32]. Następnie wstąpił do PZPR. W tym okresie pełnił funkcje kierownicze w piotrkowskich zakładach pracy, został ich jednak pozbawiony z powodu skandalu wywołanego nadużywaniem alkoholu i utrzymywaniem stosunków intymnych ze współpracownicą. Od tej decyzji się odwoływał, co zostało pozytywnie rozpatrzone przez Wojewódzką Komisję Kontroli Partyjnej w Łodzi. Dzięki temu mógł się zaangażować w pracę polityczną w mieście i odzyskać pozycję. W połowie lat pięćdziesiątych prowadził m.in. szkolenia partyjne oraz był nieetatowym instruktorem Komitetu Miejskiego PZPR; zajmował się zagadnieniami historii partii[33].

W odróżnieniu od innych działaczy z okresu międzywojennego Wesołowski bardzo dobrze odnalazł się w realiach partyjnych po 1945 r. Jego pozycja była silniejsza ze względu na wykształcenie zawodowe. Determinacja w zabezpieczaniu własnego bytu (recte – dbałość o dobro partii), a także umiejętność wykorzystywania kontaktów partyjnych miały zapewne istotny wpływ na jego karierę w lokalnych strukturach PZPR.

Kolejnym działaczem z grona piotrkowskich komunistów był Stefan Piekarz. Pochodził z Warszawy, urodził się 21 sierpnia 1879 r. Z zawodu był lakiernikiem[34]. Od 1898 r. działał w warszawskim środowisku SDKPiL. Za udział w „zamachu na szpicla” został aresztowany i był więziony w Warszawie i w Radomiu. Po odzyskaniu wolności, w 1901 r. opuścił granice Królestwa Polskiego i przebywał pod fałszywym nazwiskiem kolejno w Niemczech, Wielkiej Brytanii i we Francji, czekając na sposobność powrotu do kraju. Stało się to możliwe w 1912 r. Piekarz pojawił się w Warszawie jako Jan Dobrowolski (do swojego nazwiska wrócił dopiero po wybuchu I wojny światowej, pod okupacją niemiecką). Ze względu na brak źródła utrzymania opuścił jednak Warszawę i podejmował pracę dorywczą w różnych miejscach. Od schyłku wielkiej wojny pracował w tartaku kolejowym, którego załoga w 1920 r. została ewakuowana do Piotrkowa z powodu zagrożenia ze strony postępujących ku Wiśle wojsk rosyjskich.

Po przybyciu do „grodu trybunalskiego” Piekarz wstąpił do funkcjonujących już w mieście struktur KPRP. Jako osoba anonimowa w nowym miejscu pobytu otrzymał polecenie przeniknięcia do lokalnych struktur PPS w celu wysondowania nastrojów w tej partii oraz lobbowania na rzecz współpracy z KPRP. Jak podaje w wyjaśnieniach do ankiety personalnej, działania te prowadził w latach 1920–1923, po czym został wydalony z PPS z powodu wystąpienia na jednym z zebrań z wnioskiem o przyłączenie się PPS do ruchu komunistycznego[35]. Po powrocie w szeregi partii komunistycznej m.in. pełnił funkcję skarbnika. W 1924 r. został aresztowany w wyniku wsypy na Bugaju, a następnie na rok osadzony w piotrkowskim areszcie. Po zwolnieniu nie przyjęto go ponownie do pracy na kolei. Jego sytuację uratowały inwestycje miejskie – w 1925 r. został zatrudniony w charakterze tłumacza na budowie z amerykańskim wykonawcą. W 1927 r. otrzymał posadę w administracji wybudowanej w mieście Hali Targowej, gdzie pracował do wybuchu wojny w 1939 r.

W czasie okupacji Piekarz zajmował różne stanowiska w obsłudze administracyjnej gazowni i rzeźni w Piotrkowie. Ze względu na działalność komunistyczną w okresie II RP znajdował się pod nadzorem władz okupacyjnych (był na krótko aresztowany w listopadzie 1939 r.). Działalność polityczną wznowił, kiedy w mieście zaczęły powstawać pierwsze struktury PPR. W 1944 r. współorganizował konspiracyjną Radę Narodową, a po zakończeniu wojny wszedł w skład pierwszego Komitetu Miejskiego PPR[36]. W latach 1945–1946 pełnił funkcję przewodniczącego Miejskiej Rady Narodowej i był członkiem Wojewódzkiej Rady Narodowej, a także Egzekutywy Komitetu Miejskiego PPR. Następnie wstąpił do PZPR, ale nie zrobił większej kariery partyjnej.

Interesującym przykładem życiorysu piotrkowskiego komunisty są losy Ignacego Kujawskiego, który urodził się 3 października 1894 r. we wsi Radonia (powiat opoczyński)[37]. Rodzina Kujawskich przybyła do Piotrkowa w 1895 r. w poszukiwaniu źródła utrzymania. Od 1908 r. aż do wybuchu I wojny światowej Ignacy pracował w hucie szkła „Kara”, a w latach 1915–1923 w hutach szkła na Węgrzech i w Czechosłowacji. Po powrocie do Piotrkowa w 1923 r. ponownie został zatrudniony w hucie „Kara” jako hutnik szkła okiennego. Zaangażował się również w działalność polityczną. W latach 1913––1915 był członkiem piotrkowskiej organizacji PPS. Podczas pobytu na obczyźnie działał w komunistycznych partiach Węgier (1919) i Czechosłowacji (1920–1923).

W 1924 r. w hucie „Kara” nastąpiła fala zwolnień i Kujawski stał się bezrobotnym. W niedługim czasie podjął jednak pracę w ramach robót publicznych organizowanych przez władze miasta, a następnie został zatrudniony w gazowni miejskiej jako inkasent. W 1925 r. za pośrednictwem Stefana Piekarza i Adama Dolińskiego nawiązał kontakt z piotrkowskimi strukturami KPP i działał w tej partii aż do jej rozwiązania w 1938 r. W latach II wojny światowej przebywał w Piotrkowie i nadal pracował w gazowni miejskiej. Jako jeden z niewielu przedwojennych komunistów istotnie wzmocnił nowo formowaną PPR, do której wstąpił w 1942 r. Będąc w kierownictwie partii, współpracował ze strukturami GL (następnie Armii Ludowej) tworzącymi się i działającymi w Piotrkowie i okolicy. Nie podejmował działań bojowych, lecz organizował zaplecze bojówek, a także konspiracyjne komunistyczne struktury władzy – w tym podziemną Miejską Radę Narodową. Po zakończeniu okupacji niemieckiej Kujawski wszedł w skład władz miejskich i piastował urząd wiceprezydenta (22 lutego – 6 lipca 1945 r.) oraz prezydenta miasta Piotrkowa (7 lipca 1945 r. – 19 maja 1948 r.)[38]. Jak podaje w życiorysie sam Kujawski, na skutek pogorszenia się stanu zdrowia odszedł na emeryturę[39]. W następnych latach działał w lokalnych strukturach PZPR, a także w różnych organizacjach i stowarzyszeniach. Chociaż utracił pozycję prominenta w lokalnych elitach władzy, był angażowany przez następców jako organizator wielu inicjatyw, którym udzielał ideowego wsparcia.

Na tle przytoczonych życiorysów w pewien sposób wyróżnia się historia Edwarda Dregera, urodzonego 31 stycznia 1898 r. w Warszawie[40]. Kontynuował on zawodowe tradycje rodzinne, wiążąc się z hutnictwem szkła. W 1919 r. został zmobilizowany do 77 pułku piechoty, wraz z którym walczył w wojnie polsko-rosyjskiej w latach 1919–1921. Do Piotrkowa przybył w 1927 r.; znalazł zatrudnienie w hucie „Hortensja”. Za pośrednictwem Adama Dolińskiego nawiązał kontakt z KPP. W partii kolportował bibułę i uczestniczył w akcjach strajkowych; pozostał w jej szeregach aż do rozwiązania.

W okresie okupacji niemieckiej, w 1941 r., włączył się w akcję sabotażową, za co został aresztowany. Ponieważ miał niemieckie korzenie, zaproponowano mu podpisanie volks-listy klasy 4. Początkowo odmówił, ponieważ jednak rodzinie groziło wysłanie do obozu koncentracyjnego, ostatecznie w 1943 r. się zgodził. Rok wcześniej nawiązał kontakt ze strukturami PPR.

Koniec okupacji niemieckiej zastał Dregera w Piotrkowie. W 1945 r. zmienił on miejsce zatrudnienia. Otrzymał posadę pracownika fizycznego w Powiatowej Radzie Związków Zawodowych, a potem od 1953 r. był woźnym w Powiatowej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej. Nie zrobił kariery partyjnej, co wynikało m.in. ze wspomnianego faktu z okresu okupacji. Przytoczenie jego przykładu zasadne jest ze względu na kontrast z dziejami pozostałych działaczy piotrkowskiej organizacji KPP, którzy znaleźli się również w szeregach dwóch kolejnych partii komunistycznych w Polsce.

Ostatnim działaczem, którego sylwetkę nakreślono w niniejszym opracowaniu, jest Aleksy Kudyniuk, reprezentant piotrkowskiej młodzieży partyjnej, syn Grzegorza Kudyniuka – jednego z pierwszych działaczy KPRP w mieście. Aleksy urodził się w Piotrkowie 9 lutego 1905 r. On również pracował w hucie szkła „Hortensja”. Działalność polityczną rozpoczął w Komunistycznym Związku Młodzieży Polskiej, w którym poznał przyszłą żonę – Józefę z domu Gąsior. W 1924 r. wstąpił do KPRP[41]. Przed wojną był zatrudniony w hutach szkła w Piotrkowie i regionie łódzkim. Na początku lat trzydziestych w wyniku kryzysu kadrowego KPP uzyskał znaczącą pozycję w partii. Nawiązał bliższe kontakty z Feliksem Paplińskim, komunistą i pracownikiem piotrkowskiej „Hortensji”.

Najistotniejszy okres kariery partyjnej Aleksego Kudyniuka przypadł na lata II wojny światowej. W okresie okupacji organizował on konspiracyjne struktury PPR, użyczając m.in. swego piotrkowskiego mieszkania jako miejsca zebrań oraz magazynu. Uczestniczył również w akcjach zbrojnych oddziału GL dowodzonego przez „Małego Franka”. Kres działalności konspiracyjnej Kudyniuka położyło aresztowanie 17 września 1942 r., kiedy to gestapo ujęło również jego żonę, teścia i szwagra oraz kilku innych działaczy ze środowiska piotrkowskiego[42]. Wraz z małżonką był więźniem obozów koncentracyjnych w Oświęcimiu i Gusen, gdzie doczekał zakończenia wojny.

W lipcu 1945 r. powrócił do Piotrkowa i odnowił kontakty ze strukturami PPR; w grudniu 1948 r. wstąpił do nowo utworzonej PZPR. Po wojnie początkowo był zatrudniony w piotrkowskiej hucie szkła „Feniks”. Często zmieniał zakłady pracy, do 1955 r. piastował różne stanowiska kierownicze m.in. w elektrowni i Spółdzielni Inwalidów. W okresie powojennym nie zrobił kariery partyjnej, zadowalając się zabezpieczeniem materialnym swego bytu.

Środowisko działaczy komunistycznych w Piotrkowie Trybunalskim i powiecie piotrkowskim było – przynajmniej w dwóch pierwszych omawianych epokach – nieliczne i podlegało fluktuacji ze względu na specyfikę czasów, w jakich przyszło mu działać. Niewielki materiał źródłowy, ograniczający się przede wszystkim do dokumentacji partyjnej wytworzonej w latach powojennych, nie pozwala na pełne nakreślenie portretu zbiorowego tego środowiska[43]. Niemniej na podstawie przeprowadzonej kwerendy archiwalnej, a także na podstawie przytoczonych tu przykładów można zbudować uniwersalny model piotrkowskiego komunisty.

Otóż piotrkowski komunista pochodził zazwyczaj z nizin społecznych, z robotniczej, wielodzietnej rodziny. Miał niski poziom wykształcenia (z reguły niepełne podstawowe), uzyskiwanego w szkołach powszechnych lub na kursach dokształcających[44]. Nieliczna grupa działaczy wyróżniała się znajomością języków obcych – było to następstwem ich czasowego przebywania poza granicami Polski. Zawodowo piotrkowski komunista był związany najczęściej z branżą hutniczą, co w wypadku piotrkowian wynikało ze struktury lokalnego przemysłu, a w wypadku osób pochodzących z innych regionów kraju – z migracji zarobkowej. Starsi działacze kariery polityczne zaczynali w szeregach partii założycielskich – KPRP/KPP. Młode pokolenie komunistów wywodziło się z KZMP bądź było werbowane w innych środowiskach. Część młodzieży partyjnej odbywała służbę wojskową w okresie międzywojennym, m.in. w wyniku mobilizacji w trakcie wojny polsko-rosyjskiej w latach 1919–1921. Niektórzy z nich walczyli w kampanii polskiej 1939 r., a także w formacjach Wojska Polskiego na frontach II wojny światowej[45].

W latach okupacji niemieckiej piotrkowscy komuniści często pracowali jako robotnicy przymusowi na terenie III Rzeszy[46]. Ci, którzy pozostali w mieście lub powiecie piotrkowskim, ukrywali się przed władzami okupacyjnymi. Ich ponowne uaktywnienie było związane z organizowaniem w Piotrkowie komórki PPR. Działacze, którzy zaangażowali się w konspiracyjny ruch komunistyczny (PPR, GL/AL), w wyniku dekonspiracji i aresztowań nierzadko trafiali do obozów koncentracyjnych[47]. Większość z nich skupiała się jednak na działalności partyjnej, a nie na walce w ugrupowaniach zbrojnych.

Po zakończeniu wojny piotrkowscy komuniści różnie radzili sobie w nowych realiach politycznych. Z wyjątkiem działaczy ze ścisłego lokalnego kierownictwa partii, nie pełnili oni eksponowanych funkcji publicznych ani państwowych. Istotna zmiana nastąpiła natomiast w ich życiu zawodowym. Dotychczasowi robotnicy awansowali na niższe stanowiska kierownicze bądź byli przenoszeni do pracy w innych zakładach. Zasilali również kadry w urzędach i szeregi formacji bezpieczeństwa (w charakterze funkcjonariuszy niższego szczebla)[48].

Jeśli chodzi o przyczyny zaangażowania się w działalność polityczną, w grupie tej można wyróżnić dwa typy postaw. Pierwszą kategorię stanowią działacze, którzy w ruchu komunistycznym upatrywali szansy na lepsze warunki bytowe, co wiązało się z okolicznościami powstania KPRP w przededniu wybuchu wojny polsko-rosyjskiej 1919–1921. Jednym z powodów takiego podejścia była pauperyzacja społeczeństwa, wynikająca ze zniszczeń i strat spowodowanych I wojną światową. Upadek gospodarczy, brak możliwości zarobkowania na skutek bankructwa zakładów przemysłowych oraz rabunkowa gospodarka władz okupacyjnych sprzyjały agitacji komunistycznej – obiecywano poprawę bytu mas robotniczych[49]. Obciążenia związane z prowadzeniem wojny pogłębiły w latach następnych kryzys gospodarczy. W tej grupie komunistów znaleźli się również działacze partii założycielskich, a także ci, którzy w okresie okupacji niemieckiej wiązali swoje nadzieje z ZSRR.

Drugą kategorię tworzą młodzi działacze, na których postawy miało wpływ przede wszystkim okrzepłe już grono komunistów. W procesie formacji partyjnej młodzieży ważne okazały się relacje rodzinne i środowiskowe, kształtujące światopogląd. Młody wiek pozwalał na fizyczne udźwignięcie wyzwań konspiracji; to młodym przypadło w udziale tworzenie PPR oraz jej formacji zbrojnej. Wprawdzie komuniści zaliczani do tej kategorii mieli mniejsze doświadczenie organizacyjne niż weterani ruchu rewolucyjnego, byli jednak lepiej przygotowani politycznie.

* * *

Niniejszy artykuł jest próbą uzupełnienia dotychczasowego stanu badań nad dziejami ruchu komunistycznego w regionie piotrkowskim. Opisywani działacze nie należeli do elity o zasięgu ponadregionalnym, odegrali jednak pewną rolę w życiu społeczności lokalnej. Warto zatem kontynuować te dociekania, aby uzyskać bogatszy obraz omawianego środowiska. Wyniki tych badań mogą się okazać przydatne również dla historyków zajmujących się dziejami polskich partii politycznych w szerszym zakresie, ze względu na pewne podobieństwa czy też ewentualne powiązania piotrkowian z komunistami z innych regionów kraju. Dalsze kwerendy zapewne zwiększą szansę opracowania syntezy prezentującej działalność partii komunistycznych w regionie – zarówno przez pryzmat struktur, jak i losów osób, które je tworzyły.

Bibliografia

ŹRÓDŁA

Źródła archiwalne

Archiwum Państwowe w Łodzi

Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Łodzi

Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim

Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Piotrkowie Trybunalskim

Związek Bojowników o Wolność i Demokrację

Informatory

Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim, Informator o zasobie archiwalnym, oprac. P. Głowacki, A. Piasta, P. Zawilski, Warszawa 2007.

PPR, PPS, PZPR. Władze instancji łódzkich i województwa łódzkiego, Delegaci na Zjazdy i Kongresy krajowe, Członkowie centralnych władz partyjnych – z Łodzi i województwa łódzkiego 1945–1975, oprac. G. Adamczewska, J. Dobrowolski, E. Chobot, A. Wojnarowska-Szczęsna, Łódź 1985.

OPRACOWANIA

Baranowski B., Geneza i powstanie regionu piotrkowskiego, „Studia Regionalne” 1977, t. 1 (6).

Chobot E., Fijałkowski S., Życie polityczne miasta w latach 1945–1981 [w:] Dzieje Piotrkowa Trybunalskiego, red. B. Baranowski, Łódź 1989.

Dubrawski J., Geneza PPR i GL, Problemy wojskowe, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1976, R. 21, nr 4 (78).

Felchner A., Kształtowanie się aparatu „władzy ludowej” w Piotrkowskiem w świetle akt starostwa, „Piotrkowskie Zeszyty Historyczne” 2004, t. 6.

Fijałkowski S., Z dziejów Rad Delegatów Robotniczych w Piotrkowskiem [w:] Ziemia piotrkowska u progu niepodległości, red. M. Gąsior, Piotrków Trybunalski 1989.

Hubka M., KPRP w regionie piotrkowskim w latach 1918–1920 [w:] Partia komunistyczna w Polsce. Struktury – ludzie – dokumentacja, red. D. Magier, Lublin–Radzyń Podlaski 2012.

Hubka H., Relacje wzajemne polskich ugrupowań konspiracyjnych 1939–1945 [w:] Oblicza Podziemia. Studia i szkice z dziejów ZWZ-AK, red. T. Matuszak, Piotrków Trybunalski–Tomaszów Mazowiecki 2012.

Hubka M., Straty wojenne powiatu piotrkowskiego w latach 1914–1918, „Piotrkowskie Zeszyty Historyczne” 2012, t. 13.

Łapiński K., Źródła do początków Polski Ludowej w zasobie Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim, „Piotrkowskie Zeszyty Historyczne” 2004, t. 6.

Musiał B., Memorandum Pantelejmona Ponomarienki z 20 stycznia 1943 r. „O zachowaniu się Polaków i niektórych naszych zadaniach”, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2006, nr 1 (9).

Nazarewicz R., Gwardia Ludowa i Armia Ludowa w Piotrkowskiem [w:] Sesja naukowa poświęcona XX rocznicy powstania PPR na terenie woj. łódzkiego, red. G. Missalowa, Łódź 1963.

Nazarewicz R., Zarys działalności Gwardii Ludowej i Armii Ludowej w okręgu częstochowsko-piotr-kowskim w latach 1942–1945, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1959, R. 4, nr 1 (10).

Ossowski A., Komuniści w Łódzkiem. Przyczynek do życiorysów oraz działalności w świetle akt Gestapo i aparatu bezpieczeństwa [w:] Polska Partia Robotnicza, Gwardia Ludowa/Armia Ludowa na ziemiach polskich 1942–1944/1945, red. K. Kaczmarski, M. Krzysztofiński, Rzeszów 2013.

Piasta A., Piotrków Trybunalski w latach pierwszej wojny światowej, Piotrków Trybunalski 2007.

Skowrońska K., Miejska Rada Narodowa i Zarząd Miejski w Piotrkowie Trybunalskim – struktura organizacyjna i procesy aktotwórcze, http://www.piotrkow-tryb.ap.gov.pl, dostęp 12 XII 2013 r.

Strawiński K., Piotrków Trybunalski jako ośrodek życia konspiracyjnego [w:] Dzieje Piotrkowa Trybunalskiego, red. B. Baranowski, Łódź 1989.

Wachowska B., Powstanie, struktura oraz działalność w ruchu zawodowym piotrkowskiej organizacji KPP, „Rocznik Łódzki” 1983, t. 33.

Wachowska B., Struktura i działalność organizacyjna KPP Okręgu Łódzkiego 1918–1926, Łódź 1973.

Wachowska B., Z dziejów piotrkowskiej organizacji Komunistycznej Partii Polski, „Studia Regionalne” 1982, t. 6 (11).

Wachowska B., Z dziejów ruchu robotniczego w Piotrkowie Trybunalskim w latach 1918–1939 [w:] 750 lat Piotrkowa Trybunalskiego. Materiały na sesję naukową, red. R. Rosin, Piotrków Trybunalski 1967.

Wróbel A., Źródła do dziejów PZPR w zasobie Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim [w:] Partia komunistyczna w Polsce. Struktury – ludzie – dokumentacja, red. D. Magier, Lublin–Radzyń Podlaski 2012.

“The elites of three ages”. The activists of the communist movement in Piotrków in 1918–1948

The subject of this article refers to the history of the communist parties in Piotrków Trybunalski and Piotrków District between 1918 and 1948. The undertaken subject matter was presented through the lens of the biographies of the communist activists, whose activity in the Party are included in the conventional chronological range. The article includes a brief description of the history of the parties (the Communist Party of Poland, Polish Workers’ Party), which is not only a background for the lives of the discussed historical figures, but also a complement to the information allowing to define the framework of a collective portrait of the communists in Piotrków.

The archival materials, excerpted mainly from the National Archives in Piotrków Trybunalski and Łódź, are the basic sources for this work. The literature quoted in the work consists mainly of examples from regional historiography, presenting the current state of research on the subject. The author omitted a broader historical background, focusing only on questions from the field of regional studies, which are the most important for conducting the narrative.

Natalia Jarska

Biuro Edukacji Publicznej IPN

Kobiety w elitach centralnych i lokalnych PPR i PZPR w latach 1944–1956

Władzy w PRL zwykle nie kojarzymy z kobietami. Dotyczy to także partii komunistycznej, w której w istocie główne role polityczne odgrywali mężczyźni – jako pierwsi sekretarze Komitetu Centralnego PZPR, członkowie Biura Politycznego, sekretarze komitetów wojewódzkich. Michalinę Tatarkównę-Majkowską, I sekretarz Komitetu Łódzkiego, lub – w latach osiemdziesiątych – członkinię Biura Politycznego Zofię Grzyb traktuje się jako wyjątki potwierdzające regułę[1]. Tymczasem w elicie partyjnej można odnaleźć wiele przykładów ważnych działaczek, które pełniły kierownicze funkcje czy też dzięki swojej osobistej pozycji miały wpływ na politykę. W szczególności dotyczy to działalności Polskiej Partii Robotniczej i pierwszych lat funkcjonowania PZPR.

Aby mówić o elicie, trzeba ją zdefiniować. O ważności poszczególnych stanowisk w obu partiach, o zakłóceniach formalnych hierarchii nieformalnymi wpływami lub też fasadowością uczestnictwa we władzy wielu jej oficjalnych dysponentów, wreszcie o styku władzy partyjnej z państwową (czy w organizacjach społecznych) można by długo dyskutować. Próba ogarnięcia refleksją wszystkich tych wątków wymagałaby drobiazgowych badań[2]. Na potrzeby tego studium za elitę aparatu partyjnego uznaję jego etatowych pracowników pełniących następujące funkcje: sekretarzy, członków Biura Politycznego, kierowników i zastępców kierowników wydziałów KC – czyli elitę partii rządzącej według Janusza Sztumskiego[3]. Na niższym szczeblu do elity należałoby zaliczyć sekretarzy i kierowników wydziałów komitetów wojewódzkich, sekretarzy komitetów powiatowych, miejskich, dzielnicowych, wreszcie gminnych. Do tego grona niewątpliwie można dołączyć też członków komitetów wszystkich szczebli, zwłaszcza zaś Komitetu Centralnego[4]. Stosuję więc kryterium formalne przynależności do elit[5]. Staram się jednak, w miarę możliwości, uwzględnić także nieformalną pozycję poszczególnych osób w elicie szczebla centralnego i wojewódzkiego. Jeżeli posłużyć się zaproponowanym przez Mirosława Szumiłę kryterium wysokości uposażeń, działaczki zaliczane przeze mnie do elity mieściłyby się przeważnie w drugiej kategorii, obejmującej kierowników mniej ważnych wydziałów KC, zastępców kierowników wydziałów ważniejszych oraz I sekretarzy KW[6].

Poszukiwałam przede wszystkim odpowiedzi na pytanie o liczebność kobiet na konkretnych stanowiskach. Próbuję też scharakteryzować kobiece elity partyjne – pod względem wieku i biografii politycznej. Czy da się wyróżnić specyficzne kobiece drogi awansu w partii? Z tą ostatnią kwestią wiąże się pytanie o reprezentację kobiet w szkołach partyjnych. Wszystkie wymienione dane należy interpretować w kontekście projektów emancypacyjnych reżimu. Czy znalazły one realizację w sferze władzy? Analiza obecności i działalności kobiecych elit jest badaniem kultury politycznej w wymiarze gender, czyli płci kulturowej[7]. Spojrzenie z tej perspektywy na partie komunistyczne wiele mówi z jednej strony o mechanizmach wynoszenia do władzy, z drugiej – o kulturowo-obyczajowym zapleczu jej elit.

Elity centralne

Porównanie aparatu centralnego PPR (od zakończenia wojny) i PZPR ukazuje – na pierwszy rzut oka – tę pierwszą partię jako bardziej postępową, jeśli chodzi o udział kobiet we władzach. W latach 1945–1946 w ścisłym kierownictwie PPR (w Sekretariacie KC) znalazła się Helena Kozłowska – w tym czasie zastępczyni, a następnie kierowniczka Wydziału Propagandy KC, od 1947 r. zaś kierowniczka Wydziału Szkolenia Partyjnego. Kozłowska była działaczką o długim stażu partyjnym, która wysoką pozycję zdobyła podczas okupacji[8]. Zaliczano ją – jako jedyną kobietę – do grona czołowych działaczy PPR[9]. Zaraz po wojnie kilka kobiet pełniło też funkcję I sekretarza organizacji wojewódzkiej, o czym niżej.

Stosunkowo dużo działaczek piastowało w latach 1945–1948 stanowiska kierowników i zastępców kierowników wydziałów KC PPR. Łącznie w tym okresie funkcje te pełniło 11 kobiet (niektóre kilkakrotnie, w różnych wydziałach), co stanowi 18,3 proc. całej, sześćdziesięcioosobowej grupy. Wśród kierowników wydziałów odsetek ten był jednak wyższy – wynosił 22 proc.[10] W gronie 8 kierowniczek znalazły się m.in. Helena Kozłowska, Regina Kobryńska, Maria Turlejska i Edwarda Orłowska. Ten obraz nieco zniekształca feminizacja takich struktur jak Wydział Ogólny lub Biuro Sekretariatu, ale niezależnie od tego można uznać, że na tym szczeblu w PPR było więcej kobiet niż w PZPR (zob. Tabela 1). Warto też wspomnieć o Zofii Gomułkowej, która – formalnie tylko na stanowisku instruktora – „odgrywała kierowniczą rolę” w pracy Wydziału Personalnego[11].

Tymczasem w latach stalinowskich, a więc już w okresie funkcjonowania PZPR, w jej ścisłym kierownictwie (w Biurze Politycznym) nie było żadnej kobiety. W posiedzeniach Biura Politycznego brała udział jedna zasłużona działaczka komunistyczna – Maria Rutkiewicz[12], żona Artura Starewicza, która je protokołowała jako kierowniczka Biura Sekretariatu KC PZPR. Potem jej miejsce zajęła Eugenia Kubowska[13]. Wcześniej protokolantki – Maria Kowalewska-Krychowa oraz Felicja Kalicka – brały udział w posiedzeniach Sekretariatu KC PPR (choć już nie Biura Politycznego)[14]. To dość charakterystyczne, że działaczki występowały tu w roli tradycyjnie typowo kobiecej – protokolantki, maszynistki, choć z pewnością musiały to być osoby godne zaufania.

Po zjeździe zjednoczeniowym w składzie KC znalazły się 3 kobiety (jako członkinie) – oprócz wspomnianej Heleny Kozłowskiej były to socjalistki: wiekowa już wówczas Dorota Kłuszyńska[15] i Eugenia Pragier. Zastępcami członków mianowano 6 kobiet (ich nazwiska przywołam w innym kontekście), a w Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej zasiadło aż 11 działaczek, wśród nich m.in. Julia Brystygierowa, wiceprzewodnicząca Ludwika Jankowska oraz Maria Eiger-Kamińska[16]. Podobna reprezentacja kobiet została wyłoniona na II Zjeździe w 1954 r.[17] Łącznie w tych centralnych gremiach zasiadało 20 kobiet.

Zwraca uwagę fakt, że najwięcej działaczek znalazło się w CKKP (zob. Tabela 2). Zasadniczo reprezentowały one podobny profil jak ogół członków. Były w podobnym wieku; zdecydowana większość ówczesnych członków centralnych gremiów urodziła się między 1899 a 1918 r. – tak samo i członkinie. Legitymowały się podobnym wykształceniem – połowa z nich miała wykształcenie wyższe lub wyższe niepełne. Niecałe 70 proc. działało przed wojną w Komunistycznej Partii Polski lub Komunistycznym Związku Młodzieży Polskiej; spośród kobiet – jedynie około połowy. Te ostatnie proporcje wiążą się z interesującym faktem stosunkowo dużej reprezentacji socjalistek w CKKP (Kłuszyńska, Pragier, Helena Ciepielowa, Zofia Wasilkowska).

Pod koniec 1950 r. kobiety stanowiły w KC trzecią część etatowych pracowników politycznych – było ich 77. W kolejnych latach ich liczba rosła, ale odsetek się zmniejszał, ponieważ aparat bardzo się rozrastał, co pokazuje Tabela 1. Ogólnie udział kobiet wśród pracowników politycznych w centralnym organie PZPR przewyższał średni odsetek kobiet w tej partii (około 18 proc.)[18]. Można nawet powiedzieć, że w KC panowała nadreprezentacja kobiet w stosunku do ich liczby wśród członków partii.

Tabela 1. Kobiety w KC PZPR (liczba i odsetek)

Data

Etatowi pracownicy polityczni

Kierownicy wydziałów

Zastępcy kierowników wydziałów

31 XII 1950

77 – 33%

b.d.

b.d.

31 XII 1951

93 – 28%

3 – 16%

6 – 22%

31 XII 1952

106 – 27%

3 – 17%

8 – 27%

1 X 1953

112 – 26%

3 – 18%

6 – 18%

31 XII 1954

123 – 24,9%

1 – 7,1%

7 – 24,1%

1 I 1956

136 – 25,5%

1 – 6,2%

10 – 26,3%

Źródło: AAN, KC PZPR, 237/VII-153, Ogólna analiza etatowych pracowników politycznych KC wg stanu na dzień 31 XII 1951 r.; ibidem, Analiza ogólna etatowych pracowników politycznych KC wg stanu na dzień 31 XII 1952 r.; ibidem, Analiza ogólna etatowych pracowników politycznych KC wg stanu na 1 X 1953 r.; AAN, KC PZPR, 237/VII-2737, Analiza ogólna etatowych pracowników politycznych KC wg stanu na dzień 31 XII 1954 r.; ibidem, 237/VII-2738, Analiza etatowych pracowników politycznych KC na dzień 1 I 1956 r.

Tabela 2. Kobiety – członkinie KC, CKR i CKKP w latach 1948–1959

Funkcja

Liczba/odsetek

I Zjazd PZPR

II Zjazd PZPR

Członkinie KC

Liczbaa

3

3

Odsetek

4,2

3,9

Zastępczynie członków KC

Liczba

6

7

Odsetek

11,3

14

CKR

Liczba

0

2

Odsetek

–

9

CKKP

Liczba

10

6 (+3 od 1956 r.)

Odsetek

29,5

19,3

a Biorę pod uwagę stan pierwotny, bez późniejszych kooptacji.

Źródło: PZPR. Zjazdy, posiedzenia plenarne Komitetu Centralnego, władze naczelne i sekretarze komitetów wojewódzkich 1948–1982, Warszawa 1983, oprac. W. Ciempiel, J. Jakubowski, J. Szczeblewski, passim.

Zasadniczo działaczki zajmowały niższe stanowiska w wydziałach KC (referenci, instruktorzy), niewiele z nich można więc zaliczyć do elity. Do 1954 r. wydziałom szefowały trzy kobiety. Edwarda Orłowska stała na czele Wydziału Kobiecego, Helena Kozłowska zaś – tak jak wcześniej w PPR – kierowała Wydziałem Szkolenia Partyjnego (następnie szkół partyjnych)[19]. Kozłowska została potem zastępczynią kierownika Wydziału Organizacyjnego. Przez pewien czas obowiązki kierownika Wydziału Nauki pełniła Zofia Zemankowa, która przez kilka lat piastowała stanowisko zastępcy w tym właśnie wydziale. Na początku 1956 r. na czele wydziałów w KC nie stała już jednak żadna kobieta, nie licząc kierowniczki Kancelarii Sekretariatu, Eugenii Kubowskiej. Dyrektorem Centralnej Szkoły Partyjnej PZPR była Celina Budzyńska (od 1948 r.), a Szkoły Partyjnej przy KC PZPR – Romana Granas (od 1950 r.).

Niewiele kobiet pracowało w ważnych wydziałach, takich jak organizacyjny, ekonomiczny, rolny, a nawet przemysłu lekkiego, handlu czy propagandy, ale w kilku z tych wydziałów pełniły funkcję zastępcy kierownika: np. Teodora Feder jako zastępczyni w Wydziale Zagranicznym (podobnie jak wcześniej w KC PPR), Zofia Staros w Wydziale Rolnym. Ta ostatnia działaczka to jeden z niewielu przykładów nowej, bardzo szybko awansującej członkini elity[20]. Zastępczyniami były także Magdalena Treblińska (Wydział Kadr), socjalistka Zofia Wasilkowska (Wydział Kobiecy), Wanda Markowska i Jadwiga Siekierska (Wydział Kultury), Pelagia Lewińska (Wydział Oświaty) oraz Helena Kamińska (Wydział Historii Partii). Nietrudno zauważyć, że w aparacie centralnym kierownicze stanowiska powierzano kobietom raczej w tradycyjnie kobiecych sferach – sprawy kadrowe, administracyjne, związane z kulturą i oświatą oraz oczywiście z „pracą wśród kobiet”.

Zwraca uwagę obecność kobiet na kierowniczych stanowiskach w dziedzinie szkolenia partyjnego. Oprócz wspomnianych Budzyńskiej, Granas i Kozłowskiej ze szkołami były za czasów PPR związane Regina Kobryńska (kierowniczka Wydziału Historii Partii w KC PPR) i Jadwiga Siekierska. Kadra szkół centralnych była prawie w 50 proc. kobieca: w 1951 r. w Szkole Partyjnej przy KC było zatrudnionych 19 kobiet (na 42 pracowników), w Centralnej Szkole Partyjnej – 12 (na 29); ogółem w różnych szkołach i na kursach pracowało ich 50 (na 123)[21]. Kobiety kierowały też nieraz szkołami wojewódzkimi (Zofia Zemankowa, Stefania Romaniuk, Ewelina Sawicka). Z pewnością szkolnictwo partyjne powierzano im jako doświadczonym działaczkom, o dość dobrym wykształceniu i solidnej formacji ideologicznej. Trudno jednak nie dostrzec, że uczynienie z nich „nauczycielek” (którymi większość tej grupy z zawodu nie była) mogło mieć związek z ich płcią.

Wracając do wydziałów KC, więcej kobiet zajmowało stanowiska oczywiście w Wydziale Kobiecym, który był w 100 proc. sfeminizowany, a także Kultury i Sztuki, Historii Partii (ponad połowa pracowników), w Sekretariacie oraz Biurze Listów i Inspekcji. Tym ostatnim przez 18 lat kierowała Eugenia Pelowska. Co ciekawe, ta ostatnia działaczka miała szansę zrobienia większej kariery. Jako absolwentkę Szkoły Partyjnej przy KC rekomendowano ją na stanowisko sekretarza KW, dające dostęp do realnej władzy; ostatecznie jednak tej posady nie otrzymała[22]. Centralną Kartoteką zarządzała Izabella Różańska (partnerka Józefa). W 1956 r. w Wydziale Nauki i Kultury działaczki stanowiły ponad jedną trzecią pracownic, w tym 2 w charakterze zastępczyń kierownika[23]. Warto też wspomnieć o Ludwice Jankowskiej, wiceprzewodniczącej CKKP.

Jeśli więc do elity zaliczyć działaczki piastujące stanowiska kierowników i zastępców kierowników wydziałów, w latach 1948–1956 kobieca elita aparatu liczyła 20 osób, jeśli zaś uwzględnić członkinie i zastępczynie członków KC oraz CKKP – grono to powiększa się o 18 osób[24]. Jak się wydaje, proporcje płci w najwyższych gremiach partyjnych wpisywały się w tradycję zaangażowania kobiet w politykę. W II Rzeczypospolitej ważnych działaczek było także niewiele, nawet w partiach lewicowych. Zawsze jednak były – np. ostatni kongres PPS wybrał 5 kobiet do Rady Naczelnej, liczącej 75 osób; wśród komunistek za niekwestionowaną liderkę uchodziła Maria Koszutska (Wera Kostrzewa), która została nawet członkinią czteroosobowego Sekretariatu KC[25]. Trzeba też pamiętać, że w centralnym aparacie PPR/PZPR kobiety zajmowały raczej podrzędne stanowiska – mniej istotne wydziały, więcej zastępczyń kierowników niż kierowniczek. Najpewniej część tych stanowisk była w większym stopniu wyrazem uznania dla rewolucyjnych biografii, niż wyposażała te kobiety w realną władzę (ich domeną pozostawały kadry, kartoteki, kancelarie).

Pozycja takich postaci jak Julia Brystygier czy Teodora Feder w stalinowskiej elicie władzy była wszakże niekwestionowana. Te kilka karier można traktować jako nowość, ale jednocześnie ich wyjątkowość nie pozwala mówić o jakościowej zmianie pod względem udziału kobiet we władzy. Bodaj najczęstszym typem kariery w omawianym gronie było zajęcie mało eksponowanego, choć wysokiego, stanowiska w drugim lub trzecim szeregu, specjalizacja w określonej sferze (takiej jak szkolnictwo partyjne, sprawy kobiet bądź kultura) i pewien zakres władzy w tejże sferze.

Zdecydowaną większość działaczek, które zaliczyłabym do centralnych elit, stanowiły weteranki ruchu komunistycznego, co ich zresztą nie różniło od kolegów. W tej grupie znalazło się również kilka działaczek socjalistycznych. Przeważnie mamy do czynienia z działaczkami z długim stażem partyjnym, urodzonymi w latach 1900–1910[26]. Należały więc one do pokolenia „kapepowskiego”, choć zdarzały się i młodsze (pokolenie „pepeerowskie”)[27]. Niektóre miały długi staż więzienny z czasów II RP (Helena Kozłowska, Maria Eiger-Kamińska, Izolda Kowalska, Eugenia Pelowska). Spora część zaliczała się do funkcjonariuszy KPP, niektóre na dość wysokim szczeblu. Maria Eiger-Kamińska była instruktorką KC KPP oraz członkinią Sekretariatu, Ludwika Jankowska – członkinią KC KPZB. Niektóre spędziły sporo czasu w ZSRR, gdzie kończyły partyjne szkoły i wstępowały do WKP(b). Karierę w „stolicy proletariatu” zrobiła Teodora Feder, funkcjonariuszka WKP(b), działaczka Kominternu, słuchaczka Instytutu Czerwonej Profesury[28]. W instytucie tym znalazła się też Jadwiga Siekierska. Celina Budzyńska, Tedora Feder, Ludwika Jankowska, Felicja Kalicka i Jadwiga Siekierska spędziły po kilka lat w łagrach. Z nielicznymi wyjątkami cała kobieca elita PPR i PZPR to „zawodowe rewolucjonistki”.

Część z nich pełniła istotne funkcje w PPR czasów okupacji, potem płynnie przeszła na ważne stanowiska w tej partii. Przykładem jest Izolda Kiryluk-Kowalska, w latach okupacji sekretarz Obwodu Krakowskiego PPR[29]. Od 1944 r. pracowała jako sekretarz Komitetu Warszawskiego, następnie została oddelegowana do tworzenia Społeczno-Obywatelskiej Ligi Kobiet. W 1949 r. popadła jednak w niełaskę, co poskutkowało przesunięciem jej na podrzędne stanowisko w Ministerstwie Przemysłu Rolnego i Spożywczego[30].

Nie był to jedyny przykład załamania partyjnej kariery. Rola wielu działaczek także się stopniowo zmniejszała. Jak interpretować losy Edwardy Orłowskiej? Zaraz po wojnie to ona stworzyła PPR w województwie białostockim, co na pewno nie było łatwym zadaniem. Stała na czele tamtejszej organizacji partyjnej do 1946 r. Potem partia powierzyła jej misję organizowania Wydziału Kobiecego KC; kierowała nim aż do likwidacji tej struktury w 1953 r.[31] Orłowska dostała wówczas pracę w Zarządzie Głównym Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej[32]. Niezależnie od szczególnego klimatu propagandowego wokół mobilizacji politycznej kobiet trudno uznać Wydział Kobiecy za miejsce sprawowania rzeczywistej władzy (świadczy też o tym sposób, w jaki się go pozbyto w samym środku stalinizmu)[33]. Można więc przyjąć, że Orłowska wielkiej kariery w elitach partyjnych nie zrobiła, mimo początkowych sukcesów.

Osobny problem stanowi określenie roli, jaką odgrywały w elicie władzy (byłe) socjalistki. Wspomniana już Dorota Kłuszyńska stała na czele Zarządu Głównego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci, udzielała się także jako aktywistka Wydziału Kobiecego KC PZPR. Było to zgodne z jej zainteresowaniami – kwestią kobiecą zajmowała się już w przedwojennej PPS. Inna ważna postać to Zofia Wasilkowska, prawniczka, również zaangażowana w „pracę wśród kobiet”; w 1956 r. została pierwszą polską minister, obejmując urząd ministra sprawiedliwości. Z kolei Eugenia Pragier (przed wojną żona działacza PPS Adama Pragiera i działaczka tej partii), również prawniczka, została wysoką urzędniczką Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej i posłanką. Kobiety te z pewnością wykorzystywały swój przedwojenny kapitał polityczny, a także bardzo dobre wykształcenie.

Obraz elit aparatu partyjnego należy uzupełnić o osoby ważne z punktu widzenia bieżącej polityki, ale niepiastujące eksponowanych stanowisk w KC PZPR. Znaczenie działaczek partyjnych w okresie tużpowojennym i stalinowskim było zauważalne w sferze nauk historycznych i literatury. Karierę w dziedzinach nauk historycznych zrobiły po wojnie Celina Bobińska, Żanna Kormanowa, wspomniana Regina Kobryńska i Maria Turlejska – dwie ostatnie kierowały Wydziałem Historii Partii w PPR. Bobińska i Kormanowa dominowały w środowisku partyjnych historyków[34]. Kobiety stanowiły połowę członków Zarządu Głównego Marksistowskiego Zrzeszenia Historyków. W pierwszych latach powojennych historyczki w instytucjach naukowych szybko awansowały, co należałoby tłumaczyć ich sympatią do komunizmu (już przed wojną) czy też marksizmu albo wykorzystaniem szansy na karierę uniwersytecką, o której przed wojną kobiety mogły tylko pomarzyć[35]. W tym sensie płeć mogła mieć wpływ na akces do władzy po wojnie.

Działaczki PZPR odegrały też rolę w kontrolowaniu środowiska literatów. Janina Broniewska w latach 1948–1953 stała na czele Egzekutywy Podstawowej Organizacji Partyjnej Związku Literatów Polskich, choć – zdaniem Dariusza Jarosza – bliżej władzy znaleźli się wówczas Adam Ważyk i Jerzy Putrament[36].

Niekwestionowaną członkinią elity stalinowskiej była Julia Brystygier, dyrektorka V, a następnie III Departamentu Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. „Krwawa Luna”, przedwojenna komunistka, po wojnie od początku związana z aparatem bezpieczeństwa, należała do grona osób najbliższych szczytom władzy (Jakuba Bermana). Podobnie duże wpływy posiadała prokurator Helena Wolińska. Postaci te, choć nie należały do ściśle rozumianej elity aparatu partyjnego, z pewnością stanowiły część elity władzy w okresie stalinowskim.

Elity lokalne

Można postawić ogólną tezę, że im niższy szczebel w hierarchii partyjnej, tym kobiet było mniej[37], przy czym chodzi tu zarówno o etatowych pracowników politycznych, jak i ściślejszą elitę władzy. Niższe szczeble w hierarchii były w czasach stalinizmu zdominowane przez mężczyzn. Należałoby to tłumaczyć przepaścią, która dzieliła grono zasłużonych działaczek komunistycznych, obejmujących wyższe stanowiska i zasilających struktury Komitetu Centralnego i komitetów wojewódzkich, a tzw. terenem, gdzie kobiety w stalinizmie – wbrew założeniom – awansowały rzadko. Stosunkowo duża reprezentacja kobiet w elitach centralnych PPR i PZPR nie wynikała z realizacji polityki emancypacyjnej – jej ślady trudno też odnaleźć na niższym szczeblu.

Zasadniczo w aparacie PZPR odsetek kobiet był wyższy niż w PPR. Na początku stycznia 1948 r. na etatach w komitetach partii (oprócz KC) PPR zatrudniała zaledwie 177 kobiet (7 proc.)[38]. W 1945 r. w Centralnej Kartotece akta personalne działaczek stanowiły niecałe 10 proc. (649 osób)[39]. Do 1953 r. w PZPR liczba pracownic politycznych aparatu wzrosła ponad ośmiokrotnie (ale i aparat się bardzo rozrósł) – wyniosła 13,2 proc. Ogólne dane o przyjęciach do aparatu w początkach lat pięćdziesiątych świadczą jednak o tym, że nie zaszły żadne istotne zmiany, jeśli chodzi o akces kobiet do aparatu. Najwięcej przyjęto ich w 1951 r. – 12,8 proc., około 800 osób[40].

Na stanowiskach sekretarzy w komitetach wojewódzkich w 1951 r. mamy wprawdzie 4 kobiety, ale w żadna z nich nie piastowała stanowiska I sekretarza[41]. W tym aspekcie znów partia ta wypada blado w porównaniu do swej poprzedniczki – w PPR bowiem wojewódzkimi organizacjami kierowało 6 działaczek: Janina Kowalska (w Gdańsku)[42], Edwarda Orłowska (w Białymstoku), Maria Eiger-Kamińska (w Katowicach i Poznaniu), Izolda Kowalska (w Warszawie), Magdalena Treblińska. Trzy spośród wymienionych zostały jednak wkrótce oddelegowane do innych zadań, Orłowska i Izolda Kowalska – na „odcinek” kobiecy. W rezultacie w kierownictwie komitetów wojewódzkich kobiet było w PPR coraz mniej. Do grudnia 1945 r. na czele struktur wojewódzkich nie stała już żadna kobieta (17 grudnia 1945 r., a więc po I Zjeździe PPR, odwołano Orłowską i Treblińską)[43]. Stan ten utrzymał się aż do czasów Michaliny Tatarkówny-Majkowskiej.

Zaraz po zjednoczeniu PPR i PPS wśród pierwszych i drugich sekretarzy komitetów wojewódzkich w ogóle nie znalazły się kobiety[44]. Od 1950 r. Olga Żebruń, Wanda Jarmołowicz, Wiktoria Hetmańska i Jadwiga Ludwińska odpowiadały za sprawy rolne, ekonomiczne lub propagandy w komitetach wojewódzkich w Warszawie, Lublinie, Opolu i Poznaniu. Wszystkie były przed wojną związane z ruchem komunistycznym. Michalina Tatarkówna-Majkowska pełniła jeszcze wówczas funkcję sekretarza jednego z łódzkich komitetów dzielnicowych (a następnie sekretarza organizacyjnego) – na czele łódzkiej organizacji partyjnej stanęła w 1953 r. Takich przypadków w całej historii PZPR było tylko kilka[45].

W 1953 r. 104 kobiety były członkiniami komitetów wojewódzkich, co stanowiło niecałe 13 proc. Jeśli dodać zastępczynie i członkinie komisji rewizyjnych i kontroli partyjnej, odsetek wzrasta do 14,8[46]. Dają się zauważyć bardzo istotne różnice regionalne – w Komitecie Łódzkim i komitecie wojewódzkim w Łodzi w niektórych latach zasiadało do 27 proc. kobiet[47]. Był to region o znacznie wyższym odsetku kobiet wśród członków PZPR (dochodzącym okresowo nawet do 30 proc.)[48].

W każdym składzie egzekutywy KW PZPR przeważnie znajdowała się jedna funkcjonariuszka. Poza sekretarzami członkiem egzekutywy zostawała zwykle kierowniczka Wydziału Kobiecego. Nie musiało to jednak oznaczać realnej władzy. Na przykład w Komitecie Łódzkim na posiedzeniach egzekutywy jej członkini, niejaka Waszakowa, nigdy nie zabierała głosu, w przeciwieństwie do swojej poprzedniczki (również na stanowisku kierowniczki Wydziału Kobiecego) Heleny Kędrak[49]. Pozycja Kędrak była wyższa i nie wiązała się raczej z pełnioną funkcją. Wydaje się, że w PPR w początkowym okresie w egzekutywach zasiadało więcej działaczek[50]. Część z nich (tak jak i kobiet na stanowiskach pierwszych sekretarzy) przeszła potem do KC, a ich miejsca nie zajęły nowe.

Ogólnie elitę wojewódzką tworzyły – podobnie jak na szczeblu centralnym – działaczki z większym stażem, związane z ruchem komunistycznym przynajmniej od czasu wojny i okupacji. Wysoką pozycję w lubelskim KW miały przedwojenne funkcjonariuszki partyjne – Sara Nomberg i wspomniana Olga Żebruń, w Warszawie zaś Irena Rud-nicka[51]. Janina Juzoń, przed wojną związana z ruchem komunistycznym, pełniła funkcję kierownika wydziału w KW w Katowicach (m.in. w latach 1949–1952 Wydziału Propagandy). Wydaje się, że na szczeblu wojewódzkim takie biografie miała większość działaczy, których moglibyśmy zaliczyć do elity.

Można oczywiście wskazać kariery „ludzi nowych” – np. w 1952 r. kandydatką do dwuletniej Szkoły Partyjnej przy KC była Petronela Waszkiewicz – urodzona w 1908 r., słabo wykształcona (7 klas). Odbyła sześciomiesięczny kurs w Centralnej Szkole Partyjnej PPR, następnie pełniła funkcje II sekretarza KD i I sekretarza KD (1947–1950), w roku 1950 osiągnęła stanowisko kierownika Wydziału Organizacyjnego KW w Krakowie (do 1951 r.)[52].

Przykładem kariery na niższym szczeblu może być też biografia Zofii Wróblewskiej (ur. 1920), która w 1945 r. zapisała się do PPR, została pracownikiem technicznym w KD w Łodzi, następnie referentką w Komitecie Łódzkim, I sekretarzem KD, wreszcie kierownikiem Wydziału Organizacyjnego KŁ. Urodzona w 1921 r. Stefania Socha zaraz po wojnie pracowała w Powiatowym Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego. W aparacie KW w Lublinie zaczęła karierę od „pracy wśród kobiet” i jako kierowniczka Wydziału Kobiecego wchodziła w skład egzekutywy, a w 1953 r. (po likwidacji Wydziału Kobiecego) przejęła kierowanie Wydziałem Propagandy w Gdańsku[53]. Nierzadko kariera partyjna czekała młode redaktorki gazet lokalnych, a także działaczki ZMP i Ligi Kobiet.

Tabela 3. Kobiety w aparacie partyjnym PZPR średniego i niższego szczebla w latach 1950–1953

Luty 1950

Grudzień 1951

1953

Liczba

Odsetek

Liczba

Odsetek

Liczba

Odsetek

Etatowi pracownicy KW

458

8,3

1369

13,5

1489

13,2

Sekretarze KW

4

6,3

4

6,3

b.d.

b.d.

Kierownicy i zastępcy kierowników wydziałów

40

15,2

45

13,2

40

10,4

Instruktorzy KW

82

17,6

120

15,4

142

16

Referenci KW

b.d.

b.d.

213

32

203

33

I sekretarze KP, KM i KD

9

2,4

7

1,9

9

2,3

I i II sekretarze KP, KM i KD

12

1,8

7

1,8

19

2,4

Sekretarze propagandy

–

–

b.d.

b.d.

82

32

Kierownicy wydziałów KP, KM, KD

17

2,6

24

3,4

29

3,7

Instruktorzy KP, KM, KD

116

6,8

414

16

528

17,6

Referenci

b.d.

b.d.

374

52

347

60

Sekretarze KG

28

1,1

37

1,4

33

1,2

Sekretarze KF, KZ

b.d.

3,6

43

6,2

59

6,7

Źródło: AAN, KC PZPR, 237/VII-159, Statystyczna analiza obsady na stanowiskach sekretarzy KP, KD i KM na dzień 25 III 1953 r., k. 2–9; ibidem, 237/VII-160, Analiza pracowników politycznych KW, 1950 r.; ibidem, Analiza pracowników politycznych KW, 1951 r.

Tabela 3 ukazuje wspomniane zjawisko maskulinizacji lokalnej władzy w partii. W 1950 r. w PZPR na stanowiskach kierowników i zastępców kierowników wydziałów komitetów wojewódzkich było więcej kobiet niż w znacznie liczniejszym gronie (pierwszych i drugich) sekretarzy w komitetach powiatowych (KP), miejskich (KM) i gminnych (KG)[54]. Stanowiska pierwszych sekretarzy na niższym szczeblu (KP, KM, KD) piastowało zwykle nie więcej niż 12 kobiet (2–2,5 proc.).

W 1953 r. podsumowywano te dane w tonie krytycznym: „na stanowiskach sekretarzy KP, KM i KD stosunkowo mało jest kobiet, nie widać na tym odcinku zmian w kierunku poprawienia stanu, a nawet w stosunku do stanu sprzed konferencji sprawozdawczo-wyborczych i wyboru sekretarzy zmniejszyła się ilość kobiet na tych stanowiskach o 1 proc.”[55]. W komitetach powiatowych – w przeciwieństwie do wojewódzkich – nie pracowało już tak wiele kierowniczek wydziałów. Kobiet pełniących funkcje sekretarzy komitetów gminnych nie było prawie wcale (w całym kraju 28). Liczba ta nieznacznie wzrosła w 1953 r.

W komitetach średniego i niższego szczebla pracowało zarazem stosunkowo dużo kobiet, z tym że zasilały one szeregi instruktorów i referentów. Stanowiły nawet do jednej trzeciej składu w komitetach wojewódzkich, a ponad połowę w komitetach powiatowych. Na tych podrzędnych stanowiskach było coraz więcej towarzyszek na etacie. Mogło to być rezultatem uchwały Biura Politycznego o pracy wśród kobiet, przyjętej w marcu 1950 r. Zwróciła ona uwagę niższych instancji partyjnych na „problem kobiecy”, co skłoniło niektóre z nich do wydania lokalnych uchwał. Nie przeceniając wpływu tych uchwał, trzeba odnotować, że nieraz powodowały one promowanie działaczek, ale nie oznaczało to dokooptowania ich do władz. Działaczek zatem nie brakowało, tyle że nie pełniły one funkcji kierowniczych – tym samym trudno je zaliczyć do elity. Zjawisko to pokazuje ograniczenia awansu politycznego kobiet w stalinizmie.

Pod tym względem PZPR nie różniła się specjalnie od swej poprzedniczki. W PPR, wedle częściowych danych, bardzo rzadko kobieta zostawała sekretarzem komitetu powiatowego czy miejskiego. W województwach pomorskim i kieleckim, na Śląsku Opolskim kobiet sekretarzy nie było wcale. W 1945 r. na Górnym Śląsku stanowisko I sekretarza piastowały dwie kobiety, a w 1947 r. jedna[56]; podobnie było w województwie białostockim. Wyjątek stanowiły – zarówno w PPR, jak i w PZPR – komitety dzielnicowe w Łodzi (2–3 kobiety pełniły funkcję I sekretarza)[57]. W 1948 r. w całym kraju sekretarzami było 7 kobiet[58].

Dane te można interpretować jako dowód zaniechania polityki (a raczej porzucenia haseł) włączania kobiet do władzy, będącej częścią emancypacyjnego projektu reżimu. Wzrost udziału aktywistek we władzach i aparacie partyjnym, zwiększenie „ilości kobiet w szkołach partyjnych i masowe szkolenie ideologiczne wszystkich stopni” należało do listy stałych celów Wydziału Kobiecego KC PZPR i wydziałów niższych szczebli[59]. Na posiedzeniu Wydziału Kobiecego KC PZPR zastępca kierownika Wydziału Organizacyjnego, Julian Tokarski, stwierdził: „cała partia musi być zainteresowana, aby do władz partyjnych weszło jak najwięcej kobiet”[60]. Cała partia jednak z pewnością nie była tym zainteresowana, o czym świadczy jedna z wielu podobnych wypowiedzi na plenum KW: „kobiety stanowią 9 proc. ogółu etatowych pracowników politycznych. Jest to wynikiem wadliwej polityki kadrowej, niezrozumienia i niechęci do wysuwania kobiet na robotę polityczną”[61].

Dużą rolę odegrały z pewnością wzorce kulturowe; wielu lokalnym działaczom nie mieściło się w głowie, żeby kobieta rządziła. Przykładem może być sytuacja z Grodkowa, gdzie „II sekretarz powiatowy z niechęcią ustosunkował się do tego, aby kobieta weszła w skład Wydziału Organizacyjnego, motywując to tym, że kobieta tego nie zrobi, co mężczyzna”[62]. Aby realizować politykę awansu kobiet i przekonywać innych towarzyszy o jej słuszności, utworzono nawet wydziały kobiece w powiatach (kierowało nimi ponad 320 działaczek)[63], ich praca jednak – jak się wydaje – nie przyniosła większych efektów, w 1953 r. zaś zostały zlikwidowane wraz z innymi „kobiecymi strukturami” w PZPR.

W okresie stalinizmu w aparacie terenowym dominowali ludzie młodzi i bardzo młodzi[64], siłą rzeczy z krótkim stażem pracy w partii, a więc ludzie nowi – w większości mężczyźni. Sytuacja w Polsce powiatowej różniła się zatem diametralnie od tej w miastach wojewódzkich czy w Warszawie, gdzie działacze – a wśród nich działaczki – należeli do starszego i bardziej doświadczonego politycznie pokolenia.

Jedynym sukcesem na polu włączania kobiet do lokalnej elity władzy było promowanie ich na stanowiska trzecich sekretarzy (propagandy) komitetów powiatowych. Stanowiska te zostały specjalnie stworzone dla działaczek. W marcu 1951 r. w notatce dla Sekretariatu KC w sprawie powołania 150 trzecich sekretarzy w komitetach miejskich i powiatowych stwierdzono potrzebę zwiększenia liczby sekretarzy, wzorem Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików); stanowiska te w 75 proc. miały objąć kobiety. „Należy powołać towarzyszki pracujące w aparacie partyjnym, jak również spoza aparatu partyjnego, mające przeszkolenie partyjne”[65]. W zamyśle więc chodziło także o zwiększenie liczby etatów kobiet w aparacie.

W kolejnej notatce Wydział Organizacyjny przekonywał, że trzecich sekretarzy należy powołać m.in. po to, by awansować kobiety na stanowiska kierownicze. Wówczas wśród kandydatów proponowanych na te stanowiska kobiety stanowiły około 50 proc.[66] W rezultacie istotnie nastąpiła feminizacja stanowisk trzecich sekretarzy: w 1953 r. kobiet – sekretarzy propagandy było 32 proc. Co więcej, kobiety pełniące tę funkcję odnajdziemy na każdym terenie. Jednakże – co nietrudno zauważyć – ambitnego poziomu 75 proc. nie udało się osiągnąć.

Lista kandydatów na stanowiska trzecich sekretarzy pozwala ustalić profil działaczek typowanych na nowe etatowe posady partyjne szczebla powiatowego i miejskiego. Zdecydowana większość z nich to kobiety bardzo młode, poniżej 31. roku życia (urodzone między 1920 a 1926 r.). Wszystkie kandydatki wstąpiły do partii w latach 1945–1947, przy czym najwięcej – w 1947 r. Na trzecich sekretarzy miały awansować zwykle ze stanowiska instruktorki KP (rzadziej KW). Mniej więcej jedna trzecia pracowała do tej pory w strukturach „pracy wśród kobiet”. Na tej podstawie można stwierdzić, że w aparacie lokalnym przy okazji tworzenia etatów sekretarzy propagandy awansowały działaczki młode – zarówno wiekiem, jak i stażem partyjnym.

Hasło zwiększania udziału kobiet w aparacie partyjnym miało zatem konkretny skutek jedynie – jak się wydaje – jeśli chodzi o trzecich sekretarzy komitetów powiatowych i referentów (jak na początku 1952 r. przyznawały działaczki Wydziału Kobiecego), przy czym w tym pierwszym przypadku wynikało to z odgórnego ustalenia proporcji[67]. W komitetach fabrycznych i zakładowych też wzrosła liczba kobiet na stanowiskach pierwszych sekretarzy, co mogło być następstwem polityki awansu zawodowego. W zasadzie jednak niewiele się w tej strukturze zmieniało.

Stanowiska w aparacie zależały także od przeszkolenia ideologicznego. Miało to znaczenie zwłaszcza w strukturach do szczebla wojewódzkiego włącznie. Było w nich stosunkowo mniej działaczy i działaczek, którzy formację polityczną zdobyli przed wojną lub w czasie wojny. Działaczkom młodszym, związanym z partią komunistyczną od pierwszych lat powojennych, szkolenie w jednej z centralnych szkół partyjnych otwierało drogę do kariery w aparacie. Jako przykłady można wymienić Wiktorię Hetmańską, która po kursie w Centralnej Szkole PPR została kierowniczką Wydziału Kobiecego KW w Poznaniu, a następnie sekretarzem ds. rolnych, członkiem egzekutywy, zastępcą członka KC, a także przewodniczącą Wojewódzkiej Rady Narodowej i posłanką na sejm[68], albo wspomnianą już Zofię Staros, absolwentkę dwuletniej Szkoły Partyjnej przy KC.

Ile kobiet zakwalifikowano do szkół dających szansę kariery partyjnej? W 1952 r. w dwuletniej Szkole Partyjnej uczyło się 20 kobiet na 193 słuchaczy, a więc nieco ponad 10 proc.[69] Placówka ta kształciła na kierowników wydziałów KW, pierwszych i drugich sekretarzy KW, instruktorów KC. W początkach lat pięćdziesiątych większość uczących się w szkole kobiet reprezentowała jednak raczej struktury administracyjne i organizacji masowych niż komitety partyjne. Szkoła przyjmowała słuchaczy urodzonych w latach dwudziestych (choć nie tylko), kształciła więc kolejne pokolenie aparatczyków. Jednak wśród wspomnianych 20 słuchaczek tylko 5 nie było związanych z ruchem komunistycznym aż do końca wojny, nie były to zatem nowe elity.

W wytycznych dotyczących typowania kandydatów do Szkoły Partyjnej – bo przecież nie zgłaszali się oni sami – znalazło się zalecenie, że co piąty kandydat powinien być kobietą[70]. Jest to kolejny dowód na podejmowanie prób zastosowania ideologicznych nakazów równości płci. Były to jedynie próby – tak jak wiele podobnych wytycznych, również to zalecenie nie było spełniane. Wśród 122 zgłoszonych kandydatów figurowało bowiem jedynie 9 kobiet[71]. Czy przyczyną była niechęć do angażowania kobiet we władze, wynikająca z uwarunkowań kulturowych i całkowitego odrzucania ideologii emancypacyjnej, czy też lokalni aparatczycy z trudem znajdowali kandydatki do szkół? Problem ten wymaga dalszych badań.

Szkołą kształcącą aparat niższego szczebla była Centralna Szkoła Partyjna PPR/PZPR, działająca od 1944 r. w Lublinie, a następnie w Łodzi (do 1952 r.). Wśród absolwentów Centralnej Szkoły Partyjnej PPR w latach 1944–1945 znalazło się łącznie 86 kobiet (10,5 proc.)[72]. W 1947 r. zorganizowano nawet specjalny kurs dla aktywistek, w którym wzięły udział 132 kobiety[73]. W czasach PZPR reprezentacja kobiet wśród słuchaczy CSP się zwiększyła – do 15 proc. w 1951 r.[74] W szkole kształcono przede wszystkim świeżo upieczonych działaczy etatowych (czy nawet członków partii); grono słuchaczy cechowało się dość niskim poziomem wykształcenia – wielu nie ukończyło kursów. W pierwszych latach funkcjonowania szkoły uczestnicy kursów rekrutowali się głównie spośród instruktorów niższego szczebla. Reprezentacja kobiet wśród słuchaczy nie odpowiadała proporcjom płci na tych stanowiskach.

Badanie zagadnienia aktywności kobiet w PZPR wymaga także uwzględnienia różnic geograficznych. Zaangażowanie kobiet zarówno jako członków, jak i funkcjonariuszy PPR/PZPR było skrajnie różne w województwach takich jak, z jednej strony, kieleckie lub poznańskie, z drugiej – w Łodzi i Warszawie, czy nawet w Katowickiem. Wynikało to z tradycji zaangażowania politycznego kobiet, ale też pokrywało się z mapą ich aktywizacji zawodowej poza rolnictwem. Przykładem wyjątkowym, bardzo jednak istotnym, jest Łódź – struktury Komitetu Łódzkiego i komitetów dzielnicowych. Dość powiedzieć, że w wyborach do tamtejszych władz partyjnych w grudniu 1949 r. na stanowiska wybrano aż 173 kobiety, w tym 15 miało pełnić funkcję I sekretarza, 15 – III sekretarza, a 143 miały zasiadać w egzekutywach (chodzi o komitety partyjne wszystkich szczebli)[75].

* * *

Podsumowując, działaczki PPR i PZPR nie doświadczyły w latach 1944–1956 szczególnego awansu. W obu partiach kobiece elity skupiały się na wyższych szczeblach, co jednak wynikało z przeszłości, czyli komunistycznych biografii działaczek. Niewiele kobiet młodszych (urodzonych po 1920 r.) znalazło się w elicie. Wprawdzie awans dokonywał się – na różnych zresztą szczeblach – ale na stanowiskach, których nie zaliczyłabym do elitarnych. Lokalna elita niższego szczebla była niemal w 100 proc. zmaskulinizowana. Nieliczne inicjatywy mające zmienić ten stan rzeczy przyniosły pewne zmiany, dalekie jednak od zamierzeń. Można więc ogłosić porażkę haseł emancypacji politycznej kobiet w stalinizmie, przynajmniej jeśli chodzi o stanowiska kierownicze.

Polska Partia Robotnicza jawi się może jako bardziej emancypująca, ale jest to – jak starałam się wykazać – wrażenie częściowo złudne. Kobiety były ważne w początkach funkcjonowania partii (lata 1944–1946), „instalowały władzę ludową”, potem jednak ich kariery się szczególnie nie rozwinęły.

W centralnym aparacie (i elitach) kobiet było relatywnie dużo, szczególnie biorąc pod uwagę tradycje. Z drugiej strony, w KC „ciotki rewolucji” – byłe działaczki KPP (konspiratorki, więzione w Polsce i ZSRR), organizatorki komunistycznej władzy – trafiły w większości na posady typowo kobiece.

Wnioski te należałoby także interpretować w szerszym kontekście – udziału i roli kobiet we władzach innych partii komunistycznych w regionie. W Rumunii odsetek kobiet wśród członków i zastępców członków Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Rumunii wynosił w 1948 r. 13 proc., a w 1955 r. – już tylko 7 proc.[76] W Komunistycznej Partii Czechosłowacji w 1949 r. kobiety stanowiły 13,9 proc. członków KC, w 1954 r. – 9,8 proc.[77] Na Węgrzech w latach 1948–1956 w KC zasiadało 13 kobiet, potem zaś jedynie 6 (na 90 członków); nie było ich w Biurze Politycznym ani w Sekretariacie[78]. W Socjalistycznej Partii Jedności (w NRD) w 1949 r. przyjęto założenie, że kobiety będą stanowiły 15 proc. we władzach partii na różnych szczeblach, ale poziomu tego nie udało się osiągnąć[79].

Można więc powiedzieć, że są to dane zbliżone do polskich, jeśli w polskim przypadku wziąć pod uwagę także członkinie CKKP. Ciekawsza wydaje się obserwacja, że we wszystkich wspomnianych krajach udział kobiet w najwyższym gremium partyjnym zmniejszył się w połowie lat pięćdziesiątych. Porównanie to jednak nie wystarczy, by dojść do wniosku, że pozycja kobiet w wymienionych partiach była identyczna. W Rumunii wysoko zaszła komunistka Ana Pauker, która w 1947 r. objęła stanowisko ministra spraw zagranicznych, a w kolejnych latach odpowiadała m.in. za kolektywizację; kres jej sukcesów nastąpił w 1952 r.[80] Ta kariera była wszakże ewenementem w skali całego bloku. Notabene, jeśli chodzi o stanowiska ministerialne, na Węgrzech w tym samym okresie Anna Ratko objęła urząd ministra zdrowia, Jozsefine Nagy powierzono zaś (jednak na bardzo krótko) stanowisko ministra przemysłu lekkiego; w Polsce pierwszą minister została Zofia Wasilkowska w roku 1956.

W Czechosłowacji w okresie stalinowskim im niższy szczebel w hierarchii partyjnej, tym kobiet było więcej; w Polsce występowało zjawisko odwrotne. Aby dokonać porównania, które umożliwi wyciągnięcie wniosków, należałoby zestawić wiele danych, w szczególności dotyczących stanowisk w aparacie partyjnym, a także wziąć pod uwagę różnice w strukturach poszczególnych partii. Na przykładzie polskim widać, że kluczem do określenia pozycji i roli kobiet w elitach partyjnych jest nie ustalenie odsetka kobiet na najwyższych stanowiskach (na których kobiet zwykle nie było bądź też stanowiły wyjątek[81]), lecz analiza zmian w polityce obsadzania nimi stanowisk w poszczególnych wydziałach KC i w egzekutywach komitetów partyjnych niższych szczebli. Tam dopiero można dostrzec znaczące zróżnicowanie, jak również odkryć upłciowione sfery działalności.

Bibliografia

ŹRÓDŁA

Źródła archiwalne

Archiwum Akt Nowych

Komitet Centralny PPR

Komitet Centralny PZPR

Centralna Kartoteka PZPR

Akta osobowe działaczy ruchu robotniczego

Archiwum szkół partyjnych

Źródła drukowane

Protokoły posiedzeń plenarnych KC PPR 11–12 lipca i 3–4 października 1945 r., „Archiwum Ruchu Robotniczego” 1982, t. 7: W 40 rocznicę powstania Polskiej Partii Robotniczej.

Informatory

Kochański A., Obsada personalna kierownictw wydziałów KC PZPR 1948–1990 [w:] W. Janowski, A. Kochański, Informator o strukturze i obsadzie personalnej centralnego aparatu PZPR 1948––1990, red. K. Persak.

Mołdawa T., Ludzie władzy 1944–1991. Władze państwowe i polityczne Polski według stanu na dzień 28 II 1991, Warszawa 1991.

Polska Partia Robotnicza. Zjazdy, posiedzenia plenarne KC, władze centralne i wojewódzkie, przedstawicielstwo w parlamencie i rządzie 1944–1948 (informator), „Archiwum Ruchu Robotniczego” 1982, t. 7: W 40 rocznicę powstania Polskiej Partii Robotniczej.

PPR, PPS, PZPR. Władze instancji łódzkich i województwa łódzkiego, delegaci na Zjazdy i Kongresy Krajowe, członkowie centralnych władz partyjnych – z Łodzi i województwa łódzkiego 1945–1975, Łódź 1985.

PPR – PPS. Zjazdy i kongresy, plenarne posiedzenia KC PPR i CKW PPS, władze naczelne, I sekretarze KW PPR, I sekretarze KW i przewodniczący WK PPS 1944–1948, oprac. J. Jakubowski, J. Szczeblewski, Warszawa 1985.

PZPR. Zjazdy, posiedzenia plenarne KC, władze naczelne i sekretarze komitetów wojewódzkich 1948–1982, oprac. W. Ciempiel, J. Jakubowski, J. Szczeblewski, Warszawa 1983.

OPRACOWANIA

Budzyńska C., Kozłowska Helena [w:] Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, t. 3: K, red. F. Tych, Warszawa 1992.

Chojnowski A., Aktywność kobiet w życiu politycznym [w:] Równe prawa i nierówne szanse. Kobiety w Polsce międzywojennej. Zbiór studiów, red. A. Żarnowska, A. Szwarc, Warszawa 2000.

Domańska A., Ulica cioci Oli. Z dziejów jednej rewolucjonistki, Warszawa 2013.

Dymek B., Geneza i działalność Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (1948–1954), Warszawa 1988.

Fischer M.E., Women in Romanian Politics. Elena Ceausescu, Pronatalism, and the Promotion of Wo-men [w:] Women, State, and Party in Eastern Europe, S.L. Wolchik, A.G. Meyer, Durham 1985.

Friszke A., Próba portretu zbiorowego aparatu partyjnego [w:] PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012.

Gontarczyk P., Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy 1941–1944, Warszawa 2003.

Harsch D., Approach/Avoidance. Communists and Women in East Germany, 1945–9, „Social History” 2000, t. 25, nr 2.

Jarosz D., Polacy a stalinizm 1948–1956, Warszawa 2000.

Jarska N., Frauen in der polnischen kommunistischen Partei – die Paradoxe der Frauenpolitik, „Jahrbuch für Historische Kommunismusforschung” 2015.

Jarska N., Kobiety w PZPR 1948–1956. Paradoksy mobilizacji politycznej kobiet w stalinizmie [w:] Kobiety „na zakręcie” 1933–1989, red. E. Chabros, A. Klarman, Wrocław 2014.

Kołomejczyk N., PPR 1944–1945. Studia nad rozwojem organizacyjnym partii, Warszawa 1965.

Levy R., Ana Pauker. The Rise and Fall of a Jewish Communist, Berkeley 2001.

Monasterska T., Kamińska Maria [w:] Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, t. 3, red. F. Tych, Warszawa 1992.

Myśliński J., Kobiety w polskich ugrupowaniach lewicowych 1918–1939 [w:] Równe prawa i nierówne szanse. Kobiety w Polsce międzywojennej. Zbiór studiów, red. A. Żarnowska, A. Szwarc, Warszawa 2000.

Palasik M., Kobiety w społeczeństwie węgierskim [w:] Płeć buntu. Kobiety w oporze społecznym i opozycji w Polsce w latach 1944–1989 na tle porównawczym, red. N. Jarska, J. Olaszek, Warszawa 2014.

Rechowicz H., Polska Partia Robotnicza na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim, Katowice 1978.

Rutkowski T.P., Bojowniczki ofensywy ideologicznej. O roli kobiet w procesie stalinizacji humanistyki polskiej (1945–1956) [w:] Kobiety „na zakręcie” 1933–1989, red. E. Chabros, A. Klarman, Wrocław 2014.

Rutkowski T.P., Nauki historyczne w Polsce 1944–1970. Zagadnienia polityczne i organizacyjne, Warszawa 2007.

Szumiło M., Elita władzy w Polsce 1944–1989. Studium socjologiczne [w:] Władza w PRL. Ludzie i mechanizmy, red. K. Rokicki, R. Spałek, Warszawa 2011.

Wolchik S.L., The Status of Women in a Socialist Order: Czechoslovakia, 1948–1978, „Slavic Review” 1979, t. 38, nr 4.

Women in the Eastern Europe and the Soviet Union, red. T. Yedlin, New Jork 1980.

Women in the central and local elites of the Polish Workers’ Party and Polish United Workers’ Party in 1944–1956

The article discusses participation and role of women in the elites of the communist parties (PWP and PUWP) in Poland between 1944 and 1956. It indicates a relatively small, but significant presence of women on high positions in the Party’s apparatus. A group of activists holding important offices can be estimated even for 30–40 people, amongst whom a few were found who administered important institutions of the Party or took part in important decision-making processes (even though none of them got into formally the narrowest inner circles). Few of them, however, managed the departments; more often they acted as deputy heads. In the bureaucratic apparatus of the Central Committee of PUWP relatively many women were employed (in comparison to the structure of gender in the pre-war political parties in Poland and in comparison to the structures of the lower levels); they were grouped in departments which were managing the traditionally feminine spheres such as: education, the Party’s school system, administrative office, registry office and, most obviously, the women’s department. These were, almost exclusively, experienced communist activists. There were considerably less women on the lower level – for there was a shortage of activists with work experience and in the meantime there has been no formation of a new generation of activists. The lower the level, the smaller number of women was involved. The Party tried to change this state of affairs by creating the position of a third secretary in the districts’ committees. In the lower-level committees women were usually employed at the lowest positions. Therefore, both parties have accomplished no revolutionary acts in terms of women’s role in power, but the presence of many women in the central apparatus of the PWP and PUWP is a fact worthy of attention and further studies.

Rafał Łatka

Uniwersytet Papieski im. Jana Pawła II

Najważniejsi funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa w czasie wizyt Jana Pawła II w Krakowie

Wprowadzenie

Przez prawie cały okres istnienia Polski „ludowej” Kościół katolicki zawsze stanowił poważne zagrożenie dla dygnitarzy komunistycznych i był przez nich uważany za jednego z największych wrogów. Polityka władz wobec Kościoła zmieniała się, niemniej cele pozostawały te same: zniszczenie go bądź pełne podporządkowanie. O sposobie traktowania Kościoła decydowała partia komunistyczna, która na przestrzeni lat w różnym zakresie nadzorowała struktury realizujące jej wytyczne, zwłaszcza aparat represji.

Istotna zmiana polityki wyznaniowej nastąpiła w latach siedemdziesiątych, kiedy to postawiono na działania pragmatyczne, a Kościół prześladowano ostrożniej i w sposób bardziej przemyślany[1]. W dekadzie tej zmieniło się też funkcjonowanie aparatu represji, który został w większym stopniu podporządkowany PZPR[2]. Nastąpiło prawie całkowite upartyjnienie Służby Bezpieczeństwa, zarówno jednostek centralnych, jak i terenowych; po wprowadzeniu reformy administracji państwa w 1975 r.[3] komendant wojewódzki Milicji Obywatelskiej np. musiał konsultować z I sekretarzem Komitetu Wojewódzkiego PZPR wszystkie ważniejsze działania, także te podejmowane wobec Kościoła[4].

Od 1975 r. w Krakowie główny kierunek polityki wyznaniowej określano w Komitecie Krakowskim PZPR, oczywiście zgodnie z dyrektywami z centrali. Relacjami z Kościołem katolickim zajmowały się różne wydziały tegoż komitetu. Najważniejsze kwestie dotyczące stosunku władz do Kościoła omawiano na posiedzeniach plenarnych KK[5].

Wskutek kryzysu systemu i pojawienia się zorganizowanej opozycji aparat bezpieczeństwa od 1975 r. został rozbudowany[6]. Od tego czasu pion zajmujący się Kościołem liczył w Krakowie 58 etatów[7]. Aż do pierwszej pielgrzymki Jana Pawła II do Polski stan zatrudnienia w Wydziale IV SB pozostał na tym samym poziomie, również w organizacji wydziału nie nastąpiły większe zmiany poza przekształceniem miejscowej Grupy „D” w Sekcję 6[8]. W latach osiemdziesiątych stopniowo jednak rosła liczba funkcjonariuszy we wszystkich komórkach SB; największy skok nastąpił w latach 1980–1981 i był ściśle związany z powstaniem „Solidarności”. W tym okresie rozwijały się także struktury antykościelne[9]. W krakowskim Wydziale IV SB najwyższy stan etatowy został osiągnięty w 1981 r. – 83 funkcjonariuszy.

Początek lat osiemdziesiątych nazywano okresem ponownej świetności bezpieki, właśnie ze względu na jej znaczną rozbudowę i wzrost stanu etatowego[10]. Pewne zmiany w strukturze SB nastąpiły w 1984 r. w związku z zabójstwem ks. Jerzego Popiełuszki przez funkcjonariuszy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w październiku tegoż roku[11]. Przekształcenia te miały jednak charakter wyłącznie formalny (służyły ukryciu skompromitowanej struktury w innych wydziałach resortu spraw wewnętrznych). Faktycznie zaczęto je wprowadzać dopiero w 1986 r.[12]

Struktury SB w czasie wizyt papieskich

Pielgrzymki Jana Pawła II do PRL były dla aparatu represji okresami ogromnej mobilizacji. Przygotowania do nich rozpoczynały się w MSW mniej więcej z półrocznym wyprzedzeniem. Na każdą pielgrzymkę zakładano sprawę obiektową[13]; pierwsza SO została opatrzona kryptonimem „Lato ’79”, druga kryptonimem „Zorza”, a trzecia kryptonimem „Zorza II”[14]. Powoływano specjalne sztaby bądź grupy operacyjne odpowiadające za przygotowania resortu do pielgrzymek i zabezpieczanie ich przebiegu.

Przed pierwszą podróżą Ojca Świętego do kraju, zaplanowaną na czerwiec 1979 r., rozkazem ministra spraw wewnętrznych Stanisława Kowalczyka z 15 marca 1979 r. powołano (na podstawie dyrektywy PZPR) sztab do kierowania akcją operacyjnego zabezpieczania wizyty. Operacją „Lato ’79” kierował wiceminister spraw wewnętrznych gen. Bogusław Stachura. W każdym województwie, w którym miał przebywać Ojciec Święty, przy komendach wojewódzkich MO zostały utworzone zespoły będące terenowymi odpowiednikami sztabu[15]. Miały one wykonywać dyrektywy z centrali MSW. Plan działania krakowskiego zespołu, zatwierdzony przez zastępcę komendanta wojewódzkiego MO ds. SB płk. Stefana Gołębiowskiego, skrupulatnie je uwzględniał[16].

Podobne kroki podjęto w związku z drugą pielgrzymką Jana Pawła II do ojczyzny, zaplanowaną na czerwiec 1983 r. Pod koniec 1982 r. powołano dwunastoosobową grupę operacyjną, którą kierował dyrektor Departamentu IV MSW gen. Konrad Straszewski[17]. 25 marca 1983 r. w Krakowie powstał specjalny zespół sztabowy, ściśle podporządkowany głównemu sztabowi w centrali MSW. Kierownikiem krakowskiego zespołu został zastępca komendanta wojewódzkiego MO ds. SB płk Wiesław Działowski, a jego zastępcami Józef Biel, Stefan Jurczak i Kazimierz Stawowy. W skład zespołu weszli także naczelnicy wszystkich wydziałów, które funkcjonowały w strukturach MO i SB w Krakowie. W zespole tym powołano cztery grupy sztabowe: ds. rozpoznania i działań operacyjno-politycznych, ds. bezpieczeństwa i porządku publicznego, ds. zabezpieczenia technicznego i materiałowego oraz ds. informacji[18]. Najistotniejsze zadania otrzymała pierwsza z nich, w której składzie znaleźli się naczelnicy wszystkich wydziałów krakowskiej SB[19].

Trzeci raz Jan Paweł II przyjechał do Polski w czerwcu 1987 r. Także przed tą pielgrzymką utworzono w MSW centralny sztab odpowiadający za jej zabezpieczenie. Kierownikiem sztabu został Zbigniew Pudysz, który miał koordynować działania podejmowane przez poszczególne struktury MSW[20]. W województwie krakowskim sztab operacji „Zorza II” powołano 30 stycznia 1987 r., decyzją szefa Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych Jerzego Gruby. Na czele sztabu stanął Piotr Kościelniak, kierujący miejscową SB, a funkcje jego zastępców powierzono Władysławowi Nowakowi (zastępcy szefa WUSW ds. SB w Tarnobrzegu), Zygmuntowi Majce (naczelnikowi Wydziału IV), Eugeniuszowi Jakubowskiemu (zastępcy szefa WUSW ds. MO), Andrzejowi Czopkowi (zastępcy szefa WUSW ds. polityczno-wychowawczych) i Kazimierzowi Stawowemu (zastępcy szefa WUSW ds. administracyjno-gospodarczych). Członkami zespołu zostali naczelnicy wszystkich wydziałów krakowskiego WUSW[21]. W porównaniu z drugą wizytą papieża skład sztabu został znacznie poszerzony, ale jego zadania się nie zmieniły.

Warto przybliżyć sylwetki funkcjonariuszy SB odpowiadających za zabezpieczenie poszczególnych pobytów Jana Pawła II w Krakowie. Poniżej przedstawię przebieg ich służby w aparacie represji, ze szczególnym uwzględnieniem działalności przeciwko Kościołowi. Pozwoli to zorientować się, jacy funkcjonariusze byli kierowani do tak – z punktu widzenia władz – odpowiedzialnej pracy[22].

Naczelnicy Wydziału IV krakowskiej SB i ich zastępcy

Najważniejszą rolę w czasie wizyt Jana Pawła II w Krakowie w odgrywali naczelnicy Wydziału IV. Wynikało to ze specjalnej pozycji tej struktury zarówno w czasie przygotowań, jak i w trakcie papieskich wizyt. Jak wynika z wielu dokumentów SB, pełniła ona w tych okresach funkcję kierowniczą wobec wszystkich innych struktur SB i MO oraz koordynowała ich działania[23]. Zostało to wyrażone w jednym z rozkazów komendanta wojewódzkiego MO: „Szczególną rolę do spełnienia ma Wydział IV, który w czasie poprzedzającym wizytę, w toku jej trwania i po zakończeniu realizuje zadania ukierunkowane na pełne rozpoznanie planów i zamiarów biskupów, kleru, aktywu katolickiego i wiernych”[24]>. Potwierdza to również notatka dotycząca stanu przygotowania krakowskiej SB do trzeciej wizyty Jana Pawła II: „Wydział IV całkowicie zdawał sobie sprawę ze swej wiodącej roli w planowaniu zabezpieczenia papieża, świadczy o tym m.in. zaangażowanie kierownictwa Wydziału i wszystkich funkcjonariuszy do różnego rodzaju komisji, zespołów i ogniw organizujących zabezpieczenie”[25]>.

W omawianym okresie naczelnikiem Wydziału IV krakowskiej SB byli Józef Biel (1976–1981), a następnie Zygmunt Majka (1981–1987)[26]. Zanim rozpoczęli oni służbę w aparacie represji, działali w organizacjach młodzieżowych i zdobywali doświadczenie w pracy partyjnej. Biel został przyjęty do MO w 1955 r.; do pracy w Urzędzie Bezpieczeństwa skierował go w maju 1954 r. Zarząd Wojewódzki Związku Młodzieży Polskiej (w którym ten zasiadał), Majka zaś sam starał się o przyjęcie do służby w organach bezpieczeństwa[27]. Pierwszy z nich chciał pracować w UB, aby zwalczać wrogów ustroju i „tym przyczynić się do jeszcze szybszego zbudowania socjalizmu w naszym kraju”[28]>. Analogiczną motywację przedstawił Majka, który w podaniu o pracę napisał, że chciałby się poświęcić „walce z elementem wrogo nastawionym do naszego ustroju”. I dodał: „a każde moje osiągnięcie w tej pracy będzie małą cegiełką w utrwalaniu komunizmu w przyszłości, a obecnie socjalizmu w naszym kraju”[29]>.

Józef Biel urodził się w 1934 r. w Krakowie. W 1949 r. wstąpił do koła ZMP funkcjonującego przy szkole średniej, do której uczęszczał. Działał też w organizacjach młodzieżowych w Libiążu Małym, gdzie został wysłany przez władze partyjne. Musiał się cieszyć uznaniem przełożonych, skoro w 1952 r. przeniesiono go do Krakowa; pełnił tam funkcję instruktora w Wydziale Szkolno-Harcerskim, a następnie został sekretarzem Prezydium Zarządu Wojewódzkiego ZMP. W czerwcu 1953 r., po upływie okresu kandydackiego, został przyjęty do PZPR[30]. Służbę w UB rozpoczął 1 sierpnia 1955 r., w wieku 21 lat. Już po zmianach organizacyjnych przydzielono go do pracy w Sekcji 4 Wydziału III Wojewódzkiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Publicznego w stopniu chorążego. Praca Biela związana z kontrolą operacyjną młodzieży akademickiej była wysoko oceniana przez zwierzchników i zaowocowała szybkimi awansami (w lipcu 1957 r. został podporucznikiem)[31].

Do rozpracowywania Kościoła dostał przydział w 1960 r. Przede wszystkim prowadził działania skierowane przeciwko kurii krakowskiej. Za to również docenili go przełożeni[32]. Prawdopodobnie dlatego został kierownikiem Grupy 3 nowo powołanego Wydziału IV, którego zadaniem była walka z Kościołem[33]. Kilka miesięcy później objął kierownictwo Grupy 1 w obrębie tego wydziału[34]. Jak wynika z notatki naczelnika tej komórki Zygmunta Glińskiego, „przeniesienie tow. Biela na kierownika Grupy I wiązało się z tym, że w Grupie tej pracuje 8 pracowników – wymagających odpowiedniego kierowania, kontroli i pomocy, oraz że zakres pracy tej Grupy jest w tej chwili najpoważniejszy i najaktualniejszy w Wydziale IV”[35]>.

Chociaż pracę operacyjną Biela oceniano dobrze, w styczniu 1963 r. powierzono mu zadania o charakterze logistycznym – został kierownikiem Samodzielnej Sekcji Ogólno-Organizacyjnej[36]. Nadal cieszył się dobrą opinią przełożonych i pamiętano o jego efektywnej pracy przy zwalczaniu wpływów Kościoła w Krakowie. Kiedy ukończył szkolenia umożliwiające mu objęcie najważniejszych stanowisk w aparacie bezpieczeństwa[37], w 1967 r. awansował na zastępcę naczelnika Wydziału IV. Po 2 latach piastowania tego stanowiska otrzymał stopień majora[38].

Jako zastępca naczelnika był ceniony zarówno za sprawne zarządzanie podwładnymi, jak i za pozytywne wyniki w pracy operacyjnej[39]. Dzięki temu, a także dzięki aktywności w krakowskich strukturach PZPR i dalszemu doszkalaniu[40] Biel awansował w 1976 r. na naczelnika Wydziału IV (równocześnie mianowano go podpułkownikiem MO)[41]. Zajmował to stanowisko przez 5 lat i wciąż był bardzo dobrze oceniany przez przełożonych. Jak napisał w notatce komendant wojewódzki MO Zbigniew Jabłoński, w tym okresie Biel „dał się poznać jako dobry organizator, wychowawca podwładnych funkcjonariuszy. Dzięki osobistym umiejętnościom i walorom ppłk. J[ózefa] Biela Wydział IV uzyskuje wysokie wyniki w pracy”[42]>.

Biel wyróżnił się szczególnie w czasie pierwszej wizyty Jana Pawła II w Krakowie. Według przełożonych, wykazał się wielkim zaangażowaniem, co przyczyniło się do jej właściwego – z punktu widzenia władz – przebiegu. Krakowska bezpieka przypisywała sobie wiele sukcesów operacyjnych, m.in.:

„– wywołanie rozdźwięków pomiędzy kard. Macharskim a redakcją »Tygodnika Powszechnego«;

– operacyjne opanowanie punktu informacyjnego »pod Beczką«[43];

– wyeliminowanie z działalności diecezjalnego komitetu organizacyjnego osób powiązanych z grupami antysocjalistycznymi;

– przenoszenie krytycznych ocen i opinii na temat wystąpień i zachowania się papieża”[44].

W tym kontekście nie dziwią więc wysokie oceny pracy naczelnika struktury odpowiadającej za politykę wobec Kościoła. Prawdopodobnie to one właśnie zdecydowały o jego następnym awansie: 1 listopada 1981 r. otrzymał stanowisko II zastępcy komendanta wojewódzkiego MO ds. SB[45]. Stał się zatem drugą w hierarchii ważności osobą po płk. Wiesławie Działowskim, wtedy komendancie.

Biel po raz kolejny wykazał się w pracy podczas drugiej pielgrzymki Ojca Świętego; opracował wtedy większość planów operacyjnych. Prowadził też rozmowy z duchownymi wyznaczonymi przez stronę kościelną do przygotowania wizyty[46]. Przez pięcioletni okres piastowania stanowiska II zastępcy komendanta wojewódzkiego pracował również „po linii kleru”. Nadal prowadził pozyskane wcześniej przez siebie osobowe źródła informacji i odbywał „rozmowy profilaktyczne” z duchownymi[47]. Dyrektor Departamentu Kadr MSW płk Lechosław Stemplewski w notatce napisał, że jest on „specjalistą z zakresu działań pionu IV i na tym polu odnosi szereg wartościowych sukcesów”[48]. W listopadzie 1986 r. z powodu problemów zdrowotnych Biel zwrócił się do ministra Czesława Kiszczaka z prośbą o przeniesienie do rezerwy kadrowej. Zmarł w 1987 r.[49]

Następca Biela, Zygmunt Majka, do resortu został przyjęty w 1961 r., w wieku 22 lat[50]. Wcześniej, w 1958 r., wstąpił do Związku Młodzieży Wiejskiej, a rok później do PZPR. Już po 2 latach został sekretarzem Podstawowej Organizacji Partyjnej w Więckowicach i członkiem tamtejszego Komitetu Gromadzkiego PZPR, a także radnym Gminnej Rady Narodowej w Dobranowicach[51].

Służbę w SB Majka rozpoczął w lipcu 1961 r. jako oficer operacyjny w referacie SB w Komendzie Powiatowej MO w Proszowicach. Został skierowany do walki z niepodległościowym podziemiem zbrojnym. Rok później awansował do stopnia plutonowego. W 1963 r. wysłano go na roczne szkolenie do Szkoły Oficerskiej Centrum Wyszkolenia MSW w Legionowie[52]. Mimo początkowych trudności wynikających z braku doświadczenia oraz mimo przeciętnych zdolności ukończył to szkolenie[53] i został skierowany do pracy w referacie SB w KP MO w Nowym Targu[54].

Prowadził działania związane z walką z Kościołem i szybko awansował. Ponieważ cieszył się dobrą opinią przełożonych, którzy jego pracę operacyjną uznali za efektywną (zwerbował m.in. wśród miejscowego duchowieństwa 2 cennych tajnych współpracowników i skutecznie pozyskiwał informacje z tego środowiska), w 1966 r. objął stanowisko starszego oficera operacyjnego. Dzięki dobrym wynikom w wykonywaniu zadań powierzonych Wydziałowi IV od kwietnia 1967 r. odpowiadał za całość działań wymierzonych przeciwko Kościołowi, które były podejmowane w powiecie nowotarskim.

W 1969 r. Majka starał się o przeniesienie do Wydziału IV SB w KW MO w Krakowie, na co uzyskał zgodę. Zapewne doceniono jego pracę na Podhalu (zwerbował 15 osobowych źródeł informacji) oraz postawę ideologiczną (był aktywny w organizacji PZPR w Nowym Targu)[55]. 1 grudnia 1969 r. został inspektorem w Grupie Inspektorów Operacyjnych Wydziału IV SB. Podobnie jak na wcześniejszym etapie kariery służbowej, szybko awansował: w 1970 r. objął stanowisko starszego oficera operacyjnego, a w 1971 r. mianowano go kapitanem MO[56]. W Krakowie był również wysoko oceniany przez przełożonych i traktowany jako pracownik, który będzie się rozwijał. Dlatego też skierowano go na studia w Akademii Spraw Wewnętrznych; w 1975 r. uzyskał dyplom magistra nauk politycznych[57].

Po powrocie do służby w KW MO w Krakowie Zygmunt Majka został kierownikiem sekcji Wydziału IV, a w lipcu 1976 r. zastępcą naczelnika tegoż wydziału. Rok później, w czerwcu 1977 r., awansowano go do stopnia majora MO[58]. Nadal aktywnie działał w PZPR, m.in. pełnił funkcję przewodniczącego Komisji ds. Laickiej Obrzędowości Komitetu Zakładowego PZPR przy KW MO w Krakowie[59]. Cieszył się wyjątkowym zaufaniem przełożonych, o czym świadczy wysłanie go na przeszkolenie do Związku Sowieckiego – od sierpnia 1978 do czerwca 1979 r. był słuchaczem kursu w Wyższej Szkole Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego (KGB) przy Radzie Ministrów ZSRS[60]. Pod koniec lat siedemdziesiątych i na początku osiemdziesiątych Majka kierował krakowską Grupą „D”, niestety ze względu na przestępczy charakter funkcjonowania tej komórki nie można w pełni odtworzyć zakresu jej działania[61].

Zwierzchnicy, zadowoleni z pracy Majki, powołali go na stanowisko naczelnika Wydziału IV, opuszczone przez Józefa Biela. Obowiązki objął 16 grudnia 1981 r. (we wrześniu 1982 r. został awansowany do stopnia podpułkownika MO). Stanowisko to piastował przez 6 lat, do 22 grudnia 1987 r.[62] Pozostawał aktywny w PZPR[63] i dokształcał się (odbył kurs doskonalenia zawodowego dla kadry kierowniczej pionu IV w ASW). W czasie drugiej i trzeciej wizyty Jana Pawła II w Krakowie był najaktywniejszym funkcjonariuszem krakowskiej SB. Opracował wiele planów operacyjnych. Jeszcze ważniejszą rolę odegrał w czasie trzeciej wizyty Ojca Świętego, gdy ze stanowiska odszedł Biel (który w czasie pielgrzymki w 1983 r. wykonywał równie ważne zadania jak Majka)[64]. Podobnie jak poprzednik, Majka prowadził rozmowy z duchownymi, którzy odpowiadali za przygotowania Kościoła do wizyty papieskiej[65].

Z dokumentacji krakowskiej SB wynika, że poczytywała sobie ona za sukces zapewnienie spokojnego i religijnego charakteru przebiegu obydwu wizyt. Dlatego też kariera Majki w strukturach SB nadal się rozwijała. W grudniu 1987 r. powierzono mu funkcję sekretarza Komitetu Zakładowego PZPR WUSW w Krakowie. Ostatni awans – na zastępcę szefa SB w województwie częstochowskim – Majka otrzymał w marcu 1989 r. (we wrześniu tegoż roku mianowano go pułkownikiem MO). Został zwolniony ze służby 31 lipca 1990 r.[66]

Podsumowując informacje dotyczące obu wymienionych funkcjonariuszy SB, należy stwierdzić, że awanse w strukturach resortu zawdzięczali oni wysokim ocenom przełożonych, dobrym wynikom w pracy operacyjnej, zwłaszcza w działaniach wymierzonych przeciwko Kościołowi, i właściwej – z punktu widzenia władz – postawie ideologicznej. Potwierdza to tezę, że do walki z Kościołem angażowano najlepszych oficerów aparatu represji. Miało to szczególne znaczenie podczas pielgrzymek Jana Pawła II do kraju, ponieważ władze przykładały wielką wagę do kontrolowania ich przebiegu.

Większość zastępców Józefa Biela i Zygmunta Majki również była doceniana przez zwierzchnictwo i należała do grona najlepszych funkcjonariuszy krakowskiej SB. W omawianym okresie zastępcami naczelnika Wydziału IV byli: Zygmunt Majka (lipiec 1976 – grudzień 1981), Waldemar Chmurzyński (grudzień 1976 – listopad 1984), Henryk Kudła (maj 1981 – listopad 1984), Tadeusz Cholewa (grudzień 1981 – styczeń 1985), Kazimierz Aleksanderek (grudzień 1981 – styczeń 1988) i Marek Patrzałek (październik 1985 – luty 1987 – jako p.o.)[67].

Waldemar Chmurzyński karierę w MSW rozpoczął w grudniu 1959 r. od stanowiska oficera techniki operacyjnej w Wydziale „T” krakowskiej SB w stopniu plutonowego[68]. Z pewnością wpłynęło na to jego zaangażowanie w ZMP od 1954 r.[69], a także to, że jego ojciec służył w Korpusie Bezpieczeństwa Wewnętrznego[70]. Już po kilku miesiącach Chmurzyński został oceniony jako pracownik „inteligentny, zdolny i pomimo młodego wieku zrównoważony”[71]. W początkowym okresie służby dokształcał się, ukończył Szkołę Oficerską Centrum Wyszkolenia MSW w Legionowie. W 1968 r. uzyskał dyplom magistra prawa na Uniwersytecie Jagiellońskim[72]; w tym samym roku wstąpił do PZPR[73].

W kolejnych latach Chmurzyński również był bardzo dobrze oceniany przez przełożonych. W 1966 r. otrzymał premię specjalną za „aktywną pracę operacyjną w związku z zabezpieczaniem uroczystości milenijnych”[74]. Mając doświadczenie w walce z Kościołem, starał się o przeniesienie do Wydziału IV krakowskiej SB. Pierwsze podanie w tej sprawie złożył w 1966 r., ale zostało ono odrzucone z powodu braku kandydata na stanowisko, które chciał opuścić. Drugą próbę podjął w 1972 r. i tym razem uzyskał zgodę[75]. W Wydziale IV otrzymał stanowisko starszego oficera operacyjnego w stopniu kapitana MO. Szybko został doceniony i w 1975 r. awansował na kierownika Sekcji 2 Wydziału IV[76]. W opinii służbowej sporządzonej w styczniu 1976 r. napisano: „wyróżniał się inicjatywą i koncepcjami, i ideowym zaangażowaniem w realizację zadań służbowych. [...] Za osiągane wyniki w grudniu 1975 wyróżniony listem pochwalnym ministra spraw wewnętrznych. Ponadto 7-krotnie nagradzany premiami pieniężnymi”[77]>.

Dzięki dobrej opinii i aktywności w pracy partyjnej Chmurzyński uzyskał kolejny awans – na stanowisko zastępcy naczelnika Wydziału IV, które objął w 1976 r.; wkrótce nadano mu stopień majora MO[78]. Również na tym stanowisku cieszył się uznaniem przełożonych. W 1979 r. prawdopodobnie za udział w zabezpieczaniu wizyty Jana Pawła II w Krakowie otrzymał z Departamentu IV MSW specjalną nagrodę pieniężną[79]. W czasie drugiej pielgrzymki Ojca Świętego był jednym z najważniejszych członków sztabu powołanego do zabezpieczenia jej przebiegu[80]. Poza tym osobiście prowadził dokumentację SO „Zorza”[81]. Bardzo dobra ocena pracy Chmurzyńskiego ze strony departamentu MSW, którego zadaniem była walka z Kościołem, pozytywne opinie przełożonych z krakowskiej SB[82] i duże zaangażowanie w działania operacyjne w czasie pierwszej i drugiej wizyty Ojca Świętego przyczyniły się do kolejnego awansu.

W 1984 r. Chmurzyńskiego mianowano naczelnikiem Wydziału IV WUSW w Siedlcach; awansował również do stopnia podpułkownika MO[83]. Do końca służby w resorcie był wysoko oceniany przez zwierzchników. Jak wynika z rozkazu szefa WUSW w Siedlcach z 21 stycznia 1989 r. o przyznaniu specjalnej premii, został nagrodzony „za osiągnięcie dobrych wyników w działaniach operacyjnych, szczególnie na odcinku rozbudowy osobowych źródeł informacji”[84]. Karierę w resorcie zakończył na stanowisku naczelnika Wydziału Studiów i Analiz. Ze służby został zwolniony 20 marca 1989 r.[85]

Tadeusza Cholewę do pracy w MO przyjęto w 1960 r. w charakterze oficera operacyjnego w Wydziale III. Skierowano go do Grupy 5a, której zadaniem w krakowskiej SB było kontrolowanie zakonów[86]. Szybko zauważono jego sumienność w pracy. W 1962 r. prowadził 2 sprawy obiektowe i 1 TW. W opinii z końca grudnia 1963 r. przełożeni napisali, że Cholewa mimo pewnych problemów w pracy operacyjnej, pod nadzorem „starszych doświadczonych pracowników Grupy potrafi wywiązać się z nałożonych obowiązków”[87]. W 1966 r. otrzymał specjalną premię za zabezpieczenie przebiegu obchodów Milenium Chrztu Polski. Niemniej w 1970 r. został przeniesiony do Sekcji 1 Wydziału IV, ponieważ nie radził sobie z obowiązkami na poprzednim stanowisku[88].

Jak się okazało, zmiana posłużyła Cholewie, po tym przeniesieniu bowiem ze swoich obowiązków wywiązywał się o wiele lepiej. W opinii służbowej z 1976 r. podkreślano, że „jest pracownikiem samodzielnym, koncepcyjnym, przejawia wiele inicjatywy. Właściwie pracuje z siecią, na kontakcie posiada 10 TW oraz L[okal] K[ontaktowy], w okresie opiniowania pozyskał osobowe źródło informacji. Za osiągane wyniki w latach 1974–1975 był 9-krotnie nagradzany premiami pieniężnymi, w tym premią przyznaną przez ministra spraw wewnętrznych”[89]. Zaowocowało to awansem na kierownika Sekcji 1 Wydziału IV[90]. W kolejnych latach pracy w SB Cholewa również cieszył się bardzo dobrą opinią, dzięki czemu otrzymywał wysokie premie i dostał kolejny awans[91]. W grudniu 1981 r. powołano go na stanowisko zastępcy naczelnika Wydziału IV, które piastował aż do listopada 1989 r. Następnie przez kilka miesięcy był kierownikiem sekcji Wydziału Ochrony Gospodarki SB WUSW w Krakowie. 3 kwietnia 1990 r. został zwolniony z resortu[92]. W czasie wizyty Jana Pawła II w 1983 r. był zastępcą dowódcy operacji krypt. „Mistrzejowice” i wraz z Majką opracowywał plan zabezpieczenia tej operacji[93].

Kazimierz Aleksanderek służbę w MO rozpoczął w 1972 r. na stanowisku oficera operacyjnego w Referacie SB w KP MO w Krakowie w stopniu plutonowego[94]. Od początku pracy w resorcie prowadził działania wymierzone przeciwko Kościołowi. Już w okresie przygotowawczym zauważono jego zdolności[95]. W 1975 r. po zaliczeniu wstępnej służby został pracownikiem stałym w stopniu porucznika[96]. W ciągu kilku miesięcy wykazał się w pracy operacyjnej – pozyskał jednego TW i uczestniczył w werbowaniu kolejnego[97].

Wysokie oceny pracy Aleksanderka ze strony przełożonych, którzy darzyli go zaufaniem, i jego właściwa postawa ideologiczna (od 1973 r. był członkiem PZPR) zdecydowały o przydzieleniu go do Grupy „D”. Wielokrotnie uczestniczył w działaniach dezintegracyjnych tej jednostki[98]. W 1978 r. zdobył dyplom Akademii Ekonomicznej w Krakowie, a rok później ukończył studia resortowe. Wciąż cieszył się uznaniem przełożonych, szczególnie przydatny okazał się w czasie pierwszej wizyty Jana Pawła II w Krakowie (za swoje zasługi został wtedy nagrodzony premiami)[99]. Potem otrzymał dwa szybkie awanse: w listopadzie 1979 r. na stanowisko kierownika sekcji, a w grudniu 1981 r. – zastępcy naczelnika Wydziału IV krakowskiej SB. W czasie drugiej wizyty Ojca Świętego w Krakowie Aleksanderek prowadził TW, który dostarczał ważnych informacji na temat przygotowań krakowskiego Kościoła do pielgrzymki[100].

Jako zastępca naczelnika Aleksanderek również był pozytywnie oceniany przez zwierzchników, dzięki czemu we wrześniu 1986 r. awansował do stopnia kapitana MO[101]. W opinii dotyczącej jego służby w latach 1984–1987 czytamy: „na stanowisku z-cy naczelnika od 1981 r. organizował pracę operacyjną w zakresie podstawowych, najważniejszych problemów Wydziału IV. W umiejętny sposób godził funkcje kierownicze z realizacją zadań w zakresie pozyskiwania nowych cennych źródeł informacji. Na bezpośrednim kontakcie posiadał osobowe źródła informacji, uplasowane w kierowniczych ogniwach struktur pozostających w rozpracowaniu Wydziału”[102]>.

W czasie wizyty Jana Pawła II w Krakowie w 1987 r. Aleksanderek kierował operacją o krypt. „Rezydencja”, czyli zabezpieczeniem siedziby kurii krakowskiej, gdzie w trakcie pielgrzymki mieszkał papież[103]. Niewątpliwie zasługi Aleksanderka w trakcie tej wizyty przyczyniły się do kolejnego awansu (1 marca 1988 r.) – na stanowisko naczelnika Wydziału IV, którym kierował przez półtora roku, aż do jego likwidacji. 6 czerwca 1990 r. Aleksanderek został zwolniony ze służby[104].

Ostatnim funkcjonariuszem, który w omawianym okresie piastował stanowisko zastępcy naczelnika Wydziału IV krakowskiej SB, był Marek Patrzałek. Pracę w MO podjął we wrześniu 1976 r.[105]. Kiedy go przyjmowano do SB, miał wyższe wykształcenie, a od września 1977 do czerwca 1978 r. był słuchaczem Studium Podyplomowego MSW[106]; naukę w szkole resortowej ukończył z wynikiem bardzo dobrym. W początkowym okresie pracy operacyjnej był wysoko oceniany przez naczelnika Wydziału IV Józefa Biela i otrzymywał nagrody finansowe[107]. Już po dwóch latach pracy mianowano go starszym inspektorem operacyjnym. Od października 1984 r. pełnił obowiązki kierownika jednej z sekcji Wydziału IV[108].

W opinii służbowej o Patrzałku sporządzonej w 1985 r. napisano: „[jest] dobrym pracownikiem operacyjnym, samodzielnym i aktywnym w planowaniu i realizacji pracy operacyjnej. Cechuje go pełne zaangażowanie [zarówno] w pracy zawodowej, jak i partyjnej i społecznej”[109]. W uznaniu dla jego dokonań awansowano go w 1985 r. na pełniącego obowiązki zastępcy naczelnika Wydziału IV, a w lutym 1987 r. na zastępcę naczelnika Wydziału „C” SB WUSW w Krakowie. Stanowisko to piastował aż do likwidacji SB[110]. W czasie trzeciej wizyty Jana Pawła II prowadził ważne źródło agenturalne, od którego krakowska SB otrzymywała informacje z narad odbywających się w kurii metropolitalnej[111].

Podobnie jak naczelnicy Wydziału IV krakowskiej SB Józef Biel i Zygmunt Majka, również ich zastępcy awansowali dzięki dobrym – w ocenie przełożonych – wynikom w pracy operacyjnej, pożądanej postawie ideologicznej i pozytywnej opinii u kierownictwa. Szczególnie zasłużyli się w trakcie pielgrzymek papieskich, za co byli awansowani i nagradzani premiami. Przebieg ich karier wyraźnie świadczy o tym, że walkę z Kościołem traktowano jako priorytetowe zadanie aparatu represji. Dlatego też wszelkie osiągnięcia funkcjonariuszy SB w tej dziedzinie były wysoko cenione. Awanse i nagrody finansowe za pracę operacyjną w czasie kolejnych pobytów Jana Pawła II w Krakowie są dowodem na to, jak istotne dla władz komunistycznych było zapewnienie właściwego – ich zdaniem – przebiegu papieskich wizyt.

Szefowie krakowskiej SB i ich zastępcy

Działaniami krakowskich struktur aparatu represji kierowali – pod ogólnym nadzorem komendanta wojewódzkiego MO i KK PZPR – zastępcy komendanta wojewódzkiego MO ds. SB (po reformie organizacyjnej przeprowadzonej przez Czesława Kiszczaka w 1983 r. – zastępcy szefa WUSW ds. SB) i ich zastępcy: pierwsi i drudzy zastępcy komendanta wojewódzkiego MO ds. SB. W latach osiemdziesiątych stanowisko szefa WUSW w Krakowie piastowali kolejno Zbigniew Jabłoński (1972–1981), Adam Trzybiński (1981–1985) i Jerzy Gruba (1985–1990) – wszyscy trzej wywodzili się z SB[112].

W czasie, kiedy papież Jan Paweł II odwiedzał Kraków, funkcję I zastępcy szefa WUSW ds. SB pełniło dwóch oficerów: płk Stefan Gołębiowski (czerwiec 1975 – luty 1981) i płk Wiesław Działowski (wrzesień 1981 – czerwiec 1990)[113]. Drugimi zastępcami byli w omawianym okresie trzej oficerowie: płk Wiesław Działowski (lipiec 1976 – listopad 1981), płk Józef Biel (listopad 1981 – styczeń 1987) i płk Piotr Kościelniak (styczeń 1987 – kwiecień 1989)[114]. Podczas pielgrzymek Ojca Świętego podstawowym zadaniem (pierwszych i drugich) zastępców komendanta WUSW ds. SB było nadzorowanie działań krakowskiego aparatu represji. Szefowie wojewódzkiej SB stali na czele zespołów powołanych do zabezpieczenia wizyty[115]. Jak wynika z dokumentacji dotyczącej wszystkich trzech wizyt, stopień ich zaangażowania zależał od wcześniejszych doświadczeń w zwalczaniu Kościoła.

