Spis treści

Karta redakcyjna

Dedykacja

Wstęp

I. GENEZA INSTYTUTU LITERACKIEGO (do 1947 roku)

Z ziemi polskiej do włoskiej

Rzym

Dorobek Casa Editrice „Lettere”

II. NA ROZDROŻU (1948–1952)

Dom na Korneju

Wyjść z cienia wojny

W poszukiwaniu „trzeciego miejsca”

III. CZAS PRZYSZŁY (1953–1959)

Wbrew podziałom

W kręgu Kongresu Wolności Kultury

Dialog narodów

IV. WOLNA TRYBUNA (1960–1966)

W stronę „zgody narodowej”

Wolny głos zniewolonego świata

Świadectwo prawdy

Zakończenie

ANEKS

Przewodnik po autorach „Biblioteki Kultury” i współpracownikach Instytutu Literackiego w latach 1946–1966

Książki wydane w „Bibliotece Kultury” w latach 1953–1966

Summary

Wykaz skrótów

Bibliografia

Indeks osób

Przypisy

Opracowanie graficzne i projekt okładki: KRZYSZTOF FINDZIŃSKI

Redakcja: ANNA RÓWNY

Korekta: TERESA PODOSKA, MAŁGORZATA WÓJCIK, URSZULA SROKOSZ-MARTIUK

Korekta: MARIA ALEKSANDROW

Redakcja techniczna: ANDRZEJ BRONIAK

Indeks: PAULINA RÓWNY

Skład i łamanie: KATARZYNA SZUBKA, WOJCIECH CZAPLICKI (okładka)

Zdjęcie na okładce przedstawia siedzibę Instytutu Literackiego w Maisons-Laffitte, fot. M. Ptasińska-Wójcik.

W książce wykorzystano rysunki Józefa Czapskiego ze zbiorów Instytutu Literackiego: Józef Czapski, Andrzej Bobkowski, Władysław Wolski, Władysław Żeleński s. 66; Witold Gombrowicz s. 116; Jerzy Giedroyc s. 210; gabinet Redaktora s. 331.

© Copyright by Małgorzata Ptasińska-Wójcik &
Copyright by Instytut Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-7629-726-2

Instytut Pamięci Narodowej
Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu
ul. Wołoska 7, 02-675 Warszawa
tel. (+48 12) 581-87-78/77/76
e-mail: sekretariat.ipn@ipn.gov.pl
www.ipn.gov.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Mojej Mamie Mirosławie
książkę tę poświęcam

WSTĘP

Pośród licznych instytucji, stowarzyszeń i środowisk powojennego uchodźstwa polskiego paryski Instytut Literacki wyróżniał się siłą oraz zasięgiem oddziaływania na życie kulturalne i polityczne rodaków zarówno na obczyźnie, jak i w kraju[1]. Powstał z inicjatywy Jerzego Giedroycia wiosną 1946 r. w Rzymie przy 2. Korpusie Polskim pod nazwą Casa Editrice „Lettere”. We Włoszech prowadził szeroką działalność, łącząc pracę na potrzeby wojska i różnych jego formacji z realizacją własnych planów edytorskich. Zadebiutował Legionami Henryka Sienkiewicza.

Najbliższymi współpracownikami Giedroycia byli Gustaw Herling-Grudziński, Zofia i Zygmunt Hertzowie; z Paryża pomagał im Józef Czapski. W czerwcu 1947 r. ukazał się pierwszy numer miesięcznika „Kultura”. Gdy rozwiązywano Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie, Giedroyc postanowił odłączyć oficynę od 2. Korpusu Polskiego i przenieść ją do Francji. Jesienią tego roku zamieszkał wraz Czapskim i małżeństwem Hertzów w podparyskim Maisons-Laffitte przy avenue de Corneille, gdzie mieściła się pierwsza paryska siedziba Instytutu.

Nad Sekwaną pierwszoplanowe miejsce w działalności oficyny zajął miesięcznik „Kultura”, z roku na rok zdobywający coraz silniejszą pozycję pośród pism emigracyjnych. Dzięki strategii Giedroycia i gronu jego współpracowników z czasem wyrósł on na samodzielny ośrodek myśli politycznej, odgrywający istotną rolę w kształtowaniu opinii pośród rodaków na uchodźstwie oraz w Polsce. „Kultura” równie ważną rolę spełniała w jednoczeniu literatury polskiej, emigracyjnej z krajową, gdyż przybliżała dorobek pisarzy z obu stron „żelaznej kurtyny”.

Z powodu trudności finansowych przez pierwsze lata we Francji książki ukazywały się nieregularnie, głównie jako odbitki z „Kultury” lub nakładem autorów. Sytuacja uległa zmianie na początku 1953 r., kiedy Giedroyc Trans-Atlantykiem Witolda Gombrowicza i powieścią George’a Orwella 1984 zainaugurował „Bibliotekę Kultury”. Była to seria wydawnicza, której założenia programowe stanowiły kontynuację linii politycznej miesięcznika, jego dopełnienie. Wydawano w niej utwory literatów rodzimych, zarówno emigracyjnych, jak i krajowych, niedopuszczone przez cenzurę do druku w Polsce. W dorobku wydawniczym Instytutu znalazły się również pozycje intelektualistów zachodnich, współpracujących z Kongresem Wolności Kultury. Oficyna jako jedyna na ówczesnym emigracyjnym rynku wydawniczym drukowała książki autorów z Europy Środkowo-Wschodniej. Wydarzenia polityczne przyczyniły się do stworzenia w ramach kolekcji dwóch podserii: „Dokumentów” i „Archiwum Rewolucji”.

Pomimo dokonań „Biblioteki Kultury” zainteresowania badaczy skoncentrowały się głównie na „Kulturze” i fenomenie tego pisma[2], niejako z boku pozostawiając resztę dorobku Instytutu Literackiego. Wypełnieniu powstałej luki ma służyć niniejsza praca, która prezentuje książki wydane przez oficynę w latach 1946–1966.

W czasach PRL obraz Instytutu Literackiego kształtowały w kraju oficjalne publikacje, często inspirowane przez Służbę Bezpieczeństwa, które usiłowały przede wszystkim tworzyć „czarną legendę” oficyny. Świetnie uchwycił to Leopold Unger w artykule Dekalog AntyKultury[3]. Opracowania dotyczące Instytutu nieskażone ingerencją cenzury ukazywały się w drugim obiegu wydawniczym w kraju lub na emigracji. Natomiast pierwsze wolne od jakichkolwiek nacisków prace badawcze o paryskiej „Kulturze”, jej redakcji oraz wydawnictwach pojawiły się wraz ze zmianami ustrojowymi w Polsce po 1989 r., nie tyle na skutek otwarcia granic państwowych, ile przede wszystkim szerszego udostępnienia krajowym naukowcom archiwów emigracyjnych. Wśród publicystów i dziennikarzy przybywających do Maisons-Laffitte narastało zainteresowanie zespołem Instytutu Literackiego i wydawnictwami z charakterystyczną jońską kolumną na okładce. Pokłosie ich wizyt oraz prowadzonych kwerend stanowiły liczne teksty, dotyczące przede wszystkim Jerzego Giedroycia i „Kultury”[4].

W bogatej literaturze poświęconej Instytutowi na uwagę zasługują próby kompleksowego spojrzenia na jego działalność, pojawiające się zazwyczaj przy okazji różnych jubileuszy oficyny[5]. Najpoważniejszego podsumowania dokonano w czterdziestą rocznicę utworzenia wydawnictwa, kiedy powołane z tej okazji stowarzyszenie Les Amis de „Kultura” zorganizowało wystawę w Bibliotece Polskiej w Paryżu i wydało katalog Kultura et son cercle. Uzupełniło go zbiorowe dzieło O „Kulturze”. Wspomnienia i opinie opublikowane przy współpracy z wydawnictwem „Puls”, omawiające linię polityczną Giedroycia oraz przytaczające nowe fakty z historii Instytutu[6]. Katalog z paryskiej ekspozycji Kultura i jej krąg ukazał się w języku polskim w 1988 r. Zawiera pełny opis eksponatów wraz z cennymi informacjami biograficznymi i bibliograficznymi[7]. Znajdujące się w nim szkice, m.in. Krzysztofa Pomiana, Jolanty Chojeckiej, Andrzeja Mietkowskiego, Ewy i Krzysztofa Rutkowskich, Wojciecha Karpińskiego, Grażyny Pomian, Seweryna Blumsztajna, nie straciły na aktualności[8]. Rocznicę wydawnictwa uczcił również londyński „Pamiętnik Literacki”, który poświęcił „Kulturze” część numeru. Oprócz słowa od redakcji zamieszczono wywiad z Giedroyciem oraz artykuły Stanisława Barańczaka, Jerzego R. Krzyżanowskiego, Jadwigi Maurer, Niny Taylor; opinie o wydawnictwie przytoczyła Regina Wasiak[9]. W obchody jubileuszu Instytutu wpisały się Książki zbójeckie Wojciecha Karpińskiego, zbiór esejów o najważniejszych, zdaniem autora, pisarzach związanych z „Kulturą” i ich dziełach wydanych w Instytucie[10]. Czterdziestą rocznicę powstania oficyny przypomniały również pisma niezależnego obiegu[11].

Od początku lat dziewięćdziesiątych do badań nad Instytutem Literackim intensywnie włączyli się krajowi historycy. Przedmiotem ich studiów stało się przede wszystkim polityczne zaangażowanie „Kultury” i poglądy Giedroycia wyrażane na łamach miesięcznika piórem Juliusza Mieroszewskiego. Co ciekawe, do tej pory nie powstała jednak żadna monografia Instytutu jako oficyny wydawniczej i jej wydawnictw zwartych. Jedynie Andrzej S. Kowalczyk w popularnonaukowej książce Giedroyc i „Kultura” omówił historię Instytutu i jego dorobek wydawniczy w układzie zbliżonym do katalogu Kultura i jej krąg; dodatkową zaletę pozycji stanowi starannie dobrany materiał ilustracyjny[12]. Całościowe spojrzenie na działalność oficyny zaprezentowali w artykułach Andrzej Kłossowski i autorka niniejszej książki[13]. Pierwsze dziesięciolecie Instytutu zanalizował w Studium sukcesu. Przykład „Kultury” (1946–1956) Andrzej Mencwel, paralelnie rozpatrując zawartość miesięcznika i wydawnictw książkowych[14]. Eseje Krzysztofa Pomiana przybliżyły funkcjonowanie Instytutu Literackiego w latach 1946–1996[15].

Instytut jako wydawca najważniejszych emigracyjnych pisarzy polskich wpisał się na trwałe w życie literackie i wydawnicze poza krajem, znajdując miejsce na kartach wszelkiego rodzaju opracowań dotyczących powojennej literatury emigracyjnej, począwszy od zasłużonej Literatury polskiej na obczyźnie 1940–1960 pod redakcją Tymona Terleckiego[16], przez Szkice o literaturze emigracyjnej Marii Danilewicz-Zielińskiej[17], a skończywszy na Literaturze na emigracji 1939–1989 pod redakcją Józefa Garlińskiego, Zdzisława Jagodzińskiego, Józefa Olejniczaka, Ireneusza Opackiego i Marka Pytasza[18]. Miejsce Instytutu w życiu kulturalnym emigracji pokazał Rafał Habielski, który przybliżył fenomen wydawnictwa z Maisons-Laffitte[19]. Literackiemu dorobkowi oficyny teksty poświęcił Krzysztof Dybciak[20], ogólnie zaś o Instytucie napisał Jan Zieliński w pierwszym leksykonie literatury emigracyjnej wydanym na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych[21]. Dorobek wydawniczy Instytutu zaprezentowano w Leksykonie kultury polskiej poza krajem od 1939 roku[22].

Giedroycia, w jednej osobie redaktora i wydawcę, znakomicie przedstawił Andrzej S. Kowalczyk we wspomnianej już książce Giedroyc i „Kultura”[23]. Ten sam autor równie interesująco oddał relacje Redaktora z literatami w referacie „Kultura” chodzi własnymi drogami. Giedroyc i pisarze wygłoszonym podczas pierwszej sesji krajowej poświęconej oficynie. Materiały ze zjazdu opublikował Zdzisław Kudelski w zbiorze Spotkania z paryską „Kulturą”[24]. Z wielką wnikliwością o pisarzach współpracujących z „Kulturą” napisał Krzysztof Pomian[25]. Ciekawy obraz oficyny wyłania się z tomu Przestrzeń spotkań. Eseje o „Kulturze” paryskiej Leszka Szarugi[26]. Renata Gorczyńska jest autorką zajmującego szkicu Giedroyc literacki[27].

Wspomnieć również należy wszelkiego rodzaju publikacje dotyczące politycznego programu „Kultury”, w których odwoływano się do wydawanych książek lub analizowano strategię wydawniczą Giedroycia. Największe zainteresowanie badaczy wzbudziła postawa Instytutu wobec Października ’56, często konfrontowana ze stanowiskiem innych ośrodków emigracyjnych. W szerokiej perspektywie, sięgając do dyskusji o komunizmie toczonej przez intelektualistów zachodnich: Jeana Paula Sartre’a, Raymonda Arona, Alberta Camusa i Maurice’a Merleau-Ponty’ego, poglądy paryskiej „Kultury” omówił Krzysztof Kopczyński w artykule Wśród „zagubionych romantyków”. „Kultura” podczas przełomu październikowego[28]. Stosunek Redaktora do wydarzeń nad Wisłą jesienią 1956 r. zaprezentował Zbigniew Girzyński w tekście Jerzy Giedroyc a „przełom październikowy” w Polsce[29]. W tomie Jerzego Giedroycia praca u podstaw (1956–1976) poglądy Redaktora ciekawie przedstawił Andrzej Friszke, który odsłonił relacje twórcy Instytutu m.in. z Janem Józefem Lipskim, Stefanem Kisielewskim, Witoldem Jedlickim, Hanną Rewską, Leszkiem Kołakowskim, a także jego próby oddziaływania na postawy rodaków. Friszke swój tekst zakończył na 1976 r., przynoszącym z jednej strony zmiany w piśmie po śmierci Juliusza Mieroszewskiego, z drugiej – powstanie opozycji demokratycznej i niezależnego obiegu wydawniczego w Polsce[30].