Kariera Stefana Gołębiowskiego w strukturach aparatu represji zaczęła się nietypowo, przeszedł on bowiem do KW MO w Katowicach (na nowo utworzony trzeci etat zastępcy komendanta wojewódzkiego ds. SB) bezpośrednio z pracy partyjnej, w uznaniu aktywności najpierw w ZMP, a następnie w PZPR[116]. Służbę rozpoczął 1 września 1972 r. w stopniu majora[117]. Ze względu na nieznajomość metod operacyjnych SB wysłano go na dziesięciomiesięczne przeszkolenie w Wyższej Szkole KGB przy Radzie Ministrów ZSRS. Ukończenie kursu otwierało Gołębiowskiemu drogę awansu na najwyższe stanowiska w strukturach aparatu represji. Po odbyciu kursu wrócił do pracy w katowickiej SB; nadzorował Wydział III, który odpowiadał za walkę z opozycją polityczną. Był ceniony za – jak to ujęto w opinii – „podejmowanie cennych przedsięwzięć”[118], dzięki czemu awansował do stopnia podpułkownika MO i 3 września 1974 r. został przeniesiony do Krakowa na stanowisko szefa SB. Podobnie jak w Katowicach, nadzorował działania wymierzone przeciwko opozycji[119]. Mimo dobrej opinii przełożonych i odpowiedniej postawy ideologicznej (aktywnie działał w krakowskiej organizacji PZPR) nie objął już wyższego stanowiska służbowego. Po nabyciu praw do emerytury złożył raport z prośbą o zwolnienie ze służby; z resortu odszedł 31 maja 1981 r.[120]

W czasie pierwszej wizyty Jana Pawła II w Krakowie Gołębiowski odpowiadał za kontrolę działań skierowanych przeciwko środowiskom, którymi interesował się Wydział III. Ponieważ w SB Gołębiowski nie zajmował się zagadnieniami Kościoła, jego udział w zabezpieczeniu wizyty papieskiej polegał na nadzorowaniu pracy podwładnych, szczególnie przedsięwzięć wobec środowisk opozycyjnych.

Podobnie było w przypadku Wiesława Działowskiego, który do krakowskiej SB został przyjęty w kwietniu 1962 r. na stanowisko oficera operacyjnego zajmującego się kontrwywiadem (Wydział II)[121]. Początkowo miał trudności w wykonywaniu zadań i nie cieszył się uznaniem przełożonych, ale z czasem stał się sprawnym i cenionym funkcjonariuszem. Na początku lat siedemdziesiątych prowadził już 8 TW (jednego z nich, pozostającego za granicą, przekazał oficerowi Departamentu I MSW). W okresie pracy na etacie oficera operacyjnego skończył studia i uzyskał dyplom magistra administracji. Aktywnie działał w PZPR[122].

Zapewne te czynniki zdecydowały o awansie Działowskiego (w październiku 1971 r.) na stanowisko zastępcy naczelnika Wydziału II. Nadal osiągał dobre wyniki w pracy operacyjnej (za co był nagradzany specjalnymi premiami) i podnosił kwalifikacje zawodowe, uzyskując w czasie kursów najwyższe oceny. Dlatego też został skierowany na przeszkolenie do Wyższej Szkoły KGB przy Radzie Ministrów ZSRS[123]. W lipcu 1976 r. mianowano go II zastępcą komendanta wojewódzkiego ds. SB[124]. Za dobre wyniki w pracy i aktywność w krakowskiej PZPR otrzymał stanowisko szefa krakowskiej SB (na miejsce płk. Adama Trzebińskiego) – piastował je od 21 października 1981 r. aż do rozwiązania tej struktury. Ze służby został zwolniony 3 kwietnia 1990 r.[125]

Działowski był szefem krakowskiej SB podczas dwóch wizyt Jana Pawła II w Krakowie. Ogólnie odpowiadał wtedy za działania miejscowych struktur aparatu represji, kierując sztabami powołanymi do zabezpieczenia obu pielgrzymek[126]. Jak pisze Filip Musiał, prawdopodobnie dlatego, że Wiesław Działowski nie miał dobrego rozeznania w tematyce kościelnej, na jego zastępcę powołano Józefa Biela, który przez większość służby kontrolował środowiska wyznaniowe[127]. Zakres działań podejmowanych przez Biela w krakowskiej SB był, jak już wspomniano, niezwykle szeroki, Działowski zaś przede wszystkim nadzorował realizację operacji SB prowadzonych przeciwko opozycji politycznej[128].

Ostatni z wymienionych drugich zastępców szefa WUSW ds. SB, Piotr Kościelniak, doświadczenie zdobywał głównie w komórkach odpowiedzialnych właśnie za zwalczanie opozycji. Do służby przyjęto go w 1965 r. Pracę w MO rozpoczął jako funkcjonariusz w Komendzie Dzielnicowej Kraków-Stare Miasto w stopniu plutonowego[129]. W czasie kursu w Wojewódzkim Ośrodku Szkolenia MO w Krakowie wraz z innym kursantem bez zezwolenia opuścił w stanie nietrzeźwym ośrodek szkolenia i pobił przechodnia. Mimo tego incydentu Kościelniak nie został wydalony ze służby[130]. Nie był jednak zadowolony z przydziału do komendy MO i kilka razy zwracał się do przełożonych z prośbą o przeniesienie do pracy o charakterze operacyjno-śledczym. W końcu uzyskał zgodę i 1 marca 1967 r. rozpoczął służbę w Wydziale III KM MO w Zakopanem. Ponieważ doceniano jego wyniki w pracy, 4 listopada 1968 r. został przeniesiony do Krakowa. Szybko awansował: w kwietniu 1975 r. został szefem Grupy Operacyjnej Wydziału III, a już dwa miesiące później zastępcą naczelnika Wydziału III. Poza osiągnięciami w pracy operacyjnej o awansach Kościelniaka zdecydowały dwa czynniki: jego aktywność w krakowskiej SB i stałe podnoszenie kwalifikacji[131].

Na przełomie 1976 i 1977 r. Kościelniak zabiegał o skierowanie na przeszkolenie do ZSRS. Przełożeni, którzy wiązali z nim dalsze plany, wysłali go na kurs; ukończył go w czerwcu 1977 r. i wrócił do pracy w Wydziale III. Wciąż cieszył się dobrą opinią, dlatego mianowano go naczelnikiem nowo utworzonego Wydziału III-1 krakowskiej SB, którego zadaniem była kontrola środowisk naukowych[132]. Stanowisko naczelnika Wydziału III-1, a po reorganizacji SB Wydziału V, piastował od lipca 1980 do stycznia 1987 r. Nadal był doceniany przez przełożonych. Przyczynił się m.in. do likwidacji Radia „Solidarność” w Krakowie, za co otrzymał przedterminowy awans na podpułkownika MO[133]. W styczniu 1987 r. został II zastępcą szefa WUSW ds. SB w Krakowie[134] i jeszcze przed rozwiązaniem SB nadano mu stopień pułkownika[135].

W czasie przygotowań do drugiej wizyty Jana Pawła II Kościelniak zdobył od swoich agentów ważne dla SB informacje ze środowiska kurialistów krakowskich. Z raportów Kościelniaka na temat spotkań z tajnymi współpracownikami, a także z informacji przesłanych przez niego do Wydziału IV wynika, że miał agenturę w bezpośrednim otoczeniu kard. Franciszka Macharskiego[136]. Poza tym opracowywał część najważniejszych dokumentów dotyczących działań operacyjnych planowanych w związku z trzecią wizytą Jana Pawła II w Krakowie[137].

Inni pracownicy

Oprócz wymienionych funkcjonariuszy istotną rolę w przygotowywaniu zabezpieczenia poszczególnych pielgrzymek Jana Pawła II do PRL odgrywali naczelnicy wydziałów III i III-1 (przekształconego w V)[138] oraz ich zastępcy. Wynikało to przede wszystkim ze znaczenia kontroli nad przedsięwzięciami opozycji planowanymi w związku z wizytami papieża. W dokumencie SB zadanie tej struktury podczas pielgrzymki w 1979 r. określono następująco: „uaktywnienie pracy operacyjnej ze wszystkimi posiadanymi źródłami informacji wywodzącymi się ze środowisk kontrolowanych przez Wydział III celem zapewnienia dopływu wyprzedzających informacji”[139]>.

Szczególną rolę w omawianym okresie odgrywał Wiesław Hryniewicz (właśc. Wiesław Heretyk). Karierę w resorcie rozpoczął w 1965 r. w MO, od 1967 r. służył w SB. Szybko awansował. W czerwcu 1975 r. został kierownikiem jednej z sekcji Wydziału II; w sierpniu 1976 r. powierzono mu stanowisko zastępcy naczelnika Wydziału Paszportów. W latach 1979–1980 odbył szkolenie w ZSRS, co pozwoliło mu już w lipcu 1980 r. awansować na zastępcę naczelnika, a rok później na pełniącego obowiązki naczelnika Wydziału III krakowskiej SB[140]. Po reorganizacji struktur aparatu represji, w grudniu 1983 r. został naczelnikiem Wydziału III-1 (był nim do grudnia 1989 r.)[141]. Później otrzymał jeszcze stanowisko kierownika Inspektoratu I WUSW w Krakowie; z MSW zwolniono go 5 czerwca 1990 r.[142]

Hryniewicz był członkiem sztabu odpowiedzialnego za zabezpieczenie drugiej i trzeciej wizyty Jana Pawła II w Krakowie[143], m.in. przekazał do Wydziału IV ważne informacje na temat przygotowań do drugiej wizyty i związanych z nią planów ks. Kazimierza Jancarza[144]. Informacje ze środowiska kapelana nowohuckiej „Solidarności” uzyskał również przed trzecim pobytem papieża Polaka w Krakowie[145].

Naczelnikiem Wydziału III-1 i III krakowskiej SB podczas pielgrzymek papieskich był także Andrzej Więckowski. Do SB został przyjęty w 1970 r. na stanowisko inspektora Grupy Inspektorów Operacyjnych Wydziału III[146]. Stopniowo awansował: od 1975 r. był kierownikiem Sekcji Analityczno-Informacyjnej Wydziału III, a od roku 1980 – zastępcą naczelnika Wydziału III-1[147]. W 1982 r. pełnił obowiązki naczelnika, w 1983 r. zaś został naczelnikiem Wydziału III-1. Po przemianowaniu tej struktury na Wydział III nadal nią kierował aż do września 1989 r. Z resortu został zwolniony 5 czerwca 1990 r.[148] Był członkiem sztabu odpowiedzialnego za zabezpieczenie trzeciej wizyty Ojca Świętego w Krakowie[149].

Do sztabów takich należeli ponadto naczelnicy Wydziału V: Piotr Kościelniak (o którym już pisałem) i Jan Nogieć. Ten drugi służbę w MSW rozpoczął w 1960 r. Początek jego kariery był związany z Wydziałem Śledczym krakowskiej SB, w którym piastował stanowiska: inspektora, starszego inspektora, kierownika sekcji, zastępcy naczelnika, a od lutego 1980 r. naczelnika[150]. Był ceniony przez zwierzchników[151], co dało mu kolejny awans – w sierpniu 1983 r. został szefem SB w Dzielnicowym Urzędzie Spraw Wewnętrznych Kraków-Nowa Huta, a następnie w kwietniu 1987 r. naczelnikiem Wydziału V krakowskiej SB (już w stopniu podpułkownika). Wykazał się aktywnością w czasie trzeciego pobytu Jana Pawła II w Krakowie, m.in. kierowana przez niego struktura przekazała do Wydziału IV istotne informacje dotyczące przygotowań Kościoła do wizyty[152].

W działaniach mających na celu zabezpieczenie wizyt papieskich w Krakowie uczestniczyli również, wykonując obowiązki służbowe, zwykli funkcjonariusze Wydziału IV krakowskiej SB. Dysponowali oni agenturą ulokowaną „w strukturach organizacyjnych wizyty papieża oraz zabezpieczających poszczególne operacje”[153]>.

Podsumowanie

Do zabezpieczania wizyt Jana Pawła II w Krakowie kierowano prawie wszystkie siły wojewódzkiego aparatu represji. Najważniejszą rolę w tych operacjach odgrywali najbardziej sprawdzeni oficerowie SB. Zarówno Józef Biel, jak i Zygmunt Majka przed awansem na stanowisko naczelnika Wydziału IV cieszyli się bardzo dobrą opinią i osiągnęli znaczące wyniki w pracy operacyjnej. W uznaniu zasług dla aparatu bezpieczeństwa Biel został z czasem II zastępcą komendanta wojewódzkiego MO ds. SB, był więc drugą osobą w hierarchii miejscowych organów bezpieczeństwa. W podobny sposób awansował jego następca – Majka, który otrzymał analogiczne stanowisko w Częstochowie.

Wysoko oceniana przez przełożonych była również zdecydowana większość innych funkcjonariuszy biorących udział w zabezpieczaniu wizyt papieża, w tym naczelnicy wydziałów zajmujących się opozycją polityczną, a także zastępcy Biela i Majki.

Skierowanie najlepszych pracowników SB (wyjątek stanowił zastępca naczelnika Wydziału IV Tadeusz Cholewa, który początkowo nie miał dużych osiągnięć w pracy operacyjnej i nie cieszył się zbyt dobrą opinią przełożonych) do zabezpieczania pielgrzymek Jana Pawła II świadczy o tym, jak ważne było dla władz zapewnienie kontroli nad przebiegiem wizyt papieskich. Pokazuje również, że w latach osiemdziesiątych Kościół był przez dygnitarzy komunistycznych traktowany jako groźny i trudny przeciwnik. Dlatego podejście władz PRL do tej instytucji zmieniało się w zależności od sytuacji politycznej: od taktyki dialogu wtedy, gdy opozycja była silna – przez intensywną walkę z Kościołem, gdy rolę „Solidarności” udało się znacznie ograniczyć przez zdelegalizowanie związku – aż do uznania Kościoła za partnera politycznego w okresie transformacji ustrojowej.

Bibliografia

ŹRÓDŁA

Źródła archiwalne

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie

Akta osobowe Józefa Biela

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Krakowie

Akta osobowe Kazimierza Aleksanderka

Akta osobowe Wiesława Działowskiego

Akta osobowe Stefana Gołębiowskiego

Akta osobowe Wiesława Hryniewicza (właśc. Wiesława Heretyka)

Akta osobowe Piotra Kościelniaka

Akta osobowe Jana Nogiecia

Akta osobowe Marka Patrzałka

Sprawa obiektowa krypt. „Zorza”

Sprawa obiektowa krypt. „Zorza II”

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach

Akta osobowe Zygmunta Majki

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Lublinie

Akta osobowe Waldemara Chmurzyńskiego

Źródła drukowane

DzU 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa o dwustopniowym podziale administracji państwa oraz zmianie ustawy o radach narodowych.

Friszke A., PRL wobec Kościoła. Akta Urzędu do Spraw Wyznań 1970–1978, Warszawa 2010.

Informatory

Aparat Bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 3: 1975–1990, red. P. Piotrowski, Warszawa 2008.

Frazik W., Musiał F., Szpytma M., Twarze krakowskiej bezpieki. Obsada stanowisk kierowniczych Urzędu Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa w Krakowie. Informator personalny, Kraków 2009.

OPRACOWANIA

Dominiczak H., Organy bezpieczeństwa PRL 1944–1990. Rozwój i działalność w świetle dokumentów MSW, Warszawa 1997.

Dominiczak H., Organy bezpieczeństwa PRL w walce z Kościołem katolickim 1944–1990. W świetle dokumentów MSW, Warszawa 2000.

Dudek A., Władze PRL wobec III pielgrzymki Jana Pawła II do Ojczyzny [w:] Brama do wolności. III Pielgrzymka Jana Pawła II do Polski, red. Z. Struzik, P. Skibiński, Warszawa 2012.

Dudek A., Gryz R., Komuniści i Kościół w Polsce (1945–1989), Kraków 2006.

Dziurok A., Wstęp [w:] Metody pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa wobec kościołów i związków wyznaniowych, red. A. Dziurok, Warszawa 2004.

Frazik W., Struktura organizacyjna Służby Bezpieczeństwa w województwie krakowskim w latach 1956–1990 [w:] Strażnicy sowieckiego imperium. Urząd Bezpieczeństwa i Służba Bezpieczeństwa w Małopolsce 1945–1990, red. F. Musiał, M. Wenklar, Kraków 2009.

Głębocki H., Pion III (Wydział III i Wydział III-1) krakowskiej Służby Bezpieczeństwa – zarys działalności (1975–1989) [w:] Strażnicy sowieckiego imperium. Urząd Bezpieczeństwa i Służba Bezpieczeństwa w Małopolsce 1945–1990, red. F. Musiał, M. Wenklar, Kraków 2009.

Kościół katolicki w czasach komunistycznej dyktatury. Między bohaterstwem a agenturą, seria „Studia i materiały”, t. 1–2, red. R. Terlecki, J. Szczepaniak, Kraków 2007–2009.

Lasota M., Donos na Wojtyłę. Karol Wojtyła w teczkach bezpieki, Kraków 2006.

Lasota M., Informacja o działalności komórek „D” pionu IV byłej Służby Bezpieczeństwa, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2003, nr 1.

Lasota M., Lato 1979. Jan Paweł II w Krakowie, „Znak” 2005, nr 3.

Lasota M., O raporcie sejmowej komisji poświęconym Samodzielnej Grupie „D” w MSW, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2003, nr 1.

Łatka R., Krakowskie struktury aparatu państwowego PRL zajmujące się Kościołem katolicki, „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2012, nr 36.

Łatka R., Polityka władz Polski „ludowej” wobec Kościoła katolickiego w latach 1944–1979 (przypadek krakowski), „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2014, nr 39.

Łatka R., SB wobec III pielgrzymki Jana Pawła II do PRL w 1983 roku na przykładzie sytuacji w Krakowie, „Glaukopis” 2014, nr 31.

Majchrzak G., „Lato-79”, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2002, nr 7.

Marek Ł., Kapłan klasy robotniczej i inteligencji pracującej ks. Kazimierz Jancarz (1949–1993) [w:] Niezłomni ludzie Kościoła. Sylwetki, red. J. Żaryn, Kraków 2011.

Metody pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa wobec kościołów i związków wyznaniowych, red. A. Dziurok, Warszawa 2004.

Musiał F., Naczelnicy Wydziału IV SB w Krakowie [w:] Kościół katolicki w czasach komunistycznej dyktatury. Między bohaterstwem a agenturą, seria „Studia i materiały”, t. 1, red. R. Terlecki, J. Szczepaniak, Kraków 2007.

Musiał F., Podręcznik bezpieki. Teoria pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa w świetle wydawnictw resortowych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych PRL (1970–1989), Kraków 2007.

Namysło A., Kurpierz T., „Jestem od Pana Janka...”, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2002, nr 7.

Nowak J., Ludzie z „czwórki”. Z akt personalnych funkcjonariuszy Wydziału IV KW MO w Krakowie (1970–1990), „Acana” 2011, nr 2/3.

Pawlicka K., Polityka władz wobec Kościoła katolickiego (grudzień 1970 – październik 1978), Warszawa 2004.

Pielgrzymki Jana Pawła II do Krakowa w oczach SB. Wybór dokumentów, oprac. R. Łatka, Kraków 2012.

Piotrowski P., Służba Bezpieczeństwa w latach 1975–1990 [w:] Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 3: 1975–1990, red. P. Piotrowski, Warszawa 2008.

Piotrowski P., Struktury Służby Bezpieczeństwa MSW 1975–1990, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2003, nr 1 (3).

Strażnicy sowieckiego imperium. Urząd Bezpieczeństwa i Służba Bezpieczeństwa w Małopolsce 1945–1990, red. F. Musiał, M. Wenklar, Kraków 2009.

Szczęch R., Komendanci wojewódzcy MO/szefowie WUSW i ich zastępcy ds. Służby Bezpieczeństwa w Krakowie w latach 1957–1990 [w:] Strażnicy sowieckiego imperium. Urząd Bezpieczeństwa i Służba Bezpieczeństwa w Małopolsce 1945–1990, red. F. Musiał, M. Wenklar, Kraków 2009.

Wordliczek K., Od „Turysty” do „Głaza”. Podwójna rola ks. Józefa Gorzelanego [w:] Kościół katolicki w czasach komunistycznej dyktatury. Między bohaterstwem a agenturą, seria „Studia i materiały”, t. 2, red. R. Terlecki, J. Szczepaniak, Kraków 2009.

The most important officials of the Security Service during the visits of Pope John Paul II in Cracow

The visits of John Paul II and preparations for securing them were a period of an enormous mobilisation for the repression apparatus. In my article I present profiles and biographies of the most important Security Service employees, who were responsible for the operational control over Pope’s pilgrimages. During respective visits of John Paul II in Cracow by far the most important role was played by the officers of the 4th Department. This was due to a special position of this structure during the period of preparations for a visit and while it lasted. For this reason, I dedicate most attention in my analysis to their position. I do not omit their deputies who also played a very important role during respective visits. I also describe the involvement of the Security Service officers from other structures of the repression apparatus, who played a vital role in the preparations and control over the visit.

Conclusions which arise after the conducted analysis come down to the statement that the officials responsible for securing the papal visits belonged to the best employees of the repression apparatus and were kept in a highest regards by their superiors (which was translated to subsequent promotions and financial rewards).

Marcin Kruszyński

IPN Oddział w Lublinie

Upartyjnienie kadry lubelskiego Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej (1944–1989).
Zarys problematyki

Czy powołany w październiku 1944 r. na mocy decyzji Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego lubelski Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej[1] rzeczywiście można nazwać „czerwonym”, jak się to czasem spotyka w literaturze przedmiotu[2] i w relacjach świadków? Świadkowie używają zwrotu „mówiło się”[3], ale właściwie kto, kiedy i w jakich okolicznościach tak mówił? Rozmowy z uczestnikami bądź obserwatorami zdarzeń z życia UMCS zazwyczaj nie przynoszą jednoznacznej odpowiedzi na te pytania.

Z pewnością w latach 1944–1989 UMCS utrwalał – przynajmniej w sensie propagandowym – mit założycielski nowej Polski. Czy jednak lubelski uniwersytet faktycznie był modelową uczelnią wychowującą nową inteligencję? Czy rzeczywiście placówka ta rekrutowała naukowców bezkrytycznie uznających prymat nowej orientacji metodologicznej i stała się siedzibą badaczy partyjnych, służących dobru jednej formacji politycznej i zwalczających wszystko, co niemarksistowskie, a więc z założenia nieobiektywne i niesłuszne? Badania dziejów UMCS wskazują na to, że wprawdzie rządzący zakładali taki właśnie sposób funkcjonowania tej uczelni, nie osiągnęli jednak oczekiwanych rezultatów[4]. Jeśli chodzi o kwestię nazwania lubelskiej szkoły wyższej „czerwoną”, to w uwarunkowaniach politycznych PRL, która była państwem monopartyjnym i monospołecznym, inna barwa niż czerwień formalnie w ogóle nie była brana pod uwagę – można jedynie próbować określić jej odcień.

Do 1989 r. komuniści starali się uzyskać nad środowiskiem UMCS, podobnie jak nad większością szkół wyższych w PRL, całkowitą kontrolę, ale nigdy im się to w pełni nie udało. Analizując uzależnienie UMCS od partii, można stwierdzić, że ani Polska Partia Robotnicza, ani jej następczyni Polska Zjednoczona Partia Robotnicza nie odniosły w tym zakresie sukcesów. Zresztą trudno powiedzieć, co kierownictwo partyjne rozumiało przez pojęcie „sukcesu”.

Funkcjonariusze PPR, którzy dochodzili w Polsce do władzy, zdawali sobie sprawę ze specyfiki środowiska akademickiego. Aby przejąć nad nim kontrolę, należało zatem uwzględnić jego hierarchiczną strukturę – z klasycznym podziałem na mistrzów i uczniów – oraz dotychczasową autonomię uniwersytetów, które miały szerokie uprawnienia statutowe o charakterze samorządowym[5]. Zakładano, że działania wobec studentów i naukowców – przynajmniej do czasu, kiedy uda się wykształcić własne kadry naukowe – będą wieloetapowe i elastyczne, co oznaczało odejście od dogmatów[6]. Wkrótce jednak okazało się, że stworzenie lojalnej wobec władzy bazy kadrowej, będące warunkiem sine qua non pomyślnego wykonania tych planów, nie jest zadaniem łatwym[7].

Największą troską Koła PPR (a następnie Komitetu Uczelnianego PZPR) działającego na UMCS było podniesienie poziomu upartyjnienia pracowników lubelskiej uczelni, trudno bowiem mówić o aktywie, jeśli po prostu brakuje działaczy. Liczby, zwłaszcza w pierwszych dekadach funkcjonowania UMCS, były skromne (zob. Tabela 1 i Tabela 2). Zresztą w późniejszych latach członków partii na UMCS też nie było zbyt dużo[8].

Koło PPR powstało na UMCS w grudniu 1947 r., czyli dopiero dwa lata po wojnie. Podobnie było na innych polskich uniwersytetach[9]. W okresie tużpowojennym koncentrowano się raczej na odbudowaniu szkolnictwa, a nie na tworzeniu socjalistycznych uniwersytetów. Wynikało to z faktu, że większość Polaków, łącznie z naukowcami, z dużym sceptycyzmem odnosiła się do komunistów przybyłych ze Wschodu. Różne środowiska, w tym oczywiście inteligencja, dla której służba Polsce była naturalną powinnością, widziały jednak potrzebę odtworzenia polskiej nauki i oświaty[10].

Lata 1944–1947/1948 niektórzy historycy nazywają za Jerzym Borejszą „łagodną rewolucją”. Okres ten, charakteryzujący się słabością administracyjną dopiero powstającego aparatu państwowego i wynikającą z tego pewną spontanicznością działań, można uznać za czas pozyskiwania przez komunistów dawnej profesury, która mogłaby stanowić nową inteligencję i zrobić karierę zawodową, pod warunkiem że przystałaby na współpracę z komunistami.

Nowo utworzone Koło PPR na UMCS liczyło zaledwie 25 członków, reprezentujących wszystkie uniwersyteckie grupy pracownicze[11]. O ile jednak można było zrozumieć małą liczebność koła w początkowym okresie jego funkcjonowania, o tyle w okresie późniejszym mogła ona świadczyć o niepewności ideologicznej lub w najlepszym razie o umiarze ideologicznym naukowców z „czerwonego” uniwersytetu. Zwycięstwo PPR w sfałszowanych wyborach do Sejmu Ustawodawczego w 1947 r.[12] i skuteczna walka komunistów z polskim podziemiem niepodległościowym na pewno miały wpływ na środowisko akademickie, ale rządzącym nie udało się zjednać – jak widać choćby na przykładzie UMCS – większości kadry naukowej. Poza tym nie zdążyli oni jeszcze wykształcić nowego pokolenia naukowców i pracowników dydaktycznych[13].

Coraz korzystniejsza dla władzy komunistycznej sytuacja polityczna zmuszała przedwojennych profesorów do podjęcia decyzji, czy przyjmą postawę zgodną z oczekiwaniami władz. Ogłoszona w 1948 r. „ideologiczna ofensywa na froncie nauki” zakładała przygotowanie polskiego szkolnictwa wyższego do wdrożenia zmian wzorowanych na rozwiązaniach radzieckich i nie przewidywała już żadnych etapów przejściowych ani taktycznych kompromisów[14], a naukowcy, którzy tego nie zaakceptowali, musieli opuścić uczelnianą katedrę[15]. Mimo to stan upartyjnienia w UMCS na początku lat pięćdziesiątych nadal był – w ocenie władzy – niezadowalający.

Tabela 1. Stan upartyjnienia pracowników naukowych UMCS w latach 1950–1951[16]

Rok

Liczba profesorów i zastępców profesorówa

Liczba i odsetek profesorów i zastępców profesorów będących członkami PZPR lub kandydatami do partii

Liczba pomocniczych pracowników nauki

Liczba i odsetek pomocniczych pracowników nauki będących członkami PZPR lub kandydatami do partiib

Grudzień 1950

55

7 (12,7%)

259

11 (4,2%)

Listopad 1951

64

11 (17,19%)

222

22 (9,9%)

a Zastępca profesora – uczony mający stopień doktora z uprawnieniami przysługującymi profesorom. Stanowisko takie wprowadzono po II wojnie światowej z powodu braku wystarczającej liczby tzw. samodzielnych pracowników nauki.

b Oprócz kadry naukowej zostali tu uwzględnieni pracownicy administracyjni, personel pomocniczy (bibliotekarze), personel techniczny (laboranci), niższy personel (kierowcy, portierzy, sprzątaczki) oraz oczywiście studenci i uczniowie Studium Przygotowawczego.

Źródło: AP Lublin, KM PZPR, 38, Protokół posiedna plenum KM PZPR w Lublinie z 20 XII 1950 r., k. 122; ibidem, 3732, Protokół posiedzenia KU PZPR na UMCS z 17 II 1951 r., k. 1; ibidem, 3762, Stan liczebny PZPR w UMCS na dzień 1 XI 1951 r., k. 69.

W następnych latach sytuacja się nie zmieniła, np. w maju 1953 r. do PZPR należało około 16 proc. kadry UMCS[17]. Temu zastojowi towarzyszyły procesy typowe dla epoki stalinowskiej: deklasacja profesorów oraz w konsekwencji sztuczne w warunkach akademickich zrównanie statusu osób zapisanych do partii. Działo się tak m.in. dlatego, że studenci, którzy chcieli się wykazać przed władzami uczelni, ostro krytykowali swoich wykładowców, nie zważając na ich autorytet i tytuły naukowe. Profesorom zarzucano „religianctwo” i nieuwzględnianie w procesie dydaktycznym osiągnięć badaczy radzieckich.

Do tej grupy studentów można zaliczyć np. Eugeniusza Hetmana[18], byłego funkcjonariusza Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Białej Podlaskiej (został zwolniony za nadużycia). Ten „ideowy demokrata” szybko awansował w strukturach partii: w 1952 r. został II sekretarzem KU PZPR na UMCS, a 2 lata później jego I sekretarzem. Odrzucając przeciwieństwa klasowe i hołdując zasadom moralności socjalistycznej, Hetman zaciekle atakował wszystkich oponentów politycznych[19] i stygmatyzował środowisko uczelniane w myśl tezy: kto nie nami, ten przeciwko nam[20]. Niewykluczone, że było to przyczyną niewielkiego zainteresowania członkostwem w uczelnianej organizacji PZPR. Szybki awans społeczny ludzi pokroju Hetmana zniechęcał pracowników naukowych, przywiązanych do dawnych tradycji i niegdyś ustalonej hierarchii środowiska akademickiego, do wstąpienia w szeregi partii[21].

Wbrew oczekiwaniom władzy komunistycznej członkowie PZPR „nowego typu”, tj. młodzi, zindoktrynowani i gotowi do szybkiej przebudowy społeczeństwa, z rewolucyjnym zapałem likwidujący przeżytki ancien régime’u, nie przyciągnęli więc do partii rzeszy chętnych, lecz doprowadzili do izolacji grupy działaczy partyjnych na uczelni. Inny II sekretarz KU PZPR na UMCS, studentka Adela Moroz[22], w artykule opublikowanym w 1951 r. na łamach „Sztandaru Ludu” przedstawiła najważniejsze – jej zdaniem – zadania uniwersyteckiej organizacji partyjnej. Na pierwszym miejscu wymieniła troskę o odpowiedni poziom kwalifikacji fachowców kształconych na uniwersytecie, a także „ugruntowanie u nich [tychże fachowców – M.K.] światopoglądu marksistowsko-leninowskiego”. Młoda działaczka partyjna zachęcała, by „jeszcze mocniej niż dziś walczyć z burżuazyjnymi tradycjami w systemie nauczania”. Domagała się wyraźnego okrojenia programów nauczania, traktując uczelnię jak szkołę zawodową, która kształci specjalistów w jednej dziedzinie. Zupełnie nie doceniała znaczenia humanistyki oraz odrzucała systemy inne niż radziecki, jako źródła wszelkiego zła, zwłaszcza wyzysku klasy robotniczej[23].

XX Zjazd Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego w 1956 r., podczas którego Nikita Chruszczow potępił część zbrodni stalinowskich, nie spowodował intelektualnego ani ideologicznego katharsis w organizacji partyjnej na UMCS[24]. Członkowie KU PZPR przynajmniej raz, 13 marca 1956 r., omawiali te kwestie, ale oprócz ogólnego potępienia praktyk stalinowskich, większość zebranych nie zdecydowała się publicznie przedstawić głębszej refleksji[25]. Co więcej, Halina Całkowa[26], pracownica administracji, była zdziwiona, dlaczego Chruszczow krytykował Stalina, przez tyle lat stawianego za wzór. Nie dając zatem wiary oskarżeniom pod jego adresem, uznała, że „nie można odrzucać [...] olbrzymiego wkładu Stalina w umacnianie i rozszerzanie teorii marksizmu”[27].

Istotne zmiany w postrzeganiu partii przez środowisko akademickie nastąpiły dopiero w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych. Wówczas wpływy i rola partii zaczęły gwałtownie rosnąć, a w epoce Edwarda Gierka powszechne stało się odczucie, że partia jest wszechobecna i zdominowała wszystkie dziedziny życia. Mogło się wręcz wydawać, że poza partią nie ma życia[28]. Hanna Świda-Ziemba, analizując te procesy, stwierdziła: „w systemie, który stanowił jedyną nieuchronną rzeczywistość, wstąpienie do PZPR czy nawet udział w strukturach władzy jawiły się jako jedyna droga zaspokojenia [...] potrzeb osobistych i kariery”[29]. Działo się tak dlatego, że legitymacja partyjna bądź przychylne nastawienie do ówczesnej rzeczywistości pozwalały zaspokoić aspiracje zawodowe, a w odniesieniu do pracowników uniwersytetów – rozwijać zainteresowania naukowe dzięki możliwości wyjazdu za granicę[30].

Procedura zatwierdzania kandydatów na takie wyjazdy była ściśle określona – decydowała opinia uczelnianej komórki partyjnej, która faworyzowała naukowców należących do PZPR[31], chociaż zdarzały się odstępstwa od tej reguły. W trosce o to, by wyjazd zagraniczny nie był wyłącznie podróżą o charakterze turystycznym albo zarobkowym, brano też pod uwagę predyspozycje intelektualne badacza i to, czy jego kariera naukowa ma szansę się rozwijać[32]; czynniki te w mniejszym jednak stopniu decydowały o zaaprobowaniu kandydata. Pobyt za granicą, a co za tym idzie – dostęp do literatury obcojęzycznej, wymiana doświadczeń, kwerendy w zagranicznych archiwach – miały oczywiście istotny wpływ na poziom przygotowywanych opracowań i wybór tematów badawczych[33].

Polska Zjednoczona Partia Robotnicza się rozrastała, ponieważ jej szeregi zasilali w dużej mierze ludzie młodzi, zainteresowani rozwojem kariery zawodowej, a także ciekawi świata zewnętrznego, do którego furtkę otwierało członkostwo w partii. Oprócz wyjazdów zagranicznych uniwersytecka organizacja PZPR opiniowała również wnioski o przydział mieszkania (starali się o nie przede wszystkim asystenci i adiunkci)[34]. Tyle że rosnące liczby bezwzględne wcale nie musiały oznaczać sukcesu, jak to odbierała władza.

Tabela 2. Stan upartyjnienia pracowników naukowych UMCS w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych

Rok

Liczba samodzielnych pracowników naukia

Liczba i odsetek samodzielnych pracowników nauki będących członkami PZPR i kandydatami do partii

Liczba pomocniczych pracowników nauki

Liczba i odsetek pomocniczych pracowników nauki będący członkami PZPR i kandydatami do partii

1965

82

22 (26,8%)

b.d.

42 (?)

1967

92

26 (28,2%)

324

62 (19,13%)

1970

129

45 (34,89%)

434

78 (17,9%)

1974

147

56 (38,1%)

696

185 (26,6%)

1977

157

58 (36,9%)

b.d.

287 (?)

1980

168

70 (41,67%)

1010

270 (26,7%)

a Kategoria ta obejmuje profesorów zwyczajnych i nadzwyczajnych oraz docentów.

Źródło: AP Lublin, KM PZPR, 5134, Roczne sprawozdanie dotyczące członków i kandydatów PZPR w UMCS według stanu na 31 XII 1965 r., k. 1; ibidem, 5006, Referat sprawozdawczy KU PZPR na UMCS, 1971 r., k. 72; ibidem, 5027, Tezy do opracowania na VI Miejską Konferencję Partyjną, 1974 r., k. 1; ibidem, 5005, Referat sprawozdawczy KU PZPR na UMCS, 18 XI 1977 r., b.p.; ibidem, 4884, Stan upartyjnienia na UMCS na 30 VI 1980 r., k. 7; AP Lublin, KW PZPR, 1654, Stan upartyjnienia wyższych uczelni w Lublinie, 31 XII 1967 r., k. 141.

Akces do struktur PZPR, a szczególnie ten obserwowany w dekadzie rządów Edwarda Gierka, tłumaczy się narastającym koniunkturalizmem Polaków, którzy wyraźnie dostrzegali zależność między przynależnością do partii i lepszym bytem[35]. W niewielkim jednak stopniu rzeczywiście wierzyli w głoszone przez partię idee. Funkcjonując w odgórnie narzuconych warunkach i w realiach podporządkowanych wyłącznie jednej wizji programowej, a także zdając sobie sprawę z tego, że członkostwo w PZPR daje określone przywileje, Polacy starali się po prostu przetrwać.

Dlatego można mówić o kilku poziomach życia. Pierwszy to ustanowiony przez rządzących rytuał instytucjonalno-prawny, w którym obowiązywała zasada: „oddajmy cesarzowi co cesarskie”. Równolegle funkcjonował poziom drugi, który stanowiły różne działania nieformalne, ułatwiające życie codzienne i zaspokojenie własnych potrzeb. Hanna Świda-Ziemba nazywa to „drugim życiem”[36]. Tyle że dominacja tego „drugiego życia” była często przyczyną biernego członkostwa w partii. Bierni członkowie, nazywani „martwymi duszami”, ani nie byli zaangażowani ideowo, ani też nie czuli więzi z partią jako organizacją. Do PZPR zapisywali się często konformiści lub koniunkturaliści. Czasami decyzję o wstąpieniu do partii podejmowano ze strachu[37].

Omawiając zjawisko wszechobecności PZPR w odniesieniu do UMCS w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, należy zwrócić uwagę, że o sile uniwersyteckiej organizacji partyjnej decydowała nie tylko liczba członków. Jej autorytet budowali również rektorzy, profesorowie Grzegorz Leopold Seidler[38] (rektor w latach 1959–1969) i Wiesław Skrzydło[39] (1972–1981), zasiadający w Egzekutywie Komitetu Wojewódzkiego PZPR. Struktury akademicka i partyjna wzajemnie się uzupełniały; stanowisko rektora było nierozerwalnie związane z członkostwem w partii. Obaj wymienieni rektorzy nie kryli zresztą swojego światopoglądu. Profesor Skrzydło publicznie mówił o dwóch przenikających się żywotach, tj. uniwersytetu i PZPR, które jedynie razem mogły dobrze funkcjonować[40]. Podobną postawę przyjął prof. Seidler[41], którego nazwisko było na uczelni kojarzone z partią[42].

Dopiero w latach osiemdziesiątych okazało się, że ten model funkcjonowania ma charakter fasadowy i jest nietrwały. Od słabo zaangażowanych członków partii trudno było oczekiwać, że w obliczu potężnego kryzysu wykażą się lojalnością i determinacją. Zabrakło też neofickiego zapału z lat pięćdziesiątych, który – być może wyłącznie – mógłby wtedy świadczyć o żywotności PZPR chylącej się ku upadkowi. Na początku ostatniej dekady istnienia PRL partia bezpowrotnie utraciła kontrolę nad środowiskiem akademickim. Na UMCS do momentu wprowadzenia stanu wojennego w grudniu 1981 r. prawie 30 proc. członków organizacji partyjnej złożyło legitymacje[43].

W partii nastąpił bowiem proces, który można by nazwać „rewolucją uprzywilejowanych” – takim terminem określano rewoltę stanów uprzywilejowanych w okresie Wielkiej Rewolucji Francuskiej. Otóż spora grupa młodych działaczy partyjnych z UMCS podjęła wówczas próbę odnowy rządzącej w Polsce formacji, skostniałej pod względem ideowym. Okazało się, że profity w postaci wyjazdów zagranicznych i przydziałów na mieszkania już nie wystarczały (inna sprawa, że wszelkich dóbr luksusowych było coraz mniej). Młodzi wskazywali na nadużycia przedstawicieli władzy, domagając się rozliczeń i pociągnięcia do odpowiedzialności winnych za fatalny stan gospodarki kraju[44]. Nawet jeden z partyjnych profesorów podczas posiedzenia partyjnego w 1980 r. otwarcie przyznał, że należy wreszcie wprowadzić prawdziwą demokrację wewnątrzpartyjną[45]. 22 września tego roku, podczas narady aktywu partyjnego UMCS padły takie oto słowa: „W wydarzeniach lipcowych i sierpniowych [wtedy formował się związek zawodowy „Solidarność” – M.K.] widzimy autentyczny, wielki ruch klasy robotniczej przeciwko deformacjom w polityce gospodarczej i sposobowi sprawowania władzy. Klasa robotnicza wystąpiła jako podmiot polityczny w obronie socjalizmu i demokracji”[46].

Komuniści zdawali sobie sprawę z tego, że sytuacja w środowisku akademickim jest trudna, ponieważ od sierpnia 1980 do grudnia 1981 r. zdecydowana większość asystentów i adiunktów opowiedziała się po stronie „Solidarności”. Na początku grudnia 1981 r. KU PZPR na UMCS się rozwiązał; wielu jego członków albo wstąpiło do „Solidarności”, albo wyraźnie z nią sympatyzowało. Wprawdzie powołano Tymczasowy KU, pozostali w nim jednak sami najwytrwalsi działacze z nowym przewodniczącym prof. Zdzisławem Cackowskim na czele. Z dokumentu opracowanego na szczeblu centralnym w Warszawie w KC PZPR wynika, że „tylko niewielka część środowiska podejmowała obronę socjalizmu czy publicznie ujawniała krytycyzm w stosunku do sił jawnie antysocjalistycznych”[47].

O nieakceptowaniu przez środowisko akademickie wpływu partii na funkcjonowanie szkół wyższych świadczą wybory rektorskie, które zostały przeprowadzone na polskich uczelniach na nowych zasadach w maju 1981 r.[48] Wówczas po raz pierwszy w powojennej historii szkolnictwa wyższego rektorów wyłaniały kolegia elektorskie, reprezentujące pracowników poszczególnych uczelni. Tylko w jednym ośrodku akademickim – w radomskiej Wyższej Szkole Inżynierskiej – elektorzy postanowili powołać na to stanowisko kandydata należącego do PZPR. Na pozostałych uniwersytetach wybrano osoby sympatyzujące z nowym ruchem związkowym bądź należące do „Solidarności”[49]. Jej członkiem był też prof. Tadeusz Baszyński, który został wówczas rektorem UMCS.

Wprowadzenie pod koniec 1981 r. stanu wojennego przywróciło, przynajmniej formalnie, kontrolę również nad kadrą naukową. Posłużono się sprawdzonymi wcześniej wielokrotnie metodami. Na mocy dekretu Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki z 9 stycznia 1982 r. w sprawie działania szkół wyższych w okresie obowiązywania stanu wojennego[50] dokonano 17 zmian na stanowiskach rektorskich[51], w tym na UMCS. Nominację na wspomniane stanowisko na tej uczelni przyjął wówczas prof. Józef Szymański, kierując się własnymi ambicjami i lekceważąc ewentualną anatemę środowiska akademickiego spowodowaną jego decyzją[52].

Po zniesieniu stanu wojennego utrzymanie pełnej kontroli nad kadrą naukową zapewniła nowelizacja ustawy o szkolnictwie wyższym, przeprowadzona przez sejm 25 lipca 1985 r. Nowelizowano wówczas ustawę przyjętą 4 maja 1982 r., przywracając senatom uniwersyteckim prawo wyboru rektora. Miało to być gestem pojednawczym wobec środowiska akademickiego. Oczekiwania komunistów, że dominująca w uczelnianych senatach partyjna kadra profesorska przeforsuje na te stanowiska własnych przedstawicieli, okazały się jednak złudne[53]. Ponownie usiłowano zachować socjalistyczny charakter polskich uczelni przez ingerencję partii w działalność struktur akademickich. Nowa ustawa, podobnie jak wcześniejsze peerelowskie akty prawne dotyczące funkcjonowania uczelni, świadczyła o rozdźwięku między oficjalnymi deklaracjami a praktyką działania, cechującym realia państwa totalitarnego. Wprawdzie senaty szkół wyższych mogły wybierać rektorów, ale wyłącznie spośród kandydatur wcześniej zatwierdzonych przez ministra. Z perspektywy partii taka formuła się sprawdziła. Symbolem ancien régime’u na UMCS był prof. Zdzisław Cackowski[54], filozof, jeden z najwybitniejszych znawców marksizmu, członek Komitetu Centralnego PZPR. Rektorem uniwersytetu został w 1987 r. Warto jednak zaznaczyć, że podczas wyborów niezbędną większość uzyskał dopiero w siódmym głosowaniu[55]. Świadczy to o nastrojach panujących na uczelni, nawet wśród profesorów partyjnych.

Spodziewano się, że ze względu na obecność prof. Cackowskiego w najwyższych gremiach kierowniczych kraju wzrośnie znaczenie UMCS. Rzeczywiście tak się stało. Nagrodą za wybranie odpowiedniego – w ocenie partii – rektora było np. powierzenie Lublinowi roli gospodarza ogólnopolskiego zjazdu władz wszystkich polskich uniwersytetów, zorganizowanego w październiku 1988 r. Jako gość honorowy w zjeździe uczestniczył m.in. I sekretarz KC PZPR, gen. Wojciech Jaruzelski[56]. Poza tym na początku 1989 r. minister obrony narodowej, gen. Florian Siwicki, w imieniu polskiego wojska przekazał UMCS na potrzeby dydaktyczne kilka budynków należących do armii[57]. Nagradzanie uczelni za dokonanie właściwego wyboru potwierdza tylko tezę, że podstawą funkcjonowania państwa komunistycznego były lojalność i posłuszeństwo wobec rządzących.

Zwycięstwo PZPR w lubelskim UMCS w 1987 r. tylko niewielu członków partii powstrzymało od ucieczki z tonącego okrętu. 4 kwietnia 1989 r. odbyła się ostatnia konferencja sprawozdawcza uniwersyteckiej Podstawowej Organizacji Partyjnej; uczestniczyli w niej jedynie nieliczni działacze. Na UMCS nie nastąpiło wtedy masowe oddawanie legitymacji partyjnych; członkowie partii po prostu nie opłacali składek (czego zresztą wielu nie robiło od lat) i przestali się identyfikować z PZPR. Były jednak także przypadki rezygnacji z członkostwa w partii, choć nie zawsze motywowano tę decyzję względami natury politycznej. W kwietniu 1989 r. szeregi partii postanowił opuścić prof. Eligiusz Modrzejewski, który czuł się niedoceniany przez KU i pomijany przy obsadzaniu stanowisk na uczelni[58].

Warto tu przytoczyć fragment wypowiedzi jednego z uczestników wspomnianej konferencji POP, opisującego złożoną sytuację, w jakiej znaleźli się członkowie partii: „Żyjemy w czasach, gdy została zakwestionowana większość niepodważalnych dotychczas tez, gdy praktyka społeczna wymaga nowych rozwiązań, a w dodatku jeszcze w trybie natychmiastowym. Przeciętnego Polaka rozgorycza godzenie problemów i zjawisk sprzecznych z wizją proklamowaną już czterdzieści pięć lat temu, denerwuje bezradność wobec rozwojowych wyzwań”[59]. Symboliczne znaczenie miała też porażka dawnego rektora UMCS, prof. Seidlera, w wyborach parlamentarnych z czerwca 1989 r., niejako zamykająca okres dominacji PZPR na tej uczelni. Mandat senatorski z okręgu, z którego startował prof. Seidler, zdobył Adam Stanowski związany z Komitetem Obywatelskim „Solidarność”.

Niniejszy artykuł stanowi jedynie zarys rozległej problematyki obecności partii w dziejach UMCS. Nie sposób tej problematyki opisać, nie analizując wpływów PPR/PZPR na poszczególne dziedziny życia uczelni. Wydaje się, że należy przyznać rację prof. Skrzydle, który mówił o dwóch przenikających się żywotach, tj. uniwersytetu i partii. Choć w wielu przypadkach były to raczej żywoty równoległe.

Bibliografia

ŹRÓDŁA

Źródła archiwalne

Archiwum Państwowe w Lublinie

Komitet Wojewódzki PPR

Komitet Wojewódzki PZPR

Komitet Miejski PZPR

Archiwum Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej

Akta personalne

Sekretariat Rektora

Studium Przygotowawcze

Archiwum Akt Nowych

Komitet Centralny PPR

Komitet Centralny PZPR

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie

Szyfrogramy MSW

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Lublinie

Akta funkcjonariuszy UB

Relacje (źródła wywołane)

Jan Gurba, Zygmunt Mańkowski, Ryszard Orłowski, Józef Szymański, Stanisław Uziak, Mirosława Zakrzewska-Dubasowa.

Prasa

„Sztandar Ludu” 1951

„Kurier Lubelski” 1974

OPRACOWANIA

Bielska M., NSZZ „Solidarność” UMCS w latach 1980–1989, praca doktorska napisana pod kierunkiem prof. Janusza Wrony, Lublin 2011.

Bourdieu P., Homo Academicus, Stanford 1988.

Connelly J., Szkolnictwo wyższe w Europie Środkowej i Wschodniej w epoce stalinizacji [w:] Skryte oblicze systemu komunistycznego. U źródeł zła..., red. Bäcker i in., Warszawa 1997.

Connelly J., Zniewolony uniwersytet. Sowietyzacja szkolnictwa wyższego w Niemczech Wschodnich, Czechach i Polsce 1945–1956, tłum. W. Rodkiewicz, Warszawa 2014.

Erenc J., Teoria grupy społecznej a mechanizmy wykluczenia [w:] Społecznie wykluczeni. Niewygodni, nienormatywni, nieprzystosowani, nieadekwatni, red. A.M. Kłonkowska, M. Szulc, Gdańsk 2013.

Friszke A., Próba portretu zbiorowego aparatu partyjnego [w:] PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012.

Gałaszewska-Chilczuk M., Miejsce partii komunistycznej na „czerwonym” Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w latach 1944–1989, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2008, nr 2 (13).

Gałaszewska-Chilczuk D., Partyjne zasady rekrutacji studentów. Ich efekty na przykładzie lubelskiego Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, „Polska 1944/45–1989. Studia i materiały”, t. 9, Warszawa 2010.

Gałaszewska-Chilczuk D., Polityczna weryfikacja kadry naukowej w latach osiemdziesiątych. Założenia – realizacja – efekty [w:] Naukowcy władzy, władza naukowcom. Studia, red. P. Franaszek, Warszawa 2010.

Gałaszewska-Chilczuk D., „Wrogie uniwersytety”. Polityka państwa komunistycznego wobec Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego i Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej (1944–1989), Warszawa 2013.

Gilejko L., Członkowie PZPR – próba typologii [w:] PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012.

Herczyński R., Spętana nauka. Opozycja intelektualna w Polsce 1945–1970, Warszawa 2008.

Hirszowicz M., Pułapki zaangażowania. Intelektualiści w służbie komunizmu, Warszawa 2001.

Hosking G., The Intelligentsia and Russia’s Twentieth – Century Crisis of Trust [w:] Word, Deeds and Values. The Intelligentsias in Russia and Poland during the Nineteenth and Twentieth Centuries, red. F. Björling, A. Pereswetoff-Morath, Lund 2005.

Hübner P., I Kongres Nauki Polskiej jako forma realizacji polityki naukowej państwa ludowego, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1983.

Hübner P., Nauka polska po II wojnie światowej. Idee i instytucje, Warszawa 1987.

Hübner P., Polityka naukowa w Polsce w latach 1944–1953. Geneza systemu, t. 1–2, Wrocław–Warszawa–Kraków 1992.

Kersten K., Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948, Poznań 1990.

Kersten K., Nauka polska 1939–1956 wobec totalitaryzmów [w:] K. Kersten, Pisma rozproszone, wybór i przygotowanie do druku T. Szarota, D. Libionka, Warszawa 2005.

Konstytucyjny ustrój państwa. Księga jubileuszowa Profesora Wiesława Skrzydły, Lublin 2000.

Kowalski Z., Baza materialna uniwersytetu [w:] Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej 1944–1979, red. W. Skrzydło, R. Orłowski, G.L. Seidler, Lublin 1979.

Krasiewicz B., Odbudowa szkolnictwa wyższego w Polsce Ludowej w latach 1944–1948, Wrocław 1976.

Kronika Uniwersytetu Jagiellońskiego za lata akademickie 1945/1946–1955/1956, red. L. Hajdukiewicz, J. Zieliński, M. Stępień, Kraków 1971.

Kruszyński M., Eugeniusz Hetman – sekretarz Komitetu Uczelnianego PZPR Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie [w:] Partia komunistyczna w Polsce. Struktury – ludzie – dokumentacja, red. D. Magier, Lublin–Radzyń Podlaski 2012.

Kruszyński M., Henryk Raabe – organizator i pierwszy rektor Uniwersytetu Marii Curie – Skłodowskiej w Lublinie (1944–1948), „Komunizm. System – ludzie – dokumentacja” 2012, nr 1, www.komunizm.net.pl.

Kruszyński M., Józef Parnas czy Józef Parnes. Przyczynek do biografii, „Rocznik Lubelski” 2012, t. 38.

Kruszyński M., O zaangażowaniu kobiet w działalność partii komunistycznej i Ligi Kobiet na przykładzie lubelskiego UMCS z czasów stalinowskich, „Komunizm. System – ludzie – dokumentacja” 2013, nr 2, www.komunizm.net.pl.

Kruszyński M., Maria Curie-Skłodowska i uniwersytet jej imienia – Lublin, rok 1944, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, Sectio F: Historia” 2011, t. 66, z. 1.

Łosowska A., Znane i nieznane dzieje UMCS. Trudne początki, „Wiadomości Uniwersyteckie” 2009, nr 7.

Malarczyk J., Powstanie i organizacja Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w świetle źródeł, Lublin 1968.

Malarczyk J., Powstanie i rozwój Uniwersytetu [w:] Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej 1944–1979, red. W. Skrzydło, R. Orłowski, G.L. Seidler, Lublin 1979.

Malarczyk J., UMCS w okresie PKWN, „Rocznik Lubelski” 1966, t. 7.

Malarczyk J., Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej [w:] Sto sześćdziesiąt cztery dni „Polski Lubelskiej”, red. A. Bogusz, Lublin 1964.

Maliszewski L., Rectoribus Universitatis Mariae Curie-Skłodowska in Memoriam, Lublin 2011.

Miśkiewicz B., Polskie szkolnictwo wyższe w latach 1981–1987, Toruń 2003.

Pastuszko I., Architektura Dzielnicy Uniwersyteckiej w Lublinie, Lublin 2013.

Pieniążek A., Grzegorz Leopold Seidler (1913–2004) [w:] Profesorowie Wydziału Prawa i Administracji UMCS 1949–2009. Księga jubileuszowa z okazji sześćdziesięciolecia Wydziału Prawa i Administracji UMCS w Lublinie, red. A. Przyborowska-Klimczak, Lublin 2009.

Rykowski Z., Władyka W., Polska próba. Październik ’56, Kraków 1989.

Salmonowicz S., Profesorowie i studenci w dobie stalinizmu w Polsce (1944–1956) [w:] Polacy wobec PRL. Strategie przystosowawcze, red. G. Miernik, Kielce 2003.

Stobiecki R., Historiografia PRL. Ani dobra, ani mądra, ani piękna... ale skomplikowana, Warszawa 2007.

Stola D., Kraj bez wyjścia? Migracje z Polski 1949–1989, Warszawa 2010.

Świda-Ziemba H., Człowiek wewnętrznie zniewolony. Problemy psychosocjologiczne minionej formacji, Warszawa 1998.

Wierzbicki M., Postawy członków ZMP wobec rzeczywistości epoki stalinizmu [w:] „Jesteście naszą wielką szansą”. Młodzież na rozstajach komunizmu 1944–1989, red. P. Ceranko, S. Stępień, Warszawa 2009.

Wrona J., Jedni głosują, a drudzy obliczają głosy (wybory do Sejmu Ustawodawczego RP w 1947), „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, Sectio F: Historia” 1997/1998, t. 52/53.

Wrona J., Uwarunkowania polityczne i społeczne powstania UMCS, „Wiadomości Uniwersyteckie” 2009, nr 7.

Wydra A., Uniwersyteckie kursy przygotowawcze w latach 1945–1952, „Wiadomości Uniwersytec-kie” 2010, nr 5.

Zaporowski Z., Szumiło M., NSZZ Solidarność Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w latach 1980–1981, Lublin 2011.

The problem of party dependency at the University of Maria Curie-Skłodowska in Lublin. An outline of the subject matter

The University of Maria Curie-Skłodowska (UMCS) established by the decree of the Polish Committee of National Liberation carried throughout the whole period of the Polish People’s Republic, at least symbolically, the stigma of educational myth about founding “new Poland”. The higher levels of education were not excluded from the influences of the communist Party. The purpose of this article is to briefly present the chosen fields of activities of the structures in the Polish Workers’ Party and Polish United Workers’ Party at UMCS until 1989. The paper presents respective stages of the development of the Party’s organisation at the university and problems which it had to face. The analysis incorporated various aspects of affecting and infiltrating the influences of the PWP and PUWP in respective fields of the academic life. The PUWP tried to be omnipresent at the university, reaching the apogee in terms of its numbers in the 1970s. At the beginning of the last decade of the PPR’s existence, it irrevocably lost the control over the academic circles.

Wykaz skrótów

AAN

– Archiwum Akt Nowych

AIPN

– Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie

AIPN By

– Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Gdańsku Delegatura w Bydgoszczy

AIPN Gd

– Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Gdańsku

AIPN Ka

– Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Katowicach

AIPN Kr

– Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Krakowie

AIPN Lu

– Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Lublinie

AIPN Łd

– Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Łodzi

AIPN Rz

– Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Rzeszowie

AIPN Sz

– Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Szczecinie

AIPN Wr

– Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział we Wrocławiu

AK

– Armia Krajowa

AKiW

– Archiwum Książki i Wiedzy

AKOL

– Archiwum Kuratorium Oświaty w Lublinie

AKRP

– Archiwum Kancelarii Rady Państwa

AKWP

– Archiwum Komendy Wojewódzkiej Policji w Bydgoszczy

AL

– Armia Ludowa

AMSZ

– Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych

AN Kraków

– Archiwum Narodowe w Krakowie

ANS

– Akademia Nauk Społecznych

AP

– Archiwum Państwowe

APRP

– Archiwum Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej

AR „Ład”

– Archiwum Rotacyjne Stowarzyszenia Archiwistów Polskich „Ład” w Łubnej

ASW

– Akademia Spraw Wewnętrznych

AUMCS

– Archiwum Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie

BBWR

– Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem

BCh

– Bataliony Chłopskie

BG UMCS

– Biblioteka Główna Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie

BP

– Biuro Polityczne

BSK

– Biuro Spraw Kadrowych

CAH SD

– Centralne Archiwum Historyczne Stronnictwa Demokratycznego

CAW

– Centralne Archiwum Wojskowe

CBKP

– Centralne Biuro Komunistów Polski

CDAHOU

– Centralnyj Derżawnyj Archiw Hromadśkych Objednań Ukrajiny (Centralne Państwowe Archiwum Organizacji Społecznych Ukrainy)

CDIAUL

– Centralnyj Derżawnyj Istorycznyj Archiw Ukrajiny u Lwowi (Centralne Państwowe Archiwum Historyczne Ukrainy we Lwowie)

ChSS

– Chrześcijańskie Stowarzyszenie Społeczne

CK

– Centralna Kartoteka

CK

– Centralny Komitet

CKKP

– Centralna Komisja Kontroli Partyjnej

CKKR

– Centralna Komisja Kontrolno-Rewizyjna

CKL

– Centralny Komitet Ludowy

CKPPiSP

– Centralna Komisja Porozumiewawcza Partii i Stronnictw Politycznych

CKPSPiOS

– Centralna Komisja Porozumiewawcza Stronnictw Politycznych i Organizacji Społecznych

CKR

– Centralna Komisja Rewizyjna

CKW

– Centralny Komitet Wykonawczy

COMES

– Comunità Europea degli Scrittori (Europejska Wspólnota Pisarzy)

CRZZ

– Centralna Rada Związków Zawodowych

CSP

– Centralna Szkoła Partyjna

CW MSW

– Centrum Wyszkolenia Ministerstwa Spraw Wewnętrznych

d.

– dieło (ros.), akta, teczka

DALO

– Derżawnyj Archiw Lwiwśkoji Obłasti (Państwowe Archiwum Obwodu Lwowskiego)

DiP

– Konwersatorium „Doświadczenie i Przyszłość”

DzU

– Dziennik Ustaw

f.

– fond (ros./ukr.), zespół archiwalny

FJN

– Front Jedności Narodu

FPK

– Francuska Partia Komunistyczna (Parti communiste français)

FSC

– Fabryka Samochodów Ciężarowych

FSD

– Fabryka Samochodów Dostawczych

FSM

– Fabryka Samochodów Małolitrażowych w Tychach

FSO

– Fabryka Samochodów Osobowych

FSZMP

– Federacja Socjalistycznych Związków Młodzieży Polskiej

Gestapo

– Geheime Staatspolizei (Tajna Policja Państwowa)

GL

– Gwardia Ludowa

GRN

– Gromadzka Rada Narodowa

GRU

– Gławnoje Razwiedywatielnoje Uprawlenije (Główny Zarząd Wywiadowczy)

GUKPPiW

– Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk

GUS

– Główny Urząd Statystyczny

GZP WP

– Główny Zarząd Polityczny Wojska Polskiego

IKKI

– Ispołnitielnyj Komitiet Kommunisticzeskogo Intiernacyonała (Komitet Wykonawczy Międzynarodówki Komunistycznej)

IKN

– Instytut Kształcenia Nauczycieli

IPN

– Instytut Pamięci Narodowej

KBW

– Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego

KC

– Komitet Centralny

KD

– Komitet Dzielnicowy

KERM

– Komitet Ekonomiczny Rady Ministrów

KF

– Komitet Fabryczny

KFP

– Katowickie Forum Partyjne

KFP

– Komunistyczna Frakcja Poselska

KG

– Komitet Gminny

KGB

– Komitiet gosudarstwiennoj biezopasnosti pri Sowietie Ministrow SSSR (Komitet Bezpieczeństwa Państwowego przy Radzie Ministrów ZSRR)

KG MO

– Komenda Główna Milicji Obywatelskiej

kk

– kodeks karny

KK

– Komitet Krakowski

KL

– Konzentrationslager (obóz koncentracyjny)

KŁ

– Komitet Łódzki

KM

– Komitet Miejski

KMG

– Komitet Miejsko-Gminny

KMiG

– Komitet Miasta i Gminy

KMiP

– Komitet Miasta i Powiatu

KNiU

– Księga Nabytków i Ubytków

Komintern

– Kommunisticzeskij internacjonał (Międzynarodówka Komunistyczna)

Komsomoł

– Kommunisticzeskij sojuz mołodioży (Komunistyczny Związek Młodzieży)

KOR

– Komitet Obrony Robotników

KP

– Komenda Powiatowa

KP

– Komitet Powiatowy

KPCz

– Komunistyczna Partia Czechosłowacji

KPD

– Kommunistische Partei Deutschlands (Komunistyczna Partia Niemiec)

KPGW

– Komunistyczna Partia Galicji Wschodniej

KP MO

– Komenda Powiatowa Milicji Obywatelskiej

KPN

– Konfederacja Polski Niepodległej

KPP

– Komunistyczna Partia Polski

KPRM

– Komisja Planowania przy Radzie Ministrów

KPRP

– Komunistyczna Partia Robotnicza Polski

KPZB

– Komunistyczna Partia Zachodniej Białorusi

KPZR

– Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego

KPZU

– Komunistyczna Partia Zachodniej Ukrainy

KRLD

– Koreańska Republika Ludowo-Demokratyczna

KRN

– Krajowa Rada Narodowa

KRP

– Kancelaria Rady Państwa

KSS „KOR”

– Komitet Samoobrony Społecznej „KOR”

KU

– Komitet Uczelniany

KUL

– Katolicki Uniwersytet Lubelski

KW

– Komenda Wojewódzka

KW

– Komitet Warszawski (KPP)

KW

– Komitet Wojewódzki

KW MK

– Komitet Wykonawczy Międzynarodówki Komunistycznej

KW MO

– Komenda Wojewódzka Milicji Obywatelskiej

KZ

– Komitet Zakładowy

KZMP

– Komunistyczny Związek Młodzieży Polski

KZMZU

– Komunistyczny Związek Młodzieży Zachodniej Ukrainy

LK

– Liga Kobiet

LK

– lokal kontaktowy

MBP

– Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego

MIiP

– Ministerstwo Informacji i Propagandy

MK

– Międzynarodówka Komunistyczna

MO

– Milicja Obywatelska

MON

– Ministerstwo Obrony Narodowej

MOPR

– Międzynarodowa Organizacja Pomocy Rewolucjonistom

MRN

– Miejska Rada Narodowa

MSW

– Ministerstwo Spraw Wewnętrznych

MSZ

– Ministerstwo Spraw Zagranicznych

MUBP

– Miejski Urząd Bezpieczeństwa Publicznego

ND

– Narodowa Demokracja

NIK

– Najwyższa Izba Kontroli

NK

– Naczelny Komitet

NKW

– Naczelny Komitet Wykonawczy

NKWD

– Narodnyj komissariat wnutriennich dieł (Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych)

NPCh

– Niezależna Partia Chłopska

NRD

– Niemiecka Republika Demokratyczna

NRF

– Niemiecka Republika Federalna

NSDAP

– Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników)

NSZ

– Narodowe Siły Zbrojne

NSZZ

– Niezależny Samorządny Związek Zawodowy

OK FJN

– Ogólnopolski Komitet Frontu Jedności Narodu

OMTUR

– Organizacja Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego

ONR

– Obóz Narodowo-Radykalny

ONZ

– Organizacja Narodów Zjednoczonych

OOP

– Oddziałowa Organizacja Partyjna

op.

– opis’ (ros.)/opyś (ukr.), inwentarz zespołu archiwalnego

ORMO

– Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej

OUN

– Orhanizacija ukrajinśkych nacjonalistiw (Organizacja Nacjonalistów Ukraińskich)

OW ZLP

– Oddział Warszawski Związku Literatów Polskich

PAN

– Polska Akademia Nauk

PCK

– Polski Czerwony Krzyż

PGR

– Państwowe Gospodarstwo Rolne

PKP

– Polskie Koleje Państwowe

PKPG

– Państwowa Komisja Planowania Gospodarczego

PKS

– Państwowa Komunikacja Samochodowa

PKW

– Państwowa Komisja Wyborcza

PKWN

– Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego

PMRN

– Prezydium Miejskiej Rady Narodowej

POM

– Państwowy Ośrodek Maszynowy

POP

– Podstawowa Organizacja Partyjna

POW

– Polska Organizacja Wojskowa

pp

– pułk piechoty

PP

– Policja Państwowa

PPR

– Polska Partia Robotnicza

PPS

– Polska Partia Socjalistyczna

PPS-Frakcja Rewolucyjna

– Polska Partia Socjalistyczna-Frakcja Rewolucyjna

PPS-Lewica

– Polska Partia Socjalistyczna-Lewica

PPS-Opozycja

– Polska Partia Socjalistyczna-Opozycja

PPS-WRN

– Polska Partia Socjalistyczna-Wolność, Równość, Niepodległość

PR

– Polskie Radio

PRL

– Polska Rzeczpospolita Ludowa

PRM

– Prezydium Rady Ministrów

PRN

– Powiatowa Rada Narodowa

PRON

– Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego

PSL

– Polskie Stronnictwo Ludowe

PUBP

– Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego

PWRN

– Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej

PZKS

– Polski Związek Katolicko-Społeczny

PZL

– Państwowe Zakłady Lotnicze

PZPR

– Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

PZU

– Państwowy Zakład Ubezpieczeń

RBP

– Resort Bezpieczeństwa Publicznego

RChOB

– Robotniczo-Chłopska Organizacja Bojowa

RFN

– Republika Federalna Niemiec

RGANI

– Rossijskij gosudarstwiennyj archiw nowiejszej istorii (Rosyjskie Państwowe Archiwum Historii Najnowszej)

RGASPI

– Rossijskij gosudarstwiennyj archiw socjalno-politiczeskoj istorii (Rosyjskie Państwowe Archiwum Historii Społeczno-Politycznej)

RHP

– Referat Historii Partii

RJN

– Rada Jedności Narodowej

RKP(b)

– Rossijskaja kommunisticzeskaja partia (bolszewikow) (Rosyjska Partia Komunistyczna [bolszewików])

RM

– Rada Ministrów

RN

– Rada Naczelna

RP

– Rzeczpospolita Polska

RPPS

– Robotnicza Partia Polskich Socjalistów

RSW „Prasa”

– Robotnicza Spółdzielnia Wydawnicza „Prasa”

RUSW

– Rejonowy Urząd Spraw Wewnętrznych

RW

– Rada Wojewódzka

SAP

– Szkoła Aktywu Partyjnego

SB

– Służba Bezpieczeństwa

SD

– Stronnictwo Demokratyczne

SDKPiL

– Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy

SDP

– Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich

SdRP

– Socjaldemokracja Rzeczypospolitej Polskiej

SED

– Sozialistische Einheitspartei Deutschlands (Socjalistyczna Partia Jedności Niemiec)

Sel-Rob

– Ukraińskie Włościańsko-Robotnicze Zjednoczenie Socjalistyczne

Sel-Sojuz

– Ukraińskie Zjednoczenie Socjalistyczne „Związek Włościański”

SKWSP

– Stowarzyszenie Klubów Wiedzy Społeczno-Politycznej

SL

– Stronnictwo Ludowe

SLD

– Sojusz Lewicy Demokratycznej

SN

– Studium Nauczycielskie

SO

– sprawa obiektowa

SP

– Stronnictwo Pracy

SP

– szkoła podstawowa

spr.

– sprawa (ros./ukr.), akta, teczka

ŚIN

– Śląski Instytut Naukowy

TASS

– Tielegrafnoje Agientstwo Sowietskogo Sojuza (Telegraficzna Agencja Związku Radzieckiego)

TKKŚ

– Towarzystwo Krzewienia Kultury Świeckiej

TPD

– Towarzystwo Przyjaciół Dzieci

TPPR

– Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej

TRJN

– Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej

TVP

– Telewizja Polska

TW

– tajny współpracownik

TWP

– Towarzystwo Wiedzy Powszechnej

UAM

– Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

UB

– Urząd Bezpieczeństwa

UJ

– Uniwersytet Jagielloński

UŁ

– Uniwersytet Łódzki

UMCS

– Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie

UNDO

– Ukrajinśke nacjonalno-demokratyczne objednannia (Ukraińskie Zjednoczenie Narodowo-Demokratyczne)

UPA

– Ukraińska Powstańcza Armia

USA

– United States of America (Stany Zjednoczone Ameryki)

UWO

– Ukrajinśka wijśkowa orhanizacija (Ukraińska Organizacja Wojskowa)

WHP

– Wydział Historii Partii

WiN

– Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość”

WKHP

– Wojewódzka Komisja Historii Partii

WKKP

– Wojewódzka Komisja Kontroli Partyjnej

WKKR

– Wojewódzka Komisja Kontrolno-Rewizyjna

WKN WF

– Wojewódzki Kurs Nauczania Wychowania Fizycznego

WKP(b)

– Wszechzwiązkowa Komunistyczna Partia (bolszewików)

WKR

– Wojewódzka Komisja Rewizyjna

WOKI

– Wojewódzki Ośrodek Kształcenia Ideologicznego

WOPP

– Wojewódzki Ośrodek Propagandy Partyjnej

WP

– Wojsko Polskie

WPH

– Wojskowy Przegląd Historyczny

WPHS

– Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Handlu Spożywczego

WRN

– Wojewódzka Rada Narodowa

WRZZ

– Wojewódzka Rada Związków Zawodowych

WSK

– Wytwórnia Sprzętu Komunikacyjnego

WSNS

– Wyższa Szkoła Nauk Społecznych

WSP

– Wojewódzka Szkoła Partyjna

WSP

– Wyższa Szkoła Partyjna przy KC

WSR

– Wyższa Szkoła Rolnicza

WSS „Społem”

– Wojewódzka Spółdzielnia Spożywców „Społem”

WSW

– Wojskowa Służba Wewnętrzna

WUBP

– Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego

WUdsBP

– Wojewódzki Urząd do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

WUIiP

– Wojewódzki Urząd Informacji i Propagandy

WUML

– Wieczorowy Uniwersytet Marksizmu-Leninizmu

WUSW

– Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych

ZBoWiD

– Związek Bojowników o Wolność i Demokrację

ZG

– Zarząd Główny

ZHP

– Związek Harcerstwa Polskiego

ZLCh „Samopomoc”

– Zjednoczenie Lewicy Chłopskiej „Samopomoc”

ZLP

– Związek Literatów Polskich

ZMK

– Związek Młodzieży Komunistycznej

ZMP

– Związek Młodzieży Polskiej

ZMS

– Związek Młodzieży Socjalistycznej

ZMW

– Związek Młodzieży Wiejskiej

ZMW RP

– Związek Młodzieży Wiejskiej Rzeczypospolitej Polskiej

ZOMO

– Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej

ZPC

– Zakłady Przemysłu Cukierniczego

ZPP

– Związek Patriotów Polskich

ZSL

– Zjednoczone Stronnictwo Ludowe

ZSMP

– Związek Socjalistycznej Młodzieży Polskiej

ZSMW

– Związek Socjalistycznej Młodzieży Wiejskiej

ZSRR

– Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich

ZSRS

– Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich

ZUS

– Zakład Ubezpieczeń Społecznych

ZW

– Zarząd Wojewódzki

ZWM

– Związek Walki Młodych

ZWZ

– Związek Walki Zbrojnej

ZZG

– Związek Zawodowy Górników

ZZPPiS

– Związek Zawodowy Pracowników Państwowych i Spółdzielczych

ZZZ

– Związek Związków Zawodowych

Noty o autorach

Tomasz Czarnota (ur. 1977) – doktor, adiunkt w Zakładzie Archiwistyki i Nauk Pomocniczych Historii Instytutu Historii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Zainteresowania badawcze: działalność dokumentacyjno-archiwalna osób i organizacji (w szczególności niepublicznych) XX-wiecznych i współczesnych; historia Polski w XX wieku. Autor m.in. książki: To zawsze zostanie dla potomności... Archiwalia w kręgu myśli i prac Jerzego Giedroycia (2010).

Rafał Drabik (ur. 1978) – doktor, pracownik Oddziałowego Biura Lustracyjnego IPN w Lublinie, uczestnik centralnego projektu badawczego IPN „Struktury i działalność Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej”. Zainteresowania badawcze: historia obozu narodowego (SN, NSZ) oraz obsada i struktury partii komunistycznych (PPR, PZPR) na Lubelszczyźnie. Opublikował kilkadziesiąt artykułów naukowych i popularnonaukowych.

Sebastian Drabik (ur. 1985) – historyk, pracownik Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej IPN w Krakowie, doktorant na Wydziale Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego, uczestnik centralnego projektu badawczego IPN „Struktury i działalność Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej”. Zainteresowania badawcze: historia PZPR, szczególnie na ziemi krakowskiej. Autor monografii Elita polityczna krakowskiej PZPR w latach 1956–1975 (2013). Publikował też m.in. w „Pamięci i Sprawiedliwości” i „Dziejach Najnowszych”.

Przemysław Gasztold-Seń (ur. 1985) – absolwent Instytutu Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego, pracownik Biura Edukacji Publicznej IPN w Warszawie, doktorant na Wydziale Dziennikarstwa i Nauk Politycznych UW. Stypendysta Fundacji na rzecz Nauki Polskiej. Zainteresowania badawcze: nurty i podziały wewnątrz PZPR, stosunki PRL z krajami Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej oraz międzynarodowy terroryzm w okresie zimnej wojny. Autor monografii Koncesjonowany nacjonalizm. Zjednoczenie Patriotyczne „Grunwald” 1980–1990 (Nagroda Historyczna tygodnika „Polityka” za debiut, nominacja do Nagrody Historycznej im. Kazimierza Moczarskiego). Współautor tomu (z M. Trentinem i J. Adamcem) Syria During the Cold War. The East European Connection (2014). Opublikował kilkadziesiąt artykułów naukowych i popularnonaukowych.

Maciej Hubka (ur. 1983) – pracownik Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim. Zainteresowania badawcze: dzieje wojskowości polskiej XVII i XX wieku, historia regionalna. Współautor cyklu publikacji ukazujących dzieje regionu piotrkowskiego w świetle źródeł archiwalnych, m.in.: Historia Tomaszowa Mazowieckiego w źródłach archiwalnych. Dokumenty z zasobu Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim (2010); Ziemia opoczyńska w źródłach archiwalnych. Dokumenty z zasobu Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim (2011).

Natalia Jarska (ur. 1981) – doktor, absolwentka Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego, pracuje w Biurze Edukacji Publicznej IPN. Zainteresowania badawcze: historia kobiet w PRL, historia społeczna PRL. Opublikowała m.in.: „Idealne kobiety”. Sekcja Kobieca Falangi 1934–1950 (2011); Kobiety z marmuru. Robotnice w Polsce w latach 1945–1960 (2015); Frauen in der polnischen Kommunistischen Partei – die Paradoxe der Frauenpolitik 1945–1960, „Jahrbuch für Historische Kommunismusforschung” 2015.

Marek Juzepczuk (ur. 1961) – absolwent Instytutu Historii Uniwersytetu Warszawskiego, doktorant w Instytucie Historii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Zainteresowania badawcze: historia najnowsza Polski, zwłaszcza problematyka walk frakcyjnych w PZPR i rola polityczna wojska w PRL. Opublikował m.in.: Z polskiej polityki zagranicznej wobec rejonu naddunajskiego (1918–1939) [w:] Studia i szkice z dziejów najnowszych, red. M. Tanty (1989); Mieszkańcy Warszawy wobec przemian Października 1956 roku w świetle dzienników i pamiętników, „Rocznik Mazowiecki” 2013, t. 25.

Elżbieta Kowalczyk (ur. 1976) – doktor, pracownik Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej IPN w Warszawie, uczestnik centralnego projektu badawczego IPN „Struktury i działalność Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej”. Zainteresowania badawcze: historia ruchu komunistycznego w okresie międzywojennym, geneza Polski Ludowej oraz stosunki polsko-radzieckie w latach 1918–1956. Autorka monografii Działalność Związku Patriotów Polskich na Wileńszczyźnie 1944––1946 (2010). Współautorka publikacji (z K. Pawlicką) Działalność Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego na m.st. Warszawę (1944–1954) (2011) i redaktorka książki Komuniści w międzywojennej Warszawie (2014).

Marcin Kruszyński (ur. 1980) – doktor nauk humanistycznych, pracownik Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej IPN w Lublinie. Autor monografii: Ambasada RP w Moskwie w latach 1921––1939 (2010) oraz Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w latach 1944–1989. Zarys dziejów uczelni w warunkach PRL (2015), a także ponad pięćdziesięciu artykułów naukowych. Zainteresowania badawcze: relacje polsko-radzieckie w okresie II RP, dzieje lubelskiego świata nauki po 1944 r. oraz postawy polskiej inteligencji w Polsce Ludowej.

Mariusz Krzysztofiński (ur. 1973) – doktor nauk humanistycznych z zakresu historii, kierownik Referatu Badań Naukowych Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej IPN w Rzeszowie, uczestnik centralnego projektu badawczego IPN „Struktury i działalność Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej”, koordynator oddziałowego projektu badawczego „Represje wobec Kościołów Katolickich Metropolii Lwowskich w latach 1939–1950”. Autor publikacji: Komuniści na Rzeszowszczyźnie 1918–1944/1945 (2010); Nie można zdradzić Ewangelii. Rozmowy z abp. Ignacym Tokarczukiem (2012, 2013); W służbie Chrystusa Króla. Ks. Józef Sondej (2013).

Paweł Libera (ur. 1979) – doktor, adiunkt w Zakładzie Dziejów Dyplomacji i Systemów Totalitarnych Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk i pracownik Archiwum Akt Nowych w Warszawie, uczestnik centralnego projektu badawczego IPN „Struktury i działalność Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej”. Zainteresowania badawcze: polityka wschodnia II RP, zwłaszcza stosunki polsko-rosyjskie i polsko-litewskie oraz Polska Ludowa. Autor m.in. książki II Rzeczpospolita wobec ruchu prometejskiego (2013). Współautor (z A. Kasparavičiusem): Lietuvos ir Lenkijos Diplomatiniai Santykiai 1938–1940 Metais. Dokumentų Rinkinys (2013) oraz (z M. Laszczkowskim) Za młodzi na Katyń. Relacje studentów z zesłania na Wschód (2015).

Rafał Łatka (ur. 1985) – historyk i politolog, doktor nauk społecznych z zakresu nauk o polityce (specjalność historia najnowsza Polski), absolwent UJ, doktorant na Wydziale Historii i Dziedzictwa Kulturowego Uniwersytetu Papieskiego im. Jana Pawła II. Autor wielu publikacji naukowych i popularnych, m.in. Pielgrzymki Jana Pawła II do Krakowa w oczach SB. Wybór dokumentów (2012), redaktor studiów Stosunki państwo–Kościół w Polsce w latach 1944–2010. Studia i materiały (2013) oraz Realizm polityczny, „Politeja” 2013, nr 3 (25). Członek redakcji pism „Glaukopis”, „Myśl.pl” i portalu Myśl24.pl. Współpracownik IPN, Ośrodka Myśli Politycznej, Centrum im. Władysława Grabskiego oraz portalu Histmag.org. Zainteresowania badawcze: historia stosunków państwo–Kościół w PRL, realizm polityczny, komunizm.

Dariusz Magier (ur. 1971) – doktor hab., profesor Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej (Zakład Bezpieczeństwa Narodowego), kierownik Oddziału Archiwum Państwowego w Radzyniu Podlaskim, członek Stałego Sekretariatu Międzynarodowych Sympozjów Dziejów Biurokracji. Zainteresowania badawcze: archiwistyka, biurokracja i kancelaria XX wieku. Autor m.in. monografii: System biurokratyczny PZPR w województwie bialskopodlaskim w latach 1975–1990 (2013).

Michał Mroczek (ur. 1979) – doktor, pracownik Oddziałowego Biura Lustracyjnego IPN w Lublinie, uczestnik centralnego projektu badawczego IPN „Struktury i działalność Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej”. Zainteresowania badawcze: historia Ordynacji Zamojskiej, dzieje militarne powstania listopadowego, polityka kadrowa PZPR. Opublikował kilkanaście artykułów naukowych dotyczących wymienionych zagadnień.

Michał Przeperski (ur. 1986) – doktorant w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk, pracownik Biura Edukacji Publicznej IPN, uczestnik centralnego projektu badawczego IPN „Struktury i działalność Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej”. Zainteresowania badawcze: działalność polityczna Mieczysława Rakowskego oraz historia dziennikarstwa w PRL. Publikował m.in. w „Pamięci i Sprawiedliwości”, roczniku „Polska 1944/45–1989. Studia i materiały” i serii wydawniczej „Opozycja i opór społeczny w Polsce po 1956 roku”. Autor książki Gorące lata trzydzieste. Wydarzenia, które wstrząsnęły Rzeczpospolitą (2014).

Katarzyna Rembacka (ur. 1974) – historyk, pracownik Oddziałowego Biura Edukacji Historycznej IPN w Szczecinie, redaktorka pięciotomowej serii książek na temat historii Szczecina, m.in. Szczecin z oddali. Piąta Konferencja Edukacyjna (2014) oraz opracowań edukacyjnych, m.in. Teka Edukacyjna IPN Z Solidarnością do wolności (2011). Stypendystka wrocławskiego ośrodka Pamięć i Przyszłość. Pracuje nad biografią polityczną pierwszego wojewody szczecińskiego Leonarda Borkowicza.

Konrad Rokicki (ur. 1976) – doktor, historyk, pracownik Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej IPN w Warszawie i Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, uczestnik centralnego projektu badawczego IPN „Struktury i działalność Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej”. Zainteresowania badawcze: Europa Wschodnia w XX wieku, dzieje PZPR, historia kultury i historia medycyny. Autor książki Literaci. Relacje między literatami a władzami PRL w latach 1956–1970, współredaktor wielu publikacji, m.in. (ze S. Stępniem) Oblicza Marca (2004); (z R. Spałkiem) Władza w PRL. Ludzie i mechanizmy (2011).

Paweł Róg (ur. 1982) – doktor, pracownik Oddziałowego Biura Lustracyjnego IPN w Rzeszowie. Zainteresowania badawcze: organizacje polonijne i regionalne elity kulturalne, społeczne i polityczne w PRL. Autor artykułów dotyczących tej problematyki: Polityczne aspekty działalności redakcji „Nowin Rzeszowskich” w latach 1949–1956, „Prace Historyczno-Archiwalne” 2011, t. 23; Komitet Wojewódzki PZPR w Tarnobrzegu 1975–1989. Studium o partyjnej elicie władzy [w:] Partia komunistyczna w Polsce. Struktury – ludzie – dokumentacja, red. D. Magier (2012); Cenzura jako narzędzie nadzoru partyjnego nad zawodowymi środowiskami twórczymi Rzeszowa w latach 1945–1980, „Prace Historyczno-Archiwalne” 2014, t. 26; Stosunek Polskiej Partii Robotniczej do inteligencji w latach (1942–1948) [w:] Polska Partia Robotnicza 1944–1948. Studia i szkice, red. M. Krzysztofiński (2014).

Piotr Rybarczyk (ur. 1980) – pracownik Wydziału Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów Delegatury IPN w Bydgoszczy. Zainteresowania badawcze: historia najnowsza Kujaw i Pomorza, zwłaszcza relacje PPR/PZPR–aparat bezpieczeństwa i porządku publicznego PRL. Współautor i współredaktor książek Rok pierwszy. Powstanie i działalność aparatu bezpieczeństwa publicznego na Pomorzu i Kujawach (luty–grudzień 1945) (2010); Kryzys bydgoski 1981. Przyczyny, przebieg, konsekwencje, t. 1–2 (2013).

Michał Siedziako (ur. 1985) – absolwent Instytutu Politologii i Europeistyki Uniwersytetu Szczecińskiego, asystent prasowy Oddziału IPN w Szczecinie, uczestnik centralnego projektu badawczego IPN „Struktury i działalność Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej”. Zainteresowania badawcze: wybory do Sejmu, historia Kościoła katolickiego i opozycja demokratyczna w PRL oraz polska scena polityczna po 1989 r. Autor kilkudziesięciu artykułów naukowych o tematyce historycznej i politologicznej, wywiadu rzeki „Bez wątpienia było warto!” Z Markiem Adamkiewiczem rozmawia Michał Siedziako (2012, książka nominowana do Nagrody Historycznej „Polityki” 2013), współredaktor (wraz z S. Ligarskim) tomu Wybory i referenda w PRL (2014).

Robert Spałek (ur. 1971) – doktor, pracownik Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej IPN w Warszawie, uczestnik centralnego projektu badawczego IPN „Struktury i działalność Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej”. Zainteresowania badawcze: historia polityczna Polski w latach 1939–1989. Autor wielu publikacji, m.in.: Komuniści przeciwko komunistom. Poszukiwanie wroga wewnętrznego w partii komunistycznej w Polsce 1948–1956 (2014); Jarosław Guzy. U źródeł złego i dobrego. Rozmowy z pierwszym przewodniczącym Krajowej Komisji Koordynacyjnej NZS (2009); Warszawska ulica w stanie wojennym. Demonstracje, protesty, zamieszki, pochody w oczach opozycji i władzy 1981–1983 (2008). Redaktor i współautor książki Polska Partia Socjalistyczna. Dlaczego się nie udało? Szkice – polemiki – wspomnienia (2010).

Marcin Sroka (ur. 1987) – doktorant w Instytucie Historii Uniwersytetu Opolskiego. Zainteresowania badawcze: zasoby wirtualnych źródeł wiedzy, działalność PZPR w województwie opolskim. Autor m.in. publikacji: Obraz sporu o Górny Śląsk lat 1919–1922 w wirtualnych źródłach wiedzy [w:] Spór o Górny Śląsk 1919–1922. W 90. rocznicę wybuchu III powstania śląskiego, red. M. Białokur, A. Dawid (2011); Współpraca zagraniczna Komitetu Wojewódzkiego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Opolu, „Studia Śląskie” 2013, t. 73; „Domy partii”. Siedziby Komitetu Wojewódzkiego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Opolu, „CzasyPismo” 2014, nr 1 (5).

Mirosław Szumiło (ur. 1975) – doktor hab., adiunkt w Zakładzie Historii Społecznej XX wieku Instytutu Historii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, uczestnik centralnego projektu badawczego IPN „Struktury i działalność Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej”. Zainteresowania badawcze: stosunki polsko-ukraińskie w XX wieku, komunistyczna elita władzy w PRL. Opublikował książki: Antoni Wasyńczuk 1885–1935. Ukraiński działacz narodowy i polityk (2006); Ukraińska Reprezentacja Parlamentarna w Sejmie i Senacie RP (1928–1939) (2007); Roman Zambrowski 1909–1977. Studium z dziejów elity komunistycznej w Polsce (2014). Redaktor naczelny rocznika naukowego „Komunizm. System – ludzie – dokumentacja” (http://komunizm.net.pl/).

Sylwia Szyc (ur. 1988) – doktorantka w Zakładzie Historii Społecznej XX wieku Instytutu Historii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Zainteresowania badawcze: stosunki polsko-północnokoreańskie w XX wieku, ruch studencki w PRL. Opublikowała m.in. artykuły: Działalność Białoruskiej Włościańsko-Robotniczej Hromady w latach 1925–1927, „Studia Białorutenistyczne” 2013, nr 7; „Wieczna braterska przyjaźń”. Oficjalna wizyta Kim Il Sunga w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w maju 1984 roku, „Komunizm. System – ludzie – dokumentacja” 2013, R. 2, http://komunizm.net.pl/; Sprawa powrotu do ojczyzny dzieci oraz młodzieży północnokoreańskiej przebywającej w Polsce w l. 1951–1959 w świetle wybranych dokumentów, „Koło Historii” 2014, nr 15.

Janusz Wrona (ur. 1953) – prof. nauk humanistycznych Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, pracownik Zakładu Historii Społecznej XX wieku Instytutu Historii UMCS. Zainteresowania badawcze: funkcjonowanie systemu politycznego i społecznego oraz relacje państwo–Kościół–społeczeństwo w PRL, historia UMCS. Opublikował m.in.: System partyjny w Polsce 1944–1950. Miejsce – funkcje – relacje partii politycznych w warunkach budowy i utrwalania systemu totalitarnego (1997); Kampania wyborcza i wybory do Sejmu Ustawodawczego 19 stycznia 1947 (1999); współautor książki 70 lat Uniwersytetu Marii Skłodowskiej-Curie (2015).

Andrzej Wróbel (ur. 1966) – doktor, kierownik Oddziału w Tomaszowie Mazowieckim Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim. Zainteresowania badawcze: dzieje najnowsze Polski, historia regionalna. Współautor cyklu publikacji ukazujących dzieje regionu piotrkowskiego w świetle źródeł archiwalnych, m.in.: Historia Tomaszowa Mazowieckiego w źródłach archiwalnych. Dokumenty z zasobu Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, red. M. Hubka, M. Ordak, A. Wróbel (2010); Ziemia opoczyńska w źródłach archiwalnych. Dokumenty z zasobu Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim (2011), a także współautor monografii Białobrzegi 1405–1977 (2005).

Ołeksandr Zajcew (ur. 1964) – doktor hab. nauk historycznych, profesor Ukraińskiego Katolickiego Uniwersytetu we Lwowie. Zainteresowania badawcze: działalność ukraińskich partii politycznych w parlamencie II Rzeczypospolitej oraz historia ukraińskiego ruchu nacjonalistycznego. Autor monografii Ukrajinśkyj intehralnyj nacjonalizm 1920–1930-ch rokiw: Narysy intelektualnoj istoriji (2013), współautor książki Nacjonalizm i relihija: Hreko-Katołyćka Cerkwa ta ukrajinśkyj nacjonalistycznyj ruch u Hałyczyni (1920–1930-ti roky) (2011).

Zbigniew Zaporowski (ur. 1952) – profesor zwyczajny, kierownik Zakładu Historii Społecznej XX wieku w Instytucie Historii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Zainteresowania badawcze: II Rzeczpospolita, w szczególności ruch komunistyczny, parlamentaryzm i stosunki polsko-ukraińskie. Opublikował m.in. monografie: Sejm Rzeczypospolitej 1919–1939. Działalność posłów, parlamentarne koncepcje Józefa Piłsudskiego, mniejszości narodowe (1992); Między Sejmem a wiecem. Działalność Komunistycznej Frakcji Poselskiej w latach 1921–1935 (1997); Wołyńskie Zjednoczenie Ukraińskie (2000).

Katarzyna Zawadka (ur. 1983) – doktor, pracownik Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej IPN w Lublinie, uczestniczka centralnego projektu badawczego IPN „Struktury i działalność Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej”. Zainteresowania badawcze: lokalne struktury PZPR, kształcenie kadr PZPR. Autorka książki: Komitet Wojewódzki PZPR w Lublinie 1948–1956. Struktura – ludzie – mechanizm funkcjonowania (2014).

Marcin Żukowski (ur. 1977) – historyk, pracownik Oddziałowego Biura Lustracyjnego IPN w Gdańsku, uczestnik centralnego projektu badawczego IPN „Struktury i działalność Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej”. Zainteresowania badawcze: mechanizmy funkcjonowania partii komunistycznych, zwłaszcza PZPR, ich oddziaływanie na życie społeczne; modele finansowania partii politycznych w państwach socjalistycznych. Autor tekstów naukowych i popularnonaukowych, wydanych m.in. w „Dziejach Najnowszych”, „Zapiskach Historycznych”, „Pamięci i Sprawiedliwości”, „Historii i Świecie”, „Wschodnim Roczniku Humanistycznym”. Sekretarz rocznika naukowego „Komunizm. System – ludzie – dokumentacja” (http://komunizm.net.pl/).

Indeks osób

Numery stron odnoszą się do wydania papierowego

Adalińska Halina      174–176, 178, 187

Adamczewska Genowefa      575, 592, 609

Adamczewski Zdzisław      488

Adamiak Edward      312, 315, 321, 323

Adamski Jan      596

Adamski zob. Prentki Ludwik

Adamus Stanisława      596

Adamuszek Witold      286

Adwent Tadeusz      216

Agroszewski zob. Kotek Stanisław

Ajnenkiel Andrzej      89–91, 211

Albert Andrzej zob. Roszkowski Wojciech

Albrecht Jerzy      52, 185, 218

Aleksanderek Kazimierz      624, 629, 631, 632

Aleksandrow Teodor      596

Aleksandrow vel Zawadzki Włodzimierz („Jasny”)      129

Allardt Erick      21

Alster Szymon      185, 229, 539

Anders Władysław      148, 292, 596

„Andrzej” zob. Żurowski Władysław Antoni

Andrzejewski Jerzy      464, 474–476

Andrzejewski Julian      312, 313, 317, 324

Andrzejewski Kazimierz      587–589

Anioł Stanisław      280, 282, 285

Antolski Stefan      290

„Anton” zob. Mołojec Zygmunt

Antoszewski Andrzej      18

Aristow Awierkij      526, 527

Аrtizow Andriej      184

Atłas Michał      493

Atsushi Ōgushi      26

Auerbach Julian      295, 296

„Augustyn” zob. Rząsa Leopold

Augustyn Józef      156, 158

Baberowski Jörg      533, 534

Babiarz Władysław      280, 281

Babiuch Edward      170, 204, 480, 492, 498,

Babynski Wasyl      114

Bäcker Roman      358, 643

Baczyński W.      81

Badziak Kazimierz      572

Bagieński Witold      159

Bahr Andrea      29

Bajor Leonard      320

Bakalarz Jerzy      353

Balawajder Józef      263

Balcerski Jan      575

Ballin Stanisław      81

Bałdys Adam      363, 365

„Baraba” zob. Iwanenko Hryhorij

Baran Roman      187

Baranowski Bohdan      585, 586

Baranowski Feliks      160

Barcikowski Kazimierz      18, 45, 380

Barcikowski Wacław      53, 56, 162, 164

Bardach Juliusz      195

Bareja Kazimierz      255

Bartczak Stanisław      176, 187

Bartel Kazimierz      91

Bartosik Przemysław      193

Bartosik Stanisław      176, 187

Bartoszcze Bogumiła      447

„Bartoszewicz” zob. Królikowski Stefan

Bartoszewski Jan      353

Bartoszewski Władysław      491

Bartoszyński Kazimierz      512, 513

Bartyzel Jacek      18

Barucki Franciszek      265

Baryła Marian      541

Baszyński Tadeusz      653

Batory Katarzyna      455

Bauman Zygmunt      17

Bechta Mariusz      229

Bĕcka Arnošt      348

Bednarczyk Eugeniusz      254, 260

Bednarski Henryk      339

Bednarz Bronisław      228, 290

Bedyński Romuald      249, 250, 252, 263

Bek Stefan      588

Bek Wiesław      483

Bem Marek      323, 327

Beniger Stanisław      162, 163

Berkowicz Leonard zob. Borkowicz Leonard

Berling Zygmunt      136, 137, 146–149, 152, 314, 458, 506, 514, 536

Berman Bronisław (Stasiak Wiktor)      92

Berman Jakub      50, 51, 125, 136–149, 460, 467, 472, 480, 508, 515–517, 608

Bernacki Włodzimierz      288

Bertold Edward      156

Berzyńska Maria      333, 352

Bębenek Stanisław      434

Będkowski Stefan      179, 187

Białas Mieczysław      347

Biały Wacław      525

Biedrzycki Józef      255

Biedzki Tadeusz      364

Biel Józef      622, 624–626, 628, 632, 633,
635, 638

Bielska Magdalena      642, 652

Bieniek Stanisław      50

Bień Józef      312, 315, 317

Bieńkowski Władysław      50

Biernacek Tadeusz      106

Bierut Bolesław      51, 53, 101, 131, 134, 135, 145–149, 155–157, 163, 181, 192, 231, 256, 287, 362, 460, 466–468, 506–508, 513, 515, 516, 521, 533, 556, 576

Bijak Tadeusz      496

Biliński Jan      401, 404–406, 409, 410, 413, 415, 419

Binaszewska Beata      393

Bińko Beata      426

Birchmeier Chritsian      232

Biss Jan      348

Björling Fiona      644

Blacha Mateusz      596

Blok Zbigniew      23

Błacha Jan      258, 259

Błażejewski Paweł      187

Błażejewski Stanisław      177

Błażyński Zbigniew      56, 132, 486

Błońska Cecylia z d. Wandeło      11, 550–561, 563

Błoński Franciszek      555

Bocian Władysław      259

Bogatin David      348

Bogucki Jan      429

Bogucki Wacław      87, 90

Bogusz Alina      642

Boguszewski Stefan      77

Bohdanowycz M.      113

Bojanowski Tadeusz      573, 575

Bokiniec Michał      337, 350

Bolanowski Stanisław      312–314, 317, 318, 323

Bomba Antoni      536

Bordiugow Giennadij A.      132, 471

Borejsza Jerzy      458, 467, 468, 644

Borkowicz (Berkowicz) Leonard      11, 49, 503–517, 520, 521

Borkowski Adam      233, 234

Borodziej Włodzimierz      170

Borszczyński Tadeusz      350

Boryń Józef      286

Bourdieu Pierre      643

Boyd David      20

Brancewicz Leon      210

Bratkowski Stefan      497

Breżniew Leonid      27, 382, 384

Broczkowski Eugeniusz      265

Broda      553

Broda Jan      253

Brodowski Wiesław      348, 350

Brodziński Stanisław      290

Bromberg Adam      472, 474, 475

Broniek Jan      375

Broniewska Janina      459, 608

Broniewski Władysław      457

Broz-Tito Josip      126

Brudkiewicz Eugeniusz      264

Brudys Otton      256

Brudziński Leon      252, 259, 263, 264

Brystygier Julia („Krwawa Luna”, „Luna”)      40, 141, 171, 175, 179, 180, 182, 187, 509, 510, 515, 537, 539, 602, 606, 608

Brzeziński Piotr      273, 327, 609

Brzeziński Zbigniew      15, 19, 28, 202

Bucharin Nikołaj      88–90, 93, 96

Buchner-Jeziorska Anna      21

Buchowiecka Halina      513

Buczek Karol      426, 427

Buczyński Jan      253, 255

Buda Andrzej      538

Budionny Siemion      87

Budzyńska Celina      466, 503, 604–606

Bukszowany Osyp      114

Bulla Zygfryd      253, 254

Bułganin Nikołaj      146, 148, 149

Burda Andrzej      16, 194, 218, 312, 320

Burdelski Marceli      232

Burgin Bernard      227

Burgin Juliusz      225–230, 232–236, 239

Burgin Leon      227

Burgin Maria      228

Burgin Mateusz      227

Burgin Regina z d. Kryzowska      227

Burton Milton      479

Burzyński Stanisław      79

Butler David      194

Buziński Józef      249, 269, 319

Bykowski Adam      591

Bystroń Jan      645

Bystrzycki Adam      352

Byszewski Piotr      159

Caban Ireneusz      328, 350, 352, 525, 526

Cackowska Maria      443

Cackowski Zdzisław      645, 652–654

Całko (Całkowa) Halina      440, 648

Cebo Wojciech      187

Cegła Maciej      358

Cenckiewicz Sławomir      515

Ceranka Paweł      647

Chaber Ferdynand      472

Chabros Ewa      603

Chajn Leon      50, 55, 161, 162, 165, 168

Chamot Marek      358

Chanaj Czesław      347

Chase William J.      184

Chełchowski Hilary      47, 131, 136

Chlebowska Agnieszka      194

Chmaj Marek      18

Chmielewski Zdzisław      505

Chmurzyński Waldemar      629, 630

Chobot Edward      575, 591, 592

Choduń Janina      333, 353

Choina Wacław      334, 337, 338

Chojnacki      588

Chojnacki Kazimierz      401

Chojnacki Wiktor      352

Chojnowski Anatol      299

Chojnowski Andrzej      606

Cholewa Tadeusz      629–631, 638

Chomyn Nestor      104

Chrapala Franciszek      253

Chrobaczyński Jacek      177

Chrościelewski Wojciech      575

Chróścicka Henryka      504, 515

Chruszczow Nikita      475, 576, 648

Chrzanowska Agnieszka      159

Chumiński Jędrzej      44

Chwiałkowska Jadwiga      575

Chwylowy Mykoła      114

Chyliński Jan      466

Cichecka Mirosława      262

Cichowski Kazimierz      80, 90, 104

Ciećwierz Mieczysław      557

Ciempiel Władysław      39, 466, 603, 604

Ciepiel (Ciepielowa) Helena      286, 290, 298, 603

Ciepko Aleksandra      262

Ciesielski Józef      588, 589

Cieślak Tadeusz      538

Cieślar Jerzy      290

Cieślik Jan      174, 178, 187

Cimek Henryk      86, 153, 176

Ciosek Stanisław      206, 207, 211

Ciszewski Jacek      358

Connelly John      643, 644

Courtois Stephane      184

Crouch Martin      194

Cury Maurice      560

Cygan Tadeusz      250

Cymer-Romaniuk Stefania zob. Romaniuk Stefania

Cyniak Czesław      565–574, 576, 577

Cyrankiewicz Józef      50, 51, 53, 155, 163, 291

Czapla Józef      277

Czapnicki Henryk      280, 285

Czapski Wacław      394, 401, 411

Czarnota Tomasz      11, 430

Czech Aniela      551

Czekaj Henryk      255

Czełak Petro P.      81

Czerczenko Jurij      114

Czerniec Wacław      253

Czerwiński Marek      22

Czerwiński Marian      175, 187

Czesak Józef      48

Czeszejko-Sochacki Jerzy      78–82

Czopek Andrzej      623

Czubacki Romuald      312, 315, 319

Czubiński Antoni      87, 88, 90, 92, 97, 100

Czuczmaj Maksym      111

Ćwiertniak Ryszard      277, 280, 282, 285, 290

Dachow Mikołaj      156, 157

Dahrendorf Ralf      23

Dancygier Józef      17, 156

Danel Witold      253

Danilecki Tomasz      194

Daniszewski Tadeusz      503, 504, 510

Daszkiewicz Andrzej      540–542

Davies Norman      87

Dąbal Tomasz      77

Dąbek Czesław      263

Dąbek Krzysztof      19, 23, 35

Dąbek Paweł      312, 314, 318, 323, 426

Dąbrowa Krystyn      199

Dąbrowska Maria      460, 474

Dąbrowski Franciszek      159

Dąbrowski Wlodzimierz      571

Dechnik Józef      175, 187, 312–314, 317,
319, 323

Dembiński Henryk      456, 457

Dereń Bolesław      158

Diamentowski Ryszard      215

„Długi” zob. Mołojec Bolesław

Dłuski Ostap (Adolf Langer)      512

Dmoch Kamil      19

Dmochowski Ryszard      290

Dobek-Ostrowska Bogusława      192

Dobieszak Ryszard      177, 178, 187, 290

Dobieszewski Adolf      397, 398

Dobosz Stanisław      534

Dobroszycki Lucjan      491

Dobrowolska Maria      233

Dobrowolski Henryk      280, 283

Dobrowolski Jan      575, 592

Dobrowolski Jan zob. Piekarz Stefan

Dobrowolski Szczęsny (Feliks Zamieński)      185

„Dobry”      428

Doliński Adam      44, 176, 179–185, 187, 568, 576, 589, 594

Doliński Jan      568

Domagała Czesław      175, 187, 575

Domagała Zygmunt      318, 320, 321

Domańska Aleksandra      507, 601

Domański Antoni      386

Dominiczak Henryk      620, 622

Domski zob. Stein Henryk

Domżał Henryk      337, 350

Doncow Dmytro      110

Doroszewski Witold      17

Dostojewski Fiodor      474

Drabik Rafał      11, 327, 426, 427, 429

Drabik Sebastian      246, 254, 273, 327

Dreger Edward      594

Drewnowski Jerzy      156, 157

Drewnowski Tadeusz      496, 497

Drobner Bolesław      160

Drobner Irena      509

Droździel Tadeusz      353

Dróżdż Filip      570

Drygalski Jerzy      37, 204, 208, 210

Dryglas Józef      225, 226, 232–236, 239

Drzewiecki Bronisław      156, 158

Dubisz Stanisław      22

Dubrawski Janusz      590

Duda Teodor      280, 283, 285, 290

Dudek Antoni      19, 52, 56, 61–63, 170, 181, 193, 200, 209, 214, 225, 263, 273, 340, 507, 620, 623

Dudkowski Antoni      346

Dudziak Władysław      280, 281, 285

Duljasz Hipolit      394, 395, 401

Duracz Teodor      81, 124–126, 128–130

Durdełło Mychajło      111

Dusza Józef      41

Duszyk Adam      323, 327

Dutkiewicz Marek      566

Dużyk Antoni      628

Dworaczek Kamil      201, 478

Dworakowski Władysław      41

Dybalski Józef      588

Dymek Benon      42, 81, 244, 313, 608

Dymitrow Georgi      123–127, 129, 132–138, 140–142

Dziadul Jan      360, 361, 363, 364, 368, 369, 374, 375, 382–386

Dziak Waldemar J.      224

Działowski Wiesław      622, 626, 633–635

Dziarnowska Janina      174, 187

Dzierżyński Feliks      510

Dzierżyński Jan      510

Dzik Zenon      591

Dziubek Zygmunt      385

Dziurok Adam      625

Dżaman Joanna      505

Dżilas Milovan      28

Eftimiu Victor      555

Ehrlich Stanisław      35, 36, 44, 45, 50

Eiger-Kamińska (Kamińska) Maria      179, 180, 182, 183, 187, 554, 602, 606, 609

Eisler Jerzy      56, 122, 186, 193, 478, 508,
517, 534

Erdinast Eugeniusz (Gecel)      253, 269

Erenc Janusz      651

F., towarzysz      94

Feder Teodora      175, 176, 178, 187, 604, 606

Fedorowski Ryszard      362, 364, 376–379

Felchner Andrzej      585

Felczyński Zygmunt      553

Feldman-Ludwińska Jadwiga zob. Ludwińska Jadwiga

Feluś Stanisław      280, 281, 285

Fijałkowski Stefan      587, 591

Fikus Dariusz      479, 496–498

Filipiak Stanisław      290

Filipiuk Franciszek      647

Filipowicz Leon      280, 283, 285

Finder Paweł      125–133, 136, 140

Firsow Fridrich      85, 87, 90–92, 97, 98

Fischer Mary E.      616

Fiszbach Tadeusz      18, 207

Flet Józef      253

Florek Mieczysław      623

Florkiewicz Franciszek      260, 263

Follet Marry Parker      25

Fornalska Felicja      466

Fornalska Małgorzata      126–133, 136, 228

Franczak Stanisław      201

Frazik Wojciech      621, 624, 625, 627–638

Frączek Tadeusz („Sęp”)      543

Frentzel-Zagórska Janina      36

Frey Alina      558

Friedgut Theodore H.      202

Friedrich Carl J.      15, 19, 28, 202

Friszke Andrzej      19, 170, 186, 201, 336, 489, 507, 608, 613, 620, 648

Frołow Sylwia      510

Frycie Stanisław      561

Fuks Tadeusz      194

Furtak Robert K.      194

G. Jar.      574

Gabara Edward      290, 294, 295, 312–314, 317, 318, 324

Gabryś Gerard      363–365, 367

Gaca Andrzej      430

Gadomski Bogdan      517

Gaetano Mosca      16

Gajecka Maria      178, 187

Gajewski Andrzej      463

Gajewski Piotr      177, 178, 187

Gajzler Roman      175, 177–179, 181–185, 187

Gałaszewska (Gałaszewska-Chilczuk) Dorota      642, 644–646, 653

Gałczyński Konstanty Ildefons      460

Garas Józef Bolesław      122, 314

Garbiec Eugeniusz      347, 350, 353

Garlicki Andrzej      79, 126, 159, 186

Garncarczyk Wilhelm      156, 157

Garyga Malwina      327

Gasztold-Seń Przemysław      11, 359, 386

Gawor Edward      268

Gawron Jakub      78

Gąsior Marcin      587

Gąsiorowski Krzysztof      201

Gąszczyk Czesław      340

Gehorsam Leon      280, 283

Gębala Stanisław      358, 377

Gibas Zofia      262

Gibski Jan      624

Giddens Anthony      20

Gierek Edward      29, 34, 47, 61, 161, 162, 218, 357, 360, 479–484, 486–490, 492, 497–499, 502, 528, 530, 648, 649, 650

Gilejko Leszek      650

Ginalski Edmund      540

Gliński Zygmunt      625

Głąb Walenty      252

Głębocki Henryk      288, 636, 637

Głębski Kazimierz      312, 313, 320

Głowacka Alina      504

Głowacki Piotr      587

Głowacki Witold      400

Głowiński Michał      374, 375

Gmitruk Janusz      158, 159

Gmitrzak Zygmunt      177, 178, 187

Gnatowska Helena      610

Goban-Klas Tomasz      489

Gofroń Czesław      649

Golański Henryk      51

Goldszlak Szyfra zob. Ludwińska Jadwiga

Golema Michał      540

Golian (Golianowa, Jarmołowicz-Golian, Jarmołowicz-Podniesieńska) Wanda      260, 262, 267, 609

Golon Mirosław      16, 547

Golonka Rudolf      264

Gołąb Adam      587, 588

Gołębiowski Stefan      622, 630, 633, 634

Gomułka Władysław („Wiesław”)      55, 56, 101, 121, 123–135, 137–149, 154, 162, 168, 181, 185, 186, 205, 216, 288, 396, 460, 475, 480, 481, 503, 506, 508, 514, 521, 530, 534, 547, 560, 576, 577, 643

Gomułkowa Zofia      55, 602

Gontarczyk Piotr      121, 122, 125, 128–131, 134, 135, 141, 142, 314, 427, 433, 506, 533, 606

Gorbaczow Michaił      26

Gorzelany Józef      626

Gościmiński Władysław      290, 556

Gościński Ludwik      554

Gotowicz Józef      402, 404, 405, 407, 419, 421

Gozdur Halina      262, 264, 265

Góra Władysław      40, 122, 391, 458

Górak Artur      49, 62, 262, 327, 430, 552

Górak Ludwik      401–404, 411, 412, 414

Góral Jan      566, 569, 573, 577

Górecki Jan      539

Górecki Kazimierz      401

Górska      234

„Grab” zob. Wyderkowski Jan

Grabowski Bogdan      350

Grabski Tadeusz      358, 359, 384, 486

Granat Roman      259, 263

Grell Janusz      366

Grendys Michał      162, 163

Grębosz Roman      361, 363, 367

„Grigorij      84” zob. Loga-Sowiński Ignacy

Gronczewski Edward      568, 571

Grosescu Raluca      28

Grosserowa Czesława      80, 104

Gruba Jerzy      383, 623, 633

Grubecki Jan      156

Gruda Helena      90

Grudzień Mieczysław      178, 187

Grudzień Zdzisław      360

Gruszka Józef      254, 264

Gryciuk Franciszek      159

Grygiel Zygmunt      555

Grygo Edward      557

Gryz Ryszard      620

Grzegorczyk Władysław      351

Grzelak Czesław K.      537

Grzelak Stanisław      353

Grzesiak Tadeusz      344

Grzędziński Edward      50, 51

Grzyb Zofia      600

Grzybowski Bolesław      294, 295

Grzymski Feliks      401, 404, 409, 411, 412, 415, 416

Gumnior Franciszek      256, 268

Gunther Richard      479

Gurba Jan      643

Gust Alojzy      315, 321

Guzek Stanisław      277, 280, 283, 285, 290

Guzicki Leszek      162

Gwiazdowicz Michał      156, 157

Hajdukiewicz Leszek      644

Halaba Ryszard      40, 391

Halczak Bohdan      246, 257, 258

Hałuszko Jewhen      103, 104

Haneman Jan Stefan      51, 160

Hanusiak Stanisław      622

Hanyż Stanisław      540

Harsch Donna      616

Hass Janina      551

Haśko      553

Hatalski Władysław      253, 257, 260, 263, 265

Haufa Henryk      393

„Hauzner” zob. Kalatynski Ilko

Heinrich Wincenty      218

Hejman Mordka („Mietek”)      127

Heller Rudolf      175, 176, 187

Hemar Marian      460

Hennig Maciej      264

Herbert Zbigniew      474

Herbut Ryszard      18

Herczyński Ryszard      643

Heretyk Wiesław zob. Hryniewicz Wiesław

Herman Marek      256

Hermet Guy      202

Hertz Paweł      464

Herz Janusz      161

Hetman Eugeniusz      440, 647

Hetmańska Wiktoria      609, 614

Heywood Andrew      479

Higley John      24, 25, 30, 36, 479

Hillebrandt Bogdan      50, 139

Hirny P.      113–115

Hirsz Zbigniew Jerzy      426, 428

Hirszowicz Maria      35, 44, 49, 644

Hitler Adolf      116, 268, 470

Hojny Franciszek      280, 283, 285, 295, 296

Holoubek Gustaw      373

Holzer Jerzy      87, 96, 97

Hołod Bazyli      313, 316, 317, 323, 326

Honecker Erich      382, 384

Horoch Emil      315, 316, 323, 433, 436

Horst Władysław      170

Horwitz Maksymilian (Walecki Henryk)      86, 87

Hosking Geoffrey      644

Hryniewicz (Heretyk) Wiesław      622, 636, 637

Hrynkiewicz Janusz      52

Hubka Maciej      11, 564, 568, 585, 587, 590, 597

Hübner Piotr      644–646

Hulewicz Mieczysław      265, 266

Humer Adam      314, 315

Husak Gustaw      382, 384

Hutchin Kenneth C.      560

Ignar Stefan      159

Iłowiecki Maciej      497

Iskra Maria      286

Iskra Michał      428

Issak Zbigniew      298

Iwanenko Hryhorij („Baraba”)      114

Iwanow Nikołaj      147

Iwaszkiewicz Jarosław      461, 462

Jabłonowski Marek      475, 516

Jabłonowski Roman      94, 588

Jabłoński Andrzej W.      192

Jabłoński Zbigniew      625, 633

Jachimowicz Bronisław      312–314, 323

Jackiewicz Aleksander      346

Jaczyński Stanisław      147, 148

Jagielski Mieczysław      52

Jaich Franciszek      280, 281, 285

Jakubowicz Szymon      218

Jakubowska Urszula      481

Jakubowski Eugeniusz      623

Jakubowski Józef      466, 603, 604, 609

Jakubowski Wojciech      516

Jakubowski Zenon      394

Jałoszyński Jan      187

Jamros Antoni      265

Jamros Wilhelm      253, 265

Jamroziński Antoni      320

Jamrożek Zdzisław      200, 201

Jan Paweł II (Wojtyła Karol)      384, 496, 497, 621–624, 626, 628, 630–638, 641

Jancarz Kazimierz      637

Janczura Mieczysław      253

„Janek” zob. Kowalski Bolesław

„Janek” zob. Krasicki Jan

„Janek” zob. Wojas Paweł

Janiak-Moś Ewa      386

Janicki Janusz      65

Janicki Klemens      280, 281

Janik Franciszek      268

Janikowski Karol      401

Janiszewski Mieczysław      591

Jankowska Ludwika z d. Kowieńska      175, 176, 178–184, 187, 602, 605, 606

Jankowski Stanisław      334, 353, 366

Jankowski Witalis      290

Janoszczyk Antoni      350

Janowski Włodzimierz      170, 180, 181, 475, 602

„Janowski” zob. Kasman Leon

Janulewicz Henryk      178, 187

Janusz Antoni      253

Janusz Stanisław      156

Jargiełło Helena      431, 432

Jarmołowicz-Golian Wanda zob. Golian Wanda

Jarmołowicz-Podniesieńska Wanda zob. Golian Wanda

Jarosiński Witold      47, 277, 280, 283, 285, 290

Jarosz Dariusz      459, 608

Jarosz Zdzisław      194

Jaroszewicz Alfred      288

Jaroszewicz Piotr      490, 497

Jarska Natalia      11, 603, 607, 609, 616

Jaruzelski Wojciech      19, 47, 368, 378, 381, 385–387, 389, 654

Jarząbek Wanda      170

„Jasny” zob. Aleksandrow vel Zawadzki Włodzimierz

Jastrun Mieczysław      464

„Jastrząb” zob. Paleń Antoni

Jastrzębski (Ritter) Artur      313, 317, 318, 320

Jastrzębski Włodzimierz      547

Jastrzębski Arkadiusz      328

Jaszczuk Bolesław      162, 204

Jaszczukowa Maria      55, 162

Jaworski Stanisław („Upiór”)      574

Jażborowska Iniessa      85, 87, 88, 90–92, 97, 98

Jendraszczak Eugeniusz      232

Jermiłow Anatolij      55

„Jerzy” zob. Tuchowski Roman

„Jesiotr” zob. Rząsa Leopold

Jeziorski Tadeusz      401, 403–405, 411–414, 419, 441, 442

Jeżewski Władysław      121

Jędrak Teodor      317, 438

Jędrychowska Anna      456

Jędrychowski Stefan      47, 458, 506

Jędrzejczyk Olgierd      297

Jodłowski Jerzy      163, 164

Joniec Grzegorz      552

Józefiak Cezary      218

Jóźwiak Franciszek      40, 126–129, 131, 134, 135, 174, 175, 181, 182, 185, 187, 506, 568, 571

Jóźwiak Krzysztof      257, 339

Jurczak Stefan      622

Jurkowski Józef      403

Juszkiewicz Aleksander      55, 156

Juzepczuk Marek      11

Juzoniowa (Juzoń) Janina      610

Kacela Edward      596

Kaczmarek Leon      445

Kaczmarek Sylwester      178, 187

Kaczmarski Krzysztof      158, 427, 589

Kaczocha Aleksander      156

Kaczyński Bogusław      561

Kaganowicz Łazar      108

Kaim Józef      622

Kajzer M.      488

Kalabiński Stanisław      185

Kalatynski Ilko („Hauzner”)      110

Kalicka Felicja      602, 606

Kalinowski Jerzy      253

Kalinowski Józef      313, 316, 317, 319, 543

Kalinowski Stefan      171, 175, 179, 187, 188

Kallas Marian      16, 37, 194, 196

Kałuszko Jerzy      176, 178, 187, 576

Kałużny Kazimierz      256, 266

Kamieniew Lew      89

Kamińska Helena      458, 605

Kamińska Maria zob. Eiger-Kamińska Maria

Kamiński Łukasz      15, 18, 382, 386, 390, 475, 478

Kamiński Stefan      429

Kania Stanisław      52, 360, 368, 369, 373, 377–379, 381, 384, 386, 389

Kantek Julian      623

Kapłan Bronisław      393

Karczmarczuk Mieczysław      350, 352

Karczyńska Helena      261

Kardyś Józef      246–248, 252, 260

Kargol Marian      335, 346, 350

Karolczuk Edward      361

Karp Paweł      174, 187

Karpiński Andrzej      52

Karpiński Jakub      35, 43, 44

Karpiuk Piotr      212, 213, 315

Karpus Zbigniew      358

Karwacki Franciszek      132, 133

Karwat Mirosław      28

Karweta Józef      296, 297

Kasman Leon („Janowski”)      124, 127, 132–136, 140, 152

Kasperek Tadeusz      253, 255

Kaspruk Stanisław      353

Kasprzyk Leszek      22

Kaszarek Jerzy      401, 404, 412, 419

Kawa Henryk (Hersz)      269

Kawecki Zenon      270

Kazanowski Alfred      351

Kazimierski Jakub      267, 357, 363, 387

Kącki Tadeusz      346, 352

Kembrowski Eugeniusz      173, 177, 180, 182, 183, 188

Kempski Marek      360, 363, 364, 368, 369, 374, 375, 382–386

Kersten Krystyna      507, 551, 644

Kędrak Helena      610

Kędzierski Jan      175, 176, 179, 180, 182, 183, 187, 188

Kędzierski Jerzy      512, 514

Kępiński Józef      214

Kiełbaska Władysław      570

Kierczyńska Melania      459

Kiernik Władysław      50

Kieroński Stanisław      347

Kierzkowski Kazimierz      90

Kieszczyński Lucjan      569

Kieta Mieczysław      280, 290

Kiewicz Lucjan      178, 187

Kilijanek Krzysztof      169

Kim Ir Sen (Kim Il Sung)      224

Kirchmayer Jerzy      289

Kiryluk Aleksander      229

Kiryluk Emil      229

Kiryluk Józef      229

Kiryluk Karolina      229

Kiryluk Mikołaj      174, 178, 187

Kiryluk Stanisław      225, 229–232, 235, 236, 239

Kiryluk Władysław      229

„Kisiel” zob. Kisielewski Stefan

Kisielewicz Jan      314, 316

Kisielewski Stefan („Kisiel”)      214, 215, 488

Kisza Karol      253

Kiszczak Czesław      626, 633

Klarman Agnieszka      603

Klasa Józef      358, 375

Klecha Jan      312, 314, 428

Klementowski Feliks      312, 318, 320, 321

Kleparski Wincenty      178, 188

Kliszko Zenon      176, 180, 204, 503

Kłak Czesław      561

Kłobuch Marian      289

Kłonkowska Anna M.      651

Kłosiewicz Wiktor      44

Kłuszyńska Dorota      602, 603, 607

Kmiecik Violetta      363

Kmita Grzegorz      363, 367

Knapik Jerzy      290

Kobiałka W.      646

Kobryńska Regina      602, 605, 607

Kochan Władysław      41

Kochański Aleksander      40, 48, 54, 55, 143, 147, 170, 181, 391, 602

Kociołek Stanisław      47

Kociubynski Jurij      109, 110

Koćmiel Marek      505

Kole Julian      174, 176, 187, 218

Kolebacz Bogdan      84, 87

Kołakowski Piotr      124, 134

Kołomejczyk Norbert      40, 122, 391, 576, 615

Komar Wacław      40, 171, 175, 176, 178, 185, 188, 515

Kondek Stanisław Adam      467, 472, 473

Konieczny Jan      363, 365

Konik Władysław      250

Konopłański Wiktor      320

Konwicki Tadeusz      464, 476

Kończak Stanisław      528

Kopertyńska Maria Wanda      21

Kopiec Leon      255

Kopka Bogusław      159

Koprukowniak Albin      448

Korczak Jan      204, 315, 319, 323

Korczycki Józef      334, 353

Korczyński Grzegorz      134

Korczyński Janusz      280, 284, 285

Korejwo Mariusz Tomasz      248, 273, 327, 329

Korga Maria      551

Korkuć Maciej      288

Kormanowa Żanna      95, 100, 607

Kornacki Władysław      588

Korobowicz Artur      337, 350

Korolko Mikołaj      312, 314, 315, 317, 321, 323

Korzec Paweł      569

Korzycki Antoni      55, 155, 156, 168

Kosakowski A.      184

„Kosar” zob. Zajaczkiwski Myron

Kosiba Antoni      296

Kosicki Stanisław      269

Kosiński Krzysztof      256

Kospath-Pawłowski Edward      506, 510

Kostikow Piotr      17

Kostka Stanisław      212

Kostrzewa Wera zob. Koszutska Maria Karolina Sabina

Koszel Jerzy      319, 321

Koszutska Maria Karolina Sabina (Kostrzewa Wera)      86, 87, 90, 93, 98, 100, 570, 606

Kościelniak Piotr      622, 623, 633, 635–637

Kotarbińska Janina      645

Kotek Stanisław (Agroszewski)      156

Kotewicz Ryszard      566, 569, 573, 577

Kowal Władysław      344, 347, 349

Kowalczyk Edward      207

Kowalczyk Elżbieta      10, 503, 575

Kowalczyk Jan      280, 284, 285, 290

Kowalczyk Józef      174, 175, 179–181, 187, 188

Kowalczyk Stanisław      280, 290, 622

Kowalewska Bożena      400

Kowalewska-Krychowa Maria      602

Kowalewski Janusz      95

Kowalik Małgorzata      256

Kowalik Stanisław      263

Kowalska (Kowalska-Kiryluk) Izolda      230, 554, 606, 607, 609

Kowalska Janina      554, 609

Kowalski Aleksander      45, 128, 129, 131, 135, 136, 571

Kowalski Bolesław („Janek”)      126, 230

Kowalski Bronisław      587

Kowalski Józef      84, 88, 90, 174, 187

Kowalski Władysław      50, 55, 155, 156, 168

Kowalski Zdzisław      652

Kowarz Jan      174, 176, 187

Kozakiewicz Stefan      290

Kozdra Barbara      529

Kozdra Halina      529

Kozdra Józef      401, 529, 530

Kozdra Ludwik      529, 530

Kozdra Maria z d. Janas      522

Kozdra Stanisław      522

Kozdra Władysław („Szczupak”)      11, 317, 319, 522–530, 532

Kozikowski Aleksander      567

Kozioł Zdzisław      561

Kozłowska Helena      601, 602, 604–606

Kozłowska Janina      176, 178, 181, 182, 183, 188

Kozłowski Czesław      145, 534

Kozłowski Kazimierz      505, 514, 516

Kozłowski Tomasz      386

Kozłowski Włodzimierz      572

Kozub Władysław      280, 285, 290

Koźniewski Kazimierz      483, 485

Kraczkowski Romuald      195

Krajewska Ewa      333, 345, 349

Krajewski Andrzej      479

Krajewski Kazimierz      508

Krajewski Mirosław      547

Krasicki Ignacy      297

Krasicki Jan („Janek”)      127

Krasiewicz Bolesław      644

Krasiński Ludwik      314

Krasławski Zdzisław      176, 188

Krassowska (Krassowska-Jodłowska) Eugenia      55, 162, 163, 165

Krasucki Eryk      467, 505, 517

Krawczyk Andrzej      552, 553

Krawczyk Elżbieta      262

Krawczyk Józef      334, 353

Krawczyk Waldemar      265

Krawiec Helena      256

Krejczy Czesław      588

Krencik Wiesław      417

Kriłyk Osyp („Wasylkow”)      104, 110

Kromer Tadeusz      175, 176, 179, 187, 188

Król Jan Aleksander      156

Królikowski Stanisław      104

Królikowski Stefan („Bartoszewicz”)      79, 81, 89, 98

Królikowski Tomasz      568

Kruczek Tomasz      536

Kruczek Władysław („Zweig”, „Paśka”)      11, 47, 186, 533, 534, 536–547, 549, 559

Kruczkowski Leon      459, 460, 464

Kruk Władysław      211, 212, 338, 344, 349

Krupa Stanisław      541

Krupiński Tadeusz      187

Krupka Władysław      290

Krupski Mikołaj      321

Kruszelnycki Antin      114

Kruszyński Jan      401, 404, 406, 411, 416, 419

Kruszyński Marcin      642, 643, 647, 648

„Krwawa Luna” zob. Brystygier Julia

Kryński Zenon      312, 313, 324

Kryshtanovskaya Olga      22, 28, 39

Krząścik Władysław      296

Krzemień Leszek      503, 504, 506, 509, 515

Krzykała Stanisław      440, 444, 445

Krzysztofiak Janusz      264, 265

Krzysztofiński Mariusz      11, 153, 156, 158, 427, 523, 535, 536, 541, 589

Krzyszycha Piotr      337, 344, 345, 352, 353

Krzywiński Bolesław (Schildhaus Bernard Borys)      314, 320

Kściuczek Roman      201

Kubica Walenty      176, 179, 187, 188

Kubowska Eugenia      602, 604

Kudła Henryk      629

Kudła Szczepan      429, 430

Kudyniuk Aleksy      589, 590, 595, 596

Kudyniuk Grzegorz      588, 589, 595, 596

Kudyniuk Józefa z d. Gąsior      589, 590, 595, 596

Kufel Jakub      194, 363

Kufel Teodor      171, 176, 188

Kujawscy      593

Kujawski Ignacy      593, 594

Kula Marcin      517

Kularz Władysław      286

Kulesza Józef      52

Kuligowski Antoni      177, 188

Kulik Franciszek      587

Kumoś Zbigniew      136, 139, 140

Kurcewicz Aleksander      334, 351

Kurczuk Grzegorz      345, 348, 351

Kurek Kazimierz      622

Kuroń Jacek      475

Kuropieska Józef      185

Kurowski Andrzej      352

Kurpierz Tomasz      327, 339, 622

Kurz Andrzej      53, 56

Kurzawczyk Stanisław      401

Kusiak Michał      174, 188

Kutta Janusz      177

Kuźma Roman („Turianski”)      104, 107–111, 114

Kwaśniewski Jacek      37, 204, 208, 210

Kwiatkowski Jaromir      533

Kwiatkowski Tadeusz      645

Labuda Gerard      224

Lachowicz Szymon      265

Lamentowicz Wojciech      17, 18, 358

Lampe Alfred      136, 137, 468

Lamuzga Jerzy      176, 188

Lange Oskar      53

Lasota Marek      621, 622, 626, 628, 631

Lasswell Harold Dwight      23

Latawiec Krzysztof      62, 327

Lazar Helena      368

Lazar Jan      363–365, 373, 374, 376

Le Clerc du Tremblay François Joseph      533

Lechowicz Włodzimierz      51, 55, 162, 163, 288, 508

Legomski Kazimierz      280, 284, 285, 290

Lenart Józef      266, 462

Leniart Ewa      158

Lenin Włodzimierz      75, 84, 86, 88, 89, 99, 121, 468, 546

Lenski Georg      23

Leński zob. Leszczyński Julian

Leonko Antoni      347

„Leopolita” zob. Zimand Roman

Lesiakowski Krzysztof      480

Leszczyński Julian (Leński)      87, 89–93, 100

„Leszek” TW      632

„Leszek” zob. Leśkiewicz Adam

Leszkowicz Tomasz      484, 485

Leś Jan      178, 188

Leśkiewicz Adam („Leszek”)      98

Leśniak Maria      529

Levi Nicolas      226

Levy Robert      616

Lewicki Czesław      254

Lewikowski Wacław      171, 175, 176, 178, 180–182, 187, 507–510, 515

Lewińska Pelagia      175, 177, 188, 605

Lewiński Mieczysław      177

Lewis Paul G.      15, 62

Ley Włodzimierz      401

Libera Paweł      10, 40, 169

Liberek Marian      253, 315, 319

Libionka Dariusz      327, 644

Liebknecht Karl      99

Ligarski Sebastian      193, 194, 201

Linz Juan J.      202

„Lipa”      428

Lipień Antoni      623

Lipiński Piotr      126

Lis Włodzimierz      437

„Lisek”      98

Litwin Franciszek      156, 158

Lityński Adam      37, 194, 196

Loga-Sowiński Ignacy („Grigorij      84”) 47, 134–136, 139

Lovellowa Janina      297

Lubas Bolesław      178, 188

Lubiniecki Jan      92

Ludwikowski Tadeusz      400

Ludwińska (Feldman-Ludwińska, Goldszlak Szyfra) Jadwiga („Sabina”)      244, 260, 262, 267–269, 609, 610

Luksemburg Róża      97, 99

„Luna” zob. Brystygier Julia

Lundell Krister      203

Lutek Stanisław      290

Łabuszewski Tomasz      508

Łabuz Józef      280, 284

Łanin Grzegorz      290

Łańcucki Stanisław      77, 78, 81, 89

Łapot Stanisław      290, 292, 316, 317

Łaszewicz Arkadiusz      174–177, 179, 188

Łaszkowska Zofia      176, 188

Łatka Rafał      11, 620–624, 634

Łatyszonek Oleg      511

Ławnik Józef      89, 94

Łazarczyk Jan      383

Łazuga Waldemar      504

Łepkowski Tadeusz      570

Łęczycki Franciszek      175

Łoch Eugenia      551

Łodyga Stanisław      217

Łohinowicz Józef      90

Łopatka Adam      18, 19, 194

Łosowska Anna      642

Łozowski Sołomon      471

Łubnicki Narcyz      645

Łuczak Maciej      353

Łuć Ireneusz      262

Łuć Maciej      312, 324

Łukaszewicz Jerzy      484–488, 498, 499

Łykowski Mieczysław      402, 404, 411–414, 419

Łyp Mieczysław      559

Łysenko Trofim      284

Mace James E.      108

Macharski Franciszek      626, 636

Machcewicz Paweł      193, 199–201

Machocki Edward      319, 320, 323

Macholak Jan      516

Maciaszek Zofia      262

Maciejewski Władysław      402, 404, 405, 411–413, 415, 419

Maciejowska Alicja      504, 505, 514, 517

Maciopa Jan      401

Maciszewski Jarema      85, 121, 176, 466

Madej Józef      438

„Maderta”      95

Magier Dariusz      10, 19, 44, 49, 62, 64, 66, 67, 170, 229, 243, 262, 273, 327, 332, 347, 552, 568, 585, 642

Majchrzak Grzegorz      622

Majdziński Antoni      400

Majer Piotr      511

Majewski Mieczysław      178, 188

Majewski Stanisław      52

Majka Zygmunt      622–624, 626–628, 631, 633, 638

Malarczyk Jan      642

Malesa Czesław      296

Malicki Julian K.      76

Malicki Krzysztof      547

Malik Tadeusz      259, 265

Malinowski Bolesław      176, 188

Malinowski Franciszek      571

Malinowski Marian      122, 124, 140

Maliszewski Lech      651

Małecka Maria      175–177, 179, 187, 188

Małkowski Mieczysław      253

„Mały Franek” zob. Zubrzycki Franciszek

Mamuła Mirosław      383

Mandel Mojżesz      104

Mantel Feliks      160

Manuilski Dymitr      135, 137, 138, 143

Mańko Janusz      350

Mańko Sławomir      159

Mańkowski Zygmunt      643, 652

Marchlewski Julian      284

Marchlewski Teodor      280, 284, 285

Marchwiński Józef      570

Marcinkowski Andrzej      401

Marczak Tadeusz      505

Marczewski Stanisław      175–177, 188

Marecki Józef      541

Marek Łucja      637

Marek Stefan      188, 251, 269

Marek Wacława      135

Marek Władysław      264

Marger Martin      20

Margules Józef      539

Markiewicz Marcin      194

Markowska Wanda      605

Marks Karol      468

Martowa Maria      377

„Mary” zob. Wójtowicz Władysława

Marzec Bolesław      268

Marzec Mieczysław      218

Marzec Stefan      363, 365, 367

Masiewicki Aleksander      269

Masny Józef      247, 248, 266

Maślanka Józef      156

Maślankiewicz Bolesław      317

Matejewski Ryszard      178, 188

Materski Wojciech      224, 534

Matlak Krzysztof      213

Matuszak Henryk      402, 404, 405, 412, 416, 419

Matuszak Tomasz      590

Matuszewski Stefan      41, 51, 160

Matwiejszyn Andrzej      312, 315, 316, 318, 319

Matwin Władysław      45, 47, 49, 170, 218

Matyja Rafał      26

Matysiewicz Krzysztof      351

Mauer Piotr („Pietrek”)      95, 98

Mawdsley Evan      38

Mazelon Piotr      176, 188, 363

Mazowiecki Tadeusz      212

Mazur Franciszek      466, 515

Mazur Mariusz      470, 493, 527, 546

Mączak Antoni      19, 23, 28

Mąkolówna Julia      569

McAllister Ian      26

McCune George      224

McElvoy Anne      19

Meissner Janusz      214

Melasa Zygmunt      216, 217

Mertens Stanisław (Skulski Stefan)      92, 184

Meyer Alfred G.      616

Mętrak Krzysztof      495

Michalak Kazimierz      135

Michalski (Nusbaum) Stefan      269

Michalski Józef      280, 284, 285, 290

Michałowska-Gumowska Joanna      609

Michnik Adam      494

Michowicz Waldemar      224

Mickiewicz Artur      321, 629

Miczurin Iwan      284

Mielcarz Iwona      323

Miernik Grzegorz      644

Mieszczanek Maria      280, 281

„Mietek” zob. Hejman Mordka

Mietkowski Mieczysław      171, 176, 178, 180, 188

Migoń Włodzimierz      312, 318, 320

Mijal Jadwiga      132

Mikłaszewicz Ryszard      334

Mikoda Józef      350, 351

Mikołajczyk Stanisław      50, 158, 159, 469, 540

Milczarek Maria      609

Milej Edward      402, 404, 413, 419

Milewski Jan Jerzy      158

Milewski Mirosław      169

Miłoch Radosław      327, 339

Miłosz Czesław      456

Minc Hilary      47, 51, 138, 141, 145–149, 391, 480, 511

Minc Julia      553

Minc Pinkus („Ołeksandr”)      108, 110

Minczakiewicz Tadeusz      250–252, 269

Mink Emanuel      569

„Mirek” zob. Tykow A.

Mironowicz Eugeniusz      511

Misiaszek Stefan      39, 175, 176, 178, 179, 181–183, 185–188, 191

Misiąg Karol      427

Missalowa Gryzelda      590

Miśkiewicz Benon      653

Miśkiewicz Marian      246–248, 263

Miśkiewicz Stanisław      207, 213

Mitura Antoni      156

Mizera Tadeusz      337, 340, 349

Mleczko Stanisław      178, 182, 183, 188

Młyńczak Tadeusz Witold      161, 163

Moczar Mieczysław      45, 47, 132, 134, 135, 379, 480, 527

Moczulski Leszek      200, 201

Modrzejewski Eligiusz      654

Modzelewski Zygmunt      50, 511

Mokrosz Janusz      267

Molesta Jacek      348

Mołdawa Tadeusz      51, 181, 211, 284, 344, 503, 568, 609

Mołojec Bolesław („Długi”)      122–130, 136, 569

Mołojec Józef      569, 572

Mołojec Zygmunt („Anton”, „Zenek”)      125, 127–130, 569

Mołotow Wiaczesław      137–140, 143, 146, 149

Momot Wacław      337, 353

Monasterska Teresa      602

Moor Gwen      22

Morawiec Teresa      261, 262, 264

Morawski Jan      575

Morawski Jerzy      45, 218

Moroz Adela      647, 648

Morozow Iwan D.      134

Mortasowa Władysława      176, 188

„Moryc” zob. Tuchowski Roman

Mosca Gaetano      16

Moskalik Władysław      312, 314

Moskwa Zygmunt      162

Mossor Stefan      289

Mostowicz Arnold      286, 290, 296–298

Mozgawa Roman      401

Mrocheń Jan      268

Mroczek Michał      11, 327

Mrozowski Adam      334, 336, 344, 351

Mróz Eugeniusz      247, 248, 264

Mrugała Wit      263

Mulicka Elżbieta      400

Müller Gustaw      569

Müller W.      115

Muraszko Galina      55

Musiał Bogdan      590

Musiał Filip      288, 621, 622, 624–632, 634–638

Musioł Karol      257

Muttergé Jo      384

Mysiakowska-Muszyńska Jolanta      159

Mysłowski Eugeniusz      353

Myśliński Jerzy      606

Myśliński Kazimierz      444

Nagórski Wiktor      163

Nagórzański Józef      290

Nagy Jozsefine      616

Najda Ryszard      250

Nalepa Edward      177

Nałkowska Zofia      228

Namiotkiewicz Walery      56, 186

Namysło Aleksandra      622

Naszkowski Marian      171, 174, 176, 178, 188, 234

„Natka” zob. Sowińska Stanisława

Naumow Władimir      184

Naworski Zbigniew      430

Nawrocki Krzysztof      575

Nawrocki Marian      588

Nawrocki Zbigniew      158, 541

Nazarewicz Ryszard      123–127, 129, 133, 134, 136, 140–142, 590

Ney Roman      380

Niećko Józef      159

Nieduziak Stanisław      290

Niedziałek Marian Czesław      401

Niekrasow Nikołaj      474

Nizio Stanisław      205, 206, 213

Niziołek Andrzej      510

Nodari Simonia      22

Nogieć Jan      637, 638

Nomberg (Nomberg-Przytyk) Sara      313, 314, 317, 318, 322, 610

Noskowa Albina      55, 137, 145, 146

Nowak Franciszek      179, 188

Nowak Jakub      629–632

Nowak Jerzy Robert      161

Nowak Roman      47, 171, 181–183, 187, 244, 246, 248

Nowak Stanisław      558, 559

Nowak Władysław      623

Nowak Zenon      39, 171, 179, 181–183, 187, 188, 244, 278

Nowakowski Franciszek      588

Nowakowski Józef      561

Nowicka Małgorzata      175, 177, 188, 280, 281, 285

Nowicka Paulina      512

Nowicki Stanisław      289

Nowicki Tadeusz      169

Nowiński Marian      122

Nowosielska-Sobel Joanna      194

Nowotko Marceli („Stary”)      122–130, 133, 136

Nusbaum Stefan zob. Michalski Stefan

Obrączka Ryszard      160

Ochab Edward      44, 47, 53, 162, 181, 185, 198, 218, 228, 467, 503, 504, 509

Ochab Stanisław      162

Ochal Aleksander      174, 188

Ochnicki Marian      352

Odylas Aniela      552

Okoń Eugeniusz      344

Olaszek Jan      616

Olechnicki Krzysztof      17

Olejniczak Joanna      193, 200, 203–205

Olewiński Marian      52

Olszewski Henryk      363

Olszewski (Szpecht) Józef      50, 515

Olszowski Stefan      358, 359, 362, 380, 381, 463

„Ołeksandr” zob. Minc Pinkus

Onacik Jan      401, 404, 406, 409, 410, 412, 414

Ordak Michał      564

Ordon Tadeusz      401

Ordyński Jan      485

Orechwa Mikołaj      231

Orłowska Edwarda      554, 602, 604, 606, 607, 609, 610

Orłowski Ryszard      642, 652

Orwell George      209, 294

Orzeszkowa Eliza      474

„Os”      93

Osemlak Adolf      445

Osęka Piotr      40, 170, 381, 506, 507

Osińska zob. Unszlicht Zofia

Osóbka-Morawski Edward      50, 160, 281

Ossowski Artur      590

Ostasz Grzegorz      543

Ostrowski Józef      280, 285

Ostrowski Mikołaj      474

Owczarz Stefan      363, 382, 386

Ozga-Michalski Józef      55, 156, 157

Ożóg Maria Ewa      127

Pacholczykowa Alicja      466

Pacławski Jan      463

Paczkowski Andrzej      28, 34, 36, 37, 43, 55, 62, 159, 170, 186, 192, 217, 218, 263, 273, 381, 481, 504, 516

Pakulski Jan      36

Palacz Stefan      188

Palasik Mària      616

Paleń Antoni („Jastrząb”)      428

Palijew Dymtro      114

Paliński Stanisław      568

Paluszkiewicz Stefan      394

Pałac Franciszka      280, 284, 285, 290

Pałecki Krzysztof      22

Panczuk Maj      103, 113

Panek Czesław      266

Panteleiev Mikhail      184

Papliński Feliks      589, 590, 595

Pareto Vilfredo      16, 17

Parry Geraint      23

Partykiejew Włodzimierz      352

Paruch Waldemar      55, 157

Pasenkiewicz Kazimierz      175, 177, 180, 182, 183, 187, 280, 281, 285, 290

Pasierski Emil      456

Pasko Artur      273

Passent Daniel      385, 485, 496

Pasternak Leon      104

Pasternak Wiktor      266

Pastuszko Iza      652

Paszczuk Andrzej      78

Paszyn Józef      90

Paszyński Aleksander      497

„Paśka” zob. Kruczek Władysław

Paśko Leon      536

Patelski Mariusz      244, 246

Patorowa Zofia      175, 188

Patrzałek Marek      629, 632

Pauker Ana      616

Pawlak (Bondarenko) Mikołaj      280, 284, 285, 290, 297

Pawlak Bolesław      314, 323

Pawlak Stanisław      176, 265

Pawlicka Katarzyna      620

Pawłowicz Jerzy      122

Pawłowska Agnieszka      38, 192, 311, 328, 479

Pawłowski Zygmunt      575

Pelc Anna („Rena”)      426–431, 442, 449, 451

Pelc Antoni      426

Pelc Katarzyna z d. Czupiecha      426

Pelczarski Wojciech      552

Pelczynski Zbigniew      194

Pelowska Eugenia      605, 606

Pelug Abe      96

Pełechaty Kuźma      109, 111

Pereswetoff-Morath Alexander      644

Persak Krzysztof      19, 36, 46, 54, 55, 164, 170, 181, 193, 273, 336, 390, 507, 602, 608, 649

Petruczynik Feliks      173, 175, 177, 180, 182, 183, 188

Petrusewicz Kazimierz      457

Pępek Marek      537

Pfeifferowa Mieczysława      439, 447

Piasta Aleksy      587, 592

Pichoja Rudolf      27, 41, 471

Piechota Jacek      213

Pieczeń Józef      541

Pieczyńska Maria      175, 176, 180, 183, 188

Piekarz Stefan (Dobrowolski Jan)      587, 588, 591–594

Pieniążek Antoni      651

„Pietrek” zob. Mauer Piotr

Pietrow Jewgienij      555

Pietryka Zdzisław      401

Pietrzyk Bartłomiej      106

Pięta Stanisław      290

Pikiewicz Jacek      376, 377

Pikulicki Tadeusz      379

Pilarczyk Wojciech      277, 280, 285, 290

Pilawka Stanisław      172, 176, 188

Pilawski Krzysztof      496

Pillardy Roman      264

Piłsudski Józef      91, 109, 146, 566

Piotrowicz Ryszard      343, 350, 352

Piotrowski Edward      587

Piotrowski Janusz      201

Piotrowski Marian      341

Piotrowski Paweł      381, 620–622, 624

Piotrowski Ryszard      344, 347, 351

Piotrowski Stanisław      401, 404, 406, 414,
415, 419

Piper Franciszek      538

Pipes Richard      121, 533

Pitera Elżbieta      446

Piwkowski Tadeusz      350, 351

Pleskot Patryk      170

Pleśniarowicz Jerzy      561

Płowiak Stanisław      253

Podedworny Bolesław      156

Podlaski Henryk      56

Pogan Stanisław      251, 252, 269

Pohorille Maksymilian      174, 176, 181–183, 188

Poksiński Jerzy      54

Polak Barbara      18

Polak Wojciech      194, 363

Polakowski Kazimierz      401, 402, 404, 405, 414, 415, 419

Polewka Adam      280, 285

Polewoj Borys      474

Połomski Jan      65

Ponomarienko Pantelejmon      589

Ponomariow Borys      471

Popek Franciszek      536

Popera Janusz      264

Popiel Paweł      159

Popiełuszko Jerzy      621

Poręba Bohdan      359

Porębska Bronisława      610

Potwora Tadeusz      363

Powałka Anna      478

Poździk Stanisław      351, 354

Półturzycki Bronisław      174–177, 188

Pragier Adam      607

Pragier Eugenia      602, 603, 607

Prawin Jakub      49

Prentki Ludwik (Adamski)      87

„Prokopowicz” zob. Rozdolski Roman

Próchniak Edward      87, 90

Próchniak Wacław      312, 313, 317

Prus Bolesław      474

Pryma Jerzy      299

Prystupa Tomasz      78, 79

Przeperski Michał      11, 56, 204, 478, 480, 481

Przepiórkowski      540

Przewoźnik Bogumiła      212, 213

Przyborowska-Klimczak Anna      651

Przybycień Stanisław      260

Przybylski Wacław      568

Przybylski Witold      345, 347, 350

Przygoński Antoni      122, 137

Ptasiński Jan      145, 534, 535, 540, 542, 543, 547

Pudysz Zbigniew      623

Purman Stefan („Zbigniew”)      98

Putman Robert      22

Putrament Jerzy      11, 56, 455–465, 511, 608

Putrament Władysław      456, 457

Pyć Eugeniusz      350

Pydziński Tadeusz      259

Pyjas Stanisław      493

Pyka Tadeusz      367

Rabanowski Jan      50, 55, 161, 168

Rabenda Henryk      216

Rabenda-Bajkowska Lucyna      21

Raciborski Jacek      194

Radgowski Michał      479, 486, 491, 495–497

Radkiewicz Ruta      553

Radkiewicz Stanisław      139, 140, 141, 147, 159, 231, 391

Radziejowski Janusz      103–105, 107, 108, 110, 111, 114

Raina Peter      194

Rajewski Stanisław      507, 508, 512, 515

Rakowski Mieczysław Franciszek      11, 17, 21, 56, 172, 186, 217, 218, 385, 478–499, 502, 528

Rapacki Adam      47, 48, 218

Ratko Anna      616

Ratyński Władysław      495

Rauch Adam      561

Rauziński Robert      264

Rechowicz Henryk      610, 612

Reczek Stefan      561

Reczek Włodzimierz      53

Reich-Ranicki Marcel      169

Reinhard Wolfgang      23

Reischauer Edwin      224

Rek Mieczysław      591

Rek Tadeusz      158

Rembacka Katarzyna      11, 504, 505

Remesz Czesław      344

„Rena” zob. Pelc Anna

Richelieu de Armand-Jean du Plessis      533

Rigby Thomas H.      25, 38, 62

Rochatka Tomasz      194

Rodkiewicz Witold      644

Rokicki Konrad      11, 19, 36, 56, 61, 170, 193, 243, 273, 318, 336, 366, 460, 462, 480, 504, 534, 606

Rokossowski Konstanty      47, 147, 149

Rokoszewski Kazimierz      493, 495, 498

Rola-Żymierski Michał      47, 146–148

Rolicki Józef      480, 487, 496, 498

Roliński Bohdan      17

„Roman” zob. Wojas Paweł

Romanek Jacek      158, 426, 428

Romaniuk Marek      177

Romaniuk (Cymer) Stefania      313, 316–318, 322, 323, 540, 551, 554, 605

Romański Mirosław      251

Romkowski Roman      129, 298, 507

Rosiak Paweł      78

Rosin Ryszard      588

Rosnowska Stanisława      79

Rostworowski Stanisław Jan      211, 212

Roszkowski Wojciech (Albert Andrzej)      556, 566

Rouquie Rose      202

Rowiński Wacław      175–177, 188

Rozdolski Roman („Prokopowicz”)      105, 114

Rożek Wacław      78, 79, 82

Róg Paweł      11, 327, 343

Rózga Wacław      174, 188, 312, 314, 317

Różańska Izabella      605

Różański Józef      126, 605

Rublow Ołeksandr      114

Ruchlewski Przemysław      194, 363

Rudnicka Irena      610

Rudnicki Lucjan      474

Rudyk Stepan      114

Rudź Włodzimierz      565

Rumiński Bolesław      51

Russel Bernard      28

Rutkiewicz Edward      401, 404, 405, 412, 416, 419

Rutkiewicz (Kamieniecka) Maria      133, 602

Rutkowski Alan      103

Rutkowski Henryk      402

Rutkowski Jan („Szymon”)      176, 178, 179, 188

Rutkowski Stanisław      392, 393

Rutkowski Tadeusz Paweł      170, 470, 475, 607

Rwal Gustaw      92

Rybarczyk Piotr      11, 393

Rybicki Marian      290

Rygliszyn Józef      290

Rykowski Zbysław      362, 648

Ryszka Franciszek      38

Rząsa Leopold („Jesiotr”, „Augustyn”, „Wacław”)      543

Rzepecki Karol      78

Rzepecki Tadeusz      78, 106

Rzepecki Witold      78, 106

Rzetelski Józef      254, 257

„Sabina” zob. Ludwińska Jadwiga

Sakwa George      194

Salmonowicz Stanisław      644

Sandowski Filip      401, 402, 404, 409, 411, 412, 414, 416

Sapata Józef      589

Sawicka Ewelina      605, 610

Sawicki Jan Kazimierz      319

Sawka Jerzy      505

Schad Martha      533

Schaff Adam      172

Schatz Jaff      515

Schildhaus Bernard Borys zob. Krzywiński Bolesław

Seidler Grzegorz Leopold      642, 651, 652, 655

Semczyszyn Magdalena      505

Senft Stanisław      261, 264

Senyk Sydir („Syrel”)      104

Sęciński Stanisław      588

Sękowski Paweł      158

„Sęp” zob. Frączek Tadeusz

Siedlecki Jerzy      225, 226, 230–236, 239

Siedlecki Kazimierz      587

Siedziako Michał      10, 193, 202

Siekierska Jadwiga      459, 466, 605, 606

Sielańczuk Franciszek      249, 252, 269

Siemek Józef      277, 485

Sienkiewicz Henryk      443–448, 451

Sienkiewicz Janina z d. Pieńkowska      443

Sienkiewicz Leonard      447

Sienkiewicz Władysław      443

Siergiej Alina      262

Sikora Stanisław      259

Sikora Wiesław      348, 351

Sikorski Wiktor      588

Simonow Konstantin      555

Siuciak Gustawa z d. Barlewi      268

Siuciak Kazimierz      268

Siwak Albin      374

Siwicki Florian      654

Skibiński Paweł      623

Skoniecki Czesław      133, 136

Skowrońska Katarzyna      593, 594

Skowroński Stanisław      160

Skowroński Władysław      128

Skórzyński Jan      201, 489

Skrypnyk Mykoła      114

Skrzekut Stanisław      254, 263–265

Skrzydło Pelagia      215

Skrzydło Wiesław      194, 196, 207, 212, 642, 651, 652

Skrzydło Władysław      334, 337, 338, 347, 349

Skrzypa Józef      78, 79

Skrzypek Andrzej      475

Skrzypkowski Wacław      175, 176, 179, 181–183, 188

Skubała Teresa      213

Skulski Stefan zob. Mertens Stanisław

Skwarczyński Stanisław      566, 596

„Sławek” TW      633

Słonimski Antoni      461

Słotwiński Jerzy      352

Słowacki Juliusz      275, 474

Słucki Arnold      169

Sływka Jurij      103–105, 108, 110, 114

Smith Henry      38

Smolar Aleksander      32, 38

Smolec Stefan      263, 269

Smolorz Michał      362

Snyder Timothy      106

Sobanek Antoni      280, 282

Sobczyński Władysław      540, 541

Sobiechart Józef      589, 591

Sobkowiak Leszek      192

Sobkowicz Kazimierz      176, 188

Sobków Michał      256

Sobór-Świderska Anna      121, 138, 141, 143, 506

Socha Stefania      312, 318, 321, 322, 610

Sokolewicz Wojciech      195, 196

Sokołowski Władysław      470–472

Sokorski Włodzimierz      137, 459, 485

Sokół Wojciech      29, 192, 193, 198

Sowińska Stanisława („Natka”)      128

Spałek Robert      10, 19, 36, 61, 121, 132, 134, 144, 149, 170, 193, 243, 273, 318, 336, 366, 480, 507, 508, 606

Spasowski Władysław      228

Spychalski Marian      47, 53, 123, 124, 128, 131, 132, 138, 145, 288, 508

Spyt Stanisław      178, 188

Sroczyński      380, 381

Sroka Marcin      10, 270

Stachura Bogusław      622

Stachurka Roman      290

Stachurka Wincenty      280, 285

Stalin Józef      27, 75, 85–87, 89–93, 97, 107, 108, 118, 121–123, 132, 135, 136, 138, 140, 144–149, 192, 287–289, 298, 466, 468, 475, 533, 648

Stanaszek Bogdan      541

Stanecko Horst      267

Staniewski Włodzimierz      447

Stanowski Adam      655

Stański Tadeusz      200, 201

Starewicz Artur      49, 56, 180, 602

Staroś Zofia      174, 178, 188

„Stary” zob. Nowotko Marceli

Starzec Adolf      174–176, 179, 188

Stasiak Leon      175, 176, 180, 182, 183, 187

Stasiak Ludomir      55, 156

Stasiak Wiktor zob. Berman Bronisław

Staszewski Stefan      11, 466–477

Staśkiewicz Eugeniusz      402, 404, 405, 411–414, 419

Stawar Andrzej      95

Stawiński Eugeniusz      47

Stawowy Kazimierz      622, 623

Stąpor Władysław      539

Stecko Kazimierz      554

Stecz Wincenty      280, 285

Stefaniuk Małgorzata      16, 17

Stein Henryk (Domski)      87, 89, 90

Stelmach Antoni      432

Stelmach Jan      432–435, 439, 451

Stelmach Pelagia      432

Stempel Stanisław      250, 263

Stemplewski Lechosław      626

Stepaniuk J.      115

Stępień Antoni Bazyli      67

Stępień Jerzy      169

Stępień Marian      644

Stępień Sławomir      647

Stępień Zygmunt      188

Stępiński Włodzimierz      505

Stępniak Stanisław      437

Stobiecki Rafał      644

Stokłosa Robert      194

Stola Dariusz      19, 36, 164, 170, 193, 273, 332, 336, 503, 507, 608, 649

Stosura Jakub      296

Stradecki Janusz      456

Straszewski Konrad      622, 630

Strawiński Karol      590

Stremecka Marta      483, 486, 498

Strug Andrzej      228

Struzik Zdzisław      623

Strycharski Jan      400, 407

Strzałkowski Tadeusz      280, 285, 290

Strzelecka Irena      538

Strzelecki Bogusław      633

Strzelecki Jan      218

Strzelecki Ryszard      162, 204, 229, 235, 236, 463

Stypczyński Lutosław      290

Suchecki Mieczysław      393, 394

„Suchy” zob. Szapiro Natan

Suszkow Andriej      526

Swint Kerwin      533

Synowiec Hieronim      264

Sypuła Konstanty      78, 79

„Syrel” zob. Senyk Sydir

Syska Gustaw      351

Syzdek Bronisław      538, 553

Syzdek Eleonora      141, 506

Szacki Jerzy      218

Szafron Tomasz      327, 339

Szal Władysław      251, 256

Szalacha Bronisław      537

Szapiro Natan („Suchy”)      104, 108, 110, 112

Szarek Jarosław      288

Szarota Tomasz      63, 426, 644

Szarzyńska Bernadeta      555

Szczeblewski Jan      39, 466, 603, 604, 609

Szczepaniak Jan      624, 626

Szczepański Maciej      485, 496

Szczerbakow Aleksander      137

Szczęch Roksana      633–636

Szczupaczyński Jerzy      479

„Szczupak” zob. Kozdra Władysław

Szejnert Małgorzata      486

Szeliga Zbigniew      51

Szeliga Zygmunt      490, 491

Szeremietiew Romuald      200

Szewczuk I.      184

Szlachcic Franciszek      231, 365, 479, 480, 486

Szlachta Bogdan      18

Szot Stanisław      314, 316, 317, 427, 428, 430

Szpecht Józef zob. Olszewski Józef

Szpringer Andrzej      338, 345, 348–352

Szpytma Mateusz      158, 624, 625, 627–638

Sztachelski Jerzy      52, 175, 177, 179, 188, 456, 511

Sztajnke Paweł      569

Szteliga Jerzy      247, 248

Sztolcman Tadeusz      400

Sztumski Janusz      19, 20, 23, 35, 36, 38, 42, 43, 47, 600

Szubert Józef      559

Szudra Dariusz      505

Szulc Marcin      651

Szulman Boruch      227

Szumiło Mirosław      10, 26, 46, 49, 61, 170, 174, 177, 178, 228, 243, 262, 318, 323, 324, 327, 336, 340, 366, 466, 479, 480, 513, 514, 517, 525, 537, 554, 600, 601, 606, 642

Szumowski Maciej      375, 385

Szumski Ołeksander      108, 109

Szwarc Andrzej      606

Szyc Sylwia      10

Szyćko Aleksander      156

Szydlak Jan      484, 486, 487

Szydłowski Józef      175, 177, 188, 320

Szymanek Piotr      156, 158

Szymaniak Marek      402

Szymanowski Wacław      156, 157

Szymański Aleksander      314

Szymański Józef      642, 653

Szymczak Jan      98

Szymczak Mieczysław      20

Szymczycha Dariusz      172, 478

„Szymon” zob. Rutkowski Jan

Szyr Eugeniusz      51, 141, 185, 268

Szyszka Roman      348, 352

Śladkowski Wiesław      337, 350, 448

Ślęzak Tadeusz      358

Śliwa Michał      358

Śliwiński Franciszek      588, 589

Ślusarczyk Franciszek      555

Ślusarczyk Jacek      558

Ślusarczyk Mieczysław      629

Śmigielski (Zylberberg) Marian      269

Śpiewak Paweł      15

Światło Józef      132, 287

Świątkowski Henryk      39, 47, 160, 397

Świda-Ziemba Hanna      202, 210, 214, 648–650

Świeca Jerzy      368

Świerczewski Karol      139, 140

Świerszczewska Antonina      275, 280, 285

Świetlicki Lucjan      447

Świetlik Konrad      171, 175, 180, 182, 183, 188

Świetlikowa Franciszka      100

Świętek Ryszard      79

Świnoga Piotr      565

Świtalski Kazimierz      79

Świtlak Jakub      319, 323

Taborowicz Andrzej      280, 285

Tałanda Piotr      434

Tarko Edward      280, 285, 286

Tarno Jan P.      575

Tatar Stanisław      288

Tatarkiewicz Władysław      645

Tatarkówna-Majkowska Michalina      600, 609

Techman Ryszard      505, 512

Tejchma Józef      18, 45, 56, 463, 484, 487, 490, 497, 527

Telus Robert      575

Terakowska Dorota      378

Terlecki Ryszard      298, 390, 624, 626

Tesluk Mychajło      106, 107

Tetiurka Włodzimierz      344, 351

Titkow Walenty      290, 293, 294, 366

Tito zob. Broz-Tito Josip

Tkaczow Stanisław      539, 554

Toczek Andrzej      156

Tokarski Julian      188, 612

Tołstoj Lew      474

„Tomasz”      513

Tomorowicz Janusz      173, 175, 177, 188

Tor Stanisław      201

Torańska Teresa      121–125, 132, 134–140, 144–146, 148, 474–476

Traugut Jan      259

Trawińska Zdzisława      551

Trąmpczyński Witold      52

Treblińska Magdalena      175, 176, 185, 188, 554, 604, 609

Trembicka Krystyna      84, 85, 88, 89, 95, 97

Trendota Józef      52

Tresenberg Daniel      360, 361, 366

Trębaczewski Bronisław      254, 259, 260, 265, 269

Trocki Lew      87, 89

Trojanowski Stanisław      50

Trzebiński Adam      635

Tuchowska Aleksandra z d. Pietruszczak      577

Tuchowska Apolonia      565

Tuchowska Franciszka-Józefa      565

Tuchowska Stanisława      565

Tuchowska Zofia      564, 566

Tuchowski Edmund      565

Tuchowski Roman („Jerzy”, „Moryc”, „Zdzisław”)      11, 564–578, 581

Tuchowski Stanisław      564, 566

Tuczapski Tadeusz      54

„Turianski” zob. Kuźma Roman

Turkowski Romuald      155, 159, 164

Turlejska Maria      602, 607

Turnau Stefan      297

Turpitko Piotr      56

Turski Marian      496

Tuwim Julian      460, 474

Twarowska Danuta      333, 338, 352

Tych Feliks      17, 184, 227, 235, 236, 503, 527, 554, 602

Tykow A. („Mirek”)      95

Tymieniecka Aleksandra      90

Tyrmand Leopold      474, 478

Tyszkiewicz Jakub      194

Umińska Apolonia      90

Unszlicht Zofia (Osińska)      87, 89

„Upiór” zob. Jaworski Stanisław

Urban Jan      67

Urban Jerzy      483, 486, 496, 498

Urbanowicz Józef      176, 178, 188, 381

Urbanowicz Stanisława      262

Utnik Marian      288, 289

Uziak Stanisław      647

Voslensky Michail zob. Woslenski Michaił

Wachowska Barbara      569, 570, 585, 588, 589

Wachowski Tadeusz      253

Waciński Józef      347

„Wacław” zob. Rząsa Leopold

Wacławek Juliusz      397

Wadas Władysław      280, 285

Waglewski Jerzy      486

Wajda Augustyn      252

Wajs Paweł      591

Walczak Henryk      253, 255, 264

Walczyk Stanisław      176, 188

Walecki Henryk zob. Horwitz Maksymilian

Walicki Andrzej      15

Waliczak Mieczysław      253, 255, 264

Waligóra Grzegorz      201, 475

Walnycki Kyryło      109, 111

Wałęsa Lech      383

Wandeło Aleksander      550

Wanecka Stanisława      262

Warski Adolf (Warszawski Adolf Jerzy)      76, 78, 79, 81, 82, 87, 90, 93, 98, 100

Warzok Alfred      257

Wasilewska Wanda      136–141, 146, 148, 154, 228, 457, 458, 474, 506

Wasilewski Andrzej      483

Wasilewski Jacek      17, 24, 27, 29, 36

Wasilkowska Zofia      603, 605, 607, 616

Wasylkiw      107

„Wasylkow” zob. Kriłyk Osyp

Waszakowa      610

Waszczuk Jerzy      480

Waszkiewicz Petronela      610

Waśniewski Jerzy      280, 282, 286, 290

Wat Aleksander      97

Watowa Ola      457

Wawrzycki Marian      558

Wawrzyniak Joanna      44

Ważniewski Władysław      137, 139, 141, 142

Ważyk Adam      459, 460, 464, 608

Wcisło Anna      358

Weber Andrzej      623

Weber Max      421

Wegner Jacek      478

Wende Jan Karol      50, 55, 161, 162, 168

Wenklar Michał      621

Werblan Andrzej      48, 52, 56, 121–124, 127, 128, 130, 135, 140–143, 185

Werebejczyk Henryk (Chanan)      268, 269

Werfel Roman      472

Wesołowska Marta      488

Wesołowski Jan      587, 588, 592

Wesołowski Włodzimierz      38

Węcki Mirosław      267

White Stephen      22, 26, 28, 38, 39

Wiatr Jerzy Józef      194, 336

Wiatr Sławomir      336

Wicha Władysław      47

Widy-Wirski Feliks Teodor      51, 55, 160, 161

Wiechno Jan      316, 317

Wieczorkiewicz Paweł      478, 589

Wieleba Wiesław      345, 353

Wielgosz Julian      290

Wierbłowski Stefan      56, 138, 139, 141, 391

Wierna Maria      56

Wierszka Władysław      363, 385

Wierzbicki Marek      647

„Wiesław” zob. Gomułka Władysław

Wieteska Władysław      163

Więckowski Andrzej      622, 637

Wijata Józef      569

Wika Alojzy      404, 413, 419

Wilczek Krzysztof      363

Wilhelmi Janusz      485

Wiłkow      510

Winawer Włodzimierz      41

Winklowa Barbara      456

Wiórkowski Jan      290, 294, 295

Wiśniewska      297

Wiśniewski Edward      213

Wiśniewski Eugeniusz      255

Wiśniewski Henryk      176, 178, 188

Wiśniewski Jan      336, 340, 344, 352

Wiśniewski Tomasz      536

Wiśniewski Wojciech      21

Witaszewski Kazimierz      44, 171, 175, 179, 182, 188

Witkowski Wojciech      37

Witos Wincenty      91

Władyka Wiesław      180, 362, 475, 479, 481, 648

Włoch Stanisław      351

Włodarczyk Kazimierz      574

Włodek Zbigniew      360

Wnuk-Lipiński Edmund      27–29

Wojas Paweł („Janek”, „Roman”)      246, 248, 314, 316, 317

Wojciechowski Grzegorz      176, 188, 313, 316, 317, 319

Wojciechowski Jacek      217

Wojnarowska-Szczęsna Alina      575, 592

Wojsław Jacek      193

Wojtala Stanisław      589

Wojtiuk Jakub      78, 81

Wolchik Sharon L.      616

Wolf Markus      18, 19

Wolf Zbigniew      561

Wolińska Helena      41, 608

Wolle Stefan      29

Wolski Władysław      50, 149

Wolsza Tadeusz      193

Wołczew Wsiewołod      360, 361, 363–368, 371, 373–377, 379–381, 383–386, 389

Wołczyk Teodor      574

Wołk Grzegorz      478

Wołynec Stepan      114

Woner Tadeusz      156

Wordliczek Katarzyna      626

Woroszylski Wiktor      459, 460, 464

Woroszyłow Kliment      87

Woskowski Antoni      565–567, 572, 577

Woslenski Michaił (Voslensky Michail)      38, 39, 366

Woszek Paweł      268

Woś Wojciech      561

Woźniakowski Krzysztof      459

Woźnicki Władysław      401, 402, 404, 411,
412, 414

Wójcik Alicja      55, 157

Wójcik Bogusław      542

Wójcik Czesław      439–443, 445, 448, 451

Wójcik Przemysław      35

Wójcik Ryszard      338, 346, 349

Wójcik Stanisław      336, 402, 404, 405, 412, 413, 415, 419

Wójcik Stanisław, prof.      575

Wójcik Wincenty      439

Wójcik Władysław      280, 282, 286, 290, 320, 321

Wójcik Zofia z d. Banak      439

Wójtowicz Karol      435

Wójtowicz Maria      435

Wójtowicz Władysława („Mary”)      435–439, 442, 449, 451

Wrona Alina      262

Wrona Janusz      10, 19, 36, 37, 50, 51, 53, 55, 137, 154, 155, 157, 161, 162, 164, 213, 642, 645

Wróbel Andrzej      11, 564, 567, 577, 586

Wróbel Jan      253

Wróbel Sylwester      368

Wróbel Wiesław      352

Wróblewska Zofia      610

Wróblewski Andrzej K.      496

Wróblewski Jerzy      385

Wudzki Leon      175, 177, 188

Wycech Czesław      50

Wyczółkowski Józef      215

Wyderkowski Jan („Grab”)      393

Wydra Alicja      645

Wypijewski Józef      394

Wyrwik Stanisław      255, 264

Wysocki Franciszek      177, 188

Wysocki Roman      115

Wysocki Szczepan      363–365, 373, 385, 387

Wysokiński Eugeniusz      540

Wysokiński Stanisław      177, 188

Yedlin Tova      617

Zabawski Jan      466

Zachariasz Szymon      174, 175, 178, 179, 188

Zaćmiński Andrzej      193

Zagojski Jan      347, 350, 353

Zagórski Andrzej      543

Zajac Mychajło      109, 111

Zajaczkiwski Myron („Kosar”)      113, 114

Zając Jan      254, 255, 259

Zajączkowski Marian      280, 282, 286, 553

Zajcew Ołeksandr      10

Zajdel Andrzej      559

Zajfryd Mieczysław      52

Zakrzewska Zofia      218

Zakrzewska-Dubasowa Mirosława      642

Zakrzewski Stefan      569

Zalewski Franciszek      401

Załęcki Piotr      17

Zambrowski Antoni      324

Zambrowski Roman      39, 159, 165, 181, 185, 218, 228, 229, 274, 324, 397, 458, 480, 513, 525, 527

Zaporowski Zbigniew      10, 77, 79, 80, 642

Zaremba Marcin      70, 192, 480, 483, 493, 547

Zaremba Piotr      513

Zarychta Henryk      437

Zarzycki Janusz      44, 45, 218

Zarzycki Kazimierz      362, 383

Zatorski Aleksander      92

Zawadka Katarzyna      11, 327, 336, 610

Zawadzki Aleksander      49, 53, 139–141, 144, 145, 458, 467, 511, 515

Zawadzki Włodzimierz      274

Zawieyski Jerzy      212

Zawilski Piotr      567, 587

Zawiślak Jan      347, 351, 352

„Zbigniew” zob. Purman Stefan

Zblewski Zdzisław      288

Zdrojewski Marek      448

Zdybicka Zofia      67

„Zdzisław” zob. Tuchowski Roman

Zdżalik Arkadiusz      401

Zemanek (Zemankowa) Zofia      280, 286, 290, 604, 605

„Zenek” zob. Mołojec Zygmunt

Zieleniec Leon      176, 179, 188

Zieliński Eugeniusz      35, 52, 53, 573

Zieliński Józef      644

Zimand Roman („Leopolita”)      124

Zimnicki Jan      394

Zinowjew Grigorij      89, 106, 107

Ziomek Stefan      275, 277, 280, 286

Znamierowski Czesław      23, 24

Zubowicz Wacław      176, 179, 181, 182, 188

Zubrzycki Franciszek („Mały Franek”)      572, 590

„Zweig” zob. Kruczek Władysław

Zwojszczyk Józef      567

Żabiński Andrzej      247, 248, 264, 267, 360–363, 379, 380, 382, 383, 385, 386, 389

Żak Jerzy      561

Żarnowska Anna      606

Żaruk-Michalski Aleksander      160

Żaryn Jan      637

Żebruń Aleksander      314

Żebruń Olga      174, 178, 179, 188, 313, 314, 316, 318, 322, 429, 609, 610

Żelichowski Ryszard      226

Żeromski Stefan      460, 474

Żmigrodzki Marek      18

Żmudziński Zenon      400

Żółkiewski Stefan      459, 460, 491

Żukow Grigorij      146

Żukowski Marcin      10, 19, 36, 44, 327

Żurowski Władysław Antoni („Andrzej”)      147

Żymierski Michał zob. Rola-Żymierski Michał

Żyromski Marek      16, 17, 20, 22–27, 29, 366

Przypisy

Elity – przegląd wybranych definicji i metod badawczych

[1] C.J. Friedrich, Z.K. Brzezinski, Totalitarian Dictatorship and Autocracy, New York–Washington–London 1956, s. 3, 22; A. Walicki, Czy PRL była państwem totalitarnym? [w:] Spór o Polskę 1989–99. Wybór tekstów prasowych, wstęp, wybór i układ P. Śpiewak, Warszawa 2000, s. 116–117.

[2] P.G. Lewis, The PZPR Leadership and Political Developments in Poland. A Note, „Soviet Studies” 1985, nr 3, s. 437; Przed i po 13 grudnia. Państwa Bloku Wschodniego wobec kryzysu w PRL 1980–1982, t. 1: Sierpień 1980 – marzec 1981, wybór, wstęp i oprac. Ł. Kamiński, Warszawa 2006, s. XXI–XXIII, 205.

[3] M. Żyromski, Socjologiczna teoria elity, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 1984, z. 3, s. 267.

[4] Idem, Teorie elit a systemy polityczne, Poznań 2007, s. 20.

[5] M. Stefaniuk, Teoria elit Vilfreda Pareta, Lublin 2001, s. 7.

[6] A. Burda, Charakterystyka postanowień konstytucji PRL z 1952 r. [w:] Konstytucje Polski. Studia monograficzne z dziejów polskiego konstytucjonalizmu, red. M. Kallas, Warszawa 1990, t. 2, s. 350.

[7] M. Żyromski, Elity polityczne w Związku Radzieckim, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 1992, z. 4, s. 138.

[8] M. Golon, Elity władzy na Pomorzu i Kujawach w latach 1945–1956 [w:] Kujawy i Pomorze w latach 1945––1956. Od zakończenia okupacji niemieckiej do przełomu październikowego. Materiały z konferencji naukowej zorganizowanej w dniu 11 maja 2000 r., Włocławek 2001, s. 125–126.

[9] Słownik działaczy polskiego ruchu robotniczego, red. F. Tych, t. 1–3, Warszawa 1978, 1987, 1992; Słownik biograficzny działaczy ruchu ludowego, red. J. Dancygier, Lublin 1989.

[10] Podaję te przykłady, zdając sobie sprawę, że ich użycie mogło wynikać m.in. ze względów stylistycznych. Warto jednak odnotować, jak członkowie ówczesnego establishmentu określali osoby wchodzące w skład warstw kierowniczych w obu krajach. Nie ulega wątpliwości, że gdy tylko chcieli, wielokrotnie używali słowa „elita” (P. Kostikow, B. Roliński, Widziane z Kremla. Moskwa–Warszawa. Gra o Polskę, Warszawa 1992, s. 18; M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1987–1990, t. 10, Warszawa 2005, s. 171, 196, 198, 205, 209).

[11] M. Żyromski, Elity polityczne w Związku Radzieckim..., s. 137.

[12] Z. Bauman, Elita [w:] Wielka encyklopedia powszechna, t. 3, Warszawa 1964, s. 402.

[13] J. Wasilewski, Elita [w:] Encyklopedia socjologii, t. 1: A–J, Warszawa 1998, s. 184; K. Olechnicki, P. Załęc-ki, Słownik socjologiczny, Toruń 1998, s. 55. W słowniku opracowywanym pod koniec lat pięćdziesiątych jeszcze wyraźnie akcentowano elementy wartościujące: „grupa ludzi najlepszych pod jakimś względem w środowisku” (Słownik języka polskiego, t. 2: D–G, red. W. Doroszewski, Warszawa 1960, s. 715).

[14] M. Stefaniuk, Teoria elit Vilfreda Pareta..., s. 196.

[15] W. Lamentowicz, Elita rządząca a grupa rządząca (Z metodologicznych problemów nauki o państwie), „Państwo i Prawo” 1972, z. 3, s. 63, 68.

[16] Relacja Tadeusza Fiszbacha, 14 X 2014 r., w zbiorach autora; J. Tejchma, Odszedł Gomułka, przyszedł Gierek. Notatki z lat 1971–1973, Toruń 2006, s. 49–50, 59, 62, 255–256; K. Barcikowski, U szczytów władzy, Warszawa 1998, s. 62.

[17] J. Bartyzel, Elitaryzm [w:] Słownik społeczny, red. B. Szlachta, Kraków 2004, s. 230.

[18] Barbara Polak i Łukasz Kamiński stwierdzili, że z uwagi na niski poziom wykształcenia elity PPR/PZPR (szczególnie bezpośrednio po wojnie) lepiej zastosować formułę „grupa kierownicza”. Prawdopodobnie rozmówcy uznali, iż określenie najważniejszych osób w partii mianem elity będzie dla nich formą niezasłużonej nobilitacji (Przewodnia siła narodu. O Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej z Łukaszem Kamińskim rozmawia Barbara Polak, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2002, nr 5, s. 6).

[19] A. Antoszewski, M. Chmaj, Polska Zjednoczona Partia Robotnicza [w:] Encyklopedia politologii, red. M. Żmigrodzki, t. 3: Partie i systemy partyjne, red. A. Antoszewski, R. Herbut, Zakamycze 1999, s. 198–199.

[20] M. Wolf, A. McElvoy, Człowiek bez twarzy, tłum. K. Dmoch, Warszawa 1998, s. 46; A. Łopatka, Kierownicza rola partii komunistycznej w stosunku do państwa socjalistycznego. Zasady leninowskie, Poznań 1963, s. 32, 193–194; A. Mączak, Nierówna przyjaźń. Układy klientalne w perspektywie historycznej, Wrocław 2003, s. 325.

[21] D. Magier, M. Żukowski, Pracownicy etatowi Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w świetle wybranych normatywów partyjno-państwowych z 1949, 1972 i 1983 roku, „Wschodni Rocznik Humanistyczny” 2013, t. 9, s. 369–393; A. Friszke, Próba portretu zbiorowego aparatu partyjnego [w:] PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012, s. 59 i n.; K. Dąbek, PZPR. Retrospektywny portret własny, Warszawa 2006, s. 56.

[22] A. Dudek, Krize komunisteckého systemu v Polsku v 80. letech, „Pamĕt’ a dĕjny” 2010, nr 3, s. 50.

[23] W rozważaniach pominąłem kwestię funkcjonowania ugrupowań „sojuszniczych” – ZSL i SD. Obu ugrupowaniom (znamienne, że w ich nazwach nie ma słowa „partia”) przypisano de facto marginalną rolę, co nie oznacza, że ich poszczególni członkowie nie mogli obficie korzystać z profitów władzy, np. liderzy ZSL pełnili funkcję marszałków Sejmu PRL (J. Wrona, Kompetencje i hierarchia urzędów. Formalna a rzeczywista pozycja polityczna marszałka Sejmu, przewodniczącego Rady Państwa, prezesa Rady Ministrów [w:] Władza w PRL. Ludzie i mechanizmy, red. K. Rokicki, R. Spałek, Warszawa 2011).

[24] J. Sztumski, Elity – ich miejsce i rola w społeczeństwie, Katowice 1997, s. 15–16.

[25] M. Żyromski, Teorie elit..., s. 23.

[26] Ibidem, s. 24.

[27] Słownik języka polskiego, t. 1: A–K, red. nauk. M. Szymczak, Warszawa 1978, s. 539.

[28] Pamięć po PZPR. W pięćdziesiątą rocznicę powstania Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Warszawa 1998, s. 4.

[29] M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1981–1983, t. 8, Warszawa 2004, s. 266.

[30] A. Buchner-Jeziorska, Wewnętrzne i zewnętrzne czynniki zadowolenia z pracy kierowników, „Studia Socjologiczne” 1975, nr 3, s. 193–194; M.W. Kopertyńska, Motywowanie pracowników. Teoria i praktyka, Warszawa 2009, s. 205–206.

[31] Od lat siedemdziesiątych w naukach socjologicznych za sprawą Ericka Allardta dokonuje się rozróżnienia między „dobrobytem” a „szczęściem” (L. Rabenda-Bajkowska, Jakość życia w koncepcjach teoretycznych i w badaniach, „Studia Socjologiczne” 1979, nr 3, s. 135, 136).

[32] Już po rozwiązaniu PZPR bardzo plastycznie opisał ten stan przewodniczący Związku Zawodowego Członków PZPR Wojciech Wiśniewski (1983–1990). W jego ocenie na naradach partyjnych królowało „załatwiactwo” koszul, pralek, mięsa etc. (W. Wiśniewski, Dlaczego upadł socjalizm?, Warszawa 2006, s. 106–107).

[33] M. Czerwiński, Elitarność PZPR. Zagadnienia normatywne [w:] Elity polityczne w Polsce. Wydawnictwo pokonferencyjne. Kazimierz Dolny 19–21 listopada 1992, red. naukowa K. Pałecki, Warszawa 1992, s. 175.

[34] M. Żyromski, Teorie elit..., s. 24.

[35] Uniwersalny słownik języka polskiego PWN, t. 1: A–J, red. nauk. S. Dubisz, Warszawa 2008, s. 824.

[36] O. Kryshtanovskaya, S. White, From Soviet Nomenklatura to Russian Elite, „Europe-Asia Studies” 1996, t. 48, nr 5, http://www.bevegelsen.no/forumet/view.php3?bn=bevegelsen_internasjonalt&key=1128893801&site=bevegelsen, s. 1, dostęp 31 X 2014 r.

[37] L. Kasprzyk, Elity władzy w Wielkiej Brytanii, „Studia Socjologiczne” 1967, nr 3, s. 157.

[38] M. Żyromski, Teorie elit..., s. 37.

[39] A. Mączak, Rządzący i rządzeni. Władza i społeczeństwo w Europie wczesnonowożytnej, Warszawa 1986, s. 152.

[40] M. Żyromski, Teorie elit..., s. 28.

[41] Autor wyróżnił elity wojskowe, biznesowe i biurokratyczne (urzędnicze) (G. Parry, Political Elites, Colchester 2005, s. 57–72, www. http://books.google.pl, dostęp 27 XI 2013 r.).

[42] J. Sztumski, Elity..., s. 16.

[43] M. Żyromski, Teorie elit..., s. 24, 180.

[44] Ibidem, s. 25.

[45] K. Dąbek, PZPR..., s. 317–332; A. Mączak, Rządzący i rządzeni..., s. 258.

[46] C. Znamierowski, Elita i demokracja, Poznań 1946, s. 15–16, 26.

[47] M. Żyromski, Przydatność tzw. neofunkcjonalnego paradygmatu elitystycznego do analizy wybranych systemów społeczno-politycznych, „Przegląd Politologiczny” 2006, t. 11, nr 4, s. 7–14.

[48] J. Wasilewski, Elityzm redivivus? (O niektórych paradygmatach współczesnego podejścia elistycznego), „Studia Socjologiczne” 1989, nr 3, s. 92.

[49] M. Żyromski, Legitymacja czy legitymizacja władzy. Doświadczenia państw Europy Środkowej, „Studia Politologiczne” 2012, nr 3, s. 7–9. W przywołanej publikacji podano najnowszą polską literaturę odnoszącą się do kwestii neofunctional elitist paradigm.

[50] Marek Żyromski, szeroko odnosząc się do koncepcji Higleya i badaczy będących pod jego naukowym wpływem, zauważył: „Niewątpliwie jedynie przez grzeczność nie wspomniano w tym miejscu [mówiąc o quasi democracy] o systemie realnego socjalizmu w Europie Środkowo-Wschodniej, funkcjonującym po II wojnie światowej, a przed »jesienią ludów« lat 1989–1990” (M. Żyromski, Teorie elit..., s. 255).

[51] M.P. Follet, Dynamic Administration, London 1934, cyt. za: M. Żyromski, Legitymacja czy legitymizacja władzy..., s. 14.

[52] Ō. Atsushi, The Disintegration of the Communist Party of the Soviet Union, Glasgow 2005, s. 180–182, 206; S. White, I. McAllister, The CPSU and its Members. Between Communism and Postcommunism, „British Journal of Political Science” 2012, nr 26, s. 110.

[53] Rafał Matyja, analizując system rządów w PRL, w dużej mierze na podstawie myśli emigracyjnej, zauważył: „Skoro jednak większość [przywołanych] autorów świadoma była pozbawienia – jak opisano wyżej – praw politycznych szeregowych członków partii, to niezmiernie ciekawa jest rekonstrukcja tego, gdzie – ich zdaniem – leżało rzeczywiste centrum władzy” (R. Matyja, Państwowość PRL w polskiej refleksji politycznej lat 1956–1980, Kraków–Nowy Sącz 2007, s. 295).

[54] O praktycznych skutkach wyboru metody badawczej i trudnościach w określeniu podmiotu badawczego na przykładzie PPR i PZPR pisze Mirosław Szumiło w niniejszym tomie, zob. Elita PPR i PZPR w latach 1944–1970 – próba zdefiniowania.

[55] M. Żyromski, Elity polityczne w Związku Radzieckim..., s. 139.

[56] Abonenci ATS-1: członkowie Biura Politycznego i sekretarze KC KPZS, wybrani analitycy polityczni i redaktorzy najważniejszych pism, generalicja i prezydium Akademii Nauk ZSRR, ministrowie i rektorzy najważniejszych w kraju uniwersytetów. Abonenci automatycznych stacji międzymiastowych: urzędnicy państwowi, dyrektorzy ważnych zakładów pracy, dowódcy okręgów wojskowych, szefów lokalnych zarządów KGB (R.G. Pichoja, Historia władzy w Związku Radzieckim 1945–1991, Warszawa 2011, s. 18–19).

[57] M. Żyromski, Teorie elit..., s. 309; idem, Elity polityczne w Związku Radzieckim..., s. 139.

[58] E. Wnuk-Lipiński, Demokratyczna rekonstrukcja. Z socjologii radykalnej zmiany społecznej, Warszawa 1996, s. 128. Ponadto wyróżniono elitę ekonomiczną – byli to dyrektorzy i zastępcy dyrektorów wielkich przedsiębiorstw (łącznie 263 osoby) i elitę kulturalną – osoby pracujące na stanowiskach decyzyjnych wysokiego szczebla w środkach masowego przekazu, nauce i kulturze (123 osoby).

[59] O. Kryshtanovskaya, S. White, From Soviet Nomenklatura..., s. 2; M. Karwat, Nomenklatura [w:] Wielka encyklopedia PWN, t. 19, Warszawa 2003, s. 108.

[60] E. Wnuk-Lipiński, Elita [w:] Wielka encyklopedia PWN, t. 8, Warszawa 2002, s. 201.

[61] Zob. np. M. Dżilas, Nowa klasa wyzyskiwaczy (analiza systemu komunistycznego), Paryż 1957; A. Paczkowski, System nomenklatury kadr w Polsce 1950–1970, „Czasy Nowożytne” 2000, t. 8 (9), s. 30–39; R. Grosescu, Fizionomia nomenklaturi, „Anuarul Institutului de Investigare a Crimelor Comunismului în România” 2006, s. 112.

[62] A. Mączak, Nierówna przyjaźń..., s. 424.

[63] A. Paczkowski, Polacy pod obcą i własną przemocą [w:] Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania, Warszawa 1999, s. 360; C.J. Friedrich, Z.K. Brzezinski, Totalitarian Dictatorship and Autocracy..., s. 17.

[64] O tym, że stopień legitymizacji władzy PRL i uznawanie jej przez Polaków „za naszą elitę/władzę” mógł być wyższy, niż się to mogło wydawać po wyborach w 1989 r., może świadczyć nie tylko pojawiająca się nostalgia za epoką Edwarda Gierka. W 1993 r. w Polsce około 40 proc. członków nowej elity było także członkami nomenklatury w 1988 r. W gospodarce poziom ten sięgał nawet 50 proc. (w polityce „tylko” 25 proc., a kulturze 30 proc.). Ludzie wywodzący się z nomenklatury PRL znaleźli się sejmowych, rządowych i samorządowych ławach III RP w wyniku wolnych wyborów (E. Wnuk-Lipiński, Demokratyczna rekonstrukcja..., s. 207–208).

[65] W. Sokół, Legitymizacja systemów politycznych, Lublin 1997, s. 24; A. Bahr, Paternalism in Local Practice. Logics of Repression, Ideological Hegemony and Everyday Management of Society in a SED Local Secretariat, https://www.dropbox.com/sh/7k27d33huzu5jqi/L_3UiRkHm8, dostęp 9 XII 2013 r.; S. Wolle, Wspaniały świat dyktatury. Codzienność i władza w NRD 1971–1989, Warszawa 2003, s. 19–20, 55–56, 101–106.

[66] „W tekście artykułu konsekwentnie używam neologizmu »elityzm« i jego pochodnych. Termin »elitaryzm« w języku polskim obarczony jest – jak sądzę – ładunkiem wartościującym” (J. Wasilewski, Elityzm redivivus?..., s. 79).

[67] M. Żyromski, Teorie elit..., s. 441.

Elita PPR i PZPR w latach 1944–1970 – próba zdefiniowania

[1] Zob. A. Paczkowski, Zwierciadło elit. Szkic do genezy elity politycznej, „Plus-Minus”, dodatek do „Rzeczypospolitej”, 31 XII 1994 r., http://archiwum.rp.pl/artykul/38416_Szkic_do_genezy_elity_politycznej.html, dostęp 23 XII 2013 r.

[2] M. Hirszowicz, Komunistyczny Lewiatan, Paryż 1973.

[3] S. Ehrlich, Nomenklatura – przykład Polski (Próba analizy normatywno-porównawczej), „Państwo i Prawo” 1991, nr 12.

[4] J. Sztumski, Elity – ich miejsce i rola w społeczeństwie, Katowice–Warszawa 2003.

[5] J. Karpiński, Ustrój komunistyczny w Polsce, Warszawa 2005 (pierwsze wydanie Londyn 1985).

[6] E. Zieliński, Struktura i hierarchia ważności instytucji aparatów władzy – charakterystyka elit w latach 1944–1956 [w:] Elity władzy w Polsce a struktura społeczna w latach 1944–1956, red. P. Wójcik, Warszawa 1992; E. Zieliński, Struktura i hierarchia ważności instytucji oraz elit władzy politycznej w latach 1956–1970 [w:] Elity władzy w Polsce a struktura społeczna w latach 1956–1981, red. P. Wójcik, Warszawa 1994.

[7] K. Dąbek, PZPR. Retrospektywny portret własny, Warszawa 2006.

[8] Profesor Stanisław Ehrlich zwrócił uwagę na formalizm nauk prawnych, który „podtrzymywany świadomie lub nieświadomie, odegrał niemałą rolę w ustrojowej mistyfikacji” (S. Ehrlich, Nomenklatura – przykład Polski..., s. 32).

[9] Centrum władzy w Polsce 1948–1970, red. A. Paczkowski, Warszawa 2003; Władza w PRL. Ludzie i mechanizmy, red. K. Rokicki, R. Spałek, Warszawa 2011; PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012.

[10] J. Sztumski, Elity..., s. 11.

[11] Ich skróconego przeglądu dokonał Marcin Żukowski w niniejszym tomie, zob. M. Żukowski, Elity – przegląd wybranych definicji i metod badawczych.

[12] J. Higley, J. Pakulski, Elite Theory and Research in Postcommunist Societes [w:] The Second Generation of the Democratic Elites in Central and Eastern Europe, red. J. Frentzel-Zagórska, J. Wasilewski, Warszawa 2000, s. 38 i n.

[13] J. Wrona, System partyjny w Polsce 1944–1950. Miejsce – funkcje – relacje partii politycznych w warunkach budowy i utrwalania systemu totalitarnego, Lublin 1995, s. 19–25.

[14] A. Paczkowski, Wstęp [w:] Centrum władzy w Polsce..., s. 8–9.

[15] Jej niejawne struktury (podstawowe organizacje partyjne) działały także w ramach partii satelickich, do których PPR/PZPR oddelegowała swoich ludzi (J. Wrona, System partyjny w Polsce..., s. 21).

[16] J. Drygalski, J. Kwaśniewski, (Nie)realny socjalizm, Warszawa 1992, s. 166.

[17] Partyjni prawnicy próbowali wcześniej uzasadniać hegemonię PZPR przez szeroką interpretację zapisów konstytucji z 22 VII 1952 r. Na podstawie zawartej we wstępie zasady ludowładztwa („władza należy do ludu pracującego miast i wsi”) oraz zasady sojuszu robotniczo-chłopskiego, w którym „kierowniczą rolę wyznaczono klasie robotniczej – przodującej klasie społeczeństwa”, formułowano zasadę „dyktatury proletariatu”, a z niej wyprowadzano zasadę kierowniczej roli partii (M. Kallas, A. Lityński, Historia ustroju i prawa Polski Ludowej, Warszawa 2000, s. 131–132; W. Witkowski, Historia administracji w Polsce 1764–1989, Warszawa 2012, s. 399).

[18] J. Wrona, Kompetencje i hierarchia urzędów. Formalna a rzeczywista pozycja polityczna Marszałka Sejmu, Przewodniczącego Rady Państwa, Prezesa Rady Ministrów [w:] Władza w PRL..., s. 28.

[19] J. Sztumski, Elity..., s. 17.

[20] A. Pawłowska, Władza, elity, biurokracja. Studium z socjologii polityki, Lublin 1998, s. 77.

[21] W. Wesołowski, Klasy, warstwy i władza, Warszawa 1966, s. 82–83, 86. Bardzo podobnie ujmował problem Franciszek Ryszka (F. Ryszka, Nauka o polityce. Rozważania metodologiczne, Warszawa 1984, s. 271).

[22] T.H. Rigby, Political Elites in the USSR. Central Leaders and Local Cadres from Lenin to Gorbachev, Aldershot 1990. Henry Smith do grona najważniejszych osób w ZSRS zaliczał ponadto pierwszych sekretarzy partii w republikach związkowych (H. Smith, Klasa uprzywilejowana – fragment książki: The Russians, New York 1977 [w:] A. Smolar, M. Woslenski, H. Smith, Władza i przywileje, Warszawa 1983, drugi obieg, s. 75).

[23] E. Mawdsley, S. White, The Soviet Elite from Lenin to Gorbachev. The Central Committee and its Members 1917–1991, Oxford 2000.

[24] M. Woslenski, Nomenklatura. Uprzywilejowani w ZSRR, Warszawa–Wrocław 1986, s. 60.

[25] O. Kryshtanovskaya, S. White, From Soviet Nomenklatura to Russian Elite, „Europe-Asia Studies” 1996, t. 48, nr 5.

[26] O statucie i zadaniach organizacyjnych PZPR. Referat Romana Zambrowskiego, koreferat Henryka Świątkowskiego, wygłoszone w dniu 20 XII 1948 na Kongresie PZPR [w:] Statut PZPR, Warszawa 1949, s. 87–89.

[27] Dwóch członków CKKP – Stefan Misiaszek i Zenon Nowak – było jednocześnie członkami KC.

[28] Obliczenia własne na podstawie: PPR–PPS, zjazdy i kongresy, plenarne posiedzenia KC PPR i CKW PPS, władze naczelne, I sekretarze KW PPR, I sekretarze WK i przewodniczący WK PPS 1944–1948, oprac. J. Jakubowski, J. Szczeblewski, Warszawa 1985; PZPR. Zjazdy, posiedzenia plenarne Komitetu Centralnego, władze naczelne i sekretarze Komitetów Wojewódzkich 1948–1982, oprac. W. Ciempiel i in., Warszawa 1983.

[29] Ibidem.

[30] Franciszek Jóźwiak – przewodniczący CKKP w latach 1949–1955 – zasiadał nawet w BP KC PZPR.

[31] Statut Polskiej Partii Robotniczej, uchwalony na I Zjeździe PPR [w:] PPR. Rezolucje, odezwy, instrukcje i okólniki Komitetu Centralnego VIII 1944 – XII 1945, oprac. W. Góra, R. Halaba, N. Kołomejczyk, Warszawa 1959, s. 235.

[32] Interesujący wyjątek stanowili wpływowi dyrektorzy departamentów MBP – Julia Brystygier i Wacław Komar – członkowie CKKP w latach 1948–1954, którzy nigdy nie byli członkami KC.

[33] Charakterystyki składu członkowskiego CKKP PZPR dokonał w niniejszym tomie Paweł Libera, zob. P. Libera, Członkowie Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej PZPR w latach 1948–1971. Próba portretu zbiorowego.

[34] Najpełniejsze jak dotąd omówienie działalności CKKP zob. P. Osęka, Sumienie partii. Rola i znaczenie Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej [w:] PZPR jako machina władzy..., s. 75–98.

[35] Protokoły posiedzeń Sekretariatu KC PPR 1945–1946, oprac. A. Kochański, Warszawa 2001, s. 34–38.

[36] Z wyjątkiem Stefana Matuszewskiego w latach 1954–1958.

[37] Ustalenia autora na podstawie analizy list obecności na posiedzeniach plenarnych KC PPR i PZPR.

[38] AAN, KC PPR, 295/VII-125, Lista centralnego aktywu PPR, 26 XI 1948 r., k. 125–128.

[39] R.G. Pichoja, Historia władzy w Związku Radzieckim 1945–1991, Warszawa 2011, s. 18–19.

[40] AAN, Akta Władysława Dworakowskiego, 1, Spis abonentów rządowej sieci telefonicznej 1953/1954, b.p.

[41] Np. prokuratorzy wojskowi: Helena Wolińska i Włodzimierz Winawer, szef wydziału śledczego Głównego Zarządu Informacji WP Władysław Kochan, oficer śledczy Józef Dusza z Departamentu X MBP.

[42] Do korzystania z lecznicy rządowej, oprócz ministrów i podsekretarzy stanu oraz kadry kierowniczej centralnego aparatu partyjnego, byli uprawnieni także członkowie naczelnych władz ZSL, SD, CRZZ, Samopomocy Chłopskiej i Ligi Kobiet, dyrektorzy departamentów w ministerstwach i urzędach centralnych, posłowie na sejm, a także szefowie polskich placówek dyplomatycznych i ich zastępcy (Archiwum KPRM, Zarządzenia Prezesa Rady Ministrów, 2759/4, Zarządzenie nr 163 Prezesa Rady Ministrów w sprawie zakresu i trybu korzystania z Lecznicy Ministerstwa Zdrowia, 20 X 1951 r.).

[43] B. Dymek, Pracownicy etatowi Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (1948–1954), „Z Pola Walki” 1983, nr 3/4, s. 75.

[44] J. Sztumski, Elity..., s. 129–133.

[45] Obliczenia własne autora na podstawie: Nomenklatura KC PZPR, kwiecień 1957 [w:] A. Paczkowski, System nomenklatury kadr w Polsce (1950–1970), Warszawa 2000, s. 79–81.

[46] Ibidem.

[47] J. Karpiński, Ustrój komunistyczny w Polsce..., s. 78–83.

[48] DzU PRL 1972, nr 42, poz. 269–270, Dekret Rady Państwa z dnia 5 października 1972 r. o uposażeniu osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe; Dekret Rady Państwa z dnia 5 października 1972 r. o zaopatrzeniu emerytalnym osób zajmujących kierownicze stanowiska polityczne i państwowe oraz członków ich rodzin, s. 409–410; zob. przedruk obu dekretów z wprowadzeniem w: D. Magier, M. Żukowski, Pracownicy etatowi Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w świetle wybranych normatywów partyjno--państwowych z lat 1949, 1972 i 1983 roku, „Wschodni Rocznik Humanistyczny” 2013, t. 9, s. 369–392.

[49] J. Karpiński, Ustrój komunistyczny w Polsce..., s. 68–71.

[50] M. Hirszowicz, Komunistyczny Lewiatan..., s. 88.

[51] S. Ehrlich, Nomenklatura – przykład Polski..., s. 36.

[52] Do 1949 r. funkcjonowała Komisja Centralna Związków Zawodowych, którą kolejno kierowali doświadczeni komuniści, oddelegowani w tym celu z centralnego aparatu partyjnego: Adam Doliński, Kazimierz Witaszewski i Edward Ochab (J. Chumiński, PZPR a ruch zawodowy [w:] PZPR jako machina władzy..., s. 250–253).

[53] J. Wawrzyniak, Organizacje masowe narzędziem PZPR? Próba interpretacji na przykładzie ZBoWiD [w:] PZPR jako machina władzy..., s. 235–238.

[54] Relacja Jerzego Morawskiego, 10 VII 2007 r.; Relacja Józefa Tejchmy, 22 VII 2008 r., obie w zbiorach autora.

[55] Świadczą o tym np. kariery dwóch kolejnych przewodniczących Zarządu Głównego ZMW: Józefa Tejchmy i Kazimierza Barcikowskiego.

[56] Pomysł „świątyni władzy” zaczerpnięto z cytowanego artykułu Stanisława Ehrlicha, Nomenklatura – przykład Polski...

[57] Pamiętając o tym, że w latach 1950–1954 zamiast Sekretariatu KC funkcjonowały dwie instancje: Sekretariat Biura Politycznego i Sekretariat Biura Organizacyjnego.

[58] Charakterystyka składu personalnego kierownictwa PPR w latach 1944–1948 zob. M. Szumiło, Kierownic-two Polskiej Partii Robotniczej (1944–1948) – portret historyczno-socjologiczny, „Kwartalnik Historyczny” 2014, nr 2, s. 287–318.

[59] K. Persak, Struktura i skład centralnych instancji decyzyjnych KC PZPR [w:] Centrum władzy w Polsce..., s. 20–23.

[60] Do listopada 1949 r. ministrem obrony narodowej był Michał „Rola” Żymierski, lecz faktyczne kierow-nictwo resortu sprawował wiceminister, członek BP Marian Spychalski. Od kwietnia 1968 r. ministrem był Wojciech Jaruzelski, lecz członkiem BP został dopiero 20 XII 1970 r.

[61] J. Sztumski, Elity..., s. 129–130.

[62] Protokoły posiedzeń Sekretariatu KC PPR 1945–1946..., s. 269; Protokoły posiedzeń Biura Politycznego KC PPR 1947–1948, oprac. A. Kochański, Warszawa 2002, s. 43.

[63] Wydział Zagraniczny KC w latach sześćdziesiątych był nazywany „Orbisem partyjnym”, gdyż zajmował się przede wszystkim organizacją wczasów zagranicznych dla pracowników aparatu PZPR (Relacja Andrzeja Werblana, 11 VIII 2010 r., w zbiorach autora).

[64] Te dwie kategorie stanowisk znalazły się, obok kierowników wydziałów KC i I sekretarzy KW, w nomenklaturze Biura Politycznego przyjętej w 1957 r.

[65] M. Hirszowicz, Komunistyczny Lewiatan..., s. 73.

[66] AAN, Urząd Rady Ministrów, 16/177, Tabela zaszeregowania wojewódów i starostów, październik 1946 r., k. 3–4.

[67] Relacja Władysława Matwina, 4 VII 2007 r.; Relacja Artura Starewicza, 2 V 2007 r., obie w zbiorach autora.

[68] Ibidem.

[69] Szerzej na ten temat zob. M. Szumiło, Wojewodowie i okręgowi pełnomocnicy rządu w pierwszych latach Polski Ludowej (1944–1950) [w:] Dzieje biurokracji na ziemiach polskich, t. 2, red. A. Górak, D. Magier, Lublin–Siedlce 2009.

[70] J. Wrona, Kompetencje i hierarchia urzędów..., s. 29; S. Ehrlich, Nomenklatura – przykład Polski..., s. 32–33.

[71] J. Wrona, System partyjny w Polsce..., s. 82, 129–130; E. Grzędziński, Polska Partia Robotnicza w Tymczasowym Rządzie Jedności Narodowej [w:] Historyczny dorobek Polskiej Partii Robotniczej. Materiały z sesji naukowej odbytej w ANS 8 I 1987, red. B. Hillebrandt, Warszawa 1988, s. 191–193.

[72] E. Grzędziński, Polska Partia Robotnicza w Tymczasowym Rządzie Jedności Narodowej..., s. 191.

[73] J. Wrona, System partyjny w Polsce..., s. 82.

[74] Z. Szeliga, Rada Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1947–1952, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, Sectio K: Politologia” 1994, t. 1, s. 174.

[75] E. Grzędziński, Polska Partia Robotnicza w Tymczasowym Rządzie Jedności Narodowej..., s. 191.

[76] T. Mołdawa, Ludzie władzy. Władze państwowe i polityczne Polski według stanu na dzień 28 II 1991, Warszawa 1991, s. 22–23.

[77] A. Karpiński, 40 lat planowania w Polsce: problemy, ludzie, refleksje, Warszawa 1986, s. 63, 78–79, 102.

[78] Np. w 1966 r. stałymi członkami KERM byli ministrowie: finansów – Jerzy Albrecht, rolnictwa – Mieczysław Jagielski (zastępca członka Biura Politycznego), przemysłu ciężkiego – Janusz Hrynkiewicz, handlu zagranicznego – Witold Trąmpczyński (AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 1099, Protokoły posiedzeń KERM w 1966 r., kopie).

[79] E. Zieliński, Struktura i hierarchia ważności instytucji oraz elit władzy politycznej w latach 1956–1970..., s. 138–139.

[80] Do tej grupy można zaliczyć m.in. wiceprezesów Rady Ministrów Stanisława Majewskiego i Mariana Olewińskiego, przewodniczącego KPRM Józefa Kuleszę, ministra finansów Józefa Trendotę, ministra komunikacji Mieczysława Zajfryda.

[81] Z wyjątkiem lat 1956–1960, gdy kierownik urzędu w randze ministra (Jerzy Sztachelski) wchodził w skład Rady Ministrów (A. Dudek, Organy KC PZPR odpowiedzialne za kształtowanie i realizację polityki wobec Kościoła katolickiego (1948–1970) [w:] Centrum decyzji politycznych w Polsce 1948–1970. Raport. Opracowania, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 2000, wyd. wewnętrzne, s. 287–292).

[82] Relacja Andrzeja Werblana; Relacja Stanisława Kani, 24 VII 2008 r., w zbiorach autora.

[83] Relacja Andrzeja Kurza, 10 VII 2009 r., w zbiorach autora.

[84] Do 1956 r. pierwszym prezesem Sądu Najwyższego był Wacław Barcikowski, członek SD, ale znajomy Bieruta, od 1921 r. blisko związany z KPP jako adwokat w procesach działaczy komunistycznych.

[85] J. Wrona, Kompetencje i hierarchia urzędów..., s. 40–41.

[86] E. Zieliński, Struktura i hierarchia ważności instytucji oraz elit władzy politycznej w latach 1956–1970..., s. 149.

[87] Z wyjątkiem wiceprzewodniczącego Rady Państwa prof. Oskara Langego, kierującego w latach 1957–1963 zespołem doradców – Radą Ekonomiczną przy Radzie Ministrów.

[88] Wymienione stanowiska zostały umieszczone w nomenklaturze kadr podlegających decyzji Biura Politycznego i Sekretariatu KC PZPR przyjętej w kwietniu 1957 r.

[89] J. Poksiński, Kierownictwo PPR i PZPR wobec wojska w latach 1944–1956 [w:] Kierownictwo PPR i PZPR wobec wojska 1944–1956, oprac. J. Poksiński, A. Kochański, K. Persak, Warszawa 2003, s. 19.

[90] Uwzględniając przekształcenie Głównego Zarządu Informacji w Wojskową Służbę Wewnętrzną.

[91] Relacja gen. Tadeusza Tuczapskiego, 20 VIII 2008 r., w zbiorach autora.

[92] Obsadzali stanowiska prezesa Najwyższego Sądu Wojskowego, naczelnego prokuratora wojskowego i szefa Oddziału II Sztabu Generalnego.

[93] Te działania komuniści nazywali zamiennie metodą „penetracji” lub „oddelegowania”.

[94] J. Wrona, Kryptokomuniści w ruchu ludowym (1944–1949) [w:] Pokolenia i portrety. Wzór osobowy ludowca w XX wieku, red. A. Wójcik, W. Paruch, Lublin 2000, s. 351–365.

[95] Notatka z dziennika II sekretarza Ambasady ZSRS w Warszawie Anatolija Jermiłowa o przebiegu rozmowy z sekretarzem NKW ZSL Aleksandrem Juszkiewiczem, 10 IV 1952 r. [w:] Polska w dokumentach z archiwów rosyjskich 1949–1953, wybór i oprac. A. Kochański, G.P. Muraszko, A.F. Noskowa, A. Paczkowski, K. Persak, Warszawa 2000, s. 139.

[96] Protokoły posiedzeń Biura Politycznego KC PPR 1947–1948..., s. 82.

[97] J. Wrona, PZPR a partie satelickie [w:] PZPR jako machina władzy..., s. 143.

[98] Szerzej na temat pisze prof. Janusz Wrona w niniejszym tomie, zob. J. Wrona, Elity kryptokomunistyczne w partiach satelickich.

[99] Relacja Artura Starewicza; Relacja Andrzeja Werblana.

[100] RGANI, fond 5, op. 28, d. 19, P. Turpitko, Przedsięwzięcia PZPR w zakresie przygotowania kadr partyjnych i państwowych, przesłane 3 I 1953 r., k. 5.

[101] W. Barcikowski, W kręgu prawa i polityki. Wspomnienia z lat 1918–1956, Katowice 1988, s. 247; Z. Błażyński, Mówi Józef Światło. Za kulisami bezpieki i partii 1940–1955, Warszawa 2003, s. 175.

[102] Relacja Józefa Tejchmy; Relacja Andrzeja Kurza.

[103] Na ten temat zob. K. Rokicki, Jerzy Putrament. Towarzysz od literatury (i literatów) w niniejszym tomie.

[104] M. Przeperski, Janczar Gomułki. Pozycja polityczna Mieczysława Rakowskiego w latach 1956–1970, „Polska 1944/45–1989. Studia i materiały”, t. 11, Warszawa 2013, s. 209–233; J. Eisler, Siedmiu wspaniałych. Poczet pierwszych sekretarzy KC PZPR, Warszawa 2014, s. 473–475.

[105] A. Dudek, „Pierwsza władza”. Model nadzoru PZPR nad władzą ustawodawczą, wykonawczą i sądownic-twem [w:] Władza w PRL..., s. 55.

Elity komunistyczne na prowincji polskiej w latach 1975–1989. Próba zdefiniowania i schemat rekrutacji

[1] Po pokoleniu pierwszym (kapepowskim) i drugim (pepeerowskim) (A. Dudek, Mechanizmy rekrutacji elity oraz kadr PZPR, http://www.omp.org.pl/artykul.php?artykul=103, dostęp 2 VII 2012 r.).

[2] Mirosław Szumiło wyróżnia następujące pokolenia: kapepowskie, pepeerowskie, zetempowskie, gomułkowskie i gierkowskie (M. Szumiło, Elita władzy w Polsce 1944–1989. Studium socjologiczne [w:] Władza w PRL. Ludzie i mechanizmy, red. K. Rokicki, R. Spałek, Warszawa 2011, s. 159).

[3] Każdy z komitetów PZPR tworzył odrębne uniwersum, wszystkie one zaś składały się na komunistyczny kosmos PRL, a szerzej – całego sowieckiego dominium. Rozwijam tę myśl w pracy: D. Magier, Uniwersum radzyńskich komunistów AD 1975, „Radzyński Rocznik Humanistyczny” 2011, t. 9, s. 208–251.

[4] Tym samym zrównuję niejako termin „elita komunistyczna” z aparatem zarządzającym życiem w PRL. Z premedytacją operuję terminem „elita komunistyczna”, a nie „elita partyjna”, podobnie zresztą jak zostało to ujęte w temacie konferencji, terminy te nie są bowiem tożsame. Nie zawsze elita partyjna tworzyła rzeczywistą elitę reprezentującą system komunistyczny danej społeczności lokalnej, co wiązało się z płynnością granic systemu nomenklaturowego.

[5] A. Dudek, Mechanizmy rekrutacji...

[6] Szerzej na temat nomenklatury zob. D. Magier, System nomenklaturowy partii komunistycznej [w:] Dzieje biurokracji na ziemiach polskich, t. 3, red. A. Górak, K. Latawiec, D. Magier, Lublin–Siedlce 2010, s. 671–712. Zob. też T.H. Rigby, Soviet Communist Party Membership under Brezhnev, „Soviet Studies” 1976, nr 3, s. 317–338; A. Paczkowski, System nomenklatury kadr w Polsce (1950–1970), Warszawa 2000; P.G. Lewis, The Polish Party Apparatus. Changes in Provincial First Secretaries, 1975–1984, „Soviet Studies” 1986, nr 3, s. 369–386; idem, The PZPR Leadership and Political Developments in Poland. A Note, „Soviet Studies” 1985, nr 3, s. 437–439; idem, Political Authority and Party Secretaries in Poland 1975–1986, Cambridge 1989.

[7] AP Lublin Oddział w Radzyniu Podlaskim [dalej: AP Lublin o. Radzyń Podlaski], KM PZPR w Radzyniu Podlaskim, 121, Wytyczne Biura Politycznego w sprawie nomenklatury kadr instancji partyjnych wraz z wykazem stanowisk objętych nomenklaturą KC, KW, KM, KD, KMG, KG, KZ, kwiecień 1977 r., s. 136–176.

[8] Ibidem, s. 3–4.

[9] A. Dudek, Funkcjonowanie systemu nomenklatury kadr PZPR na szczeblu wojewódzkim (1948–1980). Przykład Krakowa [w:] Komunizm. Ideologia, system, ludzie, red. T. Szarota, Warszawa 2001, s. 101.

[10] AP Lublin o. Radzyń Podlaski, KW PZPR w Białej Podlaskiej, 403, Główne założenia polityki kadrowej PZPR (przyjęte na XIII Plenum KC PZPR), Warszawa, październik 1983 r., s. 8–10.

[11] Ibidem, Wytyczne Sekretariatu KC z listopada 1983 r. w sprawie przeglądów kadrowych i opiniowania okresowego, s. 37–44.

[12] AP Lublin o. Radzyń Podlaski, KW PZPR w Białej Podlaskiej, 317, Terminarz rozmów z członkami i kandydatami PZPR w województwie bialskopodlaskim, 1976 r., s. 6–7.

[13] AP Lublin o. Radzyń Podlaski, KW PZPR w w Białej Podlaskiej, 121, Wytyczne Biura Politycznego w sprawie nomenklatury kadr instancji partyjnych wraz z wykazem stanowisk objętych nomenklaturą KC, KW, KM, KD, KMG, KG, KZ, kwiecień 1977, s. 136–176; D. Magier, System nomenklaturowy..., s. 688–700.

[14] Obliczenia własne na podstawie: AP Lublin o. Radzyń Podlaski, KM PZPR w Radzyniu Podlaskim, 69, Mapa polityczna Radzynia Podlaskiego, 1975 r., s. 1–39.

[15] AP Lublin o. Radzyń Podlaski, KW PZPR w Białej Podlaskiej, 137, Informacja o przebiegu szkolenia partyjnego w I półroczu roku szkolnego 1979/1980, s. 139.

[16] Ibidem, s. 145–146.

[17] J. Janicki, Treść, funkcje i organizacja pracy szkoleniowej PZPR [w:] Poradnik dla wykładowców kształcenia ideologicznego, red. J. Połomski, Warszawa 1985, s. 16.

[18] AP Lublin o. Radzyń Podlaski, KW PZPR w Białej Podlaskiej, 121, Zasady działania lektorów-agitatorów, 1977 r., s. 31.

[19] Ibidem, s. 131.

[20] Ibidem, s. 32. Więcej na temat lektoratu zob. D. Magier, System biurokratyczny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Białej Podlaskiej w latach 1975–1990, Siedlce 2013, s. 106–108.

[21] D. Magier, System biurokratyczny..., s. 111–115.

[22] AP Lublin o. Radzyń Podlaski, Rejonowy Ośrodek Pracy Partyjnej w Radzyniu Podlaskim, 21, Ramowy regulamin organizacyjny Wieczorowego Uniwersytetu Marksizmu-Leninizmu, 1984 r., s. 131.

[23] Ibidem, s. 132.

[24] Zob. m.in. J. Urban, Socjalizm jako religia, „Przegląd Powszechny” 1921, t. 151, s. 5–17; Z. Zdybicka, Człowiek zbawcą człowieka? Uwagi o marksistowskiej teorii religii [w:] Wobec filozofii marksistowskiej. Polskie doświadczenia, red. A.B. Stępień, Lublin 1999.

[25] Ustrój polityczny PRL przewidywał miejsce dla jednej tylko partii, „awangardy ludu pracującego”, sprawującej rządy dyktatorskie (dyktatura proletariatu). Stąd polityczne emanacje sojuszników określano jako stronnictwa, w odróżnieniu od pisanej zawsze wielką literą Partii. Z praktycznego punktu widzenia w odniesieniu do elity komunistycznej członkostwo w ZSL, SD czy formalna bezpartyjność nie miały większego znaczenia. W pewnym okresie, po przesileniu 1980–1981, bezpartyjność stała się wręcz pożądana dla lepszej legitymizacji systemu. Oczywiście przez sito selekcji rekrutacyjnej elity mogły przejść tylko osoby akceptujące ideowo-polityczne podstawy władzy komunistów w Polsce.

[26] AP Lublin o. Radzyń Podlaski, Rejonowy Ośrodek Pracy Partyjnej w Radzyniu Podlaskim, 21, Ramowy regulamin organizacyjny Wieczorowego Uniwersytetu Marksizmu-Leninizmu, 1984 r., s. 132.

[27] Warto rozróżnić w tym miejscu jakość ideową komunistów przed rokiem 1956 i po nim. Po Październiku ’56 zaczęła się powolna, choć wyraźna erozja wiary w ideały marksizmu-leninizmu. Wydaje się, że w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych prawdziwie „wierzących” pozostało już niewielu. Trzon przekonań stanowiła zbitka luźnych haseł doktrynalnych, często mocno populistycznych, np. o socjalistycznej równości. Należy przy tym pamiętać, że dane z ankiet personalnych nie musiały stanowić wiernego odbicia autentycznych przekonań ich autorów, dlatego warto zachować pewien sceptycyzm wobec deklarowanego etosu komunistycznych elit ostatniej dekady XX w. Zob. np. M. Zaremba, Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm. Nacjonalistyczna legitymizacja władzy komunistycznej w Polsce, Warszawa 2001, s. 94–107.

Komunistyczna Frakcja Poselska (1921–1935)

[1] W II Rzeczypospolitej oficjalnie miał dokumenty wystawione na Adolf Jerzy Warszawski, nazwisko Warski było natomiast pseudonimem. Jednak w literaturze historycznej powszechnie używa się tylko jego pseudonimu.

[2] J.K. Malicki, Marszałek Piłsudski a Sejm. Historia rozwoju parlamentaryzmu polskiego 1919–1936, Warszawa 1936, s. 342.

[3] Komunistyczne partie i parlamentaryzm [w:] Z dokumentów Międzynarodówki Komunistycznej, Warszawa 1959, s. 2.

[4] Na temat działalności KFP zob. Z. Zaporowski, Między Sejmem a wiecem. Działalność Komunistycznej Frakcji Poselskiej w latach 1921–1935, Lublin 1997.

[5] H. Walecki, O taktyce i stosunku do parlamentaryzmu [w:] idem, Wybór pism 1918–1937, t. 2, Warszawa 1967, s. 14.

[6] Lista miała przymiotnik „komunistyczny” wskutek interwencji władz PPS, którą uwzględniła Państwowa Komisja Wyborcza, natomiast partia działająca w latach 1922–1925 występowała już jako Związek Proletariatu Miast i Wsi.

[7] Sel-Rob – Ukraińskie Włościańsko-Robotnicze Zjednoczenie Socjalistyczne.

[8] Właśc. Białoruskaja Deputackaja Frakcyja „Zmahannie za interesy sialan i robotnikau”) – Białoruski Klub Poselski „Walka o interesy chłopów i robotników”.

[9] W dokumentach sejmowych i innych występował jako Jerzy Sochacki.

[10] Z. Zaporowski, Między Sejmem a wiecem..., s. 25–27.

[11] Dopiero na początku 1931 r. marszałek Sejmu RP III kadencji Kazimierz Świtalski wprowadził obostrzenia wobec KFP; zakazał wydania przepustki umożliwiającej pobyt w sejmie sekretarzowi klubu oraz zlikwidował telefon; posiedzenia KFP odbywały się więc w mieszkaniu prywatnym posła Wacława Rożka (AAN, Kartoteka osobowa, Teczka osobowa Wacława Rożka, Relacja S. Rosnowskiej, 7935; K. Świtalski, Diariusz 1919–1935, oprac. A. Garlicki, R. Świętek, Warszawa 1992, s. 568).

[12] Szerzej zob. Z. Zaporowski, Sejm Rzeczypospolitej 1919–1939. Działalność posłów, parlamentarne koncepcje Józefa Piłsudskiego, mniejszości narodowe, Lublin 1992, s. 14–45.

[13] B. Dymek, Niezależna Partia Chłopska 1924–1927, Warszawa 1972, s. 261–263.

[14] AAN, Archiwum Teodora Duracza, 105/1256, mf. 2338/7; Sprawa W. Baczyńskiego, Akt oskarżenia prokuratora przy Sądzie Okręgowym w Sosnowcu, styczeń 1927 r.; P.P. Czełak, Pobyt delegacji robotniczo-chłopskiej z Polski w Związku Radzieckim w 1927 r. z okazji obchodów dziesiątej rocznicy Rewolucji Październikowej, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, Sectio F: Humaniora” 1976, t. 31, s. 199–207.

[15] Prowadzący obrady mógł jednak dopuścić do odczytania tekstu.

[16] Kierownictwo KPP dostrzegało ten problem (AAN, KPP, 158/V-3/17, Korespondencja Sekretariatu Krajowego, 4 I – 29 XII 1929 r., k. 16–17).

[17] Sejm RP I kadencji 1922–1927, druk nr 540.

[18] Sejm RP I kadencji 1922–1927, druk nr 966.

Wpływ walk frakcyjnych w KPP na warszawską organizację partyjną

[1] Zob. J. Kowalski, Rozwój sytuacji wewnętrznej w KPP po przewrocie majowym 1926 r. (o sporze między „większością” a „mniejszością”), „Z Pola Walki” 1963, nr 4, s. 121–155; B. Kolebacz, Komunistyczna Partia Polski 1923–1929. Problemy ideologiczne, Warszawa 1984.

[2] Zastosowanie polityki organizacyjnej Lenina pozwala wyodrębnić trzy kręgi wewnętrzne w KPP: członków, aktyw i centrum. Przy czym przez aktyw rozumiano działaczy niższych ogniw partyjnych niebędących zawodowymi rewolucjonistami (tzw. centrum), ale gdy nadarzała się taka okazja, pracujących dla partii zawodowo. Chodziło o sekretarzy kół czy dzielnic (K. Trembicka, Między utopią a rzeczywistością. Myśl polityczna Komunistycznej Partii Polski (1918–1938), Lublin 2007, s. 57–78).

[3] F. Firsow, I. Jażborowska, Międzynarodówka Komunistyczna a Komunistyczna Partia Polski [w:] Tragedia Komunistycznej Partii Polski, red. J. Maciszewski, Warszawa 1989, s. 12–13.

[4] K. Trembicka, Między utopią a rzeczywistością..., s. 71.

[5] Wraz z utratą nadziei na rychłe zwycięstwo rewolucji, wynikającą z postępującej stabilizacji państwa (ukształtowanie granic, uchwalenie konstytucji 17 III 1921 r.), komuniści zaczęli stopniowo zmieniać stanowisko nie tylko w kwestii narodowej, ale również w sprawie żądań ustrojowych; zrozumieli konieczność pozyskania sojuszników. Zmiany zapowiadała rozprawa Maksymiliana Horwitza, występującego pod przybranym nazwiskiem Henryk Walecki, O taktyce i stosunku do parlamentaryzmu (Warszawa 1921). Walecki skrytykował w niej KPRP, m.in. za niedocenianie walki o spełnienie żądań częściowych, bojkot wyborów do Sejmu Ustawodawczego w styczniu 1919 r. i taktykę związkową. Nowe akcenty w stanowisku KPRP pojawiły się już na jej II Konferencji (luty 1921 r.), która zaaprobowała „21 warunków przynależności do Międzynarodówki Komunistycznej” (przyjęto je w 1920 r. na II Kongresie MK), uzupełniając nazwę partii określeniem Sekcja MK. Na konferencji do sił rewolucyjnych zaliczono również chłopów małorolnych i inteligencję pracującą (H. Cimek, Mniejszości narodowe w ruchu rewolucyjnym w II Rzeczypospolitej, Rzeszów 2011, s. 24).

[6] Szerzej na ten temat: H. Cimek, Koncepcje i problemy sojuszu robotniczo-chłopskiego w ruchu rewolucyjnym w Polsce (1928–1939), Warszawa 1980; idem, Stanowisko komunistów w kwestii sojuszu robotniczo-chłopskiego w II Rzeczpospolitej, Warszawa 1983.

[7] Od 1925 r. Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików).

[8] A. Czubiński, Komunistyczna Partia Polski (1918–1938). Zarys historii, Warszawa 1988, s. 126–128.

[9] Stalin był współtwórcą 1 Armii Konnej (Konarmia), której członkowie, zazwyczaj niewykształceni, ale za to bardzo ambitni „domorośli komuniści”, „prości żołnierze” i „patriotyczni proletariusze”, jak Budionny i Woroszyłow, tworzyli później rdzeń jego frakcji, bezwzględnie wypierając i niszcząc „starych bolszewików”, gdyż „nie znosili intelektualistów, profesjonalistów, oficerów, urzędników, Żydów, okcydentalistów i obcokrajowców, czyli w istocie większości przywódców partii bolszewickiej” (N. Davies, Orzeł biały, czerwona gwiazda. Wojna polsko-bolszewicka 1919–1920, Warszawa 1988, s. 63–65; A. Czubiński, Komunistyczna Partia Polski..., s. 124–127; J. Holzer, Komunizm w Europie. Dzieje ruchu i systemu władzy, Warszawa 2000, s. 29–40; B. Kolebacz, Komunistyczna Partia Polski..., s. 34–37).

[10] F. Firsow, I. Jażborowska, Międzynarodówka Komunistyczna..., s. 24–25; B. Kolebacz, Komunistyczna Partia Polski..., s. 14–31.

[11] Na V Kongresie MK paradoksalnie nie zastosowano żadnych sankcji wobec Domskiego, chociaż na posiedzeniu komisji wyjaśniono, że to właśnie on ponosił odpowiedzialność za to, iż jedna z dzielnicowych organizacji w Warszawie rzeczywiście poparła Trockiego. Domski żartobliwie wytłumaczył, że to wynik jego niewiedzy, podkreślił jednocześnie swoją bezgraniczną lojalność (F. Firsow, I. Jażborowska, Międzynarodówka Komunistyczna..., s. 23).

[12] Ibidem, s. 27.

[13] K. Trembicka, Między utopią a rzeczywistością..., s. 69.