Rafał Habielski w artykule Między Londynem a Maisons-Laffitte dokonał interesującego porównania „emigracji niezłomnej” i środowiska „Kultury”. Wyłożył zasadnicze różnice pomiędzy nimi na przestrzeni lat 1947–1976 i ujawnił rozbieżności najbardziej narosłe wokół wydarzeń roku 1956[31]. Stosunek ośrodków emigracyjnych wobec Października ’56 omówili m.in. Małgorzata Alberska, Andrzej Friszke i Paweł Ziętara[32]. Rozprawy Mariana Wolańskiego przybliżyły program Giedroycia w kwestii niemieckiej oraz wobec krajów Europy Środkowo-Wschodniej[33]. Zaangażowanie Instytutu Literackiego w politykę międzynarodową zaprezentował Paweł Machcewicz[34].

Linię polityczną „Kultury” szczegółowo opisał Janusz Korek, który w swojej dysertacji doktorskiej skoncentrował się przede wszystkim na analizie zawartości pisma w latach 1947–1980[35]. Omówił również kierunki polityki wydawniczej Giedroycia. Jego zdaniem oscylowała ona pomiędzy Wschodem a Zachodem i była grą na „jednym lub na dwu fortepianach”. Dopełnienie pracy Korka stanowi dwutomowa antologia Grażyny Pomian Wizja Polski na łamach Kultury 1947–1976, zasługująca na uwagę ze względu na jej układ, który odzwierciedla najważniejsze dyskusje toczone na łamach pisma w ciągu pierwszego trzydziestolecia jego istnienia, oraz komentarze autorki wyboru, wykraczające poza dzieje samego miesięcznika[36].

Niniejszą książkę napisałam, korzystając głównie ze zbiorów archiwalnych. Kwerendę prowadziłam dwutorowo, osobno do okresu rzymskiego, osobno do paryskiego. Najmniej znany dotąd okres funkcjonowania Casa Editrice „Lettere” odtworzyłam dzięki badaniom w archiwum Instytutu Literackiego, w Instytucie Polskim i Muzeum im. gen. Władysława Sikorskiego w Londynie, w Bibliotece Polskiej w Londynie, Bibliotece Polskiej w Paryżu, Bibliotece Stacji PAN w Rzymie, Bibliotece Narodowej w Rzymie, Bibliotece Czartoryskich w Krakowie, Centralnej Bibliotece Wojskowej w Warszawie oraz w archiwum Biblioteki Narodowej w Warszawie. W pierwszej kolejności poszukiwałam wszelkiego rodzaju dokumentów archiwalnych i opracowań odnoszących się do 2. Korpusu Polskiego, a w szczególności Oddziału Kultury i Prasy. Najbardziej owocne okazały się kwerendy w Instytucie Literackim, Instytucie Polskim w Londynie oraz w Bibliotece Czartoryskich. Na ich podstawie mogłam jako pierwsza opisać działalność oficyny w okresie rzymskim, w tym nieznane uprzednio sprawy organizacyjne i personalne[37]. Kwerenda w Londynie pozwoliła odtworzyć rolę dowódców 2. Korpusu Polskiego w powstaniu Casa Editrice „Lettere”, udzielone przez nich wsparcie finansowe i pomoc w przeprowadzce do Francji. Ustalenia te, zwłaszcza w odniesieniu do gen. Władysława Andersa i płk. Wincentego Bąkiewicza, w części potwierdziły dokumenty zgromadzone w Bibliotece Czartoryskich, w zespole tzw. placówki paryskiej Józefa Czapskiego.

W pracy nad okresem paryskim pierwszoplanową rolę odegrały zbiory archiwalne Instytutu Literackiego, zwłaszcza korespondencja Giedroycia z bliższymi i dalszymi współpracownikami, autorami, przedstawicielami różnych fundacji i instytucji. Dzięki wykorzystaniu niepublikowanej dotąd korespondencji Giedroycia z pisarzami, politykami i wojskowymi miałam wgląd w sprawy organizacyjne, kwestie finansowe, funkcjonowanie drukarni Officine Grafiche Italiane (OGI), nawiązywanie kontaktów handlowych oraz relacje z autorami. Odnalezione w Maisons-Laffitte plany wydawnicze pozwoliły na zrekonstruowanie wielu nieznanych projektów Redaktora. W sumie przejrzałam 29 kolekcji listów pochodzących z lat 1947–1966, głównie korespondencji z osobami prywatnymi, przede wszystkim autorami, oraz osobne zespoły archiwalne dotyczące kooperacji z Libellą, zakupu nowego domu, współpracy z Komitetem Wolnej Europy (Free Europe, FE), tj. z Bernardem Yarrowem, Johnem Matthewsem i Zygmuntem Michałowskim, Kongresem Wolności Kultury, Charlesem Merrillem, Fundacją Jamesa Merrilla oraz Polskim Instytutem Naukowym w Nowym Jorku. Ze względu na dużą objętość osobną kolekcję tworzą dokumenty związane z wydaniem w 1964 r. Wspomnień Wincentego Witosa. Dzieje Instytutu Literackiego w okresie rzymskim i wczesnym paryskim wymagają jeszcze uzupełnienia.

Świadomie zrezygnowałam z kwerendy w Archiwum Akt Nowych i w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej. Uznałam, że na podstawie zgromadzonych tam akt, ze względu na ich specyficzny charakter, powinna powstać osobna praca, opisująca stosunek władz PRL do Instytutu[38]. Postanowiłam skoncentrować się na archiwum Instytutu Literackiego, z którego wykorzystałam nieznane dotąd dokumenty, udostępnione niedawno w wyniku porządkowania zbioru. Niepowodzeniem zakończyły się próby dotarcia do dokumentów Głównego Urzędu Ceł dotyczących konfiskat książek „Biblioteki Kultury” na przejściach granicznych i pocztach. Materiały, które mogłyby pokazać rozmiar tych działań, nie zostały przez GUC zachowane.

Spośród źródeł opublikowanych nieocenione okazały się tomy korespondencji Giedroycia z Andrzejem Bobkowskim, Witoldem Gombrowiczem, Konstantym A. Jeleńskim, Janem Nowakiem-Jeziorańskim, Juliuszem Mieroszewskim, Jerzym Stempowskim, Melchiorem Wańkowiczem wraz z zamieszczonymi w tomach wstępami[39]. Tom korespondencji ukraińskiej Redaktora ukazał się po napisaniu niniejszej książki, dlatego jedynie odnotowuję tę pozycję i odnoszę się tylko do jej wstępu[40]. Wiedzę o oficynie niejako od kuchni wyśmienicie przekazują listy Zygmunta Hertza do Czesława Miłosza[41]. Poszerza ją m.in. korespondencja Bobkowskiego z Anielą Mieczysławską, Bobkowskiego z Nowakiem-Jeziorańskim oraz innych autorów z kręgu „Kultury”[42].

Szczegóły dotyczące funkcjonowania redakcji, a także kontaktów ze współpracownikami i autorami zdradzili Jerzy Giedroyc w Autobiografii oraz Zofia Hertz w Była raz „Kultura”... Ciekawe informacje znajdują się w przeprowadzonych z nimi wywiadach[43]. Należy tu też wspomnieć o tekstach przybliżających sylwetki członków zespołu Instytutu Literackiego, w większości poświęconych Jerzemu Giedroyciowi, począwszy od publicystycznych wypowiedzi Ewy Berberyusz, a skończywszy na wnikliwych analizach Pomiana[44]. Po śmierci Giedroycia w hołdzie Redaktorowi został wydany tom pokazujący rozległą działalność twórcy Instytutu[45]. Józef Czapski swoją rolę w paryskiej „Kulturze” przedstawił w wywiadzie rzece z Piotrem Kłoczowskim, a zasługi autora Na nieludzkiej ziemi znakomicie uwypuklił Wojciech Karpiński[46]. Natomiast Zofię Hertz świetnie scharakteryzowali Czesław Miłosz i Wacław A. Zbyszewski, poświęcono jej również pośmiertnie część „Zeszytów Historycznych”[47]. Miłosz ponadto trafnie sportretował Zygmunta Hertza[48]. Szkice o Juliuszu Mieroszewskim odnosiły się przede wszystkim do jego politycznej funkcji porte parole paryskiej „Kultury”[49]. Gustaw Herling-Grudziński o swych związkach z Instytutem opowiedział w Najkrótszym przewodniku po sobie samym[50].

Z głosów pisarzy krajowych wykorzystałam jedynie dzienniki Marii Dąbrowskiej, ze względu na jej kontakty z Giedroyciem i Jerzym Stempowskim, oraz Andrzeja Kijowskiego, przytaczając głównie ich reakcje na książki wydane w „Bibliotece Kultury”[51]. Sięgnęłam także do dzienników Mieczysława Rakowskiego, by na ich przykładzie pokazać reakcję części aparatu partyjnego na publikacje Instytutu[52].

Istotne źródło stanowiła dla mnie prasa emigracyjna i obcojęzyczna. Kwerenda prasowa polegała przede wszystkim na przejrzeniu ponad sześćdziesięciu woluminów zawierających wycinki z gazet oraz czasopism emigracyjnych, krajowych i zagranicznych systematycznie zbieranych w Maisons-Laffitte i oprawianych w tomy. W materiałach tych zauważyłam pewne luki z lat 1946–1947 i czasami z okresów późniejszych, dlatego osobno przejrzałam pisma: „Jutro Polski”, „Orzeł Biały”, „Ostatnie Wiadomości”, „Polskę Walczącą”, „Wiadomości” (Londyn), „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” w zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie i Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie. Podstawową rolę w niniejszej pracy odegrały numery „Kultury” z lat 1947–2000 oraz „Zeszytów Historycznych” z okresu 1962–2003.

Pomocne okazały się też rozprawy poświęcone dziejom powojennego uchodźstwa, na czele z fundamentalną analizą Drugiej Wielkiej Emigracji autorstwa Friszkego, Habielskiego i Machcewicza[53], jak również opracowania dotyczące najnowszej historii Polski pióra Friszkego, Andrzeja Paczkowskiego i Wojciecha Roszkowskiego[54]. Wydarzenia na scenie międzynarodowej przybliżyły mi publikacje Roszkowskiego, Stanisława Parzymiesa i Irvina Walla[55]. Książkę Walla w pewnym stopniu uzupełniły pozycje omawiające działalność Kongresu Wolności Kultury, zwłaszcza Konspiracja wolności. Kongres Wolności Kultury w Paryżu Pierre’a Grémiona[56], która jako pierwsza odsłoniła nieznane i cenne informacje o zaangażowaniu zachodnich intelektualistów w walkę o wolność słowa.

Dzieje Instytutu Literackiego dzielono na okresy z różnych punktów widzenia, przeważnie biorąc pod uwagę wpływ wydarzeń politycznych na jego funkcjonowanie, np. Październik ’56, wydarzenia marcowe, pojawienie się opozycji demokratycznej, upadek komunizmu, albo też wychodząc od zmian, które zachodziły w gronie najbliższych współpracowników wydawnictwa (np. śmierć Jerzego Stempowskiego w 1969 r. czy Juliusza Mieroszewskiego w 1976 r.)[57]. Często kryteria te krzyżowano, a najlepszą egzemplifikację takiego podejścia stanowi podział zaproponowany przez Krzysztofa Dybciaka, który wyróżniał w historii oficyny trzy fazy: 1947–1950, 1951–1968, 1969–1988[58].

W tomie przyjęłam ramy czasowe wynikające z przeobrażeń w dorobku wydawniczym Instytutu, gdyż uważam, że z punktu widzenia dziejów oficyny one właśnie są najważniejsze. Data początkowa nie powinna budzić zastrzeżeń, gdyż odpowiada momentowi powstania wydawnictwa w Rzymie i jego debiutowi Legionami Henryka Sienkiewicza. Wyjaśnienia wymaga cezura końcowa. Pierwotnie planowałam zakończyć badania na roku 1968 lub 1969, zgodnie z politycznymi kryteriami periodyzacji dziejów Instytutu. Po zgromadzeniu wielu interesujących niepublikowanych dotąd źródeł i przeanalizowaniu ich pod kątem polityki wydawniczej Giedroycia w latach sześćdziesiątych, zdecydowałam się przyjąć jako cezurę rok 1966. Uznałam ten moment za przełomowy dla „Biblioteki Kultury”, z uwagi na wydanie dwóch istotnych pozycji w dorobku Instytutu. Pierwsza, Sąd idzie! Stenogram z procesu Andrzeja Siniawskiego i Julija Daniela, zakończyła rozpoczętą w 1959 r. edycję rękopisów pisarzy rosyjskich, która przyniosła oficynie światowy rozgłos. Z kolei List otwarty do Partii Jacka Kuronia i Karola Modzelewskiego zapoczątkował zwrot ku tekstom pochodzącym z Polski, w tym również rewizjonistycznym. Od 1967 r. Instytut zaczyna systematycznie wydawać bieżącą twórczość literacką autorów krajowych, którzy publikują pod przybranymi nazwiskami. W tymże roku ukazała się pierwsza książka Stefana Kisielewskiego ukrytego pod pseudonimem Tomasz Staliński, Widziane z góry, otwierająca kolejny rozdział w „Bibliotece Kultury”, który trwał do roku 1977.