[14] II Zjazd KPRP wzywał do walki „o byt dzisiejszy i o ustrój przyszły, o przeprowadzenie odbudowy zniszczeń wojennych, nawiązanie współpracy z ZSRR, walki z drożyzną i podatkami, przeprowadzenie reformy rolnej i o rozwój rolnictwa, kontroli robotniczej, samorządu, ruchu zawodowego, o umocnienie jednolitego frontu klasy robotniczej w celu obrony zagrożonych przez klasy posiadające zdobyczy mas pracujących”. Program doraźny, tzw. minimum, nie przeszkadzał w formułowaniu celu dalszego, którym było obalenie rządów burżuazyjno-obszarniczych (Protokół II Zjazdu Komunistycznej Partii Robotniczej Polski (1923 r.), cz. 1, „Z Pola Walki” 1958, nr 3, s. 127–199; A. Czubiński, Komunistyczna Partia Polski..., s. 117–118; I.S. Jażborowska, N.I. Bucharin, Polskoje raboczeje dwiżenije w borbie za socjalizm, Moskwa 1986, s. 215–225; J. Kowalski, Rozwój ideologiczny KPRP (1918–1923), „Z Pola Walki” 1958, nr 4, s. 6–38).

[15] AAN, KPP, 158/XII-22, t. 2, Sprawozdanie organizacyjne za październik 1924 r., k. 25; ibidem, Sprawozdanie z grudniowej Konferencji Dzielnicowej Dzielnicy Wola, [1924 r.], k. 44–45.

[16] K. Trembicka, Między utopią a rzeczywistością..., s. 73.

[17] Nikołaj Bucharin (1888–1938) – działacz partii bolszewickiej. Bucharin wstąpił do partii w 1906 r., w 1911 r. został relegowany z uniwersytetu za działalność rewolucyjną i zesłany. Po ucieczce z zesłania na emigracji został najbliższym współpracownikiem Lenina, współpracował także z Lwem Trockim. W maju 1917 r. wrócił do Rosji, został przywódcą frakcji lewicowych komunistów. W latach 1918–1929 był redaktorem naczelnym „Prawdy” – organu prasowego bolszewików. Po śmierci Lenina członek Biura Politycznego i główny ideolog partii. Popierał Stalina przeciwko Trockiemu, a następnie Zinowjewowi i Kamieniewowi. W 1928 r. wystąpił przeciwko przymusowej kolektywizacji, proponując ewolucyjne stopniowe uspółdzielczanie. W efekcie jego poglądy zostały nazwane „odchyleniem prawicowym”. W listopadzie 1929 r. usunięto go z Biura Politycznego. Po rozpoczęciu terroru „wielkiej czystki” we wrześniu 1936 r. został aresztowany. Był głównym oskarżonym w procesie antyradzieckiego prawicowo-trockistowskiego bloku. 13 III 1938 r. skazano go na karę śmierci, po czym rozstrzelano.

[18] A. Ajnenkiel, Od rządów ludowych do przewrotu majowego. Zarys dziejów politycznych Polski 1918–1926, Warszawa 1978, s. 415–416.

[19] W 1928 r. opuścił więzienie i wyjechał do ZSRR (ibidem; J. Ławnik, Zwalczanie ruchu robotniczego w Warszawie (1918–1939) [w:] Warszawa w polskim ruchu robotniczym, Warszawa 1976, s. 289).

[20] AAN, KPP, 158/XII-22, t. 3, Sprawozdanie z Warszawy za kwiecień i maj 1925 r., k. 27.

[21] Ibidem, Sprawozdanie z KD Muranów za kwiecień 1925 r., k. 26.

[22] F. Firsow, I. Jażborowska, Międzynarodówka Komunistyczna..., s. 29.

[23] Ibidem, s. 31; IV Konferencja KPP (24 XI – 23 XII 1925). Protokoły, obrady i uchwały, cz. 1, red. H. Gruda, A. Tymieniecka, A. Umińska, Warszawa 1972, s. 11.

[24] F. Firsow, I. Jażborowska, Międzynarodówka Komunistyczna..., s. 30.

[25] Rozmowy z KPP prowadził komendant Związku Strzeleckiego mjr Kazimierz Kierzkowski (A. Czubiński, Komunistyczna Partia Polski..., s. 157; A. Ajnenkiel, Polska po przewrocie majowym. Zarys dziejów politycznych Polski 1926–1939, Warszawa 1980, s. 62–63; J. Kowalski, Rozwój sytuacji wewnętrznej w KPP po przewrocie majowym..., s. 121–155).

[26] F. Firsow, I. Jażborowska, Międzynarodówka Komunistyczna..., s. 30.

[27] AAN, KPP, 158/XII-22, t. 4, Sprawozdanie KW KPP z przewrotu majowego, 1926 r., k. 8.

[28] Ibidem.

[29] Ibidem.

[30] A. Ajnenkiel, Polska po przewrocie majowym..., s. 62–74; F. Firsow, I. Jażborowska, Międzynarodówka Komunistyczna..., s. 33.

[31] AP Warszawa, Komisariat Rządu m.st. Warszawy, 346, Komunikat informacyjny nr 4, [1929 r.], k. 38; F. Firsow, I. Jażborowska, Międzynarodówka Komunistyczna..., s. 37.

[32] Nawiązanie do sytuacji politycznej w kraju i stosunków łączących KPP z PPS; AAN, KPP, 158/XII-22, t. 5, Riezolucyja Warszawskogo Komitieta po woprosam o majskoj oszybkie, priniataja 8 gołosami protiw odnogo [Rezolucja Komitetu Warszawskiego KPP w sprawie „błędu majowego”, przyjęta ośmioma głosami przeciwko jednemu], styczeń 1927 r., k. 57.

[33] A. Czubiński, Komunistyczna Partia Polski..., s. 195.

[34] AP Warszawa, Komisariat Rządu m.st. Warszawy, 346, Komunikat informacyjny nr 4, [1929 r.], k. 39.

[35] Jan Lubiniecki, starosta komuny był przedstawicielem „większościowców”, natomiast Gustaw Rwal oraz Stanisław Mertens (Stefan Skulski) i Bronisław Berman (Wiktor Stasiak) z aktywu młodzieżowego byli zwolennikami „mniejszościowców” (A. Zatorski, Dyskusja na temat artykułu: J. Kowalski, Rozwój sytuacji wewnętrznej w KPP po przewrocie majowym 1926 r. (o sporze między „większością” a „mniejszością”, „Z Pola Walki” 1963, nr 4, s. 156–158).

[36] AAN, KPP, 158/XII-22, t. 5, Rezolucja KW w sprawie błędu majowego, styczeń 1927 r., k. 14.

[37] AP Warszawa, Komisariat Rządu m.st. Warszawy, 346, Komunikat informacyjny nr 4, [1929 r.], k. 34.

[38] AAN, KPP, 158/XII-22, t. 6, Informacionnaja swodka o sostojanii Warszawskoj organizacyi [Notatka informacyjna o stanie organizacyjnym KW KPP], [1928 r.], k. 25–31.

[39] Ibidem, Sprawozdanie z działalności KW za okres 7 VII – 3 VIII 1928 r., k. 8.

[40] Ibidem, k. 10.

[41] Ibidem, k. 4.

[42] AAN, KPP, 158/XII-22, t. 10, Komórka Pietrka [1932 r.], k. 50; ibidem, t. 11, Rezolucja Egzekutywy KW w sprawie walki z trockizmem, [wrzesień 1933 r.], k. 36–37.

[43] J. Ławnik, Zwalczanie ruchu robotniczego..., s. 291.

[44] AAN, KPP, 158/XII-22, t. 6, Sprawozdanie z działalności KW za okres 7 VII – 3 VIII 1928 r., k. 4.

[45] Ibidem, k. 5.

[46] AAN, KPP, 158/V-1, t. 8, Komunistyczna Partia Polski (sekcja Międzynarodówki Komunistycznej) Komitet Centralny, Wytyczne do sprawozdania V Zjazdu KPP, k. 61; AAN, KPP, 158/XII-22, t. 11, Sprawozdanie organizacji warszawskiej, [sierpień 1933 r.], k. 30, 33.

[47] K. Trembicka, Między utopią a rzeczywistością..., s. 74.

[48] Janusz Kowalewski, działacz warszawskiej struktury KZMP, w swych wspomnieniach napisał o niejakim Pietrku, który był łącznikiem w czasie akcji bezrobotnych inteligentów w Warszawie, a który został zamordowany w Moskwie w 1938 r. Być może był on tożsamy z Piotrem Mauerem, członkiem warszawskiej KPP, przywódcą tzw. grupy „Pietrka” (J. Kowalewski, Droga powrotna, Londyn 1974, s. 93; zob. też Ż. Kormanowa, Wolska klasa robotnicza i ruch robotniczy na Woli [w:] Dzieje Woli, Warszawa 1974, s. 202).

[49] K. Trembicka, Między utopią a rzeczywistością..., s. 74.

[50] Ibidem, s. 75.

[51] AAN, KPP, 158/XII-22, t. 6, Sprawozdanie z działalności KW za okres 7 VII – 3 VIII 1928 r., k. 6.

[52] Ibidem.

[53] AP Warszawa, Komisariat Rządu m.st. Warszawy, 364, Komunikat informacyjny nr 4, [1929 r.], k. 37; AAN, KPP, 158/XII-22, t. 6, Sprawozdanie z działalności KW za okres 7 VII – 3 VIII 1928 r., k. 9.

[54] J. Holzer, Komunizm w Europie..., s. 29.

[55] AAN, KPP, 158/XII-22, t. 7, Sprawozdanie Komitetu Warszawskiego KPP za wrzesień, październik, listopad, grudzień 1928 r. i styczeń 1929 r., k. 2; F. Firsow, I. Jażborowska, Międzynarodówka Komunistyczna..., s. 43.

[56] A. Wat, Mój wiek. Pamiętnik mówiony, cz. 1, Warszawa 1990, s. 116; K. Trembicka, Między utopią a rzeczywistością..., s. 68.

[57] A. Czubiński, Komunistyczna Partia Polski..., s. 240–247.

[58] Ibidem.

[59] F. Firsow, I. Jażborowska, Międzynarodówka Komunistyczna..., s. 45.

[60] J. Holzer, Komunizm w Europie..., s. 30–31.

[61] AAN, KPP, 158/XII-22, t. 7, Sprawozdanie Komitetu Warszawskiego KPP za wrzesień, październik, listopad, grudzień 1928 r. i styczeń 1929 r., k. 2, 24.

[62] Ibidem, k. 32.

[63] AP Warszawa, Komisariat Rządu m.st. Warszawy, 347, Komunikat informacyjny nr 36, [3 IV 1929 r.], k. 63; ibidem, Komunikat informacyjny nr 56, [16 V 1929 r.], k. 257.

[64] AAN, KPP, 158/XII-22, t. 8, Rezolucja KW w sprawie VII Plenum, [1930 r.], k. 5–6.

[65] Ibidem, k. 6.

[66] F. Firsow, I. Jażborowska, Międzynarodówka Komunistyczna..., s. 44.

[67] AAN, KPP, 158/XII-22, t. 8, Swiedienije [Dane], [1930 r.], k. 94.

[68] Ibidem, [Grupa „Pietrka”, 1930 r.], k. 89.

[69] Ibidem, Sprawozdanie z Warszawy za grudzień [1930 r.], k. 55.

[70] Ibidem, k. 3.

[71] AAN, KPP, 158/V-1, t. 19, Do organizacji warszawskiej, [październik 1934 r.], k. 4.

[72] Ibidem, k. 7.

[73] Ibidem, k. 8.

[74] Ibidem, k. 7.

[75] AAN, KPP, 158/XII-22, t. 8, Stan dzielnicy i praca na 1 V 1930 r., k. 50; ibidem, t. 19, Uchwała KW w sprawie t.t. A. i J., [1930 r.], k. 47.

[76] AAN, KPP, 158/XII-22, t. 11, Sprawozdanie organizacji warszawskiej, [sierpień 1933 r.], k. 32; ibidem, t. 13, Sprawozdanie KW KPP w sprawie wykonania uchwał V Plenum KPP, [czerwiec 1935 r.], k. 98.

[77] AAN, KPP, 158/V-2, t. 24, Okólnik 3 L.L.L. z okazji święta Lenina, Liebknechta, Luksemburg, [1935 r.], k. 9.

[78] AAN, KPP, 158/XII-22, t. 12, Warszawski Okręgowy Komitet Robotniczy PPS do Komitetu Warszawskiego KPP, [25 VI 1934 r.], k. 98.

[79] AAN, KPP, 158/XII-22, t. 13, Sprawozdanie Komitetu Warszawskiego KPP w sprawie wykonania uchwał V Plenum KC KPP, [czerwiec 1935 r.], k. 98.

[80] Ż. Kormanowa, Ruch komunistyczny w Warszawie (1918–1939) [w:] Warszawa w polskim ruchu robotniczym, Warszawa 1976, s. 205; F. Świetlikowa, Liczebność okręgowych organizacji KPP, „Z Pola Walki” 1970, nr 2, s. 183–187.

[81] A. Czubiński, Komunistyczna Partia Polski..., s. 261–266.

Podziały frakcyjne w Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy

[1] Zob. J. Hałuszko, Narysy istoriji ideołohicznoji ta orhanizacijnoji dijalnosti KPZU w 1919–1928 rr., Lwiw 1965; J. Radziejowski, Komunistyczna Partia Zachodniej Ukrainy, 1919–1929. Węzłowe problemy ideologiczne, Kraków 1976; J. Sływka, Storinky istoriji KPZU, Lwiw 1989; M. Panczuk, „Bili plamy” heroicznoho litopysu. Iz istoriji Komunistycznoji partiji Zachidnoji Ukrajiny, Kyjiw 1989.

[2] J. Radziejowski, The Сommunist Party of Western Ukraine, 1919–1929, tłum. A. Rutkowski, Edmonton 1983.

[3] J. Radziejowski, Komunistyczna Partia..., s. 21.

[4] Ibidem, s. 18–26, 47; J. Sływka, Storinky istoriji KPZU..., s. 6–9.

[5] J. Hałuszko, Narysy istoriji..., s. 20–21; J. Radziejowski, Komunistyczna Partia..., s. 18.

[6] J. Sływka, Storinky istoriji KPZU..., s. 11.

[7] J. Radziejowski, Komunistyczna Partia..., s. 26–32.

[8] Idit´ u masy, „Nasz Stiah” 1922, nr 3, s. 5–8.

[9] CDAHOU, f. 6, op. 1, spr. 22, Centralnyj Komitet Komunistycznoji Partiji Zachidnoji Ukrajiny, k. 5–8; J. Sływka, Borot´ba trudiaszczych Schidnoji Hałyczyny proty inozemnoho panuwannia, Kyjiw 1973, s. 225–229.

[10] CDAHOU, f. 6, op. 1, spr. 20, k. 12. Szczegółowe informacje o sporach w KPGW dotyczących udziału w wyborach zob. T. Biernacek, Spór o taktykę. Komunistyczna Partia Galicji Wschodniej wobec wyborów do Sejmu i Senatu w listopadzie 1922 roku, Zielona Góra 1985.

[11] T. i W. Rzepeccy, Sejm i Senat 1922–1927, Poznań 1923, s. 298–325.

[12] M. Tesluk, U borot´bi za wozzjednannia. Storinky spohadiw, Lwiw 1988, s. 111–114.

[13] T. Snyder, Tajna wojna. Henryk Józewski i polsko-sowiecka rozgrywka o Ukrainę, tłum. B. Pietrzyk, Kraków 2008, s. 54.

[14] Uchwały II Zjazdu Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy, Lwów 1925, s. 25; M. Tesluk, U borot´bi..., s. 206–207, 210; J. Radziejowski, Komunistyczna Partia..., s. 80–83.

[15] Por. np. Wasylkiw, Nacjonalne wyzwołennia i ukrajinśke dribnomiszczanstwo, „Nasza Prawda” 1924, nr 1, s. 5–11.

[16] Smert´ nacjonalizmu, „Nowa Kultura” 1923, nr 2/3, s. 1–5.

[17] J. Radziejowski, Geneza partii Selrob, „Z Pola Walki” 1966, nr 2, s. 47–70.

[18] Na temat „szumskizmu” zob. J.E. Mace, Communism and the Dilemmas of National Liberation. National Communism in Soviet Ukraine, 1918–1933, Cambridge 1983, s. 86–119.

[19] Cyt. za: J. Sływka, Storinky istoriji KPZU..., s. 56.

[20] CDAHOU, f. 1, op. 20, spr. 2485, Centralnyj Komitet Komunistycznoji Partiji Ukrajiny, k. 30.

[21] RGASPI, f. 495, op. 54, d. 7, Komintern, k. 65.

[22] Ibidem, k. 29. UNDO (Ukraińskie Zjednoczenie Narodowo-Demokratyczne) – najbardziej wpływowa ukraińska partia liberalno-konserwatywna działająca w Galicji w latach 1925–1939.

[23] CDAHOU, f. 1, op. 20, spr. 2485, k. 42.

[24] O kryzysie w KPZU w latach 1927–1929 zob. J. Radziejowski, Komunistyczna Partia..., s. 159–239; J. Sływka, Storinky istoriji KPZU..., s. 21–87.

[25] Hołos sumlinnia, „Diło”, 26 VII 1933, s. 3.

[26] „Zemla i Wola” 1928, nr 21 (czasopismo KPZU-większości).

[27] „Nasza Prawda” 1928, nr 3–8, s. 46; DALO, f. 271, op. 1, spr. 41, Dyrekcija policiji u Lwowi, k. 15; DALO, f. 110, op. 3, spr. 778, Lwiwśke hrodśke starostwo, k. 12.

[28] „Sel-Rob” 1928, nr 12, 19.

[29] „Nasze Słowo”, 19 II 1928.

[30] J. Radziejowski, Komunistyczna Partia..., s. 224–225, tablica.

[31] Sprawozdania stenograficzne Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej. Okres II. 5 posiedzenie z 31 III 1928, Warszawa 1928, k. 3–5.

[32] Ibidem, k. 5–8; Posłowie rewolucyjni w Sejmie (1920–1935). Wybór przemówień, interpelacji i wniosków, Warszawa 1961, s. 341–342.

[33] DALO, f. 110, op. 29, spr. 2489; Szapiro Natan Maksowycz [w:] Borci za wozzjednannia. Biohraficznyj dowidnyk, Lwiw 1989, s. 335.

[34] Cyt. za: M. Bohdanowycz, Do pidsumkiw I-ho zjizdu Komsomołu Zach. Ukrajiny, „Nasza Prawda” 1932, nr 1, s. 46.

[35] Ibidem, s. 47.

[36] Cyt. za: M. Panczuk, „Bili plamy”..., s. 116.

[37] P. Hirny, Za riszuczyj perełom u borot´bi proty kontrrewolucijnoho ukrajinśkoho nacjonalizmu, „Nasza Prawda” 1934, nr 2, s. 10.

[38] Hołos sumlinnia, „Diło”, 26 VII 1933, s. 1.

[39] P. Hirny, Za riszuczyj perełom..., s. 10.

[40] J. Radziejowski, Roman Rozdolśkyj. Ludyna, dijacz, naukoweć, „Ukrajina Moderna” 2009, nr 3 (14), s. 173.

[41] J. Sływka, Storinky istoriji KPZU..., s. 88; O. Rublow, J. Czerczenko, Stalinszczyna i dola zachidnoukrajin-śkoji intelihenciji. 20–50-i rr. XX st., Kyjiw 1994, s. 104–142, 175–178.

[42] P. Hirny, Za riszuczyj perełom..., s. 3–16.

[43] J. Stepaniuk, Na borot´bu proty smertelnoho woroha praciujuczych – OUN (UWO), „Nasza Prawda” 1934, nr 2, s. 20–31.

[44] R. Wysocki, Komuniści versus nacjonaliści. Konfrontacja i walka o wpływy pomiędzy Komunistyczną Partią Zachodniej Ukrainy a Organizacją Ukraińskich Nacjonalistów w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1929–1938, „Rocznik Chełmski” 2007, t. 11, s. 181.

[45] RGASPI, f. 495, op. 13, d. 6, k. 5.

[46] Ibidem, k. 6.

U źródeł partii. Z dziejów konfliktów personalno-ideowych w kierownictwie PPR

[1] Jego początek przypada na lata 1947–1948, a koniec na 1956 r. Szerzej na ten temat zob. R. Spałek, Komuniści przeciwko komunistom. Poszukiwanie wroga wewnętrznego w partii komunistycznej w Polsce w latach 1948–1956, Warszawa–Poznań 2014.

[2] By zachować formalną jedność, na X Zjeździe WKP(b) w 1921 r. podjęto uchwałę o delegalizacji działalności frakcyjnej (grupowej). W praktyce za takową uważano wszystkie poglądy sprzeczne czy niekompatybilne z poglądami dyktatorskimi Lenina, a następnie Stalina, nawet wówczas, gdy podzielane były przez liczną zbiorowość (R. Pipes, Rosja bolszewików, tłum. W. Jeżewski, Warszawa 2005, s. 285).

[3] T. Torańska, Oni, Warszawa 2004, s. 304; W. Gomułka, Pamiętniki, t. 1, oprac. A. Werblan, Warszawa 1994, s. 219; P. Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy (1941–1944), Warszawa 2006, s. 73; Tragedia Komunistycznej Partii Polski, red. J. Maciszewski, Warszawa 1989, s. 185; A. Sobór-Świderska, Jakub Berman. Biografia komunisty, Warszawa 2009, s. 66.

[4] Zob. np. Historia polskiego ruchu robotniczego, t. 2: 1939–1964, oprac. W. Góra, M. Malinowski, J. Pawłowicz, A. Przygoński, Warszawa 1967, s. 44–60; Polska Partia Robotnicza. Kronika I 1942 – V 1945, red. M. Malinowski, Warszawa 1962, s. 11–18; M. Malinowski, Geneza PPR, Warszawa 1974; N. Kołomejczyk, M. Malinowski, Polska Partia Robotnicza 1942–1948, Warszawa 1986, s. 18–35; J.B. Garas, Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942–1945, Warszawa 1971, s. 24–28. Dyskusja bardziej rzeczowa, choć często o charakterze publicystyki sensacyjnej, rozpoczęła się tuż przed upadkiem PRL. Zob. np. M. Nowiński, Tajemnica śmierci Nowotki, „Prawo i Życie” 1988, nr 1; idem, Nie ma podstaw do oskarżeń, „Prawo i Życie” 1988, nr 2; idem, Jeszcze o „Tajemnicy śmierci Nowotki”, „Prawo i Życie” 1988, nr 9; A. Przygoński, Okoliczności śmierci Marcelego Nowotki i braci Mołojców. Świadectwa, dokumenty i argumenty, „Polityka” 1988, nr 10; A. Werblan, Glossa w sprawie okoliczności śmierci Marcelego Nowotki, „Z Pola Walki” 1989, nr 4.

[5] Por. np. J. Eisler, Polski rok 1968, Warszawa 2006, s. 25, 611 i n.

[6] Zob. np. T. Torańska, Oni..., s. 362–363.

[7] W rzeczywistości była to grupa inicjatywna tylko z nazwy, gdyż faktycznym inicjatorem PPR byli Sowieci i Komintern.

[8] P. Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza..., s. 80–83.

[9] Bolesław Mołojec wyobrażał sobie, że każdy członek PPR będzie składał przysięgę na wierność Gwardii Ludowej: „Przysięgam, że oddając się pod komendę GL, z bezwzględnym posłuszeństwem wykonywać będę rozkazy i powierzone mi zadania bojowe i nie cofnę się przed żadnym niebezpieczeństwem”. W lipcu 1942 r. Mołojec przedostał się do Francji, by sprowadzić do kraju byłych uczestników wojny w Hiszpanii, wyszkolonych wojskowo, a więc niezbędnych, w GL bowiem brakowało kadry żołnierskiej i oficerskiej z doświadczeniem. Część „dąbrowszczaków” po powrocie (ostatecznie sprowadzono ich 45) stanowiła jego bezpośrednie wsparcie i zaplecze polityczne, umacniała tym samym pozycję GL i zwiększała szansę „dowództwa wojskowego” na przejęcie roli centralnego ośrodka dyspozycji. Należy przy tej okazji zauważyć, że w momencie przerzutu grupy inicjatywnej PPR na ziemie polskie ani WKP(b), ani postępujący w ślad za nią Komintern nie miały jednak ostatecznie skonkretyzowanych poglądów co do najlepszej drogi odbudowy zorganizowanego ruchu komunistycznego w Polsce: czy ma się on odbudować za pomocą ideologiczno-politycznej partii, czy poprzez wojskową partyzantkę (M. Spychalski, Wspomnienia o partyjnej robocie (1931–1944), „Archiwum Ruchu Robotniczego” 1975, t. 2, s. 315; T. Torańska, Oni..., s. 307; R. Nazarewicz, Armii Ludowej dylematy i dramaty, Warszawa 2000, s. 95–96; idem, Komintern a lewica polska. Wybrane problemy, Warszawa 2008, s. 151; W. Gomułka, Pamiętniki, t. 2, oprac. A. Werblan, Warszawa 1994, s. 218–223).

[10] Tragedia Komunistycznej Partii Polski..., s. 77, 138, 140–141, 158–162; M. Malinowski, Geneza PPR..., s. 33–34, 46–49; R. Nazarewicz, Komintern a lewica..., s. 67–71; idem, Armii Ludowej dylematy..., s. 14, 17–19.

[11] Po dwóch miesiącach, w kwietniu 1940 r., Bolesław Mołojec przygotował memoriał skierowany do Komitetu Wykonawczego Międzynarodówki Komunistycznej, w którym uznał za konieczne powołanie partii reprezentującej polską klasę robotniczą – terroryzowaną przez Niemców w okupowanej Polsce, a zarazem wciąż pozostającą bez swojego ideowo-organizacyjnego przewodnika. W dokumencie tym pisał m.in.: „z braku partii komuniści mają związane ręce, brak im linii i orientacji politycznej”, „w tej strasznej sytuacji komuniści i ich partia muszą dzielić los swego narodu. Inaczej zostaną oskarżeni o to, że nie było ich w trudnym czasie”. Odpowiedzi na memoriał się nie doczekał (R. Nazarewicz, Komintern a lewica..., s. 73).

[12] Nowotko–Mołojec. Z początków PPR. Nieznane relacje Władysława Gomułki i Franciszka Jóźwiaka, posł. R. Zimand „Leopolita”, Londyn 1986, s. 20; T. Torańska, Oni..., s. 305. Por. M. Spychalski, Wspomnienia o partyjnej robocie..., s. 317–318.

[13] Cyt. za: A. Werblan, Władysław Gomułka. Sekretarz generalny PPR, Warszawa 1988, s. 138.

[14] W. Gomułka, Pamiętniki, t. 2..., s. 241. Por. P. Kołakowski, Pretorianie Stalina. Sowieckie służby bezpieczeństwa i wywiadu na ziemiach polskich 1939–1945, Warszawa 2010, s. 273–274; R. Nazarewicz, Razem na tajnym froncie. Polsko-radzieckie współdziałanie wywiadowcze w latach II wojny światowej, Warszawa 1983, s. 149; idem, Armii Ludowej dylematy..., s. 101.

[15] Idem, Razem na tajnym froncie..., s. 150.

[16] W. Gomułka, Pamiętniki, t. 2..., s. 235–236.

[17] P. Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza..., s. 151–152.

[18] Na ten temat, mimo krygowania się, dostatecznie jasno wypowiedział się Jakub Berman (T. Torańska, Oni..., s. 304).

[19] Nowotko–Mołojec. Z początków PPR. Nieznane relacje..., s. 10, 20, 22–23.

[20] Depesza z KC PPR do KW MK, 17 XII 1942 r. [w:] Zabójstwo Marcelego Nowotki w świetle dokumentów z lat 1942–1943, oprac. R. Nazarewicz, Warszawa 1990, s. 10. Marcelego Nowotkę zastrzelono na warszawskiej Woli, na rogu ulic Kolejowej i Przyokopowej.

[21] Depesza z KC PPR do KW MK, 8 I 1943 r. [w:] ibidem, s. 13.

[22] Depesza z KC PPR do KW MK w Moskwie, 5 XII 1942 r. [w:] ibidem, s. 9; Depesza z KC PPR do KW MK, 7 XII 1942 r. [w:] ibidem, s. 9; Depesza z KC PPR do KW MK, 17 XII 1942 r. [w:] ibidem, s. 10.

[23] Depesza z KW MK do KC PPR, 18 XII 1942 r. [w:] ibidem, s. 10–11; W. Gomułka, Pamiętniki, t. 2..., s. 209, 211–213. Por. P. Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza..., s. 154.

[24] Nowotko–Mołojec. Z początków PPR. Nieznane relacje..., s. 10.

[25] Na temat zachowania Bolesława Mołojca w Paryżu zob. wypowiedź Ryszarda Nazarewicza w: P. Lipiński, Osiem śmierci Marcelego Nowotki, „Gazeta Wyborcza”, 19–20 VII 2003.

[26] Nowotko–Mołojec. Z początków PPR. Nieznane relacje..., s. 6.

[27] W. Gomułka, Pamiętniki, t. 2..., s. 224.

[28] Rozmowa komisji wyłonionej przez VIII Plenum KC [PZPR] z obyw[atelem Józefem] Różańskim w dniu 7 XII 1956 r. [w:] A. Garlicki, Z tajnych archiwów, Warszawa 1993, s. 267.

[29] Nowotko–Mołojec. Z początków PPR. Nieznane relacje..., s. 21–22, 26.

[30] W. Gomułka, Pamiętniki, t. 2..., s. 191–192. Żona Bolesława Kowalskiego powiedziała: „Mołojec wywierał kolosalny wpływ na ludzi, [tak] że chłopcy [podkomendni] autentycznie go kochali. [...] Bolesław Kowalski [...] oświadczył, że aby wykonać wyrok na swoim dowódcy, musi mieć niezbite dowody jego zdrady, a przecież dowódów takich mu nie przedstawiono, tylko wydano rozkaz” (M.E. Ożóg, Władysław Gomułka. Biografia polityczna, t. 1, Warszawa 1989, s. 76).

[31] A. Werblan, Władysław Gomułka. Sekretarz..., s. 127.

[32] Zob. ibidem, s. 120, 129.

[33] Depesza z KC PPR do KW MK, 8 I 1943 [w:] Zabójstwo Marcelego Nowotki..., s. 15.

[34] Nowotko–Mołojec. Z początków PPR. Nieznane relacje..., s. 10, 23; R. Nazarewicz, Armii Ludowej dylematy..., s. 59–60.

[35] Nowotko–Mołojec. Z początków PPR. Nieznane relacje..., s. 23.

[36] Zob. A. Werblan, Władysław Gomułka. Sekretarz..., s. 133.

[37] Meldunek sekretarza Komitetu Obwodowego PPR Radom–Kielce Władysława Skowrońskiego nt. Zygmunta Mołojca „Antona”, 14 II 1943 r. [w:] Zabójstwo Marcelego Nowotki..., s. 44.

[38] Zygmunt Mołojec podobno spotkał się dwukrotnie w styczniu 1943 r. ze swoją siostrą, która na podstawie zasłyszanych wieści poinformowała go, że Bolesław zginął w akcji GL (A. Werblan, Władysław Gomułka. Sekretarz..., s. 132).

[39] Meldunek pracownicy Wydziału Informacji Sztabu Głównego GL Stanisławy Sowińskiej „Natki”, 15 I 1943 r. [w:] Zabójstwo Marcelego Nowotki..., s. 17–21 (cyt. s. 21).

[40] S. Sowińska, Lata walki, Warszawa 1966, s. 98–99.

[41] W. Gomułka, Pamiętniki, t. 2..., s. 250; P. Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza..., s. 159–160.

[42] Ta czwórka stanowiła większość ówczesnego sześcioosobowego Komitetu Centralnego PPR. Z kręgu dochodzeniowego wyłączono bowiem podejrzanego o zabójstwo Bolesława Mołojca i jego stronnika Aleksandra Kowalskiego (Depesza z KC PPR do KW MK, 8 I 1943 [w:] Zabójstwo Marcelego Nowotki..., s. 13–16).

[43] W. Gomułka, Pamiętnik, t. 2..., s. 200–201, 209, 212–213, 252.

[44] Nowotko–Mołojec. Z początków PPR. Nieznane relacje..., s. 13–14. Zob. W. Gomułka, Pamiętniki, t. 2..., s. 209, 212–213, 253.

[45] W. Gomułka, Pamiętniki, t. 2..., s. 255–256.

[46] Wówczas wysłano do Dymitrowa depeszę będącą skrótem pisemnego sprawozdania liczącego kilkanaście stron maszynopisu (Sprawozdanie Komisji Śledczej KC PPR badającej sprawę śmierci M. Nowotki, nie później niż 29 I 1943 r. [w:] Zabójstwo Marcelego Nowotki..., s. 30–42; R. Nazarewicz, Armii Ludowej dylematy..., s. 59).

[47] Ślad takiego poglądu zachował się w notatce z rozmowy Romana Romkowskiego i Włodzimierza Aleksandrowa vel Zawadzkiego „Jasnego”, kiedy to ten drugi przywołał opinię, jakoby syn nieżyjącego Teodora Duracza znał szczegóły i „opinię ojca w sprawie zabójstwa N[owotki], która nie jest zgodna z protokołem, który sam podpisał” (P. Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza..., s. 161, przyp. 49).

[48] W. Gomułka, Pamiętniki, t. 2..., s. 207, 209; Nowotko–Mołojec. Z początków PPR. Nieznane relacje..., s. 25–26.

[49] W. Gomułka, Pamiętniki, t. 2..., s. 252, 253, przyp. 29.

[50] Ibidem, s. 252.

[51] P. Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza..., s. 161–162.

[52] Por. W. Gomułka, Pamiętniki, t. 2..., s. 353.

[53] Był współpracownikiem sowieckiego wywiadu (ibidem, s. 355).

[54] P. Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza..., s. 309–310, przyp. 27.

[55] Na ten temat pisałem w: R. Spałek, Komuniści przeciwko komunistom..., s. 543–544 i n.

[56] W. Gomułka, Pamiętniki, t. 2..., s. 359.

[57] Por. R. Spałek, Z dziejów komunistycznego wywiadu. Casus Bogusława Hrynkiewicza i Mariana Spychalskiego (1940–1944), „Pamięć i Sprawiedliwość” 2008, nr 1 (12), s. 221.

[58] Por. T. Torańska, Oni..., s. 435; Notatka pracownika Wydziału Informacji Międzynarodowej KC WKP(b), 14 II 1944 r. [w:] Polska–ZSRR. Struktury podległości. Dokumenty WKP(b) 1944–1949, oprac. G.A. Bordiugow i in., Warszawa 1995, s. 33.

[59] M. Spychalski, Wspomnienia o partyjnej robocie..., s. 355–356.

[60] Józef Światło mylił się, kiedy opowiadał o przerwaniu łączności na pół roku (Z. Błażyński, Mówi Józef Światło. Za kulisami bezpieki i partii 1940–1955, Londyn 1986, s. 134–135). Bezpośrednią łączność przywrócono w lutym 1944 r. W styczniu nawiązywano kontakt także przez pośredników, przez radiotelegraf siatki NKWD pracujący pod kierownictwem Franciszka Karwackiego, później – przez radiotelegrafistkę przysłaną do Warszawy przez Leona Kasmana, działającego bezpośrednio z polecenia Dymitrowa.

[61] Por. Informacja Komisariatu Ludowego Bezpieczeństwa państwowego ZSRR dla kierownika Wydziału Informacji Międzynarodowej KC WKP(b), 17 I 1944 r. [w:] Polska–ZSRR. Struktury podległości..., s. 26.

[62] Por. W. Gomułka, Pamiętniki, t. 2..., s. 379, 385; R. Nazarewicz, Razem na tajnym froncie..., s. 159–160.

[63] Informacja Komisariatu Ludowego Bezpieczeństwa państwowego ZSRR dla kierownika Wydziału Informacji Międzynarodowej KC WKP(b), 17 I 1944 r. [w:] Polska–ZSRR. Struktury podległości..., s. 26; Pismo Komisariatu Ludowego Bezpieczeństwa Państwowego ZSRS do Georgiego Dymitrowa, 9 II 1944 r. [w:] ibidem, s. 32.

[64] R. Nazarewicz, Razem na tajnym froncie..., s. 159–161. Gomułka twierdził, że było odwrotnie – to Skoniecki miał dołączyć do siatki Karwackiego (W. Gomułka, Pamiętniki, t. 2..., s. 224). Gomułka chyba się pomylił. Grupa wywiadowcza Skonieckiego działała od momentu wylądowania pierwszej grupy inicjatywnej w grudniu 1941 r., tymczasem Karwacki wszedł w jej skład po przerzucie do Polski wiosną 1943 r. (R. Nazarewicz, Razem na tajnym froncie..., s. 159–161).

[65] Por. W. Gomułka, Pamiętniki, t. 2..., s. 385.

[66] W pierwszej połowie 1941 r. Ignacy Loga-Sowiński był współpracownikiem wywiadu wojsk pogranicznych ZSRS i otrzymał pseudonim „Grigorij 84”. Zob. Informacja Komisariatu Ludowego Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR dla kierownika Wydziału Informacji Międzynarodowej KC WKP(b) Georgiego Dymitrowa o składzie Komitetu Centralnego PPR w Warszawie wraz z prawdziwymi nazwiskami jego członków, 9 V 1944 r. [w:] Polska–ZSRR. Struktury podległości..., s. 58; P. Kołakowski, NKWD i GRU na ziemiach polskich 1939–1945, Warszawa 2005, s. 205; P. Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza..., s. 97, 103. O okupacyjnych losach Ignacego Logi-Sowińskiego piszę więcej w: R. Spałek, Komuniści przeciwko komunistom..., s. 866–873.

[67] Informacja o specjalnej grupie polskiej kierowanej przez Leona Kasmana „Janowskiego” opracowana przez pracownika Instytutu Naukowo-Badawczego nr 100 I.D. Morozowa, 29 II 1944 r. [w:] Polska–ZSRR. Struktury podległości..., s. 41–42; T. Torańska, Oni..., s. 435, 460, 464; W. Gomułka, Pamiętniki, t. 2..., s. 403–404; R. Nazarewicz, Armii Ludowej dylematy..., s. 235; P. Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza..., s. 361–363, 368, 371.

[68] R. Spałek, Komuniści przeciwko komunistom..., s. 869.

[69] Informacja Komisariatu Ludowego Bezpieczeństwa Państwowego dla Georgiego Dymitrowa o doniesieniach wywiadu niemieckiego, 15 IV 1944 r. [w:] Polska–ZSRR. Struktury podległości..., s. 51.

[70] Informacja o specjalnej grupie polskiej kierowanej przez Leona Kasmana „Janowskiego” opracowana przez pracownika Instytutu Naukowo-Badawczego nr 100 I.D. Morozowa, 29 II 1944 r. [w:] ibidem, s. 42.

[71] Ibidem, s. 41–42; T. Torańska, Oni..., s. 471–472.

[72] AAN, Kolekcja Dokumentów Ruchu Robotniczego, 509/80, Notatka ppłk. Kazimierza Michalaka z przesłuchania Władysława Gomułki, 5 IX 1952 r., k. 71. Po kilku latach brzmiało to mocno paradoksalnie, internowanemu przez bezpiekę Gomułce zarzucano bowiem w latach 1952–1953 m.in. zbyt dużą ugodowość wobec przeciwników politycznych.

[73] T. Torańska, Oni..., s. 481; P. Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza..., s. 371; A. Werblan, Władysław Gomułka. Sekretarz..., s. 199–200.

[74] Informacja członkini grupy przysłanej przez KC WKP(b) do Polski o zachowaniu się Leona Kasmana „Janowskiego”, 20 VI 1944 r. [w:] Polska–ZSRR. Struktury podległości..., s. 69.

[75] T. Torańska, Oni..., s. 481.

[76] Zob. np. AMSZ, Księga Nabytków i Ubytków [dalej: KNiU], nr 21/86, Relacja Jakuba Bermana, k. 25; Organizacja i działania bojowe Ludowego Wojska Polskiego, t. 4, Warszawa 1964, s. 98–120; Z. Kumoś, Związek Patriotów Polskich. Założenia programowo-ideowe, Warszawa 1983, s. 106; T. Torańska, Oni..., s. 314–316; Z. Berling, Wspomnienia, t. 2: Przeciw 17 republice, Warszawa 1990, passim.

[77] Alfred Lampe był w tym czasie kierownikiem redakcji „Nowych Widnokręgów” (w praktyce odgrywał rolę redaktora naczelnego za Wandę Wasilewską) oraz cenionym środowiskowym teoretykiem i ideologiem. Należał do ideowych inicjatorów powołania ZPP. Sowieci nie darzyli go jednak zaufaniem, bo wchodził w skład ostatniego kierownictwa KPP i pięć lat wcześniej w uchwale Kominternu rozwiązującej partię został wymieniony jako jeden z głównych „szpiegów i prowokatorów” (R. Nazarewicz, Armii Ludowej dylematy..., s. 14, 228). Uniknął stryczka tylko dzięki temu, że od 1933 do 1939 r. siedział w polskim więzieniu. O braku zaufania Stalina, Dymitrowa i innych wobec tak ważnego działacza z Polski świadczy niezaangażowanie go w przygotowania do powołania grup inicjatywnych PPR.

[78] A. Lampe, Notatki Alfreda Lampego dotyczące zagadnień programowych [prawdopodobnie 12 VIII 1943 r.], oprac. A. Przygoński, „Archiwum Ruchu Robotniczego” 1984, t. 9, s. 31. Lampe w swoich notatkach miejscami jawi się jako obserwator polityczny niezakłamany wewnętrznie: „Nieobecność komunistów w przełomowych latach 1938–1942, powstanie PPR jako dalszego ciągu KPP dopiero po wojnie niemiecko-sowieckiej, ścisła i widoczna zależność od ZSRR, tradycyjne sekciarstwo komunistów polskich, brak wielkich idei i wybitnych działaczy – wszystko to nie pozwala liczyć (wbrew optymistycznym relacjom) na zdobycie przez PPR wielkich wpływów i decydujące znaczenie w kształtowaniu nowej Polski” (ibidem, s. 30–31).

[79] Na temat tych sporów zob. m.in. J. Wrona, System partyjny w Polsce 1944–1950. Miejsce – funkcje – relacje partii politycznych w warunkach budowy i utrwalania systemu totalitarnego, Lublin 1995, s. 41–44. Z kolei o konflikcie między Wandą Wasilewską a Zygmuntem Berlingiem zob. A. Noskowa, Na drodze do stworzenia PKWN – rola Moskwy, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2005, nr 2 (8), s. 35–38; Oświadczenie Włodzimierza Sokorskiego przekazane gen.-pułk. Aleksandrowi Szczerbakowowi, 16 IV 1944 r. [w:] Polska–ZSRR. Struktury podległości..., s. 52–55.

[80] A. Lampe, Notatki Alfreda Lampego..., s. 29. Zob. także W. Ważniewski, Walka polityczna w kierownictwie PPR i PZPR 1944–1964, Toruń 1991, s. 8–9.

[81] T. Torańska, Oni..., s. 308–311, 317, 319–320.

[82] AMSZ, KNiU, nr 21/86, Relacja Jakuba Bermana, b.d., k. 28; T. Torańska, Oni..., s. 317–318.

[83] M. Spychalski, Wspomnienia o partyjnej robocie..., 355–356.

[84] AMSZ, KNiU, nr 21/86, Relacja Jakuba Bermana, b.d., k. 28.

[85] Biografka Bermana napisała, że tego dnia, tylko wcześniej, spotkał się on również z Dymitrowem (A. Sobór-Świderska, Jakub Berman. Biografia..., s. 97).

[86] AAN, Spuścizna J. Bermana, 325/32, „Na marginesie korespondencji między CBKP a KC PPR (luty–lipiec 1944 r.)”, k. 11; ibidem, 325/31, „Epizod grudniowy”, [1944 r.], k. 136–137.

[87] Notatka grupy komunistów polskich w ZSRR w sprawie utworzenia Centralnego Biura Komunistów Polski w ZSRR, 10 I 1944 r. [w:] Polska–ZSRR. Struktury podległości..., s. 23–25. Zob. też AAN, Spuścizna J. Bermana, 325/31, „Epizod grudniowy”, [1944 r.], k. 137; ibidem, 325/32, „Na marginesie korespondencji między CBKP a KC PPR (luty–lipiec 1944 r.)”, k. 11–12; AMSZ, KNiU, nr 21/86, Relacja Jakuba Bermana, b.d., k. 29–30.

[88] Notatka grupy komunistów polskich w ZSRR w sprawie utworzenia Centralnego Biura Komunistów Polski w ZSRR, 10 I 1944 r. [w:] Polska–ZSRR. Struktury podległości..., s. 25.

[89] AAN, Centralne Biuro Komunistów Polski [dalej: CBKP], 248/1, Odpis z protokołu nr 1 posiedzenia Centralnego Biura Komunistów Polski, 2 II 1944 r., k. 1–2; T. Torańska, Oni..., s. 54; I. Loga-Sowiński, Głos w dyskusji [w:] 40-lecie Polskiej Partii Robotniczej. Materiały sesji, 5–6 styczeń 1982, red. B. Hillebrandt, Warszawa 1982, s. 129.

[90] Z. Kumoś, Związek Patriotów..., s. 147; W. Ważniewski, Walka polityczna..., s. 11.

[91] AAN, CBKP, 248/1, Odpis z protokołu nr 1 posiedzenia CBKP, 2 II 1944 r., k. 1, 3.

[92] AAN, CBKP, 248/12, Maszynopis listu do KC WKP(b) zaadresowany imiennie do Wiaczesława Mołotowa, sygnowany nazwiskami Aleksandra Zawadzkiego, Wandy Wasilewskiej, Stanisława Radkiewicza, Jakuba Bermana (mps w jęz. rosyjskim), 11 VII 1944 r., k. 159.

[93] Z. Kumoś, Związek Patriotów..., s. 147–148.

[94] Pismo sekretarza KC PPR do komunistów polskich w Moskwie o sytuacji w kraju i konspiracyjnej działalności najważniejszych partii i ugrupowań politycznych [w:] Polska Partia Robotnicza. Dokumenty programowe 1942–1948, oprac. M. Malinowski i in., Warszawa 1984, s. 189–203; R. Nazarewicz, Armii Ludowej dylematy..., s. 230.

[95] W. Gomułka, Pamiętniki, t. 2..., s. 385, 389.

[96] Por. ibidem, s. 360–361.

[97] W archiwach MSZ znajduje się wypowiedź Bermana, w której jednoznacznie stwierdza on, że wszelkie listy do kraju były pisane przez niego, a dopiero tekst ostateczny uwzględniał ewentualne uwagi członków CBKP (AMSZ, KNiU, nr 21/86, Relacja Jakuba Bermana, b.d.; AAN, Spuścizna J. Bermana, 325/32, „Na marginesie korespondencji między CBKP a KC PPR (luty–lipiec 1944 r.)”, k. 18. Por. A. Werblan, Władysław Gomułka. Sekretarz..., s. 191, przyp. 43; W. Gomułka, Pamiętniki, t. 2..., s. 396; T. Torańska, Oni..., s. 327).

[98] Sprawa powołania Polskiego Komitetu Narodowego w Moskwie, oprac. E. Syzdek, „Archiwum Ruchu Robotniczego” 1984, t. 9, s. 36–94. Zob. także np. A. Werblan, Władysław Gomułka. Sekretarz..., s. 185–187; A. Sobór-Świderska, Jakub Berman. Biografia..., s. 94–101.

[99] Pismo sekretarza KC PPR do komunistów polskich w Moskwie o sytuacji w kraju i konspiracyjnej działalności najważniejszych partii i ugrupowań politycznych [w:] Polska Partia Robotnicza. Dokumenty programowe..., s. 198–200. Zob. też A. Werblan, Władysław Gomułka. Sekretarz..., s. 189–190; P. Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza..., s. 365.

[100] Zob. np. W. Gomułka, Pamiętniki, t. 2..., s. 395–396.

[101] A. Werblan, Władysław Gomułka. Sekretarz..., s. 189.

[102] W. Gomułka, Pamiętniki, t. 2..., s. 383–384; R. Nazarewicz, Armii Ludowej dylematy..., s. 229; A. Sobór-Świderska, Jakub Berman. Biografia..., s. 113; W. Ważniewski, Walka polityczna..., s. 11, 13, 15.

[103] AAN, KC PPR, 190/I-6, Odpis depeszy w języku rosyjskim z 25 II 1944 r., k. 24 (tłum. zob. ibidem, k. 25).

[104] Ibidem, Do t[owarzysza] D[ymitrowa] (mps w jęz. polskim), 7 III 1944 r., k. 25–28. Fragmenty listu zob. W. Gomułka, Pamiętniki, t. 2..., s. 399–400.

[105] Niektórzy badacze datują jej przesłanie na marzec 1944 r. (P. Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza..., s. 366–367; A. Werblan, Władysław Gomułka. Sekretarz..., s. 190, przyp. 43). Jakub Berman w swoich zapiskach poczynionych już na emeryturze politycznej zanotował jednak, że depeszę wysłał do Warszawy w połowie kwietnia. Wydaje się to bardziej logiczne, owa depesza była bowiem odpowiedzią na – jak w niej czytamy – „wyniki Waszej czterechmiesięcznej działalności”, co, mając na uwadze już sam tytuł depeszy, musiało się odnosić do czteromiesięcznej działalności KRN, a nie np. do czteromiesięcznej działalności nowego szefa PPR (co przypadałoby rzeczywiście w marcu). Z wywodów kolejnych dwóch historyków (R. Nazarewicz, Armii Ludowej dylematy..., s. 231–232; W. Ważniewski, Walka polityczna..., s. 15) można wyczytać, że oni także skłaniają się ku późniejszej datacji depeszy, choć ponad ten ogólnik trudno wywnioskować coś więcej.

[106] AAN, KC PPR, 191/I-6, Odpis depeszy, b.d., k. 69–71; AAN, Spuścizna J. Bermana, 325/32, „Na marginesie korespondencji między CBKP a KC PPR (luty–lipiec 1944 r.)”, k. 18–19. Fragmenty depeszy zob. też w: P. Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza..., s. 367–368.

[107] Por. AAN, CBKP, 248/4, Uwagi o deklaracji i programie KRN, mps w jęz. polskim i rosyjskim, b.d., k. 27–28, 35–37. O maszynopisie drugiej ze wspomnianych depesz, napisanej w języku polskim i zawierającej ręczne poprawki Jakuba Bermana, jako pierwszy napisał Andrzej Werblan (idem, Władysław Gomułka. Sekretarz..., s. 190–191).

[108] AAN, Spuścizna J. Bermana, 325/32, „Na marginesie korespondencji między CBKP a KC PPR (luty–lipiec 1944 r.)”, k. 18–19, 33. Por. A. Sobór-Świderska, Jakub Berman. Biografia..., s. 110; A. Werblan, Władysław Gomułka. Sekretarz..., s. 190, przyp. 43.

[109] Cyt za: A. Werblan, Władysław Gomułka. Sekretarz..., s. 190.

[110] A. Sobór-Świderska, Jakub Berman. Biografia..., s. 110.

[111] AAN, Spuścizna J. Bermana, 325/32, „Na marginesie korespondencji między CBKP a KC PPR (luty–lipiec 1944 r.)”, k. 20–21; W. Gomułka, Pamiętniki, t. 2..., s. 409–415.

[112] Sprawozdanie stenograficzne z posiedzenia Komitetu Centralnego Polskiej Partii Robotniczej 31 sierpnia – 3 września 1948 r., oprac. A. Kochański, Pułtusk–Warszawa 1998 [przemówienia Władysława Gomułki z 31 VIII i 1 IX 1948 r.], s. 52, 87. Zob. też W. Gomułka, List do redakcji „Archiwum Ruchu Robotniczego” w sprawie „protokołu pierwszego posiedzenia Krajowej Rady Narodowej” i „dyskusji w PPR w sprawie zjednoczenia sił demokratycznych (Notatki protokolarne z posiedzeń KC PPR maj–czerwiec 1944)”, „Archiwum Ruchu Robotniczego” 1977, t. 4, s. 247–249.

[113] Ta czysto teoretyczna kwestia stała się po latach kanwą oskarżania Gomułki o chęć porozumienia z Londynem. Piszę o tym szeroko w: R. Spałek, Komuniści przeciwko komunistom..., s. 604–609, 757–760.

[114] T. Torańska, Oni..., s. 327.

[115] AAN, Spuścizna J. Bermana, 325/32, „Na marginesie korespondencji między CBKP a KC PPR (luty–lipiec 1944 r.)”, k. 23–24.

[116] Ibidem, k. 23.

[117] W. Gomułka, Pamiętniki, t. 2..., s. 336, 340–341.

[118] J. Ptasiński, Pierwszy z trzech zwrotów, czyli rzecz o Władysławie Gomułce, Warszawa 1984, s. 67, 69. Tezę tę potwierdzają wypowiedzi i zapiski Bermana, który pełniąc funkcję sekretarza tworzonego w ZSRS Polskiego Komitetu Narodowego (poprzednika PKWN), pod koniec grudnia 1943 r. przygotował tekst ze skierowaną do kraju prośbą o wyznaczenie pięciu kandydatów mogących zasilić przyszły rząd. Bermanowi – jak twierdził – nie udało się przeforsować poprawki, by było to „minimum pięciu kandydatów”, w związku z czym przedstawiciele Warszawy stanowiliby w nim mniejszość wobec dwóch reprezentantów Londynu, tyluż Polonii amerykańskiej, jednego przedstawiciela Polonii z Bliskiego Wschodu oraz nawet do dziesięciu przebywających w ZSRS członków ZPP (AAN, Spuścizna J. Bermana, 325/31, „Epizod grudniowy”, [1944 r.] k. 134; T. Torańska, Oni..., s. 317–318). Zob. też Sprawa powołania Polskiego Komitetu Narodowego w Moskwie..., s. 47–50; A. Noskowa, Na drodze do stworzenia PKWN..., s. 31–48.

[119] W. Gomułka, Pamiętniki, t. 2..., s. 365; C. Kozłowski, Namiestnik Stalina, Warszawa 1993, s. 21.

[120] W. Gomułka, Pamiętniki, t. 2..., s. 449–450; C. Kozłowski, Namiestnik Stalina..., s. 25–26.

[121] AAN, Spuścizna J. Bermana, 325/33, „Wspomnienia o pracy partyjnej i państwowej luty–marzec 1945 r.”, k. 176, 180; T. Torańska, Oni..., s. 334.

[122] Z. Berling, Wspomnienia, t. 2..., s. 97–155.

[123] Albina Noskowa pisze o nim nawet jako o „antykomuniście” (A. Noskowa, Na drodze do stworzenia PKWN..., s. 36).

[124] T. Torańska, Oni..., s. 314; Z. Berling, Wspomnienia, t. 2..., s. 238–239.

[125] Por. np. N. Iwanow, Powstanie Warszawskie widziane z Moskwy, Kraków 2010, s. 227–233; 245–246; N. Davis, Powstanie ’44, Kraków 2004, s. 518. Po latach Berling był twórcą legendy, jakoby idąc na pomoc walczącej Warszawie, wydał rozkaz przeprawy wbrew decyzjom Sowietów i PKWN, co miało dowodzić jego patriotyzmu i niezależności, być może też zrehabilitować za kolaborację ze Stalinem. W przywołanej w niniejszym przypisie książce Nikołaja Iwanowa zostały rozwiane ostatecznie jakiekolwiek wątpliwości (gdyby ktoś nadal je miał). Rozkaz został podpisany przez dowódcę I Frontu Białoruskiego marsz. Konstantego Rokossowskiego.

[126] W. Gomułka, Pamiętniki, t. 2..., s. 480; S. Jaczyński, Zygmunt Berling. Między sławą a potępieniem, Warszawa 1993, s. 386.

[127] S. Jaczyński, Zygmunt Berling..., s. 312–313.

[128] Protokół posiedzenia KC [PPR] odbytego 22 X 1944 r. [w:] Protokoły posiedzeń Biura Politycznego KC PPR 1944–1945, oprac. A. Kochański, Warszawa 1992, s. 41. Być może było to echo dwudniowych rozmów, które Berling przeprowadził z Władysławem Antonim Żurowskim „Andrzejem” (komendantem Obwodu VI Praga Okręgu Warszawa Armii Krajowej) w drugiej połowie września 1944 r. w willi w Zielonej niedaleko Wawra. „Andrzej” zadeklarował wówczas chęć utworzenia pułku piechoty złożonego wyłącznie z żołnierzy AK, wchodzącego w skład 1 Armii Wojska Polskiego. W rzeczywistości blefował, bo po zakończeniu rozmów, zamiast skontaktować się ze swoim zwierzchnictwem, natychmiast ukrył się przed Sowietami w podwarszawskim Józefowie. Aresztowano go dwa miesiące później (N. Davis, Powstanie..., s. 508).

[129] S. Jaczyński, Zygmunt Berling..., s. 325–327; Z. Berling, Wspomnienia, t. 3: Wolność na przetarg, Warszawa 1990, s. 384–385.

[130] Protokół posiedzenia KC [PPR] odbytego 24 XI 1944 r. [w:] Protokoły posiedzeń Biura Politycznego KC PPR 1944–1945..., s. 61.

[131] Z. Berling, Wspomnienia, t. 3..., s. 386; W. Gomułka, Pamiętniki, t. 2..., s. 484; S. Jaczyński, Zygmunt Berling..., s. 386.

[132] W. Gomułka, Pamiętniki, t. 2..., s. 484.

[133] Protokół posiedzenia KC [PPR] odbytego 3 XII 1944 r. [w:] Protokoły posiedzeń Biura Politycznego KC PPR 1944–1945..., s. 71.

[134] Z. Berling, Wspomnienia, t. 3..., s. 386; W. Gomułka, Pamiętniki, t. 2..., s. 486–487.

[135] AAN, PKWN, I/5, Protokół posiedzenia PKWN, 15 XII 1944 r., k. 195.

[136] Protokół posiedzenia KC [PPR] odbytego 14 XII 1944 r. [w:] Protokoły posiedzeń Biura Politycznego KC PPR 1944–1945..., s. 75.

[137] T. Torańska, Oni..., s. 315.

[138] W. Gomułka, Pamiętniki, t. 2..., s. 487–488.

[139] Zob. R. Spałek, Komuniści przeciwko komunistom..., passim.

Elity kryptokomunistyczne w partiach satelickich

[1] H. Cimek, Poglądy Międzynarodówki Komunistycznej, Komunistycznej Partii Polski i Międzynarodówki Chłopskiej na system partyjny w ustroju kapitalistycznym i socjalistycznym, „Polityka i Społeczeństwo” 2012, nr. 10, s. 9–17, http://www.politologia.univ.rzeszow.pl/uploadUC/PiS/nr_10/artykuly/Henryk_Cimek.pdf, dostęp 2 III 2013 r.

[2] M. Krzysztofiński, Komuniści na Rzeszowszczyźnie 1918–1944/1945, Rzeszów 2010, s. 105. Autor pokazuje opanowanie w 1936 r. Zarządu Powiatowego SL w Rzeszowie przez członków KPP.

[3] J. Wrona, System partyjny w Polsce 1944–1950. Miejsce – funkcje – relacje partii politycznych w warunkach budowy i utrwalania systemu totalitarnego, Lublin 1997, s. 100.

[4] Stenogram plenarnego posiedzenia KC PPR 2 czerwca 1946 r., „Archiwum Ruchu Robotniczego” 1986, t. 10, s. 271–272.

[5] J. Wrona, System partyjny w Polsce..., s. 68.

[6] R. Turkowski, Komuniści wobec ruchu ludowego w świetle posiedzeń Biura Politycznego PPR i PZPR oraz „Notatnika” B. Bieruta z lat 1948–1950, „Roczniki Dziejów Ruchu Ludowego” 1994, nr 28, s. 111–116.

[7] AAN, Kolekcja akt różnej proweniencji, I/178, List Stanisława Kotka-Agroszewskiego do Bolesława Bieruta z 17 X 1950 r., k. 188; ibidem, Życiorys spisany 21 VI 1950 r., k. 198. Fragment listu charakteryzuje sylwetkę polityczną autora i atmosferę w SL. Pisząc o walkach frakcyjnych pomiędzy Kowalskim a Korzyc-kim, Kotek-Agroszewski stwierdza: „Ponieważ ja nigdy nie walczyłem o stanowisko dla siebie, a o sprawę, przeto nie mogłem stanąć po żadnej stronie z omawianych osób. To już wystarczyło w zupełności, by się narazić i nie być popieranym. [...] Jako prezes Gł[ównej] Kom[isji] Rew[izyjnej] łapałem złodziejów i domagałem się ich ukarania bez względu na osobę protektora. Na tym tle wywiązała się walka, która trwała do ostatniego kongresu, a skutek był taki, że mnie całkowicie odsunięto, a zwyciężyli ci, których należało do więzienia wsadzić”.

[8] Słownik biograficzny działaczy ruchu ludowego. Makieta, red. J. Dancygier i in., Warszawa 1989, s. 407.

[9] M. Krzysztofiński, Komuniści na Rzeszowszczyźnie..., s. 314, 317.

[10] Wskazywać na to mogą szczególne meandry jego politycznej kariery (Słownik biograficzny..., s. 96–97).

[11] „Ozga – b. zdolny i dzielny, pracuje od czasu PKWN, b. bliski nam czło-wiek – zasługuje na wyciągnięcie – jest w ZSL, ale b. bliski nam. Skrzeszewski jest o nim najlepszego zdania, ma wyższe studia, [fragment nieczytelny], długoletni nauczyciel, typ pracownika w dawnym stylu” (AAN, Kolekcja akt różnej proweniencji, I/174, Odręczna notatka Bieruta, Charakterystyka Józefa Ozgi-Michalskiego, 1950 r. [?], k. 67).

[12] J. Wrona, Kryptokomuniści w ruchu ludowym (1944–1949) [w:] Pokolenia i portrety. Wzór osobowy ludowca w XX wieku, red. A. Wójcik, W. Paruch, Lublin 2000, s. 351–365.

[13] Słownik biograficzny..., s. 119.

[14] Ibidem, s. 138–139.

[15] M. Krzysztofiński, Komuniści na Rzeszowszczyźnie..., s. 185.

[16] J. Romanek, Działania Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w województwie lubelskim wobec Polskiego Stronnictwa Ludowego (1945–1947) [w:] Represje wobec wsi i ruchu ludowego (1944–1989), t. 4: Między apologią a negacją, red. J. Gmitruk, E. Leniart, Warszawa 2010, s. 97–113; K. Kaczmarski, Rozpracowywanie i likwidacja struktur Polskiego Stronnictwa Ludowego w województwie rzeszowskim (1946–1947) w świetle materiałów WUBP w Rzeszowie [w:] Represje wobec wsi i ruchu ludowego, t. 1: 1944–1956, red. J. Gmitruk, Z. Nawrocki, Warszawa 2003, s. 67–76; B. Dereń, Represjonowanie krakowskich przywódców ruchu ludowego w latach 1946–1956 (w świetle dokumentów służby bezpieczeństwa) [w:] ibidem, s. 97–114; J.J. Milewski, Rozbicie struktur PSL i represje wobec działaczy ludowych w woj. białostockim w latach 1946–1947 [w:] ibidem, s. 77–96. Zob. też P. Sękowski, Polskie Stronnictwo Ludowe w Krakowie i powiecie krakowskim w latach 1945–1949, Warszawa 2011; J. Romanek, Ruch ludowy na Lubelszczyźnie w latach 1944–1949, Lublin 2013.

[17] M. Szpytma, Próby dezintegracji ruchu ludowego w Polsce południowej na przykładzie Małopolskiej Grupy „Jedność Ludowa” (1946–1947) [w:] Represje wobec wsi i ruchu ludowego..., t. 1, s. 115–132.

[18] Cyt. za: R. Turkowski, Spory o miejsce Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego w systemie politycznym PRL (1956–1970), „Rocznik Historyczny Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego” 2005, nr 21, s. 73.

[19] J. Gmitruk, Biografie działaczy niepokornych. Ludowcy w aktach Sekretariatu KC PZPR, „Roczniki Dziejów Ruchu Ludowego” 2006, nr 34, s. 303–308.

[20] A. Garlicki, Z tajnych archiwów, Warszawa 1993, s. 99. Zob. też Aparat bezpieczeństwa w latach 1944–1956. Taktyka, strategia, meteody, cz. 1: Lata 1945–1947, oprac. A. Paczkowski, Warszawa 1994, s. 67–78. O problemie agentury szeroko informował również Stanisław Radkiewicz na naradzie szefów WUBP 10 VI 1948 r. Najnowsze ustalenia w tej kwestii przynosi dwutomowe opracowanie źródłowe: Stanisław Mikołajczyk w dokumentach aparatu bezpieczeństwa, t. 1: Działalność w latach 1945–1947, wstęp J. Gmitruk, wybór dokumentów W. Bagieński, F. Dąbrowski, F. Gryciuk, oprac. W. Bagieński, P. Byszewski, A. Chrzanowska, F. Dąbrowski, F. Gryciuk, J. Mysiakowska-Muszyńska, Warszawa 2010; Stanisław Mikołajczyk w dokumentach aparatu bezpieczeństwa, t. 2: Działalność w latach 1947–1958, wybór dokumentów W. Bagieński, F. Dąbrowski, F. Gryciuk, oprac. W. Bagieński, A. Chrzanowska, F. Dąbrowski, F. Gryciuk, B. Kopka, S. Mańko, J. Mysiakowska-Muszyńska, P. Popiel, Warszawa–Łódź 2010.

[21] J. Wrona, System partyjny w Polsce..., s. 79.

[22] T.W. Młyńczak, Widziane z trzeciego planu. Rozmowa z Januszem Herzem, Warszawa 1992, s. 33. Zob. także J.R. Nowak, Buntownicy i asekuranci. Białe plamy z historii SD 1939–1989, Warszawa 1991, s. 17–19.

[23] CAH SD, Spuścizna Jana Karola Wendego, materiały bez sygnatury, Pisma odręczne do Władysława Gomułki i Ryszarda Strzeleckiego, 1 II 1965 r. W piśmie do I sekretarza KC PZPR czytamy: „Wielce szanowny Tow. I Sekretarzu. W związku z uwagami podniesionymi na spotkaniu w dn. 30 stycznia br. w sprawie składu delegatów na VIII Kongres pozwalam sobie przesłać Wam zestawienie analityczne 628 delegatów w układzie stażu partyjnego, zawodów oraz wieku. Proszę przyjąć wyrazy mego głębokiego szacunku. J.K. Wende”. O charakterze zastrzeżeń do SD ze strony PZPR zob. J. Wrona, Zależni czy suwerenni? Stron-nictwo Demokratyczne w województwie lubelskim 1944–1975, Lublin 1998, s. 188–192.

[24] CAH SD, Spuścizna Jana Karola Wendego, materiał nieuporządkowany bez sygnatury, List Jana K. Wendego do Edwarda Gierka, 16 II 1971 r., b.p.

[25] Jak informuje Tadeusz W. Młyńczak, jeszcze w latach siedemdziesiątych Michał Grendys przed trudniejszymi decyzjami personalnymi lub programowymi zawsze powtarzał: „Wiecie, nie zaszkodzi wysondować, co myślą o tym towarzysze w KC. Gdy był gotowy jakiś tekst, zakładał płaszcz i mówił: »Idę na spacer«. Zwykle był to spacer krótki – z Rutkowskiego [mieściła się tam siedziba CK SD – J.W.] na Nowy Świat, do »białego domu«, a potem trochę po korytarzach” (T.W. Młyńczak, Widziane z trzeciego planu..., s. 33).

[26] J. Wrona, PZPR a partie satelickie [w:] PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012, s. 138–168; R. Turkowski, Spory o miejsce Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego..., s. 59–60, 73.

Członkowie Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej PZPR w latach 1948–1971. Próba portretu zbiorowego

[1] O skuteczności kar partyjnych świadczy wiele przykładów, zob. odwołanie Arnolda Słuckiego (Listy do pierwszych sekretarzy KC PZPR (1944–1970), oprac. J. Stępień, Warszawa 1994, s. 134–135), obszerną korespondencję do CKKP w sprawie wyrzucenia z partii Marcela Reich-Ranickiego (P. Libera, Marcel Reich-Ranicki przed Centralną Komisją Kontroli Partyjnej (1950–1957), „Zeszyty Historyczne” 2009, nr 167, s. 182–283) czy opis reakcji gen. Mirosława Milewskiego, kiedy po aferze „Żelazo” Tadeusz Nowicki, przewodniczący Zespołu Orzekającego CKKP, odbierał mu legitymację partyjną: „On był załamany. Zapytał, czy ma oddać legitymację partyjną. Mówię, że tak. On wstał, pocałował tę legitymację, rozpłakał się i powiedział, że będzie walczył o nią do końca życia. [...] Powiedział, że jest to dla niego śmierć polityczna, ale przed całkowitym samobójstwem powstrzymuje go tylko to, że prawda kiedyś musi wyjść na jaw” (I. Jurczenko, K. Kilijanek, Ludzie z „Żelaza”. Największa afera w polskim wywiadzie, Warszawa 1991, s. 90).

[2] W. Horst, System kancelaryjny Komitetu Centralnego Polskiej Partii Robotniczej w latach 1944–1948, „Teki Archiwalne” 2003, nr 7, s. 43.

[3] W. Janowski, Ustrój władz, zadania i struktura aparatu wykonawczego KC PZPR w latach 1948–1990 (zarys problematyki), cz. 1, „Teki Archiwalne” 1996, nr 1, s. 19–22.

[4] W. Janowski, Ustrój władz, zadania i struktura aparatu wykonawczego KC PZPR w latach 1948–1990 (zarys problematyki), cz. 2, „Teki Archiwalne” 1997, nr 2, s. 47–53; W. Janowski, A. Kochański, Informator o strukturze i obsadzie personalnej centralnego aparatu PZPR 1948–1990, Warszawa 2000, s. 64.

[5] Np. Wydział Zagraniczny KC PZPR (W. Borodziej, Wydział Zagraniczny KC PZPR [w:] Centrum władzy w Polsce 1948–1970, red. A. Paczkowski, Warszawa 2003, s. 51–80; W. Jarząbek, Partia a polityka zagraniczna PRL. Uwagi na temat powiązań między Wydziałem Zagranicznym KC PZPR, MSZ i innymi podmiotami [w:] PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012, s. 209–225), a także poszczególne aspekty działalności innych wydziałów (np. P. Pleskot, T.P. Rutkowski, Trudna sztuka kierowania nauką. Wydział Nauki i Oświaty KC PZPR wobec Polskiej Akademii Nauk (1949–1989) [w:] PZPR jako machina władzy..., s. 299–313; P. Pleskot, Trudna sztuka kierowania nauką. Wydział Nauki i Oświaty KC PZPR a Polska Akademia Nauk (1949–1989) [w:] Partia komunistyczna w Polsce. Struktury – ludzie – dokumentacja, red. D. Magier, Lublin–Radzyń Podlaski 2012, s. 181–200).

[6] Zob. np. P. Osęka, Sumienie partii. Rola i znaczenie Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej [w:] PZPR jako machina władzy..., s. 75–98; idem, Kartoteka spraw Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej – rekonesans archiwalny [w:] Od Piłsudskiego do Wałęsy. Studia z dziejów Polski w XX wieku, red. K. Persak, A. Dudek, A. Friszke i in., Warszawa 2008, s. 262–275.

[7] Między innymi z tego powodu, że kadry te nie należały do kierownictwa partii (M. Szumiło, Elita władzy w Polsce 1944–1989. Studium socjologiczne [w:] Władza w PRL. Ludzie i mechanizmy, red. K. Rokicki, R. Spałek, Warszawa 2011, s. 155–174).

[8] Skład CKKP PZPR był publikowany w sprawozdaniach z poszczególnych pierwszych plenów, które odbywały się po każdym zjeździe: Kongres Zjednoczeniowy – „Trybuna Ludu”, 16–22 XII 1948; II Zjazd PZPR – „Nowe Drogi” 1954, nr 3; III Zjazd – „Nowe Drogi” 1959, nr 4; IV Zjazd – „Nowe Drogi” 1964, nr 7; V Zjazd – „Nowe Drogi” 1968, nr 12.

[9] Zanim stanę przed trybunałem. Z Mieczysławem Rakowskim rozmawia Dariusz Szymczycha, Warszawa [1992], s. 126.

[10] Od 28 osób wybranych na III Zjeździe do 36 osób wybranych na V Zjeździe PZPR w 1968 r.

[11] IX Nadzwyczajny Zjazd Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, 14–20 lipca 1981 r. Stenogram z obrad plenarnych, Warszawa 1983, s. 744–745.

[12] W tym okresie usunięto trzech członków byłej PPS: Eugeniusza Kembrowskiego (pochodzenie robotnicze), Feliksa Petruczynika (pochodzenie chłopskie) i Janusza Tomorowicza (pochodzenie inteligenckie), a na ich miejsce wyznaczono: Franciszka Jóźwiaka (pochodzenie chłopskie), Halinę Adalińską (pochodzenie inteligenckie) i Arkadiusza Łaszewicza (pochodzenie chłopskie).

[13] Por. PZPR w liczbach od II do III Zjazdu, Warszawa 1959, s. 18; PZPR od III do IV Zjazdu, Warszawa 1964, s. 27; PZPR od IV do V Zjazdu, Warszawa 1968, s. 25.

[14] M. Szumiło, Elita władzy w Polsce..., s. 160–161.

[15] W poniższym zestawieniu brano pod uwagę jedynie wykształcenie „cywilne”, zdobyte przed 1945 r. Mimo że wielu członków PPR/PZPR korzystało ze szkoleń, kursów i studiów partyjnych, co w wielu przypadkach dawało im możliwość wykazania się wyższym wykształceniem niż pierwotne, to wiązało się ono bezpośrednio z przywilejami wypływającymi z zajmowanego stanowiska.

[16] Jankowska, Małecka, Pieczyńska, Gajzler (śr.), Kalinowski (śr.), Misiaszek (śr.), Adalińska, Kowalczyk, Wudzki, Brystygier, Domagała (śr.), Feder, Kamińska, Komar (śr.), Lewińska, Łaszewicz, Marczewski, Sztachelski, Stasiak (śr.), Petruczynik, Pasenkiewicz, Nowicka (śr.), Szydłowski (śr.), Tomorowicz i Treblińska.

[17] Jóźwiak, Lewikowski, Kędzierski, Zachariasz (samouk), Czerwiński, Patorowa, Rowiński, Dechnik, Heller i Świetlik.

[18] Zob. Tragedia Komunistycznej Partii Polski, red. J. Maciszewski, Warszawa 1989; H. Cimek, Komuniści – Polska – Stalin, 1918–1939, Białystok 1990.

[19] Heller, Misiaszek, Komar, Zieleniec, Bartosik, Mortasowa, Starzec, Łaszkowska, Wojciechowski, Walczyk, Kliszko, Zubowicz, Treblińska, Kole, Mazelon, Lamuzga, Lewikowski, Kufel, Sobkowicz, Stasiak, Kromer, Kowarz, Krasławski.

[20] Jerzy Sztachelski należał początkowo do Młodzieży Wszechpolskiej, od 1932 r. do tajnego i współpracującego w Wilnie z KZMP Związku Lewicy Akademickiej „Front”, a od 1934 r. do KZMZB (M. Szumiło, Sztachelski Jerzy [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 49, Warszawa–Kraków 2013–2014, s. 71–74).

[21] Polski Słownik Biograficzny, t. 17, Wrocław 1972, s. 248–250.

[22] J. Chrobaczyński, Słownik biograficzny nauczycieli w Małopolsce w latach II wojny światowej (1939–1945). Ofiary wojny, żołnierze, działacze konspiracyjni, nauczyciele w jawnym i tajnym szkolnictwie, Kraków 1995, s. 212.

[23] Bydgoski słownik biograficzny, t. 4, red. S. Błażejewski, J. Kutta, M. Romaniuk, Bydgoszcz 1997, s. 81–83.

[24] PPR, PPS, PZPR. Zjazdy i kongresy, posiedzenia plenarne oraz skład władz naczelnych 1944–1975, Warszawa 1977, s. 53–54.

[25] Na temat jego przedwojennej działalności będzie mowa w dalszej części tekstu.

[26] W styczniu 1957 r. wrócił do ZSRR (E. Nalepa, Oficerowie Armii Radzieckiej w Wojsku Polskim 1943–1968, Warszawa 1995, s. 186, 208; „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1969, nr 2, s. 480–481).

[27] W tym przypadku można zastosować również podział grup pokoleniowych wyróżnionych wśród elit władzy w okresie Polski Ludowej (M. Szumiło, Elita władzy w Polsce..., s. 160–161).

[28] Protokoły VI i VII Plenum Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej z 1956 r., oprac. W. Władyka, W. Janowski, Warszawa 2007.

[29] Informator. Skład centralnych władz PPR..., s. 3, 9.

[30] Por. AAN, KC PZPR, CKKP, 237/VI-4, Komunikat o pierwszym plenarnym posiedzeniu CKKP w dniu 26 III 1959 r. (wysłany przez Dolińskiego Arturowi Starewiczowi, szefowi Biura Prasowego KC PZPR 25 III 1959 r.) zawierał nazwiska przewodniczącego i wiceprzewodniczącego oraz informację jedynie o wyborze pięciosobowego prezydium, k. 1–2.

[31] AAN, KC PZPR, CKKP, 237/VI-1, Protokół konstytucyjnego plenarnego posiedzenia CKKP, 21 XII 1948 r., k. 1.

[32] Ibidem, Protokół plenarnego posiedzenia CKKP, 21 IV 1949 r., k. 8–10.

[33] Centrum władzy. Protokoły posiedzeń kierownictwa PZPR. Wybór z lat 1949–1970, oprac. A. Dudek, A. Kochański, K. Persak, Warszawa 2000, s. 97; W. Janowski, A. Kochański, Informator o strukturze i obsadzie..., s. 110; T. Mołdawa, Ludzie władzy 1944–1991. Władze państwowe i polityczne Polski według stanu na dzień 28 II 1991, Warszawa 1991, s. 181.

[34] AAN, KC PZPR, CKKP, 237/VI-22, Protokół posiedzenia CKKP, 19 III 1954 r., k. 2.

[35] AAN, KC PZPR, CKKP, 237/VI-4, Sprawozdanie z plenarnego posiedzenia CKKP, 26 III 1959 r., k. 5–6.

[36] AAN, KC PZPR, CKKP, 237/VI-9, Protokół plenarnego posiedzenia CKKP, 24 VI 1964 r., k. 81–84.

[37] AAN, KC PZPR, CKKP, 237/VI-13, Protokół plenarnego posiedzenia CKKP, 25 XI 1968 r., k. 142–145, 158–159.

[38] Cyfry rzymskie przy nazwiskach oznaczają kolejne kadencje CKKP PZPR: I (1948), II (1954), III (1959), IV (1964), V (1968). Litery oznaczają kolejne kadencje CKKP PPR: A (1945), B (1945).

[39] Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, t. 2: E–J, red. F. Tych, Warszawa 1987.

[40] Stanisław Mertens, ps. Stefan Skulski (1892–1937) – m.in. członek Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski, Biura Politycznego KPP, WKP(b), kolegium Czeka, Komitetu Wykonawczego Komiternu z ramienia KPP; aresztowany przez NKWD w sierpniu 1937 r., skazany „za udział w organizacji anty-sowieckiej” i rozstrzelany 21 IX 1937 r.

[41] M. Panteleiev, La terreur stalinienne au Komintern en 1937–1938: les chiffres et les causes, „Communisme” 1995, nr 40/41, s. 45–46; Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania, red. S. Courtois, Warszawa 1999, s. 281; W.J. Chase, Enemies within the gates? The Comintern and the Stalin Repression, 1934–1939, Yale 2002, s. 275, 495; A. Аrtizow, A. Kosakowski, W. Naumow, I. Szewczuk, Rieabilitacyja: kak eto było, t. 3: Sieriedina 80-ch – 1991 r., Moskwa 2004.

[42] AAN, KC PZPR, Biuro Spraw Kadrowych, 237/XXIII-876, Akta Ludwiki Jankowskiej.

[43] AAN, KC PZPR, CK, XX/10044, Akta Romana Gajzlera.

[44] AAN, Akta działaczy ruchu robotniczego, 14947, Akta Romana Gajzlera, k. 2.

[45] Wspomnienia działaczy związkowych 1906–1949, oprac. S. Kalabiński, Warszawa 1971, s. 282.

[46] W. Gomułka, Pamiętniki, t. 1, oprac. A. Werblan, Warszawa 1994, s. 253–254.

[47] Wspomnienia działaczy związkowych 1906–1949..., s. 283.

[48] Centrum władzy. Protokoły posiedzeń..., s. 105.

[49] Protokoły VI i VII Plenum..., s. 28.

[50] AAN, Akta Stefana Misiaszka, 1, k. 1.

[51] W. Gomułka, Pamiętniki, t. 1..., s. 303.

[52] W. Czarnecki, Z. Zonik, Walczący obóz Buchenwald, Warszawa 1969, s. 230.

[53] AAN, Akta Stefana Misiaszka, 1, k. 1.

[54] W. Namiotkiewicz, Byłem sekretarzem Gomułki. Z Walerym Namiotkiewiczem rozmawia Grzegorz Sołtysiak, Warszawa 2002, s. 29.

[55] A. Paczkowski, System nomenklatury [w:] Centrum władzy w Polsce..., s. 137.

[56] M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1958–1962, t. 1, Warszawa 1998, s. 11.

[57] Por. A. Friszke, Rok 1956 [w:] Centrum władzy w Polsce..., s. 137, 182; J. Eisler, Rok 1970 [w:] ibidem, s. 207, 254; A. Garlicki, Z tajnych archiwów, Warszawa 1993, s. 367–369.

Partia wybiera, społeczeństwo głosuje. Jak wyłaniano Sejm PRL (1952–1985)

[1] Zob. m.in. B. Dobek-Ostrowska, Elity polityczne [w:] Studia z teorii polityki, t. 2, red. A.W. Jabłoński, L. Sobkowiak, Wrocław 1998, s. 133–147; A. Pawłowska, Władza, elity, biurokracja. Studium z socjologii polityki, Lublin 1998, s. 49–82.

[2] Nazwa „Polska Rzeczpospolita Ludowa” formalnie obowiązywała od uchwalenia przez Sejm Ustawodawczy nowej konstytucji w 1952 r. Przyjęło się jednakże stosować ją także w odniesieniu do okresu od ogłoszenia 22 VII 1944 r. manifestu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (powołanego dzień wcześniej w Moskwie, z polecenia Józefa Stalina); PKWN uzurpował sobie prawo do sprawowania władzy wykonawczej na terenach, które miała obejmować powojenna Polska, wraz z przejmowaniem ich przez wojska sowieckie. Jak stwierdza Andrzej Paczkowski, „ciągłość ustrojowa i polityczna od PKWN aż po powołanie pierwszego rządu PRL (na którego czele stał Bolesław Bierut) jest, mimo rozlicznych i istotnych zmian, na tyle jednak oczywista, iż nie ma żadnych przeciwwskazań, aby także lata 1944–1952 objąć nazwą, która miała przetrwać kilka dziesięcioleci” (A. Paczkowski, Od sfałszowanego zwycięstwa do prawdziwej klęski. Szkice do portretu PRL, Kraków 1999, s. 6–7).

[3] M. Zaremba, Tłumnie przy urnie, „Polityka” 2007, nr 43, s. 78.

[4] W. Sokół, Legitymizacja systemów politycznych, Lublin 1997, s. 173–174.

[5] Model kontroli PZPR nad władzą ustawodawczą, wykonawczą i sądownictwem Antoni Dudek określił mianem „gry pozorów”. „Otóż – wyjaśniał – mieliśmy do czynienia z próbą zachowania formalnej niezależności poszczególnych organów władzy państwowej, przy równoczesnym ich faktycznym podporządkowaniu kierownictwu PZPR. Co z tego wynika? Przede wszystkim dualistyczna struktura władzy. Rzeczywistym ośrodkiem decyzyjnym pozostawał I sekretarz Komitetu Centralnego PZPR. Należy bardzo wyraźnie podkreślić rolę konkretnej osoby sprawującej tę funkcję. Od charakteru i temperamentu I sekretarza zależały jego relacje z Biurem Politycznym, Sekretariatem KC, Komitetem Centralnym. W różnych okresach te kolegialne organy albo realnie odgrywały istotną rolę, albo były też tak samo dekoracyjne, jak organy państwowe w rodzaju Rady Państwa, Sejmu czy nawet Rady Ministrów. Centralna rola I sekretarza KC jest oczywista. To on delegował tak naprawdę władzę na różnego rodzaju osoby, urzędy, organy kolegialne i określał stopień ich samodzielności decyzyjnej” (A. Dudek, „Pierwsza władza”. Model nadzoru PZPR nad władzą ustawodawczą, wykonawczą i sądownictwem [w:] Władza w PRL. Ludzie i mechanizmy, red. K. Rokicki, R. Spałek, Warszawa 2011, s. 55). Zebrane w jednym tomie obszerne szkice biograficzne kolejnych „pierwszych” opublikował ostatnio Jerzy Eisler (J. Eisler, Siedmiu wspaniałych. Poczet pierwszych sekretarzy KC PZPR, Warszawa 2014).

[6] J. Eisler, Pierwsi sekretarze KC PZPR jako kluczowe ogniwo władzy [w:] PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012, s. 25. Ten stan rzeczy zaczął ulegać zmianie w schyłkowym okresie PRL. Jak pisał Antoni Dudek, „już na początku 1987 r. w Klubie Poselskim PZPR nie było całkowitej dyspozycyjności wobec poleceń Biura Politycznego. Przy czym był to, jak się zdaje, nie tyle przejaw demokratyzacji stosunków w PZPR, co nasilania się walki frakcyjnej” (A. Dudek, Reglamentowana rewolucja. Rozkład dyktatury komunistycznej w Polsce 1988–1990, Kraków 2009, s. 114).

[7] Spośród peerelowskich głosowań największym zainteresowaniem badaczy po upadku PRL cieszyły się referendum z 1946 r., wybory do Sejmu Ustawodawczego w 1947 r. oraz tzw. wybory kontraktowe w 1989 r. Kompleksowym opracowaniem jest praca zbiorowa Wybory i referenda w PRL, red. S. Ligarski, M. Siedziako, Szczecin 2014. Na temat wyborów do Sejmu PRL w latach 1952–1985 (przy których analizie najwięcej uwagi poświęcono głosowaniu w 1957 r., gdyż z wielu względów, o czym będzie jeszcze mowa w niniejszym artykule, było wyjątkowe) zob. też m.in. T. Wolsza, A. Zaćmiński, Ludzie listy piszą... Referendum i wybory do Sejmu w korespondencji Polaków (1946–1952), Bydgoszcz 2013; J. Olejniczak, Wybory do Sejmu i rad narodowych w województwie bydgoskim w okresie tzw. małej stabilizacji (1956–1970), Toruń 2010; Kampania wyborcza i wybory do Sejmu 20 stycznia 1957, wybór, wstęp i oprac. P. Machcewicz, Warszawa 2000; P. Bartosik, Kampanie wyborcze na Ziemi Wałeckiej w latach 1952–1989, Wałcz 2008; J. Wojsław, Kampania propagandowa towarzysząca wyborom do Sejmu z 26 października 1952 roku, „Polska 1944/45––1989. Studia i materiały”, t. 9, Warszawa 2010, s. 133–153; A. Zaćmiński, Duchowieństwo Kościoła katolic-kiego w województwie bydgoskim wobec „wyborów” do Sejmu PRL z 26 X 1952 roku, „Zapiski Historyczne” 2009, t. 74, z. 3, s. 61–76; T. Rochatka, Aparat bezpieczeństwa w Wielkopolsce a wybory do sejmu w 1952 roku, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2011, nr 2 (18), s. 275–298; J. Tyszkiewicz, Propaganda wyborów do Sejmu PRL w 1952 roku na łamach prasy wrocławskiej [w:] Obraz wyborów w prasie XIX i XX wieku na Pomorzu, Śląsku i w Wielkopolsce, red. A. Chlebowska, J. Nowosielska-Sobel, Szczecin 2007, s. 347–361; R. Stokłosa, Wybory do Sejmu PRL w latach 1957–1969 w świetle wrocławskiej prasy [w:] ibidem, s. 363–379; S. Ligarski, „Wybory” do Sejmu PRL w latach 1972, 1976, 1980 w prasie dolnośląskiej [w:] ibidem, s. 381–415; idem, Kampania wyborcza do Sejmu PRL w latach 1972, 1976, 1980 na przykładzie prasy dolnośląskiej, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2007, nr 1 (11), s. 335–358; idem, Społeczeństwo polskie wobec wyborów do sejmu w 1976 i 1980 roku [w:] Opozycja demokratyczna w PRL w latach 1976–1981, red. W. Polak, J. Kufel, P. Ruchlewski, Gdańsk 2012, s. 328–348; Z. Pelczynski, Poland [w:] Elections abroad, red. D.E. Butler, London 1959, s. 119–179; T. Danilecki, Formy oporu społecznego związanego z wyborami powszechnymi w Polsce w okresie „małej stabilizacji” – zarys problematyki, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2012, nr 1 (19), s. 107–134; idem, Wybory z 20 stycznia 1957 r. w województwie białostockim – przygotowania, przebieg, wyniki [w:] „Mała stabilizacja” w województwie białostockim 1956–1970, red. M. Markiewicz, Białystok 2012, s. 17–44; P. Raina, Elections in Poland [w:] Elections in Socialist States, red. R.K. Furtak, New York 1990, s. 98–118; G. Sakwa, M. Crouch, Sejm Elections in Communist Poland. An Overview and a Reappraisal, „British Journal of Political Science” 1978, t. 8, cz. 4, s. 403–424. Z prac wydanych w Polsce przed 1989 r. na uwagę zasługują z kolei: J.J. Wiatr, Niektóre zagadnienia opinii publicznej w świetle wyborów 1957 i 1958 roku, Warszawa 1959; J. Raciborski, J.J. Wiatr, Wybory w PRL. Doświadczenia i wnioski, Warszawa 1987.

[8] Por. hasła: Demokracja socjalistyczna oraz Demokracja burżuazyjna [w:] Słownik filozofii marksistowskiej, Warszawa 1982, s. 38–39.

[9] Por. M. Kallas, A. Lityński, Historia ustroju i prawa Polski Ludowej, Warszawa 2003, s. 141–144. Na temat rozumienia przepisów prawa wyborczego i ich oficjalnej wykładni w PRL szerzej zob. m.in. Z. Jarosz, System wyborczy PRL, Warszawa 1969; W. Skrzydło, System wyborczy do Sejmu [w:] Sejm Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Studium prawno-polityczne, red. A. Burda, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1975, s. 139–185; idem, System wyborczy PRL [w:] Ustrój polityczny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, red. T. Fuks, A. Łopatka, Warszawa 1986, s. 122–140.

[10] DzU 1952, nr 33, poz. 232, Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej uchwalona przez Sejm Ustawodawczy w dniu 22 lipca 1952 r., rozdział 8: Zasady prawa wyborczego.

[11] W. Sokolewicz, Konstytucja PRL po zmianach z 1976 r., Warszawa 1978.

[12] DzU 1952, nr 35, poz. 246, Ustawa z dnia 1 sierpnia 1952 r. Ordynacja wyborcza do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, art. 33.

[13] Ibidem, art. 35.

[14] Ibidem, art. 36.

[15] Ibidem, art. 39.

[16] Ibidem, art. 55.

[17] Ibidem, art. 69.

[18] Ibidem, art. 73.

[19] DzU 1956, nr 47, poz. 210, Ustawa z dnia 24 października 1956 r. Ordynacja wyborcza do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, art. 39.

[20] DzU 1960, nr 57, poz. 323, Ustawa z dnia 22 grudnia 1960 r. o uzupełnieniu i zmianie niektórych przepisów prawa wyborczego.

[21] Ibidem.

[22] R. Kraczkowski, Sejm w okresie PRL [w:] Dzieje sejmu polskiego, red. J. Bardach, Warszawa 2011, s. 253. Warto odnotować, że w 1957 r. dla obsadzenia jednego z mandatów w okręgu nowosądeckim powstała konieczność przeprowadzenia drugiej tury wyborów, gdyż w pierwszej żaden z kandydatów nie uzyskał wymaganej bezwzględnej większości głosów. Był to jedyny taki przypadek w historii peerelowskich głosowań w latach 1952–1985 (W. Skrzydło, System wyborczy do Sejmu..., s. 165; M. Kallas, A. Lityński, Historia ustroju i prawa..., s. 143).

[23] DzU 1956, nr 47, poz. 210, Ustawa z dnia 24 października 1956 r. do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, art. 60.

[24] DzU 1976, nr 2, poz. 15, Ustawa z dnia 17 stycznia 1976 r. Ordynacja wyborcza do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i rad narodowych, art. 1.

[25] Ibidem. Miesiąc później rolę FJN usankcjonowano także w ustawie zasadniczej. Artykuł 3 znowelizowanej wówczas konstytucji głosił, że „Front Jedności Narodu jest wspólną płaszczyzną działania organizacji społecznych ludu pracującego i patriotycznego zespolenia wszystkich obywateli – członków partii, stronnictw politycznych i bezpartyjnych, niezależnie od ich stosunku do religii – wokół żywotnych interesów Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej” (cyt. za: W. Sokolewicz, Konstytucja PRL..., s. 243).

[26] DzU 1976, nr 2, poz. 15, Ustawa z dnia 17 stycznia 1976 r. Ordynacja wyborcza do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i rad narodowych, art. 39.

[27] Ibidem, art. 41.

[28] Ibidem, art. 57.

[29] Ibidem, art. 67.

[30] DzU 1985, nr 26, poz. 112, Ustawa z dnia 29 maja 1985 r. Ordynacja wyborcza do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, art. 2.

[31] Ibidem, art. 1.

[32] Ibidem, art. 11.

[33] Ibidem, art. 43.

[34] Ibidem, art. 51.

[35] Ibidem, art. 54–56.

[36] Ibidem, art. 61.

[37] Ibidem, art. 79.

[38] Ibidem, art. 95.

[39] Por. W. Sokół, Systemy wyborcze w Polsce Ludowej – uwarunkowania, mechanizmy i konsekwencje polityczne [w:] Wybory i referenda..., s. 28.

[40] AAN, KC PZPR, V/21, Notatka do projektu ordynacji wyborczej, [1952 r.], mf.

[41] AAN, KC PZPR, V/23, Notatka w sprawie organizacji wyborów do sejmu, 26 VII 1952 r., k. 60.

[42] Cyt. za: P. Machcewicz, Wstęp [w:] Kampania wyborcza i wybory..., s. 11.

[43] Zob. np. AAN, PKW, 399, Proponowane przez prezydia wojewódzkich rad narodowych składy wojewódzkich (miejskich w miastach wyłączonych z województwa) komisji wyborczych; APRP, Kancelaria Rady Państwa [dalej: KRP; zespół w opracowaniu, dlatego jednostki archiwalne nie mają sygnatur ani paginacji, podaję więc tytuły teczek – w cudzysłowie – oraz przywoływanych z nich dokumentów], „Składy komisji wyborczych: korespondencja z KC PZPR, pisma o powołaniu poszczególnych osób w skład komisji wyborczych, 1969 r.”, Notatka dla szefa Kancelarii Rady Państwa, 21 II 1969 r.

[44] APRP, KRP, „PKW: Protokoły z posiedzeń, decyzje, uchwały, wytyczne, 1972 r., teczka 2”, Informacja o przebiegu prac związanych z przygotowaniem wyborów do Sejmu PRL w województwie lubelskim, 10 III 1972 r.

[45] APRP, KRP, „Zbiór zarządzeń, wytycznych Rady Państwa, Państwowej Komisji Wyborczej, pisma okólne Kancelarii Rady Państwa, 1976 r., teczka 1”, Pismo I zastępcy kierownika Wydziału Organizacyjnego KC PZPR Krystyna Dąbrowy do pierwszych sekretarzy komitetów wojewódzkich PZPR, 8 I 1976 r.

[46] A. Dudek, Reglamentowana rewolucja..., s. 62.

[47] AAN, KC PZPR, XXXII/151, Wspólny program i wspólna lista, Materiały pomocnicze dla aktywu propagandowego, luty 1972 r., k. 34.

[48] P. Machcewicz, Wstęp [w:] Kampania wyborcza i wybory..., s. 14.

[49] Ibidem. Organizacje i środowiska, którym odmawiano rejestracji wysuwanych kandydatów, wnosiły często protesty do PKW, pozostawały one jednak bezskuteczne (AAN, PKW, 310, Skargi i zażalenia na decyzje okręgowych komisji wyborczych; ibidem, 311, Skargi i zażalenia na decyzje okręgowych komisji wyborczych).

[50] Zob. np. AAN, PKW, 400, Odwołanie Zjednoczenia Służb Sprawiedliwości Społecznej od decyzji Okręgowej Komisji Wyborczej w Krakowie, 14 III 1961 r., k. 116; J. Olejniczak, Wybory do Sejmu i rad narodowych..., s. 338.

[51] AAN, KC PZPR, XII/3806, Informacja nr I/21/80, Zgłoszenie Leszka Moczulskiego i Tadeusza Stańskiego jako kandydatów na posłów, 22 II 1980 r., b.p.

[52] Ibidem, Informacja nr I/23/80, Działania KPN w Lublinie, 25 II 1980 r., b.p.

[53] APRP, KRP, „Skargi i wnioski związane z wyborami do Sejmu PRL i rad narodowych st. wojewódzkiego, 1980 r.”, List przewodniczącego Rady Politycznej KPN Leszka Moczulskiego do przewodniczącego PKW, [marzec 1980 r.]. Na temat działań podejmowanych przez KPN oraz inne organizacje i ruchy opozycyjne w okresie kampanii wyborczej w 1980 r. szerzej zob. m.in. S. Ligarski, Społeczeństwo polskie wobec wyborów...; G. Waligóra, Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela 1977–1981, Warszawa 2006, s. 242–246; A. Friszke, Czas KOR-u. Jacek Kuroń a geneza Solidarności, Kraków 2011, s. 474–482; J. Skórzyński, Siła bezsilnych. Historia Komitetu Obrony Robotników, Warszawa 2012, s. 427–429; K. Dworaczek, Opozycja wobec wyborów do Sejmu PRL w 1980 r. [w:] Wybory i referenda..., s. 665–683.

[54] P. Machcewicz, Wstęp [w:] Kampania wyborcza i wybory..., s. 15.

[55] Ibidem, s. 17.

[56] Zob. np. AAN, KC PZPR, XXXII/151, Zadania członków partii w wyborach do Sejmu PRL (materiał pomocniczy na zebrania POP), marzec 1972 r., k. 81–94; ibidem, XII/2707, Zalecenia w sprawie niektórych działań partyjnych przed wyborami i w dniu wyborów, 27 II 1976 r., b.p.

[57] O znaczeniu tej wymuszonej jednomyślności w systemach komunistycznych szerzej zob. m.in. C.J. Friedrich, Z.K. Brzezinski, Totalitarian Dictatorship and Autocracy, New York–Washington–London 1966, s. 161–171; J.J. Linz, Non-Competitive Elections in Europe [w:] Elections without Choice, red. G. Hermet, R. Rose, A. Rouquié, London–Basingstoke 1978, s. 46–47; T.H. Friedgut, Political Participation in the USSR, Princeton 1979, s. 137–138.

[58] Por. M. Siedziako, Wybory w PRL. Udawana demokracja, „pamięć.pl” 2014, nr 6, s. 35–36.

[59] H. Świda-Ziemba, Człowiek wewnętrznie zniewolony. Problemy psychosocjologiczne minionej formacji, Warszawa 1998, s. 81–82.

[60] K. Lundell, Determinants of Candidate Selection. The Degree of Centralization in Comparative Perspective, „Party Politics” 2004, nr 1, t. 10, s. 28.

[61] J. Olejniczak, Wybory do Sejmu i rad narodowych..., s. 178.

[62] AAN, KC PZPR, V/21, Notatka do projektu ordynacji wyborczej, [1952 r.], mf.

[63] Ibidem.

[64] J. Olejniczak, Wybory do Sejmu i rad narodowych..., s. 178.

[65] Ibidem, s. 180.

[66] Dalekopis Sekretariatu Centralnej Komisji Porozumiewawczej Stronnictw Politycznych i Organizacji Społecznych do wojewódzkich komisji porozumiewawczych, Warszawa, 1 XII 1956 r. [w:] Kampania wyborcza i wybory..., s. 49–50.

[67] J. Olejniczak, Wybory do Sejmu i rad narodowych..., s. 181.

[68] Ibidem.

[69] Szerzej zob. M. Przeperski, PRON – nowy pas transmisyjny. Przyczynek do próby nacjonalistycznej legitymizacji ustroju w początku lat 80., „Studia Migracyjne – Przegląd Polonijny” 2010, z. 1, s. 51–80.

[70] Przygotowane przez władze PZPR informacje o liście kandydatów na posłów były na posiedzeniach CKPPiSP „przyjmowane do wiadomości” (AAN, KC PZPR, XII/2721, Protokół posiedzenia Centralnej Komisji Porozumiewawczej Partii i Stronnictw Politycznych, 28 IV 1965 r., b.p.).

[71] Ibidem, Regulamin pracy Sekretariatu Centralnej Komisji Porozumiewawczej Partii i Stronnictw Politycznych, [1965 r.], b.p.

[72] Ibidem, Pismo Sekretariatu Centralnej Komisji Porozumiewawczej Partii i Stronnictw Politycznych do wojewódzkich i powiatowych (miejskich) komisji porozumiewawczych partii i stronnictw politycznych, marzec 1969 r., b.p.

[73] J. Drygalski, J. Kwaśniewski, No-Choice Elections, „Soviet Studies” 1990, nr 2, t. 42, s. 299.

[74] Z ramienia KC nad odpowiednim składem list każdorazowo czuwała specjalnie w tym celu powołana kilkuosobowa komisja, grupująca wąskie grono najwyższych decydentów. Na przykład w 1969 r. weszli do niej Zenon Kliszko, Ryszard Strzelecki, Bolesław Jaszczuk, Edward Babiuch i Jan Korczak (AAN, KC PZPR, V/87, Notatka w sprawie wyborów do Sejmu PRL i rad narodowych w 1969 r., grudzień 1968 r., k. 532–533).

[75] Relacja Stanisława Nizio z 26 VII 2012 r., nagranie w zbiorach autora.

[76] J. Olejniczak, Wybory do Sejmu i rad narodowych..., s. 259–260.

[77] Ibidem, s. 337–338, 405.

[78] Ibidem, s. 406–407.

[79] AAN, KC PZPR, VII/33, Instrukcja Sekretariatu KC w sprawie trybu wyłaniania kandydatów PZPR na posłów do Sejmu PRL, styczeń 1972 r., k. 10.

[80] Ibidem, k. 11–13; AAN, KC PZPR, VII/43, W sprawie trybu wyłaniania kandydatów z ramienia PZPR na posłów do Sejmu PRL oraz na radnych do wojewódzkich rad narodowych (Instrukcja Sekretariatu KC), styczeń 1976 r., k. 25–28. Dokument ten włączono bez zmian do materiałów dla aktywu partyjnego w kampanii wyborczej w 1980 r. (AAN, KC PZPR, VII/50, k. 52–55).

[81] Relacja Stanisława Cioska z 16 X 2013 r., nagranie w zbiorach autora.

[82] Relacja Stanisława Nizio z 26 VII 2012 r., nagranie w zbiorach autora.

[83] AAN, KC PZPR, VII/43, Notatka w sprawie rozmów z posłami i kandydatami na posłów, [styczeń 1976 r.], k. 23.

[84] AAN, KC PZPR, VII/43, XXXIII/37, Notatka w sprawie rozmów przedstawicieli KC PZPR z kandydatami na posłów z województwa wałbrzyskiego, 19 II 1976 r., k. 213.

[85] Ibidem.

[86] Por. Archiwum danych o posłach, http://orka.sejm.gov.pl/ArchAll2.nsf, dostęp 6 XI 2013 r.

[87] Regulamin wyłaniania kandydatów na posłów do Sejmu PRL z ramienia PZPR, dokument przyjęty na XX Plenum KC PZPR, [12–13 VI 1985 r.] [w:] Uchwały Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej od IX do X Zjazdu, Warszawa 1986, s. 949.

[88] Ibidem, s. 950.

[89] Ibidem.

[90] Relacje: Stanisława Miśkiewicza z 18 V 2012 r., Tadeusza Fiszbacha z 25 III 2013 r., Wiesława Skrzydły z 17 IX 2013 r., Stanisława Cioska z 16 X 2013 r., nagrania w zbiorach autora.

[91] Regulamin wyłaniania kandydatów na posłów..., s. 951.

[92] Jedność działania rozumiana jest tutaj jako „skoordynowane, harmonijne i solidarne współdziałanie wszystkich ogniw partii skonsolidowanych wokół aktualnej linii politycznej sformułowanej przez kierownictwo, przy czym nie była to konsolidacja wokół dowolnych interpretacji tej linii przez poszczególne ogniwa, lecz wokół interpretacji zgodnej z intencjami kierownictwa partyjnego” (J. Drygalski, J. Kwaśniewski, (Nie)realny socjalizm, Warszawa 1992, s. 310).

[93] Ibidem, s. 306–337.

[94] Zob. np. Statut Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej zatwierdzony przez II Zjazd Partii, „Nowe Drogi” 1954, nr 3, s. 514–515; Statut Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej ze zmianami i uzupełnieniami uchwalonymi przez IX Nadzwyczajny Zjazd PZPR w lipcu 1981 r., Warszawa 1981, s. 19–23.

[95] W myśl słownikowej definicji z 1981 r. centralizm demokratyczny to „polityczno-organizacyjna zasada socjalistycznego systemu politycznego stwarzająca wymóg zachowania hierarchicznej struktury organizacji z centralnym ośrodkiem kierowania. [...] Najwyższym organem partii jest zjazd partii wyłoniony w demokratycznych wyborach, który powołuje wykonawczy organ partii (komitet centralny), realizujący uchwały zjazdu i kierujący pracą całej partii. Wszyscy członkowie partii mają obowiązek podporządkowania się uchwałom partii i czynnego ich realizowania. Wiąże się z tym zakaz uprawiania w partii działalności frakcyjnej, w praktyce prowadzącej często do rozłamów” (Słownik filozofii marksistowskiej..., s. 31).

[96] J. Drygalski, J. Kwaśniewski, (Nie)realny..., s. 309.

[97] Ibidem, s. 318–319.

[98] A. Dudek, Reglamentowana rewolucja..., s. 62.

[99] AAN, KC PZPR, V/266, Informacja o zasadach kształtowania składu politycznego i społeczno-zawodowego Sejmu PRL, 28 V 1985 r., k. 21.

[100] Ibidem, k. 23.

[101] Ibidem.

[102] Regulamin wyłaniania kandydatów na posłów..., s. 949.

[103] AP Gdańsk, KW PZPR w Gdańsku, 13221, Protokół posiedzenia Egzekutywy KW PZPR w Gdańsku odbytego w dniu 5 IX 1985 r., k. 4.

[104] J. Drygalski, J. Kwaśniewski, (Nie)realny..., s. 316.

[105] H. Świda-Ziemba, Młodzież PRL. Portrety pokoleń w kontekście historii, Kraków 2010, s. 56.

[106] Relacja Stanisława Cioska z 16 X 2013 r., nagranie w zbiorach autora.

[107] AAN, KC PZPR, XII/1224, Protokół nr 1/72 Plenum KW PZPR w Lublinie odbytego dnia 31 I 1972 r., b.p.

[108] Ibidem.

[109] Archiwum danych o posłach...

[110] AAN, KC PZPR, XII/1224, Protokół nr 1/72 Plenum KW PZPR w Lublinie odbytego dnia 31 I 1972 r., b.p.

[111] Ibidem.

[112] Ibidem.

[113] Ibidem.

[114] J. Wrona, Zależni czy suwerenni? Stronnictwo Demokratyczne w województwie lubelskim 1944–1975, Lublin 1998, s. 165; Archiwum danych o posłach...

[115] Relacja Jacka Piechoty z 5 IV 2012 r., nagranie w zbiorach autora. Matlak potwierdził, że świadomie lansował Piechotę, którego poznał w 1983 r., jako kandydata na listę PRON ze środowisk młodzieżowych, następnie w trakcie właściwej kampanii wyborczej. Nie utrzymywali jednak jeszcze wówczas bliższych kontaktów towarzyskich, zaprzyjaźnili się, kiedy Piechota został już posłem (Relacja Krzysztofa Matlaka z 18 IV 2012 r., nagranie w zbiorach autora).

[116] Relacje: Stanisława Miśkiewicza z 18 V 2012 r. i Stanisława Nizio z 26 VII 2012 r., nagrania w zbiorach autora.

[117] AIPN Sz, 0012/17, t. 10, Informacja zbiorcza dotycząca przebiegu kampanii wyborczej w województwie szczecińskim, 1 III 1972 r., k. 6.

[118] Ibidem, k. 7.

[119] AIPN Sz, 0012/17, t. 11, Meldunek I zastępcy komendanta wojewódzkiego MO ds. Służby Bezpieczeństwa w Szczecinie do dyrektora Departamentu III MSW w Warszawie, 13 III 1972 r., k. 263.

[120] AAN, KC PZPR, XXXIV/138, Deklaracja wyborcza Frontu Jedności Narodu, 21 II 1980 r., k. 154.

[121] H. Świda-Ziemba, Człowiek wewnętrznie zniewolony..., s. 81.

[122] A. Dudek, PRL bez makijażu, Kraków 2008, s. 30.

[123] S. Kisielewski, Dzienniki, Warszawa 2001, s. 642.

[124] APRP, KRP, „Skargi i zażalenia z okresu kampanii wyborczej do Sejmu PRL i rad narodowych, 1969 r.”, Skarga Ryszarda Diamentowskiego z Poznania, 30 IV 1969 r., b.p.

[125] Ibidem, Skarga Pelagii Skrzydło z Tarnowskich Gór do przewodniczącego PKW, 13 IV 1969 r., b.p.

[126] Ibidem, „Skargi i wnioski związane z wyborami do Sejmu PRL i rad narodowych st. wojewódzkiego, 1980 r.”, Skarga Józefa Wyczółkowskiego z Czyżewa do PKW w Warszawie, 30 I 1980 r., b.p.

[127] Ibidem, List anonimowy do przewodniczącego PKW, [1980 r.], b.p.

[128] Ibidem, List anonimowy do Rady Państwa w Warszawie, [1980 r.], b.p.

[129] AIPN Sz, 0012/17, t. 10, Informacja zbiorcza dotycząca przebiegu kampanii wyborczej w województwie szczecińskim, 1 III 1972 r., k. 3.

[130] Ibidem, k. 8.

[131] APRP, KRP, „Opinie indywidualne dot. »Założeń do projektu ustawy Ordynacja wyborcza do Sejmu PRL«, 1985 r., teczka 1”, List Tadeusza Adwenta z Jeleniej Góry do Rady Państwa, 9 I 1985 r., b.p.

[132] Ibidem, List Zygmunta Melasy z Radzymina do Kancelarii Rady Państwa, 9 I 1985 r., b.p.

[133] Ibidem, List Stanisława Łodygi z Mińska Mazowieckiego do Kancelarii Rady Państwa, 9 I 1985 r., b.p. Przywołany w cytowanym liście paragraf Kodeksu karnego głosił, że „kto przemocą, groźbą bezprawną, podstępem lub nadużywając stosunku zależności przeszkadza w swobodnym wykonywaniu praw wyborczych do Sejmu lub do rady narodowej lub w wykonywaniu innej czynności w postępowaniu wyborczym albo w swobodnym udziale w referendum lub w wykonywaniu innej czynności w postępowaniu dotyczącym referendum albo fałszuje wyniki głosowania, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 5” (DzU 1969, nr 13, poz. 94, Ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. Kodeks karny, Rozdział XXVI: Przestępstwa przeciwko wyborom i referendom, art. 189, par. 1). Szerzej zob. J. Wojciechowski, Przestępstwa przeciwko wyborom w świetle przepisów kodeksu karnego z 19 kwietnia 1969 r. (wybrane aspekty prawnoporównawcze) [w:] Wybory i referenda..., s. 215–229.

[134] M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1976–1978, t. 6, Warszawa 2002, s. 52. Rakowski sam brał udział w tej kampanii wyborczej jako kandydat na posła. Cytując jego dzienniki, należy odnotować, że autor zmieniał je, przygotowując do druku. Andrzej Paczkowski, który miał możliwość zapoznania się z ich maszynopisem, stwierdził: „Dzienniki polityczne mają podwójną naturę: są częściowo (w większości) autentycznymi zapiskami, które powstały równocześnie z opisywanymi wydarzeniami, a częściowo rodzajem wspomaganych źródłami wspomnień ubranych w formę dziennika. Myślę, że stan taki nie dyskwalifikuje tego opus magnum Rakowskiego, nakazuje jednak pewną ostrożność w korzystaniu z niego dla celów badawczych” (A. Paczkowski, Pułapki „Dzienników” Rakowskiego, „Polityka” 2013, nr 15).

[135] M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1972–1975, t. 5, Warszawa 2002, s. 14.

[136] Poza Albrechtem i Morawskim w skład wspomnianego sztabu wchodzili Roman Zambrowski i Adam Rapacki (AAN, KC PZPR, V/50, Protokół nr 152 posiedzenia Biura Politycznego w dniu 7 I 1957 r., k. 19).

[137] „Unzufriedenheit und Nervosität”. Ehemalige polnishe Spitzenfunktionäre fordern Demokratie und Mitbestimmung, „Der Spiegel” 1978, nr 3, s. 94–97. Poza wymienionymi list podpisali: Andrzej Burda, Wincenty Heinrich, Szymon Jakubowicz, Cezary Józefiak, Julian Kole, Mieczysław Marzec, Władysław Matwin, Jan Strzelecki, Jerzy Szacki, Zofia Zakrzewska i Janusz Zarzycki.

Polscy ambasadorowie w Koreańskiej Republice Ludowo-Demokratycznej w latach 1950–1963

[1] W Polsce do zapisu nazw pochodzenia północnokoreańskiego stosuje się wariant transkrypcji McCune’a-Reischauera. Jednakże ze względu upowszechnienie w języku polskim niepoprawnych dziś już form, np. nazwiska Kim Ir Sena (Kim Il Sunga) czy nazwy stolicy KRLD Phenianu (Pjongjangu), w niniejszym artykule autorka zdecydowała się na te upowszechnione w Polsce formy transkrypcji.

[2] Historia dyplomacji polskiej X–XX w., red. G. Labuda, W. Michowicz, Warszawa 2002, s. 561.

[3] W.J. Dziak, Kim Ir Sen. Dzieło i polityczne wizje, Warszawa 2000, s. 267–268.

[4] Historia dyplomacji polskiej, t. 6: 1944/1945–1989, red. W. Materski, W. Michowicz, Warszawa 2010, s. 575.

[5] Historia dyplomacji polskiej X–XX w...., s. 589.

[6] A. Dudek, Mechanizmy rekrutacji elit oraz kadr PZPR, http://www.omp.org.pl/artykul.php?artykul=103#_ftn1, dostęp 17 V 2014 r.

[7] 25 XI 1950 r. Chiny, opowiadając się po stronie KRLD, skierowały na front 300 tys. żołnierzy.

[8] N. Levi, Zarys stosunków między Polską Republiką Ludową a Koreańską Republiką Ludowo-Demokratyczną [w:] Świat i Polska wobec wyzwań globalnych, red. R. Żelichowski, Warszawa 2009, s. 347.

[9] Duży wpływ na poglądy syna wywarła matka Regina z d. Kryzowska, która w młodości współpracowała z Organizacją Bojową PPS. Z OB PPS współpracował również jego stryj Leon, a także kuzyn Boruch Szulman. Brat Juliusza, Bernard Burgin, należał do SDKPiL oraz KPP. Z KPP współpracował również jego drugi brat, Mateusz (Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, t. 1, red. F. Tych, Warszawa 1978, s. 280–282).

[10] Po 1930 r. organizacja ta działała pod nazwą Komunistycznego Związku Młodzieży Polski.

[11] RGASPI, f. 495, op. 252, d. 6777, Autobiografia Juliusza Burgina, 11 IV 1940 r., k. 117.

[12] Gazeta ukazywała się od lutego do sierpnia 1936 r. Ze względu na skrajnie lewicowe poglądy głoszone na łamach dwutygodnika oraz nasilające się z tego powodu problemy z cenzurą po kilku miesiącach czasopismo zlikwidowano.

[13] RGASPI, f. 495, op. 252, d. 6777, Z protokołu posiedzenia Sekretariatu IKKI, 31 I 1942 r., k. 63.

[14] AAN, KC PZPR, Biuro Spraw Kadrowych [dalej: BSK], 237/XXIII-616, Życiorys Juliusza Burgina, 1 VII 1944 r., k. 6.

[15] Ibidem, k. 7.

[16] AAN, KC PZPR, BSK, 237/XXIII-616, Uchwała CKKP z 26 VI 1945 r., k. 30.

[17] Relacja gen. Bronisława Bednarza, 29 I 2008 r., w zbiorach dr. Mirosława Szumiły.

[18] Ze stanowiska odwołany w 1951 r.

[19] AAN, KC PZPR, BSK, 237/XXIII-616, Uchwała CKKP, 2 V 1963 r., k. 45.

[20] Jego ojciec, Emil Kiryluk, był członkiem KPP i jednym z najaktywniejszych radzyńskich komunistów. W ruchu komunistycznym działało również rodzeństwo Stanisława: Józef, Władysław, Aleksander oraz Karolina (D. Magier, Komuniści w powiecie radzyńskim 1918–1944, „Radzyński Rocznik Humanistyczny” 2008, t. 6, s. 195).

[21] M. Bechta, Narodowo radykalni. Obrona tradycji i ofensywa narodowa na Podlasiu w latach 1918–1939, Biała Podlaska 2004, s. 136.

[22] AAN, KC PPR, 295/IX/8, Sprawozdanie Ryszarda Strzeleckiego z Bydgoszczy, 8 IV 1945 r., k. 31.

[23] Notatka ministra spraw zagranicznych na temat zmian personalnych w MSZ [w:] Polskie dokumenty dyplomatyczne 1959, red. P. Długołęcki, Warszawa 2011, s. 347.

[24] Izolda Kowalska-Kiryluk (1914–1984) – z ruchem rewolucyjnym zetknęła się po raz pierwszy w okresie nauki w gimnazjum. Działała w Związku Młodzieży Socjalistycznej Szkół Średnich, MOPR, KZMP dzielnicy Powązki. W styczniu 1942 r. została członkiem PPR. Była współorganizatorką Warszawskiej Rady Narodowej. Jej pierwszym mężem był Bolesław Kowalski, który zginął podczas powstania warszawskiego. Od listopada 1944 do 13 I 1945 r. pełniła funkcję I sekretarza Komitetu Warszawskiego PPR, następnie instruktora Wydziału Organizacyjnego KC PPR, a także sekretarza generalnego Ligi Kobiet. W 1948 r. wyszła ponownie za mąż, za Stanisława Kiryluka (Słownik biograficzny działaczy..., t. 3, Warszawa 1992, s. 353).

[25] AAN, KC PZPR, CK, XX/3439, Autobiografia Jerzego Siedleckiego, 24 X 1949 r., k. 1.

[26] Ibidem, k. 2.

[27] Ibidem, Kwestionariusz osobowy Jerzego Siedleckiego, k. 4.

[28] Ibidem, k. 2.

[29] Ibidem, Autobiografia Jerzego Siedleckiego, 24 X 1949 r., k. 4.

[30] F. Szlachcic, Gorzki smak władzy. Wspomnienia, Warszawa 1990, s. 41–42.

[31] W skład Komisji Nadzorczej Państw Neutralnych, działającej do dziś, wchodzą czterej wysokiej rangi oficerowie pochodzący z państw niezaangażowanych w wojnę koreańską. Obie strony konfliktu mogły wybrać dwa państwa, które będą strzegły ich interesów podczas prac komisji. Republika Ludowo-Demokratyczna jako swoich reprezentantów wskazała Polskę i Czechosłowację, a Republika Korei – Szwecję oraz Szwajcarię (Ch. Birchmeier, M. Burdelski, E. Jendraszczak, 50-lecie Komisji Nadzorczej Państw Neutralnych w Korei, Toruń 2003, s. 22).

[32] AAN, KC PZPR, V/62, Notatka ministra spraw zagranicznych na temat zmian personalnych w MSZ [w:] Polskie dokumenty dyplomatyczne..., s. 349.

[33] AAN, KC PZPR, CK, 716, Życiorys Józefa Dryglasa, 28 IV 1948 r., k. 1.

[34] Ibidem, Ankieta personalna Józefa Dryglasa, pracownika naukowego Centralnej Szkoły PPR w Łodzi, 2 II 1946 r., k. 1.

[35] W sierpniu 1957 r. Polska oraz Dania podniosły swoje przedstawicielstwa dyplomatyczne do rangi ambasad.

[36] W 1950 r. w Korei Północnej Związek Radziecki, Chiny, Mongolia i Polska posiadały przedstawicielstwa dyplomatyczne w randze ambasad, a Węgry, Czechy oraz Słowacja w randze poselstw dyplomatycznych.

[37] AMSZ, Samodzielny Wydział Wschodni, Raporty i notatki polityczne, Korea, 1951, t. 11, z. 414, w. 22, Raport Juliusza Burgina z pierwszej podróży do Korei, 2 I 1951 r., k. 3–4.

[38] Pod koniec wojny koreańskiej siedziby placówek dyplomatycznych przeniesiono do stolicy kraju Phenianu.

[39] AAN, KC PZPR, Wydz. Zagraniczny, LXXVI-342, Wyciąg korespondencyjny nr 1558 z Phenianu, 1 II 1955 r., k. 1.

[40] Ibidem, Notatka z rozmowy z ob. Górską, b.d., k. 1.

[41] Ibidem, Oświadczenie Adama Borkowskiego przesłane do Wydziału Zagranicznego KC PZPR, 13 III 1955 r., k. 13–15.

[42] Ibidem, Oświadczenie Adama Borkowskiego przesłane do Wydziału Zagranicznego KC PZPR, 10 III 1955 r., k. 5–12.

Komitet Wojewódzki PZPR w Opolu jako lokalna elita władzy w latach 1950–1990

[1] Elitom politycznym szczebla centralnego poświęcony jest artykuł: M. Szumiło, Elity władzy w Polsce 1944––1989. Studium socjologiczne [w:] Władza w PRL. Ludzie i mechanizmy, red. K. Rokicki, R. Spałek, Warszawa 2011, s. 155–174.

[2] Wykorzystano również materiały archiwalne zespołu KW PZPR w Katowicach (Archiwum Państwowe w Katowicach), KW PZPR we Wrocławiu (Archiwum Państwowe we Wrocławiu), KC PZPR (Archiwum Akt Nowych), a także zespół Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Opolu (Archiwum Państwowe w Opolu).

[3] W działalności partii komunistycznej ważną rolę odgrywał tzw. aktyw, czyli najbardziej zaangażowani politycznie i społecznie, doświadczeni członkowie. Integralną część aktywu stanowili etatowi pracownicy polityczni, czyli tzw. aparat, którego strukturę, kompetencje i zasady działania określało Biuro Polityczne KC, zadania dla aparatu odpowiednich komitetów ustalały natomiast ich egzekutywy. Etatowym pracownikiem politycznym PZPR mógł zostać członek partii z minimum trzyletnim stażem (D. Magier, Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Białej Podlaskiej 1975–1990, „Komunizm. System – ludzie – dokumentacja” 2012, nr 1, s. 559, www.komunizm.net.pl).

[4] Roman Nowak (ur. 21 VI 1900 r. w Chorzowie, zm. 26 IX 1980 r.) – od 1921 r. członek Komunistycznej Partii Górnego Śląska, od 1922 r. KPP, od 1946 r. PPR, następnie PZPR. Uczestnik powstań śląskich. Członek Sekretariatu KC KPP. W latach 1939–1946 przebywał w Boliwii, gdzie uczestniczył w życiu polskiego środowiska emigracyjnego. Powrócił do Polski w listopadzie 1946 r., wstąpił do PPR, był instruktorem KW PPR w Katowicach i II sekretarzem tego komitetu; od kwietnia 1947 r. był także zastępcą członka KC PPR. Od 1948 r. w PZPR, pozostał nadal zastępcą członka KC i II sekretarzem w Katowicach. W latach 1950–1956 I sekretarz KW PZPR w Opolu. Awansował też do najwyższych władz PZPR: w latach 1954–1968 członek KC, w 1956 r. (lipiec–październik) członek BP KC. W latach 1956–1968 przewodniczący CKKP PZPR (w listopadzie 1968 r. zastąpił go na tym stanowisku Zenon Nowak). W okresie 1957–1969 członek Rady Państwa. W latach 1947–1969 poseł na Sejm Ustawodawczy oraz na Sejm PRL I, II, III i IV kadencji; w 1969 r. przeszedł na emeryturę (AAN, 479/1-9, Spuścizna Romana Nowaka; M. Patelski, Oni rządzili województwem opolskim. Pierwszy z pierwszych sekretarzy: Roman Nowak, „Indeks” 2010, nr 1/2, s. 69–71).

[5] Jadwiga Feldman-Ludwińska (właśc. Szyfra Goldszlak), „Sabina” (ur. 1 X 1907 r. w Młodzawach, zm. 1998 r.) – pochodzenia chłopskiego. Od 1927 r. działaczka ZMK. W 1929 r. wstąpiła do KPP; pełniła wiele ważnych funkcji w Będzinie, Dąbrowie Górniczej, Łodzi, Krakowie i Bielsku. Wielokrotnie więziona. W latach 1939–1942 pracownik umysłowy kołchozu w ZSRR. Członkini drugiej grupy inicjatywnej PPR. W okresie 1942–1945 była bardzo aktywna w strukturach PPR na Podkarpaciu, w okręgu miechowsko-pińczowskim, w Krakowie oraz na północnym Mazowszu. Od maja 1945 r. kierownik Wydziału Personalnego KW PPR w Katowicach. W okresie maj 1949 – wrzesień 1950 na stanowisku starszego instruktora w Wydziale Personalnym (następnie w Wydziale Kadr) KC PZPR w Warszawie. Od października 1950 do stycznia 1957 r. sekretarz KW PZPR w Opolu, potem, do końca 1958 r., dyrektor Rozgłośni PR w Opolu (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 6219, Akta osobowe, Jadwiga Feldman-Ludwińska, k. 1–3; B. Dymek, Pierwsze lata działalności PPR na Mazowszu Płockim, „Notatki Płockie” 1961, nr 6 (22), s. 37).

[6] W skład utworzonego w 1950 r. woj. opolskiego weszły dwa powiaty dotychczas będące częścią woj. wrocławskiego, tj. Brzeg i Namysłów. Podczas posiedzenia Egzekutywy KW PZPR we Wrocławiu 14 X

1949 r. omawiano problem przyszłego woj. opolskiego. Zakładano, że pow. brzeski i namysłowski znajdą się w jego obrębie, jeśli będzie ono wyjątkowo małe (AP Wrocław, KW PZPR we Wrocławiu, 74/IV/1, Protokół posiedzenia Egzekutywy KW PZPR we Wrocławiu z 14 X 1949 r., k. 94).

[7] W 1951 r. w partii doszło do czystki członków posądzonych o „odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne”. W latach 1957–1958 dokonano czystki na znacznie większą skalę. Miała ona na celu likwidację fermentu, jaki powstał po kryzysie politycznym 1956 r. Sytuacja wyglądała podobnie w całym kraju (B. Halczak, Polska Zjednoczona Partia Robotnicza w powiecie. Funkcjonowanie powiatowych instancji PZPR na przykładzie Zielonej Góry (1949–1989), Zielona Góra 2011, s. 15–16; S. Drabik, Bilans otwarcia PZPR w województwie krakowskim w latach 1948–1956 (członkowie), „Komunizm. System – ludzie – dokumentacja” 2012, nr 1, s. 149, www.komunizm.net.pl).

[8] Paweł Wojas, „Janek”, „Roman” (ur. 19 IV 1905 r. w Boguminie, zm. 6 IX 1978 r.) – od 1929 do 1938 r. w KPP, od 1942 do 1948 r. w PPR, od grudnia 1948 r. w PZPR. Przed 1939 r. górnik w kopalni w Jaworznie; w czasie okupacji żołnierz GL i AL. W latach 1945–1948 sekretarz generalny Związku Zawodowego Górników w Katowicach. I sekretarz KP PPR w Piotrkowie (1945 r.), I sekretarz KW PZPR w Olsztynie (21 XII 1948 – 7 IV 1950), I sekretarz KW PZPR w Łodzi (12 IV 1950 – 29 II 1952), I sekretarz KW PZPR w Lublinie (23 X 1953 – 9 II 1955), zastępca kierownika Wydziału Organizacyjnego KC PZPR (26 I – 25 II 1955 oraz 16 XI 1955 – IX 1956), kierownik Biura Sekretariatu KC PZPR (25 II – 16 XI 1955), I sekretarz KW PZPR w Opolu (25 IX 1956 – 16 XII 1966), wiceprzewodniczący CKKP PZPR (23 III 1967 – 6 VII 1967) (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 7862, Akta osobowe, Paweł Wojas, k. 1–2; M. Patelski, Sekretarz „poczciwy” – Paweł Wojas. Oni rządzili Opolszczyzną, „Indeks” 2010, nr 9/10, s. 73–76).

[9] Marian Miśkiewicz (ur. 5 X 1921 r. w Łodzi, zm. 26 IX 1995 r.) − ekonomista, polityk i działacz partyjny. Od 1945 r. w PPS, od 15 XII 1948 r. w PZPR. Od 1949 do 1951 r. słuchacz dwuletniej Szkoły Partyjnej przy KC. W latach 1953–1956 sekretarz ekonomiczny KW PZPR w Łodzi, następnie tamtejszy I sekretarz (do 1960 r.). W latach 1959–1964 zastępca członka KC PZPR; od 1964 r. pełnoprawny członek KC. W okresie 1960–1966 I sekretarz KW PZPR w Bydgoszczy. W latach 1966–1971 I sekretarz KW PZPR w Opolu. Od 1971 do lipca 1977 r. podsekretarz stanu w Ministerstwie Łączności. Od czerwca 1977 do czerwca 1980 r. konsul generalny PRL w Bratysławie. W latach 1961–1965 był posłem na Sejm PRL III kadencji (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 6471, Akta osobowe, Marian Miśkiewicz, k. 1–2).

[10] Józef Kardyś (ur. 18 IV 1929 r. w Krzemienicy, zm. 16 IX 2011 r.) − dr inż., polityk i działacz partyjny. Działacz PPR od 1948 r., PZPR od 1949 r. W latach 1963–1967 instruktor w KC, w latach 1966–1971 sekretarz rolny KW PZPR w Opolu. W okresie 1971–1973 pełnił funkcję I sekretarza KW PZPR w Opolu. Od 1971 r. członek KC PZPR. Od 1973 do 1985 r. podsekretarz stanu w Ministerstwie Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego. W latach 1972–1976 poseł na Sejm PRL VI kadencji (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 5707, Akta osobowe, Józef Kardyś, k. 1–2).

[11] Andrzej Żabiński (ur. 28 V 1938 r. w Katowicach, zm. 17 III 1988 r.) – polityk, działacz partyjny, socjolog. W latach 1965–1985 poseł na Sejm PRL IV, V, VI, VII i VIII kadencji. Od 1967 do 1972 r. przewodniczący Zarządu Głównego ZMS. W latach 1973–1980 I sekretarz KW PZPR w Opolu, a od września 1980 do 1982 r. – I sekretarz KW PZPR w Katowicach. W okresie luty–październik 1980 r. sekretarz KC PZPR, od 24 VIII do 6 IX 1980 r. zastępca członka BP KC PZPR, następnie (do 19 VII 1981 r.) członek BPKC PZPR. W latach 1982–1987 był radcą ministrem pełnomocnym Ambasady PRL w Węgierskiej Republice Ludowej (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 8057, Akta osobowe, Andrzej Żabiński, k. 1–4).

[12] Józef Masny (ur. 19 II 1930 r. w Pietrzykowicach, zm. 25 XII 2003 r.) − mgr inż. leśnik, polityk i działacz PZPR. W latach 1963–1967 I sekretarz KP PZPR w Brzegu, w okresie 1980–1981 I sekretarz KW PZPR w Opolu, w tym samym czasie pełnił funkcję członka KC PZPR. Od 30 IV do 19 VII 1981 r. zastępca członka BP KC PZPR. W okresie 1973–1980 był wojewodą opolskim. W latach 1980–1985 poseł na Sejm PRL VIII kadencji (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 6372, Akta osobowe, Józef Masny, k. 1–2).

[13] Eugeniusz Mróz (ur. 27 IX 1934 r. w Starej Wsi) – od 1948 do 1956 r. należał do ZMP. Był członkiem ZSL. W 1961 r. wstąpił do PZPR. W latach 1961–1963 należał również do ZMS. Od 1966 do 1968 r. I sekretarz KM PZPR w Paczkowie. W okresie 1968–1975 sekretarz ds. organizacyjnych KP PZPR w Nysie. W 1971 r. był słuchaczem Centralnej Szkoły Partyjnej. Od 1975 do 1977 r. przewodniczący Rady Narodowej Miasta i Gminy Nysa oraz I sekretarz KMiG PZPR w Nysie. Od 12 XI 1975 do 24 XI 1989 r. zasiadał w KW PZPR w Opolu. Pełnił w nim funkcje kierownika Wydziału Organizacyjnego, członka Egzekutywy oraz I sekretarza (1981–1989). W 1981 r. był też członkiem KC PZPR. Od 1985 do 1989 r. poseł na Sejm PRL IX kadencji, reprezentował okręg Kędzierzyn-Koźle. Zasiadał w Komisji Obrony Narodowej i w Komisji Spraw Zagranicznych (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 6517, Akta osobowe, Eugeniusz Mróz, k. 1–2).

[14] Jerzy Szteliga (ur. 9 V 1953 r. w Zebrzydowicach-Kalwarii Zebrzydowskiej) – polityk, poseł na Sejm RP II, III i IV kadencji. W 1978 r. ukończył studia na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu w Leningradzie (obecnie Sankt Petersburg) i tam w 1988 r. uzyskał stopień doktora. W drugiej połowie lat siedemdziesiątych wstąpił do PZPR. Na przełomie lat 1989 i 1990 był I sekretarzem KW PZPR w Opolu. W 1990 r. został przewodniczącym Rady Wojewódzkiej SdRP, a w 1999 objął taką samą funkcję w SLD. Od 1993 do 2005 r. sprawował mandat posła na sejm z okręgu opolskiego z ramienia tej partii. W 2001 r. został wiceprzewodniczącym Klubu Parlamentarnego SLD. W maju 2005 r. wystąpił zarówno z partii, jak i klubu. W Sejmie IV kadencji był zastępcą przewodniczącego Komisji Mniejszości Narodowych i Etnicznych, członkiem Komisji Spraw Zagranicznych oraz Komisji Śledczej do zbadania tzw. afery Rywina. W 2005 r. bez powodzenia kandydował do senatu jako niezależny. Później na krótko powrócił do SLD. W październiku 2006 r. został zatrzymany, po czym prokurator przedstawił mu zarzuty przyjęcia korzyści majątkowej w wysokości 90 tys. zł w związku ze sprawą ubezpieczania Elektrowni Opole. Następnie zastosowano wobec niego poręczenie majątkowe w wysokości 70 tys. zł. Akt oskarżenia został skierowany do sądu w 2007 r., proces rozpoczął się faktycznie w 2009 r., nie został zakończony prawomocnie (www.katalog.bip.ipn.gov.pl/showDetails.do?lastName=szteliga&idx=&katalogId=0&subpageKatalogId=1&pageNo=1&osobaId=23524&, dostęp 17 IX 2013 r.).

[15] Podobny schemat wyborów występował na terenie całej Polski (T. Korejwo, Partia w kryzysie. PZPR województwa olsztyńskiego w momentach przełomowych, „Komunikaty Warmińsko-Mazurskie” 2009, nr 1, s. 57).

[16] Józef Buziński (ur. 13 VII 1923 r. w Suchedniowie, zm. 20 IX 1987 r. w Bielsku-Białej) – członek PPR (od 1945 r.), następnie PZPR (od 1948 r.). W latach 1955–1956 sekretarz Zarządu Głównego ZMP. Słuchacz dwuletniej Szkoły Partyjnej przy KC PZPR w Warszawie (wrzesień 1950 – lipiec 1952). Przewodniczący PWRN w Opolu (1957–1971); zastępca członka KC PZPR (od 1966 r.). W KW PZPR w Katowicach był instruktorem Wydziału Rolnego (12 III 1948 – 15 XII 1948), zastępcą kierownika Wydziału Rolnego (16 XII 1948 – 11 V 1950). Po utworzeniu woj. opolskiego pełnił funkcję kierownika Wydziału Rolnego KW PZPR w Opolu (11 V 1950 – 2 VII 1952), sekretarza rolnego (do lutego 1953 r.) i ponownie kierownika Wydziału Rolnego (od 1 II 1957 r.). Od 1 VII 1971 do 31 V 1975 r. był I sekretarzem KW PZPR w Olsztynie, a następnie (do 28 II 1981 r.) I sekretarzem KW PZPR w Bielsku-Białej. Poseł na Sejm PRL w latach 1972–1981 (VI–VIII kadencja, 30 VII 1981 r. zrzekł się mandatu) (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 4762, Akta osobowe, Józef Buziński, k. 1–2, 5).

[17] AP Opole, KW PZPR w Opolu, 2917, Karty stanowisk Komitetu Wojewódzkiego: sekretarz rolny, k. 1.

[18] Franciszek Sielańczuk (ur. 10 XII 1909 r. w Jędrzejowie, zm. 22 V 1992 r.) – w latach 1924–1931 robotnik i murarz w firmie budowlanej w Sosnowcu, następnie pracował w firmie budowlanej „Knobloch” w Katowicach (do 1944 r.). W czasie wojny ukrywał się przed aresztowaniem. Od 1945 r. w PPR, wówczas też rozpoczął pracę w aparacie partyjnym. Pełnił funkcję instruktora KW, sekretarza KP, instruktora KC. Następnie I sekretarz KW PZPR w Szczecinie (1957–1960) oraz sekretarz ekonomiczny KW PZPR w Opolu (1960–1972). Od 1 II 1973 r. na rencie. Poseł na Sejm PRL VI, VII i VIII kadencji. W 1972 r. z ramienia PZPR zdobył mandat posła na Sejm PRL VI kadencji w okręgu Opole. Zasiadał w Komisji Górnictwa, Energetyki i Chemii oraz w Komisji Obrony Narodowej. W 1976 i 1980 r. uzyskał reelekcję z ramienia PZPR w okręgu Kędzierzyn-Koźle. W obu kadencjach zasiadał w Komisji Obrony Narodowej oraz w Komisji Spraw Wewnętrznych i Wymiaru Sprawiedliwości (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 7150, Akta osobowe, Franciszek Sielańczuk, k. 1; ibidem, 104, Protokół plenarnego posiedzenia Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Opolu, 6–7 IX 1972 r., k. 3).

[19] AP Opole, KW PZPR w Opolu, 2917, Karty stanowisk Komitetu Wojewódzkiego: sekretarz ekonomiczny, k. 6.

[20] Romuald Bedyński (ur. 1 I 1920 r. w Goszczynie, pow. Grójec, zm. w 1987 r.) – po powstaniu warszawskim więzień obozów hitlerowskich w Dachau, Buchenwaldzie i Leitmeritz. W czerwcu 1945 r. powrócił do kraju. Członek PPS (1945–1948), potem PZPR (od 1948 r.). W 1948 r. sekretarz KM PPS w Otmuchowie, później KM PZPR w Otmuchowie. Od września 1949 do lipca 1950 r. w KP PZPR w Grodkowie, następnie zastępca kierownika wydziału KW PZPR w Opolu. Od września 1951 do sierpnia 1952 r. I sekretarz KP PZPR w Raciborzu. W latach 1952–1954 słuchacz dwuletniej Szkoły Partyjnej przy KC PZPR w Warszawie. Po jej ukończeniu do końca 1956 r. kierownik Wydziału Propagandy KW PZPR w Opolu, potem przez 15 lat sekretarz KW PZPR w Opolu. 19 II 1971 r. zrezygnował z pracy w aparacie ze względu na problemy ze wzrokiem. Od 1 I 1972 r. na rencie, a od 1975 r. na emeryturze (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 4558, Akta osobowe, Romuald Bedyński, k. 1, 26, 29, 55, 85, 87, 99).

[21] AP Opole, KW PZPR w Opolu, 2917, Karty stanowisk Komitetu Wojewódzkiego: sekretarz organizacyjny, k. 8.

[22] Ibidem, Karty stanowisk Komitetu Wojewódzkiego: kierownik Wydziału Rolnego, k. 162–164.

[23] Ibidem, Karty stanowisk Komitetu Wojewódzkiego: kierownik Wydziału Kadr, k. 63.

[24] Ibidem, Karty stanowisk Komitetu Wojewódzkiego: kierownik Wydziału Ekonomicznego, k. 144–145.

[25] Tadeusz Minczakiewicz (ur. 24 II 1926 r. w Baligrodzie, pow. Lesko, zm. 27 VII 1985 r.) – od stycznia 1947 r. w PPR, od 1948 r. w PZPR. W latach 1950–1957 pracownik KP PZPR w Nysie (I sekretarz: 1 XII 1956 – 30 IX 1957); 1955–1956 zastępca przewodniczącego PRN w Nysie. W okresie 1957–1960 słuchacz WSNS w Warszawie. W latach 1960–1971 kierownik Wydziału Propagandy KW PZPR w Opolu, a następnie do 1981 r. przewodniczący WKKP. W 1973 r. uzyskał tytuł dr. nauk humanistycznych w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Opolu. W latach 1978–1981 zastępca przewodniczącego WRN w Opolu. 1 XI 1981 r. przeszedł na emeryturę (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 6461, Akta osobowe, Tadeusz Minczakiewicz, k. 1, 174).

[26] AP Opole, KW PZPR w Opolu, 2917, Karty stanowisk Komitetu Wojewódzkiego: kierownik Wydziału Ogólnego, k. 175–176.

[27] Ibidem, Karty stanowisk Komitetu Wojewódzkiego: kierownik Wydziału Kadr, k. 63.

[28] Ibidem, Karty stanowisk Komitetu Wojewódzkiego: przewodniczący WKKP, k. 12.

[29] Stefan Marek (ur. 20 XII 1911 r. w Mysłowicach, zm. 23 VI 1990 r.) – z zawodu górnik. W latach 1928–1945 pracował w kopalni „Giesche” w Janowie. Od 1936 r. członek KPP, od 1943 r. PPR. Od marca 1945 r. pracownik aparatu partyjnego PPR i PZPR. Od 1953 do 1957 r. kierownik Wydziału Organizacyjnego KW PZPR w Opolu. W latach 1957–1969 przewodniczący WKKP przy KW PZPR w Opolu. Usunięty z funkcji z powodu zarzutów o nieobiektywne rozpatrywanie spraw oraz niewłaściwą postawę wobec osób związanych z wydarzeniami marcowymi w 1968 r. Członek Egzekutywy KW PZPR w Opolu w latach 1954–1969. Od 1969 r. na rencie z tytułu wysługi lat (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 6348, Akta osobowe, Stefan Marek, k. 1–2).

[30] Stanisław Pogan (ur. 21 I 1923 r. w Jerzmanowicach, zm. 21 IX 2001 r.) – członek PPR po wyzwoleniu, od 1948 r. PZPR. Pracę w aparacie partyjnym rozpoczął w grudniu 1947 r. W 1948 r. sekretarz ds. propagandy KM PPR w Brzegu, a po zjednoczeniu (do 1951 r.) kierownik Wydziału Propagandy KP PZPR w Brzegu. Zastępca kierownika (1953–1955), następnie kierownik (1955–1958) Wydziału Propagandy KW PZPR w Opolu. Potem w tymże KW: sekretarz ds. propagandy (1 X 1958 – 1 IX 1960), kierownik Wydziału Organizacyjnego (12 II 1962 – 1 II 1969), przewodniczący WKKP (2 II 1969 – 1 VI 1971). W 1962 r. ukończył WSNS w Warszawie. Od 1 VI 1971 r. przewodniczący Zarządu Okręgu ZZPPiS w Opolu (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 6886, Akta osobowe, Stanisław Pogan, k. 1–2).

[31] W skali kraju w 1956 r. odwołano z funkcji około 50 sekretarzy KW (M. Romański, Funkcjonowanie nomenklatury partyjnej w województwie rzeszowskim w latach 1948(1949)–1990, Sandomierz 2011, s. 51).

[32] AP Opole, KW PZPR w Opolu, 2916–2917, Karty stanowisk komitetów powiatowych PZPR, 1950–1975, t. 1–2.

[33] Władysław Szal został skierowany na stanowisko rewidenta w Wydziale Ogólnym KW PZPR w Opolu (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 931, Materiały przesłane do KC z dnia 23 X 1957 r., k. 65).

[34] Głąb informował, że Józef Kardyś odwołał go z funkcji, uznając za starego i chorego (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 5244, Akta osobowe, Walenty Głąb).

[35] Cytat ze wspomnień: „Otóż ów były I sekretarz KW [Józef Kardaś] – aktualnie na wysokim stanowisku w administracji państwowej Ministerstwa Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego – woła mnie do siebie i powiada: Tow. [...] jak długo wy jeszcze będziecie dojeżdżać do Opola (dojeżdżam z Kluczborka), rok, dwa? I co? Pójdziecie na emeryturę? Szkoda was z waszym doświadczeniem, z waszym autorytetem. Mam propozycję. Trzeba dokonać zmiany I sekretarza w Kluczborku. Idźcie tam. Popracujecie tam ze dwie kadencje i wtedy będziecie mogli z czystym sercem i sumieniem pójść na emeryturę. Zaskoczony tą propozycją przedstawiłem swoje obiekcje, m.in. to, że za rok nabywam praw emerytalnych, że w KW jest o 600 zł wyższy zarobek itp. Ale tow. I Sekretarz oświadczył, że sprawa [została] uzgodniona w KC, że pobory zachowuję, że mój poprzednik w Kluczborku nie dozna krzywdy itd., itd. Później nieco zorientowałem się, co było grane. Otóż były szef UB napisał – »w imieniu społeczeństwa kluczborskiego«, że tam jestem »skompromitowany« w Kluczborku, że będzie bunt, jeśli wrócę do Kluczborka. [...] Zaplanowano mnie moralnie i nerwowo wykończyć. Bo to przecież jasne, że »jeśli my proponujemy, a masy was nie chcą, to już nie nasza wina«. Okazało się, że nie było »buntu«, nie było »petycji«, przeciwnie, jak dotarło do Kluczborka, że mam wracać, przyjęte [to] było pozytywnie. Przeprowadzili wywiad w Kluczborku tow. tow. Sielańczyk Franciszek (sekretarz ekonomiczny KW) i Tadeusz Minczakiewicz (ówczesny przewodniczący WKKP). Taką opinię przedstawili – w mojej obecności – I sekretarzowi. Zaskoczenie. Znów inne argumenty. »KC nie zgadza się«, że »jak ktoś odszedł ze stanowiska I sekretarza, to winien nawet z tego powiatu wyprowadzić się« itp. Ostatnie, nie, przedostatnie moje pytanie: »Więc, co z tym Kluczborkiem?«. »Nie pójdziecie tam!«. »A czemu?«. »Bo nie nadajecie się. Jasne?«. Było to powiedziane z taką pasją, wprost nieludzkim głosem. »Pójdziecie na dyrektora P[aństwowego] O[środka] M[aszynowego] w Wołczynie!«. Odpowiedziałem, że »nie pójdę tam, bo nie wiem nawet, jak na traktor wsiadać«. I na tym rozmowa skończyła się. Odszedłem z aparatu partyjnego 20 lutego 1972 roku. W dniu tym kończyłem akurat 54 lata” (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 3163, Wspomnienia Leona Brudzińskiego z 23 lat, 9 miesięcy i 20 dni pracy w aparacie partyjnym, 1984 r., k. 27–28).

[36] www.katalog.bip.ipn.gov.pl/showDetails.do?lastName=Wajda&idx=&katalogId=0&subpageKatalogId=1&pageNo=1&osobaId=35504&, dostęp 17 IX 2013 r.

[37] AP Opole, KW PZPR w Opolu, 6886, Akta osobowe, Stanisław Pogan, k. 2.

[38] AP Opole, KW PZPR w Opolu, 442, Informacja o pracy Egzekutywy KW PZPR w okresie 1 XII 1981 – 31 V 1982 r., k. 282–283.

[39] AP Opole, KW PZPR w Opolu, 2917, Karty stanowisk Komitetu Wojewódzkiego: kierownik Wydziału Rolnego, k. 162, 164.

[40] Brak informacji o Janie Brodzie, Franciszku Chrapali, Józefie Flecie, Jerzym Kalinowskim, Mieczysławie Małkowskim i Stanisławie Płowiaku. Wszyscy oni sprawowali swoje funkcje w latach 1948–1952.

[41] S. Drabik, Bilans otwarcia PZPR... s. 149, www.komunizm.net.pl.

[42] Jan Zając (ur. 18 VII 1918 r. w Bieglowie, zm. w 1981 r.) – w okresie 1936–1945 pracownik Fabryki Obrabiarek w Dąbrowie Górniczej. W latach 1945–1946 pracownik umysłowy Starostwa Powiatowego w Kluczborku. W 1945 r. wstąpił do PPR. W latach 1948–1949 słuchacz Centralnej Szkoły Partyjnej w Łodzi. Po jej ukończeniu instruktor organizacyjny KP PZPR w Kluczborku. Następnie II i I sekretarz KP w Koźlu (1950–1951), sekretarz KZ PZPR cementowni „Odra” (1951–1952), zastępca kierownika Wydziału Organizacyjnego KW PZPR w Opolu (1952–1953), I sekretarz KP PZPR w Nysie (1953–1954, 1958–1959), zastępca kierownika Wydziału Rolnego KW PZPR w Opolu (1954–1956), I sekretarz KM PZPR w Nysie (1956–1958), I sekretarz KP PZPR w Krapkowicach (1959–1965) (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 7966, Akta osobowe, Jan Zając, k. 1–2).

[43] AP Opole, KW PZPR w Opolu, 251, Protokoły posiedzeń Egzekutywy KW, 7–30 IX 1951 r., k. 156.

[44] W okresie stalinowskim młody wiek oraz niski poziom wykształcenia członków partii wpływały na preferowanie w PZPR form obyczajowości, w której alkohol odgrywał istotną rolę. Sytuacja nie ulegała poprawie także w następnej dekadzie, kiedy usuwanie ze stanowisk partyjnych za nadużywanie alkoholu było drugim po „przeglądzie kadr” powodem zwolnień (23–28 proc.) (K. Kosiński, Historia pijaństwa w czasach PRL, Warszawa 2008, s. 69).

[45] W wypadku śmierć poniósł również Paweł Honysz (kierownik Wydziału Handlu PWRN), a ranny został Władysław Szal (kierownik Wydziału Przemysłu PWRN) (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 339, Protokół obrad Egzekutywy KW PZPR w Opolu, 10 XI 1966 r., k. 105–106).

[46] B. Bierut, O właściwy rozwój i wzrost kadr partyjnych. Z referatu wygłoszonego na IV plenarnym posiedzeniu KC i CKKP dnia 8 V 1950 r. Tekst ten po raz pierwszy opublikowano w czasopiśmie „Nowe Drogi”, marzec–kwiecień 1950 r., za: www.maopd.wordpress.com, dostęp 20 XI 2014 r.

[47] AP Opole, KW PZPR w Opolu, 253, Protokół posiedzenia Egzekutywy KW PZPR w Opolu, 2 XI 1951 r., k. 21.

[48] AP Opole, KW PZPR w Opolu, 254, Przygotowania kandydatów do władz partyjnych (grudzień 1951 r.), k. 48.

[49] Franciszek Gumnior (ur. w 1907 r. w Tangermünde, zm. w 1998 r.) – członek KPD od 1930 r., w latach 1934–1937 siedział w więzieniu (Strzelce Wielkie) za zdradę stanu, w latach 1937–1945 więzień obozów koncentracyjnych (Sachsenhausen, Ryga, Buchenwald). W lipcu 1945 r. wrócił do Polski. W okresie 1946––1954 sekretarz komitetów powiatowych PPR, a następnie PZPR w Kluczborku, Gliwicach, Brzegu i Oleśnie. Pracę w Oleśnie zakończył w maju 1954 r. W latach 1954–1956 sekretarz Zarządu Wojewódzkiego TPPR w Opolu, 1957–1962 pracownik KW PZPR w Opolu (instruktor, a następnie zastępca kierownika ds. skarg i zażaleń). 1 VI 1962 r. przeszedł na rentę partyjną ze względu na zły stan zdrowia (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 5365, Akta osobowe, Franciszek Gumnior, k. 1).

[50] AP Opole, KW PZPR w Opolu, 863, List sekretarza KW PZPR w Opolu Pawła Procka do Komitetu Centralnego w sprawach personalnych, 9 II 1951 r., k. 14.

[51] Kierownictwo KW PZPR w Opolu na początku 1951 r. narzekało na niski poziom wykształcenia pracowników komitetów gminnych, jak również w pewnym stopniu komitetów powiatowych. Zwracano przy tym uwagę na niewłaściwe zachowanie pracowników aparatu, którzy uczestniczyli w szkoleniach partyjnych Wojewódzkiej Szkoły Partyjnej. Sugerowano, by sekretarze komitetów powiatowych przyglądali się życiu prywatnemu podległych im pracowników (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 247, Protokół posiedzenia Egzekutywy KW PZPR w Opolu, 20 IV 1951 r., k. 254).

[52] Warto jednak zauważyć, że w początkowym okresie funkcjonowania władzy komunistycznej występowała znaczna fluktuacja kadr. Liczebność partii była duża, nawet mimo częstych czystek. Osoby usunięte szybko zastępowali nowi kandydaci. Zjawisko to dotyczyło również stanowisk kierowniczych w strukturach PZPR (B. Halczak, Polska Zjednoczona Partia Robotnicza w powiecie..., s. 23–24).

[53] Większość pierwszych i drugich sekretarzy komitetów powiatowych miała obowiązek ukończyć pięciotygodniowy kurs szkoleniowy przy KC (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 863, List sekretarza KW PZPR w Opolu Pawła Procka do Komitetu Centralnego z 31 III 1951 r. w sprawie przeszkolenia sekretarzy komitetów powiatowych, k. 16). W 1953 r. alarmowano jednak, że około 50 proc. pracowników aparatu nie zostało jeszcze objętych żadnym szkoleniem partyjnym (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 267, Protokół posiedzenia Egzekutywy KW PZPR w Opolu, 6 II 1953 r., k. 22–23). Problemom szkolenia partyjnego w latach 1944–1952 poświęcona jest praca: B. Cichocki, K. Jóźwiak, Najważniejsze są kadry. Centralna Szkoła Partyjna PPR/PZPR, Warszawa 2006.

[54] W skali kraju liczba pracowników aparatu partyjnego PZPR z wykształceniem niepełnym podstawowym i podstawowym w 1959 r. stanowiła 44,7 proc., a w 1965 r. już tylko 11,6 proc. Podobne zmiany zaszły w województwie opolskim (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 968, Notatka w sprawie szkolenia pracowników politycznych i pracy instancji z aparatem partyjnym, b.d., k. 25).

[55] Władysław Hatalski (ur. 7 III 1921 r. w Stebniku, zm. w czerwcu 2002 r.) – w młodości pracował jako robotnik w kopalni soli potasowej w Stebniku (1938–1945), a od 1945 r. w Głubczycach (1945–1946 spawacz w warsztacie mechanicznym Starostwa Powiatowego). Od 25 IX 1945 r. członek PPS (m.in. członek KP PPS w Głubczycach), od 1948 r. w PZPR. Kolejno pełnione funkcje w aparacie partyjnym PZPR: I sekretarz KP w Głubczycach (1950–1952), I sekretarz KP w Opolu (1952–1959), sekretarz KM w Opolu (1959–1964), sekretarz KMiP w Opolu (1964–1971), wiceprzewodniczący WKKP (1971–1975). Od 1 VIII 1975 r. na emeryturze. W latach sześćdziesiątych wraz z Karolem Musiołem i Alfredem Warzokiem był współtwórcą potęgi Towarzystwa Przyjaciół Opola. Wielokrotnie wyróżniano go za pracę społeczną. Został odznaczony m.in. Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski oraz Odznaką Zasłużonego dla Miasta Opola i Województwa Opolskiego (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 5405, Akta osobowe, Władysław Hatalski, k. 1–2).

[56] Podobnie sytuacja wyglądała np. w KP PZPR w Zielonej Górze w latach 1949–1956 (B. Halczak, Polska Zjednoczona Partia Robotnicza w powiecie..., s. 62–63).

[57] Jan Błacha (ur. 8 XII 1920 r. w Kamesznicy, zm. 18 VII 1988 r.) – pochodził z rodziny chłopskiej. Szkołę średnią ukończył w 1962 r. W latach 1937–1939 pracownik tartaku w Ustroniu, w latach 1939–1944 robotnik przymusowy w Schönwaldzie. W okresie 1944–1945 przebywał w obozie w Buchenwaldzie. Od 1946 do 1950 r. sekretarz KG PPR w Otmuchowie. W latach 1953–1954 zastępca kierownika Wydziału Propagandy KW PZPR w Opolu, a następnie I sekretarz KP PZPR w Grodkowie (1955–1959) i Niemodlinie (1959–1969). Od 1969 r. poza aparatem partyjnym – zastępca dyrektora Cukrowni Otmuchów. W 1976 r. przeszedł na rentę (ze względu na przebyte dwa zawały) (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 4625, Akta osobowe, Jan Błacha, k. 1–2).

[58] Bronisław Trębaczewski (ur. 3 I 1919 r. w Wólce Grędzkiej, pow. Dąbrowa Tarnowska, zm. 21 VIII 1992 r.) – od 1945 r. członek PPR. W latach 1951–1954 w KP PZPR w Raciborzu (II sekretarz, kierownik organizacyjny, I sekretarz). W latach 1954–1956 słuchacz Szkoły Partyjnej przy KC. Od stycznia 1957 do czerwca 1958 r. poza aparatem partyjnym. Od 1958 r. – I sekretarz KP PZPR w Prudniku (do 1967 r.) i Nysie (1967–1975). Z dniem 1 IX 1975 r. przeszedł na emeryturę z tytułu wysługi lat (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 7634, Akta osobowe, Bronisław Trębaczewski, k. 1, 2, 12).

[59] Leon Brudziński (ur. 20 II 1918 r. w Zawierciu) – przed II wojną światową i tuż po jej zakończeniu członek OMTUR. W latach 1937–1939 w Związku Zawodowym Metalowców. Członek PPS od 1947 r. Pracownik aparatu partyjnego w latach 1947–1972. I sekretarz KP PZPR w Nysie (1951–1953), Prudniku (1955–1958), Kluczborku (1950–1951, 1958–1966) i Głubczycach (1966–1968). Kierownik Wydziału Administracyjnego KW PZPR w Opolu (1968–1972). Poseł na Sejm PRL w latach 1957–1969 (II–IV kadencja). Od 1972 do 1975 r. pracował w Opolskim Zakładzie Ceramiki Budowlanej. Od 1975 r. na emeryturze (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 4709, Akta osobowe, Leon Brudziński, k. 1–3).

[60] Jan Traugut (ur. 21 XI 1919 r. w Szyszkowie k. Biłgoraja) – w latach 1939–1943 pracował w ZSRR (Wołgograd i Nowosybirsk), następnie był w Wojsku Polskim (1943–1946). W latach 1946–1948 robotnik w Prudniku. Od 1950 do 1952 r. słuchacz Centralnej Szkoły Partyjnej, później pracownik MBP (1953–1954), I sekretarz KP PZPR w Raciborzu (1954–1957), zastępca kierownika wydziału KW PZPR w Opolu, I sekretarz KP PZPR w Koźlu (1958–1960), Brzegu (1961) i Raciborzu (1961–1963), I sekretarz KZ w Zakładach Elektrod Węglowych w Raciborzu (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 7630, Akta osobowe, Jan Traugut, k. 1–2).

[61] AP Opole, KW PZPR w Opolu, 11, Wojewódzka Organizacja PZPR w latach 1956–1959, k. 15.

[62] AP Opole, KW PZPR w Opolu, 55, Sprawozdanie z działalności Komitetu Wojewódzkiego od czerwca 1981 do grudnia 1982 r., k. 50.

[63] AP Opole, KW PZPR w Opolu, 2917, Karty stanowisk Komitetu Wojewódzkiego: sekretarz propagandy, k. 3.

[64] W dokumentach archiwalnych przechowywanych w Archiwum Państwowym w Opolu występuje pod nazwiskami: Wanda Golian, Wanda Golianowa, Wanda Jarmołowicz-Golian. Znana jest również jako Wanda Helena Jarmołowicz-Podniesieńska. Urodziła się w Krzywoszach 22 III 1919 r. W 1935 r. wstąpiła do KZMP, w 1942 r. – jako jedna z pierwszych kobiet – do PPR. Pracowała jako sekretarz ds. rolnych w Komitecie Warszawskim (maj 1950 – marzec 1952), w KW PZPR w Łodzi (marzec 1952 – luty 1954) oraz KW PZPR w Opolu (1954–1956). W 1952 r. została wybrana na posła do Sejmu PRL. Aktywna uczestniczka życia politycznego do 1956 r. Zmarła 8 XII 1997 r. (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 5556, Akta osobowe, Wanda Jarmołowicz-Golian, k. 1–3).

[65] AP Opole, KW PZPR w Opolu, 2917, Karty stanowisk Komitetu Wojewódzkiego: sekretarz rolny, k. 1.

[66] Teresa Morawiec (ur. 10 III 1937 r. w Grzegorzowicach) –z wykształcenia technik ekonomista, posłanka na Sejm PRL VI (1972–1976) i VII kadencji (1976–1980). Początkowo pracowała w Technikum Gospodarki Komunalnej w Raciborzu jako organizator ZMP, później w Studium Nauczycielskim w tym samym mieście. Od 1955 r. w PZPR. Od kwietnia 1961 r. ekonomista, potem kierownik sekcji i zastępca kierownika działu planowania inwestycji w Zakładach Chemicznych „Blachownia” w Blachowni Śląskiej w woj. opolskim. W 1969 r. została wybrana na sekretarza ekonomicznego Konferencji Samorządu Robotniczego. Była I sekretarzem KZ PZPR w „Blachowni” w 1975 r. oraz członkiem Egzekutywy i sekretarzem ds. organizacyjnych KW PZPR w Opolu (1975–1981). W 1972 r. uzyskała mandat posłanki na Sejm PRL VI kadencji w okręgu Koźle. Zasiadała w komisjach Planu Gospodarczego, Budżetu i Finansów oraz Górnictwa, Energetyki i Chemii. W 1976 r. przedłużono jej mandat o 4 lata w tym samym okręgu (pod zmienioną nazwą: Kędzierzyn-Koźle). Była członkiem Komisji Planu Gospodarczego, Budżetu i Finansów (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 6495, Akta osobowe, Teresa Morawiec, k. 1).

[67] AP Opole, KW PZPR w Opolu, 2917, Karty stanowisk Komitetu Wojewódzkiego: sekretarz organizacyjny, k. 9.

[68] S. Senft, Przejawy i skutki tzw. równouprawnienia kobiet w okresie realizacji polityki forsownego uprzemysłowienia 1950–1955 (na przykładzie Śląska Opolskiego) [w:] Działalność społeczno-narodowa i polityczna kobiet na Górnym Śląsku w XX wieku, red. H. Karczyńska, Opole 1997, s. 128–135.

[69] Świadczy o tym tematyka posiedzeń Egzekutywy KW PZPR w Opolu, na których poruszano kwestie związane z położeniem kobiet w ówczesnej sytuacji społeczno-gospodarczej, a także omawiano działania, jakie w tym zakresie winna prowadzić organizacja partyjna woj. opolskiego (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 243, Protokół posiedzenia Egzekutywy KW PZPR w Opolu, 13 X 1950 r., k. 1–2; ibidem, 245, Udział kobiet w radach narodowych, [1951 r.], k. 342; ibidem, 246, Załącznik do protokołu posiedzenia Egzekutywy KW PZPR w Opolu z 2 III 1951 r., k. 91; ibidem, 260, Sprawozdanie z działalności kobiet w powiecie prudnickim, [8 VI 1951 r.], k. 191; ibidem, 264, Uchwała KW PZPR w Opolu w sprawie pracy wśród kobiet miejscowych i kobiet na wsi, b.d., k. 183. W uchwale zwracano uwagę na braki w działalności organizacji kobiecych; mimo to były widoczne starania na rzecz zwiększenia udziału kobiet w życiu społecznym i politycznym).

[70] Po 1956 r. posiedzeń Egzekutywy KW PZPR poświęconych kobietom było niewiele. W 1967 r. poruszono tę tematykę w związku z koniecznością ustosunkowania się do poleceń KC PZPR. Wskazywane w dokumentach próby aktywizacji kobiet oraz działania w celu zwiększenia ich udziału w życiu politycznym i partyjnym nie przekładały się jednak na rzeczywistą sytuację (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 340, Informacja o realizacji instrukcji KC PZPR o pracy partyjnej wśród kobiet, 23 III 1967 r., k. 290–302).

[71] Halina Gozdur (ur. 25 XII 1936 r. w Rudkach) – w 1958 r. ukończyła Politechnikę Łódzką, uzyskując tytuł mgr. inż. chemii spożywczej. W latach 1959–1972 pracowała w ZPC „Odra” Brzeg, a w okresie listopad 1974 – maj 1975 jako I sekretarz KP PZPR w Grodkowie. Po likwidacji powiatów od czerwca 1975 do maja 1976 r. była dyrektorem Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Handlu Spożywczego w Opolu, później zastępcą dyrektora WSS „Społem” Opole (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 5296, Akta osobowe, Halina Gozdur, k. 1).

[72] M. Szumiło, Kadra kierownicza aparatu wykonawczego KC PPR-PZPR w latach 1944–1956 [w:] Dzieje biurokracji na ziemiach polskich, t. 1, red. A. Górak, I. Łuć, D. Magier, Radzyń Podlaski 2008, s. 584.

[73] Charakterystycznym zjawiskiem był znikomy odsetek byłych członków PPS na stanowiskach kierowniczych. Na przykład w woj. krakowskim tuż po zjednoczeniu PPS i PPR na 17 nowo utworzonych komitetów powiatowych i miejskich tylko jednym (KP PZPR w Żywcu) kierował były członek PPS (A. Dudek, Komitet wojewódzki PZPR jako lokalny ośrodek władzy – na przykładzie Krakowa [w:] Centrum władzy w Polsce 1948–1970, red. A. Paczkowski, Warszawa 2003, s. 141).

[74] Stanisław Stempel (ur. 20 IV 1923 r. w Sosnowcu, zm. 24 I 2005 r.) – w latach 1941–1945 członek PPS, od stycznia 1946 r. PPR, po zjednoczeniu obu partii w PZPR. Przed wojną (1938–1939) robotnik w Radzie Miejskiej w Sosnowcu, w latach 1942–1945 pracownik huty „Baildon” w Katowicach, w okresie 1950–1956 i 1959–1963 instruktor KW PZPR w Opolu. Ukończył Technikum Chemiczne w Sławięcicach (1957–1959). W latach 1963–1978 pełnił funkcję kierownika Wydziału Kadr KW PZPR w Opolu. 1 sierpnia 1978 r. przeszedł na emeryturę (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 7344, Akta osobowe, Stanisław Stempel, k. 1).

[75] J. Popera, Postawy polityczne rodzimych mieszkańców Śląska Opolskiego w latach 1945–1956 [w:] Polska ludność rodzima na ziemiach zachodnich i północnych po II wojnie światowej, cz. 2, red. R. Rauziński, S. Senft, Opole 1990, s. 207–208.

[76] Hieronim Synowiec (ur. 9 VIII 1941 r. w Woli Żyrakowskiej) – członek PZPR od 1965 r. W latach 1969––1977 pracownik KW PZPR w Opolu: instruktor Wydziału Organizacyjnego (1 IX 1969 – 31 III 1972), zastępca kierownika Kancelarii I Sekretarza (1 IV 1972 – 30 IV 1974), kierownik Kancelarii I Sekretarza (1 V 1974 – 30 VI 1975), kierownik Wydziału Organizacyjnego (1 VII 1975 – 28 II 1977). W latach 1977––1981 I sekretarz KM PZPR w Opolu, w tym okresie także członek Egzekutywy KW. 2 IX 1981 r. został wyrzucony z PZPR decyzją WKKP w związku z wykorzystywaniem stanowiska dla osiągania korzyści materialnych w trakcie pełnienia funkcji I sekretarza KM. Decyzję WKKP zatarła CKKP 26 II 1984 r. (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 511, Wydaleni z PZPR decyzjami WKKP w okresie od czerwca 1981 r. do maja 1985 r., k. 35).

[77] W latach 1944–1945 szeregowiec NKWD w Nadwórnej. W okresie czerwiec 1966 – sierpień 1971 na stanowisku I sekretarza KP PZPR w Oleśnie. W latach 1974–1975 prezydent Opola (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 6117, Akta osobowe, Szymon Lachowicz, k. 1).

[78] Członek Hitlerjugend. Jego ojciec, Antoni Jamros, jako pracownik kolei do 1936 r. należał do NSDAP. W związku z nagonką na niego Wilhelm Jamros 30 VI 1964 r. zrezygnował z pracy w KM PZPR w Opolu, w okresie późniejszym pracował w PKS Opole. Wcześniej, od listopada 1956 do listopada 1958 r., zajmował stanowisko I sekretarza KP PZPR w Koźlu (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 5512, Akta osobowe, Wilhelm Jamros, k. 1–2).

[79] Nowe miejsca pracy byłych pierwszych sekretarzy komitetów powiatowych PZPR po reformie administracyjnej: Halina Gozdur (KP PZPR w Grodkowie) – dyrektor WPHS w Opolu (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 395, Postanowienia z posiedzenia Egzekutywy Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Opolu odbytego w dniu 22 V 1975 r., k. 14); Franciszek Barucki (KP PZPR w Krapkowicach) – zastępca dyrektora ds. pracowniczych w Śląskich Zakładach Przemysłu Skórzanego „Otmęt” w Krapkowicach (ibidem, k. 8).

[80] Nowe miejsca pracy: np. Janusz Krzysztofiak (KP PZPR w Brzegu) – dyrektor Okręgowego Zarządu Dochodów Państwa i Kontroli Finansowej w Opolu (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 396, Postanowienia z posiedzenia Egzekutywy KW PZPR w Opolu odbytego dnia 24 VII 1975 r., k. 28); Waldemar Krawczyk (KP PZPR w Kluczborku) – dyrektor Wydziału Inspekcji i Rewizji Urzędu Wojewódzkiego w Opolu (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 395, Wnioski kadrowe przedłożone Egzekutywie Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Opolu do zatwierdzenia w dniu 22 V 1975 r., k. 84); Eugeniusz Broczkowski (KP PZPR w Koźlu) – dyrektor Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Opolu (ibidem, k. 13).

[81] Kierowanie działaczy uznanych w danej sytuacji politycznej za zbędnych na renty i emerytury było częstym zjawiskiem, nie tylko w 1975 r. Uwidaczniało się to zwłaszcza w okresach przełomowych. Podobne wydarzenia miały miejsce również w innych regionach kraju (por. K. Sychowicz, Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Suwałkach w latach 1980–1983, „Rocznik Augustowsko-Suwalski” 2006, t. 6, s. 33). W woj. opolskim dotyczyło to np. Stanisława Skrzekuta z KP PZPR w Głubczycach (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 394, Postanowienia z posiedzenia Egzekutywy Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Opolu odbytego w dniu 8 V 1975 r., k. 7) czy Bronisława Trębaczewskiego z KP PZPR w Nysie (ibidem, k. 8).

[82] Nowe stanowiska: np. Jan Napora (KP PZPR w Namysłowie) – zastępca przewodniczącego WKKP w miejsce Władysława Hatalskiego, który odszedł na emeryturę (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 394, k. 39); Jan Skupin (KP PZPR w Oleśnie) – sekretarz KW PZPR w Częstochowie (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 395, Postanowienia z posiedzenia Egzekutywy Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Opolu odbytego w dniu 22 V 1975 r., k. 9); Tadeusz Malik (KP PZPR w Raciborzu) – I sekretarz KMG PZPR w Raciborzu (AP Katowice, KW PZPR w Katowicach, 350/IV/1, Posiedzenie Egzekutywy KW PZPR w Katowicach, 9 IV 1975 r., k. 2); Stanisław Pawlak (KP PZPR w Strzelcach Opolskich) – kierownik Wydziału Administracyjnego KW PZPR w Opolu (http://katalog.bip.ipn.gov.pl/showDetails.do?lastName=pawlak&idx=&katalogId=0&subpageKatalogId=1&pageNo=1&osobaId=40739&, dostęp 14 V 2015 r.).

[83] Nowe stanowiska: np. Mieczysław Hulewicz (KP PZPR w Niemodlinie) – przewodniczący RW FSZMP w Opolu (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 395, Postanowienia z posiedzenia Egzekutywy Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Opolu odbytego w dniu 22 V 1975 r., k. 7); Edward Bochyński (KP PZPR w Prudniku) – kierownik Wydziału Rolnego i Gospodarki Żywnościowej KW PZPR w Opolu, ostatecznie decyzję uchylono i z dniem 1 VIII 1975 r. Bochyński objął stanowisko prezesa Wojewódzkiego Związku Rolniczych Spółdzielni Produkcyjnych w Opolu (ibidem, k. 8, 100).

[84] Józef Lenart (ur. 19 III 1926 r. w Mirczu, zm. 27 VI 2014 r.) – w czasie II wojny światowej więziony w obozach na terenie Niemiec, m.in. w Hamburgu. W latach 1942–1945 pracował w Hagelstadt jako robotnik w gospodarstwie. Od 1947 r. członek PPR. Od 1949 r. w aparacie partyjnym: kierownik Wydziału Rolnego (1951–1954) i sekretarz rolny (1955–1958 ) w KP PZPR w Grodkowie. Następnie sekretarz propagandy KP PZPR w Prudniku (1958–1960). Słuchacz CSP (1954–1955) i Szkoły Partyjnej w Katowicach (1960–1963). W latach 1964–1969 sekretarz organizacyjny KP PZPR w Koźlu. Od 1 III do 30 VI 1969 r. I sekretarz KP PZPR w Brzegu. Zawieszony w pełnieniu obowiązków 10 IV 1969 r. Wykluczony z partii z dniem 30 VI 1969 r. za spekulacje przy sprzedaży samochodu. Decyzję WKKP dwukrotnie podtrzymała CKKP (1969, 1971) (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 6059, Akta osobowe, Józef Lenart, k. 1–2).

[85] Wiktor Pasternak (ur. 16 XI 1923 r. w Milowcach k. Tarnopola, zm. 17 I 1976 r.) – członek PPR od 1945, PZPR od 1948 r. W 1945 r. był pełnomocnikiem KP PPR w Brzesku ds. reformy rolnej, następnie służył w wojsku. W latach 1946–1948 wójt gminy Lisięcice. Od 1948 do 1967 r. pracownik aparatu partyjnego. Początkowo instruktor KP PZPR w Głubczycach (1948–1950), następnie instruktor (do 1954 r.) w państwowych ośrodkach maszynowych w Głubczycach i Opolu. W 1953 r. ukończył CSP, potem był instruktorem KW PZPR w Opolu (1954–1955), I sekretarzem KP PZPR w Niemodlinie (1955–1960) i Grodkowie (1960–1961). W latach 1961–1963 uczęszczał do technikum rolniczego, po jego ukończeniu pełnił funkcję starszego instruktora Wydziału Rolnego KW PZPR w Opolu. Zwolniony z pracy za alkoholizm i tolerowanie libacji. Otrzymał naganę WKKP. Przeszedł do pracy w kółkach rolniczych (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 6756, Akta osobowe, Wiktor Pasternak, k. 1–2).

[86] Mieczysław Hulewicz (ur. 22 II 1942 r. w Tomaszowie Mazowieckim) – członek PZPR od 28 IV 1966 r. W latach 1966–1971 wiceprzewodniczący ZMS w Opolu, następnie instruktor Wydziału Organizacyjnego KW PZPR w Opolu (1 III 1972 – 30 IX 1973), I sekretarz KP PZPR w Niemodlinie (1 X 1973 – 31 V 1975), członek Egzekutywy KW PZPR w Opolu (2 VI 1975 – 29 XII 1981). W okresie 1 VII 1975 – 31 VIII 1978 przewodniczący RW FSZMP w Opolu, w 1976 r. także przewodniczący ZSMP w Opolu, potem I sekretarz KM PZPR w Kędzierzynie-Koźlu (1 IX 1978 – 1 VIII 1981). W latach 1981–1982 słuchacz Akademii Nauk Społecznych w Moskwie. W 1981 r. WKKP wycofała mu rekomendacje do pracy w aparacie partyjnym z powodu braku skromności i nadużyć związanych z wyposażeniem mieszkania oraz czerpania nadmiernych korzyści majątkowych. Łączne koszty Urzędu Miejskiego w Kędzierzynie-Koźlu na remont mieszkania Hulewicza wyniosły 446 569 zł (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 5458, Akta osobowe, Mieczysław Hulewicz, k. 1, 6).

[87] Czesław Panek (ur. 24 III 1928 r. w Naprawie, pow. Myślenice) – pochodził z rodziny chłopskiej, w 1946 r. wstąpił do PPR, w tymże roku pracował w Zarządzie Gminy Lubsza jako instruktor rolny, w 1947 r. odbył półroczne szkolenie w Wojewódzkiej Szkole PPR w Katowicach. W 1948 r. był przewodniczącym Zarządu Powiatowego ZWM w Głubczycach. W roku następnym rozpoczął pracę w aparacie partyjnym. W latach 1959–1962 studiował w WSNS, a po ukończeniu studiów został I sekretarzem KP PZPR w Nysie. Usunięto go ze stanowiska w czerwcu 1967 r. w związku ze składaniem fałszywych zeznań przeciwko Kazimierzowi Kałużnemu. Został wykluczony z aparatu. W kolejnych latach pracował na stanowisku dyrektorskim w Zakładzie Budowy Nadwozi Samochodowych w Nysie, a od 1977 r. w FSD „Polmo” w Nysie (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 6734, Akta osobowe, Czesław Panek, k. 1).

[88] AP Opole, KW PZPR w Opolu, 123, Protokół plenarnego posiedzenia Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Opolu, 1 VI 1981 r., k. 93.

[89] J. Kazimierski, Andrzej Żabiński – I sekretarz KW PZPR w Katowicach w latach 1980–1982 [w:] Oni decydowali na Górnym Śląsku w XX wieku, red. J. Mokrosz, M. Węcki, Katowice–Rybnik 2014, s. 171.

[90] AP Opole, KW PZPR w Opolu, 436, Protokół posiedzenia Egzekutywy KW PZPR w Opolu, 5 III 1981 r., k. 30.

[91] AP Opole, KW PZPR w Opolu, 112, Protokół plenarnego posiedzenia Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Opolu, 16 II 1981 r., k. 5.

[92] AP Opole, KW PZPR w Opolu, 7311, Akta osobowe, Horst Stanecko, k. 141.

[93] AP Opole, KW PZPR w Opolu, 2655, Wywiad pt. „Portret I Sekretarza Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Opolu, Andrzeja Żabińskiego”, przeprowadzony przez Hermanna Engelbrechta, [1977 r.], k. 20.

[94] Kazimierz Siuciak (ur. 19 II 1902 r. w Konieczkowie, pow. Strzyżów, woj. Lwów, data śmierci nieznana) – z zawodu górnik, ukończył 4 klasy szkoły podstawowej. W latach 1931–1945 przebywał we Francji, członek Francuskiej Partii Komunistycznej. W latach 1941–1942 brał udział ruchu oporu FPK. W 1945 r. wstąpił do PPR, wcześniej ukończył szkołę partyjną FPK. W okresie 1945–1946 wicekonsul RP we Francji. W 1947 r. powrócił do Polski i podjął pracę jako instruktor w Zarządzie Głównym ZZG w Katowicach. Od 1948 r. związany z PZPR. Najpierw członek WKKP w Katowicach, a następnie przewodniczący WKKP w KW PZPR w Opolu (1950–1957). Członek Egzekutywy KW PZPR w Opolu w latach 1950–1956. 1 V 1960 r. przeszedł na emeryturę specjalną (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 7172, Akta osobowe, Kazimierz Siuciak, k. 1).

[95] Ch. Werebejczyk, A jednak żyję! Wspomnienia ocalałego, Warszawa 2012, s. 128.

[96] Edward Gawor (ur. 28 II 1906 r. w Borku, pow. Bochnia, zm. 19 V 1988 r.) – w latach 1922–1946 przebywał we Francji. Członek FPK i ruchu oporu FPK. Po powrocie do Polski pracował w UB w Brzegu (1946–1947), następnie w aparacie partyjnym. W 1956 r. piastował stanowisko I sekretarza KP PZPR w Brzegu (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 5198, Akta osobowe, Edward Gawor, k. 1).

[97] Jan Mrocheń (1905–1976) – od 1924 r. członek Komunistycznego Związku Młodzieży, od 1926 r. KPD. Po dojściu Hitlera do władzy osadzony w Sonnenburgu. Po wojnie, od 1945 do 1948 r., II sekretarz KP PPR w Opolu, następnie KP PZPR w Opolu. Od 1950 do 1953 r. wiceprzewodniczący PWRN w Opolu. W latach 1953–1956 przewodniczący PWRN oraz członek Egzekutywy KW PZPR w Opolu. Od końca 1956 r. poza aparatem partyjnym. Do 1959 r. był przewodniczącym Zarządu Wojewódzkiego TPPR (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 8757, Akta osobowe, Jan Mrocheń, k. 1, 3, 13–14, 16).

[98] Paweł Woszek (ur. 12 VII 1906 r. w Grudzicach, data śmierci nieznana) – w latach 1930–1933 należał do KPD. Ponadto działał w Związku Bojowa Organizacja przeciw Faszyzmowi, a także w Czerwonej Pomocy (Rote Hilfe). Po powrocie z niewoli radzieckiej (1945–1948) został członkiem PPR. Członek egzekutyw KW i KP w Opolu, członek WKKP, przewodniczący Powiatowego Komitetu FJN w Opolu. Poseł na Sejm PRL I kadencji (1952–1956) (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 9192, Akta osobowe, Paweł Woszek, k. 7, 8, 22, 35–36).

[99] AP Opole, KW PZPR w Opolu, 3306, Wspomnienia i relacje, Franciszek Gumnior, k. 13–37.

[100] AP Opole, KW PZPR w Opolu, 286, Protokół posiedzenia Egzekutywy KW PZPR w Opolu, 28 I 1955 r., k. 146–148.

[101] Stanisław Kosicki (1924–2011) – w latach 1954–1956 redaktor naczelny „Gazety Białostockiej”, od stycznia 1957 do 1962 r. redaktor naczelny „Trybuny Opolskiej”. Według list płac, funkcję sekretarza KW PZPR w Opolu pełnił w okresie marzec–kwiecień 1961 r. oraz sierpień 1962 – styczeń 1968. Od 23 X 1972 r. zajmował stanowisko prezesa Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, w okresie październik 1981 – czerwiec 1990 prezesa Głównego Urzędu Kontroli Publikacji i Widowisk (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 5873, Akta osobowe, Stanisław Kosicki, k. 1–2, 7).

[102] Stefan Smolec (ur. 12 I 1920 r. w Inwałdzie) – członek PPS (1935–1939), PPR (1945–1948), PZPR (od 1948 r.). Słuchacz Dwuletniej Szkoły Partyjnej przy KC PZPR w Warszawie (1 VIII 1952 – 1 XI 1954). W latach 1936–1939 członek zarządu PPS w Inwałdzie. Od 4 VI 1945 r. członek PPR w Wadowicach. 19 V 1946 r. ukończył czteromiesięczny kurs Szkoły Centralnej PPR w Łodzi. Po szkoleniu pełnił funkcję powiatowego instruktora głosowania ludowego. W 1948 r. rozpoczął pracę partyjną na Śląsku Opolskim, najpierw w KP PZPR w Grodkowie (I sekretarz: styczeń 1950 – sierpień 1952), następnie w Nysie (styczeń 1954 – październik 1956). Od jesieni 1956 r. członek Egzekutywy KW PZPR w Opolu, a także sekretarz rolny (funkcję tę pełnił niemal 10 lat, tj. do września 1966 r.) (AP Opole, KW PZPR w Opolu, 7238, Akta osobowe, Stefan Smolec, k. 1–2).

[103] Ch. Werebejczyk, A jednak żyję!..., s. 150.

[104] AP Opole, KW PZPR w Opolu, 345, Protokół obrad Egzekutywy KW PZPR w Opolu, 18 IV 1968 r., k. 41.

[105] Więcej informacji zob. M. Sroka, Żydzi w opolskich elitach władzy po II wojnie światowej [w:] Eretz Yisrael – społeczne, polityczne i kulturowe aspekty funkcjonowania Państwa Żydowskiego (publikacja pokonferencyjna, w druku).

Elita polityczna PZPR w wojewodztwie krakowskim w latach 1948–1956

[1] A. Pasko, Kulisy władzy ludowej w województwie białostockim (1948–1956). Organizacja, główne kierunki działania KW PZPR, Białystok 2002; Centrum władzy w Polsce 1948–1970, red. A. Paczkowski, Warszawa 2003; A. Dudek, Reglamentowana rewolucja. Rozkład dyktatury komunistycznej w Polsce 1988–1990, Kraków 2004; Władza w PRL. Ludzie i mechanizmy, red. R. Spałek, K. Rokicki, Warszawa 2011; PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012; P. Brzeziński, Zapomniani dygnitarze. Pierwsi sekretarze Komitetu Wojewódzkiego PPR/PZPR 1945–1990. Szkice biograficzne, Gdańsk 2013; D. Magier, System biurokratyczny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w województwie bialskopodlaskim w latach 1975–1990, Siedlce 2013; M. Korejwo, PZPR na Warmii i Mazurach 1948–1990, Olsztyn 2013; S. Drabik, Elita polityczna krakowskiej PZPR w latach 1956–1975, Kraków 2013.

[2] Deklaracja ideowa PZPR. Statut PZPR, Warszawa 1950, s. 75–76.

[3] Ibidem, s. 76.

[4] AN Kraków, KW PPR w Krakowie, 29/2089/1, Protokół konferencji sprawozdawczo-wyborczej, 11–12 III 1945 r., k. 1–11.

[5] AN Kraków, KW PPR w Krakowie, 29/2089/2, Protokół konferencji sprawozdawczo-wyborczej, 13–16 IV 1946 r., k. 1–40.

[6] AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Konferencje sprawozdawczo-wyborcze, 51/I/1-2, Stenogram z konferencji sprawozdawczo-wyborczej wojewódzkiej organizacji PZPR w województwie krakowskim, 25–26 VI 1949 r., k. 1–50.

[7] Ibidem, Informacje dotyczące KP Chrzanów przedstawione przez I sekretarza KP Stefana Ziomka, czerwiec 1949 r., k. 80–100.

[8] AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Konferencje sprawozdawczo-wyborcze, 51/I/1-2, Stenogram z I Konferencji Sprawozdawczo-Wyborczej PZPR w województwie krakowskim, 25–26 VI 1949 r., k. 1–50.

[9] Ibidem.

[10] Deklaracja ideowa PZPR. Statut PZPR..., s. 78.

[11] „Nowiny Rzeszowskie”, 18 III 1954; Statut Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej uchwalony przez II Zjazd PZPR, Warszawa 1955, s. 3.

[12] Jego członkami byli: Stanisław Anioł (PPR, dyrektor w jednym z zakładów), Władysław Babiarz (PPS), Henryk Czapnicki (PPS, lekarz), Ryszard Ćwiertniak (PPR, kierownik Wydziału Organizacyjnego KW), Henryk Dobrowolski (PPR, prezydent Krakowa), Teodor Duda (PPR, kierownik WUBP), Władysław Dudziak (PPS, I sekretarz KP w Żywcu), Stanisław Feluś (PPS), Leon Filipowicz (PPR), Leon Gehorsam (PPR), Stanisław Guzek (PPR), Franciszek Hojny (PPR), Franciszek Jaich (PPS), Klemens Janicki (PPS), Witold Jarosiński (PPR), Mieczysław Kieta (PPS), Janusz Korczyński (PPR), Jan Kowalczyk (PPR), Stanisław Kowalczyk (PPS), Władysław Kozub (PPR), Kazimierz Legomski (PPR), Józef Łabuz (PPR), Teodor Marchlewski (PPR), Józef Michalski (PPR), Maria Mieszczanek (PPS), Małgorzata Nowicka (PPS), Józef Ostrowski (PPS), Franciszka Pałac (PPR), Kazimierz Pasenkiewicz (PPS), Mikołaj Pawlak (PPR), Wojciech Pilarczyk (PPR), Adam Polewka (PPR), Antoni Sobanek (PPS), Wincenty Stachurka (PPR), Wincenty Stecz (PPR), Tadeusz Strzałkowski (PPR), Antonina Świerszczewska (PPR), Andrzej Taborowicz (PPR), Edward Tarko (PPR), Władysław Wadas (PPR), Jerzy Waśniewski (PPS), Władysław Wójcik (PPS), Marian Zajączkowski (PPS), Zofia Zemanek (PPR), Stefan Ziomek (PPR).

[13] AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Konferencje sprawozdawczo-wyborcze, 51/I/2, Stenogram z I Wojewódzkiej Konferencji Sprawozdawczo-Wyborczej PZPR w Krakowie, czerwiec 1949 r., Wykaz członków KW PZPR z 22 XII 1948 r., k. 1–3.

[14] Ibidem.

[15] Uchwała Rady Państwa z dnia 1 września 1955 r. o nadaniu odznaczeń państwowych, „Monitor Polski” 1955, nr 98, poz. 1375.

[16] L. Gehorsam, Komunikacja kolejowa w planie 6-letnim, Warszawa 1952.

[17] T. Mołdawa, Ludzie władzy 1944–1991. Władze państwowe i polityczne Polski według stanu na dzień 28 II 1991, Warszawa 1991, s. 196.

[18] AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Konferencje sprawozdawczo-wyborcze, 51/I/2, Stenogram z I Wojewódzkiej Konferencji Sprawozdawczo-Wyborczej PZPR w Krakowie, czerwiec 1949 r., Wykaz członków KW PZPR z 22 XII 1948 r., k. 1–3.

[19] Ibidem.

[20] AN Kraków, Inwentarz archiwalny zespołu KW PZPR w Krakowie.

[21] AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Kancelaria I sekretarza, 51/VI/55, Instrukcje, wytyczne i pisma okólne KC PZPR, 1949 – X 1951, Instrukcja w sprawie opracowywania i korzystania z protokołów KW i KP, k. 93.

[22] Ibidem, k. 95.

[23] AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Kancelaria I sekretarza, 51/VI/55, Instrukcje, wytyczne i pisma okólne KC PZPR, 1949–X 1951, Uchwała Biura Organizacyjnego KC PZPR O wzmożenie czujności rewolucyjnej z listopada 1949 r., Uchwała w sprawie wzmożenia czujności przy przyjmowaniu do partii, k. 563–564.

[24] Ibidem.

[25] Ibidem.

[26] W. Bernacki, H. Głębocki, M. Korkuć, F. Musiał, J. Szarek, Z. Zblewski, Komunizm w Polsce. Zdrada, zbrodnie, zakłamanie, zniewolenie, Kraków 2005, s. 235–236.

[27] Ibidem.

[28] AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Plena, 51/II/16, Plenum KW PZPR w Krakowie w sprawie polepszenia metod i form pracy kierownictwa partyjnego, 12 VIII 1953 r., k. 20–40.

[29] Ibidem.

[30] AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Kancelaria I sekretarza, 51/VI/56, Instrukcje, wytyczne i pisma okólne KC PZPR za okres od listopada 1951 do grudnia 1952 r., Uchwała Sekretariatu KC o decentralizacji pracy z kadrami, b.p.

[31] AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, 51/VI/52, Protokoły narad wojewódzkiego aktywu partyjnego w 1950, 1953, 1956 r., Stenogram z wystąpienia Józefa Cyrankiewicza na naradzie aktywu wojewódzkiego, 29 III 1956 r., k. 645.

[32] AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, 51/VI/55, Instrukcje, wytyczne i pisma okólne KC PZPR, 1949 – X 1951, Wytyczne pracy partyjnej w dziedzinie doboru, szkolenia i wysuwania kadr, 1950 r., k. 186–198.

[33] AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Konferencje sprawozdawczo-wyborcze, 51/I/3, II Konferencja Sprawozdawczo-Wyborcza, 8–9 VII 1950 r., Wykaz imienny delegatów na konferencję partyjną w dniach 8–9 VII 1950 r. w Krakowie, k. 68.

[34] Ibidem, Referat I sekretarza KW PZPR w Krakowie Stanisława Łapota, b.p.

[35] AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Kancelaria I sekretarza, 51/VI/55, Instrukcje, wytyczne i pisma okólne KC PZPR, 1949 – X 1951, Wytyczne pracy partyjnej w dziedzinie doboru, szkolenia i wysuwania kadr, 1950 r., k. 186–198.

[36] Ibidem, k. 189.

[37] AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Konferencje sprawozdawczo-wyborcze, 51/I/4, III Konferencja Sprawozdawczo-Wyborcza PZPR w Krakowie 9–10 V 1953 r., Referat I sekretarza KW, k. 60–61.

[38] Ibidem.

[39] AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Egzekutywy, 51/IV/26, Protokół posiedzenia KW PZPR z 15 V 1954 r., k. 108–110.

[40] Ibidem, Wniosek sekretarza organizacyjnego w sprawie zdjęcia z aparatu partyjnego tow. Bolesława Grzybowskiego, I sekretarza KD Krowodrza, maj 1954 r., k. 123.

[41] AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Egzekutywy, 51/IV/27, Protokół posiedzenia Egzekutywy KW z 11 VI 1954 r., Odpis odpisu listu B. Grzybowskiego do Egzekutywy KW z 7 VI 1954 r., k. 41–42.

[42] AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Egzekutywy, 51/IV/26, Protokół posiedzenia KW PZPR z 8 V 1954 r., k. 27–29.

[43] AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Egzekutywy, 54/IV/26, Protokół posiedzenia KW PZPR z 29 V 1954 r., k. 190.

[44] Ibidem, k. 191.

[45] Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 28 października 1952 r. w sprawie wyników wyborów do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w dniu 26 października 1952 r., „Monitor Polski” 1952, nr 91, poz. 1414.

[46] AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Kancelaria I sekretarza, 51/VI/74, Informacje i meldunki WUBP o sytuacji politycznej w terenie 23 I – 24 VI 1952 r., Oświadczenie do Egzekutywy POP przygotowane przez członka Egzekutywy POP RSW „Prasa” Karbownika, k. 32.

[47] Ibidem.

[48] Ibidem, k. 32–33.

[49] Ibidem, k. 36.

[50] AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Kancelaria I sekretarza, 51/VI/74, Informacje i meldunki WUBP o sytuacji politycznej w terenie 23 I – 24 VI 1952 r., Notatka dla KW z 4 III 1952 r., dotycząca Heleny Ciepielowej, k. 76.

[51] R. Terlecki, Miecz i tarcza komunizmu. Historia aparatu bezpieczeństwa w Polsce 1944–1990, Kraków 2013, s. 101.

[52] AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Kancelaria I sekretarza, 51/VI/74, Informacje i meldunki WUBP o sytuacji politycznej w terenie 23 I – 24 VI 1952 r., Pismo komendanta wojewódzkiego Powszechnej Organizacji „Służba Polsce” ppłk. Anatola Chojnowskiego do I sekretarza KW PZPR w Krakowie, 18 II 1952 r., k. 56.

[53] AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Wydział Organizacyjny, 51/VII/40, Imienne wykazy pracowników politycznych i etatowych KW PZPR i WOPP z 1953 r. Analiza ogólna etatowych pracowników politycznych KW według stanu na 1 I 1953 r., k. 1.

[54] Ibidem.

[55] Ibidem.

[56] Ibidem.

[57] Ibidem.

[58] Ibidem.

[59] Ibidem.

[60] AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Wydział Organizacyjny, 51/VII/2, Instrukcje, wytyczne i pisma okólne KC PZPR z lat 1952–1953, Instrukcja KC PZPR w sprawie dorocznych i okresowych charakterystyk pracowników aparatu partyjnego z lutego 1953 r., k. 107–109; ibidem, Instrukcja dotycząca rekrutacji kandydatów na dwuletnią Szkołę Partyjną przy KC, 1952 r., k. 46–47.

[61] AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Kancelaria I sekretarza KC, 51/VI/55, Instrukcje, wytyczne i pisma okólne KC, 1949 – X 1951, Wytyczne pracy partyjnej w dziedzinie doboru, szkolenia i wysuwania kadr, 1950 r., k. 188.

[62] AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Wydział Organizacyjny, 51/VII/303, Sektor informacji, statystyki i ewidencji, Roczna ankieta statystyczna za 1952 r. dotycząca aparatu partyjnego, b.p.

[63] Obliczenia procentowe na podstawie: Mały rocznik statystyczny 1939, Warszawa 1939 (ludność według zawodów i ważniejszych gałęzi zawodu w 1931 r., s. 30).

[64] AN Kraków, KW PZPR w Krakowie, Wydział Organizacyjny, 51/VII/303, Sektor informacji, statystyki i ewidencji, Roczna ankieta statystyczna za 1952 r. dotycząca aparatu partyjnego, b.p.

[65] Ibidem.

[66] Ibidem.

[67] Ibidem.

[68] Ibidem.

Lokalna elita partyjna na przykładzie Egzekutywy KW PZPR w Lublinie w latach 1948–1956

[1] Artykuł jest skróconą i przeredagowaną wersją rozdziału Lokalna elita partyjna mojej książki Komitet Wojewódzki PZPR w Lublinie 1948–1956. Struktura – ludzie – mechanizm funkcjonowania, Lublin 2014.

[2] A. Pawłowska, Władza, elity, biurokracja. Studium z socjologii polityki, Lublin 1998, s. 77.

[3] „Należałoby się zastanowić, jaki wpływ na działalność PZPR i jej myśl polityczną mieli działacze komunistyczni wyrośli w warunkach konspiracji, przyzwyczajeni do myślenia pewnymi kategoriami, ukształtowani w ostrej walce politycznej. Gdy po wyzwoleniu znaleźli się na czele władz partyjnych i państwowych, z trudem przyswajali sobie nowy sposób myślenia. [...] Tu należałoby szukać między innymi źródeł uproszczonego i dogmatycznego myślenia, większego zwracania uwagi w praktyce życia politycznego na krytykę dnia wczorajszego niż na analizę ówczesnej rzeczywistości. [...] Jednocześnie były to kadry bardzo ofiarne i zaangażowane, przekonane o słuszności swych racji” (B. Dymek, Pracownicy etatowi PZPR w latach 1948–1954, „Z Pola Walki” 1983, nr 3/4, s. 75).

[4] S. Nomberg-Przytyk, Więzienie było moim domem, Lublin 1964.

[5] Ośrodek szkolenia Kominternu, wcześniej ulokowany w kilku miejscowościach pod Moskwą. Istnieją podejrzenia, że ośrodki te były prowadzone przez NKWD i szkoliły przede wszystkim w zakresie działań konspiracyjnych (P. Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy 1941–1944, Warszawa 2003, s. 80–83).

[6] AAN, KC PZPR, CK, 1808, Uwagi i wnioski, b.d., k. 31.

[7] Organizacja powstała w 1941 r., działała na południowej Lubelszczyźnie, w niektórych rejonach Rzeszowskiego i Radomskiego. Jej dowódcą był Ludwik Krasiński, a współorganizatorami Stanisław Szot i Aleksander Szymański. W 1942 r. weszła w skład PPR (J.B. Garas, Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942–1945, Warszawa 1971, s. 20).

[8] Takie były początki, Warszawa 1965, s. 68. Adam Humer w 1944 r. został mianowany kierownikiem Wydziału Propagandy i Informacji w Powiatowej Radzie Narodowej w Tomaszowie Lubelskim, która we wrześniu tegoż roku skierowała go do pracy w organach bezpieczeństwa państwa. W okresie 12 IX 1944 – 31 I 1951 brał udział w walkach z podziemiem niepodległościowym. Do 1954 r. był dyrektorem Departamentu Śledczego MBP w Warszawie. Zwolniony z powodu wykrycia nieprawidłowości w działalności tego departamentu (http://katalog.bip.ipn.gov.pl/showDetails.do?lastName=Humer&idx=&katalogId=2&subpageKatalogId=2&pageNo=1&osobaId=47217&, dostęp 13 V 2015 r.).

[9] E. Horoch, Komunistyczna Partia Polski w województwie lubelskim w latach 1918–1938, Lublin 1993, s. 50–52.

[10] Zarejestrowane zostało ono w październiku 1923 r. Prowadziło działalność kulturalno-oświatową, dobroczynną i spółdzielczą w południowo-wschodnich powiatach Lubelszczyzny. W latach 1921–1923 działało nielegalnie, następnie do 1930 r. ponownie jako organizacja legalna. Znaczące wpływy w nim miała KPZU i współpracujące z nią ugrupowanie Sel-Rob „Jedność” (E. Horoch, Komunistyczna Partia Polski..., s. 184).

[11] AAN, Akta Grzegorza Wojciechowskiego, 1, Wniosek o zdjęcie ze stanowiska, 11 IX 1954 r.

[12] AIPN, 1268/20667, Akta osobowe cudzoziemca, Cymer-Romaniuk Stefania, k. 13.

[13] Szkoła ta była główną kuźnią kadr zawodowych rewolucjonistów. Słuchaczom starano się przekazać rewolucyjne doświadczenia partii bolszewickiej. Do podstawowych przedmiotów wykładanych w szkole należały: ekonomia polityczna, materializm dialektyczny i historyczny, historia międzynarodowego ruchu robotniczego, historia WKP(b), leninizm i „budownictwo partyjne”. Na wzorcach radzieckich opierał się program dwuletniej Szkoły Partyjnej przy KC PZPR (M. Szumiło, Elita władzy w Polsce 1944–1989. Studium socjologiczne [w:] Władza w PRL. Ludzie i mechanizmy, red. K. Rokicki, R. Spałek, Warszawa 2011, s. 169).

[14] AAN, Akta Grzegorza Wojciechowskiego, 16, Charakterystyka, 1951 r., b.p.

[15] AAN, Archiwum Szkół Partyjnych, 103/32, Charakterystyka słuchacza Kalinowskiego Józefa, styczeń 1951 r., b.p.

[16] AAN, KC PZPR, CK, 2354, Charakterystyka słuchacza Matwiejszyna Andrzeja, październik 1954 r., k. 6.

[17] AAN, Archiwum Szkół Partyjnych, 103/38, Stenogram z posiedzenia dyrekcji poświęcony charakterystyce słuchacza Kozdry Władysława, styczeń 1951 r., b.p.

[18] Szkoła ta została powołana w 1957 r., kształciła kadry dla aparatu partyjnego, administracji państwowej i gospodarczej. Uczelnia miała dwa wydziały: ekonomiczny i historyczno-socjologiczny (J.K. Sawicki, Rola szkolnictwa partyjnego w kształceniu kadr politycznych PZPR (1949–1971), „Z Pola Walki” 1978, nr 4, s. 69–70).

[19] CAW, Teczki akt personalnych, 497/58/7385, Wiktor Konopłański.

[20] CAW, Teczki akt personalnych, 1642/79/16, Leonard Bajor.

[21] CAW, Teczki akt personalnych, 1669/83/156, Antoni Jamroziński.

[22] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, Akta osobowe, 11527, Wniosek o zdjęcie ze stanowiska, 3 I 1950 r. W dalszej części dokumentu Klementowskiego opisywano w następujący sposób: „w KW jest »nadzieją« wszystkich pokrzywdzonych przez demokrację [...] bardzo mocno związany ze środowiskiem obcym i jak widać zobowiązany, gdyż wbrew stanowisku KW samodzielnie poobsadzał ważne opozycje w aparacie gospodarczym elementami obcymi, jak Centrala Miejska – Rzeźnia Miejska. [...] Z Partią związany koniunkturalnie, a nie ideologicznie. [...] W tych warunkach nie można mieć pewności, czy aby na tym się kończy, że nic nie wnosi na egzekutywę?”.

[23] M. Szumiło, Bazyli Hołod (1907–1963) – kariera ukraińskiego komunisty z ziemi włodawskiej [w:] Życiorysy w trzy kultury wpisane. Włodawskie biografie, red. M. Bem, A. Duszyk, Radom–Włodawa 2008, s. 293.

[24] I. Mielcarz, Działalność Józefa Dechnika w powiecie biłgorajskim w latach 1957–1974, praca magisterska napisana w Zakładzie Historii Najnowszej IH UMCS pod kierunkiem prof. Emila Horocha, mps, Lublin 2009.

[25] R. Zambrowski, Wspomnienia, t. 1, Warszawa 1976, s. 176, własność Antoniego Zambrowskiego, maszynopis udostępniony przez Mirosława Szumiłę.

[26] AIPN, 0330/124, Wyrok Sądu Wojewódzkiego w Warszawie, 19 II 1953 r., k. 61.

Aparat kierowniczy Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Lublinie w latach 1975–1990. Próba portretu zbiorowego

[1] P. Brzeziński, Zapomniani dygnitarze. Pierwsi sekretarze Komitetu Wojewódzkiego PPR/PZPR w Gdańsku w latach 1945–1990. Szkice biograficzne, Gdańsk 2013; S. Drabik, Elita polityczna krakowskiej PZPR w latach 1956–1975, Kraków 2013; M. Garyga, Dekada agonii. Komitet Krakowski PZPR w świetle materiałów partyjnych 1981–1990, Warszawa 2014; M. Korejwo, PZPR na Warmii i Mazurach 1948–1990. Struktury, organizacja, ludzie, Olsztyn 2011; P. Róg, Komitet Wojewódzki PZPR w Tarnobrzegu 1975–1989. Studium o partyjnej elicie władzy [w:] Partia komunistyczna w Polsce. Struktury – ludzie – dokumentacja, red. D. Magier, Lublin–Radzyń Podlaski 2012, s. 381–406; T. Szafron, R. Miłoch, Portret zbiorowy sekretarzy KW PZPR w Katowicach w latach 1975–1990 [w:] „Przewodnia siła Narodu”. Z dziejów partii komunistycznej na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim 1945–1990, red. T. Kurpierz, Katowice 2010, s. 183–193; M. Szumiło, Kierownictwo Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w latach 1986–1990. Szkic do portretu, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2011, nr 2 (18), s. 129–149; M. Żukowski, „Tacy byli”. Pracownicy polityczni KW PZPR w Gdańsku w latach 1978–1979, „Komunizm. System – ludzie – dokumentacja” 2014, nr 3, s. 207–219, www.komunizm.net.pl.

[2] R. Drabik, Stanisław Szot (1917–2008). Funkcjonariusz UB, aparatczyk PPR/PZPR, „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2010, nr 32, s. 381–388; idem, Władysław Zdunek. Od „zawodowego rewolucjonisty” do „elementu reakcyjnego”. Biografia działacza, w druku; D. Libionka, Funkcjonowanie na co dzień stalinowskiego aparatu partyjnego na Lubelszczyźnie [w:] Życie codzienne w Polsce 1948–1955, „Polska 1944/45–1989. Studia i materiały”, t. 5, Warszawa 2001, s. 141–147; D. Magier, Aparat Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Białej Podlaskiej (1975–1990). Zarys problematyki, „Rocznik Bialskopodlaski” 2008, nr 16, s. 195–207; idem, System biurokratyczny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w województwie bialskopodlaskim w latach 1975–1990, Siedlce 2013; M. Mroczek, Gremia kierownicze Komitetu Powiatowego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej we Włodawie 1948–1975 [w:] Włodawa. Szkice z dziejów miasta w XX stuleciu, red. M. Bem, A. Duszyk, K. Latawiec, Włodawa 2012, s. 265–285; M. Szumiło, Bazyli Hołod (1907–1963) – kariera ukraińskiego komunisty z ziemi włodawskiej [w:] Życiorysy w trzy kultury wpisane. Włodawskie biografie, red. M. Bem, A. Duszyk, Radom–Włodawa 2008, s. 287–298; idem, Egzekutywa Komitetu Powiatowego PPR we Włodawie (1944–1948) [w:] Dzieje biurokracji na ziemiach polskich, t. 3, red. A. Górak, K. Latawiec, D. Magier, Lublin–Siedlce 2010, s. 713–724; idem, Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej we Włodawie 1944–1948 [w:] Włodawa. Szkice z dziejów miasta..., s. 205–221; K. Zawadka, Komitet Wojewódzki PZPR w Lublinie 1948–1956. Struktura – ludzie – mechanizm funkcjonowania, Lublin 2014. Dodatkowo warto wymienić opracowanie Ireneusza Cabana Zapis trzech dziesięcioleci w województwach: bialskopodlaskim, chełmskim, lubelskim i zamojskim w latach 1948–1978, Lublin 1978, które w podstawowym zakresie może pełnić funkcję informatora personalnego dla lat 1948–1978, a także rozprawę doktorską A. Jastrzębskiego, Grupa kierownicza i aparat partyjny PZPR w województwie lubelskim w latach 1948–1970, Lublin 2006, mps w zbiorach IH UMCS.

[3] katalog.bip.ipn.gov.pl.

[4] O metodach wyznaczania składu elity władzy zob. A. Pawłowska, Władza, elity, biurokracja. Studium z socjologii polityki, Lublin 1998, s. 77.

[5] Zgodnie z wytycznymi Wydziału Organizacyjnego KC PZPR liczba pracowników politycznych w KW miała w 1975 r. wynosić w zależności od województwa od 35 do 106 osób (AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 2935, Postanowienia Sekretariatu KC w sprawie niektórych problemów organizacji aparatu partyjnego instancji terenowych w związku z dwustopniową strukturą władz i nowym podziałem terytorialnym kraju, maj 1975 r., s. 6).

[6] Wojewódzkie konferencje sprawozdawczo-wyborcze odbyły się omawianym okresie sześciokrotnie: 6 XI 1975 r., 13 II 1978 r., 19 XII 1979 r., 26–27 VI 1981 r., 17 I 1984 r., 25 IX 1986 r.

[7] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 1, Protokół nr 1 plenarnego posiedzenia nowo wybranego Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Lublinie, 6 XI 1975 r., s. 1–2. Na przykład w 1981 r. I sekretarzowi podlegały: Kancelaria KW i Wydział Administracyjny, sekretarzowi ds. polityczno-organizacyjnych – Wydział Organizacyjny i Wydział Ogólny, sekretarzowi ds. propagandy i agitacji – Wydział Propagandy i Agitacji oraz Wydział Nauki i Oświaty, sekretarzowi ds. społeczno-ekonomicznych – Wydział Społeczno-Ekonomiczny, sekretarzowi ds. społeczno-rolnych – Wydział Społeczno-Ekonomiczny (AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 610, Protokół nr 48/81 posiedzenia Sekretariatu KW PZPR w Lublinie, 7 XI 1981 r., s. 40–43, 57–60).

[8] Por. M. Korejwo, PZPR na Warmii i Mazurach..., s. 178.

[9] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 5, Protokół Wojewódzkiej Konferencji Sprawozdawczo-Wyborczej, 13 II 1978 r., s. 132–133.

[10] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 610, Ramowa struktura organizacyjna aparatu partyjnego KW PZPR w Lublinie, 7 XI 1981 r., s. 57–60.

[11] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 1568, Struktura KW PZPR w Lublinie (wprowadzona na podstawie wytycznych Sekretariatu KC PZPR), [1985 r.], s. 1.

[12] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 1586, Struktura organizacyjna KW PZPR w Lublinie, grudzień 1987 r., s. 2–3; ibidem, 4276, Struktura organizacyjna KW PZPR w Lublinie, 9 XI 1988 r., s. 1–5; ibidem, 3064, Wnioski kadrowe na Plenum KW, 21 III 1988 r., s. 1–5.

[13] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 688, Protokół nr 39/89 posiedzenia Sekretariatu KW PZPR w Lublinie, 13 X 1989 r., s. 143–153. Zob. D. Stola, Finanse PZPR w jej ostatnich latach, „Więź” 2000, nr 3.

[14] Por. D. Magier, System biurokratyczny..., s. 58.

[15] Komitety miejskie działały w Dęblinie, Kraśniku, Lubartowie, Lublinie, Puławach, Świdniku; komitety miejsko-gminne w Bełżycach, Bychawie, Kazimierzu Dolnym, Kocku, Łęcznej, Nałęczowie, Opolu Lubelskim, Ostrowie Lubelskim, Poniatowej, Rykach; komitety gminne w miejscowościach: Abramów, Baranów, Borki, Borzechów, Chodel, Dzierzkowice, Fajsławice, Firlej, Garbów, Głusk, Jabłonna, Janowiec, Jastków, Jeziorzany, Józefów, Kamionka, Karczmiska, Konopnica, Końskowola, Kraśnik, Krzczonów, Kurów, Lubartów, Ludwin, Łaziska, Mełgiew, Michów, Milejów, Niedrzwica Duża, Niedźwiada, Niemce, Nowodwór, Ostrówek, Piaski, Puchaczów, Puławy, Rybczewice, Serniki, Spiczyn, Stężyca, Strzyżewice, Trawniki, Ułęż, Urzędów, Uścimów, Wąwolnica, Wilkołaz, Wilków, Wojciechów, Wólka Lubelska, Zakrzówek, Żyrzyn.

[16] Do największych komitetów zakładowych należały te w Fabryce Samochodów Ciężarowych w Lublinie, Wojewódzkiej Spółdzielni Spożywców „Społem”, Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego w Świdniku, Zakładach Azotowych w Puławach, Fabryce Łożysk Tocznych w Kraśniku, Zakładach Elektro-Mechanicznych „Eda” w Poniatowej, Przedsiębiorstwie Budownictwa Przemysłowego w Puławach, PKP w Dęblinie oraz przy Dworcu Kolejowym w Lublinie. Etatowi pracownicy polityczni pracowali też w Komitetach Uczelnianych Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Akademii Medycznej, Akademii Rolniczej oraz Komitecie Środowiskowym Spółdzielczości Pracy.

[17] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 611, Propozycje do funkcjonowania Rejonowych Ośrodków Pracy Partyjnej, 21 I 1982 r., s. 105–106.

[18] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 688, Protokół nr 39/89 posiedzenia Sekretariatu KW PZPR w Lublinie, 13 X 1989 r., s. 143–153.

[19] AP Lublin o. Radzyń Podlaski, KW PZPR w Lublinie, 403, Analiza stanu terenowego aparatu partyjnego PZPR na koniec 1986 r. oraz zmian w jego składzie po 1982 r., marzec 1987 r., s. 207–214.

[20] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 2935, Postanowienia Sekretariatu KC w sprawie niektórych problemów organizacji aparatu partyjnego instancji terenowych w związku z dwustopniową strukturą władz i nowym podziałem terytorialnym kraju, maj 1975 r., s. 7.

[21] Podawane w tekście dane statystyczne, jeżeli nie zaznaczono inaczej, są obliczeniami dokonanymi przez autora w oparciu o akta osobowe pracowników KW PZPR w Lublinie, przechowywane w Archiwum Rotacyjnym Stowarzyszenia Archiwistów Polskich „Ład” w Łubnej [dalej: AR „Ład”] oraz w AP w Lublinie.

[22] W 1975 i 1982 r. liczba osób była mniejsza niż wynikająca z etatu (zob. Tabela 1) ze względu na wakaty.

[23] W skali Polski struktura wiekowa aparatu terenowego między rokiem 1982 a 1986 zmieniła się następująco: udział osób do lat 35 zmalał z 33,5 do 18,8 proc., osób w wieku 35–49 lat wzrósł z 57,7 do 66,2 proc., osób powyżej 50 lat z 8,8 do 15,5 proc. (AP Lublin o. Radzyń Podlaski, KW PZPR w Lublinie, 403, Analiza stanu terenowego aparatu partyjnego PZPR na koniec 1986 r. oraz zmian w jego składzie po 1982 r., marzec 1987 r., s. 207–214).

[24] Mirosław Szumiło jako przykład dwóch pokoleń w ogólnopolskiej elicie partyjnej wymienia Jerzego i Sławomira Wiatrów (idem, Elita władzy w Polsce 1944–1989. Studium socjologiczne [w:] Władza w PRL. Ludzie i mechanizmy, red. K. Rokicki, R. Spałek, Warszawa 2011, s. 167).

[25] A. Friszke, Próba portretu zbiorowego aparatu partyjnego [w:] PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012, s. 67.

[26] Stanisław Wójcik w 1986 r. uzyskał wyższe wykształcenie w Wyższej Szkole Partyjnej w Moskwie.

[27] Por. K. Zawadka, Komitet Wojewódzki PZPR w Lublinie..., s. 109.

[28] AR „Ład”, KW PZPR w Białej Podlaskiej, 1/362, Akta osobowe Tadeusza Mizery.

[29] Dla potrzeb analizy statycznej brano pod uwagę najwyższy uzyskany tytuł (stopień), dlatego np. Piotr Krzyszycha, kierownik Wydziału Nauki i Oświaty w latach 1981–1987, został zaliczony do osób z wykształceniem politologicznym ze względu na posiadany stopień doktora nauk politycznych (choć miał także stopień magistra pedagogiki), analogicznie: Wacław Momot (dr nauk politycznych – mgr biologii), Wacław Choina (dr nauk ekonomicznych – inż. mechanik), Danuta Twarowska (mgr prawa – absolwentka Państwowej Szkoły Położnych).

[30] O szkolnictwie partyjnym zob. np. B. Cichocki, K. Jóźwiak, Najważniejsze są kadry. Centralna Szkoła Partyjna PPR/PZPR, Warszawa 2006; H. Bednarski, 40 lat Międzywojewódzkiej Szkoły Partyjnej w Bydgoszczy, Bydgoszcz 1985; T. Szafron, R. Miłoch, Międzywojewódzka Szkoła Partyjna – kuźnia kadr partyjnych [w:] „Przewodnia siła Narodu”. Z dziejów partii komunistycznej na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim 1945–1990, red. T. Kurpierz, Katowice 2010, s. 127–135.

[31] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 609, Program doskonalenia kadry etatowej instancji miejskich, miejsko-gminnych, gminnych i zakładowych w ramach studiów WUML, [1981 r.], s. 72–73.

[32] W latach 1979–1983 WSNS oferowała 120 miejsc na studiach stacjonarnych, 200 na zaocznych, 20 na doktoranckich, 100 na 5-miesięcznych studiach podyplomowych stacjonarnych i 50 na rocznych podyplomowych zaocznych. Dodatkowo w puli było 400 miejsc na kursach 5-miesięcznych w Międzywojewódzkich Szkołach Partyjnych i aż 1000 na kursach 4-miesięcznych dla nowo zatrudnionych pracowników politycznych. 10 osób miała przyjmować rocznie Wyższa Szkoła Partyjna w Moskwie (AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 2935, Pismo kierownika Wydziału Organizacyjnego KC PZPR do I sekretarza KW PZPR w Lublinie w sprawie kształcenia aparatu partyjnego, 24 X 1978 r., s. 150–158).

[33] M. Szumiło, Elita władzy w Polsce..., s. 159; A. Dudek, Mechanizmy rekrutacji elity oraz kadr PZPR, www.omp.org.pl, dostęp 8 V 2015 r.

[34] AR „Ład”, KW PZPR Lublin, 1/1809, Akta osobowe Mariana Piotrowskiego.

[35] W grudniu 1982 r. wojewódzka organizacja partyjna liczyła 72 250 osób, we wrześniu 1989 r. – 49 303 członków i kandydatów (AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 14, Zmiany w stanie wojewódzkiej organizacji partyjnej w okresie 20 VI 1980 – 31 XII 1982 r., s. 62–63; ibidem, 1249, Informacja o stanie wojewódzkiej organizacji partyjnej 30 IX 1989 r., 3 X 1989 r., s. 1).

[36] Dla porównania: w 1986 r. przeciętnie w Polsce 32,5 proc. pracowników aparatu wywodziło się z przemysłu, transportu, budownictwa, łączności i obrotu towarowego (około jednej czwartej pracowało przy produkcji), 16,2 proc. z gospodarki rolnej i przedsiębiorstw obsługi rolnictwa, 16,1 proc. z administracji terenowej, 14,5 proc. z oświaty, nauki i kultury, 10,6 proc. z organizacji młodzieżowych (AP Lublin o. Radzyń Podlaski, KW PZPR w Lublinie, 403, Analiza stanu terenowego aparatu partyjnego PZPR na koniec 1986 r. oraz zmian w jego składzie po 1982 r., marzec 1987 r., s. 207–214).

[37] Koresponduje to z obliczeniami Pawła Roga, który w przypadku KW PZPR w Tarnobrzegu dla analogicznego okresu podaje: z aparatu partyjnego 20 osób, z aparatu młodzieżowego i administracji – po 4, z przemysłu i samorządu rolniczego – po 3, ze szkolnictwa – 2 osoby (P. Róg, Komitet Wojewódzki PZPR w Tarnobrzegu 1975–1989..., s. 388, wykres 1).

[38] AR „Ład”, KW PZPR w Lublinie, 1/1805, Akta osobowe Ryszarda Piotrowicza.

[39] AR „Ład”, KW PZPR w Lublinie, 1/1615, Akta osobowe Eugeniusza Okonia.

[40] Poza Eugeniuszem Okoniem pierwszymi sekretarzami KP byli: Tadeusz Grzesiak (Parczew 1974–1975), Stanisław Jankowski (Hrubieszów 1954–1958, Krasnystaw 1958–1969), Władysław Kowal (Zamość 1971––1975), Władysław Kruk (Włodawa 1966–1969), Adam Mrozowski (Włodawa 1969–1973), Ryszard Piotrowski (Opole Lubelskie 1968–1969, Krasnystaw 1969–1971, Lublin 1975), Czesław Remesz (Bychawa 1973–1975), Włodzimierz Tetiurka (Bełżyce 1973–1975), Jan Wiśniewski (Lubartów 1966–1969).

[41] AR „Ład”, KW PZPR w Lublinie, 1/1538, Akta osobowe Adama Mrozowskiego.

[42] AR „Ład”, KW PZPR w Lublinie, 1/1095, Akta osobowe Władysława Kruka; T. Mołdawa, Ludzie władzy 1944–1991. Władze państwowe i polityczne Polski według stanu na dzień 28 II 1991, Warszawa 1991, s. 380.

[43] AR „Ład”, KW PZPR w Lublinie, 1/1115, Akta osobowe Piotra Krzyszychy.

[44] AR „Ład”, KW PZPR w Lublinie, 1/2716, Akta osobowe Wiesława Wieleby.

[45] AR „Ład”, KW PZPR w Lublinie, 1/2448, Akta osobowe Andrzeja Szpringera.

[46] AR „Ład”, KW PZPR w Lublinie, 1/1162, Akta osobowe Grzegorza Kurczuka.

[47] AR „Ład”, KW PZPR w Lublinie, 1/1893, Akta osobowe Witolda Przybylskiego.

[48] AR „Ład”, KW PZPR w Lublinie, 1/1071, Akta osobowe Ewy Krajewskiej.

[49] D. Magier, System biurokratyczny..., s. 56.

[50] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 687, Protokół nr 24/89 posiedzenia Sekretariatu KW PZPR w Lublinie, 16 VI 1989 r., s. 3.

[51] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 684, 685, 686, 687, 688, 689, Protokoły posiedzeń Sekretariatu KW PZPR w Lublinie, 13 I 1989 – 13 XI 1989 r. (całe jednostki archiwalne).

[52] http://lublin.gazeta.pl/lublin/1,48724,6741505,David_Bogatin_i_Pierwszy_Komercyjny_Bank.html, dostęp maj 2011 r.

[53] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 686, Protokół nr 34/89 posiedzenia Sekretariatu KW PZPR w Lublinie, 15 IX 1989 r., s. 47–49; ibidem, 688, Protokół nr 37/89 posiedzenia Sekretariatu KW PZPR w Lublinie, 2 X 1989 r., s. 115, 119. Zob. też A. Bĕcka, J. Molesta, Sprawozdanie z likwidacji majątku byłej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Sopot–Warszawa 2000, s. 435–437. W opracowaniu tym w Wykazie podmiotów gospodarczych bezpośrednio lub pośrednio związanych z PZPR lub jednostek, w których władzach zasiadali wysocy funkcjonariusze byłej PZPR „Szansa” figuruje obok działających w Lublinie: Lubelskiego Ośrodka Promocji Gospodarczej LOPIG Sp. z o.o. oraz przedsiębiorstwa „Sun-Pol”.

Dogmatyczna fronda w PZPR. Działalność Katowickiego Forum Partyjnego w roku 1981

[1] Artykuł powstał na podstawie badań wspieranych finansowo przez Fundację na rzecz Nauki Polskiej (program „Start” 2013).

[2] AIPN Wr, 563/28, Rezolucja Katowickiego Forum Partyjnego w sprawach partii, „O Socjalizm”, nr 1, 27 V 1981, s. 5–7.

[3] Zob. także J. Kazimierski, Katowickie Forum Partyjne, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2013, nr 2 (22), s. 209–232; idem, PZPR w województwie katowickim wobec NSZZ „Solidarność” w latach 1980–1982, Katowice 2014.

[4] Zob. szerzej R. Bäcker, Struktury poziome w Toruniu (1980–1981), Warszawa 1990; idem, Pomiędzy masami a aparatem. Struktury poziome w Toruniu (1980–1981) [w:] Społeczeństwo w dobie modernizacji. Polacy i Niemcy w XIX i XX wieku. Studia ofiarowane Profesorowi Kazimierzowi Wajdzie w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. R. Bäcker, M. Chamot, Z. Karpus, Toruń 2000, s. 405–420; M. Cegła, Struktury poziome w Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej [w:] Polska Lewica w XX wieku. Historia – ludzie – idee, red. T. Ślęzak, M. Śliwa, Kraków 2004, s. 270–280; W. Lamentowicz, „Poziomi” – kim byli i czego chcieli? [w:] Przepychanka, red. J. Ciszewski, Archiwum „Solidarności”, t. 28, Warszawa 1989; Rok walki, t. 1: Dokumenty Komitetu Uczelnianego PZPR UMK (wrzesień 1980 – wrzesień 1981), t. 2: Dokumenty Komisji Konsultacyjno-Porozumiewawczej Organizacji Partyjnych w Toruniu (październik 1980 – październik 1981), Toruń 1981.

[5] Wychodzenie z dźwiękoszczelnych kabin. „Dziennik Zachodni” rozmawia ze Stanisławem Gębalą, przewodniczącym środowiskowego zespołu do spraw dyskusji przedzjazdowej w Katowicach, „Dziennik Zachodni”, 18 V 1981.

[6] A. Wcisło, Józef Klasa: model prasy zależy od demokratyzacji partii i państwa. Spotkanie w Politechnice Krakowskiej, „Gazeta Krakowska”, 25 V 1981.

[7] AP Katowice, KW PZPR w Katowicach, 350/II/36, Wystąpienie członka Biura Politycznego, sekretarza KC tow. Stefana Olszowskiego podczas Plenarnego Posiedzenia Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Katowicach, 29 XII 1980 r., k. 2.

[8] Tadeusz Grabski w Koninie. Partyjna dyskusja przed IX Zjazdem, „Gazeta Zachodnia”, 28 IV 1981.

[9] W partii rodzi się ruch rozsądku i odpowiedzialności. Z konferencji sprawozdawczo-wyborczych, „Gazeta Poznańska”, 8 VI 1981.

[10] AP Warszawa ekspozytura w Milanówku, Komitet Warszawski PZPR, 959, Notatka w sprawie klubów i seminariów działających na terenie Warszawy i województwa stołecznego, Warszawa, 30 III 1982 r., k. 5.

[11] AIPN, 1790/1254, W kilku zdaniach, „Biuletyn Komitetu Warszawskiego PZPR”, nr 3, 20 I 1981, s. 1.

[12] Por. P. Gasztold-Seń, Koncesjonowany nacjonalizm. Zjednoczenie Patriotyczne „Grunwald” 1980–1990, Warszawa 2012.