Książka została napisana w układzie chronologiczno-problemowym, pozwalającym najpełniej ukazać cały kontekst działań Giedroycia, jego zmagań o realizację swych zamierzeń. Pierwszy rozdział, mający charakter wprowadzenia, przedstawia genezę oficyny, pracę Casa Editrice „Lettere” w Rzymie, a także omawia produkcję wydawniczą oficyny w latach 1946–1947.

W rozdziale drugim prezentuję pierwsze lata funkcjonowania Instytutu Literackiego w Paryżu (1948–1952) na tle ówczesnej sytuacji politycznej na emigracji, w kraju i na świecie. Był to okres, w którym Giedroyc główny nacisk położył na wydawanie „Kultury”. Jego próby wznowienia systematycznej edycji książek nie powiodły się z powodu niestabilnej sytuacji materialnej oficyny. W tym krótkim okresie publikacje Instytutu Literackiego wywołały w środowisku uchodźczym dwie poważne dyskusje: wokół Wracam z Polski Aleksandra Janty-Połczyńskiego oraz Klubu Trzeciego Miejsca Melchiora Wańkowicza.

Aby uniknąć zbędnych powtórzeń, dalsze losy oficyny wplotłam w analizę jej dorobku książkowego. Rozdział trzeci obejmuje lata 1953–1959. Okres ten rozpoczyna inauguracja „Biblioteki Kultury”, a kończy rok obchodów dwudziestej rocznicy wybuchu II wojny światowej i podsumowań, jakie przy tej okazji robiło uchodźstwo polskie. Instytut Literacki wydał wtedy swoją bibliografię w opracowaniu Jana Kowalika, ukazującą cały dotychczasowy dorobek oficyny[59]. Za tą cezurą przemawia również ukazanie się pierwszego rękopisu Abrama Terca, które stanowiło zwrot w polityce wydawniczej Giedroycia. Ponadto wydanym w 1959 r. Doktorem Żiwago Borysa Pasternaka „Biblioteka Kultury” odniosła najpoważniejszy od czasu powstania sukces rynkowy, w tymże roku zanotowała też największy przyrost tytułów, tj. piętnaście pozycji. W tej części pracy pokazałam wpływ wydarzeń politycznych, przede wszystkim „odwilży” i Października ’56, na repertuar książkowy, w którym zderzyły się dwie odmienne postawy wobec komunizmu. Jedną prezentowali intelektualiści zachodni spod znaku Kongresu Wolności Kultury, druga wypływała z doświadczeń narodów Europy Środkowo-Wschodniej.

Ostatni, czwarty, rozdział rozpoczyna się omówieniem wydanego w 1960 r. zbioru esejów Gustawa Herlinga-Grudzińskiego Skrzydła ołtarza. Tom przypieczętował powrót pisarza do współpracy z Instytutem. Całość zamyka rok 1966, w którym doszło do dwóch wydarzeń wydawniczych: opublikowania stenogramu z procesu Siniawskiego i Arżaka oraz manifestu Kuronia i Modzelewskiego. Na ten czas przypadają zaskakujące debiuty autorskie, do niedawna niewyobrażalne w kolekcji, np. rozprawa prof. Stanisława Kota czy tomiki poezji Kazimierza Wierzyńskiego. Końcowy rozdział zawiera także analizę dwóch podserii o charakterze antytotalitarnym, przede wszystkim antykomunistycznym: „Dokumentów” i „Archiwum Rewolucji”.

Pierwsze dwadzieścia lat działalności Instytutu Literackiego to najtrudniejszy, a zarazem najciekawszy okres w jego historii. Z oficyny uzależnionej od 2. Korpusu i polskiego Londynu stopniowo wyrosło wydawnictwo samodzielne pod względem materialnym i programowym. W 1946 r., kiedy z pras drukarskich Casa Editrice „Lettere” schodziły pierwsze tomy, rzesze Polaków przeżywały dramat wyboru życia poza krajem. Ci, którzy obrali dolę wychodźców, zostali poniekąd wprzęgnięci w tryby polityki wielkich mocarstw, ponieważ okoliczności, w jakich przyszło im żyć, w poważnej mierze zależały od układu sił na świecie. Do nich przede wszystkim Instytut kierował swe wydawnictwa, mając świadomość, że na obcej ziemi potrzebują oni polskiego słowa drukowanego.

W książce przedstawiłam w szerszym kontekście historycznym nieznane plany wydawnicze i projekty odzwierciedlające zamierzenia Giedroycia wobec Instytutu oraz ich realizację. Zależało mi na ukazaniu z jednej strony czynników decydujących o edycji poszczególnych tomów, z drugiej zaś zabiegów podejmowanych przez Redaktora w celu wydania konkretnego tytułu. Skoncentrowałam się na pozycjach wydrukowanych, pomijając sporą ilość pomysłów, które pozostały tylko w sferze planów.

Starałam się zarysować relacje pomiędzy Giedroyciem, redaktorem i wydawcą, a autorami, co pozwoliło odsłonić obraz emigracyjnego oraz – w ograniczonym stopniu – krajowego rynku wydawniczego. Te wzajemne kontakty unaoczniły „blaski i nędze wygnania” oraz ujawniły bezduszność systemu komunistycznego z instytucją wszechwładnego cenzora na czele. Przedstawiam losy tych pisarzy, dla których współpraca z Instytutem zakończyła się procesem sądowym, a nawet karą więzienia. Wspominam też o pomocy, jaką organizował dla nich Redaktor, angażując przy tym rozsianych po świecie współpracowników.

Wszystkie zaprezentowane książki zostały opisane pod względem ich cech formalnowydawniczych. Opisuję zmieniającą się szatę graficzną publikacji Instytutu, od wielobarwnej w niektórych pozycjach z okresu rzymskiego po jednolitą, klasyczną okładkę stosowaną po przeniesieniu oficyny do Maisons-Laffitte. Sygnalizuję kwestie dotyczące prac redakcyjnych, tj. korekty, adiustacji i redakcji tekstów, oraz współpracy z drukarniami.

Tom zawiera przewodnik po autorach i współpracownikach Instytutu Literackiego z omawianego okresu z ich krótkimi notami biograficznymi. W kolejności alfabetycznej wymieniam autorów wydanych przez oficynę książek, a także osoby, z którymi Giedroyc korespondencyjnie konsultował wiele spraw dotyczących szeroko rozumianej polityki wydawniczej. Na końcu książki zamieściłam tabelę z wszystkimi publikacjami „Biblioteki Kultury” w latach 1953–1966 z podanym rokiem wydania, wysokością nakładu oraz rokiem jego wyczerpania.

Dużo uwagi poświęcam rozrastającej się produkcji wydawniczej oficyny, systematycznemu przybywaniu tomów w „Bibliotece Kultury”, w której z czasem pojawiły się również podserie. W 1962 r. ukazał się pierwszy numer „Zeszytów Historycznych”, wchodzących do kolekcji i noszących podwójną numerację, tj. w obrębie serii i własną. W pracy zaznaczam jedynie moment debiutu periodyku, lecz jako druk ciągły pominęłam go w moich badaniach.

Z zagadnień związanych z dystrybucją wspominam jedynie akcje subskrypcyjne Instytutu, gdyż na podstawie dostępnych materiałów proces sprzedaży i kolportażu książek okazał się niemożliwy do opisania. Z tej również przyczyny zagadnienie recepcji sprowadziłam do reakcji prasy emigracyjnej i zagranicznej. Przytoczyłam natomiast opinie pisarzy z kręgu Instytutu Literackiego na temat nowości „Biblioteki Kultury”, głosy sporadycznie dobiegające z kraju, skrzętnie notowane przez Redaktora i przekazywane dalej, odsłaniające atmosferę towarzyszącą publikacji kolejnych tytułów. Niezmiernie ciekawy i złożony – w przypadku oficyny emigracyjnej, pozbawionej debitu w Polsce – problem recepcji wydawnictw Instytutu w kraju wymaga odrębnej rozprawy.

Starałam się również ukazać pewne aspekty finansowego funkcjonowania oficyny, przede wszystkim zabiegi Giedroycia o pozyskiwanie subsydiów na działalność wydawniczą od różnych fundacji, liczne apele, listy do czytelników. Przytaczam kwoty zdobyte w ten sposób na dofinansowanie konkretnych tytułów, nie zsumowałam jednak pieniędzy zebranych z utworzonych na łamach „Kultury” funduszy, wychodząc z założenia, że podanie tak uzyskanej wartości – bez dostępu do pełnej dokumentacji finansowej Instytutu – mogłoby doprowadzić do mylnych wniosków.

Niniejszy tom stanowi poprawioną wersję rozprawy doktorskiej. W tym miejscu gorące podziękowania za cierpliwość i opiekę naukową chciałabym złożyć promotorowi mej dysertacji profesorowi Andrzejowi Paczkowskiemu. Recenzentom, profesorom Rafałowi Habielskiemu i Andrzejowi S. Kowalczykowi, jestem wdzięczna za wnikliwe uwagi oraz życzliwość, jakiej doznałam z ich strony. Serdecznie dziękuję profesorowi Ryszardowi Terleckiemu i dr. hab. Januszowi Kurtyce, moim zwierzchnikom z Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej IPN w Krakowie, za wsparcie oraz wyrozumiałość w trakcie pisania pracy. Dorocie Kalicie, Jarkowi Szarkowi oraz Markowi Lasocie, także z oddziału krakowskiego IPN, jestem ogromnie wdzięczna za przyjaźń i słowa otuchy przy mych zmaganiach z doktoratem.

Redaktorce tej książki pani Annie Równy serdecznie dziękuję za celne uwagi, podpowiedzi i współpracę. Doktorowi hab. Pawłowi Machcewiczowi wyrażam podziękowanie, iż w trakcie dyrektorowania Biurem Edukacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej podjął odważną decyzję o wydaniu mej dysertacji przez IPN.

Miałam ogromne szczęście osobiście poznać Panią Zofię Hertz i Pana Jerzego Giedroycia. Ich życzliwość i zaufanie stanowiły dla mnie zachętę i wsparcie w prowadzonych badaniach. Dzięki Nim otrzymałam stypendium z Funduszu Pomocy Niezależnej Literaturze i Nauce Polskiej. Słowa szczególnej wdzięczności za umożliwienie mi licznych kwerend w Instytucie Literackim kieruję pod adresem Henryka Giedroycia. Bardzo dziękuję Jackowi Krawczykowi za wielogodzinne rozmowy, pomoc w zbieraniu materiałów i udostępnianie dokumentów z archiwum w Maisons-Laffitte, a Janinie Gąskiewicz, Teresie Karpińskiej, Leszkowi Czarneckiemu i Wojtkowi Sikorze za życzliwość oraz miłe chwile wspólnie spędzone podczas mych pobytów w siedzibie paryskiej „Kultury”. Jestem im wszystkim wdzięczna za fascynującą przygodę intelektualną i spotkania w Maisons-Laffitte. Osobne podziękowania za udostępnienie interesującego materiału ikonograficznego należą się Henrykowi Giedroyciowi i Jackowi Krawczykowi, Ricie Gombrowicz, Zofii Korbońskiej, Ninie Kozłowskiej, Bohdanowi Paczowskiemu.

1

GENEZA INSTYTUTU LITERACKIEGO
(DO 1947 ROKU)

Z ziemi polskiej do włoskiej

Agresja niemiecko-sowiecka na Polskę we wrześniu 1939 r. spowodowała exodus wojskowych i ludności cywilnej z ojczyzny, otwierając kolejny rozdział w historii uchodźstwa polskiego. Zarówno w kraju, jak i poza jego granicami rozpoczęto walkę o niepodległą Polskę, w której orężem stał się nie tylko bagnet, lecz także słowo pisane. Słowo, towarzyszące rodakom na wszystkich frontach II wojny światowej.

W tworzonych skupiskach polskich – poczynając od Paryża, Londynu, poprzez Buzułuk, Bagdad, Jerozolimę, Kair aż po Rzym, w zależności od szlaku peregrynacji oraz teatru działań wojennych – spontanicznie rozwijało się życie kulturalne. Jego największy rozkwit przypadł na lata 1943–1944 i wiązał się z utworzeniem Armii Polskiej na Wschodzie[1]. Została ona powołana rozkazem Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego z 12 września 1942 r. W jej skład weszło Wojsko Polskie na Środkowym Wschodzie oraz Armia Polska w ZSRR gen. Władysława Andersa, a także oficerowie i podchorążowie przybyli z Wielkiej Brytanii.

W Armii Polskiej na Wschodzie spotkali się żołnierze z dwóch światów, o całkowicie odmiennych doświadczeniach wojennych, zróżnicowani pod względem wykształcenia, wieku oraz zainteresowań[2]. Pierwsi, tzw. ramzesi, wywodzili się z Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich dowodzonej przez gen. Stanisława Kopańskiego, walczącej na początku pod zwierzchnictwem francuskim, a później brytyjskim. Zasłynęli obroną twierdzy w Tobruku i bitwą pod Al-Ghazalą. W większości opuścili Polskę jeszcze podczas kampanii wrześniowej. Do tworzonego we Francji polskiego wojska przybywali z Rumunii, Węgier, a także z ziem okupowanych przez Niemców i Sowietów. Była też grupa tzw. outsiderów z różnych zakątków świata, nawet z Legii Cudzoziemskiej.

Kopański wspominał, że w SBSK znalazła się „nieproporcjonalnie wysoka ilość oficerów dyplomowanych. Obdarzeni najwyższymi kwalifikacjami wojskowymi i obywatelskimi potrafili sprostać [...] wymaganiom stwarzanym przez sytuacje [...] Duży procent żołnierzy to inteligencja zawodowa, studenci uniwersytetów, a nawet reprezentanci nauki”[3]. „Ramzesi” – za sprawą wybitnych osobowości, takich jak Jan Bielatowicz, Adolf Bocheński, Jerzy Giedroyc, Marian Hemar, Juliusz Mieroszewski – wnieśli do Armii Polskiej na Wschodzie, a następnie do 2. Korpusu Polskiego potencjał intelektualny oraz bogaty dorobek edytorski i artystyczny[4]. Przy SBSK ukazywało się siedemnaście pism (najbardziej znane to: „Głos Tobruku”, „Ku wolnej Polsce”, „Nasz głos w Cyrenajce”, „Przy kierownicy w Tobruku”), wydano też dziesięć książek. Karpatczycy stworzyli „własną literaturę o charakterystycznych motywach i nastrojach wschodnich i pustynnych, teatr i wartościową, niesubwencjonowaną prasę żołnierską. W granicach swych możliwości propagowali kulturę polską, w takich dziedzinach jak muzyka i pieśń polska, oraz sport”[5].

Drugą grupę stanowili żołnierze przybyli z gen. Andersem na Środkowy Wschód z „innego świata”, naznaczeni doświadczeniem zsyłek, łagrów i obozów jenieckich[6], zwani potocznie „prawosławnymi”. Cechował ich „gorący, płomienny patriotyzm. Żołnierz kochał Polskę bez analizy swych uczuć, gotów był dla Niej poświęcić wszystko. Mieliśmy setki przykładów ofiarności i poświęcenia, ale równocześnie odczuwać się dawały ślady dwuletniego pobytu w Rosji sowieckiej, bezwzględnie szkodliwe i w bardzo silnym stopniu utrudniające odbudowanie armii polskiej takiej, która by godnie mogła kontynuować tradycję żołnierza polskiego”[7]. W skrajnych warunkach materialnych, mimo stale odczuwalnej tymczasowości sytuacji, na imponującą skalę rozwinęła się praca kulturalna, w której niezwykłą rolę odegrał tygodnik „Orzeł Biały”, „rozchwytywany przez zżarte tęsknotą, głodne słowa ojczystego rzesze polskie”[8]. Podtrzymywał tak wówczas trudną wiarę w wolną Polskę. W armii Andersa znaleźli się m.in.: Czesław Bednarczyk, Zdzisław Broncel, Józef Czapski, Gustaw Herling-Grudziński, Herminia Naglerowa, Beata Obertyńska, Kazimierz Zamorski[9].

Wraz z armią Andersa Związek Radziecki opuściły rodziny wojskowych, w większości kobiety i dzieci[10]. Mimo nacisków gen. Sikorskiego i Anglików gen. Anders podjął też decyzję o wyprowadzeniu z ZSRR 37 272 osób cywilnych, w tym 13 948 dzieci, głównie sierot. Łącznie „nieludzką ziemię” opuściły 115 742 osoby, z czego 78 470 żołnierzy[11]. W związku z tym wyłoniła się potrzeba organizacji szkolnictwa oraz prowadzenia akcji kulturalno-oświatowych. Z myślą o niewykształconej ludności cywilnej i wojskowej zakładano szkoły różnych szczebli nauczania oraz o różnych profilach, organizowano rozmaite kursy samokształceniowe, dbano o szkolnictwo wyższe[12]. Poczynania te wspierała szeroko zakrojona działalność wydawnicza prowadzona głównie przez instytucje wojskowe, państwowe i społeczne[13]. Zbigniew Dunin-Wilczyński wspominał: „Przybycie Armii Polskiej z ZSRR zmieniło diametralnie potrzeby wydawnicze. Gwałtownie zaczęła wzrastać liczba tytułów, znacznie zwiększył się teren, na którym wydawano polską prasę. [...] Pożyteczną działalność podjął Wydział Informacji i Oświaty, mianowicie druk i kolportaż książek do nauki języków i zawodu”[14]. Zaczął się boom czytelniczy, zarówno na książki, jak i czasopisma.

Armia Polska na Wschodzie powstała w wyniku połączenia Armii Polskiej w ZSRR gen. Andersa i SBSK gen. Kopańskiego. Obie miały swój udział w prężnej pracy kulturalno-oświatowej nowej formacji. Produkcja wydawnicza nastawiona była na literaturę piękną, edukacyjną i informacyjną i miała zaspokoić wielki głód słowa pisanego: „wszyscy czytali wszystko, jedni rozszerzając zasób wiadomości, inni – przypominając dawne lektury”[15]. Powstały wówczas liczne serie wydawnicze: „Biblioteczka Podręczna Skauta”, „Biblioteczka Harcerska”, „Biblioteczka Przyrodnicza”, „Szkolna Biblioteczka na Wschodzie”, „Biblioteka Nowojagiellońska”, „Biblioteka w Drodze” czy „Biblioteka Naukowa na Bliskim Wschodzie”[16]. Jak zauważył Ignacy Wieniewski, „z jednej strony chodziło tu o młodzież szkolną i wymogi programów nauczania, z drugiej o rozmaite kategorie czytelników dorosłych ze wszystkich sfer społecznych, począwszy od prostaczków, aż do elity kulturalnej: wszystkich ich łączył głód słowa polskiego i dobrej literatury, której tak długo byli pozbawieni w okresie ciężkich przejść wojennych. Stąd różnorodność »zapotrzebowań« i szeroka gama utworów literackich, które wypadało wydawać. Za Panem Tadeuszem tęsknili wszyscy, ale jednym odpowiadał bardziej Kraszewski niż Norwid, innym zaś odwrotnie. Dlatego zakres i rozpiętość zainteresowań czytelników, które znalazły swój wyraz w planie wydawniczym, obejmowały właściwie całą literaturę polską od Bogurodzicy, Reja, Kochanowskiego do pisarzy współczesnych”[17].

Prasa wychodźcza, poza informacjami o wydarzeniach bieżących w kraju i na świecie, w pierwszym rzędzie podawała czytelnikom różne ciekawostki geograficzno-historyczne na temat terenów ich przemarszu i pobytu, udzielała wszelkich porad fachowych. Pisma o charakterze polityczno-literackim drukowały teksty podejmujące próby pewnego rozrachunku z przeszłością, ponadto przynosiły powstałe w wojennej zawierusze wiersze, eseje czy wspomnienia, powracały do pereł piśmiennictwa polskiego. Na Bliskim i Środkowym Wschodzie pomiędzy 1941 a 1942 r. wydawano 167 tytułów prasowych, w latach 1942–1943 ukazywało się ich 280, w 1944 r. – 351[18]. Spośród nich na wyróżnienie zasługiwały czasopisma: „Orzeł Biały”, „Dziennik Żołnierza APW”, „W drodze”, „Parada”, „Ochotniczka”, a także ukazujące się przy poszczególnych jednostkach wojskowych m.in.: „Goniec Karpacki” (3. Dywizja Strzelców Karpackich), „Na Szlaku Kresowej” (5. Kresowa Dywizja Pancerna), „Taran” (2. Brygada Pancerna).

Przy Armii Polskiej na Wschodzie kwitło intensywne życie kulturalne. Swą działalność prowadziły teatr dramatyczny, teatr rewiowy z orkiestrą, kina polowe oraz wojskowy referat radiowy i filmowy. W takich to warunkach zrodziło się „państwo polskie na wygnaniu, luźno związane z Londynem, zmienne, improwizujące działalność kulturalną w nieprawdopodobnie trudnych, zaiste koczowniczych warunkach”[19].

Już po śmierci gen. Sikorskiego dokonano reorganizacji Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie i rozkazem Naczelnego Wodza gen. Kazimierza Sosnkowskiego z 21 lipca 1943 r. z Armii Polskiej na Wschodzie wyłoniony został 2. Korpus Polski pod dowództwem gen. Andersa. Jego trzon stanowili przede wszystkim „prawosławni” i „ramzesi”, których dotychczasowe doświadczenia wojenne wywarły silny wpływ na 2. Korpus Polski. Uzewnętrzniło się to w życiu kulturalnym, społecznym i politycznym tej formacji. Na przełomie 1943 i 1944 r. została ona przerzucona na Półwysep Apeniński, a wraz z nią do Włoch przeniósł się cały ruch kulturalno-oświatowo-wydawniczy. Na czoło tej działalności wysunęły się Oddział Kultury i Prasy[20] oraz Sekcja Wydawnicza, funkcjonujące przy 2. Korpusie Polskim. Repertuar edytorski uległ pewnym zmianom i coraz wyraźniej wykazywał znamiona zaangażowania politycznego. Wpłynęła na to ówczesna sytuacja polityczna i militarna w Europie, zwłaszcza konferencja w Teheranie (28 listopada –1 grudnia 1943 r.), podczas której ustalono m.in. nowe granice Polski na Odrze i tzw. linii Curzona, a także podjęto najważniejsze decyzje dotyczące Europy. Polska znalazła się w sferze wpływów ZSRR. Z kolei z Londynu napływały informacje o tarciach w rządzie polskim na uchodźstwie.

W okresie kampanii włoskiej Oddział Kultury i Prasy 2. Korpusu Polskiego dążył do „utrzymania należytego morale żołnierza wobec trudnej sytuacji politycznej”[21][22]. [...] Tak na przykład dość ożywiona propaganda polityczna w pierwszej połowie 1944 r. uległa zahamowaniu w końcu tegoż roku i w początkach 1945 r. (okres Jałty), z uwagi na hamulce, jakie tej działalności nałożyła cenzura aliancka. Był to bowiem okres końcowych faz wojny i powodzenia oręża sowieckiego, wszelkie zatem przejawy propagandy niemiłe naszemu wschodniemu sąsiadowi były hamowane”[23]. Zgodnie z zaleceniami dowódcy 2. Korpusu Polskiego prezentowano „bez osłonek trudności, jakie stawały przed władzami politycznymi. Nie łudzono żołnierza tanim optymizmem, odwrotnie, wpajano w niego, że tylko własnym wysiłkiem i walką zbrojną może przyspieszyć pełne wyzwolenie Polski”[24], stosownie do słów Andersa: „Nie bijecie się o Monte Cassino, ale o wolność Polski”. Dodatkowo wkroczenie 2. Korpusu na ziemię włoską nasuwało analogię z Legionami Dąbrowskiego, uchwyconą przez literaturę okresu wojny[25].

Na Półwyspie Apenińskim w „wędrownej »małej Polsce« 2. Korpusu”[26] nadal kwitło życie kulturalne: organizowano przedstawienia muzyczne i rewiowe (Muzyka i piosenka, Do prędkiego zobaczenia), teatralne (Dom otwarty M. Bałuckiego, Szelmostwa Skapena Moliera), pokazy filmowe (głównie reportaże i kroniki), wystawy („Ruchoma wystawa o Polsce”, „Wystawa malarzy-żołnierzy polskich w Rzymie”). Tworzono różnego typu biblioteki, jesienią 1944 r. istniało pięć podręcznych biblioteczek naukowych (łącznie ok. 500 vol.) stanowiących pomoc w pracy redakcyjnej, 74 polowe biblioteki ruchome (razem 3,7 tys. vol.), sześć stałych bibliotek przydzielonych z Sekcji Polowej do punktów kantyniarskich, każda licząca 200 vol., a także przywiezione ze Środkowego Wschodu biblioteki oddziałowe[27].

Dynamicznie się rozwijała produkcja wydawnicza, zwłaszcza czasopiśmiennicza[28], szybko dostosowująca się do oczekiwań wychodźstwa, które zwłaszcza pod koniec wojny znacznie ewoluowały. Systematyczny wzrost czytelnictwa spowodował zwiększenie popytu na książki, głównie beletrystykę. W ostatnim kwartale 1945 r. zysk ze sprzedaży książek wyniósł 2 508 640 lirów i wykazywał tendencję wzrostową, osiągając w pierwszym kwartale 1946 r. rekordową kwotę 4 838 707 lirów[29]. To samo dotyczyło czasopism, i tak np. ze sprzedaży „Dziennika Żołnierza APW” uzyskano kwotę 154 383 lirów, „Orła Białego” – którego początkowy nakład 8 tys. egzemplarzy wzrósł do 12 tys. pod koniec kampanii włoskiej – 1 411 135 lirów, „Parady” przy kolportażu 5,2 tys. egzemplarzy – 420 612 lirów[30].

Z dokonań edytorskich Oddziału Kultury i Prasy warto wspomnieć „Bibliotekę Orła Białego” pod redakcją Jerzego Giedroycia. Wśród jej pierwszych pozycji znalazły się – jakże wymowne wtedy – dzieła Wacława Berenta. W ciągu dwóch lat w swym dorobku zgromadziła ponad sto pozycji z monumentalną Bitwą o Monte Cassino Melchiora Wańkowicza, w opracowaniu graficznym Stanisława Gliwy, na czele. W ramach tej serii przypomniano utwory m.in.: Piotra Choynowskiego, Juliusza Kadena-Bandrowskiego, Josepha Conrada Korzeniowskiego. W niej także ukazał się zbiór artykułów z lat 1941–1944 Adolfa Bocheńskiego ze wstępem Józefa Czapskiego[31].