[13] Wsiewołod Wołczew (1929–1993) – ojciec Wołczewa był bułgarskim komunistą, który w 1924 r. wyemigrował do ZSRR, gdzie pracował naukowo. W 1938 r. został stracony podczas czystek; matka, z pochodzenia Rosjanka, wyszła później za mąż za Polaka przebywającego w ZSRR. W 1946 r. Wołczew wraz z matką i ojczymem wyemigrował do Polski. Od 1947 do 1966 r. pracował w aparacie młodzieżowym i partyjnym. Skończył studia historyczne i ekonomiczne. W latach 1962–1970 na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie wykładał m.in. historię ZSRR, statystykę i demografię. W 1969 r. uzyskał stopień doktora nauk humanistycznych. Od 1970 do 1981 r. pracował na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach, gdzie był jednym z organizatorów Instytutu Nauk Politycznych. W 1976 r. obronił pracę habilitacyjną z zakresu teorii polityki w Wyższej Szkole Nauk Społecznych przy KC PZPR w Warszawie. W latach 1975–1981 był zatrudniony na UŚ jedynie na pół etatu. Od 1973 do 1990 r. pracował w Śląskim Instytucie Naukowym w Katowicach, gdzie przez pewien czas pełnił funkcję zastępcy dyrektora ds. naukowych i kierownika Zakładu Badań Politycznych. W latach 1981–1982 był faktycznym przywódcą Katowickiego Forum Partyjnego i Katowickiego Seminarium Marksistowsko-Leninowskiego. W drugiej połowie lat osiemdziesiątych pracował dodatkowo na Uniwersytecie Szczecińskim, gdzie kierował Zakładem Teorii Polityki i prowadził wykłady z filozofii. W 1990 r. przeszedł na wcześniejszą emeryturę. W ostatnich latach swego życia był przewodniczącym Koła Stowarzyszenia Marksistów Polskich w Katowicach (Towarzysz. Życie i poglądy doc. dr. hab. Wsiewołoda Wołczewa, 1993, http://www.smp.republika.pl/polemiki/Wolczew.htm, dostęp 2 III 2010 r.).

[14] Por. J. Dziadul, M. Kempski, Zanim padły strzały. Między zdradą a wolnością. Śląsk i Zagłębie 1980–1981, Siemianowice Śląskie 2006, s. 129–130.

[15] D. Tresenberg, Nasze doświadczenie i wiedza są dzisiaj partii szczególnie potrzebne. Spotkanie z weteranami ruchu robotniczego w Katowicach, „Trybuna Robotnicza”, 12 XII 1980.

[16] Protokół nr 56 posiedzenia Biura Politycznego KC PZPR 16 XII 1980 r. [w:] Tajne dokumenty Biura Politycznego. PZPR a „Solidarność” 1980–1981, oprac. Z. Włodek, Londyn 1992, s. 196.

[17] List uczestników spotkania działaczy ruchu robotniczego różnych pokoleń woj. katowickiego do Członków Partii, „Trybuna Robotnicza”, 19–21 XII 1980.

[18] J. Dziadul, D. Tresenberg, Odnowa nie oznacza zaczyniania wszystkiego od nowa. Z dyskusji na plenum KW PZPR w Katowicach, „Trybuna Robotnicza”, 10 XII 1980.

[19] R. Grębosz, Robotnicze interesy, robotnicze sprawy!, „Trybuna Robotnicza”, 11 XI 1980.

[20] E. Karolczuk, Przezwyciężanie sprzeczności, „Trybuna Robotnicza”, 10–12 IV 1981.

[21] R. Fedorowski, Napływają rezolucje wyrażające oburzenie i protest w sprawie katowickiego forum partyjnego, „Trybuna Robotnicza”, 1 VI 1981.

[22] Z. Rykowski, W. Władyka, Kalendarium polskie 1944–1984, Warszawa 1987, s. 125.

[23] R. Fedorowski, Napływają rezolucje wyrażające oburzenie...

[24] K. Zarzycki, Między nie i tak. Mój osobisty PIT, Katowice 2000, s. 59.

[25] M. Smolorz, Strażnicy doktryn, „Gazeta Wyborcza – Katowice”, 14 X 2005.

[26] Według stanu na 30 VI 1980 r., katowicka organizacja partyjna liczyła 388 873 członków.

[27] Świadomi oczekiwań i nadziei społeczeństwa – określiliśmy nasze powinności w realizacji linii VI Plenum KC PZPR. Przemówienie I sekretarza KW PZPR w Katowicach tow. Andrzeja Żabińskiego wygłoszone na zakończenie obrad Plenum KW w dniu 7 października 1980 r., „Trybuna Robotnicza”, 11–12 X 1980.

[28] J. Kazimierski, Andrzeja Żabińskiego walka z Solidarnością. Analiza taktyki KW PZPR w Katowicach wobec NSZZ „Solidarność” jesienią 1980 r. [w:] Czas przełomu. Solidarność 1980–1981, red. W. Polak, P. Ruchlewski, V. Kmiecik, J. Kufel, Gdańsk 2010, s. 765.

[29] J. Dziadul, M. Kempski, Zanim padły strzały..., s. 140.

[30] AIPN Wr, 563/28, Odezwa, „O Socjalizm”, nr 1, 27 V 1981, s. 1.

[31] J. Lazar, Katowickie Forum Partyjne. Trochę faktów, „Dziennik Zachodni”, 1 VI 1981.

[32] Por. J. Dziadul, M. Kempski, Zanim padły strzały..., s. 188–193.

[33] T. Biedzki, Najbliższe są mi robotnicze sprawy. „Trybuna Robotnicza” rozmawia z tow. Gerardem Gabrysiem, członkiem Biura Politycznego KC, górnikiem kop. „Barbara-Chorzów”, „Trybuna Robotnicza”, 4 V 1981.

[34] J. Lazar, Jeszcze nie wiem, jak wygląda Biuro Polityczne, jak kto siedzi i na jakich krzesłach – mówi Gerard Gabryś, „Gazeta Krakowska”, 5 V 1981.

[35] Protokół nr 92 posiedzenia Biura Politycznego KC PZPR 12 V 1981 r. [w:] Tajne dokumenty Biura Politycznego..., s. 366.

[36] Protokół nr 97 posiedzenia Biura Politycznego KC PZPR 6 VI 1981 r. [w:] Tajne dokumenty Biura Politycznego..., s. 386.

[37] R. Fedorowski, Napływają rezolucje wyrażające oburzenie...

[38] Oświadczenie Gerarda Gabrysia, członka Biura Politycznego KC PZPR, „Trybuna Robotnicza”, 4 VI 1981.

[39] Oświadczenie Jana Koniecznego, przewodniczącego ZG Związku Zawodowego Górników, „Trybuna Robotnicza”, 4 VI 1981.

[40] J. Lazar, „Dla nas jesteście Panem...”. Trochę faktów o Katowickim Forum Partyjnym (część druga), „Dziennik Zachodni”, 5–7 VI 1981.

[41] Kolejne oświadczenie w sprawie uczestnictwa w KFP, „Dziennik Zachodni”, 8 VI 1981.

[42] Por. Spotkanie działaczy ruchu robotniczego, „Trybuna Robotnicza”, 9 I 1981.

[43] D. Tresenberg, Odnowa – każdy co innego pod tym rozumie, „Trybuna Robotnicza”, 20 V 1981.

[44] Por. M. Żyromski, Teorie elit a systemy polityczne, Poznań 2007; M. Voslensky, Nomenklatura: The Soviet Ruling Class, Garden City 1984; M. Szumiło, Elita władzy w Polsce 1944–1989. Studium socjologiczne [w:] Władza w PRL. Ludzie i mechanizmy, red. K. Rokicki, R. Spałek, Warszawa 2011, s. 155–174; J. Grell, Wyłanianie elity władzy w Polsce Ludowej a kultura polityczna, Poznań 1989.

[45] AAN, KC PZPR, CK, 4246, Wniosek o zatwierdzenie kandydata Wsiewołoda Wołczewa na stanowisko przewodniczącego ZW ZMP w Warszawie, 23 I 1957 r., k. 4.

[46] Ibidem, Charakterystyka Wsiewołoda Wołczewa, podpisana przez I sekretarza Warszawskiego Komitetu Wojewódzkiego Walentego Titkowa, b.d., k. 19–20.

[47] Ibidem, Pismo kierownika Wydziału Kadr KW PZPR Stanisława Jankowskiego do Wydziału KC PZPR, Wrocław, 7 IV 1952 r., k. 21.

[48] Ibidem, Charakterystyka tow. Wsiewołoda Wołczewa, Gdańsk, 2 V 1953 r., k. 23.

[49] AAN, KC PZPR, CK, 2407, Wniosek o akceptację Stefana Marca na stanowisko I sekretarza Komitetu Miejskiego PZPR w Gliwicach, Stalinogród (Katowice), 4 X 1955 r., k. 25.

[50] Ibidem, Notatka o miejscu pracy, b.d., k. 26.

[51] AAN, KC PZPR, CK, 19295, Charakterystyka Grzegorza Kmity, podpisana przez sekretarza KW PZPR w Katowicach Tadeusza Pykę, Katowice, 23 III 1973 r., k. 16.

[52] Ibidem, Odpis dyplomu Grzegorza Kmity, b.d., k. 6.

[53] AAN, KC PZPR, CK, 9606, Życiorys Romana Grębosza, Katowice, 27 VII 1982 r., k. 11.

[54] AAN, KC PZPR, CK, 10042, Karta osobowa Gerarda Gabrysia, b.d., b.p.

[55] J. Świeca, Proces delegitymizacji sowieckiego typu reżimu politycznego w Polsce Ludowej. Teoretyczne problemy dekompozycji ideologii komunistycznej [w:] Polska w procesie przeobrażeń ustrojowych, red. S. Wróbel, Katowice 1998, s. 94–95.

[56] Redakcja miała siedzibę przy ul. Żdanowa 62 w Katowicach, czyli w tym samym budynku co Komitet Wojewódzki. Prawdopodobnie wydawcą biuletynu KFP była redakcja tygodnika KW PZPR „Fakty”, która udostępniła dogmatykom swoją poligrafię (J. Dziadul, M. Kempski, Zanim padły strzały..., s. 176, 188).

[57] AIPN Wr, 563/28, Odezwa, „O Socjalizm”, nr 1, 27 V 1981, s. 1.

[58] H. Lazar, Kiedy słowo jest bronią. Słownik wyrazów obcych do deklaracji Katowickiego Forum, „Gazeta Krakowska”, 2 VI 1981; eadem, Kiedy słowo jest bronią. Słownik wyrazów obcych do deklaracji Katowickiego Forum – część II, „Gazeta Krakowska”, 3 VI 1981.

[59] AIPN Wr, 563/28, Deklaracja Katowickiego Forum Partyjnego przy KW PZPR, „O Socjalizm”, nr 1, 27 V 1981, s. 2–3.

[60] Rezolucje katowickiego forum partyjnego, „Trybuna Robotnicza”, 29–31 V 1981.

[61] Deklaracja katowickiego forum partyjnego, „Trybuna Robotnicza”, 25 V 1981.

[62] Por. J. Dziadul, M. Kempski, Zanim padły strzały..., s. 172–176.

[63] AIPN Wr, 563/28, Rezolucja Katowickiego Forum Partyjnego w sprawach partii, „O Socjalizm”, nr 1, 27 V 1981, s. 5–7.

[64] 7 V 1981 r. po południu dwaj pijani mężczyźni obrzucili posterunek kolejowy MO w Otwocku kamieniami. Zostali zatrzymani i pobici przez milicjantów, co sprawiło, że przed budynkiem zebrał się tłum domagający się ich uwolnienia. Mediacji podjęli się działacze i doradcy „Solidarności”, którzy doprowadzili do rozładowania sytuacji. Mimo to chuligani spalili dzień później posterunek, a w mieście wciąż było niespokojnie.

[65] AIPN Wr, 563/28, Rezolucja Katowickiego Forum Partyjnego w sprawie zamazywania rzeczywistego oblicza i istoty kontrrewolucji, „O Socjalizm”, nr 1, 27 V 1981, s. 7–8.

[66] Ibidem, Rezolucja Katowickiego Forum Partyjnego o środkach masowego przekazu, „O Socjalizm”, nr 1, 27 V 1981, s. 8–9.

[67] Ibidem, Rezolucja Katowickiego Forum Partyjnego o internacjonalistycznej odpowiedzialności PZPR, „O Socjalizm”, nr 1, 27 V 1981, s. 10–11.

[68] AIPN Wr, 563/27, Za jaką odnową jesteśmy – oświadczenie Rady Programowej Katowickiego Forum Partyjnego, „O Socjalizm”, [28 V 1981], s. 1–3.

[69] Ibidem, s. 4–5.

[70] Z obrad Katowickiego Forum Partyjnego, „Dziennik Zachodni”, 29–31 V 1981.

[71] J. Lazar, Katowickie Forum Partyjne. Trochę faktów...

[72] List otwarty do zastępcy członka KC PZPR tow. Albina Siwaka, „Gazeta Krakowska”, 1 VI 1981.

[73] J. Dziadul, M. Kempski, Zanim padły strzały..., s. 183.

[74] J. Lazar, Katowickie Forum Partyjne. Trochę faktów...; J. Dziadul, M. Kempski, Zanim padły strzały..., s. 181–185.

[75] M. Głowiński, Pismak 1863 i inne szkice o różnych brzydkich rzeczach, Warszawa 1995, s. 165.

[76] Pełny tekst dokumentów Katowickiego Forum Partyjnego, „Gazeta Krakowska”, 28 V 1981.

[77] 13 miesięcy i 13 dni „Gazety Krakowskiej” (1980–1981). Szkic do portretu gazety codziennej napisany przez zespół dziennikarzy posierpniowej „Krakowskiej”, Londyn 1985, s. 48.

[78] J. Dziadul, M. Kempski, Zanim padły strzały..., s. 196; J. Dziadul, Wypijmy za czołgi, „Polityka” 2011, nr 24.

[79] J. Broniek, Gra bez asów, Kraków 2002, s. 95.

[80] Organizacje partyjne krytykują rezolucje katowickiego „Forum”, „Głos Wielkopolski”, 1 VI 1981; Sprzeciw wobec stanowiska „Katowickiego Forum”, „Głos Wielkopolski”, 2 VI 1981; Protesty przeciwko działalności tzw. „Katowickiego Forum Partyjnego”, „Głos Wielkopolski”, 4 VI 1981; Krytyka platformy Katowickiego Forum Partyjnego, „Gazeta Zachodnia”, 1 VI 1981; Echa katowickiego Forum, „Gazeta Zachodnia”, 2 VI 1981.

[81] Oświadczenie egzekutywy KW PZPR w Katowicach, „Trybuna Robotnicza”, 29–31 V 1981.

[82] Nasze stanowisko, „Trybuna Robotnicza”, 29–31 V 1981.

[83] Nie cofamy ani słowa, „Trybuna Robotnicza”, 2 VII 1981.

[84] Katowickie Forum Partyjne opracowało kolejne dokumenty, „Trybuna Robotnicza”, 5–7 VI 1981.

[85] J. Lazar, „Dla nas jesteście Panem...”. Trochę faktów...

[86] List uczestników spotkania Katowickiego Forum Partyjnego do członków organizacji partyjnej Huty im Lenina w Krakowie, „Gazeta Krakowska”, 1 VI 1981.

[87] R. Fedorowski, Napływają rezolucje wyrażające oburzenie...

[88] Redakcja „Krakowskiej” przypomina, „Gazeta Krakowska”, 23 VI 1981.

[89] J. Pikiewicz, Zdecydowany sprzeciw w sprawie tzw. „Katowickiego Forum Partyjnego”, „Trybuna Robotnicza”, 2 VI 1981.

[90] Próba przeciwstawienia woj. katowickiego reszcie kraju. Dezaprobata dla działalności tzw. „Katowickiego Forum Partyjnego”, „Dziennik Zachodni”, 4 VI 1981.

[91] Protesty przeciwko oświadczeniom Katowickiego Forum Partyjnego, „Gazeta Krakowska”, 29–31 V 1981.

[92] Przed najwyższym partyjnym forum. Spotkanie w KC delegatów na IX Nadzwyczajny Zjazd PZPR, „Dziennik Zachodni”, 29–31 V 1981.

[93] Powołano Wojewódzki Zespół Delegatów na Zjazd. Potępienie działalności tzw. „Katowickiego Forum Partyjnego przy KW PZPR”, „Dziennik Zachodni”, 2 VI 1981.

[94] M. Martowa, Ta grupa nie reprezentuje interesów klasy robotniczej, „Gazeta Krakowska”, 3 VI 1981.

[95] Próba zahamowania procesu socjalistycznej odnowy. Sprzeciw wobec stanowiska Katowickiego Forum Partyjnego, „Dziennik Zachodni”, 2 VI 1981.

[96] Głos opolskiej organizacji partyjnej, „Dziennik Zachodni”, 29–31 V 1981.

[97] W sprawie Katowickiego Forum Partyjnego, „Trybuna Robotnicza”, 29–31 V 1981.

[98] J. Pikiewicz, Zdecydowany sprzeciw...

[99] M.in. Huty Katowice, Biura Projektów Przemysłu Metali Niezależnych w Katowicach, gliwickiego „Metalchemu”, gliwickiego Kombinatu Maszyn dla Fabryk Domów „Zremb”, zabrzańskiego Instytutu Chemicznej Przeróbki Węgla, mikołowskiego Zjednoczenia Przemysłu Tworzyw i Farb „Plastofarb” i katowickiego oddziału Centrum Konstrukcyjno-Technologicznego Maszyn Górniczych „Komag”. Zaprotestowało też 12 organizacji partyjnych jednostek naukowo-badawczych z Gliwic, POP przy chorzowskim Biurze Projektów i Realizacji Inwestycji Kopalnictwa Surowców Chemicznych „Biprokop”, bytomskim Przedsiębiorstwie Spedycyjno-Transportowym Przemysłu Węglowego „Transgór” i sosnowieckich Zakładach Przemysłu Drzewiarskiego „Wanda”.

[100] R. Fedorowski, Napływają rezolucje wyrażające oburzenie...

[101] M.in. uczestnicy Konferencji Sprawozdawczo-Wyborczej w FSO.

[102] M.in. uczestnicy Forum Dyskusyjnego „Odnowa”, a wśród nich POP Wojskowego Biura Projektów „Polifarb”, Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Wrocławskiego, Komendy Wojewódzkiej Milicji Obywatelskiej i „Polleny”.

[103] M.in. POP przy Stoczni Gdańskiej im. Lenina, gdańskim „Centrostalu”, Zarządzie Portów Gdańsk, Gdańskiej Stoczni Remontowej, Stoczni Północnej, Polskich Liniach Oceanicznych, KZ w Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni, członkowie plenum KM PZPR w Gdyni.

[104] M.in. delegaci na Miejską Konferencję Sprawozdawczo-Wyborczą PZPR.

[105] M.in. organizacja partyjna Uniwersytetu Jagiellońskiego (Jeszcze w sprawie Katowickiego Forum Partyjnego, „Trybuna Robotnicza”, 4 VI 1981).

[106] D. Terakowska, „To jest echo najgorszego okresu błędów i wypaczeń z ery stalinowskiej”. Nadal płyną protesty przeciw Katowickiemu Forum Partyjnemu, „Gazeta Krakowska”, 2 VI 1981.

[107] W całym kraju, „Trybuna Robotnicza”, 3 VI 1981.

[108] Jeszcze w sprawie Katowickiego Forum Partyjnego, „Trybuna Robotnicza”, 4 VI 1981; D. Terakowska, „To jest próba skompromitowania socjalizmu”. Rezolucje, uchwały, protesty w sprawie Katowickiego Forum Aktywu Partyjnego, „Gazeta Krakowska”, 1 VI 1981.

[109] Organizacja partyjna FSO potępia deklarację Katowickiego Forum Partyjnego, „Dziennik Zachodni”, 29–31 V 1981.

[110] Katowickie Forum chce rozbić partię. Krakowska Komisja Przedzjazdowa protestuje, „Gazeta Krakowska”, 1 VI 1981.

[111] D. Terakowska, „To jest echo najgorszego okresu błędów i wypaczeń z ery stalinowskiej”...

[112] Na razie wytypowano kandydatów do władz. I etap Miejskiej Konferencji PZPR w Częstochowie skrytykował Katowickie Forum Partyjne, „Dziennik Zachodni”, 2 VI 1981.

[113] Bez faktycznej znajomości marksizmu-leninizmu blisko do demagogii. Z dyskusji przedzjazdowej na UAM, „Gazeta Zachodnia”, 3 VI 1981.

[114] Oświadczenie Komitetu Zakładowego PZPR w Komitecie ds. Radia i Telewizji z 29 maja 1981 r., „Antena” 1981, nr 16.

[115] R. Fedorowski, Napływają rezolucje wyrażające oburzenie...

[116] T. Pikulicki, Katowickie Forum Partyjne – rezolucje, protesty, wyjaśnienia, „Gazeta Krakowska”, 4 VI 1981.

[117] Sprawa Katowickiego Forum Partyjnego raz jeszcze. Czy ostatni?, „Gazeta Krakowska”, 10–12 VII 1981.

[118] Krytyka błędów przeszłości – troska o jedność partii. Biuro Polityczne KC PZPR oceniło dotychczasowy przebieg kampanii wyborczej, „Trybuna Robotnicza”, 3 VI 1981; Oceniono kampanię sprawozdawczo-wyborczą w partii, „Dziennik Zachodni”, 3 VI 1981.

[119] Mieczysław Moczar przeciwny „Grunwaldowi” i „Katowickiemu Forum”, „Dziennik Zachodni”, 4 VI 1981.

[120] Redakcja „Krakowskiej” przypomina...

[121] Co dalej?, „Trybuna Robotnicza”, 5–7 VI 1981; Zebrań ogólnych KFP nie będzie, „Dziennik Zachodni”, 5–7 VI 1981; Komunikat Rady Programowej Katowickiego Forum Partyjnego, „Gazeta Krakowska”, 8 VI 1981.

[122] AP Katowice, KW PZPR w Katowicach, 1 (Posiedzenia Sekretariatu), Protokół posiedzenia Sekretariatu KW PZPR w Katowicach z 1 VI 1981 r., k. 105.

[123] Krytyczna ocena źródeł kryzysu na spotkaniu zespołu delegatów woj. katowickiego na IX Zjazd, „Trybuna Robotnicza”, 8 VI 1981.

[124] AP Katowice, KW PZPR w Katowicach, 13 (1981), Protokół plenarnego posiedzenia KW PZPR w Katowicach z 17 VI 1981 r., k. 11–13.

[125] Tajne dokumenty Biura Politycznego..., s. 401–405.

[126] P. Osęka, Dosyć tego guzdralstwa, towarzyszu Kania, „Gazeta Wyborcza”, 9 VI 2011.

[127] A. Paczkowski, Świat i blok sowiecki wobec „kryzysu polskiego” oraz stanu wojennego [w:] Wokół „mniejszego zła”. Stan wojenny w Polsce. Materiały pokonferencyjne, red. P. Piotrowski, Wrocław 2010, s. 21.

[128] Por. Notatka na temat spotkania Leonida Breżniewa, Ericha Honeckera i Gustawa Husaka 16 maja 1981 r. na Kremlu w Moskwie, Berlin, 18 maja 1981 r. [w:] Przed i po 13 grudnia. Państwa bloku wschodniego wobec kryzysu w PRL 1980–1982, t. 2: (kwiecień 1981 – grudzień 1982), wybór i oprac. Ł. Kamiński, Warszawa 2007, s. 27–39.

[129] Numery z 2 i 6 VI 1981 r.

[130] Numery z 3 i 6 VI 1981 r.

[131] J. Dziadul, M. Kempski, Zanim padły strzały..., s. 208–209.

[132] AIPN, 1585/2889, Szyfrogram nr 2609/II z Pragi, 8 VI 1981 r., k. 26.

[133] Za granicą o Polsce, „Trybuna Robotnicza”, 8 VII 1981.

[134] AIPN, 1585/2889, Szyfrogram nr 2450/II z Sofii, 4 VI 1981 r., k. 14.

[135] „Polska zachowa pełną lojalność wobec swych sojuszników”, „Dziennik Zachodni”, 3 VI 1981.

[136] AIPN, 1585/2889, Szyfrogram nr 2572/II z Pekinu, 7 VI 1981 r., k. 21.

[137] J. Dziadul, M. Kempski, Zanim padły strzały..., s. 157.

[138] K. Zarzycki, Między nie i tak..., s. 65.

[139] Polska na łamach prasy zagranicznej, „Rzeczywistość” 1981, nr 2.

[140] J. Dziadul, Wypijmy za czołgi...

[141] J. Dziadul, M. Kempski, Zanim padły strzały..., s. 233.

[142] Najbardziej widocznym przykładem jest błędny zapis słowa „busola”, który występuje w pierwszym numerze broszury „O Socjalizm”: „buzola”– tak jak w języku czeskim. W tekście pojawia się też kilkakrotnie, oprócz prawidłowego „socjalizm” – zapis „socjializm”, co świadczy o tym, że autor wzorował się w tłumaczeniu(?) na czeskim „socijalizam”. Ponadto zamiast poprawnego „w społeczeństwie”, dwukrotnie użyto formy „w społeczeństwia”, a raz „w państwia”. W całej broszurze, mającej 12 stron, naliczyłem co najmniej kilkanaście błędów językowych (AIPN Wr, 563/28, „O Socjalizm”, nr 1, 27 V 1981, s. 1–12).

[143] AIPN Wr, 563/29, Interprogram Radio Praga, b.d., k. 11–14.

[144] J. Dziadul, M. Kempski, Zanim padły strzały..., s. 216–217.

[145] AIPN, 0397/652, J. Mutergé, Dokąd zmierza Polska?, Praga 1981.

[146] Oprócz rozdziału Operacja Wojtyła, w 66-stronicowej publikacji znajdziemy takie fragmenty jak „Doradcy” Wałęsy, Rosnące ambicje RFN, Emigracja i tajne meliny, „Ostry zakręt” czy Kto to jest Lech Wałęsa? Być może fragmenty te również krążyły po Polsce jako odrębne broszury.

[147] List Katowickiego Seminarium Marksistowsko-Leninowskiego, „Gazeta Krakowska”, 9 XI 1981.

[148] AIPN Wr, 563/29, Rezolucja Katowickiego Forum Partyjnego z 2 VII 1981 r. w sprawie realizacji uchwały XI Plenum KC PZPR, „O Socjalizm”, nr 6, 7 VII 1981, s. 2–5.

[149] J. Dziadul, M. Kempski, Zanim padły strzały..., s. 218.

[150] Ibidem, s. 220.

[151] Z. Dziubek, Z partią na dobre i na złe. Katowickie Seminarium Marksistowsko-Leninowskie przy WOKI KW PZPR, „Trybuna Robotnicza”, 1 X 1981.

[152] J. Dziadul, Wypijmy za czołgi...

[153] J. Dziadul, M. Kempski, Zanim padły strzały..., s. 220.

[154] Por. P. Gasztold-Seń, „Lewica” PZPR. Działalność Stowarzyszenia Wiedzy Społeczno-Politycznej „Rzeczywistość” w latach 1981–1983 [w:] Letnia Szkoła Historii Najnowszej 2009. Referaty, red. Ł. Kamiński, T. Kozłowski, Warszawa 2010, s. 77–92.

[155] AIPN, 1585/1336, List byłych członków Katowickiego Forum Partyjnego do I sekretarza KC PZPR tow. Wojciecha Jaruzelskiego, Katowice, 5 II 1982 r., k. 198–202.

[156] J. Kazimierski, Katowickie Forum..., s. 230–231.

[157] AIPN Ka, 030/244, Sprawa obiektowa krypt. „Forum”.

Pierwsi sekretarze zakładowej organizacji partyjnej przy aparacie bezpieczeństwa i porządku publicznego w Bydgoszczy w latach 1945–1990. Zarys analizy prozopograficznej

[1] „Wzajemne relacje nie miały jednak równorzędnego charakteru, ponieważ bezpieką rządziła komunistyczna partia – bo to ona wyznaczała wrogów i określała metody walki” (R. Terlecki, Miecz i tarcza komunizmu. Historia aparatu bezpieczeństwa w Polsce 1944–1990, Kraków 2007, s. 5).

[2] Czekiści. Organy bezpieczeństwa w europejskich krajach bloku sowieckiego 1944–1989, red. K. Persak, Ł. Kamiński, Warszawa 2010.

[3] Protokoły posiedzeń Biura Politycznego KC PPR 1944–1945, oprac. A. Kochański, Warszawa 1992, s. 84.

[4] Ibidem, s. 86.

[5] Postulat ten realizowała m.in. uchwała Plenum KC PPR w sprawach politycznych z 26 V 1945 r., w której napisano m.in.: „stojąc na straży demokracji i praworządności, organizacje partyjne muszą zwrócić maksimum uwagi na pracę organów Bezpieczeństwa Publicznego, a szczególnie na wychowanie członków partii zatrudnionych w aparacie Bezpieczeństwa i w ogóle we wszystkich organach administracji państwowej – w duchu praworządności i demokracji. Wobec tych członków partii, którzy nadużywają powierzonej im władzy w aparacie państwowym, jak również wobec tych, którzy w praktyce odeszli od linii partii i swoim postępowaniem szkodzą jej dobremu imieniu – należy zastosować najostrzejsze środki” (PPR. Rezolucje, odezwy, instrukcje i okólniki Komitetu Centralnego VIII 1944 – XII 1945, oprac. W. Góra, R. Halaba, N. Kołomejczyk, Warszawa 1959, s. 142).

[6] Protokoły posiedzeń Biura Politycznego KC PPR 1944–1945..., s. 15.

[7] Raz w miesiącu odbywały się zebrania pełnomocników z wojewódzkich jednostek MO u pełnomocnika w KG MO. Dwa razy w miesiącu organizowano spotkania pełnomocników z powiatowych jednostek MO z pełnomocnikiem w KW MO i przedstawicielem KW PPR. Co tydzień natomiast odbywały się spotkania pełnomocników w komisariatach i posterunkach u pełnomocnika w KP MO.

[8] Protokoły posiedzeń Biura Politycznego KC PPR 1944–1945..., s. 16.

[9] W okresie walki z podziemiem i opozycją antykomunistyczną „zapoczątkowanie pracy partyjnej w milicji miało ogromne znaczenie, było rękojmią niezawodności i wierności MO wobec władzy ludowej oraz zwycięstwa w walce o robotniczo-chłopski charakter organów ścigania” (S. Rutkowski, Praca polityczno-wychowawcza w Milicji Obywatelskiej w latach 1944–1948, Warszawa 1979, s. 129).

[10] Rezolucja o zadaniach członków partii w Milicji Obywatelskiej i o pełnomocnikach partyjnych [w:] Protokoły posiedzeń Biura Politycznego KC PPR 1944–1945..., s. 88.

[11] S. Rutkowski, Praca polityczno-wychowawcza..., s. 130.

[12] P. Rybarczyk, Wstęp [w:] Rok pierwszy. Powstanie i działalność aparatu bezpieczeństwa publicznego na Pomorzu i Kujawach (luty–grudzień 1945), red. B. Binaszewska, P. Rybarczyk, Warszawa–Bydgoszcz–Gdańsk 2010, s. 20–27; B. Kapłan, H. Haufa, Obywatelska służba. Szkice z dziejów i działalności MO i SB w województwie bydgoskim, Bydgoszcz 1971, s. 54.

[13] M.in. Polska Milicja Ludowa, Straż Porządkowa, Milicja Magistracka, Tymczasowa Milicja Obywatelska, Miejska Straż Bezpieczeństwa.

[14] Z. Jakubowski, Milicja Obywatelska (1944–1948), Warszawa 1983, s. 82.

[15] XXXV lat Milicji Obywatelskiej i Służby Bezpieczeństwa województwa toruńskiego. Historia i wspomnienia, Toruń 1979, s. 14–15; AIPN By, 327/18, Akta osobowe Wacława Czapskiego.

[16] Jan Zimnicki – funkcjonariusz aparatu bezpieczeństwa we Włocławku, Bydgoszczy, Gdańsku i Warszawie w latach 1945–1952.

[17] Józef Wypijewski – funkcjonariusz aparatu bezpieczeństwa we Włocławku i Aleksandrowie Kujawskim w latach 1945–1946.

[18] AIPN By, 080/597, Wspomnienia Stefana Paluszkiewicza, 28 VIII 1978 r., k. 281.

[19] AIPN By, 030/1, Sprawozdanie o stanie pracy agenturalno-operacyjnej WUBP w Bydgoszczy za okres 20 VI – 1 VII 1945 r., 1 VII 1945 r., k. 53.

[20] W swej skierowanej do KC PPR samokrytyce z grudnia 1945 r., kierownik WUBP w Bydgoszczy Hipolit Duljasz napisał m.in.: „osłabiam aparat w walce z reakcją, z niedostatkami we własnym aparacie, tym samym nie walczę o podniesienie autorytetu partii, którą reprezentuję. Zorganizowawszy partyjne koło, nie dbam o organizację, o jej autorytet, o poziom, i nie mobilizuję jej do walki z reakcją i nadużyciami wewnątrz aparatu” (AIPN, 0194/1346, Akta osobowe Hipolita Duljasza, Wyjaśnienie, 19 XII 1945 r., k. 9).

[21] PPR. Rezolucje, odezwy, instrukcje i okólniki..., s. 20–21, 23–24.

[22] Ibidem, s. 239–240.

[23] Uchwała Sekretariatu KC PPR w sprawie pracy kół partyjnych na Dolnym Śląsku z października 1946 r., dok. nr 39 [w:] PPR. Rezolucje, odezwy, instrukcje i okólniki..., s. 154–155.

[24] Uchwała Sekretariatu KC PPR o konieczności rozbudowy form organizacyjnych w miejskich i wiejskich organizacjach partyjnych ze stycznia 1947 r., dok. nr 3 [w:] ibidem, s. 23.

[25] J. Wacławek, Podstawowa organizacja PZPR, Warszawa 1976, s. 36; idem, Podstawowa organizacja partyjna. Jej rola w systemie działania partii [w:] Wiedza o partii. Wybrane problemy, red. A. Dobieszewski, Warszawa 1975, s. 321–322; A. Dobieszewski, Zasady i mechanizmy funkcjonowania partii (model leninowski), Warszawa 1984, s. 107.

[26] O statucie i zadaniach organizacyjnych PZPR. Referat Romana Zambrowskiego. Koreferat Henryka Świątkowskiego wygłosz. w dniu 20 XII 1948 r. na Kongresie Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Statut PZPR, Warszawa 1949, s. 91, 93–94.

[27] Szczegółowo o funkcjach (zewnętrznej i wewnętrznej) POP zob. J. Wacławek, Podstawowa organizacja PZPR..., s. 119–123.

[28] W statucie PZPR uchwalonym podczas IX Nadzwyczajnego Zjazdu PZPR stwierdzono, że „w centrum uwagi POP znajdować się muszą wszystkie ważne problemy społeczne, polityczne i gospodarcze, sprawy gospodarności, efektywności i jakości pracy, racjonalnego wykorzystywania majątku narodowego, kompetentnej pracy administracji, realizacji zasad polityki kadrowej” (Statut PZPR ze zmianami i uzupełnieniami uchwalonymi przez IX Nadzwyczajny Zjazd PZPR w lipcu 1981 r., Warszawa 1981, b.p., rozdział IX: Podstawowe organizacje partyjne, pkt 65).

[29] Zasada ta została potwierdzona w statucie PZPR (pkt 50) uchwalonym podczas II Zjazdu w marcu 1954 r., w następującym zapisie: „Organizacje partyjne w ministerstwach, urzędach i instytucjach państwowych pracują nad stałym doskonaleniem aparatu administracyjnego, nad wzmacnianiem dyscypliny pracy, zwalczają biurokratyzm i nadużycia oraz sygnalizują wyższym władzom partyjnym i kierownikom ministerstw, urzędów, instytucji niedomagania tych instytucji. Organizacje partyjne w tych instytucjach nie korzystają z prawa kontroli” (Statut Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej uchwalony przez II Zjazd PZPR, Łódź 1954, s. 35–36). W innym opracowaniu stwierdzono, iż tryb działania POP zapewnia „jedność politycznego kierownictwa partii z zasadą jednoosobowego kierownictwa administracyjnego” (J. Wacławek, Podstawowa organizacja PZPR..., s. 131).

[30] Ibidem, s. 155–156.

[31] O statucie i zadaniach organizacyjnych PZPR..., s. 93, pkt 51.

[32] Statut PZPR ze zmianami i uzupełnieniami uchwalonymi przez VI Zjazd PZPR w grudniu 1971 r., [Warszawa] 1973, s. 103–105, pkt 51.

[33] Statut PZPR z uzupełnieniami i poprawkami uchwalonymi przez X Zjazd PZPR. Regulamin wyboru delegatów, władz i organów kontrolnych w PZPR, Warszawa 1987, s. 71, rozdział IX, pkt 65. Była to emanacja „podstawowych form urzeczywistniania kierowniczej roli partii wobec państwa”, do których zaliczano: wytyczanie programu działania dla państwa, wysuwanie członków partii na kierownicze stanowiska w państwie oraz sprawowanie politycznej kontroli nad działalnością organów państwowych (A. Dobieszewski, Kierownicza rola PZPR podstawową zasadą budownictwa socjalistycznego [w:] Wiedza o partii..., s. 264).

[34] AP Bydgoszcz, KZ PZPR przy WUSW w Bydgoszczy, 52/IX/70, Protokół posiedzenia Egzekutywy KZ PZPR przy KW MO w Bydgoszczy z 10 V 1957 r., k. 4.

[35] W. Głowacki, Zasady funkcjonowania PZPR [w:] Podstawy wiedzy o PZPR, red. B. Kowalewska, E. Mulicka, Warszawa 1989, s. 84–85.

[36] Byli to: Tadeusz Jeziorski (I Zjazd PZPR, 1948), Edward Rutkiewicz (IX Nadzwyczajny Zjazd PZPR, 1981) i Kazimierz Polakowski (X Zjazd PZPR, 1986).

[37] Na delegatów aparatu bezpieczeństwa i porządku publicznego w województwie pomorskim/bydgoskim na zjazdy PPR/PZPR najczęściej wybierano wyłącznie kierownika/szefa WUBP (Hipolit Duljasz w 1945 r., Kazimierz Górecki w 1954 r.) oraz komendanta wojewódzkiego MO/szefa WUSW (Karol Janikowski w 1945 r., Włodzimierz Ley w 1954 r., Kazimierz Chojnacki w 1959 r., Tadeusz Ordon w 1964 i 1968 r., Andrzej Marcinkowski w 1971 r., Józef Kozdra w 1975, 1981 i 1986 r.) lub jego zastępcę (zastępca komendanta wojewódzkiego MO ds. ORMO Jan Maciopa w 1948 r.). Wyjątkami były I Zjazd PPR w 1945 r., na którym wśród delegatów znaleźli się również przedwojenni komuniści: Wacław Czapski (kierownik Wydziału Personalnego WUBP), Stanisław Kurzawczyk (zastępca kierownika sekcji Wydziału I WUBP) i Franciszek Zalewski (p.o. kierownik MUBP w Toruniu), oraz ostatni zjazd PZPR w roku 1990, na który został wydelegowany kierownik sekcji w Wydziale Ochrony Gospodarki WUSW Arkadiusz Zdżalik. Na VIII Zjeździe PZPR w 1980 r. nie było delegata KW MO w Bydgoszczy.

[38] W jednym z artykułów przedstawiono wzorcowy typ osobowościowy milicyjnego działacza partyjnego: „Funkcjonariusz MO – działacz partyjny to jednostka w pełni zaangażowana w działalność partyjną i społeczną, wzorowo wykonująca swoje obowiązki służbowe, mająca cechy osobowości człowieka socjalizmu. Znamionuje ją jednolita partyjna postawa w życiu zawodowym, społeczno-politycznym i prywatnym oraz głęboka wiedza społeczno-polityczna. Cechy te połączone z osobistym autorytetem działacza stanowią wzór do naśladowania dla funkcjonariuszy MO” (R. Mozgawa, M.C. Niedziałek, Z. Pietryka, Działacz partyjny w oczach funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej, „Służba MO” 1981, nr 1, s. 14).

[39] Podstawową bazę źródłową stanowiły akta osobowe funkcjonariuszy piastujących stanowisko I sekretarza zakładowej organizacji partyjnej, zdeponowane w IPN w Warszawie: AIPN, 0193/7080, Akta osobowe Jana Onacika; AIPN, 710/446, Akta osobowe Edwarda Rutkiewicza; AIPN, 01674/39, Akta osobowe Filipa Sandowskiego; w IPN w Szczecinie: AIPN Sz, 0019/149, Akta osobowe Jana Bilińskiego; AIPN Sz, 0019/5578, Akta osobowe Jerzego Kaszarka; AIPN Sz, 0019/4128, Akta osobowe Władysława Woźnickiego; w IPN w Katowicach: AIPN Ka, 0246/874, Akta osobowe Stanisława Piotrowskiego, i w IPN w Bydgoszczy: AIPN By, 0122/866, Akta osobowe Ludwika Góraka; AIPN By, 0122/210, Akta osobowe Feliksa Grzymskiego; AIPN By, 0122/1028, Akta osobowe Tadeusza Jeziorskiego; AIPN By, 0134/4, Akta osobowe Jana Kruszyńskiego; AIPN By, 90/6218, Akta osobowe Władysława Maciejewskiego; AIPN By, 90/6601, Akta osobowe Henryka Matuszaka; AIPN By, 90/6243, Akta osobowe Edwarda Mileja; AIPN By, 90/6417, Akta osobowe Kazimierza Polakowskiego; AIPN By, 503/199, Akta osobowe Eugeniusza Staśkiewicza; AIPN By, 0122/3142, Akta osobowe Alojzego Wiki; AIPN By, 90/5509, Akta osobowe Stanisława Wójcika, a także w Archiwum Komendy Wojewódzkiej Policji w Bydgoszczy: 16885/VI, Akta osobowe Józefa Gotowicza, oraz 5730/VI, Akta osobowe Mieczysława Łykowskiego.

[40] Do tej pory w badaniach nad komunistycznym aparatem represji na Pomorzu i Kujawach uwagę kierowano głównie na organy bezpieczeństwa publicznego, czego rezultatem jest m.in. praca Twarze bezpieki 1945–1990. Obsada stanowisk kierowniczych Urzędu Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa w województwach pomorskim/bydgoskim, toruńskim i włocławskim. Informator personalny, red. M. Szymaniak, Bydgoszcz–Gdańsk 2010, oraz edycja źródeł Rok pierwszy. Powstanie i działalność aparatu bezpieczeństwa...

[41] Na przykład teczka osobowa Henryka Rutkowskiego, s. Józefa, ur. 4 I 1917 r. w Ciechocinku, I sekretarza KZ PZPR przy KW MO w Bydgoszczy w okresie 1 VI 1952 – 30 IV 1956, znajdująca się w zasobie archiwalnym Delegatury IPN w Bydgoszczy (AIPN By, 0134/549), nie zawiera żadnych dokumentów z podanych lat. Materiałami tymi nie dysponował również Wydział Kadr KW MO/WUSW w Bydgoszczy, zachowana teczka osobowa została bowiem odtworzona znacznie później na potrzeby pionu kadr, ponieważ Rutkowski po latach ponownie podjął pracę w organach spraw wewnętrznych (Wydział Paszportów KW MO/WUSW we Włocławku), w niepełnym wymiarze godzin.

[42] AIPN By, 0122/866, Akta osobowe Ludwika Góraka, Pismo kierownika Wydziału Personalnego KW PPR Bydgoszcz, 4 III 1947 r., k. 32.

[43] AIPN By, 285/4, Wyciąg z rozkazu organizacyjnego nr 0124/Org/53, 11 IX 1953 r., k. 182.

[44] Ibidem, Pismo dyrektora Departamentu Ogólno-Administracyjnego MBP, 22 IX 1953 r., k. 185.

[45] AIPN By, 0122/3142, Akta osobowe Alojzego Wiki, Wniosek, 25 IX 1959 r., k. 55.

[46] Zob. np. AIPN By, 429/4, t. 2, Etat nr By/W/02/81 KW MO w Bydgoszczy, 30 IV 1981 r., k. 16.

[47] AIPN By, 429/3, t. 4, Rozkaz organizacyjny nr 05/By/90 p.o. szefa WUSW w Bydgoszczy, 17 III 1990 r., k. 44–45.

[48] AIPN By, 077/449, Pismo nr A-42/90 p.o. szefa WUSW w Bydgoszczy, 16 II 1990 r., k. 4.

[49] Ogółem więc (po doliczeniu tych osób) aż 8 sekretarzy (40 proc.) nie miało formalnych kwalifikacji zawodowych.

[50] W obliczeniach nie ujęto Tadeusza Jeziorskiego, ponieważ przeszedł on do WUBP w Bydgoszczy z aparatu partyjnego.

[51] W obliczeniach nie ujęto Mieczysława Łykowskiego, ponieważ przeszedł on do KW MO w Bydgoszczy z aparatu partyjnego.

[52] Wyjątek stanowił Mieczysław Łykowski, któremu w chwili objęcia stanowiska sekretarza KZ PZPR nadano stopień starszego sierżanta.

[53] W obliczeniach wzięto pod uwagę zarówno dni robocze, jak i wolne od pracy. Ponadto uwzględniono lata przestępne.

[54] AIPN Ka, 0246/874, Akta osobowe Stanisława Piotrowskiego, Wniosek personalny, 25 V 1956 r., k. 82.

[55] Gdyby chcieć obliczyć długość tego okresu (umownie od 1 I 1956 do 30 VI 1957 r.), należałoby do 491 dni dodać 547 dni, co w sumie dałoby 1038 dni.

[56] Płaca w ustroju socjalistycznym. Zagadnienia teorii i praktyki, red. W. Krencik, Warszawa 1978, s. 90–91.

[57] W dokumentacji dotyczącej osób pełniących funkcję sekretarza zakładowej organizacji partyjnej przy aparacie bezpieczeństwa i porządku publicznego w Bydgoszczy przed marcem 1947 r. brakuje jakichkolwiek informacji na temat wysokości uposażenia lub grup uposażenia, co zupełnie uniemożliwiło oszacowanie wysokości dochodów tych osób.

[58] Przy obliczeniach wysokości uposażenia sekretarzy zakładowej organizacji partyjnej wykorzystano następujące normatywy: AIPN By, 077/342, t. 4, Zarządzenie nr 068/67 ministra spraw wewnętrznych z 23 VI 1967 r. w sprawie zasad i trybu ustalania uposażenia funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej, k. 52–80; AIPN By, 043/6, t. 1, Okólnik nr 2 w sprawie zmian w przepisach o uposażeniu oraz zmian tabel uposażenia funkcjonariuszów służby bezpieczeństwa, 14 II 1949 r., k. 143–148; ibidem, Tabela nr III/7 zaszeregowania funkcjonariuszów do grup uposażenia oraz stawek dodatku funkcyjnego i służbowego zgodnie z okólnikiem MBP nr 16 z 21 XII 1948 r. w sprawie uposażenia pracowników służby bezpieczeństwa publicznego, 28 I 1949 r., k. 149, 151; AIPN, 0045/100, Zarządzenie nr 63 ministra spraw wewnętrznych z 25 VII 1989 r. zmieniające niektóre przepisy w sprawie dodatków do uposażenia funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa i Milicji Obywatelskiej, k. 478–481; AIPN By 077/342, Zarządzenie nr 032/69 ministra spraw wewnętrznych z 9 IV 1969 r. zmieniające zarządzenie w sprawie zasad i trybu ustalania uposażenia funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej, k. 191–193; AIPN Gd, 0046/762, t. 1, Zarządzenie nr 52 ministra spraw wewnętrznych z 29 XI 1980 r., k. 73–77; AIPN, 0045/100, Zarządzenie nr 08/89 ministra spraw wewnętrznych z 14 II 1989 r. zmieniające zarządzenie w sprawie uposażenia zasadniczego funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa i Milicji Obywatelskiej, k. 76–79; AIPN, 0045/1, Wytyczne w sprawie wprowadzenia nowych zasad uposażenia funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej, 5 III 1981 r., k. 61–72; AIPN, 0045/89, Zarządzenie nr 030/85 ministra spraw wewnętrznych z 15 IV 1985 r. zmieniające zarządzenie w sprawie zasad i trybu ustalania uposażenia zasadniczego funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej, k. 203–211v; AIPN, 0045/4, Zarządzenie nr 232 ministra spraw wewnętrznych z 19 XI 1956 r. w sprawie norm uposażenia funkcjonariuszów Milicji Obywatelskiej, k. 190–257; AIPN, 0045/91, Zarządzenie nr 06/86 ministra spraw wewnętrznych z 10 II 1986 r. w sprawie uposażenia zasadniczego funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa i Milicji Obywatelskiej, k. 77–95v; AIPN Łd, 0050/35, t. 1, Zarządzenie nr 0129/61 ministra spraw wewnętrznych z 2 IX 1961 r. w sprawie zasad i trybu ustalania uposażenia funkcjonariuszów Milicji Obywatelskiej, k. 59–70; AIPN, 0045/99, Zarządzenie nr 93 ministra spraw wewnętrznych z 21 XI 1989 r. zmieniające niektóre przepisy w sprawie uposażenia funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa i Milicji Obywatelskiej, k. 354–360; AIPN, 0045/100, Zarządzenie nr 11/89 ministra spraw wewnętrznych z 17 II 1989 r. zmieniające niektóre przepisy w sprawie dodatków do uposażenia funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa i Milicji Obywatelskiej, k. 100–105. W tym miejscu chciałbym podziękować Witoldowi Bagińskiemu za życzliwe udostępnienie mi zebranej przez siebie dokumentacji dotyczącej uposażenia funkcjonariuszy.

[59] Wysokość przeciętnych miesięcznych uposażeń krajowych na podstawie: Mały rocznik statystyczny 1963, Warszawa 1963, Tab. 1 (183) „Płace w gospodarce narodowej” (uspołecznionej brutto), s. 184; Mały rocznik statystyczny 1967, Warszawa 1967, Tab. 3 (242) „Przeciętna płaca miesięczna brutto w gospodarce uspołecznionej”, s. 223; Mały rocznik statystyczny 1972, Warszawa 1972, Tab. 5 (335) „Przeciętne płace miesięczne brutto w gospodarce uspołecznionej”, s. 314; Mały rocznik statystyczny 1976, Warszawa 1976, Tab. 4 (56) „Przeciętne płace miesięczne netto w gospodarce uspołecznionej”, s. 57; Mały rocznik statystyczny 1980, Warszawa 1980, Tab. 6 (64) „Przeciętne płace miesięczne netto w gospodarce uspołecznionej”, s. 64; Mały rocznik statystyczny 1982, Warszawa 1982, Tab. 8 (73) „Przeciętne płace miesięczne netto w gospodarce uspołecznionej”, s. 74; Mały rocznik statystyczny 1983, Warszawa 1983, Tab. 3 (84) „Przeciętne wynagrodzenia miesięczne w gospodarce uspołecznionej”, s. 91; Mały rocznik statystyczny 1987, Warszawa 1987, Tab. 4 (95) „Przeciętne wynagrodzenie miesięczne w gospodarce uspołecznionej”, s. 103; Mały rocznik statystyczny 1990, Warszawa 1990, Tab. 4 (64) „Przeciętne wynagrodzenie miesięczne w sektorze uspołecznionym w 1989 r.”, s. 75.

[60] AIPN By, 452/38, t. 1, Dekret z 4 VIII 1945 r. o tymczasowym uregulowaniu uposażeń funkcjonariuszów służby bezpieczeństwa, k. 2–3; ibidem, Tabela nr 1 tymczasowego zaszeregowania funkcjonariuszów do grup uposażeniowych zgodnie z art. 3 Dekretu z 4 VIII 1945 r. o tymczasowym uregulowaniu uposażeń funkcjonariuszów służby bezpieczeństwa, k. 28.

Kierownictwo pionu archiwalno-historycznego w Komitecie Wojewódzkim PZPR w Lublinie w latach 1948–1956

[1] Miał on się także opiekować starszymi działaczami ruchu robotniczego lub ich rodzinami.

[2] Z zastrzeżeniem pewnej umowności tego podziału, wynikającej m.in. stąd, że realizowanie określonych zadań nie zawsze wiązało się z formalnym obsadzeniem danego stanowiska, dla którego – jak to miało miejsce w pierwszej połowie 1952 r. (w przypadku instruktora składnicy akt) – nie było jeszcze zatwierdzonego etatu.

[3] Powierzenie tego odcinka instruktorowi bądź referentowi zależało od stopnia politycznego wyrobienia konkretnej osoby: jeśli był niewysoki, miała ona pracować jako referent (AAN, KC PZPR, 237/XXI-28, Notatka w sprawie instruktorów historii partii w komitetach wojewódzkich PZPR, 20 II 1950 r., k. 14).

[4] B. Bińko, Skąd przychodzili, dokąd zmierzali... Aspiranci pierwszego rocznika Instytutu Kształcenia Kadr Naukowych przy KC PZPR [w:] Komunizm. Ideologia, system, ludzie, red. T. Szarota, Warszawa 2001, s. 174–191.

[5] W przypadku pierwszej z nich wątpliwości wynikają z tego, że chodzi o pełniącego obowiązki referenta historii partii w czasie, gdy jego poprzedniczka formalnie dalej zajmowała to stanowisko. Natomiast co do drugiej osoby nie mam zupełnej pewności, czy typowany przeze mnie pracownik KW formalnie był kierownikiem archiwum.

[6] A. Pelc, [Wspomnienie] [w:] Ja, syn ludu polskiego... Relacje i wspomnienia działaczy PPR, GL i AL. Lubelszczyzna 1942–1944, wstęp i oprac. Z.J. Hirsz, przedmowa P. Dąbek, Lublin 1964, s. 305.

[7] Podaję za: R. Drabik, Polska Partia Robotnicza w powiecie kraśnickim w latach 1944–1948. Trudne początki [w:] Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Kraśniku w latach 1944–1956, red. J. Romanek, Lublin 2011, s. 62, przyp. 65.

[8] AP Kielce o. Sandomierz, KW PZPR w Tarnobrzegu, 1115, A. Pelc „Rena”, „Droga życia”, 1977 r., k. 2.

[9] Są rozbieżności w dokumentacji dotyczące ukończenia lub nieukończenia przez nią 7 klas tej szkoły (AP Lublin, KW PPR w Lublinie, 365, Kandydaci na Szkołę Centralną PPR w Łodzi, 9 III 1947 r., k. 291; AAN, Zbiór akt osobowych działaczy ruchu robotniczego [dalej: Akta osobowe działaczy], 8126, Ankieta osobowa A. Pelc, luty 1950 r., b.p.). W ankiecie Anna Pelc napisała, że chodziła do szkoły powszechnej przez półtora roku, nie mogła więc w tym czasie opanować pełnego programu przewidzianego dla 7 klas.

[10] Ukończyła kursy kroju i szycia oraz gospodarstwa domowego (AAN, Akta osobowe działaczy, 8126, Życiorys A. Pelc, grudzień 1949 r., b.p.).

[11] Ibidem. Pozostawała jego członkiem od 1926 do 1936 r.

[12] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 3446, Wykaz byłych pracowników aparatu partyjnego i działaczy ruchu robotniczego proponowanych do wyróżnienia Medalem XXX-lecia Polski Ludowej (projekt), maj 1974 r., k. 3.

[13] Później miała nie przyznawać się do członkostwa w KPP ze względu na to, że nikt z żyjących nie mógł tego potwierdzić (AP Lublin, Zbiór wspomnień i relacji działaczy partyjnych i członków ruchu oporu [dalej: Zbiór wspomnień], 452, Relacja A. Pelc dla I sekretarza KW PZPR w Rzeszowie, 25 IV 1972 r., k. 22).

[14] Por. A. Pelc, [Wspomnienie]..., s. 305; AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 3975, Miasto Lublin: członkowie PZPR – renciści, 31 XII 1963 r., k. 123.

[15] AAN, Akta osobowe działaczy, 8126, Życiorys A. Pelc, grudzień 1949 r., b.p.; AP Lublin, Zbiór wspomnień, 452, Relacja A. Pelc dla I sekretarza KW PZPR w Rzeszowie, 25 IV 1972 r., k. 20.

[16] Jak przyznała, w ogóle niewiele o nim wiedziała (AP Lublin, Zbiór wspomnień, 374, A. Pelc, „Robotniczo--Chłopska Organizacja Bojowa”, 3 VI 1974 r., k. 16).

[17] AP Lublin, Zbiór wspomnień, 452, Relacja A. Pelc dla I sekretarza KW PZPR w Rzeszowie, 25 IV 1972 r., k. 21.

[18] Dzięki wpływom ks. Buczka udało im się przeniknąć do szeregów Stronnictwa Ludowego (ibidem, A. Pelc, „Na niżańskim Zasaniu w końcu lat 30-tych”, styczeń 1972 r., k. 42).

[19] AP Lublin, Zbiór wspomnień, 343, A. Pelc, „Front narodowy”, luty 1971 r., k. 1.

[20] Por. P. Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy 1941–1944, Warszawa 2013, s. 54–55.

[21] S. Szot, Ze wspomnień oficera GL i AL, http://www.instytut-brzozowskiego.republika.pl/3.narodowy_komunizm/3.PPR_na_Lubelszczyznie_-_RChOB.html, dostęp 21 VIII 2011 r.

[22] AP Lublin, Zbiór wspomnień, 341, A. Pelc, „Polska Partia Robotnicza”, listopad 1969 r., k. 7–8. Początkowo czuła się niepewnie w tej roli, bo „klasowy instynkt” i doświadczenie nie kompensowały braków w ogólnym wykształceniu (ibidem, 374, A. Pelc, „Robotniczo-Chłopska Organizacja Bojowa”, 3 VI 1974 r., k. 11).

[23] R. Drabik, Polska Partia Robotnicza, Gwardia Ludowa/Armia Ludowa na Lubelszczyźnie 1942–1944 [w:] Polska Partia Robotnicza, Gwardia Ludowa/Armia Ludowa na ziemiach polskich 1942–1944/1945, red. K. Kaczmarski, M. Krzysztofiński, Rzeszów 2013, s. 97.

[24] AP Lublin, Zbiór wspomnień, 341, A. Pelc, „Polska Partia Robotnicza”, listopad 1969 r., k. 9.

[25] AP Lublin, Zbiór wspomnień, 102, A. Pelc, „Moje wspomnienia o powstaniu i walkach 3 kompanii Straży Chłopskiej pod dowództwem »Lipy« i »Dobrego«”, 1 VIII 1959 r., k. 1.

[26] AP Lublin, Zbiór wspomnień, 339, A. Pelc, „Legendarny partyzant z Lipskich Lasów”, styczeń 1971 r., k. 3. Antoni Paleń był jednocześnie technikiem w KG w Domostawie. Dzięki Pelc miały się polepszyć jego notowania u mieszkańców gminy Jarocin, ponieważ nakłoniła ona partyzantów tego oddziału do noszenia mundurów wojskowych z polskimi emblematami – ich dotychczasowe elementy umundurowania kojarzyły się ludności z „ruskimi, bolszewikami i komunistami” (ibidem, k. 19).

[27] AP Lublin, Zbiór wspomnień, 452, Relacja A. Pelc dla I sekretarza KW PZPR w Rzeszowie, 25 IV 1972 r., k. 17.

[28] Z.J. Hirsz, Z dziejów PPR, GL i AL w powiecie kraśnickim (1942–1944), Lublin 1963, s. 23.

[29] AP Lublin, Zbiór wspomnień, 310, Michał Iskra, „Moje wspomnienia”, [1973 r.], k. 190.

[30] Por. AP Lublin, KP PPR w Kraśniku, 22, Protokół nr 6 obrad zjazdu delegatów KG PPR, 7 XI 1944 r., k. 1–2; ibidem, 61, Lista sekretarzy powiatowych, 21 XII 1944 r., k. 7 (jako sekretarze KP w Kraśniku zostali wymienieni Michał Iskra i Anna Pelc).

[31] AAN, Akta osobowe działaczy, 8126, Ankieta osobowa A. Pelc, luty 1950 r., b.p.

[32] Potrafiła np. publiczne strofować późniejszego posła do KRN Jana Klechę za spóźnianie się na zebrania (AP Lublin, KP PPR w Kraśniku, 6, Protokół nr 9 posiedzenia sekretarzy KP, 10 XII 1944 r., k. 5).

[33] J. Romanek, Powstanie Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Kraśniku – rok pierwszy [w:] Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Kraśniku..., s. 14–15.

[34] AP Lublin, Zbiór wspomnień, 310, Michał Iskra, „Moje wspomnienia”, [1973 r.], k. 212.

[35] AP Lublin, KW PPR w Lublinie, 425, Lista płacy personelu pracującego KW PPR w Lublinie za styczeń, 8 I 1945 r., k. 3.

[36] AP Lublin, Zbiór wspomnień, 310, Michał Iskra, „Moje wspomnienia”, [1973 r.], k. 238. Autor utrzymywał, że wezwano go do przekazania funkcji I sekretarza członkowi egzekutywy Annie Pelc w styczniu 1945 r.

[37] AP Lublin, KW PPR w Lublinie, 431, Wyliczenie z wypłaconych w sierpniu 1945 r. zaległych pensji pracowników KP PPR w Kraśniku, 27 IX 1945 r., k. 2. Przy nazwisku Anny Pelc widnieją cyfry II–VII, odpowiadające zapewne miesiącom, w których nie otrzymała całości swoich poborów I sekretarza KP. Luty 1945 r. wpisała też jako datę początkową okresu pozostawania na tym stanowisku (AAN, Akta osobowe działaczy, 8126, Ankieta osobowa A. Pelc, luty 1950 r., b.p.).

[38] AP Lublin, KP PPR w Kraśniku, 3, Protokół zebrania KP, 19 V 1945 r., k. 8–9; ibidem, 4, Protokół zebrania Egzekutywy KP, 19 V 1945 r., k. 7.

[39] Jeden z jej następców, Jan Bogucki, ocenił, że jako sekretarz wykazała się brakiem zmysłu organizacyjnego i nieróbstwem (podaję za: R. Drabik, Polska Partia Robotnicza w powiecie kraśnickim..., s. 55).

[40] W jej ankiecie podano, że funkcję I sekretarza w Kraśniku miała sprawować do listopada 1945 r., a potem została członkiem WKKP (AAN, Akta osobowe działaczy, 8126, Ankieta osobowa A. Pelc, luty 1950, b.p.). Wydaje się to nieścisłe, bo w aktach KP PPR w Kraśniku (AP Lublin, KP PPR w Kraśniku, 4, Protokoły zebrań Egzekutywy KP z 18 VIII i 3 X 1945 r., k. 10–11) i KW PPR w Lublinie (AP Lublin, KW PPR w Lublinie, 431, Lista płacy pracowników KP PPR w Kraśniku za wrzesień 1945 r., k. 3) jako I sekretarz miejscowego KP PPR między sierpniem a październikiem 1945 r. występuje Stefan Kamiński.

[41] Por. AP Lublin, KW PPR w Lublinie, 431, Lista płacy pracowników KP PPR w Kraśniku za sierpień 1945 r., k. 1 (Anna Pelc występuje tu jako I sekretarz); ibidem, 354, Spis towarzyszy nowo zatrudnionych i przeniesionych na inną pracę przy KW PPR [lipiec/sierpień 1945 r.], k. 3.

[42] AP Lublin, KW PPR w Lublinie, 358, Lista uczestników VI kursu Wojewódzkiej Szkoły Partyjnej przydzielonych na pracę partyjną [listopad 1945 r.], k. 42. Anna Pelc figuruje tu jako przeniesiona ze stanowiska I sekretarza kraśnickiego KP do WKKP (notabene jej nazwisko obok kilku innych znalazło się we wspomnianym dokumencie, chociaż nie uczestniczyli oni w tym kursie, trwającym od 6 X do 6 XI 1945 r.).

[43] AP Lublin, KW PPR w Lublinie, 425, Lista płacy pracowników KW PPR w Lublinie za grudzień 1945 r., k. 32. Zob. też ibidem, 354, Wykaz pracowników KW PPR [1946 r.], k. 11, gdzie widnieje pozbawiona oznaczenia miesiąca data zatrudnienia Anny Pelc w KW: 1 [...] 1945 r.

[44] Por. AP Lublin, KW PPR w Lublinie, 368, Pismo Wydziału Personalnego KW, 29 IV 1946 r., k. 53; ibidem, 425, Lista płacy pracowników KW PPR w Lublinie za maj 1946 r., k. 41.

[45] AP Lublin, KW PPR w Lublinie, 349, Sprawozdanie Wydziału Personalnego KW za okres pozjazdowy, [styczeń/luty 1946 r.], k. 39. Kierownik Wydziału Personalnego cały skład WKKP ocenił pozytywnie, uzasadniając, że tworzący ją starzy działacze partyjni: Szczepan Kudła, Olga Żebruń i Anna Pelc swą pracę znali i wykonywali dobrze.

[46] Dowodzi tego zaakceptowanie przez CKKP przy KC jej kandydatury – jako członka WKKP – na szkolenie (AP Lublin, KW PPR w Lublinie, 365, Pismo z CKKP do I sekretarza KW, 17 II 1947 r., k. 256).

[47] AP Lublin, KW PPR w Lublinie, 443, Sprawozdanie WKKP przy KW w Lublinie za okres 25 III–25 IV 1947 r., k. 48.

[48] AP Lublin, KW PPR w Lublinie, 365, Pismo z Wydziału Personalnego KC do KW, 3 IV 1947 r., k. 290.

[49] AAN, KC PPR, 295/IX/383, Słuchacze VII kursu Centralnej Szkoły PPR, b.d., k. 20. Figuruje tu jej nazwisko. Niezgodności numeracji wynikają albo z pomyłki (np. Annę Pelc w wykazie słuchaczy mylnie określono jako instruktorkę KP), albo z ciągłej numeracji kursów, uwzględniającej oprócz tzw. zasadniczych także ich inne odmiany.

[50] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 3303, Wykaz pracowników politycznych KW PZPR wg stanu na 15 I 1951 r., k. 20. Przy nazwisku Anny Pelc, w pozycji „przeszkolenie partyjne” odnotowano: CSP (niepełne).

[51] AP Lublin, KW PPR w Lublinie, 368, Pismo Wydziału Personalnego KW w sprawie przyjęcia do pracy A. Pelc, 9 IX 1947 r., k. 231. Zob. ibidem, 365, Pismo Wydziału Personalnego KW do KC, 10 IX 1947 r., k. 150. Jest tam mowa o przyjęciu Anny Pelc do WKKP z dniem 1 IX 1947 r. na miejsce Szczepana Kudły.

[52] AAN, Akta osobowe działaczy, 8126, Ankieta osobowa A. Pelc, luty 1950 r., b.p.

[53] T. Czarnota, Początki Archiwum Komitetu Wojewódzkiego PPR w Lublinie [w:] Dzieje biurokracji, t. 5, red. A. Gaca, A. Górak, Z. Naworski, Lublin–Toruń–Włocławek 2013, s. 720–721.

[54] AP Lublin, KW PPR w Lublinie, 137, Sprawozdanie Wydziału Propagandy KW za wrzesień, 17 X 1947 r., k. 72 (przy okazji jej angażu podkreślono, że była uczestniczką walk zbrojnych); ibidem, 365, Pismo z CKKP do I sekretarza KW, 22 X 1947 r., k. 180.

[55] Jej pseudonim pojawił się w kontekście konieczności wytypowania na polecenie WHP KC przez I sekretarza KW Stanisława Szota osoby do pracy „po tej linii”. Wskazał on na „Renę” w dekretacji na piśmie wzywającym sekretarza i przewodniczącego WKHP do KC na ogólnokrajową naradę poświęconą sprawom historii partii (AP Lublin, KW PPR w Lublinie, 171, Pismo z WKHP do I sekretarza KW w Lublinie i przewodniczącego WKHP, 8 VII 1946 r., k. 46).

[56] Choroba wywoływała ból twarzy w stanie pobudzenia emocjonalnego oraz trudności z pisaniem i rozmawianiem; ustąpiła dopiero w połowie lat sześćdziesiątych dzięki ryzykownej, ale zakończonej sukcesem operacji (AP Lublin, Zbiór wspomnień, 452, Relacja A. Pelc dla I sekretarza KW PZPR w Rzeszowie, 25 IV 1972 r., k. 19).

[57] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 3931, Pismo kierownika Wydziału Ogólno-Administracyjnego KW do referatu socjalnego KC, 24 III 1951 r., k. 129. Jako uzasadnienie załączono wyniki jej badań. We wniosku tym określono Annę Pelc jako „referenta Archiwum Historii Partii”.

[58] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 4 (dawna 1874a), Lista płac pracowników KW za okres 1–30 IX 1951 r., k. 61; ibidem, 3303, Wykaz pracowników politycznych KW PZPR według stanu na 15 V 1951 r., k. 32.

[59] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 3367, Pismo z ZG ZBoWiD do KW z 29 V 1951 r. i odpowiedź KW z 31 VII 1951 r., k. 58, 57.

[60] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 3972, Wykaz działaczy ruchu robotniczego, którym przyznane zostały renty i odznaczenia, [lata 1960–1962], k. 38.

[61] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 3303, Wykaz pracowników KW PZPR według stanu na 1 X 1951 r. oraz wykaz imienny pracowników politycznych, technicznych oraz fizycznych KW PZPR według stanu na 24 X 1951 r., k. 48–59, 80; ibidem, 14 (dawna 1882), Lista płac pracowników KW za okres 1–31 X 1956 r., k. 92.

[62] Por. AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 3446, Wykaz byłych pracowników aparatu partyjnego i działaczy ruchu robotniczego proponowanych do wyróżnienia Medalem XXX-lecia Polski Ludowej (projekt), maj 1974 r., k. 3; A. Pelc, [Wspomnienie]..., s. 305.

[63] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie (II), 2736, Wykaz imienny członków Komisji Prac Historycznych przy RHP KW, [początek 1956 r.], b.p.

[64] Trafiły do zbioru wspomnień w archiwach KW PZPR w Lublinie i w Tarnobrzegu.

[65] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 3446, Wykaz byłych pracowników aparatu partyjnego i działaczy ruchu robotniczego proponowanych do wyróżnienia Medalem XXX-lecia Polski Ludowej (projekt), maj 1974 r., k. 3.

[66] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie (II), 4789, Członkowie PZPR wybyli z Lublina, maj 1980 r., poz. 19, b.p.

[67] Pismo z Biura Administracji i Spraw Obywatelskich Urzędu m.st. Warszawy – Delegatury w Dzielnicy Mokotów z 21 XI 2011 r., znak AO-D-IV-I-ERO-5345-105348-2-11. Dane udostępniono na mój wniosek.

[68] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 3270, Księga wybyłych [objętych nomenklaturą KW i KP PZPR], b.d., k. 5.

[69] AP Lublin, KM PZPR w Lublinie, 89, Protokół zebrania Egzekutywy KM, 6 XII 1950 r., k. 145.

[70] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 3303, Wykaz pracowników politycznych KW PZPR według stanu na 15 I 1951 r., k. 20.

[71] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 3360, Wykaz kobiet dopuszczonych do awansu społecznego od 1 V do 15 XI 1949 r., k. 223.

[72] W listopadzie 1949 r. ówczesna instruktor Anna Pelc wspomniała o braku potrzebnej tam maszynistki, miesiąc później donosiła, że w pracy pomaga jej pomoc techniczna. Jargiełło zajmowała etat maszynistki w Wydziale Propagandy od grudnia 1949 r. (AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 1 (dawna 1869), Lista płac pracowników KW za okres 1–31 XII 1949 r., k. 163; ibidem, 2708, Sprawozdanie z WKHP za okres 1 V – 1 XI 1949 r., k. 8; AAN, KC PZPR, 237/XXI-30, Protokół odprawy instruktorów historii partii KW PZPR z 7 XII 1949 r., k. 54).

[73] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 2708, Sprawozdanie z pracy RHP za III kwartał 1950 r., k. 25.

[74] Por. AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 4 (dawna 1874a), Lista płac pracowników KW za okres 1–30 VIII 1951 r., k. 31; ibidem, 3303, Wykazy pracowników politycznych KW PZPR według stanu na 15 V i 25 VII 1951 r., k. 32, 38. W tym drugim wykazie jej nazwisko już nie figuruje (wykaz za czerwiec się nie zachował).

[75] Na jej niekorzyść świadczyło też rzekomo negatywne stanowisko jej rodziców wobec spółdzielni produkcyjnych (AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 184, Protokół posiedzenia Egzekutywy KW, 23 VIII 1951 r., k. 167).

[76] Pod koniec 1951 r. polecił on jej zweryfikować uprzednio wysłany wykaz miejsc walk partyzanckich (AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 2668, Pismo z WHP KC do RHP KW w Lublinie [H. Jargiełło], 27 XII 1951 r., k. 13).

[77] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 3270, Księga wybyłych [objętych nomenklaturą KW i KP PZPR], b.d., k. 5.

[78] Moje poszukiwania śladów Heleny Jargiełło, nie tylko w aktach PZPR, ale też w archiwach innych instytucji (np. Urzędu Stanu Cywilnego w Lublinie, Kuratorium Oświaty), nie przyniosły rezultatu.

[79] AAN, Akta osobowe działaczy, 12970, Ankieta osobowa J. Stelmacha, listopad 1965 r., b.p.

[80] AR „Ład”, KW PZPR w Lublinie, 1-2288, Ankieta osobowa J. Stelmacha z 22 XI 1955 r. (uzupełniona 9 XI 1957 r.), b.p.

[81] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 3975, Miasto Lublin: członkowie PZPR – renciści, 31 XII 1963 r., k. 123.

[82] Por. AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 3303, Wykaz imienny pracowników politycznych, technicznych oraz fizycznych KW PZPR według stanu na 24 X 1951 r., k. 80; AAN, Akta osobowe działaczy, 12970, Ankieta osobowa J. Stelmacha, listopad 1965 r., b.p.

[83] Przypuszczenie to opieram na tym, że w ewidencji partyjnej w rubryce „właściwy zawód” miał wpisane: urzędnik spółdzielczy (AP Lublin, KW PPR w Lublinie, 400, Zapis w ewidencji członków PPR, poz. 1775, k. 89).

[84] Por. AAN, Akta osobowe działaczy, 12970, Ankieta osobowa J. Stelmacha, listopad 1965 r, b.p.; AR „Ład”, KW PZPR w Lublinie, 1-2288, Ankieta osobowa J. Stelmacha z 22 XI 1955 r. (uzupełniona 9 XI 1957 r.), b.p.

[85] AR „Ład”, KW PZPR w Lublinie, 1-2288, Ankieta osobowa J. Stelmacha z 22 XI 1955 r. (uzupełniona 9 XI 1957 r.), b.p.

[86] Por. AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 3975, Miasto Lublin: członkowie PZPR – renciści, 31 XII 1963 r., k. 123; ibidem, 2570, Wykaz aktywistów KPP, PPR, GL i AL ze wsi Kodeniec, powiat Włodawa, b.d., k. 108.

[87] AAN, Akta osobowe działaczy, 12970, Ankieta osobowa J. Stelmacha, listopad 1965 r., b.p.

[88] Por. AP Lublin, KW PPR w Lublinie, 349, Sprawozdanie Wydziału Personalnego KW za okres pozjazdowy [styczeń/luty 1946 r.], k. 37; AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 2570, Wykaz aktywistów KPP, PPR, GL i AL ze wsi Kodeniec, powiat Włodawa, b.d., k. 108.

[89] Por. E. Horoch, Komunistyczna Partia Polski w województwie lubelskim w latach 1918–1938, Lublin 1993, s. 109; AR „Ład”, KW PZPR w Lublinie, 1-2288, Ankieta osobowa J. Stelmacha z 22 XI 1955 r. (uzupełniona 9 XI 1957 r.), b.p.

[90] AP Lublin, Zbiór wspomnień, 476, „Towarzysz Stelmach Jan, członek KPP, łącznik z Kodeńca”, b.d., k. 4.

[91] Ibidem.

[92] Por. P. Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza..., s. 63.

[93] AR „Ład”, KW PZPR w Lublinie, 1-2288, Ankieta osobowa J. Stelmacha z 22 XI 1955 r. (uzupełniona 9 XI 1957 r.), b.p.

[94] Później miał być stamtąd oddelegowany do wojska (AP Lublin, Zbiór wspomnień, 476, „Towarzysz Stelmach Jan, członek KPP, łącznik z Kodeńca”, b.d., k. 4).

[95] AR „Ład”, KW PZPR w Lublinie, 1-2288, Ankieta osobowa J. Stelmacha z 22 XI 1955 r. (uzupełniona 9 XI 1957 r.), b.p.

[96] AP Lublin, KW PPR w Lublinie, 400, Zapis w ewidencji członków PPR, poz. 1775, k. 89; ibidem, 3975, Miasto Lublin: członkowie PZPR – renciści, 31 XII 1963 r., k. 123.

[97] AP Lublin, KW PPR w Lublinie, 368, Przyjęcie do pracy J. Stelmacha, 23 I 1946 r., k. 20; ibidem, 425, Lista płacy pracowników KW za luty 1946 r., k. 36 (wzmianka o zatrudnieniu J. Stelmacha jako instruktora od 17 stycznia).

[98] AP Lublin, KW PPR w Lublinie, 349, Sprawozdanie Wydziału Personalnego za styczeń 1946 r., k. 35.

[99] Ibidem, Sprawozdanie Wydziału Personalnego za okres pozjazdowy, b.d., k. 37.

[100] AP Lublin, KP PPR w Hrubieszowie, 3, Protokół posiedzenia nowo wybranego KP, 24 III 1946 r., k. 37.

[101] AP Lublin, KW PPR w Lublinie, 349, Charakterystyka I i II sekretarzy KP PPR z Wydziału Personalnego KW, [marzec 1946 r.], k. 44.

[102] Ibidem, Sprawozdanie Wydziału Personalnego KW za maj 1946 r., k. 63.

[103] AP Lublin, KW PPR w Lublinie, 430, Lista płac pracowników KP PPR w Hrubieszowie na sierpień, 28 VIII 1946 r., k. 19. Na liście tej jako I sekretarz figuruje zarówno Jan Stelmach, ustępujący z tej funkcji, jak i Piotr Tałanda, jego następca.

[104] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 354, Lista pracowników politycznych KP PPR w województwie lubelskim z charakterystykami, [druga połowa 1946 r.], k. 41.

[105] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 425, Lista płac pracowników KW za grudzień 1946 r., k. 63; ibidem, 368, Przyjęcie do pracy Jana Stelmacha z dniem 24 II 1947 r., 25 II 1947 r., k. 156.

[106] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 184, Protokół posiedzenia Egzekutywy KW, 23 VIII 1951 r., k. 166.

[107] AAN, KC PZPR, 237/XXI-30, Protokół odprawy instruktorów historii partii KW PZPR w dniach 19–20 V 1952 r., k. 126.

[108] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 195, Protokół posiedzenia Egzekutywy KW PZPR, 29 V 1953 r., k. 89. Stanowisko to niebawem przemianowano na instruktora sektora ewidencji kadr (ibidem, 2347, Wykaz pracowników Wydziału Propagandy KW PZPR na 15 IX 1953 r., k. 28).

[109] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 2347, Protokół narady Wydziału Propagandy KW PZPR, 23 II 1955 r., k. 103.

[110] Ibidem, Protokół narady Wydziału Propagandy KW PZPR, 20 V 1955 r., k. 125.

[111] W sierpniu 1954 r. uczestniczył w zebraniu Egzekutywy KP w Lubartowie poświęconemu akcji żniwno--omłotowej; w jego trakcie głosu nie zabrał (AP Lublin, KP PZPR w Lubartowie, 108, Protokół zebrania Egzekutywy KP, 10 VIII 1954 r., k. 97).

[112] AP Lublin, KM PZPR w Lublinie, 6, Wykaz imienny delegatów na konferencję partyjną w Lublinie w dniach 26–27 VI 1954 r., k. 77v.

[113] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 211, Protokół posiedzenia Egzekutywy KW, 22 XI 1955 r., k. 58.

[114] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 217, Protokół posiedzenia Egzekutywy KW, 13 IV 1957 r., k. 132; ibidem, 3972, Wykaz działaczy ruchu robotniczego, którym przyznane zostały renty i odznaczenia, [lata 1960–1962], k. 41.

[115] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie (II), 2736, Wykaz imienny członków Komisji Prac Historycznych wraz z poszerzonym kolektywem przy RHP KW, [początek 1956 r.], b.p.

[116] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 3975, Wykaz rencistów – członków PZPR z Lublina, 31 XII 1963 r., k. 147.

[117] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 127, Protokół zebrania Egzekutywy KM, 20 XI 1957 r., k. 78.

[118] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 3270, Arkusz ewidencji osób wybyłych objętych nomenklaturą KW i KP, J. Stelmach, Akta osobowe wycofane do KM w Lublinie 10 XII 1962 r., nr ewidencji bieżącej 36, k. 86.

[119] Zob. jego nazwisko w wyszukiwarce Grobonet (http://cmentarze.lublin.eu/grobonet/pokaz.php?id=47187, dostęp 17 XI 2013 r.).

[120] AR „Ład”, KW PZPR w Lublinie, 1-2862, Ankieta osobowa W. Wójtowicz, [lata 1953–1956], b.p.; AAN, Akta osobowe działaczy, 6529, Ankieta osobowa W. Wójtowicz, październik 1954 r. b.p.; AP Lublin, KW PPR w Lublinie, 400, Zapis w ewidencji członków PPR, poz. 2470, k. 124; ibidem, 3972, Wykaz działaczy ruchu robotniczego, którym przyznane zostały renty i odznaczenia [lata 1960–1962], k. 47; ibidem, 3975, Wykaz rencistów z miasta Lublina, 31 XII 1963 r., k. 145.

[121] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 3361, Pismo z Wydziału Personalnego KW do ewidencji Wydziału Kadr KC, 6 V 1950 r., k. 151; ibidem, 3975, Wykaz rencistów z Lublina, 31 XII 1963 r., k. 145.

[122] AAN, Akta osobowe działaczy, 6529, Ankieta osobowa W. Wójtowicz, październik 1954 r., b.p.

[123] AP Lublin, KW PPR w Lublinie, 400, Zapis w ewidencji członków PPR, poz. 2470, k. 124; ibidem, KM PZPR w Lublinie, 4, Wykaz imienny delegatów na konferencję partyjną w Lublinie w dniach 17–18 I 1953 r., k. 121v.

[124] AAN, Akta osobowe działaczy, 6529, Życiorys W. Wójtowicz, październik 1954 r., b.p.

[125] AR „Ład”, KW PZPR w Lublinie, 1-2862, Ankieta osobowa W. Wójtowicz, [lata 1953–1956], b.p.

[126] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 3975, Lista zasłużonych działaczy partyjno-społecznych na odznaczenia odznaką 1000-lecia z województwa lubelskiego, [1966 r.?], k. 52.

[127] AR „Ład”, KW PZPR w Lublinie, 1-2862, Ankieta osobowa W. Wójtowicz, [lata 1953–1956], b.p.; AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 3975, Wykaz rencistów – członków PZPR z Lublina, 31 XII 1963 r., k. 145.

[128] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 2571, Wykaz uczestników walk o wyzwolenie narodowe i społeczne ludu polskiego w okresie do 1939 r. z powiatu puławskiego, [1950 r.], k. 57.

[129] E. Horoch, Komunistyczna Partia Polski..., s. 105; AAN, Akta osobowe działaczy, 6529, Ankieta osobowa W. Wójtowicz, październik 1954 r., b.p.; AR „Ład”, KW PZPR w Lublinie, 1-2862, Ankieta osobowa W. Wójtowicz, [lata 1953–1956], b.p.

[130] AAN, Akta osobowe działaczy, 6529, Ankieta osobowa W. Wójtowicz, październik 1954 r., b.p.

[131] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 3975, Lista zasłużonych działaczy partyjno-społecznych na odznaczenia odznaką 1000-lecia z województwa lubelskiego, [1966 r.?], k. 52.

[132] AAN, Akta osobowe działaczy, 6529, Ankieta osobowa W. Wójtowicz i jej życiorys, październik 1954 r., b.p.

[133] AP Lublin, KW PPR w Lublinie, 400, Zapis w ewidencji członków PPR, poz. 2470, k. 124; AR „Ład”, KW PZPR w Lublinie, 1-2862, Ankieta osobowa W. Wójtowicz, [lata 1953–1956], b.p. W tej ankiecie podała, że jako dekorator pracowała w latach 1939–1946.

[134] AP Lublin, KM PZPR w Lublinie, 857, Wykaz pracowników politycznych KM, [1950 r.], k. 45.

[135] AP Lublin, KW PPR w Lublinie, 3975, Lista zasłużonych działaczy partyjno-społecznych na odznaczenia odznaką 1000-lecia z województwa lubelskiego, [1966 r.?], k. 52; ibidem, 400, Zapis w ewidencji członków PPR, poz. 2470, k. 124.

[136] AP Lublin, KW PPR w Lublinie, 434, Listy płac pracowników KM za czerwiec i grudzień 1946 r., k. 16, 25.

[137] AR „Ład”, KW PZPR w Lublinie, 1-2862, Ankieta osobowa W. Wójtowicz, [lata 1953–1956], b.p.; AP Lublin, KM PPR w Lublinie, 20, Blankiet sprawozdawczy o składzie KD 1 Maja, 9 IV 1947 r., k. 10.

[138] AP Lublin, KM PPR w Lublinie, 1, Protokół komisji skrutacyjnej na konferencji ogólnomiejskiej PPR w Lublinie, 30 III 1947 r., k. 43.

[139] AP Lublin, KW PPR w Lublinie, 365, Pismo z Wydziału Personalnego KC do KW, 30 XII 1947 r., k. 250.

[140] W innym dokumencie jest wszakże mowa o kursie VIII (AAN, KC PPR, 295/IX/383, Lista wszystkich kursów CSP, b.d., k. 13; AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 3357, Wykaz absolwentów CSP z województwa lubelskiego, 4 X 1949 r., k. 200).

[141] AP Lublin, KM PPR w Lublinie, 5, Protokół zebrania Egzekutywy KM, 24 VIII 1948 r., k. 72.

[142] AP Lublin, KW PPR w Lublinie, 359, Pismo Wydziału Personalnego KW do I sekretarza KP PPR w Kraśniku, 23 VIII 1948 r., k. 287.

[143] I sekretarzowi KP Włodzimierzowi Lisowi wytknęła, że nie tylko nie pilnował zatwierdzania protokołów zebrań egzekutywy na jej kolejnych posiedzeniach, ale nawet nie wiedział, gdzie się one znajdują (AP Lublin, KP PPR w Kraśniku, 4, Protokół zebrania Egzekutywy KP, 30 XI 1948 r., k. 114–116).

[144] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 3929, Wykaz imienny pracowników KW i WSP, [styczeń 1949 r.], k. 113.

[145] AP Lublin, KP PZPR w Lubartowie, 76, Protokoły zebrań Egzekutywy KP z 7 i 22 II oraz z 23 III 1949 r., k. 17, 19, 26, 40; AP Lublin, KP PZPR w Radzyniu, 59, Protokół zebrania Egzekutywy KP, 16 II 1949 r., k. 13.

[146] W Lubartowie m.in. poleciła usunąć komendanta Powiatowej Komendy Powszechnej Organizacji „Służba Polsce” i nakazała dopilnować terminowego poboru podatku gruntowego. W Radzyniu natomiast skrytykowała II sekretarza Henryka Zarychtę, którego uznała za winnego niewłaściwego przeprowadzenia wyborów w POP (AP Lublin, KP PZPR w Lubartowie, 76, Protokół zebrania Egzekutywy KP z 7 i 22 II 1949 r., k. 19, 29; AP Lublin, KP PZPR w Radzyniu, 59, Protokół zebrania Egzekutywy KP, 16 II 1949 r., k. 13).

[147] AP Lublin, KP PZPR w Lubartowie, 1, Wykaz imienny delegatów obecnych na powiatowej konferencji partyjnej w Lubartowie, 6 III 1949 r., k. 12.

[148] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 171, Protokół posiedzenia Egzekutywy KW, 12 IV 1949 r., k. 12 (w protokole mylnie: Władysław); AP Lublin, KP PZPR w Tomaszowie, 55, Protokół zebrania egzekutywy, 22 IV 1949 r., k. 12. Powierzono jej liczne zadania, m.in. rozbudowę partii, odprawy z aktywem i obsługę zebrań KG, sprawy młodzieży, kontraktacji, skupu zboża, POM i PGR.

[149] W tym widziała główną przyczynę niemożności wykonywania dotychczasowych obowiązków (AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 549, Pismo W. Wójtowicz do I sekretarza KW, 6 VII 1949 r., k. 369).

[150] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 3358, Wnioski personalne [Wydziału Personalnego] w związku z uchwałą Egzekutywy KW, b.d., k. 186.

[151] AP Lublin, KW PPR w Lublinie, 3361, Pismo z KW do ewidencji Wydziału Kadr KC, 6 V 1950 r., k. 151 (miał ją zastąpić Stanisław Stępniak); ibidem, 176, Protokół zebrania Egzekutywy KW, 24 IV 1950 r., k. 44.

[152] AP Lublin, KP PZPR w Tomaszowie, 2, Protokół II powiatowej konferencji sprawozdawczo-wyborczej, 20–21 V 1950 r., k. 4–5, 9, 14.

[153] Ibidem, k. 12.

[154] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 177, Protokół posiedzenia Egzekutywy, 1 VI 1950 r., k. 24; AP Lublin, KM PZPR w Lublinie, 857, Wykaz imienny zmian w aparacie partyjnym KM i sekretarzy etatowych KZ w okresie 1 I – 15 VIII 1950 r., k. 40.

[155] AP Lublin, KM PZPR w Lublinie, 88, Protokół zebrania Egzekutywy KM, 17 VI 1950 r., k. 18.

[156] Bezpośrednim powodem był sposób rozsądzenia przez nią sporu między robotnicą a funkcjonariuszami partyjnymi jednego z komitetów zakładowych, których obarczyła całą winą i przeforsowała ich usunięcie. Egzekutywie zarzuciła konformizm: podzielanie opinii sekretarzy KM w każdej sprawie oraz brak kontroli wykonania własnych uchwał (AP Lublin, KM PZPR w Lublinie, 89, Protokół zebrania Egzekutywy KM, 22 XI 1950 r., k. 115–116).

[157] AP Lublin, KM PZPR w Lublinie, 91, Protokół zebrania Egzekutywy KM, 2 V 1951 r., k. 61.

[158] I sekretarz Teodor Jędrak zarzucił jej, że nadzorując wybory w jednej z POP, dopuściła do wybrania człowieka ze „skazą” w życiorysie, jaką było internowanie w ZSRR (AP Lublin, KM PZPR w Lublinie, 90, Protokół zebrania Egzekutywy KM, 21 III 1951 r., k. 156).

[159] AP Lublin, KM PZPR w Lublinie, 91, Protokół zebrania Egzekutywy KM, 4 IV 1951 r., k. 1.

[160] AP Lublin, KP PZPR w Puławach, 60, Protokół zebrania Egzekutywy KP, 25 IV 1951 r., k. 124.

[161] AP Lublin, KP PZPR w Łukowie, 70, Protokół zebrania Egzekutywy KP, 19 XII 1951 r., k. 125.

[162] AP Lublin, KP PZPR w Łukowie, 71, Protokół zebrania Egzekutywy KP, 2 I 1952 r., k. 4.

[163] II sekretarzowi KP Józefowi Madejowi udzieliła publicznie reprymendy za spóźnienie. Ten, urażony, wniósł o oddanie jego funkcji Władysławie Wójtowicz. Ona ripostowała, że wyznaczanie sekretarzy należy do KW, a jemu wytknęła brak samokrytycyzmu (ibidem, k. 5–6).

[164] AP Lublin, KP PZPR w Białej Podlaskiej, 59, Protokół zebrania Egzekutywy KP, 28 IV 1952 r., k. 157–158.

[165] AP Lublin, KP PZPR w Tomaszowie, 59, Protokół zebrania Egzekutywy KP, 26 III 1952 r., k. 93–94; AP Lublin, KP PZPR w Krasnymstawie, 639, Protokół komisji powołanej do przejrzenia i ustawienia aparatu partyjnego w powiecie Krasnystaw, b.d., k. 53–56.

[166] AR „Ład”, KW PZPR w Lublinie, 1-2862, Ankieta osobowa W. Wójtowicz, [lata 1953–1956], b.p.; AAN, KC PZPR, 237/XXI-30, Protokół odprawy instruktorów historii partii KW PZPR w dniach 19–20 V 1952 r., k. 126. Na odprawie instruktor historii partii lubelskiego KW, Jan Stelmach, poinformował, że jest towarzyszka przydzielona do pracy w składnicy akt (niewątpliwie Władysława Wójtowicz), którą do tej pracy trzeba przeszkolić.

[167] AP Lublin, KM PZPR w Lublinie, 4 i 6, Wykazy imienne delegatów na konferencje partyjne w Lublinie w dniach 17–18 I 1953 r. oraz 26–27 VI 1954 r., k. (odpowiednio) 121v i 77v (rubryki dotyczące W. Wójtowicz).

[168] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie (II), 2736, Wykaz imienny członków Komisji Prac Historycznych przy RHP KW, [początek 1956 r.], b.p.

[169] AAN, KC PZPR, 237/XXI-32, Sprawozdanie Mieczysławy Pfeifferowej z przeglądu składnicy akt w Lublinie w dniach 15–16 XI 1956 r., 24 XI 1956 r., k. 104. Nazwisko Wójtowicz figuruje w wykazie osób zwolnionych w pracy w KW z końcem grudnia tegoż roku. Por. AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 14 (dawna 1882), Lista odszkodowań czteromiesięcznych pracowników KW odchodzących 31 XII 1956 r., k. 147.

[170] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 3975, Wykaz rencistów – członków PZPR z Lublina, 31 XII 1963 r., k. 145.

[171] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 7, Protokół komisji skrutacyjnej konferencji przedzjazdowej, 16 II 1959 r., k. 329, 331.

[172] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 64, Lista obecności zastępców członków KW PZPR na plenum, 20–21 VI 1960 r., k. 315; ibidem, 676, Proponowany skład WKKP w Lublinie, [luty 1969 r.], k. 114; ibidem, 128, Protokół Plenum KW PZPR, 12 III 1975 r., k. 4.

[173] Zob. jej nazwisko w wyszukiwarce Grobonet, http://cmentarze.lublin.eu/grobonet/pokaz.php?id=46025, dostęp 17 XI 2013 r.

[174] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 976, Akta osobowe C. Wójcika, Życiorysy z 13 II 1950 r. i dwa niedatowane [1950/1951], b.p.

[175] AUMCS, K 11603, Akta osobowe C. Wójcika, Życiorys C. Wójcika, [1952 r.], b.p.

[176] Por. AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 976, Akta osobowe C. Wójcika, Życiorys C. Wójcika z 13 II [IV?] 1950 r., b.p.; AUMCS, K 11603, Akta osobowe C. Wójcika, Życiorys C. Wójcika, [1952 r.], b.p.

[177] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 976, Akta osobowe C. Wójcika, Życiorys C. Wójcika z 13 II [IV?] 1950 r., b.p.; AUMCS, K 11603, Akta osobowe C. Wójcika, Podanie C. Wójcika o pracę w UMCS, 5 XI 1952 r., b.p.

[178] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 976, Akta osobowe C. Wójcika, Opinia o C. Wójciku, [1967 r.?], b.p.

[179] Uczestniczył w Centralnym Kursie Historii w Zakopanem (3–29 VII 1950 r.) i w Wojewódzkim Kursie Nauczania Wychowania Fizycznego pierwszego stopnia w Bodzentynie (29 VII–20 VIII). W 1951 r. brał udział w kursie drugiego stopnia WKN WF (2–15 VII) w Sanoku i w Centralnym Kursie Historii dla Nauczycieli Szkół Średnich (17 VII–17 VIII) w Kłodzku (ibidem, Akta osobowe C. Wójcika, Życiorys C. Wójcika, [lata 1950–1951], b.p.; ibidem, Ankieta personalna C. Wójcika, 28 VIII 1951 r., b.p. W pierwszym z tych dokumentów datę ukończenia WKN WF przesunął na 20 IX 1950 r.).

[180] Ibidem, Opinia o C. Wójciku [1967 r.?], b.p.; AUMCS, K 11603, Akta osobowe C. Wójcika, Życiorys C. Wójcika, [1952 r.], b.p.

[181] AUMCS, K 11603, Akta osobowe C. Wójcika, Życiorys C. Wójcika, [lata 1954–1955], b.p.

[182] AUMCS, K 11603, Akta osobowe C. Wójcika, Pismo rektora UMCS do C. Wójcika z 15 XI 1952 r. z informacją o powierzeniu mu z dniem 1 XI 1952 r. tego stanowiska, b.p.

[183] Ibidem, Życiorys C. Wójcika, [1952 r.], b.p.

[184] Ibidem, Wniosek do rektora UMCS od kierownika Katedry Podstaw Marksizmu-Leninizmu S. Krzykały, [czerwiec 1953 r.]; ibidem, Pismo rektora UMCS do C. Wójcika, 2 IX 1953 r., b.p.; ibidem, Pismo rektora UMCS do C. Wójcika, 7 VII 1954 r., b.p.

[185] Ibidem, Opinia kierownik oddziału kadr UMCS Haliny Całkowej o C. Wójciku, 18 VI 1954 r., b.p.

[186] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 976, Akta osobowe C. Wójcika, Opinia I sekretarza Komitetu Uczelnianego/POP UMCS Eugeniusza Hetmana, 16 II 1955 r., b.p.

[187] Archiwum Kuratorium Oświaty w Lublinie [dalej: AKOL], 2407, Odpis z odpisu dyplomu ukończenia studiów na wydziale humanistycznym przez C. Wójcika, 30 IX 1955 r. (drugi odpis wykonany 20 X 1966 r. w Studium Nauczycielskim nr 2 w Lublinie), b.p.

[188] AUMCS, K 11603, Akta osobowe C. Wójcika, Oświadczenie C. Wójcika dla oddziału kadr UMCS, 28 VI 1955 r., b.p.

[189] ZWM udzielał mu pomocy materialnej podczas nauki w liceum (ibidem, Życiorys C. Wójcika, [1952 r.], b.p.). Do internatu ZWM w 1945 r. skierował go kielecki KW PPR.

[190] W ZMP pełnił funkcję skarbnika (AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 976, Akta osobowe C. Wójcika, Życiorys C. Wójcika z 13 II [IV?] 1950 r., b.p.; ibidem, Ankieta personalna C. Wójcika, 28 VIII 1951 r., b.p.).

[191] Ibidem, Kwestionariusz wstępującego w poczet kandydatów PZPR na nazwisko C. Wójcika, b.p.

[192] Ibidem, Pismo z KM PZPR w Kielcach do szkolnej POP z 13 IX 1951 r. z informacją o decyzji Egzekutywy KM z 5 IX 1951 r., b.p.

[193] Ibidem, Opinia o C. Wójciku, [1967 r.?], b.p.

[194] Ibidem, Ankieta rejestracyjna członka PZPR C. Wójcika, 14 XII 1974 r., b.p.

[195] AP Lublin, KM PZPR w Lublinie, 6, Wykaz imienny delegatów na konferencję partyjną w Lublinie w dniach 26–27 VI 1954 r., k. 77.

[196] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 976, Ankieta rejestracyjna członka PZPR C. Wójcika, 14 XII 1974 r., b.p.

[197] Ibidem, Akta osobowe C. Wójcika, Wniosek kierownika Wydziału Propagandy KW Tadeusza Jeziorskiego z 2 VI 1955 r. w sprawie zatwierdzenia C. Wójcika na kierownika RHP, b.p. Akceptacja wniosku przez Egzekutywę KW nosi tę samą datę (ibidem).

[198] AR „Ład”, KW PZPR w Lublinie, 1-2831, Pismo z Wydziału Propagandy i Agitacji i Wydziału Historii Partii KC do KW w Lublinie, 24 VI 1955 r., b.p.

[199] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 976, Akta osobowe C. Wójcika, Charakterystyka C. Wójcika jako kierownika RHP sporządzona przez kierownika Wydziału Propagandy i Agitacji KW Tadeusza Jeziorskiego, 9 VI 1956 r., b.p.; AUMCS, K 11603, Akta C. Wójcika, Kwestionariusz osobowy C. Wójcika, 24 I 1991 r., b.p.

[200] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 976, Akta osobowe C. Wójcika, Ankieta rejestracyjna członka PZPR C. Wójcika, 14 XII 1974 r., b.p.

[201] Ibidem, Ankieta rejestracyjna dla wymiany legitymacji członków PZPR na nazwisko C. Wójcika, 30 IX 1959 r., b.p.

[202] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 210, Protokół posiedzenia Egzekutywy KW PZPR, 22 IX 1955 r., k. 111. WUML powstał w styczniu 1955 r.

[203] Miał często wyjeżdżać poza Lublin, zawsze ze wzorowo przygotowanymi odczytami (AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 976, Akta osobowe C. Wójcika, Charakterystyka C. Wójcika jako kierownika RHP sporządzona przez kierownika Wydziału Propagandy i Agitacji KW Tadeusza Jeziorskiego, 9 VI 1956 r., b.p.).

[204] Ibidem.

[205] W 1957 r. jego teczkę osobową wycofano z KW PZPR w Lublinie (AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 3270, Arkusz ewidencji osób wybyłych objętych nomenklaturą KW i KP, C. Wójcik, teczka akt osobowych wycofana 27 V 1957 r., nr ewidencji bieżącej 2608, k. 70).

[206] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 976, Akta osobowe C. Wójcika, Ankieta rejestracyjna członka PZPR C. Wójcika, 14 XII 1974 r., b.p.

[207] AP Lublin, PMRN w Lublinie, 130 [spis nr 1], Skorowidz spraw przeniesień ze służby i zatrudnień w charakterze pracowników kontraktowych i świetlicowych, b.p. W tym charakterze Czesław Wójcik został tu wymieniony pod pozycją nr 168, z datą 22 X [1958 r.].

[208] AKOL, 2407, Pismo z PWRN Kuratorium Okręgu Szkolnego w Lublinie do C. Wójcika, 9 X 1966 r., b.p.

[209] Wiązało się to z planowaną od września 1967 r. likwidacją tego kierunku (ibidem, Pismo dyrektora SN nr 2 do Kuratorium Okręgu Szkolnego, 6 IV 1967 r., b.p.).

[210] Najprawdopodobniej zajęcia prowadził odtąd w trybie niestacjonarnym. Wiadomo, że w 1968 r. pracował w Zaocznym Studium Nauczycielskim (ibidem, Pismo wicedyrektora SN nr 2 do Wojskowej Komendantury Rejonowej Lublin-Miasto z 26 VI 1968 r. w sprawie udzielenia C. Wójcikowi odroczenia od ćwiczeń wojskowych z powodu prowadzenia w lipcu tr. na trzech rocznikach zajęć wychowania obywatelskiego i metodyki nauczania wychowania obywatelskiego na kierunku historia z wychowaniem obywatelskim, b.p.).

[211] Ibidem, Pismo dyrektora SN nr 2 do C. Wójcika z 1 VII 1970 r. z informacją o powołaniu go na stanowisko nauczyciela w Wydziale Zaocznym SN dla Pracujących.

[212] AUMCS, K 11603, Akta osobowe C. Wójcika, Odpis dyplomu doktora nauk humanistycznych C. Wójcika nr 1411 z 3 VII 1975 r., zawierający informację o nadaniu mu przez radę ww. wydziału stopnia naukowego doktora w dniu 20 VI 1975 r., b.p.

[213] Ibidem, Życiorys C. Wójcika, 24 I 1991 r., b.p.

[214] Ibidem, Wniosek kierownik Zakładu Dydaktyki prof. M. Cackowskiej do rektora UMCS, 8 II 1991 r., b.p.; ibidem, Umowa o pracę z C. Wójcikiem, 2 IV 1991 r., b.p.

[215] Ibidem, Wniosek kierownik Zakładu Dydaktyki prof. M. Cackowskiej do rektora UMCS, 14 VI 1991 r., b.p.; ibidem, Umowa o pracę z C. Wójcikiem, 10 IX 1991 r., b.p.

[216] Ibidem, Zaświadczenie z księgowości UMCS dla ZUS dotyczące zatrudnienia i zarobków C. Wójcika, 23 II 1993 r., b.p.

[217] Ibidem, Kwestionariusz osobowy C. Wójcika, 24 I 1991 r., b.p.; AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 976, Akta osobowe C. Wójcika, Ankieta rejestracyjna członka PZPR C. Wójcika, 14 XII 1974 r., b.p.

[218] AUMCS, K 6210, Akta osobowe H. Sienkiewicza, Podanie o pracę do rektora UMCS, 8 XII 1952 r., b.p.

[219] Ibidem, Życiorys H. Sienkiewicza, [1952 r.], b.p.

[220] Ibidem, Podanie o pracę do rektora UMCS, 8 XII 1952 r., b.p.; AKOL, 4048, Życiorys H. Sienkiewicza, sierpień 1956 r., b.p.

[221] AUMCS, K 6210, Akta osobowe H. Sienkiewicza, Podanie o pracę do rektora UMCS, 8 XII 1952 r., b.p.

[222] Ibidem, Życiorys H. Sienkiewicza, [1952 r.], b.p.

[223] AKOL, 4048, Życiorys H. Sienkiewicza przedłożony PMRN w Lublinie, sierpień 1956 r., b.p.

[224] AUMCS, K 6210, Akta osobowe H. Sienkiewicza, Opinia kierownika Katedry Historii Polski, 8 XII 1952 r., b.p.

[225] Ibidem, Pismo z Dziekanatu Wydziału Humanistycznego do oddziału kadr UMCS, 10 XII 1952 r., b.p.; ibidem, Pismo nominacyjne rektora UMCS do H. Sienkiewicza, 12 XII 1952 r., b.p.

[226] Ibidem, Wniosek kierownika Katedry Historii Polski do wydziału kadr UMCS, 5 IV 1954 r., b.p. Henryk Sienkiewicz poprosił o miesiąc urlopu okolicznościowego, czego mu odmówiono, argumentując, że pozbawienie katedry asystenta tuż przed sesją uniemożliwiłoby normalne funkcjonowanie zakładu. W odpowiedzi na to Sienkiewicz na początku kwietnia 1954 r. samorzutnie przerwał zajęcia i wyjechał na miesiąc do domu.

[227] Ibidem, Pismo rektora UMCS do H. Sienkiewicza, 3 V 1954 r., b.p.

[228] AKOL, 4048, Życiorys H. Sienkiewicza, sierpień 1956 r., b.p.

[229] AUMCS, K 6210, Akta osobowe H. Sienkiewicza, Podanie H. Sienkiewicza do wydziału kadr UMCS, 19 VI 1955 r., b.p. Na podaniu tym jest prośba prof. Krzykały o skierowanie Sienkiewicza do pracy.

[230] Ibidem, Nakaz pracy nr 7/55 z 24 VI 1955 r., b.p.

[231] Ibidem, Akt powołania H. Sienkiewicza na asystenta w Katedrze Podstaw Marksizmu-Leninizmu, 11 VIII 1955 r., b.p.

[232] Ibidem, Wniosek kierownika Katedry Marksizmu-Leninizmu do komisji kwalifikacyjnej dla pomocniczych pracowników nauki, 28 VI 1955 r., b.p.

[233] Ibidem, Podanie H. Sienkiewicza do rektora UMCS z 15 I 1956 r. z adnotacjami Stanisława Krzykały i dziekana Leona Kaczmarka, b.p.

[234] Zwrócił Sienkiewiczowi uwagę, aby – jeśli nie odpowiada mu mieszkanie – złożył podanie o przydzielenie innego zastępczego lokum (ibidem, Odpowiedź rektora UMCS, 1 II 1956 r., b.p.).

[235] Ibidem, Podanie o pracę do rektora UMCS, 8 XII 1952 r., b.p.

[236] Ibidem, Ankieta personalna H. Sienkiewicza, 20 X 1955 r., b.p.

[237] AP Lublin, KM PZPR w Lublinie, 1405, Kontrolka przyjętych kandydatów i członków [PZPR], 1953 r., poz. 10, k. 28.

[238] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 13 (dawna 1881), Lista płac pracowników KW za okres 1–30 IV 1956 r., k. 74. Jako stanowisko podano: instruktor – archiwista.

[239] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 213, Protokół posiedzenia Egzekutywy KW, 17 IV 1956 r., k. 170.

[240] AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 214, Protokół posiedzenia Egzekutywy KW, 26 VI 1956 r., k. 147.

[241] AUMCS, K 6210, Akta osobowe H. Sienkiewicza, Podanie H. Sienkiewicza do ministra szkolnictwa wyższego, 27 I 1957 r., b.p.

[242] Ibidem, Pismo z Departamentu Podstawowych Nauk Społecznych Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego z 19 V 1956 r. do rektora UMCS (odpis), b.p.

[243] Ibidem, Podanie H. Sienkiewicza do oddziału kadr UMCS, 27 VI 1956 r., b.p.

[244] Ibidem, Wypowiedzenie umowy o pracę dla H. Sienkiewicza, 30 VI 1956 r., b.p.

[245] AKOL, 4048, Podanie H. Sienkiewicza do PMRN w Lublinie, 20 VIII 1956 r., b.p.

[246] Ibidem, Akt powołania H. Sienkiewicza na wychowawcę w Państwowym Domu Młodzieży, wydany przez PMRN w Lublinie, 11 IX 1956 r., b.p.

[247] Od 15 XI do 31 XII 1956 r. Informacja uzyskana z Wydziału Oświaty i Wychowania Urzędu Miasta Lublin 4 VII 2012 r. (od Elżbiety Pitery) na mój wniosek z 2 VII 2012 r.

[248] AUMCS, K 6210, Akta osobowe H. Sienkiewicza, Podanie H. Sienkiewicza do ministra szkolnictwa wyższego, 27 I 1957 r., b.p. Odpowiadając ministerstwu, rektor UMCS wyjaśnił, że z punktu widzenia uczelni Sienkiewicz nie gwarantował wysokiego poziomu pracy dydaktycznej i naukowej, a uczelnia nie mogła spełnić prośby o skierowanie go do pracy w szkole w Lublinie, gdyż Wydział Oświaty PWRN nie miał wolnych etatów (ibidem, Pismo rektora UMCS do Departamentu Studiów Uniwersyteckich Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego, 6 IV 1957 r., b.p.).

[249] AKOL, 7551, Akt powołania H. Sienkiewicza na nauczyciela kontraktowego w SP nr 3, 25 X 1957 r., b.p.; ibidem, Pismo inspektora szkolnego przy PMRN do H. Sienkiewicza, 22 X 1959 r., b.p. (zgoda na przejście do pracy w innej placówce oświatowej).

[250] AKOL, 4048, Pismo z PWRN do H. Sienkiewicza, 26 V 1958 r. (odpowiedź na jego podanie z 20 IV 1958 r.), b.p.

[251] Od 1 IX 1959 r. (ibidem, Pismo z PWRN do H. Sienkiewicza, 30 VII 1959 r., b.p.).

[252] Ibidem, Pisma z PWRN/Kuratorium Okręgu Szkolnego do H. Sienkiewicza z 22 III 1960 r. i 6 V 1960 r., b.p.

[253] AKOL, 7551, Podanie H. Sienkiewicza do inspektora szkolnego przy PMRN z 1 X 1959 r., b.p. Nadawca prosił o rozwiązanie z nim, jako nauczycielem w SP nr 3, stosunku służbowego z powodu przyjęcia pracy w tym liceum. Nie udało mi się ustalić, do kiedy tam pracował, poszukiwania jego teczki osobowej z archiwum tej nieistniejącej już szkoły okazały się bezowocne.

[254] Informacja uzyskana od syna Henryka Sienkiewicza, Leonarda Sienkiewicza (e-mail z 28 X 2013 r.).

[255] AP Lublin, Zarząd Wojewódzki ZMW/ZSMW, 47, Protokoły prezydium ZW z 13 IX 1966 r. i 11 III 1968 r., k. 109, 177; ibidem, Plany pracy Prezydium ZW na I i II kwartał 1966 r., k. 95, 98.

[256] Informacja uzyskana od syna Henryka Sienkiewicza, Leonarda Sienkiewicza (e-mail z 28 X 2013 r.). Zob. też L. Świetlicki, Historia, biogramy, legendy i notki znad Giełczwi, Radomirki, Sierotki, Świdnik 2008, s. 109.

[257] Był autorem Założeń programowych 3-letniego zaocznego szkolenia gospodarzy klubów kultury województwa lubelskiego (AP Lublin, Zarząd Wojewódzki ZMW/ZSMW, 144, Założenia programowe 3-letniego zaocznego szkolenia gospodarzy klubów kultury województwa lubelskiego, 31 VII 1970 r. k. 184–185).

[258] W latach 1971–1973 był wychowawcą klasy o profilu kulturalno-oświatowym i handlowym, a w latach 1973–1976 klasy o profilu rekreacja. Zob. Uniwersytet Ludowy (Gardzienice Pierwsze): wyszukiwarka klas, http://nk.pl/school/130600, dostęp 10 XI 2013 r.

[259] Zob. Teatr, który dojrzewa. Rozmowa z Mariuszem Gołajem, aktorem i zastępcą dyrektora ds. artystycznych Ośrodka Praktyk Teatralnych Gardzienice, koordynatorem Akademii Praktyk Teatralnych, http://www.dziennikteatralny.pl/artykuly/teatr-ktory-dojrzewa.html, dostęp 10 XI 2013 r.

[260] Informacja uzyskana z sekretariatu Zespołu Szkół Rolniczych w Pszczelej Woli 13 XI 2013 r. (od sekretarz Bogumiły Bartoszcze) na mój wniosek złożony 10 XI 2013 r.

[261] Informacja uzyskana od syna Henryka Sienkiewicza, Leonarda Sienkiewicza (e-mail z 28 X 2013 r.).

[262] Utworzył też Policealne Studium Medyczne TWP. Informacja uzyskana od Towarzystwa Wiedzy Powszechnej (e-mail z 19 XII 2013 r.).

[263] Informacja uzyskana od syna Henryka Sienkiewicza, Leonarda Sienkiewicza (e-mail z 28 X 2013 r.).

[264] AAN, KC PZPR, 237/XXI-32, Sprawozdanie Mieczysławy Pfeifferowej z przeglądu składnicy akt w Lublinie w dniach 15–16 XI 1956 r., 24 XI 1956 r., k. 104.

[265] Wskazuje na to treść kilku dokumentów z 1956 r. Protokół narady w Wydziale Propagandy KW z października 1956 r. i plan pracy z drugiej połowy tegoż roku wymieniają nazwisko Koprukowniaka w kontekście porządkowania materiałów partyjnych z okresu międzywojennego w archiwum KW, a listy płac pracowników KW wskazują, że od 15 IX do 31 XII 1956 r. był on instruktorem w Wydziale Propagandy (AP Lublin, KW PZPR w Lublinie (I), 2347, Protokół narady Wydziału Propagandy z 4 X 1956 r., k. 156; AP Lublin, KW PZPR w Lublinie (II), 4078, Plan pracy Sektora Historii Partii przy KW na IV kwartał 1956 r., 8 X 1956 r., k. 7; AP Lublin, KW PZPR w Lublinie (I), 14 (dawna 1882), Lista płac pracowników KW za okres 1–30 IX 1956 r. oraz lista odszkodowań 4-miesięcznych pracowników KW odchodzących 31 XII 1956 r., k. 52, 147). Na temat Albina Koprukowniaka (1929–2015) zob. W. Śladkowski, Historyk dziejów społecznych, idei politycznych i oświaty przełomu XIX i XX w., „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, Sectio F: Historia” 1999/2000, t. 54/55, s. 9–14.

[266] Czesław Wójcik i Henryk Sienkiewicz wraz z Markiem Zdrojewskim są współautorami broszury Małgorzata Fornalska „Jasia”. Córka ziemi lubelskiej (Lublin 1956), wydanej nakładem RHP przy KW.

Jerzy Putrament. Towarzysz od literatury (i literatów)

[1] Dziś najpełniejszy biogram literacki Jerzego Putramenta, autorstwa Katarzyny Batory, znajdujemy w: Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny, t. 6, Warszawa 1999, s. 528–535.

[2] J. Putrament, Pół wieku, t. 1: Młodość, Warszawa 1961 (dotyczy lat 1910–1939); t. 2: Wojna, Warszawa 1962 (lata 1939–1945); t. 3: Zagranica, Warszawa 1965 (lata 1945–1950); t. 4: Literaci, Warszawa 1970 (lata 1950–1956); t. 5: Poślizg, Warszawa 1980 (lata 1956–1960); t. 6: Rapanui, Warszawa 1975 (lata 1960–1965, w kolejnych wydaniach jako Natasza); t. 7: Zmierzch, Warszawa 1980 (lata 1965–1970); t. 8: Czerwiec, Warszawa 1983 (lata 1971–1976); t. 9: Sierpień, Warszawa 1987 (lata 1977–1980). Pierwsze sześć tomów wznawiano wielokrotnie, w tym w Pismach (lata 1983–1988, do tego wydania odwołuję się w niniejszym tekście). Przetłumaczono jedynie tom Wojna – w 1988 r. na język bułgarski. W odniesieniu do lat pięćdziesiątych i następnych Putrament nadawał działaczom politycznym pseudonimy lub posługiwał się inicjałami, gdyż wydarzenia były jeszcze zbyt świeże, a część bohaterów jego wspomnień nadal udzielała się publicznie.

[3] Ten epizod uwypuklił Czesław Miłosz w Zniewolonym umyśle (C. Miłosz, Zniewolony umysł, Kraków 1999, s. 42). Putrament jednak, przynajmniej od 1944 r. (w źródłach sowieckich zapewne i wcześniej), przyznawał w ankietach, że należał do Młodzieży Wszechpolskiej (AAN, KC PZPR, CK, 6008, Jerzy Putrament, Życiorys, Lublin, 4 XII 1944 r., k. 17), lub stwierdzał: „Wyniósłszy z domu negatywny stosunek do reżymu sanacyjnego, na uniwersytecie trafiam z łatwością w środowisko endeckie i przez 1 1/2 lata biorę dosyć aktywny udział w walce endecji z sanacją na terenie akademickim” (ibidem, Życiorys, Warszawa, 15 XII 1948 r., k. 10–12).

[4] Na ten temat zob. „Poprostu” – „Karta”. 1935–1936, oprac. B. Winklowa, J. Stradecki, Wrocław 1953; J. Putrament, „Po prostu” zaczęło się tak, „Życie Literackie” 1958, nr 49; A. Jędrychowska, Zygzakiem i po prostu, Warszawa 1965.

[5] O relacjach tych dwóch pisarzy i odbiciu konfliktu między nimi w ich twórczości pisał Emil Pasierski (E. Pasierski, Miłosz i Putrament. Żywoty równoległe, Warszawa 2011).

[6] Ojciec Jerzego, Władysław Putrament, był później delegatem z rejonu Suzuńskiego (obwód Czelabińsk) na I Zjazd Związku Patriotów Polskich w Moskwie (AAN, ZPP, 3, Spis delegatów na Zjazd ZPP, b.d., k. 19), a nawet został powołany do Zarządu Głównego (ibidem, Członkowie Zarządu Głównego ZPP, b.d., k. 2).

[7] J. Putrament, Pół wieku, t. 2: Wojna, Warszawa 1984, s. 37.

[8] O tej sprawie zob. m.in.: O. Watowa, Wszystko co najważniejsze... Rozmowy z Jackiem Trznadlem, Warszawa 1984, s. 27–30.

[9] Sam wspominał o tym w Poprawkach historycznych [w:] Od Wołgi do Wisły, Warszawa 1953, s. 44–71. Zauważyli to również świadkowie: K. Petrusewicz, Niemowlęce lata państwowości ludowej [w:] Takie były początki, red. W. Góra, H. Kamińska, J. Paszta, Warszawa 1965, s. 235; Z. Berling, Wspomnienia, t. 2: Przeciw 17 Republice, Warszawa 1991, s. 124, 136, 159.

[10] J. Putrament, W drodze do Polski (od naszego specjalnego wysłannika), „Wolna Polska” 1944, nr 7 (48), s. 1; idem, W drodze do Polski, „Wolna Polska” 1944, nr 8 (49), s. 2.

[11] Idem, Pół wieku, t. 2: Wojna, Warszawa 1984, s. 308. W jego przypadku „raczkowanie” trwało więc kilkanaście lat, ale uchroniło go przed „nabijaniem guzów”.

[12] W międzyczasie przewodniczył polskiej delegacji w pracach tzw. komisji bałkańskiej Rady Bezpieczeństwa ONZ. Dokumentacja z okresu działalności dyplomatycznej Putramenta znajduje się w: Archiwum MSZ, zespół 19 (Poselstwo w Bernie); zespół 8 (Ambasada w Paryżu); zespół 16 (Protokół dyplomatyczny). Wspomnienia z tego okresu Putrament zamieścił w Pół wieku (J. Putrament, Pół wieku, t. 3: Zagranica...). Misję na Bałkanach opisał bardziej szczegółowo w książce Akropol (idem, Akropol, Warszawa 1975).

[13] Działalność organizacji partyjnej w środowisku pisarzy w okresie stalinowskim przeanalizował Dariusz Jarosz (D. Jarosz, Polacy a stalinizm 1948–1956, Warszawa 2000, s. 145–185). Funkcjonowanie przedstawicielstwa pisarzy w tym czasie opisał Krzysztof Woźniakowski (K. Woźniakowski, Między ubezwłasnowolnieniem a opozycją. Związek Literatów Polskich w latach 1949–1959, Kraków 1990).

[14] J. Putrament, Pół wieku, t. 4: Literaci, Warszawa 1986, s. 41.

[15] J. Putrament, Pół wieku, t. 4: Literaci, Warszawa 1986, s. 231.

[16] Do 1964 r., kiedy awansował na członka KC PZPR, i piastował tę funkcję do IX Zjazdu PZPR w lipcu 1981 r. (PZPR. Zjazdy, posiedzenia plenarne Komitetu Centralnego, władze naczelne i sekretarze komitetów wojewódzkich 1948–1982, Warszawa 1983).

[17] Sam żartował, że jedyna sprawa, którą załatwił dzięki felietonom, to legalizacja brydża w ośrodkach wypoczynkowych Orbisu (J. Putrament, Lepiej brycz niż nicz, „Przegląd Kulturalny” 1954, nr 41, s. 8).

[18] O polityce PZPR w dziedzinie literatury i stosunków pisarze–władze administracyjne i partyjne zob. K. Rokicki, Literaci. Relacje między literatami a władzami PRL w latach 1956–1970, Warszawa 2011.

[19] AP Warszawa o. Otwock, Podstawowa Organizacja Partyjna Oddziału Warszawskiego ZLP, 10, Zebranie sprawozdawczo-wyborcze POP przy ZG ZLP 26 IX 1958 r., k. 65–70; ibidem, Protokół zebrania POP ZLP 14 XI 1958 r., k. 90.

[20] Na ten temat zob. K. Rokicki, „Język polski jest tak bogaty, giętka jest nasza mowa!”. Podstawowa Organizacja Partyjna Oddziału Warszawskiego ZLP i jej stosunek do polityki kierownictwa partyjnego w latach 1956–1970, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2012, nr 1 (19), s. 135–181.

[21] Analizę twórczości Putramenta z punktu widzenia literaturoznawcy przeprowadził Jan Pacławski (J. Pacławski, Proza literacka Jerzego Putramenta, Kielce 2003).

[22] J. Tejchma, Kulisy dymisji. Z dzienników ministra kultury 1974–1979, Kraków 1991, s. 139. Podobnie Putrament oceniał swoje dokonania literackie u schyłku życia (Jerzy Putrament, reż. A. Gajewski, cykl „Errata do biografii”, TVP, 2010).

Stefan Staszewski – kierownik Wydziału Prasy i Wydawnictw KC PZPR w latach 1948–1954

[1] Stefan Staszewski urodził się 13 XI 1906 r. w Warszawie w rodzinie żydowskiego kupca. W 1915 r. rozpoczął naukę w Szkole Handlowej Zgromadzenia Kupców m.st. Warszawy. Od 1921 r. działał w Związku Młodzieży Komunistycznej. W 1924 r. podjął studia wyższe w Wolnej Wszechnicy Polskiej. W 1925 r. został aresztowany za działalność komunistyczną i w efekcie relegowany z uczelni. Po wyjściu z więzienia na polecenie Komitetu Centralnego KPP wyjechał do ZSRR, gdzie ukończył Międzynarodową Szkołę Leninowską. W 1928 r. wrócił do Polski jako funkcjonariusz KPP. Prowadził działalność na Śląsku i w Warszawie. W 1935 r. ponownie wyjechał do ZSRR (AAN, KC PZPR, CK, XX/10748, Życiorys, b.d, k. 11–16; A. Pacholczykowa, Staszewski Stefan [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 42, Warszawa–Kraków 2003–2005, s. 532; M. Szumiło, Roman Zambrowski 1909–1977. Studium z dziejów elity komunistycznej w Polsce, Warszawa 2014, s. 78, 101, 110).

[2] AAN, KC PZPR, CK, XX/26152, Decyzja kierownika Wydziału Propagandy z dnia 20 X 1948 r., b.d., k. 1.

[3] PPR, PPS, PZPR. Struktura aparatu centralnego. Kierownicy i zastępcy kierowników wydziałów 1944–1980, oprac. W. Ciempiel, J. Jakubowski, J. Szczeblewski, Warszawa 1980.

[4] Oprócz Staszewskiego z sowieckich obozów zostali wówczas uwolnieni m.in.: Celina Budzyńska, Jadwiga Siekierska, Franciszek Mazur, Jan Zabawski, Felicja Fornalska. Szerzej zob. J. Chyliński, Jaki był Bolesław Bierut. Wspomnienia syna, Warszawa 1999, s. 109; C. Budzyńska, Strzępy rodzinnej sagi, Warszawa 1997, s. 449; Tragedia Komunistycznej Partii Polski, red. J. Maciszewski, Warszawa 1989, s. 189.

[5] AIPN, 01224/1865, Kwestionariusz ewidencyjny Stefana Staszewskiego, b.d., k. 4.

[6] Po zakończeniu II wojny światowej wznowiło działalność wiele oficyn prywatnych, które szybko opanowały znaczną część rynku wydawniczego. Do największych można zaliczyć: Gebethnera i Wolffa, Arcta, Trzaski, Everta i Michalskiego oraz firmę Mortkowicza.

[7] S. Staszewski, Prasa w narodowym froncie walki o pokój i plan 6-letni, „Trybuna Ludu”, 10 V 1951.

[8] E. Krasucki, Międzynarodowy komunista. Jerzy Borejsza, biografia polityczna, Warszawa 2009, s. 196–208; S.A. Kondek, Władza i wydawcy. Polityczne uwarunkowania produkcji książek w Polsce w latach 1944–1949, Warszawa 1995, s. 131–132.

[9] AAN, KC PZPR, 295/V-3, Protokół nr 29 posiedzenia Biura Politycznego, 27 XI 1947 r., k. 184.

[10] E. Krasucki, Międzynarodowy komunista..., s. 54–61.

[11] AAN, KC PZPR, 7931, O Alfredzie Lampe, Relacja Stefana Staszewskiego nagrana w ZHP 10 VI 1962 r., t. 1, b.d., k. 1–20.

[12] AAN, KC PZPR, 237/XIX-2, Przemówienie Stefana Staszewskiego na naradzie dziennikarskiej, maj 1950 r., k. 63–64.

[13] AAN, KC PZPR, 237/XIX-1, Protokół krajowej narady wojewódzkich kierowników wydziałów propagandy i redaktorów prasy partyjnej odbytej 22 IV 1949 r., k. 64.

[14] S. Staszewski, Nasza prasa – oręż Partii, „Trybuna Ludu”, 1 V 1950.

[15] AAN, KC PZPR, 237/XIX-3, Narada naczelnych redaktorów i kierowników delegatur RSW „Prasa”, 10 XII 1951 r., k. 135–159.

[16] AAN, KC PZPR, 237/XIX-2, Przemówienie Stefana Staszewskiego na naradzie dziennikarskiej, maj 1950 r., k. 65.

[17] Ibidem, k. 66.

[18] T.P. Rutkowski, Adam Bromberg i „encyklopedyści”. Kartka z dziejów inteligencji w PRL, Warszawa 2010, s. 67.

[19] Ibidem, k. 69–78.

[20] S. Staszewski, Prasa w narodowym froncie walki o pokój i plan 6-letni, „Trybuna Ludu”, 10 V 1951.

[21] M. Mazur, O człowieku tendencyjnym... Obraz nowego człowieka w propagandzie komunistycznej w okresie Polski Ludowej i PRL 1944–1956, Lublin 2009, s. 242–243.

[22] S. Staszewski, Nasza prasa – oręż Partii...

[23] Radzieckie Biuro Informacyjne to nazwa agencji prasowej, poprzedniczki Agencji Prasowej „Nowosti”. Dalej w cytowanym dokumencie nazywane Przedstawicielstwem.

[24] Polska–ZSRR. Struktury podległości. Dokumenty WKP(b), oprac. G.A. Bordiugow i in., Warszawa 1995, s. 241–250.

[25] Ibidem, s. 242.

[26] Ibidem, s. 247.

[27] Ibidem, s. 243.

[28] R.G. Pichoja, Historia władzy w Związku Radzieckim 1945–1991, Warszawa 2011, s. 77–80.

[29] A. Bromberg, Książki i wydawcy, Warszawa 1966, s. 52.

[30] S. Staszewski, O naszym planie wydawniczym, „Nowa Kultura” 1950, nr 5.

[31] Ibidem.

[32] Szerzej na temat składu personalnego i struktury organizacyjnej Centralnej Komisji Wydawniczej w: S.A. Kondek, Papierowa rewolucja: oficjalny obieg książek w Polsce w latach 1948–1955, Warszawa 1999, s. 30–36.

[33] AAN, KC PZPR, 237/XIX-24, Projekt organizacji produkcji i rozpowszechniania książek, lipiec 1949 r., k. 33–36.

[34] Ibidem, k. 30–33.

[35] Ibidem, k. 25–26; S.A. Kondek, Papierowa rewolucja..., s. 24–27.

[36] AAN, KC PZPR, 237/XIX-32, Notatka dla Sekretariatu KC w sprawie Centrali Ksiegarskiej, 1949 r., k. 1–2.

[37] S. Staszewski, O naszym planie wydawniczym, „Nowa Kultura” 1950, nr 5.

[38] T. Torańska, Oni, cz. 2, Warszawa 2012, s. 95.

[39] A. Bromberg, Książki i wydawcy..., s. 60–61.

[40] AAN, KC PZPR, 237/XIX-32, Sprawozdanie z działalności „Domu Książki” za I półrocze 1951 r., k. 2–4.

[41] PPR, PPS, PZPR. Struktura aparatu centralnego..., s. 58–59.

[42] T. Torańska, Oni..., s. 100.

[43] T.P. Rutkowski, Adam Bromberg..., s. 62.

[44] Dokumenty centralnych władz Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej marzec–listopad 1956, red. M. Jabłonowski, W. Janowski, A. Skrzypek, W. Władyka, Warszawa 2009, s. 396.

[45] Kryptonim „Gracze”. Służba Bezpieczeństwa wobec Komitetu Obrony Robotników i Komitetu Samoobrony Społecznej „KOR” 1976–1981, oprac. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010, s. 362.

[46] T. Torańska, Oni..., s. 94–96.

Między dziennikarstwem a polityką. Mieczysław Rakowski w latach siedemdziesiątych

[1] Na temat Rakowskiego zobacz m.in.: L. Tyrmand, Fryzury Mieczysława Rakowskiego, „Kultura” 1967, nr 10, s. 57–73; J. Wegner, Sternicy. Od Nowotki do Rakowskiego, Kraków 1997, s. 218–235; P. Wieczorkiewicz, Jak Rastignac Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej został Balzakiem Polskiej Republiki Ludowej. Przypadek Mieczysława Franciszka Rakowskiego, „Arcana” 2009, nr 86/87, s. 209–235; A. Powałka, Mieczysław F. Rakowski: casus partyjnego reformatora, „Społeczeństwo i Polityka” 2009, nr 3, s. 35–47; M. Przeperski, W obronie październikowej linii partii. Publicystyka Mieczysława F. Rakowskiego w roku 1957 [w:] Zimowa Szkoła Historii Najnowszej 2012. Referaty, red. Ł. Kamiński, G. Wołk, Warszawa 2012, s. 109–122; idem, Protektorzy i koledzy. Mieczysław F. Rakowski i KC PZPR (1958–1981) [w:] Letnia Szkoła Historii Najnowszej 2012. Referaty, red. K. Dworaczek, Ł. Kamiński, Warszawa 2013, s. 80–91; idem, Janczar Gomułki. Pozycja polityczna Mieczysława Rakowskiego w latach 1956–1970, „Polska 1944/45–1989. Studia i materiały”, t. 11, Warszawa 2013, s. 209–233; J. Eisler, Siedmiu wspaniałych. Poczet pierwszych sekretarzy KC PZPR, Warszawa 2014.

[2] M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne, t. 1: 1958–1962, Warszawa 1999; t. 2: 1963–1966, Warszawa 1999; t. 3: 1967–1968, Warszawa 1999; t. 4: 1969–1971, Warszawa 2001; t. 5: 1972–1975, Warszawa 2002; t. 6: 1976––1978, Warszawa 2002; t. 7: 1979–1981, Warszawa 2004; t. 8: 1981–1984, Warszawa 2004; t. 9: 1984–1986, Warszawa 2005; t. 10: 1987–1990, Warszawa 2005.

[3] Idem, Jak to się stało, Warszawa 1991; idem, Zanim stanę przed Trybunałem. Z Mieczysławem Rakowskim rozmawia Dariusz Szymczycha, Warszawa 1992.

[4] W latach siedemdziesiątych ukazały się: idem, Klimaty w NRF. Spostrzeżenia i refleksje, Warszawa 1971; idem, Polityka zagraniczna PRL. Szkice z historii trzydziestolecia, Warszawa 1974 (również w tłumaczeniach na angielski, niemiecki i francuski); idem, Dymisja kanclerza, Warszawa 1975; idem, Spełnione i niespełnione, Warszawa 1977.

[5] F. Szlachcic, Gorzki smak władzy, Warszawa 1990, s. 201.

[6] A. Krajewski, Między współpracą a oporem. Twórcy kultury wobec sytemu politycznego PRL (1975–1980), Warszawa 2004, s. 186–187.

[7] M. Radgowski, „Polityka” i jej czasy 1957–1980, Warszawa 1981, s. 214; W. Władyka, „Polityka” i jej ludzie, Warszawa 2007, s. 49.

[8] D. Fikus, Foksal ’81, Poznań 1989, s. 21.

[9] M. Burton, R. Gunther, J. Higley, Elity a rozwój demokracji [w:] Władza i społeczeństwo. Antologia tekstów z zakresu socjologii polityki, wybór i oprac. J. Szczupaczyński, Warszawa 1995, s. 18.

[10] A. Heywood, Teoria polityki. Wprowadzenie, Warszawa 2009, s. 86–87.

[11] A. Pawłowska, Władza, elity, biurokracja. Studium z socjologii polityki, Lublin 1998, s. 77.

[12] M. Szumiło, Elita władzy w Polsce 1944–1989. Studium socjologiczne [w:] Władza w PRL. Ludzie i mechanizmy, red. K. Rokicki, R. Spałek, Warszawa 2011, s. 155 i n.

[13] K. Lesiakowski, Mieczysław Moczar „Mietek”. Biografia polityczna, Warszawa 1998, s. 353–354.

[14] R. Spałek, Bez jednoosobowej dyktatury: Bierut, Berman, Minc. Esej o stalinowskim kierownictwie PZPR [w:] Władza w PRL..., s. 206–207; M. Szumiło, Roman Zambrowski 1909–1977. Studium z dziejów elity komunistycznej w Polsce, Warszawa 2014.

[15] J. Rolicki, Edward Gierek. Replika, Warszawa 1990, s. 131; J. Waszczuk. Biografia niezlustrowana. Zapamiętywanie czasu nieutraconego, Warszawa 2007, s. 41.

[16] J. Rolicki, Edward Gierek. Przerwana dekada, Warszawa 1990, s. 144.

[17] M. Przeperski, Protektorzy i koledzy..., s. 80–81.

[18] K. Rokicki, Apodyktyczny szef. Władysław Gomułka i podwładni [w:] Władza w PRL..., s. 237.

[19] M. Zaremba, „Partia kieruje, a rząd rządzi” – gierkowski bon mot czy sens gierkizmu? Przyczynek do dyskusji nad ewolucją systemu władzy w PRL [w:] Władza w PRL..., s. 255–257.

[20] M. Przeperski, Janczar Gomułki..., s. 220–222.

[21] M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1969–1971..., s. 48, 53.

[22] W. Władyka, „Polityka” i jej ludzie..., s. 40–41. Zob. U. Jakubowska, Lata 1971–1980 [w:] Czasopisma społeczno-kulturalne w okresie PRL, red. U. Jakubowska, Warszawa 2011, s. 235 i n.

[23] A. Paczkowski, Pół wieku dziejów Polski, Warszawa 1995, s. 399.

[24] AAN, KC PZPR, XXXII-40, Projekt systemu informowania opinii publicznej przez organa rządowe, 25 II 1971 r., k. 77–78.

[25] Powstał z przekształcenia Biura Prasy KC w styczniu 1972 r.

[26] AAN, KC PZPR, XXXII-40, Notatka dot. stosunku do krytyki prasowej, 18 VII 1972 r., k. 216–217.

[27] Ibidem, k. 219.

[28] AAN, KC PZPR, XXXII-6, Propozycje dotyczące weryfikacji aktualnego stanu w zakresie wydawnictw prasowych, b.d., k. 133.

[29] M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1969–1971..., s. 451–452.

[30] AAN, KC PZPR, 237/XIX/136, Zadania prasy, radia i telewizji w kampanii przedzjazdowej, b.d., k. 23.

[31] M.F. Rakowski, Podnieść sufit! [w:] Polski problem nr 1, Warszawa 1972, s. 189.

[32] Ibidem, s. 193.

[33] Ibidem, s. 195.

[34] Zob. M. Zaremba, Komunizm legitymizacja, nacjonalizm. Nacjonalistyczna legitymizacja władzy komunistycznej w Polsce, Warszawa 2005, s. 355–356.

[35] K. Koźniewski, Po prostu „Polityka”, Warszawa 2005, s. 121–122; M. Stremecka, J. Urban, Jerzy Urban o swoim życiu rozmawia z Martą Stremecką, Warszawa 2013, s. 128.

[36] M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1969–1971..., s. 484 i n.

[37] Ibidem, s. 495.

[38] J. Tejchma, Odszedł Gomułka, przyszedł Gierek. Notatki z lat 1971–1973, Toruń 2006, s. 97.

[39] Ibidem, s. 192.

[40] AAN, KC PZPR, XXXII-128, Regulacja płac kierownictw redakcji, wrzesień 1972 r., k. 131. Za wskazanie dokumentu dziękuję Tomaszowi Leszkowiczowi.

[41] AAN, KC PZPR, XXXII-42, Analiza zawartości tygodnika „Polityka” w 1972 i w I kwartale 1973 r., lipiec 1973 r., k. 153.

[42] AAN, KC PZPR, XXXII-60, Informacja o naradzie sekretarzy propagandy KW, naczelnych redaktorów centralnej i wojewódzkiej prasy partyjnej oraz agencji prasowych, radia i telewizji, 28 I 1972 r., k. 56–58.

[43] Ibidem, k. 118.

[44] Ibidem, k. 121.

[45] AAN, KC PZPR, XXXII-40, Projekt systemu informowania opinii publicznej przez organa rządowe, 25 II 1971 r., k. 78.

[46] Zob. M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1969–1971..., s. 407. Więcej zob. w: T. Leszkowicz, Polityka prasowa PZPR w latach 1971–1975 z perspektywy wydziałów Komitetu Centralnego odpowiedzialnych za środki masowego przekazu, mps, s. 94–95.

[47] AAN, KC PZPR, XXXII-40, Propozycja składu Zespołu Prasowego, b.d., k. 140.

[48] Ibidem.

[49] Np. M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1976–1978..., s. 324.

[50] Idem, Dzienniki polityczne 1972–1975..., s. 113; K. Koźniewski, Po prostu..., s. 133–134; D. Passent, J. Ordyński, Passa. Z Danielem Passentem rozmawia Jan Ordyński, Warszawa 2012, s. 230.

[51] Z. Błażyński, Towarzysze zeznają, Warszawa 1990, s. 79.

[52] E. Gierek, Smak życia. Wspomnienia, Warszawa 1993, s. 219.

[53] Z. Błażyński, Towarzysze zeznają..., s. 110.

[54] M. Szejnert, Mitra pod kapeluszem, cz. 1–2, „Polityka” 1973, nr 16–17.

[55] AAN, KC PZPR, XXXII-42, Analiza zawartości tygodnika „Polityka” w 1972 i w I kwartale 1973 r., lipiec 1973 r., k. 162.

[56] M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1972–1975..., s. 171; M. Stremecka, J. Urban, Jerzy Urban..., s. 119. Zob. też. M. Radgowski, Związek monogamiczny [w:] Z historii PRL. Dziennikarze, oprac. J. Waglewski, Warszawa 2003, s. 142–143.

[57] J. Rolicki, Edward Gierek. Przerwana dekada..., s. 72.

[58] M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1972–1975..., s. 183.

[59] Ibidem, s. 180.

[60] J. Tejchma, Kulisy dymisji. Z dzienników ministra kultury, Kraków 1991, s. 158.

[61] M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1972–1975..., s. 201.

[62] AAN, KC PZPR, XXXII-125, Pismo Zdzisława Adamczewskiego do Biura Listów i Inspekcji KC PZPR z 18 II 1974 r., b.p.

[63] AAN, KC PZPR, XXXII-124, Pismo M. Kajzera do Jerzego Łukaszewicza z 12 XI 1973 r., b.p.

[64] AAN, KC PZPR, XXXII-40, Notatka z zebrania literackiego Pen Clubu z 22 VI 1972 r., k. 167.

[65] AAN, KC PZPR, XXXIII-113, Uwagi o zawartości tygodnika „Polityka” w 1975 r. i sposobach prowadzenia kampanii przed VII Zjazdem PZPR, październik 1975 r., k. 156.

[66] Ibidem, k. 157.

[67] Ibidem, k. 162.

[68] Ibidem, k. 163.

[69] Ibidem, k. 166.

[70] M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1972–1975..., s. 175.

[71] T. Goban-Klas, Niepokorna orkiestra medialna. Dyrygenci i wykonawcy polityki informacyjnej w Polsce po 1944 roku, Warszawa 2004, s. 204.

[72] A. Friszke, Opozycja polityczna w PRL 1945–1980, Londyn 1994, s. 324–325.

[73] J. Skórzyński, Siła bezsilnych. Historia Komitetu Obrony Robotników, Warszawa 2012, s. 65 i n.

[74] J. Tejchma, Kulisy dymisji..., s. 189.

[75] M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1976–1978..., s. 26.

[76] J. Tejchma, Kulisy dymisji..., s. 185.

[77] Redaktor [M.F. Rakowski], Zmiany w konstytucji, „Polityka” 1976, nr 6, s. 2.

[78] AAN, KC PZPR, XXXIII-117, Obraz Polski na łamach tygodnika „Polityka” (1976 i I kwartał 1977 r.), b.d., k. 89.

[79] Z. Szeliga, Zmiana struktury cen, „Polityka” 1976, nr 26, s. 1.

[80] M.F. Rakowski, Kilka uwag, „Polityka” 1976, nr 26, s. 2.

[81] Idem, Faza przemyśleń i działania, „Polityka” 1976, nr 27, s. 2.

[82] W Radomiu pobity przez milicjantów został Zygmunt Szeliga (AIPN, 002082/387, t. 2, Informacja operacyjna konsultanta „33”, 26 VI 1976 r., k. 100).

[83] M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1976–1978..., s. 84.

[84] Idem, Dzienniki polityczne 1972–1975..., s. 358–360.

[85] AAN, KC PZPR, XXXIII-113, Uwagi o zawartości tygodnika „Polityka” w 1975 r. i sposobach prowadzenia kampanii przed VII Zjazdem PZPR, październik 1975 r., k. 160.

[86] M. Radgowski, „Polityka” i jej czasy..., s. 221.

[87] Powstał po VII Zjeździe PZPR w grudniu 1975 r.

[88] M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1976–1978..., s. 150.

[89] M.F. Rakowski, Całość i wycinki, „Polityka” 1976, nr 48, s. 3.

[90] Ibidem.

[91] M.F. Rakowski, Tematy do dialogu, „Polityka” 1976, nr 52, s. 3.

[92] Idem, Zachować umiar, „Polityka” 1977, nr 2, s. 3.

[93] Idem, Obowiązki obustronne, „Polityka” 1977, nr 4, s. 3.

[94] Ibidem.

[95] M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1976–1978..., s. 207.

[96] Redaktor [M.F. Rakowski], Pod rozwagę, „Polityka” 1977, nr 22, s. 5.

[97] M. Mazur, Propagandowy obraz świata. Polityczne kampanie prasowe w PRL 1956–1980, Warszawa 2003, s. 98–99.

[98] AAN, KC PZPR, XXXIII-117, Obraz Polski na łamach tygodnika „Polityka” (rok 1976 i I kwartał 1977 r.), b.d., k. 87–112; ibidem, XXXIII-118, Obraz Polski w publikacjach tygodnika „Polityka” (od 1 I 1976 do 5 III 1977 r.), 21 VII 1977 r., k. 27–65; ibidem, Obraz Polski na łamach tygodnika „Polityka” (rok 1976 i I kwartał 1977 r.), marzec 1977 r., k. 68–86. Zob. też notatki Michała Atłasa (ibidem, b.d., k. 66) oraz Kazimierza Rokoszewskiego (ibidem, 21 VI 1977 r., k. 67).

[99] Inaczej było w przypadku ocen „Polityki” przygotowywanych przez Służbę Bezpieczeństwa, które były ostrzejsze, czego przykład stanowi ocena Departamentu III z 1972 r. (M. Zaremba, Front ideowo-polityczny i „Polityka” nie po linii, „Polityka. Pomocnik Historyczny. Dekada Gierka 1970–1980. Polska i Polacy między Grudniem ’70 a Sierpniem ’80”, s. 103).

[100] AAN, KC PZPR, XXXIII-117, Obraz Polski na łamach tygodnika „Polityka” (rok 1976 i I kwartał 1977 r.), b.d., k. 88.

[101] Ibidem, k. 89.

[102] Ibidem, k. 90.

[103] Ibidem, k. 95.

[104] Ibidem, k. 97.

[105] Ibidem.

[106] AAN, KC PZPR, XXXIII-118, Notatka dot. ingerencji Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk dokonanych w „Kulturze” w okresie 1 I 1976 – 31 III 1977, k. 3.

[107] AAN, KC PZPR, XXXIII-117, Obraz Polski na łamach tygodnika „Polityka” (rok 1976 i I kwartał 1977 r.), b.d., k. 104.

[108] M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1976–1978..., s. 219.

[109] Idem, Ważne są proporcje, „Polityka” 1977, nr 24, s. 3.

[110] Idem, Granice centralizacji, „Polityka” 1977, nr 45, s. 2.

[111] W. Ratyński, Za centralizmem demokratycznym, „Życie Warszawy”, 9 XI 1977, s. 3. Zob. K. Mętrak, Dziennik 1969–1979, Warszawa 1997, s. 185.

[112] M.F. Rakowski, Granice centralizacji i przyzwoitości, „Polityka” 1977, nr 47, s. 3.

[113] M.in. M.F. Rakowski, Na awanturniczym szlaku, „Polityka” 1978, nr 35, s. 1, 11; idem, Jedność arabska nade wszystko, „Polityka” 1979, nr 13, s. 1, 12.

[114] AAN, KC PZPR, XXXIII-112, Notatka o publicystyce prasowej poświęconej RFN w okresie 1 IV – 10 VI 1975 r., czerwiec 1975 r., k. 51; ibidem, XXXIII-114, Notatka o działalności publicystycznej redaktorów naczelnych dzienników i czasopism, b.d., k. 241; ibidem, XXXIII-124, Problematyka społecznoekonomiczna w tygodnikach (10 II–13 IV 1980 r.), kwiecień 1980 r., k. 343.

[115] M. Radgowski, „Polityka” i jej czasy..., s. 222.

[116] M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1976–1978..., s. 413.

[117] AIPN, 002082/387, t. 2, Informacja operacyjna konsultanta „33”, 9 X 1978 r., k. 259.

[118] Ibidem, k. 260.

[119] AAN, KC PZPR, XXXIII-121, Aktualne problemy krajowe i międzynarodowe w publicystyce „Polityki” (nr 1–16), [1979 r.], k. 40–41.

[120] Ibidem, k. 48.

[121] Ibidem, k. 49.

[122] AIPN, 002082/387, t. 2, Informacja operacyjna konsultanta „33”, 29 III 1978 r., k. 245.

[123] Zob. J. Rolicki, K. Pilawski, Wańka-wstańka, Warszawa 2013, s. 154.

[124] AIPN, 002082/387, t. 2, Informacja operacyjna konsultanta „33”, 29 III 1978, k. 245; M. Radgowski, „Polityka” i jej czasy..., s. 226–227.

[125] M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1976–1978..., s. 419–420.

[126] Idem, Spotkanie, „Polityka” 1979, nr 25, s. 3.

[127] D. Fikus, Foksal ’81..., s. 31 i n.

[128] M.F. Rakowski, Przesilenie grudniowe, Warszawa 1981.

[129] Idem, Rzeczpospolita u progu lat osiemdziesiątych, Warszawa 1981.

[130] M. Radgowski, „Polityka” i jej czasy..., s. 227.

[131] M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1976–1978..., s. 428.

[132] M. Stremecka, J. Urban, Jerzy Urban..., s. 115.

[133] M.F. Rakowski, Ludzie i gospodarka, „Polityka” 1980, nr 27, s. 6.

[134] J. Rolicki, Edward Gierek. Przerwana dekada..., s. 158.

[135] D. Fikus, Foksal ’81..., s. 21.

[136] Ibidem, s. 31.

[137] M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1972–1975..., s. 69.

[138] AAN, KC PZPR, XXXIII-116, Czy i w jakim stopniu polska prasa upowszechniała w 1976 r. burżuazyjne koncepcje ideologiczne?, listopad 1976 r., k. 305–306.

Wykluczony, skarcony, zmarginalizowany? Załamanie kariery politycznej Leonarda Borkowicza w 1950 roku – studium przypadku

[1] D. Stola, Kampania antysyjonistyczna w Polsce 1967–1968, Warszawa 2000, s. 235.

[2] AKiW, Akta osobowe Leonarda Borkowicza, Pismo z 28 V 1968 r., b.p.

[3] Leszek Krzemień (1905–1997) – przed wojną członek ZMP, KPP, pracował w Sekretariacie KC KZMP. Po wybuchu wojny przebywał w Związku Sowieckim, został oficerem polityczno-wychowawczym w 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki. Po zakończeniu wojny był zastępcą szefa Głównego Zarządu Politycznego Wojska Polskiego. Do rezerwy przeszedł w stopniu generała brygady, pracował jako zastępca redaktora naczelnego „Trybuny Ludu” (E. Kowalczyk, Działalność Związku Patriotów Polskich na Wileńszczyźnie 1944–1946, Warszawa 2011, s. 299). Tadeusz Daniszewski (1904–1969) – przed wojną członek KPRP, ZMK, KPP, wykładał w szkole partyjnej w Związku Sowieckim i na kursach partyjnych, wielokrotnie aresztowany. W czasie wojny przebywał w ZSRR, od 1942 r. pracował w Głównym Zarządzie Armii Czerwonej. Po wojnie organizował Centralną Szkołę Partyjną, do czerwca 1968 r. pełnił funkcję dyrektora Zakładu Historii Partii przy KC PZPR. Był członkiem KC PZPR (C. Budzyńska, Tadeusz Daniszewski [w:] Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, t. 1, red. F. Tych, Warszawa 1978, s. 391–392). Edward Ochab (1906–1989) – przed wojną członek KPP, w czasie wojny przebywał w ZSRR, był oficerem politycznym w 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki, zastępcą dowódcy 1 Armii Wojska Polskiego oraz członkiem CBKP. Po wojnie w KC PPR, następnie w KC PZPR. Sprawował wiele funkcji, m.in. ministra administracji publicznej oraz wiceministra obrony narodowej. Od marca do października 1956 r. był I sekretarzem KC PZPR (T. Mołdawa, Ludzie władzy 1944–1991. Władze państwowe i polityczne Polski według stanu na dzień 28 II 1991, Warszawa 1991, s. 404–405).

[4] AAN, Akta osobowe Leonarda Borkowicza, 6871, Oświadczenie. Krzemień Leszek, 3 IV 1968 r., k. 3.

[5] Ibidem, Oświadczenie. Daniszewski Tadeusz, 28 V 1968 r., k. 4.

[6] Ibidem, Oświadczenie. Edward Ochab, 7 VI 1968 r., k. 6.

[7] Relacja Henryki Chróścickiej, 11 XI 2011 r., w zbiorach autorki.

[8] A. Maciejowska, Odchodzę z życia [w:] A. Głowacka, A. Maciejowska, Pisane mikrofonem, Szczecin–Olsztyn 2004, s. 34.

[9] K. Rembacka, Leonarda Borkowicza okres szczeciński – szkic do biografii [w:] Poznań–Szczecin–Wrocław. Trzy uniwersytety, trzy miasta, trzy regiony, red. W. Łazuga, S. Paczos, Poznań 2010, s. 430.

[10] A. Paczkowski, Departament X – kontekst ogólny i aspekty międzynarodowe [w:] Departament X MBP. Wzorce – struktury – działanie, red. K. Rokicki, Warszawa 2007, s. 12.

[11] Pierwszy wojewoda szczeciński. Dokumenty i komentarze (1945–1949), oprac. Z. Chmielewski, K. Kozłowski, Szczecin 1986; K. Rembacka, Wspomnień czar, wspomnień czas. Uwagi o szczecińskim okresie działalności Leonarda Borkowicza [w:] Szczecin – historię tworzą ludzie. Druga Konferencja Edukacyjna, 11 XII 2009 r., red. K. Rembacka, Szczecin 2010, s. 135–146.

[12] W plebiscycie na szczecinianina 100-lecia organizowanym przez lokalną „Gazetę Wyborczą” w 2000 r. Leonard Borkowicz zajął 19. miejsce spośród 79 osób zasłużonych dla miasta (Szczecinianie stulecia, oprac. J. Dżaman, wstęp J. Sawka, M. Koćmiel, Szczecin 2000).

[13] A. Maciejowska, Odchodzę z życia...

[14] K. Rembacka, „Dodatkowy dzień tygodnia” Leonarda Borkowicza, „Polish Biographical Studies” 2013, nr 1, s. 141–152.

[15] K. Kozłowski, Pierwszy wojewoda szczeciński Leonard Borkowicz. Dwa życiorysy [w:] Tempus nostrum est. Księga pamiątkowa ofiarowana profesorowi Edwardowi Włodarczykowi w 60. rocznicę urodzin, red. W. Stępiński, D. Szudra, R. Techman, Szczecin 2006, s. 145–156.

[16] Ibidem, s. 145.

[17] Obszerny passus na ten temat znajduje się również w książce Tadeusza Marczaka, zob. T. Marczak, Granica zachodnia w polskiej polityce zagranicznej w latach 1944–1950, Wrocław 1995, s. 264–267.

[18] Za pomoc w dotarciu do lwowskich dokumentów serdecznie dziękuję Magdalenie Semczyszyn.

[19] Za pomoc w dotarciu do moskiewskich dokumentów oraz za ich przetłumaczenie bardzo dziękuję Erykowi Krasuckiemu.

[20] P. Osęka, „Krajowcy” czy „moskale”? Cicha wojna polskich komunistów, „Newsweek Historia” 2014, nr 1.

[21] AAN, Kolekcja akt różnej proweniencji, 1/122, Pismo do przewodniczącego KC PZPR towarzysza Bolesława Bieruta, 10 VI 1950 r., k. 253–254.

[22] L. Krzemień, Kropla w potoku, Warszawa 1982, s. 254.

[23] Powierzanie poślednich funkcji byłym działaczom KPP przez Sowietów nie było niczym nadzwyczajnym – Władysław Gomułka trafił do fabryki zeszytów jako kierownik jednego z wydziałów (P. Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy (1941–1944), Warszawa 2006, s. 63).

[24] „Leonard Borkowicz bez żadnych papierów wydostał się ze strojbatu i szukał Wandy Wasilewskiej. [...] I znów Wanda musiała go ratować, wyrabiając mu nowe, nieposzlakowane dokumenty i skierowując do pracy w sztabie jednej z armii radzieckich” (S. Jędrychowski, Na pierwszej linii spraw polskich [w:] Wanda Wasilewska we wspomnieniach, wybór, wstęp i oprac. E. Syzdek, Warszawa 1982, s. 168).

[25] Borkowicz objął funkcję zastępcy dowódcy 2 pp ds. polityczno-wychowaczych w randze kapitana (Lenino – Warszawa – Berlin. Wojenne dzieje 1. Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki, Warszawa 1988, s. 76).

[26] Straty w 1 pułku wynosiły ponad 60 proc. Borkowicz, wówczas już w randze majora, nominację dostał z rąk Zygmunta Berlinga w 1943 r. (E. Kospath-Pawłowski, Chwała i zdrada. Wojsko Polskie na Wschodzie 1943–45, Warszawa 2010, s. 116).

[27] A. Sobór-Świderska, Jakub Berman. Biografia komunisty, Warszawa 2009, s. 112.

[28] AAN, Pełnomocnicy PKWN, 1944, 233/1, Zarządzenie, 31 VII 1944 r., k. 1.

[29] Borkowicz został odwołany 11 III 1950 r. – tego samego dnia jego stanowisko powierzono Wiktorowi Groszowi (AMSZ, Protokół dyplomatyczny – Czechosłowacja, z. 16, w. 13, t. 209, Pismo dyrektora Protokołu Dyplomatycznego, 13 III 1950 r., k. 7).

[30] AAN, Kolekcja akt różnej proweniencji, 1/122, Notatka informacyjna w sprawie Borkowicza Leonarda, 4 I 1950 r., k. 218–232.

[31] R. Spałek, Potęga szpiegomanii. Departament X w poszukiwaniu „wroga wewnętrznego” w kierownictwie komunistycznym w Polsce (1948–1956) [w:] Departament X MBP..., s. 116.

[32] P. Osęka, Sumienie partii. Rola i znaczenie Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej [w:] PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012, s. 87; idem, Kartoteka spraw centralnej Komisji Kontroli Partyjnej – rekonesans archiwalny [w:] Od Piłsudskiego do Wałęsy. Studia z dziejów Polski w XX wieku, red. K. Persak, A. Dudek, A. Friszke i in., Warszawa 2008, s. 263.

[33] A. Domańska, Ulica cioci Oli. Z dziejów jednej rewolucjonistki, Warszawa 2013, s. 241.

[34] AAN, KC PZPR, CK, 306, Akta osobowe Leonarda Borkowicza. Pismo z biura Sekretariatu KC PZPR, b.d., k. 36.

[35] Książnica Pomorska, Dział Zbiorów Specjalnych, Spuścizna po Leonardzie Borkowiczu, 2999, Zapiski Leonarda Borkowicza, z. 7, 17 II 1983 r., s. 151–155.

[36] Rajewski był pracownikiem MBP od jesieni 1948 r., od marca do września 1949 r. przebywał w Pradze zatrudniony na etacie niejawnym Departamentu VII (AIPN, 01137/210, Akta osobowe Stanisława Rajewskiego, 4 X 1949 r., k. 30).

[37] „24 II 1949 r. na podstawie decyzji Sekretariatu KC PZPR powstała Komisja Biura Politycznego ds. Bezpieczeństwa Publicznego (jako ciało nieformalne działała już wcześniej). Oficjalnie sprawowała nadzór nad organami bezpieczeństwa, w praktyce zaś kierowała nimi i stanowiła swego rodzaju najwyższą instancję. Na jej czele stał Bierut, który u boku miał przede wszystkim Bermana – przez długi czas bezpośrednio odpowiadającego w kierownictwie partii za sprawy resortu” (R. Spałek, Kierownictwo PZPR i MBP w poszukiwaniu „wroga wewnętrznego”. Wokół drogi do procesu Mariana Spychalskiego w latach 1948–1956 [w:] „Zwyczajny resort”. Studia o aparacie bezpieczeństwa 1944–1956, red. K. Krajewski, T. Łabuszewski, Warszawa 2005, s. 500).

[38] J. Eisler, Najważniejszy więzień. Sprawa Władysława Gomułki [w:] Departament X MBP..., s. 149–163.

[39] Borkowicz, w przeciwieństwie do wymienionych, lata 1941–1944 spędził w Związku Sowieckim.

[40] AAN, Kolekcja akt różnej proweniencji, 1/122, Notatka informacyjna w sprawie Borkowicza Leonarda, 4 I 1950 r., k. 218.

[41] CDIAUL, Kuratorium Lwowskiego Okręgu Szkolnego, f. 179, op. 3, spr. 1924, Informacje dotyczące wyników egzaminów wstępnych do I klasy Państwowego Gimnazjum im. Kopernika we Lwowie na rok szkolny 1921/1922, 30 VI 1921 r., k. 1–2.

[42] AAN, Kolekcja akt różnej proweniencji, 1/122, Notatka informacyjna w sprawie Borkowicza Leonarda, 4 I 1950 r., k. 219.

[43] CDIAUL, f. 205, op. 1, spr. 714, Akt oskarżenia, 13 XI 1933 r., k. 4 i n.

[44] Ibidem, k. 7.

[45] AAN, Kolekcja akt różnej proweniencji, 1/122, Notatka informacyjna w sprawie Borkowicza Leonarda, 4 I 1950 r., k. 220.

[46] CDIAUL, f. 205, op. 1, spr. 714, Akt oskarżenia, 13 XI 1933 r., k. 6.

[47] Jan Dzierżyński, syn Feliksa, pracował w Komitecie Wykonawczym Kominternu w Oddziale Kadr KC WKP(b) oraz KPZR (S. Frołow, Dzierżyński. Miłość i rewolucja, współpraca A. Niziołek, Kraków 2014, s. 283).

[48] RGASPI, Akta Leonarda Borkowicza, f. 494, op. 252, d. 5, Informacja dla Przedstawicielstwa PPR w Moskwie od Wiłkowa i Dzierżyńskiego, 27 IX 1944 r., k. 5–6.

[49] Ibidem, k. 21.

[50] E. Kospath-Pawłowski, Chwała i zdrada..., s. 115.

[51] J. Putrament, Pół wieku. Wojna, Warszawa 1984, s. 212 i n.

[52] E. Mironowicz, O. Łatyszonek, Krótka historia białoruskiej mniejszości narodowej w Polsce w latach 1944––2001, bialorus.pl/index.php?pokaz=historia_mniejszosci1&&Rozdzial=polityka_mn, dostęp 22 I 2010 r.; AAN, PKWN, Resort Administracji Publicznej, VII/7A, Odezwy, korespondencja, 15 X 1944 r., k. 123.

[53] P. Majer, Milicja Obywatelska 1944–1957. Geneza, organizacja, działalność, miejsce w aparacie władzy, Olsztyn 2004, s. 465; AIPN, 1082/379, Karta ewidencyjna ppłk. Borkowicza Leonarda, b.d., k. 1–2.

[54] AAN, Kolekcja akt różnej proweniencji, 1/122, Notatka informacyjna w sprawie Borkowicza Leonarda, 5 I 1950 r., k. 232.

[55] Cząstkowa dokumentacja tej sprawy – listy do Zygmunta Modzelewskiego (MSZ), Hilarego Minca (minister przemysłu), Jerzego Sztachelskiego (minister handlu i aprowizacji) – z której wynika, że niemieckie zakupy były uzgodnione z centralnymi władzami, znajduje się w: AAN, KC PPR, 295/VII-256.

[56] Podejrzewana, czy też raczej oskarżana, była o zadawanie się z Niemcami podczas okupacji Grodna.

[57] AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny – Czechosłowacja, 237/XXII-351, Sprawozdanie z działalności Egzekutywy Organizacji Podstawowej przy Ambasadzie RP w Pradze za okres od kwietnia 1949 do stycznia 1950 r., k. 9.

[58] AAN, KC PZPR, 237/XXII-348, Protokół posiedzenia Egzekutywy Organizacji Podstawowej PZPR przy Ambasadzie RP w Pradze, odbytego 29 IX 1949 r., k. 17–18.

[59] AAN, KC PZPR, 237/XXII-352, Pismo kierownika Wydziału Zagranicznego KC PZPR do Leonarda Borkowicza, 27 IX 1949 r., k. 11.

[60] AAN, KC PZPR, 237/XXII-347, Notatka, b.d., k. 3–4.

[61] R. Techman, Kapitan Marynarki Kazimierz Bartoszyński (1903–1955), „Przegląd Morski” 1991, nr 10, s. 74–81.

[62] AIPN Sz, 006/75/1, Kędzierski Jerzy, s. Jana, i inni.

[63] Ibidem, k. 9.

[64] Z Zambrowskim poznał się Borkowicz w czasie II wojny światowej. Obaj w 1943 r. byli oficerami oświatowymi, przy czym Zambrowski pełnił wówczas funkcję m.in. szefa Wydziału Oświatowego 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki (M. Szumiło, Kariera Romana Zambrowskiego w aparacie polityczno-wychowawczym Wojska Polskiego (1943–1944), „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 2012, R. 13 [64], nr 4 [242], s. 85).

[65] „Mój Drogi! [...] A piszę właśnie do Ciebie, bo podejrzewam, że potrafisz równie spokojnie czytać, jak dobrze słuchać. Bezpośrednio po zakomunikowaniu mi przez tow. Tomasza zarzutów, jakie Partia wobec mnie wysuwa, nie poszedłem – jak chciałem – do Ciebie, bo poza wszystkim innym była »historia Borkowicza« dla Ciebie jakimś rozczarowaniem... [...] Proszę Cię bardzo, abyś porozumiał się z towarzyszami i spowodował wezwanie mojej żony do Warszawy i przesłuchanie jej” (AAN, Kolekcja akt różnej proweniencji, 1/122, Pismo Leonarda Borkowicza z 7 II 1950 r., k. 243).

[66] Ibidem.

[67] Ibidem, Pismo do przewodniczącego KC PZPR towarzysza Bolesława Bieruta, 10 VI 1950 r., k. 251.

[68] AAN, KC PZPR, CK, 306, Akta osobowe Leonarda Borkowicza, b.d., k. 2–3.

[69] Książnica Pomorska, Zbiory Specjalne, Spuścizna po Leonardzie Borkowiczu, 2999, Zapiski Leonarda Borkowicza, z. 4, 4 IX 1982 r., s. 14–15.

[70] „W 1948 roku zdałem sobie sprawę z wkroczenia tej powojennej, komunistycznej Polski w jakiś nowy etap, na co dość było znaków na niebie i ziemi, żeby wiedzieć, nawet będąc tak naiwnym, jak ja byłem, że będzie etap surowszy niż ten, który mieliśmy za sobą. Tak ładnie w partyjnym żargonie nazywane »rozgromienie gomułkowszczyzny« oznaczało, że zależność od Moskwy będzie większa, dalej, że na porządku dziennym stanęła kolektywizacja rolnictwa, a wreszcie w dziedzinie kultury margines swobód znacznie się zmniejszy. Aprobowałem wszystkie te cele, rozumowo nie miałem do nich żadnych zastrzeżeń, pragnąłem tylko jednego, żebym wielu z tych rzeczy nie musiał osobiście, bezpośrednio realizować. Bo istniała jedna dziedzina, w której od pierwszej chwili pełen byłem nie tylko zastrzeżeń, ale i najgorszych przeczuć. Nie pochwalałem terroru i działalności bezpieki” (Książnica Pomorska, Zbiory Specjalne, Spuścizna po Leonardzie Borkowiczu, 2999, Zapiski Leonarda Borkowicza, z. 7, 17 II 1983 r., s. 151–155).

[71] Rozległa kwerenda w archiwum IPN wykazała, że „pozostawał w zainteresowaniu SB” od maja 1968 do kwietnia 1971 r., kiedy sprawę złożono w archiwum (akta sprawy się nie zachowały) (AIPN, 2/001215/2, t. 2). Ponownie Borkowiczem bezpieka zainteresowała się w 1983 r. – tym razem sprawę zakończono w 1989 r., niszcząc materiały z powodu „braku wartości operacyjnej” (AIPN, Kartoteka b. Stołecznego Urzędu Spraw Wewnętrznych, Karta personalna, nr ewidencyjny 38561).

[72] A. Maciejowska, Odchodzę z życia..., s. 22.

[73] M. Szumiło, Kariera Romana Zambrowskiego..., s. 100.

[74] Z. Berling, Wspomnienia. Przeciw 17 Republice, Warszawa 1991, s. 203; idem, Wspomnienia. Wolność na przetarg, Warszawa 1991, s. 42.

[75] RGASPI, Akta Leonarda Borkowicza, f. 494, op. 252, d. 5, Opinia Wacława Lewikowskiego pisana dla Wydziału Kadr KW MK, Moskwa, 14 IV 1943 r., k. 21.

[76] L. Krzemień, Kropla w potoku..., s. 254.

[77] Relacja Henryki Chróścickiej, 11 X 2011 r., w zbiorach autorki.

[78] Wacław Komar pełnił funkcję dyrektora Departamentu VII MBP odpowiedzialnego za wywiad cywilny od 17 VII 1947 do 5 VI 1950 r., będąc równocześnie szefem Oddziału II Sztabu Generalnego WP odpowiedzialnego za wywiad wojskowy (S. Cenckiewicz, Długie ramię Moskwy. Wywiad wojskowy Polski Ludowej 1943–1991 (wprowadzenie do syntezy), Poznań 2011, s. 63–76).

[79] Książnica Pomorska, Spuścizna po Leonardzie Borkowiczu, 2999, Zapiski Leonarda Borkowicza, z. 7, 17 II 1983 r., s. 151–155.

[80] AIPN, 01137/210, Akta osobowe Stanisława Rajewskiego, 14 III 1950 r., k. 28.

[81] A. Paczkowski, Trzy twarze Józefa Światły, Warszawa 2009, s. 9–10.

[82] AAN, Kolekcja akt różnej proweniencji, 1/122, Pismo do przewodniczącego KC PZPR towarzysza Bolesława Bieruta, 10 VI 1950 r., k. 253.

[83] K. Kozłowski, J. Macholak, Rok 1948 na Pomorzu Zachodnim w świetle źródeł archiwalnych [w:] Zwrot polityczny ’48. Między polską drogą a projektem uniwersalnym, red. M. Jabłonowski, W. Jakubowski, T. Krawczak, Warszawa 2013, s. 677–678.

[84] Podczas zebrania w styczniu 1950 r. Borkowicz wypowiedział się w pewnym sensie samokrytycznie, oceniając pracę partyjnego gremium: „Zupełnie nie poświeciliśmy uwagi usprawnieniu pracy, zwalczaniu opieszałości, polepszaniu bezpośredniej działalności wydziałów, nie zwalczamy biurokratyzmu, nie stykamy się z ludźmi” (AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny – Czechosłowacja, 237/XXII-349, Protokół nr 3 z zebrania wyborczego z 16 I 1950 r., k. 1–2).

[85] Książnica Pomorska, Spuścizna po Leonardzie Borkowiczu, 2999, Zapiski Leonarda Borkowicza, z. 6, 25 XII 1982 r., s. 151.

[86] Relacja Alicji Maciejowskiej, 13 X 2010, w zbiorach autorki.

[87] W osobistych zapiskach, które sporządzał w latach 1981–1983, przechowywanych w Książnicy Pomorskiej, Borkowicz dokonał w wielu miejscach dramatycznego rozliczenia z komunizmem.

[88] A. Maciejowska, Odchodzę z życia..., s. 32.

[89] „Po komunizmie – co nota bene samo w sobie jest warte odnotowania – nie pozostały wartości, które przeszłyby do skarbca ludzkiego dorobku. Kilkadziesiąt lat nie bilansuje się niczym poza nicością albo wyłącznie negatywnym opisem w podręcznikach. Jedyny wyobrażalny dramat psychologiczny ostatnich dziesięcioleci – któregoś z bardziej przytomnych komunistów – chyba mało kogo by dzisiaj zainteresował” (M. Kula, Komunizm i po komunizmie, Warszawa 2006, s. 56).

[90] Poza przywoływanymi w tekście można wskazać m.in.: E. Krasucki, Międzynarodowy komunista. Jerzy Borejsza. Biografia polityczna, Warszawa 2009; B. Gadomski, Biografia agenta. Józef-Josek Mützenmacher (1903–1947), Warszawa 2009, a także najnowsze publikacje: J. Eisler, Siedmiu wspaniałych. Poczet pierwszych sekretarzy KC PZPR, Warszawa 2014; M. Szumiło, Roman Zambrowski 1909–1977. Studium z dziejów elity komunistycznej w Polsce, Warszawa 2014.

Władysław Kozdra (1920–1986) – szkic biograficzny

[1] AAN, KC PZPR, CK, X/4000, Akta osobowe Władysława Kozdry, Karta ewidencyjna Władysława Kozdry z 8 VIII 1951 r., k. 1; ibidem, 6272, Akta osobowe Władysława Kozdry, Kwestionariusz osobowy z 1 IV 1976 r., k. 4–7.

[2] AAN, KC PZPR, CK, 6272, Akta osobowe Władysława Kozdry, Życiorys z 25 III 1945 r., k. 15, 20.

[3] AAN, KC PZPR, CK, X/4000, Akta osobowe Władysława Kozdry, Karta ewidencyjna Władysława Kozdry z 8 VIII 1951 r., k. 1.

[4] O własnym zakładzie wspomniał tylko dwa razy (AAN, KC PZPR, CK, 6272, Akta osobowe Władysława Kozdry, Życiorys z 25 VII 1945 r., k. 15; ibidem, Życiorys, b.d., k. 20).

[5] Ibidem, Akta osobowe Władysława Kozdry, Życiorys z 25 VII 1945 r., k. 15.

[6] Należy podkreślić, że cała działalność okupacyjna PPR i GL-AL na Rzeszowszczyźnie była marginalna (Archiwum Urzędu do spraw Kombatantów, K-710950, Akta osobowe Władysława Kozdry; M. Krzysztofiński, Komuniści na Rzeszowszczyźnie 1918–1944/45, Rzeszów 2010, s. 37 i n.).

[7] AAN, KC PZPR, CK, 6272, Akta osobowe Władysława Kozdry, Życiorys z 25 III 1970 r., k. 8.

[8] W niektórych dokumentach, m.in. w materiałach związanych z wyliczeniem stażu pracy partyjnej, data początkowa to 1 VIII 1944 r. (ibidem, Akta osobowe Władysława Kozdry, Przebieg pracy w aparacie partyjnym z 1 X 1980 r., k. 7; Muzeum Więzienia Pawiak, Oddział Muzeum Niepodległości, Kartoteka Słownika biograficznego działaczy polskiego ruchu robotniczego, Materiały dot. Władysława Kozdry, b.p.).

[9] Ibidem, Akta osobowe Władysława Kozdry, Życiorys z 1945 r., k. 15, 20.

[10] Ibidem, Akta osobowe Władysława Kozdry, Kwestionariusz osobowy z 1 IV 1976 r., k. 4.

[11] Ibidem, Akta osobowe Władysława Kozdry, Ankieta personalna dla aktywu partyjnego z 4 X 1949 r., k. 38.

[12] Ibidem, Akta osobowe Władysława Kozdry, Charakterystyka z 11 VII 1949 r., k. 62; Muzeum Więzienia Pawiak, Oddział Muzeum Niepodległości, Kartoteka Słownika biograficznego działaczy polskiego ruchu robotniczego, Materiały dot. Władysława Kozdry, b.p.

[13] AP Rzeszów, KW PZPR w Rzeszowie, 1, Ankieta sprawozdawcza, b.d., k. 24. Materiał udostępniony przez Pawła Roga z rzeszowskiego IPN.

[14] W. Kozdra, Walka o siłę organizacyjną Partii. Mobilizacja poprzez krytykę i samokrytykę, „Nowiny Rzeszowskie”, 15 IX 1949.

[15] AAN, Akademia Nauk Społecznych KC PZPR, 103/38, Akta osobowe Władysława Kozdry, Ogólna charakterystyka absolwenta dwuletniej Szkoły Partyjnej przy KC PZPR z 1951 r., k. 4.

[16] AAN, KC PZPR, CK, X/4000, Akta osobowe Władysława Kozdry, Karta ewidencyjna Władysława Kozdry z 8 VIII 1951 r., k. 1.

[17] Zapis jednej z takich rozmów, dotyczącej grupy Zambrowskiego, został omówiony poniżej.

[18] RGASPI, f. 495, op. 252, d. 6025, Akta personalne Władysława Kozdry, k. 20 i n. Dokumenty rosyjskie zostały udostępnione przez dr. hab. Mirosława Szumiłę.

[19] W. Biały, Jak rosły skrzydła „pętakom”, „Gazeta Wyborcza – Lublin”, 23 X 2003.

[20] I. Caban, Zapis trzech dziesięcioleci PZPR w województwach bialskopodlaskim, chełmskim, lubelskim, zamojskim w latach 1948–1978, Lublin 1978, s. 707–708.

[21] Zachowało się bardzo wiele przemówień z tego typu wizyt. Zob. np. AP Lublin, KW PZPR w Lublinie, 655, Korespondencja I sekretarza KW PZPR w Lublinie z 1964 r.; ibidem, 656, Korespondencja I sekretarza KW PZPR w Lublinie z 1965 r.; ibidem, 657, Korespondencja I sekretarza KW PZPR w Lublinie z 1966 r.; ibidem, 658, Korespondencja I sekretarza KW PZPR w Lublinie z 1967 r.; ibidem, 1002, Tezy przemówień I sekretarza KW PZPR w Lublinie tow. Władysława Kozdry z 1957 r.; ibidem, 1004, Wystąpienia I sekretarza KW tow. Kozdry na różnych uroczystościach z 1958 r.

[22] А. Suszkow, Priezidium CK KPSS w 1957–1964 g. Licznosti i włast’, Jekaterynburg 2009, s. 184–185.

[23] AAN, KC PZPR, CK, 6272, Akta osobowe Władysława Kozdry, Kwestionariusz osobowy z 1 IV 1976 r., k. 4–7; I. Caban, Zapis trzech dziesięcioleci..., s. 707–708.

[24] Był w tym czasie członkiem następujących komisji sejmowych: Komunikacji i Łączności, Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego oraz Rolnictwa, Gospodarki Żywnościowej i Leśnictwa (Archiwum Kancelarii Sejmu RP, Akta osobowe Władysława Kozdry, Ankieta personalna, b.d., k. 1 i n.).

[25] Był wybierany na kolejnych Kongresach ZBoWiD w latach: 1969, 1974 i 1979.

[26] AAN, ANS KC PZPR, 13/1309, Akta osobowe Władysława Kozdry; ibidem, 6272, Akta osobowe Władysława Kozdry, Dyplom ukończenia studiów wyższych UMCS w Lublinie z 21 X 1964 r., k. 75.

[27] W. Kozdra, Z dziejów PPR na Lubelszczyźnie. Referat wygłoszony na Plenum KW PZPR, WRN i WK FJN z okazji XX-lecia powstania PPR, Lublin 1962.

[28] http://www.lublin.pzlow.pl/zwiazek/kola/kolo-89/kolo-89.php, dostęp 5 V 2015 r.

[29] Por. M. Mazur, Polityczne kampanie prasowe w okresie rządów Władysława Gomułki, Lublin 2004, s. 105 i n.

[30] RGASPI, f. 495, op. 252, d. 121, Akta personalne Romana Zambrowskiego, t. 2, Wyciąg z zapisu rozmowy ambasadora ZSRS w PRL tow. Aristowa z sekretarzem Lubelskiego KW PZPR tow. Kozdrą z 30 V 1961 r., b.p.

[31] AAN, KC PZPR, CK, 6272, Akta osobowe Władysława Kozdry, Wniosek o zatwierdzenie na stanowisko z 14 VI 1971 r., k. 67; Archiwum Zakładowe Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, 3115/120, Akta osobowe Władysława Kozdry, Ankieta personalna z 1972 r., k. 21.

[32] AAN, KC PZPR, V/108, Protokół posiedzenia Biura Politycznego nr 43 z 29 IX 1972 r., k. 62–63, 412; AP Koszalin, KW PZPR w Koszalinie, 2088, Akta osobowe Władysława Kozdry, Ankieta personalna z 1973 r., b.p.

[33] J. Tejchma, Kulisy dymisji. Z dzienników ministra kultury 1974–1977, Kraków 1991, s. 119; Władysław Kozdra [w:] Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, t. 3: K, red. F. Tych, Warszawa 1992, s. 385.

[34] Według Rakowskiego, awans Kozdry na I sekretarza KW PZPR w Koszalinie był wynikiem układów w kierownictwie KC PZPR (M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1972–1975, t. 5, Warszawa 2002, s. 82–83).

[35] AP Koszalin, KW PZPR w Koszalinie, 2088, Akta osobowe Władysława Kozdry, Ankieta personalna z 1973 r., b.p.; Władysław Kozdra [w:] Słownik biograficzny zasłużonych działaczy ruchu robotniczego, zweryfikowanych i zamieszkałych w województwie koszalińskim według stanu w dniu 31 marca 1985 roku, red. S. Kończak i in., Koszalin 1985.

[36] RGASPI, f. 495, op. 252, d. 6025, Akta personalne Władysława Kozdry, k. 13.

[37] Co ciekawe, Kozdra poparł zmiany na stanowisku I sekretarza KC PZPR we wrześniu 1980 r. (M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1979–1981, t. 7, Warszawa 2004, s. 246–247).

[38] AAN, KC PZPR, CK, V/164, Protokół posiedzenia Biura Politycznego KC PZPR nr 55 z 13 XII 1980 r., k. 469; AP Koszalin, KW PZPR w Koszalinie, 2088, Akta osobowe Władysława Kozdry, Ankieta personalna z 1973 r., b.p.

[39] Należy podkreślić, że była to pierwsza kara partyjna Kozdry.

[40] AAN, KC PZPR, CK, 6272, Akta osobowe Władysława Kozdry, Uchwała WKKP PZPR z 19 XII 1981 r., k. 77–80; ibidem, Uchwała CKKP PZPR z 16 III 1982 r., k. 81–82; AAN, KC PZPR, CK, CKKP – Akta sprawy Władysława Kozdry; AP Koszalin, KW PZPR w Koszalinie, WKKP – Akta sprawy Władysława Kozdry, 18594, Wyciąg z protokołu Prezydium CKKP z 28 IX 1982 r., k. 1–3.

[41] „Sztandar Ludu”, 15 IX 1986; „Trybuna Ludu”, 15 IX 1986; Władysław Kozdra [w:] Słownik biograficzny działaczy..., s. 385.

[42] AAN, KC PZPR, CK, 6272, Akta osobowe Władysława Kozdry, Kwestionariusz osobowy z 1 IV 1976 r., k. 4–7; AR „Ład”, KW PZPR w Lublinie, 1/1056, Akta osobowe Władysława Kozdry, Wniosek o rentę rodzinną z 10 X 1986 r., k. 8.

[43] Informacje o rodzinie znajdują się przede wszystkim w ankietach osobowych umieszczonych w aktach osobowych oraz aktach paszportowych (AAN, KC PZPR, CK, X/4000, Akta osobowe Władysława Kozdry, Karta ewidencyjna Władysława Kozdry z 8 VIII 1951 r., k. 1; ibidem, 6272, Akta osobowe Władysława Kozdry, Kwestionariusz osobowy z 1 IV 1976 r., k. 4–7; AIPN Lu, 0307/22923, Akta paszportowe Władysława Kozdry).

[44] AIPN, 710/447, t. 1–2, Akta osobowe Józefa Kozdry.

[45] AIPN Rz, 00158/134, Akta osobowe Ludwika Kozdry.

Władysław Kruczek – szara eminencja KW PPR w Rzeszowie

[1] Geneza określenia „szara eminencja” związana jest z działalnością kapucyna o. François Josepha Le Clerc du Tremblay, zaufanego kardynała Richelieu, mnicha, którego przez wzgląd na noszony przezeń szary habit zwano szarą eminencją. Kierował on siatką szpiegowską Richelieu, był jego doradcą i negocjatorem, formalnie pozostając w cieniu swojego mocodawcy. Termin „szara eminencja” bywa nadużywany w opisywaniu sytuacji spiskowych, kiedy autor, budując hipotezy i swoje domysły, nie ma stuprocentowych dowodów potwierdzających te ustalenia. Na przestrzeni dziejów w różnych systemach sprawowania władzy wymienić można osoby, które miały atrybuty władzy formalnie sprawowanej przez inne osoby, dlatego termin „szara eminencja” jest stosowany w wielu pracach. Warto wspomnieć chociażby o książkach Kerwina Swinta (K. Swint, Szare eminencje. Prawdziwi władcy drugiego planu, Warszawa 2013) czy Marthy Schad (M. Schad, Szara eminencja Watykanu. Siostra Pascalina i Papież Pius XII, Kraków 2010). W odniesieniu do Władysława Kruczka jako pierwszy określenia tego użył Jaromir Kwiatkowski (J. Kwiatkowski, Władysław Kruczek: od szarej eminencji do pierwszego sekretarza. Kruczek story, czyli historia komunisty z krwi i kości, „Nowiny”, 14 I 2008).

[2] Zob. P. Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy 1941–1944, Warszawa 2003, s. 73–78.

[3] Od 1922 r. Stalin pełnił obowiązki sekretarza generalnego partii, dzięki czemu sprawował kontrolę nad kadrami partyjnymi. Wspierając wiernych sobie działaczy, stworzył system nomenklatury (R. Pipes, Komunizm, Warszawa 2008, s. 57). Jak pisze Jörg Baberowski, „Związek Sowiecki był państwem powiązań osobistych, gdzie władzę zdobywał ten, kto potrafił grać na klawiaturze stosunków osobistych. [...] Komunistyczna partia była sprzysiężeniem zawdzięczającym swoją zwartość sieciom osobistych powiązań i hierarchiom poplecznictwa, a nie regułom i przepisom prawa” (J. Baberowski, Czerwony terror. Historia stalinizmu, Warszawa 2009, s. 68).

[4] C. Kozłowski, Namiestnik Stalina, Warszawa 1993, s. 30–32.

[5] W. Materski, Od Polski Lubelskiej do PRL: geopolityka, ustrój i partia [w:] Rzeczpospolita utracona. Następstwa nazizmu i komunizmu na ziemiach polskich, red. J. Eisler, K. Rokicki, Warszawa 2010, s. 103–105.

[6] Powstał w rezultacie przekształcenia Komitetu Obwodowego PPR w Rzeszowie. Zob. też S. Dobosz, Przemiany w Małopolsce Środkowej w dobie rewolucji ludowodemokratycznej, Rzeszów 1984, s. 41.

[7] Instrukcja organizacyjna KC PPR dla organizacji partyjnych na wyzwolonych terenach Polski, 10 IX 1944 r. [w:] PPR. Rezolucje, odezwy, instrukcje i okólniki Komitetu Centralnego VIII 1944 – XII 1945, Warszawa 1959, s. 21.

[8] Statut Polskiej Partii Robotniczej uchwalony na I Zjeździe PPR 12 XII 1945 r. [w:] ibidem, s. 236.

[9] W rozmowie z autorem Jan Ptasiński stwierdził, że bez wiedzy KC PPR nikt nie zostawał I sekretarzem KW PPR. Na stanowisko to kierował KC, podobnie jak na stanowisko II sekretarza KW. Sekretarze nie pochodzili z wyboru (Notatka z rozmowy z Janem Ptasińskim, 23 IV 2014 r., w zbiorach autora).

[10] Funkcjonowanie Egzekutywy KW PPR w Rzeszowie powinno być przedmiotem osobnego opracowania, w którym należałoby ukazać rozdźwięk między rzeczywistymi uprawnieniami a faktyczną rolą, jaką odgrywała egzekutywa.

[11] M. Krzysztofiński, PPR na Rzeszowszczyźnie w świetle obrad wojewódzkich konferencji sprawozdawczo-wyborczych w latach 1944–1947, „Studia Rzeszowskie” 2002, t. 9, s. 61.

[12] AP Rzeszów, KW PPR w Rzeszowie, 1, Sekretariat, Wojewódzkie konferencje sprawozdawczo-wyborcze z lat 1944–1947, Protokół wojewódzkiego zjazdu delegatów PPR w Rzeszowie z 11 III 1945 r., k. 23. Według protokołu posiedzenia Egzekutywy KP PPR w Rzeszowie z 28 VI 1945 r., obowiązki między I i II sekretarzem KP PPR podzielono w sposób następujący: I sekretarz odpowiadał za całość, musiał utrzymywać łączność z wszystkimi partiami politycznymi, UB, MO oraz administracją, II sekretarz odpowiadał za pracę organizacyjną w powiecie, organizowanie komitetów gminnych i dyscyplinę w partii (AP Rzeszów, KP PPR w Rzeszowie, 3, Egzekutywa. Protokoły posiedzeń Egzekutywy KP z lat 1944–1948, Protokół posiedzenia Egzekutywy KP PPR w Rzeszowie z 28 VI 1945 r., k. 4). W kwietniu 1945 r. w KP PPR w Krośnie sprecyzowano także obowiązki należące do III sekretarza KP PPR. Miał on być odpowiedzialny za reprezentowanie powiatowego PPR, wyznaczanie zadań i kontrolowanie poszczególnych komórek partyjnych oraz zbieranie sprawozdań (AP Rzeszów, KP PPR w Krośnie, 4, Egzekutywa, Protokół 4 IV 1945 r., k. 12).

[13] W jego gestii, według Jana Ptasińskiego, leżały kontakty ze Służbą Bezpieczeństwa (Notatka z rozmowy z Janem Ptasińskim, 23 IV 2014 r., w zbiorach autora).

[14] Roli i znaczeniu I sekretarza KW PPR w Rzeszowie poświęciłem fragment artykułu: M. Krzysztofiński, Komitet Wojewódzki Polskiej Partii Robotniczej w Rzeszowie (1944–1948). Zarys struktury organizacyjnej i sposobu funkcjonowania [w:] Polska Partia robotnicza. Studia i szkice 1944–1948, red. M. Krzysztofiński, Rzeszów 2014, s. 44–47.

[15] AAN, Zbiór akt osobowych działaczy ruchu robotniczego, 11330, Akta personalne Władysława Kruczka, Życiorys, 10 VIII 1949 r., k. 3.

[16] Ibidem, W. Kruczek, Walczyliśmy o sprawę ludu, mps, Rzeszów, 1 XII 1962 r., k. 7.

[17] Ibidem, k. 7–8.

[18] Ibidem, k. 10.

[19] AAN, KC PZPR, CK, VII-458, Akta Władysława Kruczka, Kwestionariusz dla członków i wstępujących do PPR, 17 VIII 1945 r., k. 7.

[20] M. Krzysztofiński, Komuniści na Rzeszowszczyźnie 1918–1944/1945, Rzeszów 2010, s. 39–41.

[21] AAN, KC PZPR, CK, VII-458, Akta Władysława Kruczka, Życiorys, mps, k. 9.

[22] Ibidem; AP Przemyśl, Starostwo Powiatowe w Przemyślu, Miesięczne sprawozdania z działalności polskich stronnictw politycznych oraz ruchu wywrotowego i stanu bezpieczeństwa Urzędu Wojewódzkiego Lwowskiego z 1935 r., Sprawozdanie sytuacyjne z ruchu wywrotowego i stanu bezpieczeństwa za listopad 1935 r., 23 XII 1935 r., k. 390.

[23] AAN, KC PZPR, CK, VII-458, Akta Władysława Kruczka, Życiorys, mps. k. 9; AAN, Zbiór akt osobowych działaczy ruchu robotniczego, 11330, Akta personalne Władysława Kruczka, Życiorys, 10 VIII 1949 r., k. 3.

[24] AAN, KC PZPR, CK, VII-458, Akta Władysława Kruczka, Kwestionariusz dla członków i wstępujących do PPR, 17 VIII 1945 r.

[25] Ibidem, Akta Władysława Kruczka, Życiorys, mps, k. 9.

[26] Władysław Kruczek uczestniczył m.in. w zebraniach SL na terenie Błażowej, Futomy, Lecki i Piątkowej (M. Pępek, Z dziejów wsi Futoma, Futoma 2009, s. 26; AAN, KC PZPR, CK, VII-458, Akta personalne Władysława Kruczka, Życiorys, mps, k. 9).

[27] AAN, KC PZPR,CK, VII-458, Akta Władysława Kruczka, Życiorys, mps, k. 9.

[28] Jak wynika z tego pisma, w sobotę 21 X 1939 r. zorganizowano we Lwowie manifestację byłych więźniów Berezy Kartuskiej; agitowano wówczas za przyłączeniem „Ukrainy Zachodniej” do Ukrainy Sowieckiej (Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu, mf. 15916, „Czerwony Sztandar”, 21 X 1939). Kolejne artykuły dotyczące MOPR pojawiły się w „Czerwonym Sztandarze” w 1940 r. Autorką niektórych z nich była Julia Brystygier, sekretarz lwowskiego Obkomu MOPR. Władysław Kruczek w żadnym z tych artykułów nie występuje (ibidem, mf. 15917, H. Werner, Przed utworzeniem organizacji moprowej we Lwowie, „Czerwony Sztandar”, 5 I 1940, s. 3; ibidem, J. Bristiger, MOPR działa, „Czerwony Sztandar”, 14 I 1940, s. 3; ibidem, CK MOPR. Stwórzmy masową organizację MOPR, „Czerwony Sztandar”, 27 I 1940, s. 2; ibidem, J. Bristiger, V republikański Zjazd MOPR, „Czerwony Sztandar”, 16 III 1940, s. 3; ibidem, eadem, Dzień Komuny w Brygidkach, „Czerwony Sztandar”, 18 III 1940, s. 3). W teczce personalnej Władysława Kruczka przechowywanej w zespole akt Kominternu znajduje się jego charakterystyka zawierająca informację, że w latach 1939–1941 pracował w MOPR we Lwowie (RGASPI, Zespół akt Kominternu, f. 495, op. 252, Akta personalne polskich komunistów, d. 3906). Za udostępnienie tych materiałów dziękuję dr. hab. Mirosławowi Szumile.

[29] AAN, KC PZPR, CK, VII-458, Kwestionariusz członka partii Władysława Kruczka, 24 II 1949 r., k. 17.

[30] Ibidem, Akta Władysława Kruczka, Życiorys, mps, k. 9.

[31] 9 Armia wchodziła w skład Frontu Południowego Armii Czerwonej, utworzonego 21 VI 1941 r. na bazie Moskiewskiego Okręgu Wojskowego. Zadaniem frontu była osłona granicy z Rumunią. Jego jednostki toczyły boje na Ukrainie (C.K. Grzelak, Armia Stalina 1939–1941. Zbrojne ramię polityki ZSRS, Warszawa 2010, s. 289). W ankiecie poselskiej wypełnionej 15 V 1961 r. Władysław Kruczek podał, że ma stopień kapitana (Archiwum Sejmowe, Ankiety poselskie Władysława Kruczka, III kadencja 1961–1965, t. 5, k. 805). W kolejnej ankiecie z 1969 r. zaznaczył, że jest majorem rezerwy (Archiwum Sejmowe, Ankiety poselskie Władysława Kruczka, IV kadencja, t. 4, k. 215).

[32] AAN, Zbiór akt osobowych działaczy ruchu robotniczego, 11330, Akta personalne Władysława Kruczka, Ankieta uczestnika walki o wyzwolenie narodowe i społeczne ludu polskiego w okresie do 1939 r., k. 1.

[33] Najprawdopodobniej Kruczek dostał się do niewoli podczas bitwy o Kijów (23 VIII – 26 IX 1941 r.), w rezultacie likwidacji przez Niemców tzw. kotła kijowskiego. Do niewoli niemieckiej trafiło wówczas ponad 650 tys. żołnierzy Armii Czerwonej.

[34] A. Buda, Nie staliśmy z bronią u nogi [w:] Z myślą o Polsce Ludowej, Warszawa 1963, s. 102.

[35] Ruch robotniczy na ziemi rzeszowskiej 1918–1975, red. B. Syzdek, Warszawa 1980, s. 180.

[36] AAN, KC PZPR, CK, VII-458, Akta Władysława Kruczka, Kwestionariusz członka/kandydata partii, 24 II 1949 r., k. 18.

[37] AP Kraków, Więzienie w Tarnowie, Wykaz nazwisk więźniów przesłuchiwanych w związku ze śledztwem, 1943–1944, mf. 101938, nr 584.

[38] Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, Z-4, Więzienie Tarnów, 2, Księga ewidencyjna więzienia w Tarnowie, t. 4, b.d., k. 121–122. Władysławowi Kruczkowi nadano numer obozowy 95722 (Księga pamięci. Transporty Polaków do KL Auschwitz z Krakowa i innych miejscowości Polski południowej 1940–1944, t. 3, red. F. Piper, I. Strzelecka, Warszawa–Oświęcim 2002, s. 1653).

[39] O pobycie Władysława Kruczka w Sachsenhausen wspomina Tadeusz Cieślak (T. Cieślak, Oranienburg-Sachsenhausen – hitlerowskie obozy koncentracyjne, Warszawa 1972, s. 85).

[40] AAN, KC PZPR, CK, VII-458, Akta Władysława Kruczka, Życiorys, mps [1945 r.?], k. 10. Obóz koncentracyjny w Sachsenhausen został wyzwolony 22 IV 1945 r. przez 2 Warszawską Dywizję Piechoty 1 Armii Wojska Polskiego. Dwa dni wcześniej komenda Sachsenhausen rozpoczęła ewakuację większości więźniów, którzy w kolumnach kierowali się na północny zachód. Jedna z takich kolumn 2 V 1945 r. została uwolniona przez wojska sowieckie w okolicy Lubeki (J. Margules, Oswobodzenie Sachsenhausen, Warszawa 1995, s. 7–9, 131, 198). Pomocna w jednoznacznym naświetleniu okupacyjnych losów Władysława Kruczka okazać się może kwerenda przeprowadzana obecnie w archiwach niemieckich, na której rezultaty autor oczekuje.

[41] AAN, Zbiór akt osobowych działaczy ruchu robotniczego, 11330, Akta personalne Władysława Kruczka, Życiorys, 10 VIII 1949 r., k. 3.

[42] Ibidem, Ankieta uczestnika walki o wyzwolenie narodowe i społeczne ludu polskiego w okresie do 1939 r., 10 VIII 1949 r., k. 2.

[43] 9 Drezdeńska Dywizja Piechoty uczestniczyła w kwietniu i maju 1945 r. w walkach z Niemcami. Następnie od 5 VI 1945 do końca 1947 r. stacjonowała na Rzeszowszczyźnie, biorąc udział w zwalczaniu polskiego podziemia niepodległościowego i UPA. Żołnierze dywizji zabezpieczali także referendum ludowe 30 VI 1946 r. oraz wybory parlamentarne 19 I 1947 r. (E. Ginalski, E. Wysokiński, Dziewiąta drezdeńska. Z dziejów 9. Drezdeńskiej Dywizji Piechoty (1944–1947), Warszawa 1984, s. 252–253, 254–390).

[44] AP Rzeszów, KW PPR w Rzeszowie, 5, Protokoły Egzekutywy KW PPR z lat 1945–1948, Protokół posiedzenia Egzekutywy KW PPR z 8 V 1945 r., k. 2. Pierwszym punktem omawianym podczas posiedzenia tej Egzekutywy KW PPR była „walka z bandytyzmem”. Według opinii Jana Ptasińskiego wyrażonej podczas rozmowy z autorem, może to znaczyć, iż Władysław Kruczek z ramienia Egzekutywy KW PPR w Rzeszowie przejął kontrolę nad działalnością Urzędu Bezpieczeństwa (Relacja Jana Ptasińskiego, 13 V 2015 r., w zbiorach autora).

[45] Ibidem, Protokół posiedzenia członków Egzekutywy KW PPR z 3 VII 1945 r., k. 10.

[46] AP Rzeszów, KW PPR w Rzeszowie, Wydział Organizacyjny, 30, Sprawozdania okresowe Wydziału Organizacyjnego, Sprawozdanie Wydziału Organizacyjnego KW PPR w Rzeszowie (15 VII – 15 VIII [1945 r.]), k. 6; A. Daszkiewicz, Partie i stronnictwa w Polsce południowo-wschodniej (VIII 1944 – I 1947), Rzeszów 1982, s. 126.

[47] AP Rzeszów, KW PPR w Rzeszowie, Wydział Organizacyjny, 30, Sprawozdania okresowe Wydziału Organizacyjnego z lat 1945–1948, Sprawozdanie Wydziału Organizacyjnego (15 VII – 15 VIII 1945 r.), k. 5.

[48] AP Rzeszów, KW PPR w Rzeszowie, 5, Protokoły Egzekutywy KW PPR 1945–1948, Protokół posiedzenia Egzekutywy KW PPR z 24 VIII 1945 r., k. 23; A. Daszkiewicz, Partie i stronnictwa w Polsce południowo-wschodniej..., s. 162.

[49] Porucznik Józef Pieczeń – absolwent kursu specjalnego NKWD w Kujbyszewie, od 1 VI 1945 r. kierownik Sekcji III Wydziału I WUBP w Rzeszowie (jednostka ta zajmowała się „organizowaniem pracy przeciwko wszystkim antypaństwowym elementom, które przenikając do partii rządzących, zaśmiecają je, oraz przeciwko wrogiej agenturze wśród duchowieństwa, inteligencji i młodzieży”), 30 IX 1945 r. skierowany na Pomorze Zachodnie (Z. Nawrocki, Zamiast wolności. UB na Rzeszowszczyźnie 1944–1949, Rzeszów 1998, s. 55, 211; P. Chmielowiec, Ludzie rzeszowskiej bezpieki w walce z Kościołem katolickim w latach 1944–1956 [w:] Aparat represji wobec Kościoła w latach 1944–1956. Terytorium obecnej diecezji sandomierskiej, red. M. Krzysztofiński, J. Marecki, B. Stanaszek, Kraków 2012, s. 411–413).

[50] AP Rzeszów, KW PPR w Rzeszowie, 5, Protokoły Egzekutywy KW PPR z lat 1945–1948, Protokół posiedzenia Egzekutywy KW PPR w Rzeszowie z 24 IX 1945 r., k. 32.

[51] Ibidem, Protokół posiedzenia Egzekutywy KW PPR w Rzeszowie z 5 IX 1946 r., k. 64.

[52] Ibidem, Protokół posiedzenia Egzekutywy KW PPR w Rzeszowie z 19 X 1946 r., k. 73.

[53] AP Rzeszów, KW PPR w Rzeszowie, 30, Sprawozdania okresowe Wydziału Organizacyjnego z lat 1945–1948, Sprawozdanie Wydziału Organizacyjnego za okres od 1 IX do 15 X 1946 r., k. 62. Wydział Organizacyjny był jedną z najważniejszych komórek KW PPR w Rzeszowie. Zgodnie z instrukcją organizacyjną PPR z 10 IX 1944 r. do zadań tego wydziału odpowiedzialnego za kierowanie „całą partyjno-organizacyjną pracą” należało „tworzenie nowych organizacji partyjnych w powiatach, miastach, gminach i gromadach, organizacyjne wzmacnianie komitetów i organizacji partyjnych wszystkich szczebli oraz sprawowanie kontroli wypełniania przez dołowe organizacje partyjne uchwał Komitetu Centralnego” (Instrukcja organizacyjna KC PPR dla organizacji partyjnych na wyzwolonych terenach Polski..., s. 23).

[54] Cyt. za: A. Daszkiewicz, Partie i stronnictwa w Polsce południowo-wschodniej..., s. 367.

[55] AP Rzeszów, KW PPR w Rzeszowie, 43, Wydział Organizacyjny, Okólniki i pisma okólne z lat 1945–1948, Wytyczne planu pracy organizacji partyjnych, 8 VIII 1946 r., k. 8.

[56] Ibidem, k. 9.

[57] Wnioski z referendum a wybory – opracowanie ZG WiN z lipca 1946 r. [w:] Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość” w dokumentach, t. 2: Lipiec 1946 – styczeń 1947, Wrocław 1997, s. 24–48. Zob. szerzej w: Represje aparatu komunistycznego wobec Polskiego Stronnictwa Ludowego na Rzeszowszczyźnie w latach 1945–1949, wybór, wstęp i oprac. B. Wójcik, Rzeszów 2010, passim.

[58] We wspomnieniach Jan Ptasiński, od jesieni 1947 r. II sekretarz KW PPR w Rzeszowie, napisał: „Pamiętam Władysława Kruczka z tych lat jako niezwykle ruchliwego działacza, skłonnego w każdej chwili do politycznych i ideologicznych dyskusji, szczerego w wypowiadaniu poglądów, wprawnego polemistę [...]. Należał [on] do grona działaczy stanowiących kierownictwo partyjne województwa. Był więc członkiem Egzekutywy Komitetu Wojewódzkiego PPR, brał udział w posiedzeniach Sekretariatu KW, uczestniczył w rozmowach i dyskusjach dotyczących sytuacji w województwach” (J. Ptasiński, Obrachunek własny, Warszawa 1984, s. 20, 21). W 2014 r. tak go wspominał w rozmowie z autorem: „Władysława Kruczka poznałem w 1947 r. Był on wtedy I sekretarzem Komitetu Miejskiego PPR i czołowym działaczem spośród miejscowych. Był dobrze znany w województwie. Cieszył się w kręgach partyjnych dużą renomą. Po akcji »Wisła« sytuacja w partii była nie najlepsza. Wiele organizacji pozostawało w konspiracji. Przede mną stanęła sprawa i zadanie odbudowy partii. Kruczek był w egzekutywie KW. Pozostawał z dobrych relacjach z I sekretarzem KW PPR Józefem Kalinowskim. Jak przyjechałem do KW PPR w Rzeszowie, to jego struktura była chaotyczna. Wiele rzeczy było załatwianych »na gębę«” (Relacja Jana Ptasińskiego, 15 I 2014 r., w zbiorach autora). W kolejnej rozmowie 23 IV 2014 r. dodał: „Władysław Kruczek na pewno miał pozwolenie na broń. Wyróżniał się tym, że był takim »chłopskim mówcą«. Mówił z wiejskim akcentem” (Notatka z rozmowy z Janem Ptasińskim, 23 IV 2014 r., w zbiorach autora).

[59] AP Rzeszów, KM PPR w Rzeszowie, 6, Wydział Organizacyjny, Sprawozdania KM z lat 1945–1948, Sprawozdanie ogólne KM PPR za maj 1947 r., k. 139.

[60] Ibidem, k. 140.

[61] Leopold Rząsa „Jesiotr”, „Augustyn”, „Wacław” (1918–1949) – od 1941 r. był żołnierzem ZWZ, od 1944 r. pracował w wywiadzie rzeszowskiego Obwodu AK, od 1945 r. był aplikantem w Sądzie Okręgowym (Wojewódzkim) w Rzeszowie. Został działaczem Zrzeszenia WiN, kierownikiem Wydziału Informacji rzeszowskiego Okręgu WiN, od wiosny 1946 r. – kierownikiem informacji Rady WiN Rzeszów i zarazem zastępcą kierownika Wydziału Informacji Rady WiN Rzeszów. Od końca 1946 r. kierował Wydziałem Informacji WiN Rzeszów. W maju 1947 r. objął funkcję zastępcy prezesa Rady WiN Rzeszów. 16 VII 1947 r. został aresztowany, podjął, bez powodzenia, próbę ucieczki, skacząc z trzeciego piętra budynku UB przy ul. Jagiellońskiej. 21 X 1948 r. został skazany na karę śmierci. Stracono go 31 I 1949 r. (G. Ostasz, Rząsa Leopold, „Zeszyty Historyczne WiN-u” 1995, nr 7, s. 245–247).

[62] AP Rzeszów, KM PPR w Rzeszowie, 6, Wydział Organizacyjny, Sprawozdania KM z lat 1945–1948, Sprawozdanie sekretarza KM PPR w Rzeszowie, 31 VII 1947 r., k. 147.

Tadeusz Frączek „Sęp” – podprokurator Sądu Okręgowego w Rzeszowie, był współpracownikiem Leopolda Rząsy, informatorem Rady WiN Rzeszów z dziedziny sądownictwa, MO i UB. Jak pisze Grzegorz Ostasz, 31 I 1947 r. Rząsa i Frączek otrzymali polecenie zapisania się do PPR w celach wywiadowczych (G. Ostasz, Okręg Rzeszowski Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość”. Model konspiracji, struktura, dzieje, Rzeszów 2006, s. 394–395; A. Zagórski, Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość” na Rzeszowszczyźnie w latach 1945–1947, „Studia Rzeszowskie” 1995, t. 1, s. 17).

[63] AP Rzeszów, KM PPR w Rzeszowie, 5, Sekretariat, Narady sekretarzy kół i aktywu z lat 1945, 1947–1948, Protokół spisany 16 X 1947 r. na posiedzeniu aktywu i sekretarzy wszystkich kół PPR odbytym w KM PPR w Rzeszowie, k. 24.

[64] Ibidem, k. 25.

[65] AP Rzeszów, KM PPR w Rzeszowie, 5, Protokół zebrania dyrektorów, kierowników personalnych i sekretarzy kół partyjnych z 21 XII 1947 r., k. 39.

[66] AP Rzeszów, KM PPR w Rzeszowie, 6, Wydział Organizacyjny, Sprawozdania KM z lat 1945–1948, Sprawozdanie ogólne KM PPR w Rzeszowie za grudzień 1947 r., k. 170–171.

[67] Ibidem, Sprawozdanie ogólne KM PPR za luty 1948 r., k. 178–179.

[68] Ibidem, Sprawozdanie ogólne KM PPR za marzec 1948 r., k. 182.

[69] Ibidem, k. 184.

[70] AP Rzeszów, KM PPR w Rzeszowie, 5, KM PPR w Rzeszowie, Sekretariat, Narady sekretarzy kół i aktywu PPR, Sprawozdania z lat 1945, 1947–1948, Protokół wspólnej narady aktywistów, członków PPR i PPS komitetów miejskich – odbytej w sali MRN 18 VIII 1948 r., k. 68.

[71] AP Rzeszów, KM PPR w Rzeszowie, 6, Wydział Organizacyjny, Sprawozdania KM z lat 1945–1948, Sprawozdanie ogólne za październik 1948 r. KM PPR w Rzeszowie, k. 207–208.

[72] AP Rzeszów, KW PPR w Rzeszowie, 3, Protokoły plenarnych posiedzeń KW PPR, Protokół Plenum KW PPR w Rzeszowie z 6 X 1948 r., k. 87.

[73] Ibidem, k. 98.

[74] AP Rzeszów, KM PPR w Rzeszowie, 3, Posiedzenia Egzekutywy KM PPR w Rzeszowie, Protokół posiedzenia Egzekutywy KM z 1 XI 1948 r., k. 25.

[75] AP Rzeszów, KM PPR w Rzeszowie, 1, Materiały Miejskiej Konferencji Sprawozdawczo-Wyborczej PPR, Sprawozdanie KM PPR w Rzeszowie za 1948 r., k. 29–35. W sprawozdaniu tym czytamy: „Nie może być dobrym towarzyszem ten, który należąc do partii, należy również do jednego z tych towarzystw. Przecież te towarzystwa usypiają jego czujność rewolucyjną, rozładowują go, nie pozwalają mu dojrzeć sprzeczności klasowej, która leży między nami a klerem, ten bowiem wziął na siebie misję obrony resztek kapitalizmu pozostałych w naszym kraju” (ibidem, k. 35).

[76] AP Rzeszów, KM PPR w Rzeszowie, 5, KM PPR w Rzeszowie, Sekretariat, Narady sekretarzy kół i aktywu PPR, Sprawozdania z lat 1945, 1947–1948, Protokół odprawy aktywu KM PPR w Rzeszowie z 3 XII 1948 r., k. 97.

[77] Ibidem, k. 97–98.

[78] Szerzej na temat „obrazu nowego człowieka” w myśli KPRP i KPP zob. M. Mazur, O człowieku tendencyjnym... Obraz nowego człowieka w propagandzie komunistycznej w okresie Polski Ludowej i PRL 1944–1956, Lublin 2009, s. 119–134.

[79] Zob. M. Golon, Elity władzy na Pomorzu i Kujawach w latach 1945–1956 [w:] Kujawy i Pomorze w latach 1945–1956. Od zakończenia okupacji niemieckiej do przełomu październikowego, red. W. Jastrzębski, M. Krajewski, Włocławek 2001, s. 150. Jan Ptasiński zanotował, że Gomułka skierował go do Bydgoszczy, gdyż „sekretarz Władysław Kruczek jest tam atakowany i nie ma szans na utrzymanie się na tym stanowisku” (J. Ptasiński, Pierwszy z trzech zwrotów, czyli rzecz o Władysławie Gomułce, Warszawa 1983, s. 16).

[80] W opinii Krzysztofa Malickiego, dla pokolenia pamiętającego PRL „Kruczek był niewątpliwie jedną z głównych twarzy tamtego systemu. Żyli oni lub dorastali w czasach absolutnej wszechwładzy Kruczka nad obecnym Podkarpaciem. Pamięć o Kruczku można zatem traktować jako pamięć o dawnym systemie w jego regionalnym wydaniu” (K. Malicki, Polacy i ich pamięć przeszłości. Studium socjologiczne pamięci zbiorowej na przykładzie województwa podkarpackiego, Kraków 2012, s. 97).

[81] Zależności te umacniał system nomenklatury partyjnej, w którym według Marcina Zaremby, „rekrutacja kadr na wszystkich poziomach partyjnej piramidy dokonywała się również na zasadzie nieformalnych stosunków patron–klient” (M. Zaremba, Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm. Nacjonalistyczna legitymizacja władzy komunistycznej w Polsce, Warszawa 2001, s. 85).

Działalność polityczna Cecylii Błońskiej w latach 1944–1968. Przyczynek do biografii

[1] AP Rzeszów, KM PPR w Rzeszowie, 1, Kwestionariusz delegata na konferencję miejską, 7 XI 1948 r., k. 92; AP Rzeszów, KW PZPR w Rzeszowie, 11507, Charakterystyka Cecylii Błońskiej, 1985 r., k. 131; AP Rzeszów, Archiwum Franciszka Błońskiego, 16, Oświadczenie Cecylii Błońskiej, 1968 r., k. 1–3.

[2] AP Rzeszów, KM PPR w Rzeszowie, 1, Wykaz imienny delegatów, 29 XI 1948 r., k. 48.

[3] Manifest Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego zapowiadał m.in. przywrócenie wszystkich swobód demokratycznych. Deklarował wprowadzenie reformy rolnej, która miała polegać na podziale ziemi skonfiskowanej Niemcom, zdrajcom i tzw. obszarnikom. Zakładał określenie kwoty płacy minimalnej, rozbudowę systemu ubezpieczeń społecznych i pomoc obywatelom w kwestiach mieszkaniowych. Deklarował również wsparcie państwa dla prywatnej i spółdzielczej działalności gospodarczej. Obiecywał wprowadzenie bezpłatnego powszechnego szkolnictwa na wszystkich szczeblach oraz otoczenie specjalną opieką inteligencji (Manifest PKWN, załącznik do DzU 1944, nr 1; K. Kersten, Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948, Paryż 1986, s. 58, 59).

[4] C. Błońska, Z mojej pracy w Wojewódzkim Urzędzie Informacji i Propagandy [w:] Materiały z sesji popularnonaukowej poświęconej kształtowaniu się władzy ludowej na Rzeszowszczyźnie, Rzeszów 1966, s. 96; AP Rzeszów, KM PPR w Rzeszowie, 6, Pismo do Departamentu Polityczno-Wychowawczego Ministerstwa Informacji i Propagandy [dalej: MIiP], 20 III 1946 r., k. 72.

[5] Z. Trawińska, Udział kobiet rzeszowskich w walce o władzę ludową [w:] Kobiety Rzeszowszczyzny. Materiały z sesji popularnonaukowej (zorganizowanej w Rzeszowie z okazji Międzynarodowego Roku Kobiet – grudzień 1975 r.), red. E. Łoch, Rzeszów 1979, s. 40.

[6] DzU 1945, nr 7, poz. 32, Rozporządzenie Ministerstwa Informacji i Propagandy z 1 marca 1945 r. o utworzeniu organów Ministerstwa Informacji i Propagandy I i II instancji.

[7] AP Rzeszów, Wojewódzki Urząd Informacji i Propagandy w Rzeszowie [dalej: WUIiP w Rzeszowie], 4, Sprawozdanie roczne Wojewódzkiego Urzędu Informacji i Propagandy w Rzeszowie za okres 1 I – 31 XII 1945 r., k. 41.

[8] Ibidem.

[9] AP Rzeszów, WUIiP w Rzeszowie, 13, Pismo do Departamentu Polityczno-Wychowawczego MIiP, 20 III 1946 r., k. 72.

[10] A. Krawczyk, Pierwsza próba indoktrynacji. Działalność Ministerstwa Informacji i Propagandy w latach 1944–1947, Warszawa 1994, s. 34, 35.

[11] AP Rzeszów, WUIiP w Rzeszowie, 6, Pismo do Departamentu Społeczno-Wychowawczego MIiP, 24 VI 1946 r., k. 125.

[12] Ibidem, Pismo do Departamentu Polityczno-Wychowawczego MIiP, 17 IV 1946 r., k. 88.

[13] Ibidem, Pismo do Biura Personalnego MIiP, 27 XII 1946 r., k. 119.

[14] C. Błońska, Z mojej pracy w Wojewódzkim Urzędzie Informacji i Propagandy..., s. 99.

[15] G. Joniec, Wojewódzki Urząd Informacji i Propagandy w Lublinie w latach 1945–1947. Struktura organizacyjna i obsada personalna [w:] Dzieje biurokracji na ziemiach polskich, t. 2, red. A. Górak, D. Magier, Lublin–Siedlce 2009, s. 287.

[16] A. Krawczyk, Ministerstwo Informacji i Propagandy 1944–1947, „Kwartalnik Historii Prasy” 1986, nr 2, s. 71.

[17] AP Rzeszów, WUIiP w Rzeszowie, 13, Sprawozdanie WUIiP w Rzeszowie za okres 20–30 XII 1946 r., k. 158.

[18] Wiece przedwyborcze w Przemyślu i Rymanowie, „Dziennik Rzeszowski”, 22 XII 1946, s. 3.

[19] AP Rzeszów, WUIiP w Rzeszowie, 13, Sprawozdanie WUIiP w Rzeszowie za okres 20–30 XII 1946 r., k. 158, 159.

[20] „Głos Ludu” – organ prasowy Komitetu Centralnego PPR w Warszawie. Gazeta została założona w drugiej połowie 1944 r. w Lublinie. Od stycznia do czerwca 1945 r. była wydawana w Łodzi, a następnie w Warszawie. W grudniu 1948 r. dziennik został przekształcony, po połączeniu z „Robotnikiem”, w „Trybunę Ludu” (Encyklopedia Powszechna PWN, t. 1, Warszawa 1973, s. 598).

[21] Mutacja „Trybuny Robotniczej”, dzięki inicjatywie władz KW PPR w Rzeszowie, była drukowana od 1947 r. na Śląsku i codziennie dowożona do Rzeszowa. Gazeta pełniła funkcję wojewódzkiego organu prasowego partii komunistycznej (C. Błońska, PPR – organizator prasy po wyzwoleniu [w:] Działalność PPR na ziemi rzeszowskiej, red. B. Syzdek, Warszawa 1976, s. 382–385).

[22] C. Błońska, PPR – organizator..., s. 385.

[23] Eadem, Z mojej pracy w Wojewódzkim Urzędzie Informacji i Propagandy..., s. 105.

[24] AP Rzeszów, POP PZPR w „Nowinach Rzeszowskich”, 1, Wykaz pracowników Oddziału Robotniczej Spółdzielni Wydawniczej „Prasa” w Rzeszowie, 1949 r., k. 260.

[25] W podobnej sytuacji znalazł się m.in. Ludwik Gościński. W czerwcu 1950 r. został zwolniony ze stanowiska prezydenta Przemyśla. Jednocześnie Gościńskiego odwołano z Egzekutywy KM PZPR w tym mieście. Zatrudnienie znalazł później w Urzędzie Pocztowym w Krośnie (AP Rzeszów, Akta osobowe KW PZPR w Rzeszowie [dokumentacja niearchiwalna], Ludwik Gościński, 153, k. 1, 3, 3v, 4; K. Stecko, Ludwik Gościński [w:] Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, t. 2: E–J, red. F. Tych, Warszawa 1987, s. 321).

[26] AP Rzeszów, KM PPR w Rzeszowie, 3, Protokół posiedzenia Egzekutywy, 22 XII 1945 r., k. 2; ibidem, Protokół posiedzenia Egzekutywy, 2 XI 1948 r., k. 19.

[27] Na przykład w latach 1944–1945 sześć kobiet pełniło funkcję I sekretarza w wojewódzkich instancjach PPR: Maria Eiger-Kamińska, Izolda Kowalska-Kiryluk, Janina Kowalska, Edwarda Orłowska, Stefania Romaniuk i Magdalena Treblińska (M. Szumiło, I sekretarze Komitetów Wojewódzkich PPR [1944–1948] – portret zbiorowy, „Dzieje Najnowsze” 2013, nr 4, s. 45, 46).

[28] W 1946 r. na 118 kobiet przypadało 100 mężczyzn (Rocznik statystyczny 1947, Warszawa 1947, s. 19).

[29] AP Rzeszów, KM PPR w Rzeszowie, 1, Wykaz imienny delegatów, 29 XI 1948 r., k. 48.

[30] AP Rzeszów, KM PPR w Rzeszowie, 13, Pismo Cecylii Błońskiej do KM PPR w Rzeszowie, 10 X 1947 r., k. 4.

[31] Dzięki pracy w MRN w Rzeszowie Cecylia Błońska poznała swojego przyszłego męża, Franciszka Błońskiego, działacza Stronnictwa Demokratycznego. 2 II 1946 r. zawarła związek małżeński (AP Rzeszów, Archiwum Franciszka Błońskiego, 15, Wspomnienie pośmiertne, k. 1–3; ibidem, Odpis skrócony aktu małżeństwa, 12 VII 1977 r., k. 4).

[32] Po raz pierwszy jako radna w Rzeszowie brała udział w posiedzeniu Rady Miejskiej 5 X 1945 r. (AP Rzeszów, Zarząd Miejski w Rzeszowie, 2, Protokół posiedzenia MRN w Rzeszowie, 5 X 1945 r., k. 80). Po raz ostatni jako radna MRN w Rzeszowie wzięła udział w posiedzeniu tego organu 17 XI 1953 r. (AP Rzeszów, Prezydium MRN w Rzeszowie, 2, Protokół posiedzenia MRN w Rzeszowie, 17 XI 1953 r., k. 54).

[33] C. Błońska, Z mojej pracy w Wojewódzkim Urzędzie Informacji i Propagandy..., s. 101, 102.

[34] AP Rzeszów, Zarząd Miejski w Rzeszowie, 3, Protokół posiedzenia MRN w Rzeszowie, 12 XI 1947 r., k. 27, 28.

[35] Ibidem, Protokół posiedzenia MRN w Rzeszowie, 21 XI 1947 r., k. 34.

[36] C. Błońska, Z mojej pracy w Wojewódzkim Urzędzie Informacji i Propagandy..., s. 101.

[37] B. Szarzyńska, Teatralne i muzyczne instytucje zawodowe w Rzeszowie 1944–1975, Rzeszów 2007, s. 92–94.

[38] AP Rzeszów, Zarząd Miejski w Rzeszowie, 4, Protokół posiedzenia MRN w Rzeszowie, 11 IV 1949 r., k. 19; AP Rzeszów, Prezydium MRN w Rzeszowie, 1, Protokół posiedzenia MRN w Rzeszowie, 11 IV 1949 r., k. 6, 8.

[39] AP Rzeszów, Prezydium MRN w Rzeszowie, 1, Uchwała nr 35/50, 4 V 1950 r., k. 22.

[40] 23 XII 1948 r. Cecylia Błońska weszła w skład Plenum KM PZPR w Rzeszowie (AP Rzeszów, KM PZPR w Rzeszowie, 22, Protokół posiedzenia Plenum, 23 XII 1948 r., k. 1). Podczas III Konferencji Komitetu Miejskiego PZPR w Rzeszowie z 16 XII 1951 r. nie została ponownie wybrana na członka tej organizacji partyjnej (ibidem, 3, Protokół Komisji Skrutacyjnej, 16 XII 1951 r., k. 881).

[41] III Plenum KC PZPR, które odbyło się w dniach 11–13 XI 1949 r. poświęcone było m.in. walce o tzw. czujność rewolucyjną. W przemówieniu końcowym Bolesław Bierut ogłosił program eliminowania z partii osób podejrzanych o współpracę z przedwojennym polskim wywiadem. Tym samym rozpętał w partii czystkę, która szczególnie dotknęła działaczy średniego szczebla (B. Bierut, Zadania partii w walce o czujność rewolucyjną na tle sytuacji obecnej. Referat i przemówienie końcowe wygłoszone na plenum KC PZPR w dniach 11–13 listopada 1949 roku, Warszawa 1949, passim; W. Roszkowski, Najnowsza Historia Polski 1945–1993, t. 3: 1945–1993, Warszawa 1995, s. 155).

[42] AP Rzeszów, KM PZPR w Rzeszowie, 22 Protokół posiedzenia plenarnego, 28 XI 1949 r., k. 37, 40.

[43] Rozbudowa Rzeszowa, zgodnie z wytycznymi planu 6-letniego, została zaplanowana na lata 1950–1956. Przewidywano stworzenie dzielnic tzw. dyspozycyjnej i urzędniczej. W Rzeszowie miały także powstać: trasa Północ–Południe, nowe osiedla robotnicze oraz Wojewódzki Ośrodek Kultury Fizycznej nad Wisłokiem („Nowiny Rzeszowskie” 1950, nr 1, s. 7).

[44] AP Rzeszów, KM PZPR w Rzeszowie, 23, Protokół posiedzenia plenarnego, 30 XII 1950 r., k. 54.

[45] AP Rzeszów, KM PZPR w Rzeszowie, 13, Sprawozdanie z posiedzenia koła PPR przy WUIiP, 16 VII 1947 r., k. 168.

[46] Ibidem, Sprawozdanie koła PPR przy rzeszowskiej „Trybunie Robotniczej”, 13 V 1948 r., k. 128.

[47] Ibidem, Protokół komisji skrutacyjnej koła PPR przy rzeszowskiej „Trybunie Robotniczej”, 15 V 1948 r., k. 129.

[48] E. Grygo, Z problematyki kierownictwa prasą PZPR w latach 1948–1959, „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 1984, nr 1, s. 73; M. Ciećwierz, Polityka prasowa 1944–1948, Warszawa 1989, s. 276, 277.

[49] AP Rzeszów, POP PZPR w „Nowinach Rzeszowskich”, 1, Protokół posiedzenia Egzekutywy, 5 IV 1950 r., k. 59; ibidem, Protokół komisji skrutacyjnej, 19 II 1952 r., k. 140.

[50] Ibidem, Protokół posiedzenia Egzekutywy, 15 IV 1950 r., k. 12.

[51] Odwoływanie się do walki o pokój od 1948 r. stało się jednym z narzędzi polityki zagranicznej bloku komunistycznego. Hasło to pojawiło się na Światowym Kongresie Intelektualistów w Obronie Pokoju w dniach 25–28 VIII 1948 r. w Auli Politechniki we Wrocławiu. Celem tego zjazdu, w którym wzięli udział przedstawiciele elity kulturalnej i naukowej z różnych krajów świata, było potępienie badań atomowych prowadzonych przez Stany Zjednoczone i inne państwa zachodnie. Kolejny krok stanowiło powołanie na I Światowym Kongresie Obrońców Pokoju w Paryżu w dniach 20–25 IV 1949 r. Ruchu Obrońców Pokoju. Wiosną 1950 r. z inicjatywy tej organizacji ogłoszono tzw. Apel sztokholmski. Wzywano w nim narody do przeprowadzenia głosowania w sprawie zakazu produkcji broni jądrowej. W Polsce podpisy pod apelem były zbierane przede wszystkim wśród pracowników zakładów pracy, urzędników, dziennikarzy, ludzi kultury i nauki. Na II Światowym Kongresie Obrońców Pokoju, który obradował od 16 do 22 XI 1950 r. w Warszawie, powołano do życia Światową Radę Pokoju. W krajach demokracji ludowej, jak również w Europie Zachodniej, powstały narodowe Rady Pokoju. W Polsce organizacja ta miała skupić szerokie kręgi społeczeństwa (J. Ślusarczyk, Powstanie i działalność ruchu obrońców pokoju w latach 1948–1957, Wrocław 1987, s. 113–221).

[52] AP Rzeszów, POP PZPR w „Nowinach Rzeszowskich”, 1, Protokół posiedzenia POP, 11 V 1950 r., k. 70; ibidem, Protokół posiedzenia POP, 13 III 1951 r., k. 197.