W końcowej fazie działań wojennych Oddział Kultury i Prasy 2. Korpusu Polskiego poszerzył ofertę wydawniczą o poczytne wówczas materiały informacyjne: przewodniki, słowniki językowe, informatory, poradniki. Bestsellerem stał się wielokrotnie wznawiany Słownik angielsko-polski i polsko-angielski Jana Stanisławskiego. Ważną rolę odegrały publikacje w językach obcych[32], wydawane z myślą o aliantach i Włochach, mające uprzytomnić im sytuację polityczną, w jakiej znalazła się Polska i uchodźcy wojenni u schyłku oraz po zakończeniu wojny, a także niebezpieczeństwo płynące z zalewu Europy ideologią komunistyczną. Utwory rodzimych poetów i prozaików przybliżano w czasopismach, np. znakomitym pod względem edytorskim i merytorycznym „Iridionie”, oraz w książkach. Ukazały się wówczas takie pozycje, jak Wspomnienia starobielskie Czapskiego, Bolszewizm i religia Zdzisława Stahla, Filozofia bolszewicka Innocentego M. Bocheńskiego[33]. Jak zazwyczaj w chwilach zagrożenia i niepewności ujawniło się duże zapotrzebowanie na literaturę religijną. Pośród żołnierzy i ludności cywilnej we Włoszech popularnością cieszyły się wszelkiego rodzaju modlitewniki, śpiewniki i katechizmy[34]. Natomiast Sekcja Wydawnicza (przekształcona w 476. Sekcję Wydawniczą we Włoszech) koncentrowała swe działania na podręcznikach szkolnych i fachowych, lekturach, mapach oraz drukach wojskowych[35].

Rzym

W atmosferze rozkwitu życia kulturalno-społecznego oraz oświatowego na Bliskim i Środkowym Wschodzie doszło do spotkania Józefa Czapskiego, Jerzego Giedroycia, Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Zofii i Zygmunta Hertzów, którzy złączyli swe losy z Armią Polską na Wschodzie, a następnie z 2. Korpusem Polskim.

O swej karierze w wojsku Józef Czapski tak opowiadał: „W początku kwietnia [1942 r.] zostałem wezwany przez gen. Andersa[36] i mianowany Szefem Propagandy. Jaki zakres? Cała robota prasowa, informacyjna, wydawanie dwóch biuletynów, jednego dla użytku wyłącznie dowódców, drugiego ogólnego dla Armii, wydawanie i redagowanie tygodnika »Orzeł Biały«, kontakty kulturalne z Rosjanami. Cała robota oświatowo-propagandowa w Armii podlegała mi fachowo, dział młodzieżowy, całe szkolnictwo było wówczas także zaczepione o Oddział Propagandy. Poza tym jeszcze była propaganda plastyczna, dział fotograficzny, kinowy, muzyczny, afisze, rewie, zalążki teatru, orkiestry. To stanowisko, które miałem objąć, spadło na mnie jak cegła na głowę”[37].

Funkcję szefa propagandy Czapski pełnił następnie zarówno w Armii Polskiej na Wschodzie, jak i w 2. Korpusie Polskim. Jednocześnie publikował swoje teksty w „Orle Białym”, „Kurierze Polskim w Bagdadzie”, „Polaku”, „W drodze”, „Zewie”. Najwcześniej, bo już w 1942 r. w Buzułuku spotkał Zofię Hertz, z którą stale współpracował od Jangijul[38]. Wraz z mężem Zygmuntem została ona deportowana w głąb Rosji do Maryjskiej Republiki Autonomicznej, a po amnestii oboje przedostali się do Buzułuku. Już w ZSRR Zofia Hertz została przydzielona do tej samej jednostki, co Czapski. Współpracowała z jego poprzednikami: Walerianem Charkiewiczem i Stanisławem Strumph-Wojtkiewiczem. W Bagdadzie starszy przodownik, ochotniczka Pomocniczej Służby Kobiet, zgodnie z obsadą stanowisk w Wydziale Informacji i Oświaty APW została przydzielona do referatu ogólnego jako kancelistka maszynistka.

W Iraku do Czapskiego i Zofii Hertz dołączył Jerzy Giedroyc[39]. We wrześniu 1939 r. przedostał się on do Rumunii, gdzie rozpoczął pracę w ambasadzie polskiej. W Bukareszcie przebywał najpierw jako kierownik wydziału polskiego przy poselstwie chilijskim, a później, do lutego 1941 r., jako współpracownik poselstwa angielskiego, które zajmowało się sprawami polskimi w Rumunii. Później został ewakuowany do Stambułu. W kwietniu 1941 r. wstąpił do Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich gen. Kopańskiego. Po zakończeniu służby w Brygadzie dzięki interwencji Czapskiego[40] w czerwcu 1943 r. został przeniesiony do Wydziału Informacji i Oświaty APW, przekształconego w wyniku licznych reorganizacji w Oddział Kultury i Prasy 2. Korpusu Polskiego. Do połowy 1944 r. kierował Wydziałem Czasopism i Wydawnictw Wojskowych.

Już wtedy dokonał się pomiędzy tą trójką pewien niepisany podział czynności, przeniesiony później do Instytutu Literackiego. Obowiązki Giedroycia sprowadzały się w tym okresie do nadzoru nad pismami korpusowymi, z „Orłem Białym”, „Dziennikiem Żołnierza APW”, „Gazetą Żołnierza” i „Paradą” na czele, dbania o ich wysoki poziom merytoryczny oraz doboru współpracowników[41]. Z kolei Zofia Hertz tak wspomina swą rolę w tamtym czasie: „Prowadziłam sekretariat Jerzego, ale oprócz tego zajmowałam się przygotowaniem planu dla Wydziału, przydzielaniem ludziom pracy, a także realizacją praktyczną pomysłów Giedroycia i Czapskiego. Potrzeba było do tego dobrego zmysłu organizacyjnego oraz rozeznania w ludziach, a ja wszystkich świetnie znałam. [...] szczegóły naszej pracy są bardzo trudne do opowiedzenia. Jerzy miał zawsze, co jest dla niego charakterystyczne, tysiące pomysłów. Zazwyczaj najpierw omawiał je z Józiem, który był porte-parole u Andersa, a potem ze mną. Całą stronę praktyczną każdego przedsięwzięcia pozostawiali mnie”[42]. Jednocześnie Zofia Hertz pracowała w „Orle Białym” i „Paradzie”. Mąż Zofii, Zygmunt, pozostawał poza pracą propagandowo-kulturalną. Odbył kampanię włoską z 8. Pułkiem Artylerii Przeciwlotniczej Ciężkiej, a do zespołu Instytutu Literackiego dołączył w połowie lipca 1946 r.

Stałym współpracownikiem Oddziału Kultury i Prasy 2. Korpusu Polskiego był Gustaw Herling-Grudziński. Przeszedł przez stalinowskie łagry, 6 marca 1942 r. wstąpił do polskiego wojska w ZSRR, zaliczył cały szlak bojowy 2. Korpusu, włącznie z bitwą pod Monte Cassino, za którą został odznaczony krzyżem Virtuti Militari. Trudno ustalić moment spotkania Grudzińskiego z Giedroyciem. Pierwszy twierdził, że Giedroyc już w Tel Awiwie proponował mu pracę w Oddziale Propagandy Kultury, lecz on z niej zrezygnował, gdyż „impuls walki był silniejszy”[43]. Za drugim razem odrzucił propozycję złożoną mu przez Czapskiego. Natomiast w Autobiografii na cztery ręce Giedroyc wspomina: „Gustawa Grudzińskiego poznałem później, już po Monte Cassino, na południu, kiedy szedł do podchorążówki. Nie znałem wtedy niczego, co pisał, ale zaprzyjaźniliśmy się i ustaliliśmy, że po skończeniu przezeń podchorążówki będę zabiegał o przydzielenie go do »Orła Białego«, żeby objął dział literacki, co udało się załatwić bez większych oporów”[44]. Herling-Grudziński długo łączył regularną służbę wojskową z działalnością publicystyczną. Swoje artykuły, eseje literackie i recenzje drukował w „Orle Białym”, „Dzienniku Żołnierza APW”, „Kurierze Polskim w Bagdadzie” oraz „W drodze”. Po bitwie pod Ankoną Herlinga „odwołano służbowo” z linii Gotów do pracy w tygodniku[45]. Formalnie przystąpił do redakcji „Orła Białego” 11 marca 1945 r.[46]

W 1944 r. z Oddziału Kultury i Prasy we Włoszech odeszli Czapski i Giedroyc[47]. Czapski, przeniesiony do rezerwy 30 czerwca[48], faktycznie we wrześniu 1945 r. został mianowany szefem Samodzielnego Wydziału Kultury i Prasy przy Delegaturze 2. Korpusu do spraw Uzupełnień we Francji. Do najistotniejszych zadań prowadzonej przez niego tzw. placówki paryskiej należała praca propagandowa w środowisku francuskim i wśród wychodźstwa polskiego, skoncentrowana na podtrzymaniu morale Polaków we Francji oraz walce o wizerunek Polski w tym kraju[49]. Przy realizowaniu tych celów korzystał z bogatego dorobku edytorskiego Polaków na obczyźnie, w tym powstałej wiosną 1946 r. w Rzymie oficyny wydawniczej Casa Editrice „Lettere”. Czapski kierował placówką paryską do jej formalnego rozwiązania w 1949 r.

Z kolei Giedroycia 16 lutego 1945 r. przesunięto z Kwatery Głównej Armii Polskiej na Wschodzie do Sztabu Naczelnego Wodza. Później dostał przydział do Wydziału Prac Kulturalno-Oświatowych MON, a następnie pracował w Departamencie Kontynentalnym Ministerstwa Informacji. 22 maja został mianowany przez ministra Adama Pragiera kierownikiem Departamentu Europejskiego, równocześnie pozostawał łącznikiem ministra i ministerstwa z gen. Andersem oraz Gabinetem Naczelnego Wodza[50]. Do momentu powstania Casa Editrice „Lettere” wiosną 1946 r. dużo podróżował, współpracował z Czapskim i kilkakrotnie kontaktował się z nim we Francji[51].

Zofia Hertz po krótkiej czteromiesięcznej przerwie spowodowanej przydziałem do Biura Oszczędności Żołnierzy w Basenie Morza Śródziemnego w kwietniu 1945 r. powróciła do Oddziału Kultury; pracowała w redakcji „Dziennika Żołnierza APW” we Florencji, a potem w Bolonii. W tym czasie utrzymywała ciągły kontakt z Giedroyciem, pisała mu o swoim monotonnym życiu, o nużących obowiązkach i pragnieniu ponownej współpracy z nim i Czapskim[52].

Kultura polska na obczyźnie w czasie II wojny światowej odznaczyła się fenomenalną wprost prężnością, widoczną zwłaszcza we wszystkich sferach życia 2. Korpusu. Czapski wyznał: „Kiedy wspominam dziś wszystkie pisma i wydawnictwa polskie, broszury i artykuły propagandowe angielskie, hebrajskie i arabskie, laboratoria fotograficzne, kinowe, specjalne auta odczytowe z megafonami rzucane do oddziałów podczas akcji, ogromny dział szkolnictwa i oświaty, który z czasem oderwał się od propagandy, stając się prawdziwym ministerstwem oświaty 2. Korpusu i który zaprowadził tysiące chłopaków do szkół zawodowych w Palestynie i w Egipcie, a potem we Włoszech, do matury i do uniwersytetów, kiedy wspominam Zemstę Aleksandra Fredry graną świetnie w mroczne upalne lato w Iraku po wszystkich oddziałach, a Moliera we Włoszech – trudno mi uwierzyć, że ta praca dla mnie zaczynała się w tamtych dwóch pokoikach sztabu w Jangijul”[53].

Po zakończeniu szlaku bojowego 2. Korpus rozlokowano w różnych częściach Włoch, m.in. w rejonie Ankony i Bolonii. Miejscem prowadzenia działalności wydawniczej pozostał Rzym, który zdaniem Zdzisław Stahla nadawał się „pod każdym względem na centralę akcji antybolszewickiej o szerokim, międzynarodowym zasięgu”. W jego opinii przemawiały za tym niezwykle korzystne warunki: po pierwsze wydawnicze, ze względu na możliwość drukowania we wszystkich językach świata przy niskich kosztach druku i wystarczających zapasach papieru. Po drugie publicystyczne, gdyż nie było problemów z tłumaczeniami książek na włoski i na inne języki, m.in. dzięki duchownym. Po trzecie rzymskie biblioteki i liczne ośrodki studiów nad bolszewizmem sprzyjały pogłębianiu wiedzy teoretycznej o Związku Radzieckim, a także pozwalały oddziaływać na rozwój sowietologii[54]. Do Rzymu przeniosły swe siedziby polskie oficyny wydawnicze z Bliskiego i Środkowego Wschodu, tam także mieścił się Oddział Kultury i Prasy 2. Korpusu. Korzystne położenie geopolityczne miasta sprzyjało ich działalności. Niedaleko było zarówno na Bliski Wschód, jak i do Francji, Niemiec czy Wielkiej Brytanii. Sąsiedztwo Watykanu dawało nadzieję na nowy rynek zbytu.