[53] Marian Wawrzycki – redaktor naczelny „Nowin Rzeszowskich”, m.in. brał udział w posiedzeniu Egzekutywy KW PZPR w Rzeszowie 3 I 1951 r. (AP Rzeszów, KW PZPR w Rzeszowie, 143, Protokół posiedzenia egzekutywy, 5 I 1951 r., k. 1).

[54] AP Rzeszów, POP PZPR w „Nowinach Rzeszowskich”, 1, Protokół posiedzenia Egzekutywy, 17 VI 1950 r., k. 20–22.

[55] Ibidem, k. 22.

[56] Ibidem, k. 23.

[57] AP Rzeszów, POP PZPR w „Nowinach Rzeszowskich”, 1, Protokół posiedzenia Egzekutywy, 30 VI 1950 r., k. 25, 26.

[58] Ibidem, Protokół posiedzenia egzekutywy POP, 2 IX 1950 r., k. 36.

[59] Ibidem.

[60] A. Zajdel, ...tu mówi Rozgłośnia Polskiego Radia w Rzeszowie: karty z pięćdziesięcioletniej historii, Rzeszów 2001, s. 11–17.

[61] AP Rzeszów, KW PZPR w Rzeszowie, 3722, Oświadczenie Czesława Gniewka, 12 X 1959 r., k. 63.

[62] „Widnokrąg” – samodzielny dodatek do „Nowin Rzeszowskich”. Ukazywał się w latach 1961–1975. Popularyzował dorobek artystyczny lokalnych środowisk twórczych oraz poruszał tematykę kulturalną, oświatową i naukową (M. Łyp, Literacka młodość Rzeszowa 1945–1975, Rzeszów 1990, s. 41, 42).

[63] W marcu 1968 r. w województwie rzeszowskim panował względny spokój. Sytuację kontrolował Władysław Kruczek, ówczesny I sekretarz KW PZPR. Aparat partyjny, którym kierował w tym czasie, organizował i koordynował przedsięwzięcia propagandowe popierające politykę Władysława Gomułki. Oprócz akcji wysyłania rezolucji do Komitetu Centralnego PZPR w marcu i kwietniu 1968 r. na Rzeszowszczyźnie były organizowane masówki. W ich trakcie potępiano „prowodyrów i inspiratorów studenckich ekscesów”, za którymi miała stać młodzież pochodzenia żydowskiego. Domagano się również usunięcia z życia społecznego i politycznego osób uznanych za syjonistów. Największa manifestacja tego typu odbyła się 21 III 1968 r. w Rzeszowie (Rzeszowszczyzna jest z wami, tow. Wiesławie, „Nowiny Rzeszowskie” 1968, nr 70, s. 1, 2).

[64] AP Rzeszów, POP PZPR w „Nowinach Rzeszowskich”, 6, Protokół komisji wnioskowej, 10 IV 1968 r., k. 15.

[65] Ibidem.

[66] C. Błońska, Kochankowie osaczeni w szczerym polu, „Widnokrąg” 1968, nr 2, s. 4; eadem, Jak podstawić stołek... własnej żonie?, „Widnokrąg” 1968, nr 5, s. 2.

[67] AIPN Rz, 053/41, t. 1, Sprawa Obiektowa „Nonparel”, Notatka służbowa, 8 IV 1968 r., k. 54.

[68] AP Rzeszów, Archiwum Franciszka Błońskiego, 16, Oświadczenie Cecylii Błońskiej, 1968 r., k. 1.

[69] Zob. m.in. C. Błońska, Ze skarbów naszej ziemi. Na budowie pierwszej doświadczalnej kopalni siarki, „Trybuna Ludu”, 12 IX 1956, s. 4; eadem, Co czyta rzeszowska wieś, „Trybuna Ludu”, 14 V 1957, s. 5; eadem, Inwestycyjne kłopoty Rzeszowszczyzny, „Trybuna Ludu”, 10 XI 1958, s. 7; eadem, Moda na 1000-letni Biecz, „Nowiny Rzeszowskie”, 12–13 IX 1959, s. 3; eadem, Nowy hejnał Przemyśla, „Trybuna Ludu”, 17 VIII 1960, s. 5; eadem, 1000-lecie po jubileuszach stąpa, „Kamena” 1962, nr 18, s. 4, 9; eadem, Miasta, w których żyją, „Widnokrąg” 1963, nr 7, s. 2–3; eadem, Linia kolejowa do Kolbuszowej oddana do użytku, „Trybuna Ludu”, 9 VI 1964, s. 1, 3; eadem, Nobliwe hobby, „Kamena” 1964, nr 11, s. 6; eadem, W Lubaczowie nie można się nudzić, „Trybuna Ludu”, 19 X 1965, s. 4; eadem, Niewidzialne ręce i przyjaciele starego człowieka, „Nowiny Rzeszowskie”, 18 VIII 1965, s. 3; eadem, W zagrodzie karykaturzysty, „Trybuna Ludu”, 12 VI 1966, s. 5; eadem, Nie tylko w zakładach fryzjerskich, „Trybuna Ludu”, 16 XI 1966, s. 5; eadem, Uroda w drewno zaklęta, „Widnokrąg” 1967, nr 47, s. 2; eadem, Rozwój urządzeń telekomunikacyjnych na Rzeszowszczyźnie, „Trybuna Ludu”, 17 V 1967, s. 9; eadem, W Sieniawie nie tylko romantyczne przechadzki..., „Trybuna Ludu”, 27 IX 1968, s. 5.

[70] Miesięcznik „Profile” po raz pierwszy ukazał się na początku 1968 r. Pismo powstało z inspiracji KW PZPR w Rzeszowie z przekształcenia „Kwartalnika Rzeszowskiego”. W skład redakcji weszli: Stanisław Frycie – redaktor naczelny, Czesław Kłak, Zdzisław Kozioł – sekretarz redakcji, Józef Nowakowski, Jerzy Pleśniarowicz, Adam Rauch, Stefan Reczek, Zbigniew Wolf – zastępca redaktora naczelnego, Wojciech Woś i Jerzy Żak („Profile” 1968, nr 1, s. 1–5).

[71] Ostatnia publikacja Cecylii Błońskiej ukazała się w numerze kwietniowym „Profili” z 1989 r., była zapisem rozmowy z Bogusławem Kaczyńskim na temat festiwalu w Łańcucie (C. Błońska, Jak każdego roku przed majem..., „Profile” 1989, nr 4, s. 20, 21).

[72] AP Rzeszów, KW PZPR w Rzeszowie, 11507, Charakterystyka Cecylii Błońskiej, 1985 r., k. 131.

[73] Zmarła redaktor Cecylia Błońska, „Nowiny”, 14 I 1991, s. 1.

Roman Tuchowski (1896–1979) – od gorącego patrioty do zagorzałego komunisty

[1] AP Piotrków Trybunalski, Akta Stanu Cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej w Tomaszowie Mazowieckim, nr 314, 21, [1986 r.], k. 161; AP Piotrków Trybunalski o. Tomaszów Mazowiecki, Akta miasta Tomaszowa Mazowieckiego, nr 7, I/1104, Księga ludności stałej miasta Tomaszowa, t. 7, k. 517; ibidem, III/3142, Karta meldunkowa Tuchowski Roman, b.p. Wieś Starzyce na mocy zarządzenia prezydenta łódzkiej Policji Niemieckiej z 8 VIII 1915 r. została włączona do Tomaszowa Mazowieckiego (Historia Tomaszowa Mazowieckiego w źródłach archiwalnych. Dokumenty z zasobu Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim. Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, red. M. Hubka, M. Ordak, A. Wróbel, Tomaszów Mazowiecki 2010, s. 26).

[2] C. Cyniak, Roman Tuchowski ps. „Jerzy”, „Zdzisław”, „Włókna Sztuczne” 1988, nr 4, s. 1; Roman Tuchowski, www.tptm.eu, dostęp 12 VIII 2013 r.

[3] C. Cyniak, Roman Tuchowski..., s. 4.

[4] Ibidem.

[5] AP Łódź, KW PZPR w Łodzi, nr 1063, 3222, Ankieta personalna Romana Tuchowskiego.

[6] C. Cyniak, Roman Tuchowski..., s. 4.

[7] A. Woskowski, Harcerstwo w Tomaszowie Mazowieckim w latach 1911–1918, Tomaszów Mazowiecki 1987, s. 111.

[8] W. Rudź, Tomaszowa Mazowieckiego droga do niepodległości 1914–1918, Tomaszów Mazowiecki 1988, s. 1.

[9] AP Piotrków Trybunalski, C. i K. Komenda Powiatowa w Piotrkowie Trybunalskim, nr 352, 320, [1915 r.], k. 9.

[10] C. Cyniak, Roman Tuchowski..., s. 4.

[11] www.jastkow.pl, dostęp 12 VIII 2013 r.

[12] M. Dutkiewicz, Dom rekonwalescentów (uzdrowieńców) Legionów Polskich w Kamieńsku w latach 1915–1917, „Niepodległość” 2003/2004, t. 53–54, s. 9–35.

[13] A. Woskowski, Harcerstwo w Tomaszowie..., s. 111.

[14] A. Albert [W. Roszkowski], Najnowsza historia Polski 1918–1980, Londyn 1991, s. 30.

[15] C. Cyniak, Roman Tuchowski..., s. 4.

[16] AP Łódź, KW PZPR w Łodzi, 3222, Obiektywka, 7 I 1957 r., k. 17.

[17] C. Cyniak, Roman Tuchowski..., s. 4.

[18] J. Góral, R. Kotewicz, Dwa wieki Tomaszowa Mazowieckiego. Zarys dziejów miasta 1788–1992, Tomaszów Mazowiecki 1992, s. 206.

[19] C. Cyniak, Roman Tuchowski..., s. 4.

[20] A. Woskowski, Harcerstwo w Tomaszowie..., s. 102.

[21] Ibidem.

[22] A. Wróbel, Władze miasta Tomaszowa Mazowieckiego w pierwszych latach niepodległości (1918–1921) [w:] Drogi do niepodległości. Materiały z sesji naukowej z okazji 80. rocznicy Odzyskania Niepodległości przez Polskę 6 listopada 1998, red. P. Zawilski, Tomaszów Mazowiecki 1998, s. 70; idem, Władze miasta Tomaszowa Mazowieckiego w okresie niepodległego państwa polskiego 1918–1939, „Rocznik Łódzki” 2007, t. 54, s. 210.

[23] AP Piotrków Trybunalski o. Tomaszów Mazowiecki, Akta miasta Tomaszowa Mazowieckiego, III/154, Protokół posiedzenia Rady Miejskiej z 12 XII 1918 r., k. 64.

[24] A. Woskowski, Harcerstwo w Tomaszowie..., s. 112.

[25] AP Łódź, KW PZPR w Łodzi, 2106, Życiorys Romana Tuchowskiego.

[26] Szerzej na temat Franciszka Jóźwiaka w: E. Gronczewski, Walczyli o Polskę Ludową, Warszawa 1982, s. 125–128.

[27] AP Łódź, KW PZPR w Łodzi, 2106, Życiorys Romana Tuchowskiego.

[28] Ibidem.

[29] C. Cyniak, Roman Tuchowski..., s. 4.

[30] Adam Doliński (1899–1985) – urodził się w rodzinie robotniczej, od 1924 r. był członkiem Komunistycznej Partii Robotniczej Polski, później Komunistycznej Partii Polski (do jej rozwiązania przez Komintern w 1938 r.), pracował jako hutnik szkła. W pierwszych latach po odzyskaniu niepodległości przez Polskę piotrkowskie środowisko hutników szkła stanowiło obok kolejarzy i pracowników budowlanych największe ognisko komunizmu w regionie. W wyniku fali aresztowań, która osłabiła łódzką organizację partyjną, piotrkowska organizacja zwiększyła swoje wpływy w ościennych ośrodkach, w tym również w Tomaszowie Mazowieckim. Sam Doliński jako działacz komunistyczny wybijał się na tle swych współpracowników; w kolejnych latach pozostawał ważnym działaczem komunistycznym w Polsce. Od 1944 r. należał do Polskiej Partii Robotniczej i od grudnia 1948 r. do Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, w obu wchodził w skład władz centralnych. Za swoją działalność w okresie międzywojennym był kilkakrotnie więziony. W trakcie II wojny światowej przebywał w Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i działał w Związku Patriotów Polskich. Po wojnie był posłem Krajowej Rady Narodowej i Sejmu I kadencji (M. Hubka, KPRP w regionie piotrkowskim w latach 1918–1920 [w:] Partia komunistyczna w Polsce. Struktury – ludzie – dokumentacja, red. D. Magier, Lublin–Radzyń Podlaski 2012, s. 38–42; T. Mołdawa, Ludzie władzy 1944–1991. Władze państwowe i polityczne Polski według stanu na dzień 28 II 1991, Warszawa 1991, s. 345).

[31] Szerzej na ten temat w: J. Góral, R. Kotewicz, Dwa wieki Tomaszowa..., s. 238; L. Kieszczyński, Walki strajkowe włókniarzy Łodzi i okręgu łódzkiego w latach 1919–1928 [w:] Studia i materiały do dziejów Łodzi i okręgu łódzkiego, t. 1: Dwudziestolecie 1918–1939, red. P. Korzec, Łódź 1962, s. 55–78.

[32] Dokładna data wstąpienia Tuchowskiego do partii nie jest znana. W materiale źródłowym i literaturze wskazywane są lata 1923 i 1924.

[33] C. Cyniak, Roman Tuchowski..., s. 4.

[34] AP Łódź, KW PZPR w Łodzi, 3222, Ankieta personalna Romana Tuchowskiego.

[35] B. Wachowska, Główne partie polityczne [w:] Tomaszów Mazowiecki. Dzieje miasta, red. B. Wachowska, Warszawa–Łódź 1980, s. 309.

[36] Ibidem.

[37] Maria Koszutska (1876–1939) – znana działaczka komunistyczna, publicystka i teoretyk ruchu robotniczego. Od 1921 r. przebywała w Niemczech, potem w ZSRR. W 1937 r. została aresztowana przez NKWD, zmarła w więzieniu w Moskwie (C. Cyniak, Trudne lata walki KPP w Tomaszowie Mazowiec-kim, „Włókna Sztuczne” 1974, nr 2 [213], s. 4; Słownik historii Polski, red. T. Łepkowski, Warszawa 1969, s. 158).

[38] Słownik historii Polski, red. T. Łepkowski, Warszawa 1969, s. 158.

[39] AAN, Prokuratura Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim, nr 2266, 1018, Protokół rewizji w mieszkaniu Romana Tuchowskiego z 22 X 1927 r., b.p.

[40] C. Cyniak, Trudne lata..., s. 4; B. Wachowska, Miejsce Tomaszowa Maz. w polskim ruchu robotniczym do 1939 r., Tomaszów Mazowiecki 1980, s. 8.

[41] C. Cyniak, Trudne lata..., s. 4.

[42] Ibidem.

[43] AP Łódź, KW PZPR w Łodzi, 2106, Życiorys Romana Tuchowskiego.

[44] AAN, Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim, nr 2316, 245, Wyrok w sprawie Romana Tuchowskiego i innych z 13 IV 1932 r., b.p.

[45] Masówka komunistyczna 3 XI 1931 r. i proces czołowych działaczy partii komunistycznej z Tomaszowa był szeroko opisywany przez prasę lokalną (Nowi kandydaci pod „doraźniak”. Sprawcy krwawych zajść na wiecu aresztowani. Wykrycie komitetu i jaczejki komunistycznej w Tomaszowie, „Głos Poranny”, 10 XI 1931, s. 1; Proces komunistów tomaszowskich. W pierwszym dniu zeznawali: Małecki i Zakrzewski, znani z rozprawy doraźnej, „Głos Poranny”, 13 IV 1932, s. 6; Krwawa masówka w Tomaszowie. Wypadki skazujące w procesie piotrkowskim, „Głos Poranny”, 14 IV 1932, s. 3; Tomaszów. 20 lat ciężkiego więzienia, „Głos Poranny”, 17 VI 1932, s. 8).

[46] C. Cyniak, Roman Tuchowski..., s. 5.

[47] Ibidem.

[48] AP Łódź, KW PZPR w Łodzi, 2106, Życiorys Romana Tuchowskiego.

[49] „Monitor Polski” 1938, nr 140, poz. 245.

[50] „Monitor Polski” 1939, nr 40, poz. 65.

[51] Między innymi Włodzimierz Dąbrowski, Franciszek Jóźwiak, Aleksander Kowalski i Franciszek Malinowski (E. Gronczewski, Walczyli o Polskę..., s. 69–70, 140–142, 169–170).

[52] AP Łódź, KW PZPR w Łodzi, 2106, Życiorys Romana Tuchowskiego.

[53] Ibidem.

[54] A. Woskowski, Harcerstwo w Tomaszowie..., s. 115.

[55] K. Badziak, W. Kozłowski, Wyzwolenie ziemi łódzkiej – styczeń 1945, Łódź 1980, s. 193.

[56] C. Cyniak, Roman Tuchowski, cz. 2, „Włókna Sztuczne” 1988, nr 5, s. 1.

[57] Ibidem.

[58] AP Łódź, KW PZPR w Łodzi, 1731, Czesław Cyniak – maszynopis pracy poświęconej historii Polskiej Partii Robotniczej w Tomaszowie Mazowieckim, 1971 r., b.p.

[59] AP Piotrków Trybunalski o. Tomaszów Mazowiecki, Miejska Rada Narodowa i Zarząd Miejski w Tomaszowie Mazowieckim, nr 212, 115, Protokół zebrania organizacyjnego Rady Narodowej z 4 II 1945 r., b.p.

[60] T. Bojanowski, Władze miejskie [w:] Tomaszów Mazowiecki. Dzieje..., s. 471.

[61] J. Góral, R. Kotewicz, Dwa wieki Tomaszowa..., s. 314.

[62] AP Łódź, KM PPR w Tomaszowie Mazowieckim, nr 1039, 5, Protokół posiedzenia Miejskiej Komisji Międzypartyjnej z 10 VI 1945 r., b.p.

[63] T. Bojanowski, Władze miejskie..., s. 471.

[64] AP Piotrków Trybunalski o. Tomaszów Mazowiecki, Miejska Rada Narodowa i Zarząd Miejski w Tomaszowie Mazowieckim, 490, Protokół posiedzenia Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Tomaszowie Mazowieckim 25 XI 1948 r., b.p.

[65] C. Cyniak, Roman Tuchowski, cz. 2..., s. 4.

[66] AP Łódź, KM PPR w Tomaszowie Mazowieckim, 1, Protokoły z posiedzeń Miejskiej Konferencji Sprawozdawczo-Wyborczej, [5 IV 1946 r., 19 IV 1947 r. i 16 IV 1948 r.], b.p.

[67] C. Cyniak, Roman Tuchowski, cz. 2..., s. 4.

[68] K. Jasiak, Z dziejów Konspiracyjnego Wojska Polskiego, Radomsko 2010, s. 31.

[69] AP Piotrków Trybunalski o. Tomaszów Mazowiecki, Szpital Miejski św. Stanisława w Tomaszowie Mazowieckim, nr 125, 6, Księga chorych, 1946 r., poz. 1212, b.p.; T. Wołczyk, Monografia Tomaszowskiej Jednostki Milicji Obywatelskiej i Służby Bezpieczeństwa (1945–1989) oraz własne spostrzeżenia i refleksje, Tomaszów Mazowiecki 1989, s. 163, mps w zbiorach Biblioteki Muzeum im. Antoniego hr. Ostrowskiego w Tomaszowie Mazowieckim.

[70] C. Cyniak, Roman Tuchowski, cz. 2..., s. 4.

[71] Ibidem.

[72] AP Łódź, KM PPR w Tomaszowie Mazowieckim, 3, Protokół posiedzenia Egzekutywy KM PPR z 18 X 1948 r., b.p.

[73] Zygmunt Pawłowski pełnił funkcję I sekretarza KP PPR w Łęczycy od stycznia 1945 do grudnia 1948 r. Następca Tuchowskiego na stanowisku I sekretarza KM PPR w Tomaszowie Jan Balcerski był wcześniej I sekretarzem KP PPR w Kutnie od stycznia 1945 do listopada 1948 r. (PPR, PPS, PZPR. Władze instancji łódzkich i województwa łódzkiego. Delegaci na Zjazdy i Kongresy krajowe. Członkowie centralnych władz partyjnych – z Łodzi i województwa łódzkiego 1945–1975, oprac. G. Adamczewska, J. Dobrowolski, E. Chobot, A. Wojnarowska-Szczęsna, Łódź 1985, s. 24–28; T. Bojanowski, Życie polityczne [w:] Tomaszów Mazowiecki. Dzieje..., s. 509).

[74] AP Łódź, KW PZPR w Łodzi, 2106, Karta ewidencyjna Romana Tuchowskiego, b.p.

[75] AP Łódź, KW PZPR w Łodzi, 3222, Charakterystyka Romana Tuchowskiego, b.p.

[76] AP Piotrków Trybunalski o. Tomaszów Mazowiecki, Starostwo Powiatowe w Opocznie, nr 410, 5, Protokoły z narad wójtów, sekretarzy, [1949 r.] b.p.; K. Nawrocki, Przemiany społeczno-polityczne w powiecie opoczyńskim w latach 1945–1956 [w:] Wyzwolenie..., ale czy wolność? Materiały pokonferencyjne. Opoczno, 16 stycznia 2009 r., red. E. Kowalczyk, R. Telus, Opoczno 2009, s. 92.

[77] DzU 1950, nr 14, poz. 130, Ustawa z 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej.

[78] J. Chwiałkowska, W. Chrościelewski, J.P. Tarno, Zmiany podziału terytorialnego kraju w latach 1939–1978 na przykładzie ziem wchodzących w skład województwa piotrkowskiego, „Studia Regionalne” 1979, t. 3 (8), s. 15; S. Wójcik, Samorząd terytorialny w Polsce w XX wieku. Myśl samorządowa, historia i współczesność, Lublin 1999, s. 219.

[79] C. Cyniak, Roman Tuchowski, cz. 2..., s. 4.

[80] AP Łódź, KW PZPR w Łodzi, 3222, Ankieta personalna Romana Tuchowskiego, b.p.

[81] Ibidem.

[82] Ibidem.

[83] N. Kołomejczyk, Polska Zjednoczona Partia Robotnicza. 1948–1986, Warszawa 1988, s. 97.

[84] Ibidem, s. 127.

[85] AP Łódź, KW PZPR w Łodzi, 3222, Uchwała Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej PZPR z 3 XII 1956 r. w sprawie Tuchowskiego Romana, b.p.

[86] Ibidem, Ankieta personalna Romana Tuchowskiego; C. Cyniak, Roman Tuchowski, cz. 2..., s. 4; J. Góral, R. Kotewicz, Dwa wieki Tomaszowa..., s. 326; A. Wróbel, Źródła do dziejów PZPR w zasobie Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim [w:] Partia komunistyczna w Polsce..., s. 648.

[87] AIPN Łd, 01264/466, Ocena sytuacji politycznej na terenie Tomaszowa Mazowieckiego w związku z wyborami z 4 IV 1961 r., k. 10.

[88] www.bs.sejm.gov.pl, dostęp 29 VIII 2013 r.

[89] A. Woskowski, Harcerstwo w Tomaszowie..., s. 116.

[90] Ibidem; AP Łódź, KW PZPR w Łodzi, 3222, Karta ewidencyjna Romana Tuchowskiego, b.p.

[91] Muzeum im. Antoniego hr. Ostrowskiego w Tomaszowie Mazowieckim, Związek Bojowników o Wolność i Demokrację w Tomaszowie Mazowieckim, Ankieta personalna Romana Tuchowskiego, b.p.; A. Woskowski, Harcerstwo w Tomaszowie..., s. 116.

[92] AP Piotrków Trybunalski o. Tomaszów Mazowiecki, Akta miasta Tomaszowa Mazowieckiego, nr 7, III/3142, Karta meldunkowa Tuchowski Roman, b.p.; Urząd Stanu Cywilnego w Tomaszowie Mazowiec-kim, Księga Duplikat Urodzonych, Zaślubionych i Zmarłych Parafii Najświętszego Serca Jezusowego, Akt małżeństwa nr 79, 1929 r.

[93] Urząd Stanu Cywilnego w Tomaszowie Mazowieckim, Księga pierwopisów aktów zgonów Urzędu Stanu Cywilnego w Tomaszowie Mazowieckim, 1979 r., Akt zgonu nr 391 z 3 VII 1979 r.

Elity trzech epok. Działacze piotrkowskiego ruchu komunistycznego w latach 1918–1948

[1] Spośród publikacji wydanych we wcześniejszym okresie szczególną uwagę należy zwrócić na prace Barbary Wachowskiej (1929–2005), badaczki dziejów ruchów politycznych i społecznych w Łodzi i w regionie łódzkim. W jej dorobku naukowym można odnaleźć opracowania nawiązujące do tematyki piotrkowskiej, cechują się one jednak obciążeniem ideologicznym epoki, w której powstały. Zob. np. B. Wachowska, Struktura i działalność organizacyjna KPP okręgu łódzkiego 1918–1926, Łódź 1973; eadem, Z dziejów piotrkowskiej organizacji Komunistycznej Partii Polski, „Studia Regionalne” 1982, t. 6 (11), s. 61–84; eadem, Powstanie, struktura oraz działalność w ruchu zawodowym piotrkowskiej organizacji KPP, „Rocznik Łódzki” 1983, t. 33, s. 113–145; eadem, Działalność piotrkowskiej organizacji KPP wśród bezrobotnych, „Acta Universitatis Lodzensis – Folia Historica” 1986, t. 24, s. 55–66; eadem, Życie polityczne w latach 1918–1939 [w:] Dzieje Piotrkowa Trybunalskiego, red. B. Baranowski, Łódź 1989, s. 442–464.

[2] Tematyka działaczy komunistycznych w Piotrkowie Trybunalskim pojawiała się w ostatnich latach z reguły jako zagadnienie towarzyszące opisom o charakterze ogólnym bądź też opracowaniom dotyczącym akt wytworzonych przez partie polityczne. Zob. A. Felchner, Kształtowanie się aparatu „władzy ludowej” w Piotrkowskiem w świetle akt starostwa, „Piotrkowskie Zeszyty Historyczne” 2004, t. 6, s. 219–237; K. Łapiński, Źródła do początków Polski Ludowej w zasobie Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim, ibidem, s. 251–262; M. Hubka, KPRP w regionie piotrkowskim w latach 1918–1920 [w:] Partia komunistyczna w Polsce. Struktury – ludzie – dokumentacja, red. D. Magier, Lublin–Radzyń Podlaski 2012, s. 35–47; A. Wróbel, Źródła do dziejów PZPR w zasobie Archiwum Państwowego w Piotrkowie Trybunalskim [w:] ibidem, s. 639–655.

[3] Pojęcia „ziemia piotrkowska”, czy „region piotrkowski” mają charakter historiograficzny, nie posiadają umocowania historycznego. Używając ich, należy każdorazowo określać, jaki obszar obejmują w danym opracowaniu. W tej pracy mowa jest o powiecie piotrkowskim (B. Baranowski, Geneza i powstanie regionu piotrkowskiego, „Studia Regionalne” 1977, t. 1 [6]).

[4] W zasobie piotrkowskiego Archiwum Państwowego znajduje się wiele zespołów archiwalnych obejmujących dokumenty wytworzone przez komitety PZPR różnych szczebli. Zob. Archiwum Państwowe w Piotr-kowie Trybunalskim. Informator o zasobie archiwalnym, oprac. P. Głowacki, A. Piasta, P. Zawilski, Warszawa 2007, s. 248–311.

[5] Głównym materiałem źródłowym, mogącym posłużyć do wstępnej analizy zagadnienia, są akta osobowe działaczy komunistycznych zachowane w dokumentacji zarówno komitetów wojewódzkich, jak i zakładów pracy. Często jednak materiały te są niekompletne, a podawane dane rozbieżne. Życiorysy i wspomnienia, chociaż wnoszą wiele informacji ciekawych dla badaczy, należy traktować z dużą ostrożnością, m.in. dlatego, że powstawały po znacznym upływie czasu od opisywanych wydarzeń lub też starano się w nich eksponować własny udział bądź tuszować mniej „chwalebne” szczegóły życiorysu.

[6] Zarówno w syntezach poświęconych dziejom miasta, jak i w artykułach naukowych i popularnych dotyczących historii partii komunistycznej w regionie, nazwiska, liczby i daty powtarzane są bezkrytycznie, dlatego próżno poszukiwać opracowań zmieniających w sposób zasadniczy dotychczasowy stan wiedzy.

[7] Ze środowiska kolejarzy wywodzili się również: Adam Gołąb, Bronisław Kowalski, Franciszek Kulik, Stefan Piekarz, Edward Piotrowski, Kazimierz Siedlecki i Jan Wesołowski (M. Hubka, KPRP w regionie piotr-kowskim..., s. 39).

[8] S. Fijałkowski, Z dziejów Rad Delegatów Robotniczych w Piotrkowskiem [w:] Ziemia piotrkowska u progu niepodległości, red. M. Gąsior, Piotrków Trybunalski 1989, s. 131.

[9] Wojna z Rosją Radziecką, a także wyraźnie antypaństwowe działania komunistów spowodowały, że KPRP znalazła się pod czujną obserwacją służb bezpieczeństwa II RP, co już w pierwszych miesiącach funkcjonowania partii określiło jej sytuację (M. Hubka, KPRP w regionie piotrkowskim..., s. 39).

[10] AP Łódź, KW PZPR w Łodzi, 1625, Sprawozdanie o stanie porządku publicznego w powiecie z marca 1919 r., k. 1–2.

[11] Szerzej na ten temat zob. B. Wachowska, Struktura i działalność organizacyjna KPP..., s. 95; eadem, Powstanie, struktura oraz działalność..., s. 114–118.

[12] AP Łódź, KW PZPR w Łodzi, 1645, Wspomnienia działaczy komunistycznych, k. 90–91.

[13] B. Wachowska, Z dziejów ruchu robotniczego w Piotrkowie Trybunalskim w latach 1918–1939 [w:] 750 lat Piotrkowa Trybunalskiego. Materiały na sesję naukową, red. R. Rosin, Piotrków Trybunalski 1967, s. 102–103.

[14] Eadem, Powstanie, struktura oraz działalność..., s. 118.

[15] Papliński, znany działacz komunistyczny w środowisku hutników piotrkowskiej „Hortensji”, we wrześniu 1939 r. przedostał się na tereny zajęte przez ZSRR.

[16] B. Wachowska, Powstanie, struktura oraz działalność..., s. 124–127.

[17] Zob. P. Wieczorkiewicz, Moscovia locuta causa finita... Polscy komuniści jako polityczne narzędzie Józefa Stalina [w:] Polska Partia Robotnicza, Gwardia Ludowa/Armia Ludowa na ziemiach polskich 1942–1944/1945, red. K. Kaczmarski, M. Krzysztofiński, Rzeszów 2013, s. 14–32.

[18] Przygotowując się do zajęcia ziem polskich, władze radzieckie postanowiły ożywić ruch komunistyczny na terenach okupowanych przez Niemcy. Ciekawym materiałem do rozważań w tym kontekście jest memorandum gen. Pantelejmona Ponomarienki, szefa Centralnego Sztabu Ruchu Partyzanckiego ZSRR (B. Musiał, Memorandum Pantelejmona Ponomarienki z 20 stycznia 1943 r. „O zachowaniu się Polaków i niektórych naszych zadaniach”, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2006, nr 1 [9], s. 379–385).

[19] J. Dubrawski, Geneza PPR i GL. Problemy wojskowe, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1976, R. 21, nr 4 (78); R. Nazarewicz, Gwardia Ludowa i Armia Ludowa w Piotrkowskiem [w:] Sesja naukowa poświęcona XX rocznicy powstania PPR na terenie woj. łódzkiego, red. G. Missalowa, Łódź 1963, s. 42.

[20] AP Łódź, KW PZPR w Łodzi, 1921, Aleksy Kudyniuk, Moje wspomnienia z czasów 1942 roku, k. 2a–4. Por. AP Piotrków Trybunalski, Związek Bojowników o Wolność i Demokrację, 104, Józefa i Aleksy Kudyniukowie (PPR) – relacje 1942–1945, b.p.

[21] R. Nazarewicz, Gwardia Ludowa i Armia Ludowa..., s. 42.

[22] Idem, Zarys działalności Gwardii Ludowej i Armii Ludowej w okręgu częstochowsko-piotrkowskim w latach 1942–1945, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1959, R. 4, nr 1 (10), s. 74–78; A. Ossowski, Komuniści w Łódzkiem. Przyczynek do życiorysów oraz działalności w świetle akt Gestapo i aparatu bezpieczeństwa [w:] Polska Partia Robotnicza, Gwardia Ludowa/Armia Ludowa..., s. 343–351.

[23] R. Nazarewicz, Gwardia Ludowa i Armia Ludowa..., s. 49; K. Strawiński, Piotrków Trybunalski jako ośrodek życia konspiracyjnego [w:] Dzieje Piotrkowa Trybunalskiego..., s. 581–586.

[24] M. Hubka, Relacje wzajemne polskich ugrupowań konspiracyjnych 1939–1945 [w:] Oblicza Podziemia. Studia i szkice z dziejów ZWZ-AK, red. T. Matuszak, Piotrków Trybunalski–Tomaszów Mazowiecki 2012, s. 212–214.

[25] E. Chobot, S. Fijałkowski, Życie polityczne miasta w latach 1945–1981 [w:] Dzieje Piotrkowa Trybunalskiego..., s. 653–662.

[26] W dokumentach podawane są różne daty dzienne urodzenia Józefa Sobiecharta, np. 20 maja, 10 października; AP Piotrków Trybunalski, KW PZPR w Piotrkowie Trybunalskim, 1953, Ankieta personalna; AP Łódź, KW PZPR w Łodzi, 2055, Ankieta personalna; Archiwum Leasing Service w Tomaszowie Mazowieckim, Huta Szkła Gospodarczego „Hortensja” Spółka z o.o., 1/4124, Ankieta personalna.

[27] AP Łódź, KW PZPR w Łodzi, 2055, Szczegółowy opis działalności 1905 r., k. 3–4.

[28] Ibidem.

[29] AP Piotrków Trybunalski, KW PZPR w Piotrkowie Trybunalskim, 1953, Opinia i charakterystyka, b.p.

[30] AP Piotrków Trybunalski, KW PZPR w Piotrkowie Trybunalskim, 2163, Ankieta personalna, b.p.

[31] Szerzej na temat zob. A. Piasta, Piotrków Trybunalski w latach pierwszej wojny światowej, Piotrków Trybunalski 2007, s. 226–240.

[32] Por. PPR, PPS, PZPR. Władze instancji łódzkich i województwa łódzkiego, delegaci na Zjazdy i Kongresy krajowe, członkowie centralnych władz partyjnych – z Łodzi i województwa łódzkiego 1945–1975, oprac. G. Adamczewska, J. Dobrowolski, E. Chobot, A. Wojnarowska-Szczęsna, Łódź 1985, s. 22–28.

[33] AP Piotrków Trybunalski, KW PZPR w Piotrkowie Trybunalskim, 2163, Charakterystyka, b.p.

[34] AP Piotrków Trybunalski, KW PZPR w Piotrkowie Trybunalskim, 1741, Ankieta personalna, b.p.

[35] Ibidem, Dodatkowe wyjaśnienia do ankiety, b.p.

[36] K. Skowrońska, Miejska Rada Narodowa i Zarząd Miejski w Piotrkowie Trybunalskim – struktura organizacyjna i procesy aktotwórcze, www.piotrkow-tryb.ap.gov.pl, dostęp 12 XII 2013 r.

[37] AP Piotrków Trybunalski, KW PZPR w Piotrkowie Trybunalskim, 1344, Ankieta personalna.

[38] K. Skowrońska, Miejska Rada Narodowa i Zarząd Miejski w Piotrkowie...

[39] AP Piotrków Trybunalski, KW PZPR w Piotrkowie Trybunalskim, 1344, Życiorys.

[40] AP Piotrków Trybunalski, KW PZPR w Piotrkowie Trybunalskim, 871, Ankieta personalna.

[41] Archiwum Leasing Service w Tomaszowie Mazowieckim, Huta Szkła Gospodarczego „Hortensja” Spółka z o.o., 1/2228, Ankieta personalna, b.p.

[42] AP Łódź, KW PZPR w Łodzi, 1921, Aleksy Kudyniuk, Moje wspomnienia z czasów 1942 roku, k. 2a–4.

[43] Zachowane listy działaczy o przedwojennym rodowodzie partyjnym oprócz nazwisk z reguły zawierają daty urodzenia, informację o przynależności partyjnej bądź wzmianki o poziomie wykształcenia czy aktualnym (w okresie wytworzenia dokumentu) miejscu zatrudnienia (AP Łódź, KW PZPR w Łodzi, 1608, Wykazy członków, k. 80, 97–100; ibidem, 1632, Wykazy członków, k. 37–39, 41–43).

[44] Jako wyjątek można wymienić Jana Adamskiego (ur. 1925), który przed wybuchem II wojny światowej rozpoczął naukę w piotrkowskim gimnazjum (AP Piotrków Trybunalski, KW PZPR w Piotrkowie Trybunalskim, 644, Życiorys, b.p.).

[45] Teodor Aleksandrow (ur. 1903) walczył w II Korpusie Polskim gen. Władysława Andersa (ibidem, 649, Życiorys, b.p.). Edward Kacela (ur. 1901), brał udział w kampanii polskiej 1939 r., a następnie przebywał w obozie jenieckim (Stalag II D) w Stargardzie (ibidem, 1103, Życiorys, b.p.).

[46] Np. Stanisława Adamus (ur. 1919) – ibidem, 646, Ankieta personalna, b.p.; Mateusz Blacha (ur. 1899) – ibidem, 729, Ankieta personalna, b.p.; Stanisław Mermer (ur. 1894) – ibidem, 1532, Ankieta personalna, b.p.

[47] Jako przykład można wymienić rodzinę Kudyniuków i Stanisława Skwarczyńskiego (ur. 1900) – ibidem, 1932, Ankieta personalna, b.p.

[48] Teodor Aleksandrow, Edward Kacela i Stanisław Mermer działali w Ochotniczej Rezerwie Milicji Obywatelskiej.

[49] Realia gospodarcze okresu okupacji z lat 1914–1918 w powiecie piotrkowskim zostały opisane w: M. Hubka, Straty wojenne powiatu piotrkowskiego w latach 1914–1918, „Piotrkowskie Zeszyty Historyczne” 2012, t. 13, s. 79–102.

Kobiety w elitach centralnych i lokalnych PPR i PZPR w latach 1944–1956

[1] Wspomniane osoby różnił zasadniczo dostęp do realnej władzy. Tatarkówna-Majkowska rządziła Łodzią, podczas gdy Zofię Grzyb uznaje się raczej za postać pozbawioną realnych wpływów.

[2] By zarysować rzeczywistą pozycję kobiecych elit centralnego aparatu partyjnego, należy objąć badaniami biograficznymi około 40 osób.

[3] M. Szumiło, Elita PPR i PZPR w latach 1944–1970 – próba zdefiniowania, w niniejszym tomie.

[4] Tu jednak także należy wystrzegać się automatycznego zaliczania do elit wszystkich członków i zastępców członków komitetów, komisji rewizyjnych i komisji kontroli partyjnej; w składzie tych gremiów umieszczano bowiem również osoby bez żadnego znaczenia, poza symboliczną reprezentacją „robotników” bądź „chłopów”. W praktyce pozycja danego członka KC była związana z jego pozostałymi funkcjami partyjno-państwowymi. Mirosław Szumiło twierdzi nawet, że KC był „instancją o charakterze fasadowym”, w rzeczywistości jedynie połowa jego członków należała do faktycznej elity (M. Szumiło, Elita PPR i PZPR...).

[5] Na potrzeby tego studium wyodrębniłam elity partyjne, pomijając elity władzy administracyjnej i organizacji masowych. Takie rozróżnienie jest dyskusyjne, ponieważ oba obszary władzy były ze sobą powiązane.

[6] M. Szumiło, I sekretarze Komitetów Wojewódzkich PPR (1944–1948) – portret zbiorowy, „Dzieje Najnowsze” 2013, nr 4, s. 43.

[7] Nie oznacza to, że w analizie karier nie należy brać pod uwagę innych czynników poza płcią, np. przynależności do frakcji w obrębie partii.

[8] AAN, KC PZPR, CK, 21214, Teczka personalna Heleny Kozłowskiej. Zob. też A. Domańska, Ulica cioci Oli. Z dziejów jednej rewolucjonistki, Warszawa 2013. Dane biograficzne, którymi się posługuję w tym artykule, pochodzą z teczek personalnych Centralnej Kartoteki PZPR, względnie z katalogu Biura Lustracyjnego IPN, dostępnego na stronie internetowej.

[9] AAN, KC PPR, 295/VII-79, Czołowi działacze Polskiej Partii Robotniczej, k. 102.

[10] Obliczenia własne na podstawie: Polska Partia Robotnicza. Zjazdy, posiedzenia plenarne KC, władze centralne i wojewódzkie, przedstawicielstwo w parlamencie i rządzie 1944–1948 (informator), „Archiwum Ruchu Robotniczego” 1982, t. 7: W 40 rocznicę powstania Polskiej Partii Robotniczej.

[11] Protokoły posiedzeń plenarnych KC PPR 11–12 lipca i 3–4 października 1945 r., ibidem.

[12] Maria Rutkiewicz (1917–2007) – członkini jednej z grup inicjatywnych PPR. W latach 1945–1946 kierowała jednym z wydziałów KW PPR w Krakowie, następnie pracowała w KC. Od grudnia 1948 do grudnia 1949 r. była kierownikiem Biura Sekretariatu KC, w latach 1950–1951 sekretarzem Zarządu Głównego Związku Młodzieży Polskiej, 1952–1953 – redaktorem naczelnym wydawnictwa „Iskry”, od roku 1951 – instruktorem w Wydziale Kadr KC. Była też jedną z najmłodszych kobiet w aparacie kierowniczym KC (AAN, KC PZPR, CK, 21427, Teczka personalna Marii Rutkiewicz).

[13] A. Kochański, Obsada personalna kierownictw wydziałów KC PZPR 1948–1990 [w:] W. Janowski, A. Kochański, Informator o strukturze i obsadzie personalnej centralnego aparatu PZPR 1948–1990, red. K. Persak, s. 101–144. Kubowska (1902–1959) przed wojną należała do KPP, lata 1937–1945 spędziła w obozie w ZSRR (AAN, KC PZPR, CK, 22872, Teczka personalna Eugenii Kubowskiej).

[14] Protokoły posiedzeń Sekretariatu KC PPR 1945–1946, wstęp i oprac. A. Kochański, Warszawa 2001.

[15] Dorota Kłuszyńska (1876–1952) była jedną z najważniejszych działaczek socjalistycznych w II Rzeczypospolitej i senatorką.

[16] T. Monasterska, Kamińska Maria [w:] Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, t. 3, red. F. Tych, Warszawa 1992, s. 73–75.

[17] PZPR. Zjazdy, posiedzenia plenarne Komitetu Centralnego, władze naczelne i sekretarze komitetów wojewódzkich 1948–1982, oprac. W. Ciempiel, J. Jakubowski, J. Szczeblewski, Warszawa 1983, s. 60–73.

[18] Na temat udziału kobiet wśród członków PPR i PZPR zob. N. Jarska, Kobiety w PZPR 1948–1956. Paradoksy mobilizacji politycznej kobiet w stalinizmie [w:] Kobiety „na zakręcie” 1933–1989, red. E. Chabros, A. Klarman, Wrocław 2014, s. 33–49. W niniejszym artykule wykorzystałam część wniosków opublikowanych w tym tekście (podrozdział Kobiety w aparacie partyjnym).

[19] Biogram Heleny Kozłowskiej zob. C. Budzyńska, Kozłowska Helena [w:] Słownik biograficzny działaczy..., s. 391–392.

[20] Zofia Staros (1920–2005) – początki jej kariery były związane ze Związkiem Walki Młodych i Związkiem Młodzieży Polskiej, potem skończyła szkołę partyjną (AAN, KC PZPR, CK, 10743, Teczka personalna Zofii Staros).

[21] AAN, KC PZPR, 237/VII-155, Analiza ogólna etatowych pracowników politycznych szkół centralnych i ośrodków szkolenia partyjnego przy KC na dzień 31 XII 1951 r., 1952 r., k. 1, 3, 7.

[22] AAN, Archiwum szkół partyjnych, 103/69, Akta słuchaczki Eugenii Pelowskiej.

[23] AAN, KC PZPR, 237/VII-2738, Analiza etatowych pracowników politycznych KC na dzień 1 I 1956 r., k. 6.

[24] Na I Zjeździe na stanowiska członków i zastępców członków KC wybrano 9 kobiet, a na członków CKKP – 11. Na II Zjeździe (1954) stanowiska członków i zastępców członków KC objęło 9 kobiet, w CKKR zasiad-ły 2, a w CKKP – 9 (PZPR. Zjazdy..., passim).

[25] A. Chojnowski, Aktywność kobiet w życiu politycznym [w:] Równe prawa i nierówne szanse. Kobiety w Polsce międzywojennej. Zbiór studiów, red. A. Żarnowska, A. Szwarc, Warszawa 2000; J. Myśliński, Kobiety w polskich ugrupowaniach lewicowych 1918–1939 [w:] ibidem.

[26] Np. kierowniczka Wydziału Kobiecego KC PZPR Edwarda Orłowska – ur. 1906 r., Teodora Feder – ur. 1900 r.

[27] Podział elity władzy na pokolenia zob. M. Szumiło, Elita władzy w Polsce 1944–1989. Studium socjologiczne [w:] Władza w PRL. Ludzie i mechanizmy, red. K. Rokicki, R. Spałek, Warszawa 2011, s. 159.

[28] Moskiewska uczelnia kształcąca kadry partyjne.

[29] Tak podają biogramy i opracowania. Piotr Gontarczyk wskazuje jednak na problem wyolbrzymiania skali działalności PPR w czasie wojny w oficjalnej historiografii PRL i udowadnia, że Kowalska piastowała to stanowisko zaledwie 4 dni – do momentu aresztowania przez gestapo (P. Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy 1941–1944, Warszawa 2003, s. 117–118).

[30] AAN, KC PZPR, CK, 5979, 21312, Teczki personalne Izoldy Kowalskiej.

[31] Ibidem, 22328, Teczka personalna Edwardy Orłowskiej.

[32] AAN, Teczki osobowe, 4348, Teczka personalna Edwardy Orłowskiej, k. 7.

[33] Szerzej na temat powstania i likwidacji Wydziału Kobiecego KC PPR/PZPR zob. N. Jarska, Frauen in der polnischen kommunistischen Partei – die Paradoxe der Frauenpolitik, „Jahrbuch für Historische Kommunismusforschung” 2015.

[34] T.P. Rutkowski, Nauki historyczne w Polsce 1944–1970. Zagadnienia polityczne i organizacyjne, Warszawa 2007.

[35] Idem, Bojowniczki ofensywy ideologicznej. O roli kobiet w procesie stalinizacji humanistyki polskiej (1945–1956) [w:] Kobiety „na zakręcie”...

[36] D. Jarosz, Polacy a stalinizm 1948–1956, Warszawa 2000, s. 147.

[37] Podobne obserwacje w: A. Friszke, Próba portretu zbiorowego aparatu partyjnego [w:] PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012, s. 73.

[38] AAN, KC PPR, 295/XXI-11, Zestawienie tablic statystycznych funkcjonariuszy partyjnych wszystkich instancji, 1 I 1948 r., k. 2.

[39] AAN, KC PPR, 295/XXI-79, Sprawozdanie ze stanu ewidencji, listopad 1945 r.

[40] B. Dymek, Geneza i działalność Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (1948–1954), Warszawa 1988, s. 421.

[41] AAN, KC PZPR, 237/VII-153, Imienny wykaz sekretarzy wojewódzkich, 1952 r., k. 14.

[42] Na temat jej rządów zob. P. Brzeziński, Zapomniani dygnitarze. Pierwsi sekretarze Komitetu Wojewódzkiego PPR/PZPR w Gdańsku w latach 1945–1990. Szkice biograficzne, Gdańsk 2013.

[43] PPR – PPS. Zjazdy i kongresy, plenarne posiedzenia KC PPR i CKW PPS, władze naczelne, I sekretarze KW PPR, I sekretarze WK i przewodniczący WK PPS. 1944–1948, oprac. J. Jakubowski, J. Szczeblewski, Warszawa 1985.

[44] AAN, KC PPR, 295/IX-469, Ogólne zestawienie danych dotyczących władz i aparatu, k. 2.

[45] Joanna Michałowska-Gumowska – sekretarz KW w Gdańsku w latach 1982–1985 – i Maria Milczarek – I sekretarz KW w Skierniewicach w latach 1975–1976 (T. Mołdawa, Ludzie władzy 1944–1991. Władze państwowe i polityczne Polski według stanu na dzień 28 II 1991, Warszawa 1991).

[46] AAN, KC PZPR, 237/VII-157, Statystyczna analiza władz komitetów wojewódzkich PZPR, 1953 r., k. 1a.

[47] PPR, PPS, PZPR. Władze instancji łódzkich i województwa łódzkiego, delegaci na Zjazdy i Kongresy Krajowe, członkowie centralnych władz partyjnych – z Łodzi i województwa łódzkiego 1945–1975, oprac. G. Adamczewska, Łódź 1985.

[48] Szerzej na temat zróżnicowania przynależności kobiet do PZPR zob. N. Jarska, Kobiety w PZPR 1948–1956...

[49] AAN, KC PZPR, 237/VII-1421, Protokoły posiedzeń egzekutywy Komitetu Łódzkiego, 1948–1949; ibidem, 237/VII-1430, Protokoły posiedzeń Egzekutywy Komitetu Łódzkiego za rok 1951.

[50] Między innymi: Jadwiga Ludwińska i Janina Juzoniowa w Katowicach (H. Rechowicz, Polska Partia Robotnicza na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim, Katowice 1978, s. 239), Edwarda Orłowska, Ewelina Sawicka i Bronisława Porębska w Białymstoku (H. Gnatowska, PPR w województwie białostockim 1944–1948. Rozwój i działalność, Warszawa 1979, s. 21).

[51] Biogramy Sary Nomberg i Olgi Żebruń na podstawie: AAN, KC PZPR, Biuro Spraw Kadrowych, 237/XXIII-644; AAN, KC PZPR, CK, X/3517 oraz AAN, KC PZPR, CK, 2176, udostępnione przez Katarzynę Zawadkę. Kariera partyjna Rudnickiej załamała się w 1950 r. z powodu romansu z żonatym działaczem (AAN, KC PZPR, CK, 3326, Teczka personalna Ireny Rudnickiej).

[52] AAN, KC PZPR, 237/VII-164, Zestawienie statystyczne kandydatów na dwuletnią Szkołę Partyjną przy KC w 1952 r., 1952 r., k. 91.

[53] Biogram na podstawie: AAN, Archiwum szkół partyjnych, 67/546, udostępniony przez Katarzynę Zawadkę.

[54] Trzeba jednak pamiętać, że niemal połowa z nich kierowała wydziałami kobiecymi KW.

[55] AAN, KC PZPR, 237/VII-159, Statystyczna analiza obsady na stanowiskach sekretarzy KP, KD i KM na dzień 25 III 1953 r., 1953 r., k. 2.

[56] H. Rechowicz, Polska Partia Robotnicza..., s. 239.

[57] PPR, PPS, PZPR. Władze instancji łódzkich...

[58] AAN, KC PPR, 295/XXI-11, Wykazy statystyczne funkcjonariuszy partyjnych województw, k. 3–18.

[59] AAN, KC PZPR, 237/XV-4, Ocena skutków uchwały Biura Politycznego o pracy wśród kobiet, czerwiec 1952 r., k. 78.

[60] AAN, KC PZPR, 237/XV-1, Protokół odprawy kierowniczek wojewódzkich wydziałów kobiecych, 16 XII 1949 r., k. 90.

[61] AAN, KC PZPR, 237/VII-113, Biuletyn Informacyjny Referatu Sprawozdawczego, poświęcony plenarnym posiedzeniom komitetów wojewódzkich po IV Plenum KC PZPR, 1950 r., k. 133.

[62] AAN, KC PZPR, 237/XV-2, Protokół posiedzenia Wydziału Kobiecego z udziałem kierowników wojewódzkich wydziałów kobiecych, przewodniczących i sekretarzy Zarządów Wojewódzkich Ligi Kobiet, 3 II 1949 r., k. 7.

[63] W Łodzi wydziały kobiece funkcjonowały również w komitetach dzielnicowych.

[64] A. Friszke, Próba portretu zbiorowego aparatu partyjnego..., s. 72.

[65] AAN, KC PZPR, mf. 50141, Notatka w sprawie powołania 150 trzecich sekretarzy w komitetach miejskich i powiatowych, marzec 1951 r., k. 18–19.

[66] Ibidem, Notatka nr 7 w sprawie powołania dodatkowych sekretarzy w komitetach miejskich i powiatowych, czerwiec 1951 r., k. 46–47.

[67] AAN, KC PZPR, 237/XV-3, Ocena skutków uchwały Biura Politycznego o pracy wśród kobiet, czerwiec 1952 r.

[68] AAN, KC PZPR, CK, 9656, Teczka personalna Wiktorii Hetmańskiej.

[69] AAN, KC PZPR, mf. B 50299, Zestawienie statystyczne słuchaczy Szkoły Partyjnej, 1952 r., k. 51.

[70] Ibidem, Wytyczne rekrutacji, marzec 1950 r., k. 64–65.

[71] Ibidem, Zestawienie statystyczne kandydatów na dwuletnią Szkołę Partyjną, 1952 r., k. 91.

[72] N. Kołomejczyk, PPR 1944–1945. Studia nad rozwojem organizacyjnym partii, Warszawa 1965, s. 298.

[73] AAN, KC PPR, 295/XVI-2, Protokół posiedzenia Wydziału Kobiecego KC PPR z 28 V 1947 r., k. 72.

[74] AAN, KC PPR, 237/XV-4, Informacja o pracy Wydziału Kobiecego KC za okres 1 I 1951 – 31 III 1952 r., k. 58.

[75] AAN, KC PPR, 237/XV-17, Stan organizacyjny członkiń partii na dzień 1 I 1950 r., 1951 r., k. 98.

[76] M.E. Fischer, Women in Romanian Politics. Elena Ceausescu, Pronatalism, and the Promotion of Women [w:] Women, State, and Party in Eastern Europe, red. S.L. Wolchik, A.G. Meyer, Durham 1985, s. 128.

[77] S.L. Wolchik, The Status of Women in a Socialist Order. Czechoslovakia, 1948–1978, „Slavic Review” 1979, t. 38, nr 4.

[78] M. Palasik, Kobiety w społeczeństwie węgierskim po 1945 roku i ich udział w rewolucji roku 1956 [w:] Płeć buntu. Kobiety w oporze społecznym i opozycji w Polsce w latach 1944–1989 na tle porównawczym, red. N. Jarska, J. Olaszek, Warszawa 2014, s. 58.

[79] D. Harsch, Approach/Avoidance. Communists and Women in East Germany, 1945–9, „Social History” 2000, t. 25, nr 2, s. 180.

[80] Biografia Pauker w: R. Levy, Ana Pauker. The Rise and Fall of a Jewish Communist, Berkeley 2001.

[81] Porównanie obecności kobiet na ważnych stanowiskach partyjno-państwowych w latach siedemdziesiątych pokazuje jedynie, że było ich tam bardzo mało. W 1972 r. na ogólną liczbę 160 stanowisk w biurach politycznych doliczono się 6 kobiet (czyli 4 proc.) – po 1 w: Albanii, Bułgarii, NRD, na Węgrzech, oraz 2 w Chinach, a w rządach kobiety stanowiły wówczas 3 proc. Warto zauważyć, że kobiety na najwyższych partyjnych stanowiskach reprezentowały prawie wyłącznie wydziały kobiece i tym podobne struktury (Women in the Eastern Europe and the Soviet Union, red. T. Yedlin, New York 1980, s. 89–90).

Najważniejsi funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa w czasie wizyt Jana Pawła II w Krakowie

[1] Na temat polityki władz wobec Kościoła w latach siedemdziesiątych zob. A. Dudek, R. Gryz, Komuniści i Kościół w Polsce (1945–1989), Kraków 2006, s. 277–340; A. Friszke, PRL wobec Kościoła. Akta Urzędu do Spraw Wyznań 1970–1978, Warszawa 2010; R. Łatka, Polityka władz Polski „ludowej” wobec Kościoła katolickiego w latach 1944–1979 (przypadek krakowski), „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2014, nr 39, s. 179–187; K. Pawlicka, Polityka władz wobec Kościoła katolickiego (grudzień 1970 – październik 1978), Warszawa 2004.

[2] P. Piotrowski, Służba Bezpieczeństwa w latach 1975–1990 [w:] Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 3: 1975–1990, red. P. Piotrowski, Warszawa 2008, s. 9. Egzekutywy partyjne odpowiednich szczebli nie tylko zatwierdzały kandydatów na kierownicze stanowiska, ale także sporządzały okresowe oceny pracy resortu spraw wewnętrznych.

[3] DzU 1975, nr 16, poz. 91, Ustawa o dwustopniowym podziale administracji państwa oraz zmianie ustawy o radach narodowych.

[4] H. Dominiczak, Organy bezpieczeństwa PRL 1944–1990. Rozwój i działalność w świetle dokumentów MSW, Warszawa 1997, s. 247.

[5] Szerzej na ten temat zob. R. Łatka, Krakowskie struktury aparatu państwowego PRL zajmujące się Kościołem katolickim, „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2012, nr 36, s. 160–161.

[6] Szerzej zob. P. Piotrowski, Służba Bezpieczeństwa w latach 1975–1990..., s. 41–59.

[7] W. Frazik, Struktura organizacyjna Służby Bezpieczeństwa w województwie krakowskim w latach 1956–1990 [w:] Strażnicy sowieckiego imperium. Urząd Bezpieczeństwa i Służba Bezpieczeństwa w Małopolsce 1945–1990, red. F. Musiał, M. Wenklar, Kraków 2009, s. 79; P. Piotrowski, Struktury Służby Bezpieczeństwa MSW 1975–1990, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2003, nr 1 (3), s. 89.

[8] M. Lasota, Informacja o działalności komórek „D” pionu IV byłej Służby Bezpieczeństwa, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2003, nr 1, s. 30. W ten sposób zostały przekształcone komórki „D” w całym kraju.

[9] W latach 1975–1985 liczba etatów w SB wzrosła o 61 proc. (P. Piotrowski, Służba Bezpieczeństwa w latach 1975–1990..., s. 17, 45). Wydziały IV znacznie rozbudowano w 1981 r., we wszystkich KM MO i komisariatach MO powołano grupy operacyjne podległe tym wydziałom (ibidem, s. 51).

[10] W. Frazik, Struktura organizacyjna Służby Bezpieczeństwa..., s. 81.

[11] P. Piotrowski, Służba Bezpieczeństwa w latach 1975–1990..., s. 30.

[12] W. Frazik, Struktura organizacyjna Służby Bezpieczeństwa..., s. 81.

[13] Sprawa obiektowa – jedna z form pracy operacyjnej, prowadzona w celu zapewnienia stałego dopływu informacji o instytucjach, środowiskach i wydarzeniach istotnych z punktu widzenia działań operacyjnych, a także zapobiegania działalności antysystemowej lub kontaktom z opozycją oraz próbom penetracji obiektów przez obce służby (definicja za: F. Musiał, Podręcznik bezpieki. Teoria pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa w świetle wydawnictw resortowych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych PRL (1970–1989), Kraków 2007, s. 346).

[14] Szerzej zob. R. Łatka, Wstęp [w:] Pielgrzymki Jana Pawła II do Krakowa w oczach SB. Wybór dokumentów, oprac. R. Łatka, Kraków 2012, s. 7–29.

[15] A. Namysło, T. Kurpierz, „Jestem od Pana Janika...”, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2002, nr 7, s. 43; G. Majchrzak, Operacja „Lato-79”, ibidem, s. 52.

[16] Krakowska SB koncentrowała się na kontroli środowisk opozycyjnych oraz przygotowań Kościoła do wizyty (M. Lasota, Donos na Wojtyłę. Karol Wojtyła w teczkach bezpieki, Kraków 2006, s. 283–285; R. Łatka, Wstęp..., s. 14).

[17] Zarządzenie 009/82 z 31 grudnia 1982 r. [w:] H. Dominiczak, Organy bezpieczeństwa PRL w walce z Kościołem katolickim 1944–1990. W świetle dokumentów MSW, Warszawa 2000, s. 435; P. Piotrowski, Służba Bezpieczeństwa w latach 1975–1990..., s. 13.

[18] AIPN Kr, 08/296, SO krypt. „Zorza”, t. 1, Zarządzenie nr 08/83 komendanta wojewódzkiego MO w Krakowie dotyczące operacji „Zorza”, 25 III 1983 r., k. 12–14.

[19] Kierownikiem grupy został Józef Biel, a jego zastępcą naczelnik Wydziału IV Zygmunt Majka. Ponadto w skład grupy weszli naczelnicy innych wydziałów: Stanisław Hanusiak (II), Andrzej Więckowski (III), Wiesław Hryniewicz (III-1), Piotr Kościelniak (V), Józef Kaim („B”), Kazimierz Kurek (Wydział Kryminalny) (AIPN Kr, 08/296, SO krypt. Zorza, t. 11, Zakres zadań Grupy do spraw Rozpoznawania i Działań Operacyjno-Politycznych, 29 III 1983 r., k. 137).

[20] A. Dudek, Władze PRL wobec III pielgrzymki Jana Pawła II do Ojczyzny [w:] Brama do wolności. III pielgrzymka Jana Pawła II do Polski, red. Z. Struzik, P. Skibiński, Warszawa 2012, s. 180.

[21] W skład zespołu sztabowego weszli dwaj pomocnicy kierownika sztabu – Andrzej Weber i Julian Kantek, kierownik zespołu informacyjnego Mieczysław Florek i sekretarz sztabu Antoni Lipień (AIPN Kr, 08/315, SO krypt. „Zorza II”, t. 2, Decyzja nr 01/87 szefa Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w Krakowie, 31 I 1987 r., k. 22).

[22] W tym artykule nie omawiam przebiegu służby funkcjonariuszy MO niepracujących w strukturach SB.

[23] R. Łatka, SB wobec III pielgrzymki Jana Pawła II do PRL na przykładzie sytuacji w Krakowie, „Glaukopis” 2014, nr 31, s. 349–368.

[24] AIPN Kr, 08/296, SO krypt. „Zorza”, t. 2, Decyzja nr 2 kierownika Sztabu KW MO Kraków z 18 IV 1983 r., k. 11.

[25] AIPN Kr, 08/315, SO krypt. „Zorza II”, t. 5, Notatka dotycząca zapoznania się ze stanem przygotowania do wizyty Jana Pawła II w WUSW i Wydziale IV i oceny tych przygotowań, Kraków, 26 V 1987 r., k. 27–31.

[26] P. Piotrowski, Służba Bezpieczeństwa w latach 1975–1990..., s. 165. Ostatnim naczelnikiem Wydziału IV w Krakowie był Kazimierz Aleksanderek (F. Musiał, Naczelnicy Wydziału IV SB w Krakowie [w:] Kościół katolicki w czasach komunistycznej dyktatury. Między bohaterstwem a agenturą, seria „Studia i materiały”, t. 1, red. R. Terlecki, J. Szczepaniak, Kraków 2007, s. 39–45; R. Łatka, Krakowskie struktury aparatu państwowego PRL..., s. 169).

[27] F. Musiał, Naczelnicy Wydziału IV SB w Krakowie..., s. 29, 36.

[28] Ibidem, s. 29.

[29] Ibidem, s. 36.

[30] Ibidem, s. 29. Zob. też AIPN, 0604/912, Akta osobowe Józefa Biela.

[31] Dokładny przebieg służby w: W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, Twarze krakowskiej bezpieki. Obsada stanowisk kierowniczych Urzędu Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa w Krakowie. Informator personalny, Kraków 2006, wyd. 1, s. 98–99. Bardzo dobrze jego pracę w tej strukturze oceniał mjr Jan Gibski (F. Musiał, Naczelnicy Wydziału IV SB w Krakowie..., s. 30).

[32] F. Musiał, Naczelnicy Wydziału IV SB w Krakowie..., s. 30–31.

[33] Szerzej na temat powołania nowej struktury do walki z Kościołem zob. A. Dziurok, Wstęp [w:] Metody pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa wobec Kościołów i związków wyznaniowych, red. A. Dziurok, Warszawa 2004, s. 24–25. O pierwszych latach funkcjonowania Wydziału IV w Krakowie zob. F. Musiał, Pierwsze lata działalności Wydziału IV SB KW MO w Krakowie [w:] Strażnicy sowieckiego imperium..., s. 267. Znaczenie miała również aktywność Biela w krakowskiej PZPR (był m.in. członkiem Komitetu Dzielnicowego Kraków-Stare Miasto). Szerzej o jego karierze partyjnej zob. AIPN, 0604/912, Ankieta personalna, 18 V 1974 r., Kraków, k. 22–28.

[34] Grupa 3 zajmowała się laikatem katolickim, a Grupa 1 – duchowieństwem diecezjalnym (F. Musiał, Pierwsze lata działalności Wydziału IV SB KW MO w Krakowie..., s. 230). Na temat sposobu rozdziału zadań w Wydziale IV zob. ibidem, s. 267–275.

[35] F. Musiał, Naczelnicy Wydziału IV SB w Krakowie..., s. 31–32.

[36] W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, Twarze krakowskiej bezpieki..., s. 98–99.

[37] Na temat wykształcenia Józefa Biela zob. F. Musiał, Naczelnicy Wydziału IV SB w Krakowie..., s. 31–32. Z biegiem lat funkcjonariuszom SB zaczęto stawiać – zgodnie z wytycznymi MSW – coraz wyższe wymagania co do wykształcenia. W latach osiemdziesiątych odpowiednie wykształcenie miała zdecydowana większość pracowników aparatu represji.

[38] W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, Twarze krakowskiej bezpieki..., s. 98–99.

[39] F. Musiał, Naczelnicy Wydziału IV SB w Krakowie..., s. 33.

[40] Ibidem.

[41] W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, Twarze krakowskiej bezpieki..., s. 98–99.

[42] F. Musiał, Naczelnicy Wydziału IV SB w Krakowie..., s. 34.

[43] Chodzi o siedzibę Dominikańskiego Duszpasterstwa Akademickiego przy ul. Stolarskiej 12.

[44] Cyt. za: M. Lasota, Donos na Wojtyłę..., s. 305. Zob. też idem, Lato 1979. Jan Paweł II w Krakowie, „Znak” 2005, nr 3, s. 68–69; Pielgrzymki Jana Pawła II do Krakowa..., s. 33–73; F. Musiał, SB wobec pielgrzymki papieskiej do Polski 1979, „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2012, nr 35, s. 219–228.

[45] W wyniku reformy w strukturach aparatu represji w 1983 r. nastąpiła zmiana nazewnictwa poszczególnych struktur i stanowisk: II zastępca komendanta wojewódzkiego MO ds. SB został przemianowany na II zastępcę szefa WUSW ds. SB.

[46] Zob. Pielgrzymki Jana Pawła II do Krakowa..., s. 74–196.

[47] Np. w sierpniu 1983 r. taką rozmowę przeprowadził z ks. Józefem Gorzelanym (AIPN Kr, 0101/266, SOR „Głaz”, diazo 3, rząd 1, klatka 5; K. Wordliczek, Od „Turysty” do „Głaza”. Podwójna rola ks. Józefa Gorzelanego [w:] Kościół katolicki w czasach komunistycznej dyktatury. Między bohaterstwem a agenturą, seria „Studia i materiały”, t. 2, red. R. Terlecki, J. Szczepaniak, Kraków 2009, s. 261).

[48] Cyt. za: F. Musiał, Naczelnicy Wydziału IV SB w Krakowie..., s. 35.

[49] Ibidem.

[50] Ibidem, s. 29, 36.

[51] Ibidem, s. 36. Zob. też AIPN Ka, 0235/601, Akta osobowe Zygmunta Majki.

[52] W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, Twarze krakowskiej bezpieki..., s. 261–262.

[53] F. Musiał, Naczelnicy Wydziału IV SB w Krakowie..., s. 36–37.

[54] W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, Twarze krakowskiej bezpieki..., s. 261–262.

[55] F. Musiał, Naczelnicy Wydziału IV SB w Krakowie..., s. 37–38.

[56] W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, Twarze krakowskiej bezpieki..., s. 261–262.

[57] F. Musiał, Naczelnicy Wydziału IV SB w Krakowie..., s. 37–38.

[58] W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, Twarze krakowskiej bezpieki..., s. 261–262.

[59] F. Musiał, Naczelnicy Wydziału IV SB w Krakowie..., s. 38.

[60] Ibidem.

[61] Szerzej o działalności Grupy „D” zob. M. Lasota, O raporcie sejmowej komisji poświęconym Samodzielnej Grupie „D” w MSW, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2003, nr 1, s. 27–36; idem, Informacja o działalności komórek „D” pionu IV byłej Służby Bezpieczeństwa, ibidem, s. 37–56.

[62] W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, Twarze krakowskiej bezpieki..., s. 261–262.

[63] Był m.in. członkiem Plenum KZ PZPR przy WUSW w Krakowie i członkiem plenum KD PZPR Kraków--Śródmieście (F. Musiał, Naczelnicy Wydziału IV SB w Krakowie..., s. 39).

[64] Zob. Pielgrzymki Jana Pawła II do Krakowa..., s. 74–340.

[65] Zob. np. Notatka służbowa z rozmowy przeprowadzonej z ks. A. Dużykiem, sporządził naczelnik Wydz. IV ppłk Z. Majka, 6 VI 1987 r. [w:] Pielgrzymki Jana Pawła II do Krakowa..., s. 313–314.

[66] W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, Twarze krakowskiej bezpieki..., s. 261–262.

[67] Aparat bezpieczeństwa w Polsce..., t. 3, s. 165. Poza wymienionymi stanowisko zastępcy naczelnika Wydziału IV piastował Mieczysław Ślusarczyk (lipiec 1981 – maj 1983), jego praca operacyjna polegała jednak na ochronie gospodarki rolnej. Szerzej zob. AIPN Kr, 0208/88/DVD, Akta osobowe Marka Patrzałka; J. Nowak, Ludzie z „czwórki”. Z akt personalnych funkcjonariuszy Wydziału IV KW MO w Krakowie (1970––1990), „Arcana” 2011, nr 2/3, s. 162.

[68] W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, Twarze krakowskiej bezpieki..., s. 123.

[69] AIPN Lu, 0212/887, Akta osobowe Waldemara Chmurzyńskiego, Życiorys Waldemara Chmurzyńskiego, 4 XI 1959 r., k. 3; ibidem, Ankieta personalna, 4 XI 1959 r., k. 4.

[70] Ibidem, Życiorys Waldemara Chmurzyńskiego, 4 XI 1959 r., k. 3; ibidem, Wniosek personalny o przyjęcie do MO, 4 XI 1959 r., k. 100.

[71] Ibidem, Charakterystyka oficera techniki operacyjnej Wydziału „T”, Chmurzyńskiego Waldemara, 31 V 1960 r., k. 106.

[72] Ibidem, Odpis dyplomu magisterskiego z 30 VIII 1968 r., k. 19.

[73] Ibidem, Ankieta personalna, 28 X 1976 r., k. 20. W późniejszych latach należał również do Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej i Towarzystwa Krzewienia Kultury Świeckiej (ibidem, k. 4).

[74] Ibidem, Rozkaz specjalny płk. Artura Mickiewicza, zastępcy komendanta wojewódzkiego MO ds. bezpieczeństwa w Krakowie, z 9 IX 1966 r., k. 119.

[75] Ibidem, Raport z 29 IX 1972 r., k. 127.

[76] W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, Twarze krakowskiej bezpieki..., s. 123.

[77] AIPN Lu, 0212/887, Akta osobowe Waldemara Chmurzyńskiego, Opinia służbowa za okres 1 I 1974 – 31 XII 1975 r., 31 I 1976 r., k. 132.

[78] W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, Twarze krakowskiej bezpieki..., s. 123.

[79] AIPN Lu, 0212/887, Akta osobowe Waldemara Chmurzyńskiego, Pismo dyrektora Departamentu IV MSW, gen. Konrada Straszewskiego, do zastępcy komendanta wojewódzkiego MO ds. SB w Krakowie, płk. Stefana Gołębiowskiego, w sprawie oceny I pielgrzymki Jana Pawła II do Polski, 3 XII 1979 r., k. 145.

[80] Szerzej zob. Pielgrzymki Jana Pawła II do Krakowa..., s. 77–197.

[81] AIPN Kr, 08/296, Akta SO krypt. „Zorza”, t. 1, Wniosek o zakończenie sprawy obiektowej krypt. „Zorza”, dotyczącej przyjazdu Jana Pawła II do Polski, 28 I 1984 r., k. 28.

[82] AIPN Lu, 0212/887, Akta osobowe Waldemara Chmurzyńskiego. Opinia służbowa, 13 X 1984 r., k. 132.

[83] W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, Twarze krakowskiej bezpieki..., s. 123.

[84] AIPN Lu, 0212/887, Akta osobowe Waldemara Chmurzyńskiego, Rozkaz specjalny nr 05/89 szefa WUSW w Siedlcach z 21 I 1989 r., k. 173.

[85] W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, Twarze krakowskiej bezpieki..., s. 123.

[86] Ibidem, s. 123–124. Zob. reż AIPN Kr, 059/499, Akta osobowe Tadeusza Cholewy.

[87] Cyt. za: J. Nowak, Ludzie z „czwórki”..., s. 163.

[88] Ibidem, s. 163–164.

[89] Cyt. za: ibidem, s. 164.

[90] W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, Twarze krakowskiej bezpieki..., s. 162.

[91] J. Nowak, Ludzie z „czwórki”..., s. 164.

[92] W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, Twarze krakowskiej bezpieki..., s. 123–124.

[93] Plan zabezpieczenia operacji krypt „Mistrzejowice”, 30 V 1983 r. [w:] Pielgrzymki Jana Pawła II do Krakowa..., s. 157–159.

[94] W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, Twarze krakowskiej bezpieki..., s. 86. Dokładny przebieg służby w: AIPN Kr, 059/677, Akta osobowe Kazimierza Aleksanderka.

[95] F. Musiał, Naczelnicy Wydziału IV SB w Krakowie..., s. 40–41.

[96] W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, Twarze krakowskiej bezpieki..., s. 86.

[97] F. Musiał, Naczelnicy Wydziału IV SB w Krakowie..., s. 42–43.

[98] M. Lasota, Informacja o działalności komórek „D” pionu IV..., s. 27–36.

[99] F. Musiał, Naczelnicy Wydziału IV SB w Krakowie..., s. 43.

[100] Wyciąg z informacji od TW ps. „Leszek” będącego „na kontakcie” por. K. Aleksanderka [w:] Pielgrzymki Jana Pawła II do Krakowa..., s. 171–173.

[101] W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, Twarze krakowskiej bezpieki..., s. 86.

[102] Cyt. za: F. Musiał, Naczelnicy Wydziału IV SB w Krakowie..., s. 43.

[103] Plan operacyjnego zabezpieczenia krypt. „Rezydencja” w dniach 10–11 VI 1987 r. [w:] Pielgrzymki Jana Pawła II do Krakowa..., s. 265–267.

[104] W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, Twarze krakowskiej bezpieki..., s. 86.

[105] Ibidem, s. 301–302; J. Nowak, Ludzie z „czwórki”..., s. 161.

[106] J. Nowak, Ludzie z „czwórki”..., s. 161. Zob. też AIPN Kr, 0208/88/DVD, Akta osobowe Marka Patrzałka.

[107] J. Nowak, Ludzie z „czwórki”..., s. 161.

[108] W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, Twarze krakowskiej bezpieki..., s. 417.

[109] AIPN Kr, 0208/88/DVD, Akta osobowe Marka Patrzałka. Opinia służbowa na temat starszego inspektora Wydziału IV Marka Patrzałka, Kraków, 11 II 1985 r., k. 49.

[110] W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, Twarze krakowskiej bezpieki..., s. 301–302.

[111] Notatka służbowa z rozmowy z TW ps. „Sławek”, 21 III 1987 r. [w:] Pielgrzymki Jana Pawła II do Krakowa..., s. 251–253.

[112] Zob. R. Szczęch, Komendanci wojewódzcy MO/szefowie WUSW i ich zastępcy ds. Służby Bezpieczeństwa w Krakowie w latach 1957–1990 [w:] Strażnicy sowieckiego imperium..., s. 154–173. Ostatnim szefem WUSW w Krakowie był Bogusław Strzelecki (ibidem, s. 173–176).

[113] Aparat bezpieczeństwa w Polsce..., t. 3, s. 165. Od lutego do września 1981 r. funkcję tę sprawował płk Adam Trzybiński.

[114] Ibidem, s. 165. Etat II zastępcy komendanta wojewódzkiego ds. SB wprowadzono w październiku 1957 r. (W. Frazik, Struktura organizacyjna Służby Bezpieczeństwa..., s. 66–67).

[115] R. Łatka, Wstęp..., s. 11–29.

[116] Szerzej o jego karierze partyjnej zob. AIPN Kr, 47/79, Akta osobowe Stefana Gołębiowskiego; R. Szczęch, Komendanci wojewódzcy MO/szefowie WUSW..., s. 195–197.

[117] W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, Twarze krakowskiej bezpieki..., s. 169.

[118] R. Szczęch, Komendanci wojewódzcy MO/szefowie WUSW..., s. 197–198.

[119] Ibidem, s. 198–199.

[120] Ibidem, s. 199–200.

[121] W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, Twarze krakowskiej bezpieki..., s. 141. Na przyjęcie do służby w SB miała prawdopodobnie wpływ jego aktywność w ZMP, TPPR, PZPR i TKKŚ. Szerzej zob. AIPN Kr, 47/52, Akta osobowe Wiesława Działowskiego; R. Szczęch, Komendanci wojewódzcy MO/szefowie WUSW..., s. 200–202.

[122] R. Szczęch, Komendanci wojewódzcy MO/szefowie WUSW..., s. 202–203.

[123] Ibidem, s. 204.

[124] W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, Twarze krakowskiej bezpieki..., s. 141.

[125] R. Szczęch, Komendanci wojewódzcy MO/szefowie WUSW..., s. 204–205.

[126] Szerzej zob. Pielgrzymki Jana Pawła II do Krakowa..., s. 77–340.

[127] F. Musiał, Naczelnicy Wydziału IV SB w Krakowie..., s. 34.

[128] R. Szczęch, Komendanci wojewódzcy MO/szefowie WUSW..., s. 204.

[129] W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, Twarze krakowskiej bezpieki..., s. 219.

[130] Szerzej zob. AIPN Kr, 47/167, Akta osobowe Piotra Kościelniaka; R. Szczęch, Komendanci wojewódzcy MO/szefowie WUSW..., s. 221–222.

[131] R. Szczęch, Komendanci wojewódzcy MO/szefowie WUSW..., s. 224.

[132] Ibidem, s. 225–226.

[133] Ibidem, s. 226.

[134] W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, Twarze krakowskiej bezpieki..., s. 219.

[135] R. Szczęch, Komendanci wojewódzcy MO/szefowie WUSW..., s. 227.

[136] Zob. np. Informacja przekazana przez Wydz. V KW MO w Krakowie do Wydz. IV KW MO w Krakowie, 14 IV 1983 r. [w:] Pielgrzymki Jana Pawła II do Krakowa..., s. 100; Informacja przekazana przez Wydz. V KW MO w Krakowie do Wydz. IV KW MO w Krakowie, 23 IV 1983 r. [w:] ibidem, s. 109–110.

[137] Zob. np. Wytyczne operacyjno-polityczne kierownika sztabu „Zorza II” dla jednostek organizacyjnych garnizonu krakowskiego w związku z wizytą papieża Jana Pawła II, 16 II 1987 r. [w:] ibidem, s. 230–231.

[138] Szerzej na temat tych struktur krakowskiej SB zob. H. Głębocki, Pion III (Wydział III i Wydział III-1) krakowskiej Służby Bezpieczeństwa – zarys działalności (1975–1989) [w:] Strażnicy sowieckiego imperium..., s. 233–265.

[139] Plan działań operacyjno-profilaktycznych Wydziału III KW MO w Krakowie w okresie operacji „Lato ’79”, 5 V 1979 r. [w:] Pielgrzymki Jana Pawła II do Krakowa..., s. 40.

[140] AIPN Kr, 059/699, Akta osobowe Wiesława Hryniewicza (właśc. Wiesława Heretyka); W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, Twarze krakowskiej bezpieki..., s. 183. Szerzej zob. H. Głębocki, Pion III (Wydział III i Wydział III-1)..., s. 239.

[141] H. Głębocki, Pion III (Wydział III i Wydział III-1)..., s. 239.

[142] W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, Twarze krakowskiej bezpieki..., s. 183.

[143] Decyzja nr 01/87 szefa WUSW w Krakowie z 31 I 1987 r., 30 I 1987 r. [w:] Pielgrzymki Jana Pawła II do Krakowa..., s. 215–216.

[144] Ksiądz Jancarz zamierzał m.in. wystosować petycję do papieża Jana Pawła II, aby warunkiem jego przyjazdu do Polski było zwolnienie wszystkich więźniów politycznych. Szerzej o planach tego duchownego zob. Informacja przekazana przez Wydz. III-1 KW MO w Krakowie do Wydz. IV KW MO w Krakowie, 25 IV 1983 r. [w:] ibidem, s. 111. Na temat działalności ks. Jancarza w latach osiemdziesiątych zob. Ł. Marek, Kapłan klasy robotniczej i inteligencji pracującej ks. Kazimierz Jancarz (1949–1993) [w:] Niezłomni ludzie Kościoła. Sylwetki, red. J. Żaryn, Kraków 2011, s. 189–200.

[145] Informacja przekazana przez Wydz. III-1 KW MO w Krakowie do Wydz. IV KW MO w Krakowie, 25 IV 1983 r. [w:] Pielgrzymki Jana Pawła II do Krakowa..., s. 111.

[146] W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, Twarze krakowskiej bezpieki..., s. 387–388.

[147] H. Głębocki, Pion III (Wydział III i Wydział III-1)..., s. 240.

[148] W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, Twarze krakowskiej bezpieki..., s. 387–388.

[149] AIPN Kr, 08/296, SO krypt. „Zorza”, t. 1, Zarządzenie nr 08/83 komendanta wojewódzkiego MO w Krakowie z dnia 25 III 1983 r., k. 12–14.

[150] W. Frazik, F. Musiał, M. Szpytma, Twarze krakowskiej bezpieki..., s. 288.

[151] Szerzej zob. AIPN Kr, 059/696, Akta osobowe Jana Nogiecia.

[152] Informacja z Wydz. V WUSW Kraków do Wydz. IV WUSW Kraków, 8 VI 1987 r. [w:] Pielgrzymki Jana Pawła II do Krakowa..., s. 308–309.

[153] Zob. np. Wykaz TW Wydz. IV tkwiących w strukturach organizacyjnych wizyty papieża oraz zabezpieczających poszczególne operacje, 29 V 1987 r. [w:] ibidem, s. 294–296.

Upartyjnienie kadry lubelskiego Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej (1944–1989). Zarys problematyki

[1] Najlepiej zbadane są dwa segmenty historii UMCS: pierwsze lata funkcjonowania oraz uniwersytecka „Solidarność”. Na temat tego pierwszego zagadnienia zob. np. D. Gałaszewska, Polityka państwa wobec uczelni wyższych w latach 1944–1969 na przykładzie Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej i Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, mps pracy doktorskiej, Lublin 2005; Biblioteka Główna Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie [dalej: BG UMCS], PK 2819; D. Gałaszewska-Chilczuk, „Wrogie uniwersytety”. Polityka państwa komunistycznego wobec Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego i Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej (1944–1989), Warszawa 2013, passim; M. Kruszyński, Maria Curie-Skłodowska i uniwersytet jej imienia – Lublin, rok 1944, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, Sectio F: Historia” 2011, t. 66, z. 1, s. 139–146; idem, Eugeniusz Hetman – sekretarz Komitetu Uczelnianego PZPR Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie [w:] Partia komunistyczna w Polsce. Struktury – ludzie – dokumentacja, red. D. Magier, Lublin–Radzyń Podlaski 2012, s. 425–439; idem, Henryk Raabe – organizator i pierwszy rektor Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie (1944–1948), „Komunizm. System – ludzie – dokumentacja” 2012, nr 1, www.komunizm.net.pl; idem, Józef Parnas czy Józef Parnes. Przyczynek do biografii, „Rocznik Lubelski” 2012, t. 38, s. 84–96; idem, Towarzystwo Przyrodników im. Mikołaja Kopernika UMCS w Lublinie w latach stalinowskich, ibidem, s. 97–106; A. Łosowska, Znane i nieznane dzieje UMCS. Trudne początki, „Wiadomości Uniwersyteckie”, październik 2009, nr 7, s. 6–9; J. Malarczyk, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej [w:] Sto sześćdziesiąt cztery dni „Polski Lubelskiej”, red. A. Bogusz, Lublin 1964, s. 94–106, idem, UMCS w okresie PKWN, „Rocznik Lubelski” 1966, t. 7, s. 103–123; idem, Powstanie i organizacja Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w świetle źródeł, Lublin 1968; idem, Powstanie i rozwój Uniwersytetu [w:] Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej 1944–1979, red. W. Skrzydło, R. Orłowski, G.L. Seidler, Lublin 1979, s. 7–33; J. Wrona, Uwarunkowania polityczne i społeczne powstania UMCS, „Wiadomości Uniwersyteckie”, 2009, nr 7, s. 9–12. Na temat uczelnianej „Solidarności” zob. M. Bielska, NSZZ „Solidarność” UMCS w latach 1980–1989, mps pracy doktorskiej napisanej pod kierunkiem prof. Janusza Wrony, Lublin 2011, BG UMCS, PK3707; Z. Zaporowski, M. Szumiło, NSZZ „Solidarność” Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w latach 1980–1981, Lublin 2011.

[2] Zob. D. Gałaszewska-Chilczuk, Miejsce partii komunistycznej na „czerwonym” Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w latach 1944–1989, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2008, nr 2 (13), s. 261.

[3] Np. Relacja Józefa Szymańskiego, 13 X 2010 r., nagranie w zbiorach autora; Relacja Mirosławy Zakrzew-

skiej-Dubasowej, 13 X 2010 r., nagranie w zbiorach autora; Relacja Zygmunta Mańkowskiego, 26 X 2010 r., nagranie w zbiorach autora; Relacja Jana Gurby, 9 XII 2010 r., nagranie w zbiorach autora.

[4] Autor przygotował pracę dotyczącą wybranych aspektów funkcjonowania UMCS w latach 1944–1989, skupiając się przede wszystkim na „partyjnych” losach lubelskiego uniwersytetu (M. Kruszyński, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w latach 1944–1989. Zarys dziejów powstania i funkcjonowania uczelni w warunkach PRL, Lublin 2015).

[5] Modele uniwersytetu oraz dzieje ich powstawania i kształtowania się przedstawił Pierre Bourdieu w klasycznej pozycji: Homo Academicus (Stanford 1988).

[6] Podczas I Zjazdu PPR w grudniu 1945 r. Władysław Gomułka szczególnie zwracał uwagę na upływ czasu jako podstawowy czynnik stopniowego przejmowania kontroli nad środowiskiem akademickim w Polsce (W. Gomułka „Wiesław”, Ku nowej Polsce. Sprawozdanie polityczne i przemówienia wygłoszone na I Zjeździe PPR, Katowice 1945, s. 94–95).

[7] Na temat trudności nowej władzy w stworzeniu własnej bazy kadrowej naukowców zob. J. Connelly, Szkolnictwo wyższe w Europie Środkowej i Wschodniej w epoce stalinizacji [w:] Skryte oblicze systemu komunistycznego. U źródeł zła..., red. Bäcker i in., Warszawa 1997, s. 233; R. Herczyński, Spętana nauka. Opozycja intelektualna w Polsce 1945–1970, Warszawa 2008, s. 49–50; G. Hosking, The Intelligentsia and Russia’s Twentieth – Century Crisis of Trust [w:] Word, Deeds and Values. The Intelligentsia in Russia and Poland during the Nineteenth and Twentieth Centuries, red. F. Björling, A. Pereswetoff-Morath, Lund 2005, s. 240; P. Hübner, I Kongres Nauki Polskiej jako forma realizacji założeń polityki naukowej Państwa Ludowego, Wrocław 1983, s. 31–32; idem, Nauka polska po II wojnie światowej. Idee i instytucje, Warszawa 1987, s. 13; idem, Polityka naukowa w Polsce w latach 1944–1953. Geneza systemu, t. 1, Wrocław–Warszawa–Kraków 1992, s. 120–125; K. Kersten, Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948, Poznań 1990, s. 330; eadem, Nauka polska 1939–1956 wobec totalitaryzmów [w:] eadem, Pisma rozproszone, wybór i przygotowanie do druku T. Szarota, D. Libionka, Warszawa 2005, s. 75; B. Krasiewicz, Odbudowa szkolnictwa wyższego w Polsce Ludowej w latach 1944–1948, Wrocław 1976, s. 97; R. Stobiecki, Historiografia PRL. Ani dobra, ani mądra, ani piękna... ale skomplikowana, Warszawa 2007, s. 138–142. Brak „własnej”, tj. partyjnej, profesury od początku obserwowano także w innych krajach Europy Środkowej i Wschodniej znajdujących się pod dominacją radziecką, zob. J. Connelly, Zniewolony uniwersytet. Sowietyzacja szkolnictwa wyższego w Niemczech Wschodnich, Czechach i Polsce 1945–1956, tłum. W. Rodkiewicz, Warszawa 2014.

[8] Pierwszą poważną próbę analizy położenia PPR/PZPR w UMCS podjęła Dorota Gałaszewska-Chilczuk, sygnalizując podstawowy problem tych struktur w lubelskim uniwersytecie, tj. brak wystarczająco dużej liczby członków (D. Gałaszewska-Chilczuk, Miejsce partii komunistycznej..., s. 269–273).

[9] Wiemy, że w maju 1947 r. w całej Polsce do PPR należało jedynie nieco ponad 40 samodzielnych pracowników nauki (P. Hübner, Nauka polska..., s. 37; B. Krasiewicz, Odbudowa szkolnictwa wyższego..., s. 311; M. Hirszowicz, Pułapki zaangażowania. Intelektualiści w służbie komunizmu, Warszawa 2001, s. 94; R. Stobiecki, Historiografia PRL..., s. 143). Na niektórych uniwersytetach komórki PPR powstały dopiero pod koniec 1948 r., np. na Uniwersytecie Jagiellońskim (Kronika Uniwersytetu Jagiellońskiego za lata akademickie 1945/1946–1955/1956, red. L. Hajdukiewicz, J. Zieliński, M. Stępień, Kraków 1971, s. 147–148).

[10] S. Salmonowicz, Profesorowie i studenci w dobie stalinizmu w Polsce (1944–1956) [w:] Polacy wobec PRL. Strategie przystosowawcze, red. G. Miernik, Kielce 2003, s. 78.

[11] AP Lublin, KW PPR, 8, Protokół posiedzenia Egzekutywy KW PPR w Lublinie z 18 XI 1947 r., k. 31.

[12] Szerzej zob. J. Wrona, Jedni głosują, a drudzy obliczają głosy (wybory do Sejmu Ustawodawczego RP w 1947), „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, Sectio F: Historia” 1997/1998, t. 52/53, s. 433–482.

[13] Organizowano np. kursy przygotowawcze na wstępny rok studiów, pozwalające skrócić okres przygotowania młodzieży do podjęcia nauki na uniwersytetach. Poza tym miały temu sprzyjać temu zasady rekrutacji, promujące młodzież pochodzenia robotniczego i chłopskiego. O wszystkich tych zagadnieniach w kontekście UMCS zob. D. Gałaszewska-Chilczuk, Partyjne zasady rekrutacji studentów. Ich efekty na przykładzie lubelskiego Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, „Polska 1944/45–1989. Studia i materiały”, t. 9, Warszawa 2010, s. 155–177; A. Wydra, Uniwersyteckie kursy przygotowawcze w latach 1945–1952, „Wiadomości Uniwersyteckie” 2010, nr 5, s. 30–31.

[14] Zwieńczeniem tych działań było przyjęcie ustawy o organizacji szkolnictwa wyższego i pracownikach naukowych z 15 XII 1951 r. obowiązującej od 7 II 1952 r. Ustawa ta ostatecznie sankcjonowała zmiany wprowadzane w systemie szkolnictwa wyższego w Polsce. Głosiła m.in., że minister właściwy do spraw szkolnictwa wyższego mianuje rektorów uczelni, którzy mu podlegają. Przyjęto też radzieckie rozwiązania dotyczące ścieżki awansu pracowników naukowych (P. Hübner, Polityka naukowa w Polsce..., t. 1, s. 592).

[15] Władze komunistyczne pozbawiły możliwości wykonywania zawodu wielu uznanych profesorów, zwłaszcza reprezentantów akademickiej humanistyki, zastępowanej teraz naukami społecznymi. W takim położeniu znaleźli się Jan Bystroń, Janina Kotarbińska, Władysław Tatarkiewicz i wielu innych (P. Hübner, Stalinowskie „czystki” w nauce polskiej [w:] Skryte oblicze systemu komunistycznego..., s. 218–219). Na UMCS szykany spotkały prof. Narcyza Łubnickiego, filozofa, z powodu krytycznych poglądów na temat marksizmu, które zaprezentował w pracy Teoria poznania materializmu dialektycznego, opublikowanej w 1946 r. Jak twierdzą uczniowie prof. Łubnickiego, na kilka lat odebrano mu możliwość prowadzenia zajęć dydaktycznych (Relacja Zdzisława Cackowskiego, 20 X 2010 r., nagranie w zbiorach autora; Relacja Tadeusza Kwiatkowskiego, 10 II 2011 r., nagranie w zbiorach autora). Z materiałów źródłowych wynika, że Łubnickiemu rzeczywiście ograniczono liczbę ćwiczeń, co profesor próbował sobie rekompensować prowadzeniem lektoratu z języka rosyjskiego (AUMCS, Akta personalne, K 4307, Pismo z działu lektoratów UMCS do Biura Personalnego UMCS dotyczące obciążenia godzinowego pracowników lektoratów UMCS, 16 XI 1949 r., b.p.). Języka tego Łubnicki uczył do 1954 r., a jednocześnie wykładał logikę i historię filozofii (Spis wykładów na rok 1951/52, Lublin 1952, s. 9; Spis wykładów na rok 1952/53, Lublin 1953, s. 31, 35, 60, 68; Spis wykładów na rok 1953/54, Lublin 1954, s. 39, 47, 55).

[16] Dysponujemy jedynie szczątkowymi danymi za lata poprzednie. Na przykład w czerwcu 1948 r. Koło PPR przy UMCS liczyło ok. 60 członków (początkowo było ich 25), w tym 12 pracowników naukowych (AAN, PPR, 295/XVII-59, Pismo Józefa Parnasa do KC PPR w Warszawie, 6 VII 1948 r., k. 155; ibidem, 295/XVII-57, Odprawa profesorów, członków PPR i PPS w KC PPR w Warszawie z 8 VI 1948 r., k. 148; AIPN Lu, 059/7, Pismo WUBP w Lublinie do MBP w Warszawie, 21 VI 1948 r., k. 352). Pod koniec 1949 r., zanim od UMCS odłączyły się wydziały Lekarski i Farmaceutyczny, do PZPR należało 8 profesorów (stan upartyjnienia 9 proc.) i 21 przedstawicieli niższego personelu naukowego (5 proc.) (AAN, KC PZPR, 237/V-1a/31, Wykaz liczbowy pracowników nauki w Polsce z uwzględnieniem ich przynależności do PZPR, 1949 r., k. 20; por. D. Gałaszewska-Chilczuk, Miejsce partii komunistycznej..., s. 269). W kwietniu 1950 r. organizacja partyjna na UMCS liczyła 110 członków i 46 kandydatów do partii, a w grudniu 1951 r. 167 członków i 85 kandydatów (AP Lublin, KM PZPR w Lublinie, 482, Uchwała KU PZPR przy UMCS w sprawie pracy organizacji partyjnej w UMCS z 19 kwietnia 1951 r., k. 47; ibidem, 482, Ocena pracy nad kandydatami do partii na UMCS za okres od kwietnia do grudnia 1951 r., b.d., k. 131; ibidem, 3751, Skład PZPR na UMCS, 1951 r., k. 60; ibidem, 3763, Referat sprawozdawczy na zebranie wyborcze KU PZPR przy UMCS, 1951 r., k. 10).

[17] AAN, KC PZPR, 237/VII-217, W. Kobiałka, Notatka z wyjazdu w teren województwa lubelskiego, Warszawa, 22 V 1953 r., k. 17. Lubelska uczelnia nie odbiegała pod tym względem od innych ośrodków akademickich w Polsce. O sytuacji w innych ośrodkach akademickich zob. P. Hübner, Polityka naukowa w Polsce w latach 1944–1953. Geneza systemu, t. 2, Wrocław–Warszawa–Kraków 1992, s. 612.

[18] Eugeniusz Hetman (31 I 1925 – 6 I 1989) – urodził się w Lubiczynie w ówczesnym powiecie włodawskim. Przed II wojną światową ukończył 7 klas szkoły powszechnej. Podczas okupacji niemieckiej uczył się w Szkole Handlowej we Włodawie (1940–1943) (AUMCS, Studium Przygotowawcze, 69, Eugeniusz Hetman, Podanie do Dyrekcji Kursu Przygotowawczego na Rok Wstępny Studiów Wyższych w Lublinie, 1948 r., b.p.). Później, jak sam podawał, obawiając się poboru do niemieckiej Służby Budowlanej (Baudienst), zaciągnął się do partyzantki kierowanej przez PPR (AP Lublin, KM PZPR w Lublinie, 479, Wykaz członków KU PZPR na UMCS, 1952 r., k. 52). Do PPR wstąpił 13 II 1945 r. (AUMCS, Studium Przygotowawcze, 69, E. Hetman, Życiorys, b.p.); nieco wcześniej, 25 I 1945 r., został zatrudniony jako starszy referent odpowiedzialny za sprawy finansowe w PUBP w Białej Podlaskiej (AIPN Lu, 18/49, Charakterystyka służbowa Eugeniusza Hetmana, k. 39; ibidem, Pismo Franciszka Filipiuka, szefa PUBP w Białej Podlaskiej, do naczelnika Wydziału Finansowego WUBP w Lublinie, 21 X 1947 r., k. 68). W 1948 r. rozpoczął naukę w Studium Przygotowawczym przy UMCS, a po jego ukończeniu w 1950 r. został przyjęty na Wydział Rolny tegoż uniwersytetu (AP Lublin, KM PZPR w Lublinie, 3731, Protokół zebrania wyborczego OOP PZPR przy Wydziale Rolnym UMCS z 22 III 1951 r., k. 24). Był członkiem ZMP. Po otrzymaniu dyplomu w 1955 r., 1 XI 1955 r. został asystentem w Katedrze Ekonomii i Organizacji Rolnictwa utworzonej w Wyższej Szkole Rolniczej w Lublinie.

[19] Zob. M. Kruszyński, Eugeniusz Hetman..., s. 425–438.

[20] Podobne postawy przyjmowali działacze organizacji młodzieżowych i partyjnych również na innych uczelniach (M. Wierzbicki, Postawy członków ZMP wobec rzeczywistości epoki stalinizmu [w:] „Jesteście naszą wielką szansą”. Młodzież na rozstajach komunizmu 1944–1989, red. P. Ceranka, S. Stępień, Warszawa 2009, s. 48–78).

[21] Wspominał o tym prof. Stanisław Uziak, który w tym okresie był młodym pracownikiem naukowym. Profesor podaje też, że w podobnym tonie jak Hetman prowadzili rozmowy inni samodzielni pracownicy nauki (Relacja Stanisława Uziaka, 12 XI 2010 r., nagranie w zbiorach autora).

[22] Adela Moroz (1924–?) – sama wskazywała na swoje chłopskie pochodzenie (AP Lublin, KM PZPR w Lublinie, 479, Charakterystyki członków kierownictwa partyjnego UMCS, b.d., k. 52). Studentka Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego UMCS, od marca 1950 r. do lutego 1952 r. II sekretarz KU PZPR przy UMCS (ibidem, Protokół posiedzenia komisji skrutacyjnej zebrania wyborczego w UMCS z 5 III 1950 r., k. 17; ibidem, 94, Protokół posiedzenia plenum KM PZPR w Lublinie z 20 II 1952 r., k. 126). W archiwum uczelnianym nie zachowała się jej teczka studencka. Szerzej o działalności Moroz w strukturach partyjnych uniwersytetu lubelskiego zob. M. Kruszyński, O zaangażowaniu kobiet w działalność partii komunistycznej i Ligi Kobiet na przykładzie lubelskiego UMCS z czasów stalinowskich, „Komunizm. System – ludzie – dokumentacja” 2013, nr 2, www.komunizm.net.pl.

[23] A. Moroz, Podstawowa organizacja partyjna na UMCS w walce o nowe kadry, „Sztandar Ludu”, 18 X 1951.

[24] Szerzej o wystąpieniu radzieckiego przywódcy i o tym, jak jego tezy zostały ocenione przez członków PZPR, zob. Z. Rykowski, W. Władyka, Polska próba. Październik ’56, Kraków 1989, s. 116–123.

[25] AP Lublin, KM PZPR w Lublinie, 485, Protokół posiedzenia KU PZPR na UMCS z 13 III 1956 r., k. 35–36.

[26] Halina Całko (w dokumentach występuje również jako Całkowa, 12 IX 1903 – 9 II 1968) – urodziła się w Lublinie. W 1921 r. ukończyła żeńskie gimnazjum i rozpoczęła studia na KUL, ale po 2 latach je przerwała ze względu na trudną sytuację materialną i podjęła pracę jako prywatna nauczycielka. W 1931 r. ukończyła Państwowe Pedagogium im. Ewarysta Estkowskiego, w którym następnie została zatrudniona. W czasie okupacji niemieckiej zaangażowała się w tajne nauczanie. Pracę na UMCS podjęła (jako referentka) 1 X 1948 r., a dwa dni później zapisała się do PPR. Potem została kierownikiem Wydziału Kadr na uniwersytecie, stanowisko to piastowała aż do śmierci (AUMCS, Akta personalne, K3040, Halina Całkowa, Życiorys, b.d., b.p.; ibidem, Umowa o pracę z Haliną Całko, 19 V 1954 r., b.p.; ibidem, Klepsydra, b.p.).

[27] AP Lublin, KM PZPR w Lublinie, 485, Protokół posiedzenia KU PZPR na UMCS z 13 III 1956 r., k. 35.

[28] PZPR pozyskiwała kolejnych członków, tworząc nowe struktury, np. przez mnożenie stanowisk urzędniczych, których zajmowanie było często uzależnione od przynależności do partii. Temu służyła m.in. przeprowadzana w 1975 r. reforma administracyjna, polegająca na zwiększeniu liczby województw (A. Friszke, Próba portretu zbiorowego aparatu partyjnego [w:] PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012, s. 60).

[29] H. Świda-Ziemba, Człowiek wewnętrznie zniewolony. Problemy psychosocjologiczne minionej formacji, Warszawa 1998, s. 263.

[30] Wzrost liczby wyjazdów zagranicznych, nie tylko w środowisku akademickim, był związany ze stopniowym łagodzeniem polityki paszportowej od 1954 r. (D. Stola, Kraj bez wyjścia? Migracje z Polski 1949–1989, Warszawa 2010, s. 86–88).

[31] O takich praktykach powiedział funkcjonariuszowi lubelskiej SB jeden z pierwszych sekretarzy KU, dr Czesław Gofroń (AIPN Lu, 08/314, t. 2, Notatka służbowa z rozmowy z Czesławem Gofroniem, Lublin, 14 XII 1965 r., k. 100–101v).

[32] Zob. AUMCS, Sekretariat Rektora, S4/293, Protokół posiedzenia Kolegium Rektorskiego UMCS z 9 IV 1973 r., b.p.

[33] O ile w 1957 r. wyjazdów tego typu zarejestrowano nieco ponad 20, o tyle w połowie lat siedemdziesiątych było ich ponad 200 (AUMCS, Sekretariat Rektora, S4/19, Zestawienie wyjazdów zagranicznych pracowników naukowych UMCS w 1957 r., b.p.; ibidem, S4/177, Wyjazdy zagraniczne pracowników naukowych UMCS, 1972–1976, b.p.).

[34] Na początku lat siedemdziesiątych o mieszkanie (kwaterunkowe, spółdzielcze albo pracownicze) ubiegało się rokrocznie od 200 do 300 pracowników UMCS, a przydzielano je – po uprzedniej akceptacji struktur partyjnych – nie więcej niż 30–40 osobom (AP Lublin, KM PZPR w Lublinie, 4876, Pismo KU PZPR na UMCS w sprawie przyznawania mieszkań, 1973 r., k. 70–71). Podobne praktyki stosowano pod koniec dekady Edwarda Gierka (ibidem, 4948, KW PZPR w Lublinie, Ocena realizacji pięcioletniego planu rozwoju UMCS [1976–1980], k. 10).

[35] L. Gilejko, Członkowie PZPR – próba typologii [w:] PZPR jako machina władzy..., s. 130.

[36] H. Świda-Ziemba, Człowiek wewnętrznie zniewolony..., s. 72.

[37] O tego rodzaju zachowaniach i zjawiskach społecznych zob. J. Erenc, Teoria grupy społecznej a mechanizmy wykluczenia [w:] Społecznie wykluczeni. Niewygodni, nienormatywni, nieprzystosowani, nieadekwatni, red. A.M. Kłonkowska, M. Szulc, Gdańsk 2013, s. 11–24.

[38] Grzegorz Leopold Seidler (18 IX 1913 – 28 XII 2004) – urodził się w Stanisławowie, gdzie ukończył gimnazjum i liceum klasyczne. W roku akademickim 1930/1931 rozpoczął studia prawnicze na UJ. W trakcie studiów działał w lewicowej, syndykalistycznej organizacji młodzieżowej pn. Związek Polskiej Młodzieży Demokratycznej. W 1935 r. uzyskał tytuł magistra prawa; potem odbył przeszkolenie wojskowe w Szkole Podchorążych Artylerii we Włodzimierzu Wołyńskim. W 1936 r. wyjechał do Wiednia na roczne uzupełniające studia filozoficzne. Po powrocie do Polski zamieszkał w Warszawie i podjął pracę w Archiwum Sejmu RP i Biurze Prac Parlamentarnych Sejmu i Senatu RP. W 1938 r. doktoryzował się w zakresie prawa w UJ, broniąc rozprawy pt. „Założenia filozoficzne polskich koncepcji ustrojowych 1921–1935”. W czasie okupacji niemieckiej pracował w charakterze korepetytora i buchaltera w majątku ziemskim Babsk pod Rawą Mazowiecką. Po zakończeniu wojny, od marca 1945 r., był zatrudniony jako adiunkt na Wydziale Prawa UJ. Równocześnie wykładał w krakowskiej Akademii Handlowej. Habilitował się w 1948 r. na podstawie rozprawy pt. „Władza ustawodawcza i wykonawcza w polskich konstrukcjach ustrojowych 1917–1947”. Jego życie zawodowe było związane z utworzonym w 1949 r. Wydziałem Prawa UMCS. W 1955 r. opublikował Studia z historii doktryn politycznych. Świat antyczny; na podstawie tej pracy w 1957 r. Centralna Komisja Kwalifikacyjna przyznała mu tytuł naukowy profesora zwyczajnego nauk prawniczych (L. Maliszewski, Rectoribus Universitatis Mariae Curie-Skłodowska in memoriam, Lublin 2011, s. 131–155; A. Pieniążek, Grzegorz Leopold Seidler (1913–2004) [w:] Profesorowie Wydziału Prawa i Administracji UMCS 1949–2009. Księga jubileuszowa z okazji sześćdziesięciolecia Wydziału Prawa i Administracji UMCS w Lublinie, red. A. Przyborowska-Klimczak, Lublin 2009, s. 238–248).

[39] Wiesław Skrzydło (ur. 11 IV 1929) – urodził się w Rokitnie. W 1949 r. rozpoczął studia prawnicze na UMCS, które później kontynuował na Uniwersytecie Warszawskim. Życie zawodowe związał jednak z lubelską uczelnią. W 1958 r. obronił rozprawę doktorską pt. „Rola i funkcja społeczna stronnictw w ustroju politycznym PRL”, a 5 lat później uzyskał tytuł doktora habilitowanego na podstawie pracy pt. Istota przemian polityczno-ustrojowych w powojennej Francji (IV i V Republika) (Lublin 1963). W 1970 r. nadano mu tytuł profesora nadzwyczajnego, w 1975 r. zaś profesora zwyczajnego. Pełnił funkcję prodziekana Wydziału Prawa UMCS (1964–1965). Od 1981 r. kierownik Zakładu Prawa Konstytucyjnego. Przez 6 lat (1985–1991) kierował Stacją Naukową Polskiej Akademii Nauk w Paryżu (Konstytucyjny ustrój państwa. Księga jubileuszowa Profesora Wiesława Skrzydły, Lublin 2000, s. 7–9; http://katalog.bip.ipn.gov.pl/showDetails.do?idx=SK&katalogId=1&subpageKatalogId=1&pageNo=1&nameId=6399&osobaId=10631&, dostęp 28 III 2014 r.).

[40] Rola partii w systemie demokracji socjalistycznej. Rozmowa z rektorem UMCS prof. dr. Wiesławem Skrzydłą, „Kurier Lubelski”, 9 IV 1974, s. 2.

[41] Należy jednak podkreślić, że zarówno prof. Seidler, jak i prof. Skrzydło przyczynili się do rozbudowy kampusu uniwersyteckiego, która byłaby raczej niemożliwa, gdyby nie wysoka pozycja obu rektorów w strukturach PZPR. Na temat rozbudowy uniwersytetu zob. Z. Kowalski, Baza materialna uniwersytetu [w:] Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej 1944–1979..., s. 62–67; I. Pastuszko, Architektura Dzielnicy Uniwersyteckiej w Lublinie, Lublin 2013, s. 48–51, 56–57, 60–61.

[42] Relacja Józefa Szymańskiego, 8 X 2010 r.; Relacja Zygmunta Mańkowskiego, 26 X 2010 r.; Relacja Ryszarda Orłowskiego, 13 VI 2011 r., nagranie w zbiorach autora.

[43] AAN, KC PZPR, LVIII/133, Wydział Oświaty i Nauki PZPR, Informacja o sytuacji w partii w warunkach stanu wojennego, 21 XII 1981 r., b.p.

[44] AP Lublin, KM PZPR w Lublinie, 4469, 4409, 4278.

[45] M. Bielska, NSZZ „Solidarność” UMCS...

[46] Cyt. za: ibidem.

[47] AAN, KC PZPR, XIC/25, Wydział Nauki i Oświaty KC PZPR, Sytuacja polityczna w środowisku nauki i szkolnictwa wyższego, 21 IV 1982 r., k. 24–42 (cyt. za: D. Gałaszewska-Chilczuk, Polityczna weryfikacja kadry naukowej w latach osiemdziesiątych. Założenia – realizacja – efekty [w:] Naukowcy władzy, władza naukowcom. Studia, red. P. Franaszek, Warszawa 2010, s. 16).

[48] B. Miśkiewicz, Polskie szkolnictwo wyższe w latach 1981–1987, Toruń 2003, s. 27–28.

[49] AAN, KC PZPR, XIC/25, Wydział Nauki i Oświaty KC PZPR, Analiza sytuacji w środowisku naukowym w Polsce, 21 IV 1982 r., k. 26–29.

[50] „Dziennik Urzędowy Ministerstwa Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki” 1982, nr 1, s. 7–16.

[51] D. Gałaszewska-Chilczuk, Polityczna weryfikacja kadry naukowej..., s. 17.

[52] Relacja Józefa Szymańskiego, 8 X 2010 r., nagranie w zbiorach autora.

[53] B. Miśkiewicz, Polskie szkolnictwo wyższe..., s. 79.

[54] Zdzisław Cackowski (ur. 1 VI 1930) – urodził się w Warzęchewce w powiecie włocławskim. Szkołę średnią ukończył we Włocławku (1950), następnie studiował na Wydziale Filozoficznym Państwowego Uniwersytetu im. Łomonosowa w Moskwie (1950–1955). Jego kariera naukowa i zawodowa była związana z UMCS. W 1960 r. doktoryzował się na podstawie pracy pt. „Treść poznawcza wrażeń zmysłowych. Spór o jakości zmysłowe w filozofii marksistowskiej”. Dwa lata później przeprowadził przewód habilitacyjny, bazując na monografii zatytułowanej Problemy i pseudoproblemy (Warszawa 1964). W 1971 r. uzyskał tytuł profesora nadzwyczajnego, a w 1976 r. profesora zwyczajnego. Był kierownikiem Zakładu Teorii Poznania (1963–1968), Zakładu Filozofii Marksistowskiej (1969–1990) i Zakładu Ontologii i Teorii Poznania (od 1990 r.), a także prodziekanem Wydziału Humanistycznego (1963–1965). Poza tym piastował stanowisko dyrektora Międzyuczelnianego Instytutu Filozofii i Socjologii UMCS (1971–1977). W 2000 r. przeszedł na emeryturę, ale nadal jest pracownikiem naukowym lubelskiego uniwersytetu (http://filozofia.umcs.lublin.pl/zaklad-ontologii-i-teorii-poznania/zdzislaw-cackowski, dostęp 28 III 2014 r.).

[55] AIPN, 01232/42, Meldunek sygnalny nr 137 do MSW, Lublin, 7 V 1987 r., k. 128.

[56] AIPN, 01232/160, Szyfrogram nr 71400 do MSW, 20 X 1988 r., k. 137.

[57] AIPN, 01232/159, Szyfrogram nr 15953 do MSW, 10 III 1989 r., k. 68.

[58] AP Lublin, KM PZPR w Lublinie, 4832, Pismo prof. Eligiusza Modrzejewskiego, przewodniczącego Uczelnianej Komisji Kontrolno-Rewizyjnej PZPR na UMCS, w sprawie rezygnacji z członkostwa w PZPR, 20 IV 1989 r., k. 3.

[59] AP Lublin, KM PZPR w Lublinie, 5080, Referat sprawozdawczy KU PZPR na UMCS wygłoszony podczas konferencji sprawozdawczej POP PZPR na UMCS 4 IV 1989 r., k. 84–85.