Najprawdopodobniej już w trakcie kierowania pracą Wydziału Czasopism i Wydawnictw Wojskowych 2. Korpusu Polskiego Giedroyc myślał o założeniu własnej niezależnej oficyny wydawniczej. W jednym z listów do płk. Ignacego Witka pisał: „Sprawę utworzenia Instytutu postawiłem po raz pierwszy w 1943 roku w Jerozolimie, a od 1944 do 1946 włożyłem całą energię i wysiłek, i w Londynie, i w Korpusie, by do utworzenia Instytutu doprowadzić”[55]. Wydarzenia następnych lat upewniły Giedroycia w jego postanowieniu. Z perspektywy czasu wspominał: „W roku 1945, na krótko przed zakończeniem działań wojennych, było dla mnie jasne, że wbrew rozpowszechnionym wówczas poglądom czeka nas długotrwała emigracja, co pociągało za sobą konieczność pomyślenia o pracy kulturalno-politycznej, obliczonej na szereg lat, w zupełnie nowych i trudnych warunkach”[56]. Słowa te potwierdziła Zofia Hertz: „Jerzy, w związku z tym, że nastawiał się na długą emigrację, zaczął myśleć o robieniu czegoś, co w tych warunkach będzie potrzebne. Jako człowiek słowa wiązał oczywiście tę przyszłość z działalnością wydawniczą. I takie rozmowy odbywały się w naszym gronie jeszcze przed końcem wojny”[57].

W ówczesnych warunkach zrealizowanie tego pomysłu wymagało ogromnego trudu i zaangażowania, zwłaszcza w odniesieniu do wydawnictwa prywatnego i niezależnego, jakie Giedroyc od początku projektował stworzyć. Dlatego próbował zachęcić do swej inicjatywy ludzi z różnych środowisk, zarówno wojskowych jak i cywilnych. W tych zakulisowych działaniach pomagał mu mający rozległe kontakty Józef Czapski. Pozyskał on sojusznika w osobie płk. Wincentego Bąkiewicza i, wykorzystując w tym celu problemy narosłe wokół funkcjonowania placówki paryskiej, zaaranżował jego spotkanie z Giedroyciem[58]. Po tej rozmowie pułkownik donosił Czapskiemu: „Zarówno z Giedroyciem, jak [Józefem] Zielickim sporo pogadałem. Oczywiście jestem Wam gotów pomagać w miarę moich możliwości. Niestety wiem, że te możliwości nie są duże. W każdym razie mniejsze, niż się Wam wydaje. [...] Wreszcie zainteresowałem d[owód]cę Korpusu i gen. Wiśniowskiego Instytutem Literackim. Środki pieniężne musi dać d[owód]ca Korpusu. Wydaje mi się, że sprawa jest na dobrej drodze. Zresztą pewno otrzymasz sprawozdanie od nich. Niestety, to jest wszystko, co mogę zrobić”[59].

Czapski doskonale wiedział, do kogo się należy zwrócić w sprawie wydawnictwa, a reakcja Bąkiewicza[60], na pozór lapidarna, wskazywała na istotne zainteresowanie generałów tym projektem. Z pułkownikiem liczono się w Sztabie Głównym gen. Andersa, o czym świadczyło m.in. wcześniejsze umocnienie wpływów „dwójki” w Oddziale Kultury i Prasy. Pułkownik Bąkiewicz zdawał sobie sprawę, że dowódca 2. Korpusu traktował układ sił w Europie jako tymczasowy i oczekiwał kolejnego konfliktu zbrojnego. Inicjatywa Giedroycia wydała się gen. Andersowi atrakcyjna, gdyż doceniał on znaczenie słowa drukowanego i wiązał z istnieniem takiej oficyny pewne plany na przyszłość. Poza tym tandem Czapski–Giedroyc sprawdził się już wcześniej w wojsku, co dawało nadzieję na sukces przedsięwzięcia. Przypuszczalnie sam Redaktor często monitował też obu generałów, prowadząc intensywne starania jednocześnie na kilku frontach.

Z dostępnych materiałów wynika, że w londyńskich rozgrywkach wokół projektu wydawnictwa kluczową rolę odegrał Adam Pragier, który piastował tekę ministra informacji i dokumentacji w rządzie Tomasza Arciszewskiego i dzięki temu mógł szukać sojuszników dla idei Giedroycia[61]. Jednym z nich został prof. Władysław Folkierski – minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego rządu RP na Uchodźstwie. Jego poparcie było o tyle istotne, że kierowane przez niego ministerstwo prowadziło na Bliskim Wschodzie (z centrum w Palestynie) szeroką działalność wydawniczą. Poza tym obaj pochodzili z różnych partii, Pragier z PPS, a Folkierski z SN; w ten sposób rozszerzał się krąg zwolenników powstającej oficyny.

Giedroyc przysłał Pragierowi projekt organizacyjny i plan pracy Instytutu Wydawniczego we Włoszech najpierw w lipcu i październiku 1945 r., a później – po okresie milczenia – w lutym następnego roku. Zawierał on przemyślaną koncepcję utworzenia we Włoszech oficyny wydawniczej z uwzględnieniem wszelkich warunków, w jakich miałaby funkcjonować, przedstawiał organizację (wskazuje na konieczność zakupu drukarni) oraz projekt planu wydawniczego[62]. Na ponaglenia minister odpowiedział: „Obecnie zrozumienie potrzeby takiego instytutu wydaje mi się utrwalone. [...] Ponieważ merytorycznie biorąc, działalność instytutu interesuje nie tylko mnie, lecz prof. Folkierskiego, musiałem zwrócić się do niego w tej sprawie i mam w nim dziś sojusznika, a nie przeciwnika. Pociąga to za sobą oczywiście pewne komplikacje personalne, które trzeba będzie potem załatwić. Najważniejsza jest jednak zasadnicza sprawa stworzenia Instytutu. [...] Na razie sądzę, że zarówno ze względów taktycznych, jak i rzeczowych powinien Pan uruchomić Instytut w tych rozmiarach, w jakich pozwala to uczynić obecna sytuacja finansowa”[63]. Sugestie Pragiera pokrywały się z decyzją gen. Andersa – być może obaj uzgodnili swe stanowisko – umożliwiającą organizację oficyny z wyraźnym podkreśleniem, że do jej tworzenia wyznaczeni zostali ppor. Jerzy Giedroyc, ppor. Władysław Wąchała, ppor. Tadeusz Siuta, a na kupno drukarni przeznacza się 8 mln lirów[64].

Instytut od początku nie miał wyraźnie wyznaczonej drogi służbowej, zależał zarówno od czynników wojskowych, jak również cywilnych. W połowie marca 1946 r. Giedroyc listownie otrzymał od Pragiera wskazówki dotyczące zasad funkcjonowania nowej oficyny:

„W związku z tworzeniem się Instytutu Wydawniczego we Włoszech podlegającego mojemu urzędowi przesyłam Panu Porucznikowi poniższą instrukcję na najbliższą przyszłość: 1. Instytut ma być zorganizowany w taki sposób, by rozpoczynając w skromnej skali, na którą dozwalają środki uzyskane przez Pana z dotychczasowego źródła, mógł ulec odpowiedniemu rozszerzeniu przy uzyskaniu dodatkowych środków z przewidywanego innego źródła; 2. Instytut ma rozpocząć swoją działalność formalnie i faktycznie jak najrychlej w takim zakresie, jaki dziś jest możliwy; 3. Instytut ma służyć pracy politycznej polskiej za granicą, jako narzędzie walki o niepodległość w zakresie propagandowym i jako zespół środków przechowywania i rozwijania dorobku pisarskiego polskiego; 4. W pracy i organizacji Instytutu momenty partyjno-polityczne nie mogą znaleźć uwzględnienia. [...] Praca polityczna Instytutu musi być tak prowadzona, by mógł on znaleźć wspólny język z czynnikami politycznymi Europy Zachodniej i Środkowo-Wschodniej o charakterze szczerze demokratycznym i opierającym się na wpływowych oraz rządzących ugrupowaniach politycznych i prądach umysłowych tegoż charakteru; 5. Przeciwko proponowanej przez Pana Porucznika obsadzie dotychczasowej nie mam zastrzeżeń”[65].

Giedroyc systematycznie donosił o postępach w organizowaniu Instytutu i Pragierowi, i gen. Wiśniowskiemu[66]. Obu informował o swoich problemach, zdarzało się, że w trudnych sytuacjach prosił o pomoc. Cały czas nie ustawał w wysiłkach, by zwłaszcza w początkach funkcjonowania zjednywać sobie kolejnych sprzymierzeńców. W szczególny dla siebie sposób potrafił zaprezentować znaczenie Instytutu, jego dokonania (choćby nawet niewielkie) i prosić wszystkich, począwszy od prezydenta Rzeczypospolitej na uchodźstwie Władysława Raczkiewicza[67], przez ministrów, wojskowych po znajomych i bliskich włącznie, o pomoc oraz wsparcie finansowe w dalszej pracy. Do ministra przemysłu, handlu i żeglugi Jana Kwapińskiego zwrócił się: „Bardzo się cieszę, iż mogę zakomunikować Panu Ministrowi, że Instytut Literacki został definitywnie zorganizowany, przy uwzględnieniu wszystkich zastrzeżeń i postulatów Pana Ministra. [...] Mam wrażenie, że jak na warunki, w których musieliśmy pracować, nie potrzebujemy się wstydzić rezultatów. Niemniej jednak sytuacja finansowa jest bardzo ciężka”[68].

Generała Józefa Wiatra informował: „Jestem nareszcie w trakcie finalizowania Instytutu Wydawniczego. Sam instytut pod nazwą Casa Editrice »Lettere« – Instytut Literacki jest już w rejestracji i już zawarłem umowę o kupno drukarni, którą przejmę dn. 10 kwietnia rb.”[69] Tego samego dnia Janinie Pilatowej donosił: „Nareszcie dobijam do swego Instytutu. [...] I tu liczę na Pani pomoc. [...] Zaczynam tę pracę w bardzo ciężkich warunkach i z więcej niż szczupłymi możliwościami finansowymi. Jeżeli jednak wszyscy nasi dawni przyjaciele zechcą nam szczerze i gorąco pomóc, tak jak przy początkach propagandy 2. Korpusu, to jestem przekonany, że Instytut nie tylko stanie na nogi, ale stanie się naprawdę instytutem kultury polskiej. W tej pracy, bez komplementów, bardzo liczę na Pani pomoc i entuzjazm”[70]. Do Stefanii Zahorskiej pisał: „Zapewne jest już Pani poinformowana przez Profesora [Pragiera] i p. Maję [Prądzyńską] o Instytucie Literackim, którego organizacja, mimo niesłychanych trudności, zbliża się do końca. [...] Otóż byłbym bardzo wdzięczny, gdyby Związek Pisarzy zechciał zawiadomić wszystkich literatów polskich na uchodźstwie o powstaniu Instytutu i zachęcić ich do współpracy”[71]. Redaktor rozwinął akcję propagandową, czy jak byśmy dziś powiedzieli – marketingową, wykorzystując w tym celu wszystkie dostępne możliwości i kontakty. Zjednoczył wokół swej idei ludzi, których drogi w późniejszym czasie się rozeszły, a niektórzy stali się nawet nieprzejednanymi adwersarzami Giedroycia.

Pierwsze uregulowania prawne wprowadzono na przełomie marca i kwietnia 1946 r. Instytut Literacki został zarejestrowany pod nazwą Casa Editrice „Lettere”, a jego pierwszym oficjalnym, aczkolwiek fikcyjnym właścicielem został obywatel włoski polskiego pochodzenia – Aleksander Mańkowski. Zgodnie z ówczesnymi włoskimi przepisami obcokrajowcy, w tym przypadku obywatele polscy, nie mogli założyć własnej spółki, toteż posłużono się fortelem prawnym. W celu zabezpieczenia ewentualnych roszczeń Mańkowskiego sporządzono u notariusza dwa pełnomocnictwa (prokury): pierwsze, generalne, upoważniało Giedroycia do całkowitego kierowania Instytutem ze sprzedażą włącznie, drugie uprawniało Władysława Wąchałę do załatwiania wszelkich spraw handlowo-administracyjnych tak wobec władz i urzędów, jak również osób prywatnych. Planowano, że po zdemobilizowaniu Giedroycia i Wąchały i otrzymaniu przez nich prawa pobytu we Włoszech Instytut przekształci się w mieszaną spółkę handlową polsko-włoską[72].

O ile te posunięcia organizacyjne regulowały stosunek do władz włoskich, o tyle nie rozwiązywały kwestii najważniejszej z punktu widzenia ustawodawstwa polskiego, to znaczy formalnego uregulowania na drodze wojskowej i cywilnej. Wynikało to z położenia 2. Korpusu, który jako polska formacja wojskowa stacjonująca na obcym terytorium podlegał jurysdykcji tylko swego kraju. Oficyna znalazła się w niezręcznym położeniu, gdyż de facto już funkcjonowała, lecz de iure znajdowała się w trakcie formowania. Pociągało to za sobą pewne konsekwencje organizacyjne, a nade wszystko pozbawiało poczucia stabilizacji, pomimo wcześniejszych pisemnych zapewnień dowództwa 2. Korpusu. Dało też asumpt do wielu zakulisowych gier wokół CEL i prób jej przejęcia przez potencjalnych konkurentów Redaktora[73]. Problemu nie rozstrzygnęła zwołana przez gen. Andersa na początku lipca 1946 r. konferencja poświęcona Instytutowi, podczas której sprawy oficyny referował gen. Wiśniowski. Zniecierpliwiony Giedroyc żalił się Jerzemu Niezbrzyckiemu: „Nic nie robię od Twego wyjazdu, jak tylko ścigam obu wodzów, by doprowadzić wreszcie do sprecyzowania Instytutu pod względem personalno-organizacyjnym, jak i zapewnienia jemu niezbędnych podstaw finansowych. Ślimaczy się to niesłychanie dlatego, że nie tylko brak jest decyzji, ale jednocześnie [jest] milion intryg”[74].

To przeciągające się wyczekiwanie spowodowane było zmieniającą się z miesiąca na miesiąc atmosferą polityczną wokół PSZ. Lato 1946 r. to przede wszystkim czas dyskusji o dalszych losach polskich wychodźców, zdanych na ustalenia swych sprzymierzeńców, głównie Wielkiej Brytanii. Ta zaś, pomimo powszechnego niezadowolenia i rozczarowania wśród żołnierzy, postanowiła tę sprawę rozstrzygnąć w sposób dla siebie najdogodniejszy. Dla tych, którzy nie chcieli wrócić do ojczyzny, utworzono Polski Korpus Przysposobienia i Rozmieszczenia. Miał on za zadanie demobilizować żołnierzy, a także przygotować ich „do życia cywilnego, osiedlenia i zatrudnienia” poza krajem[75]. W tym samym czasie rząd JKM w Londynie prowadził rozmowy z Warszawą o powrocie polskiego wojska do kraju. Zaistniałe okoliczności zmusiły Polaków na obczyźnie do dramatycznego wyboru między powrotem do ojczyzny, którą uważali za okupowaną przez Sowietów, a pozostaniem na uchodźstwie, którego niedole znano chociażby z dziejów Wielkiej Emigracji.

W takiej atmosferze 28 września 1946 r. gen. Anders wydał rozkaz o organizacji Instytutu Literackiego w Rzymie z podpisem szefa Sztabu 2. Korpusu gen. Wiśniowskiego[76]. W ośmiu punktach regulował on funkcjonowanie oficyny, jej podległość wojskową i zadania. Stwierdzał, iż Instytut powołany został w porozumieniu z rządem RP w Londynie 11 lutego 1946 r. i że w przyszłości spółka z o.o. przekształcić się ma w spółkę handlową. Wyznaczał zarząd powoływany imiennie przez gen. Andersa, składający się z kierownika Instytutu, kierownika działu finansowo-administracyjnego, kierownika literackiego i kierownika drukarni. Kierownik Instytutu ponosił odpowiedzialność za jego pracę. Obsada stanowisk należała do zarządu w ramach zatwierdzonego preliminarza budżetowego. Wynagrodzenie dla zarządu i pracowników ustalał gen. Anders. Jako cele Instytutu rozkaz wymieniał po pierwsze prowadzenie akcji wydawniczej w dziedzinie kulturalnej, literackiej i społecznej dla zaspokojenia potrzeb czytelniczych Polaków, a po drugie zbieranie dorobku piśmiennictwa polskiego.

Aby osiągnąć wyznaczone zadania, 11 kwietnia 1946 r. zakupiono drukarnię Officine Grafiche Italiane[77] i przyznano fundusze na kapitał obrotowy drukarni oraz Instytutu, a także utworzono przy nim bibliotekę. Spółka OGI została podporządkowana kierownikowi Instytutu Literackiego z zachowaniem samodzielności i odrębności prawnej wynikającej z jej statutu. Ponadto sprawy finansowe Instytutu i drukarni rozdzielono i zabroniono przenosić jakiekolwiek zobowiązania z jednego podmiotu na drugi. Kontrolę prawną i finansową powierzono płk. Ignacemu Witkowi w okresie jego pobytu we Włoszech, a po jego wyjeździe ambasadorowi Kazimierzowi Papéemu i osobom wskazanym przez gen. Andersa. Przepisy końcowe stanowiły, że uprawnienia gen. Andersa w odniesieniu do Instytutu Literackiego i do spółki OGI przechodzą na osoby przez niego wyznaczone, a przy braku takiego zarządzenia na osoby wytypowane przez Ministerstwo Informacji i Dokumentacji rządu RP na Uchodźstwie w Londynie.

Zatwierdzony rozkaz organizacyjny nie zawierał proponowanych w planie wstępnym zapisów mówiących o ścisłej współpracy Instytutu Literackiego z Oddziałem Kultury i Prasy 2. Korpusu. Poza tym znalazły się w nim ciekawe informacje o ich wzajemnych rozliczeniach (tzn. liczenie kosztów faktycznych, czyli własnych, wydanych publikacji), o sprzęcie pozostawionym oficynie (linotyp z matrycami polskimi, maszyna introligatorska do szycia, kocioł do topienia metalu i jedna maszyna płaska z redakcji „Dziennika Żołnierza APW” z dwoma agregatami) i na koniec lista wyposażenia Instytutu (dwa samochody ciężarowe, dwa osobowe, zapas części wymiennych i opon, 150 beczek benzyny, proporcjonalna ilość nafty, ropy i olejów, żywność i papierosy, dziesięć pistoletów, kołdry watowe, koce, kurtki skórzane, kurtki patrolowe, kożuchy, zelówki). Dołączono do niego plan wydawniczy na najbliższy czas.

Nie udało się odnaleźć ostatecznej wersji statutu Instytutu Literackiego, jego dostępny projekt zasadniczo pokrywał się z treścią rozkazu organizacyjnego gen. Andersa. Jedyne różnice dotyczyły wynagrodzenia pracowników, którzy pobierali gaże jak żołnierze i korzystali ze świadczeń wojskowych przy jednoczesnym obowiązku chodzenia po cywilnemu. Ponadto zaakcentowano, że Instytut podlega dowódcy 2. Korpusu i współpracuje z Ministerstwem Informacji. Natomiast z chwilą zaangażowania finansowego rządu miałyby zostać ustalone kompetencje ministrów informacji i oświaty w odniesieniu do Instytutu Literackiego. Podkreślono, że oficyna jest apolityczna i ma prowadzić działalność poświęconą zagadnieniom wydawniczym o charakterze kulturalnym, literackim i naukowym. Instytut Literacki musiał ściśle przestrzegać zasady dochodowości i dążyć do osiągnięcia samofinansowania akcji propagandowo-politycznej na gruncie emigracyjnym[78].

Realizacja powyższych zapisów nie przebiegała łatwo. Redaktor informował Pragiera: „Niestety nieprzewidziane trudności zupełnie ode mnie niezależne spowodowały, że dopiero teraz, przed samym końcem Korpusu, Instytut nareszcie został ukonstytuowany. Statut organizacyjny i skład personalny zna już Pan Profesor z listu gen. Wiśniowskiego”[79]. Kolejny dokument podpisany przez gen. Andersa dotyczył obsady personalnej. Jerzy Giedroyc został kierownikiem CEL, dr Tadeusz Siuta kierownikiem literackim, Władysław Wąchała kierownikiem drukarni. Kierownika działu gospodarczego miał wyznaczyć płk Witek. Zatrudnienie pracowników Instytutu Literackiego należało do Giedroycia, chociaż w pierwszych rozkazach pojawiły się nazwiska narzucone przez dowództwo Korpusu i tylko zaakceptowane przez Redaktora.

Prezentacja początkowego składu osobowego nastręcza nieco kłopotów, gdyż w wyniku panujących ówcześnie układów politycznych nastąpiły „komplikacje personalne” przy jego kompletowaniu. Sprawa w zasadzie dotyczyła dwóch osób związanych z prof. Folkierskim, a co za tym idzie ze Stronnictwem Narodowym: Jana Bielatowicza i Michała Pawlikowskiego. Redaktor pisał do Pragiera: „Po przeanalizowaniu sytuacji z tutejszymi czynnikami miarodajnymi doszedłem do przekonania, że ten układ będzie najlepszy. Nie chciałbym niepotrzebnie zadrażniać stosunków z prof. Folkierskim i dlatego ostatecznie godzę się na p. Pawlikowskiego. Mało tego, dokooptowuję Bielatowicza, również jego kandydata. P. Bielatowicz niewątpliwie na tutejszym terenie jest człowiekiem najbardziej nadającym się do pracy redakcyjno-wydawniczej, w przeciwieństwie do p. Pawlikowskiego”[80]. Natomiast Prądzyńskiej donosił: „Osobiście nie tracę nadziei, że Pawlikowskiego uda mi się jeszcze wyeliminować. Na jego miejsce lansuję Jana Bielatowicza. Też endek, ale będzie znacznie dla nas potrzebniejszy. Sprawa mnie tym więcej złości, że w momencie, kiedy finansowo wiszę zupełnie w powietrzu, żąda się, aby Pawlikowski miał zapewnione pobory i to dość wysokie, podczas gdy zdecydowałem, że ani ja, ani moi współpracownicy, przynajmniej do czasu postawienia Instytutu na nogi, nie będą brali żadnych pensji”[81].

Wytworzyła się trudna sytuacja, gdyż według Pragiera obaj protegowani uskarżali się na Giedroycia przed prof. Folkierskim, a Pawlikowski żalił się nawet gen. Andersowi. Minister zasugerował Giedroyciowi, że niezałagodzenie sprawy może doprowadzić do „trudności ze strony prof. Folkierskiego i jego przyjaciół na terenie londyńskim, a byłoby to jak najbardziej niepożądane. Te naciski nie spowodowały jednak wyraźnej zmiany w postępowaniu Redaktora. W efekcie Bielatowicz i Pawlikowski opuścili Włochy i wyjechali do Londynu. Na miejsce Pawlikowskiego wyznaczono dr Karolinę Lanckorońską, która jednak nie podjęła pracy w Instytucie. Cała ta sytuacja ochłodziła nieco kontakty z ministrem wyznań religijnych i oświecenia publicznego i ujemnie odbiła się na jego dalszej współpracy z Giedroyciem[82].

Po tych przetasowaniach ukształtowała się ostateczna obsada Instytutu Literackiego, którą stanowili ppor. Jerzy Giedroyc, por. Zygmunt Hertz, ppor. Władysław Wąchała, ppor. Tadeusz Siuta, kpr. pchor. Gustaw Grudziński-Herling, starszy oficer Public Relations Officer Józef Fryd, kpr. Konrad Hendel, bombardier Włodzimierz Diduch, strzelec Fryderyk Windfang oraz sierż. PRO Zofia Hertz i starsza ochotniczka Izabela Siuta z Pomocniczej Służby Kobiet[83].

W myśl „Regulaminu Zajęć w Instytucie Literackim w Rzymie”[84], z chwilą otwarcia biura przy placu Remuria 2a pracownicy urzędowali w godzinach od 9.00 do 13.00 i od 16.00 do 18.00. Podział pracy, zakres uprawnień i odpowiedzialności wyglądał następująco: kierownik Instytutu, Giedroyc, decydował o polityce Instytutu i drukarni oraz regulował stosunki pomiędzy nimi, rozstrzygał o planie wydawniczym po zaopiniowaniu książek czy rękopisów przez komitet redakcyjny, zawierał umowy w imieniu oficyny, a także w porozumieniu z kierownikiem działu finansowego ustalał kalkulację kosztów publikacji.

Kierownik działu finansowego (od 1 grudnia 1946 r. był nim mjr intendent Kazimierz Sikorski[85]) sprawował nadzór nad interesami i gospodarką Instytutu i drukarni, prowadził księgę buchalteryjną, współuczestniczył w kalkulacji kosztów wydawanych książek. Komitet redakcyjny (Siuta i Herling-Grudziński) opiniował książki i rękopisy przeznaczone do druku, w wyjątkowych sytuacjach opatrywał je wstępem, posłowiem lub objaśnieniami; tłumaczył z języków obcych pozycje proponowane do wydania; odpowiadał za stronę graficzną wydawnictw i ich korektę (Grudziński); opracowywał codziennie przegląd prasowy i polityczny (Siuta) i prowadził bibliotekę Instytutu (Grudziński). Sekretariat Instytutu, którym kierowała Zofia Hertz, prowadził sprawy prawne i ogólne oficyny, a także kasę i korespondencję. Odpowiadał również za adiustację oraz rewizję książek wydawanych przez Instytut. Poza wymienionymi w regulaminie osobami w drukarni pracowali ponadto: Wąchała jako jej kierownik, Fryd na stanowisku kierownika technicznego, Izabela Siuta pełniła zaś funkcję korektorki i maszynistki na potrzeby całej firmy. Windfang i Diduch byli kierowcami. Maszyny drukarskie w OGI obsługiwał personel włoski.

Z tego składu Instytutu tylko Siuta i Wąchała zostali od początku narzuceni przez Dowództwo 2. Korpusu i pracowali do końca rzymskiej działalności oficyny, pozostałych współpracowników Giedroyc wybrał sam. Wielki wpływ na rozwój wydawnictwa miała Zofia Hertz, która dołączyła do Redaktora jeszcze w marcu 1946 r.[86] W Rzymie podczas jego częstych nieobecności de facto kierowała całą firmą, przejmując na siebie cały ciężar odpowiedzialności. W tym samym czasie współpracę podjął Herling-Grudziński, a najpóźniej, bo po 17 lipca, dołączył Zygmunt Hertz. 26 czerwca Redaktor wystąpił o odkomenderowanie kpr. pchor. Gustawa Herlinga-Grudzińskiego z Oddziału Kultury i Prasy – redakcji „Orła Białego”, oraz Zygmunta Andrzeja Hertza z 8. Pułku Artylerii Przeciwlotniczej Ciężkiej i dokooptowanie ich do składu CEL[87].

Ponadto Giedroyc planował zatrudnić jeszcze Zygmunta Gorgola, którego tak zachęcał: „Jak Panu wiadomo, moja idée fixe w postaci Instytutu Literackiego z własną drukarnią została zrealizowana. Męczę się z Wąchałą, Siutą, Grudzińskim, Janem Wolskim i z piszącą te słowa [Zofią Hertz]. Ponieważ za parę miesięcy patrzeć na siebie już nie będziemy mogli, więc chcieliśmy Panu zaproponować przyjazd do tego domu wariatów. Propozycja moja idzie w tym kierunku, by przyszedł Pan do nas do drukarni i po przejściu w niej praktyki został zastępcą kierownika, to zn[aczy] Jana Wolskiego”[88]. Oferta ta nie została jednak przyjęta i oficyna ostatecznie funkcjonowała w przedstawionym wyżej składzie. Wkrótce zaczęły się tarcia personalne. Od połowy kwietnia do pierwszego sierpnia 1946 r. w drukarni pracował ppor. Jan Wolski, zatrudniony przez Giedroycia jako kierownik techniczny OGI. Oficjalnie zrezygnował z zajmowanego stanowiska na własną prośbę, a Redaktor w jego świadectwie pracy napisał: „W czasie pełnienia swoich funkcji ppor. Wolski Jan wykazał dużą znajomość techniczną, pracowitość i sumienność, przyczyniając się do rozwoju przedsiębiorstwa, które objął w b. trudnych warunkach”[89]. Natomiast Niezbrzyckiemu Giedroyc się skarżył: „Wolskiego bowiem, mimo wszystkich kłopotów, jakie to mi sprawia, musiałem usunąć z dniem 1 sierpnia za nielojalność i właśnie gadanie ze wszystkimi. Wolski bowiem wykombinował sobie, że znacznie lepiej będzie, jeżeli oderwie drukarnię od Instytutu i zwiąże się czy to z propagandą, czy z Intendenturą. Jest to dla mnie jednym z nieprzyjemniejszych i kłopotliwszych wpadunków personalnych”[90]. Niestety, nieostatni w prawie dwuletnim okresie funkcjonowania CEL.

Od początku sytuacja finansowa Instytutu była bardzo trudna. Jedyną konkretną pomoc pieniężną uzyskał od Dowództwa 2. Korpusu, które oprócz wymienionych już 8 mln lirów od szefa Służby Pieniężnej Sztabu Głównego na zakup drukarni OGI wyraziło zgodę na dodatkowe 4 mln lirów z Funduszu Społecznego 2. Korpusu z przeznaczeniem na kapitał zakładowy Instytutu[91]. W marcu 1947 r. w Delegaturze Szefa Służby Pieniężnej została pożyczona kolejna kwota 2,5 mln lirów. Od rządu londyńskiego Instytut nie otrzymał żadnego wsparcia finansowego, mimo że powstał pod jego auspicjami. Dlatego Redaktor jego udział nazywał fikcyjnym. Resztę funduszy musiał wygospodarować z dochodów oficyny i drukarni.

Instytut Literacki rozpoczął działalność wydawniczą w dość skomplikowanych i od połowy 1946 r. szybko zmieniających się warunkach. Na początku jego pracy wciąż odczuwalny był trwający nieprzerwanie od dwóch lat boom czytelniczy. Od 1944 r. systematycznie rozrastały się PSZ na Zachodzie, tj. w Wielkiej Brytanii, Niemczech, Włoszech i na Bliskim Wschodzie. Wstępowali do nich żołnierze z kampanii wrześniowej i Powstania Warszawskiego uwolnieni z niemieckich stalagów i oflagów, a także wcieleni do Wehrmachtu Polacy z ziem przyłączonych do Rzeszy[92]. W maju 1945 r. PSZ liczyły 200 tys. osób, z czego ponad połowa przypadała na 2. Korpus[93]. Polacy wstępowali również do Oddziałów Wartowniczych, paramilitarnych formacji pomocniczych armii amerykańskiej stacjonującej w Niemczech i we Włoszech w latach 1945–1951[94]. W zachodnich strefach okupacyjnych Niemiec powstała też liczna grupa dipisów (displaced persons), czyli osób wywiezionych na przymusowe roboty do Rzeszy oraz byłych więźniów obozów koncentracyjnych. Ludzie ci z różnych powodów nie wrócili do kraju zaraz po zakończeniu wojny i przebywali w specjalnych obozach dla przesiedleńców nawet do 1951 r.[95] Wkrótce po zakończeniu wojny atmosfera wokół wojska polskiego w Europie Zachodniej zaczęła się pogarszać. W latach 1946–1947 PSZ zostały rozwiązane. Część żołnierzy powróciła do kraju, większość wstąpiła do PKPiR i wybrała życie na emigracji.

W połowie 1946 r., z chwilą ogłoszenia rozwiązania PSZ i powstania PKPiR, zaczęły się pojawiać symptomy dekoniunktury czytelniczej. Niekorzystnie wpływało to na działalność młodej oficyny. Nie zważając jednak na niesprzyjające okoliczności, Instytut z marszu rozpoczął pracę, która składała się z trzech podstawowych elementów: prowadzenia własnej polityki wydawniczej, działalności usługowej drukarni OGI oraz kolportażu wydawnictw. Przewidując wzrost znaczenia rynku brytyjskiego, już w czerwcu 1946 r. mianowano Wiktora Weintrauba przedstawicielem Instytutu Literackiego w Wielkiej Brytanii[96]. W związku z tym Giedroyc informował Prądzyńską: „To musi być gość z kwalifikacjami literackimi, naukowymi etc. i myślę, że Weintraub byłby bardzo dobry, tym bardziej jeżeliby mnie nie kosztował (ma się rozumieć, nie mówię o honorariach za rzeczy przez niego opracowane), ale przede wszystkim potrzebuję człowieka uczciwego i obrotnego, który zająłby się sprawą rozsprzedaży książek i to jest dla mnie tak samo ważne, jeżeli nie najważniejsze. Muszę bowiem zdobyć rynek londyński i teraz, ze względu na brak gotówki, no i w przyszłości, jak ewentualnie stracę tutejszego wielkiego odbiorcę. To przedstawicielstwo utrzymywałoby się z rabatu, który dałbym na wydawnictwa”[97].

Wobec rozwoju Instytutu w pewnym momencie funkcja takiego reprezentanta stała się niewystarczająca. Instytut podjął więc współpracę ze spółką kolportażową The Vistula Press Ltd w Londynie kierowaną przez Aleksandra Piskora i Marię Prądzyńską. W myśl zawartej umowy oficyna powierzała Vistuli prawo wyłącznego rozprowadzania w Wielkiej Brytanii książek wydawanych przez Instytut Literacki. W zamian firma zobowiązała się nabywać za gotówkę 2 tys. egzemplarzy każdej pozycji oraz pięćset dalszych brać do sprzedaży komisowej. Instytut udzielił spółce 50 proc. rabatu od ceny detalicznej na wszystkie książki. Porozumienie zawarto na okres od 1 października 1946 r. do 31 grudnia 1947 r. z możliwością dalszego automatycznego przedłużenia na następny rok[98]. 4 września 1947 r. – z uwagi na kryzys czytelnictwa na emigracji – dokonano rewizji niektórych postanowień. Zmniejszono do sześciuset liczbę obligatoryjnie zakupywanych książek i wprowadzono nowy zapis mówiący o świadczeniu usług drukarskich na potrzeby Vistuli. Podobną współpracę Instytut nawiązał z księgarnią nakładową kolportażowo-wydawniczą Libella w Paryżu, która otrzymała prawo do rozprowadzania wydawnictw oficyny we Francji, Belgii, Holandii i Luksemburgu. Libella zobligowała się do kupna za gotówkę tysiąca egzemplarzy każdej książki Instytutu Literackiego, a ponadto do wzięcia w komisową rozprzedaż następnych pięciuset egzemplarzy[99]. Uzgodnione warunki stwarzały oficynie możliwość stosunkowo szybkiego docierania do Polonii i wychodźstwa wojennego w sporej części Europy Zachodniej, a także zdejmowały z niej trudne zadanie rozpoznawania nowych rynków zbytu.

Inny charakter miało porozumienie podpisane z Wydziałem Oświaty 2. Korpusu dotyczące składanych przez niego zamówień na druk książek w Instytucie. Zleceniodawca przekazywał materiały w postaci rękopisu względnie egzemplarza do przedruku. Termin wydania pozycji ustalany był każdorazowo; płatność następowała natychmiast po otrzymaniu rachunku i wysyłce danej książki. Zleceniobiorca brał na siebie cały trud związany z wydaniem książek, od układu typograficznego po druk w „sposób staranny i sumienny” w możliwie najkrótszym czasie. Książki wydrukowane przez CEL dla Wydziału Oświaty miał firmować Instytut Literacki bądź wskazana instytucja. W wypadku ukazania się publikacji pod nazwą oficyny Wydział Oświaty miał wyłączne prawo do kolportowania tego tytułu na całym świecie[100]. Z całego nakładu oficyna zatrzymywała dla siebie dwieście egzemplarzy do kolportowania we Włoszech. Cenę podstawową dla tych pozycji wyznaczał Wydział. Umowa obowiązywała od 11 października 1946 r. do 31 grudnia następnego roku. Jako jedne z pierwszych zostały zamówione i wydane, sygnowane przez Instytut, powieści Andrzeja Struga: Mogiła nieznanego żołnierza i Dzieje jednego pocisku (po 5 tys. egzemplarzy).

Najbardziej wszechstronną współpracę Instytut Literacki podjął z Oddziałem Kultury i Prasy 2. Korpusu. Po pierwsze jego szef płk Michał Protasewicz postanowił drukować swoje wydawnictwa w OGI. W związku z tym Giedroyc prosił o pozostawienie w Instytucie jednego linotypu trzy- lub czteromagazynowego z matrycami polskimi, jednej maszyny introligatorskiej do szycia oraz jednego agregatu[101]. Dało to również asumpt do pozostawienia Grudzińskiego na dłuższy czas w Rzymie, aby czuwał nad całością prac. Po drugie, zgodnie z zawartą umową wydane publikacje Oddział powierzał Instytutowi, który zobowiązywał się do ich rozprowadzania we wszystkich ośrodkach polskich we Włoszech. Ponadto oficyna deklarowała, że w momencie podjęcia działalności kolporterskiej przez Oddział lub zorganizowania odpowiedniej spółki w Wielkiej Brytanii odda tej placówce wyłączne prawo rozprowadzania wydawnictw własnych w tym kraju. Z powodu tego zapisu Instytut wkrótce zawiesił współpracę z Vistulą na rzecz Gryfa. Instytut Literacki współpracował również z YMCA, różnymi jednostkami dywizyjnymi oraz oficyną Kazimierza Breitera, a także próbował nawiązać łączność z przedstawicielami Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego na Bliskim Wschodzie, by również tam docierały jego wydawnictwa.

Trudne położenie PSZ w obliczu zbliżającej się demobilizacji zaczynało się odbijać na funkcjonowaniu młodej oficyny. W nowych warunkach Giedroyc zastanawiał się nad najlepszym sposobem zapewnienia Instytutowi stabilizacji poza strukturami wojskowymi i rządowymi. „Staramy się – donosił Pragierowi – umocnić naszą pozycję przez oddanie go pod opiekę jakiejś organizacji polskiej w Ameryce”[102]. Redaktor już w pierwszych projektach brał taką ewentualność pod uwagę, zakładając przy tym dalsze funkcjonowanie oficyny we Włoszech. Oceniał, że „jest kilka możliwości utrzymania Instytutu, nadania mu statutu prawnego, który zapewni długotrwałą pracę bez względu na koniunkturę polityczną”. Dalej motywował: „Niezależnie od urządzeń i wyposażeń bibliotecznych zakupionych specjalnie dla Instytutu, Instytut miałby możliwość odegrać rolę bazy, która by przejęła na siebie przynajmniej część urządzeń i wyposażeń wydawniczych wojska na wypadek jego likwidacji. [...] Doniosłym momentem, który moim zdaniem winien przesądzić o umiejscowieniu takiego instytutu na terenie Italii, jest fakt, że w pewnym momencie działalność Instytutu będzie można oprzeć o sprzyjające nam koła włoskie i watykańskie. Ponadto należy się liczyć, że w najbliższym czasie Italia stanie się kanałem dla propagandy warszawskiej i propagandy sowieckiej. Jest więc rzeczą celową i konieczną paraliżowanie tej akcji na miejscu”[103].

O tym, że mylna była to diagnoza, świadczą słowa Giedroycia skierowane dwa miesiące później do gen. Wiśniowskiego: „We Włoszech sytuacja robi się coraz bardziej beznadziejna. Jedyny autorytet, którym powinien być Watykan, przestaje coraz bardziej grać”[104]. Prądzyńskiej zaś pisał: „Niemniej sytuację uważam za dosyć ciężką i nie jestem pewien, czy Instytut zdoła wygospodarować na utrzymanie swego personelu, gdyż wojsko kończy się szybciej, niż myślałem”[105]. Mimo tych zmian wierzył jednak w możliwości dalszej pracy w Rzymie, skoro donosił Weintraubowi: „Czujemy się jeszcze niepewnie po wyjściu Korpusu, ale mam nadzieję, że jeśli prof. Kot nie zechce nam utrudniać życia, jak zapowiada, to jakoś będziemy egzystować”[106].

Pierwsza koncepcja dostosowania się do nowej sytuacji polegała na przekazaniu Instytutu Literackiego pod skrzydła jednej z polskich organizacji w Stanach Zjednoczonych. W projekcie takiego rozwiązania Giedroyc proponował, by istniejąca lub powołana w tym celu organizacja polska w Stanach Zjednoczonych otworzyła swoją filię w Rzymie. Jej przedstawicielem zostałby kierownik Instytutu Literackiego, czyli Giedroyc, który zgłosiłby władzom włoskim zawiadomienie o utworzeniu filii towarzystwa amerykańskiego wraz z wykazem jej pracowników. Założona instytucja stanowiłaby ente culturale, czyli towarzystwo kulturalne, i posiadałaby półosobowość prawną. W praktyce oznaczało to, że nie mogła ona być właścicielką nieruchomości, ale miała prawo do posiadania ruchomego majątku: biblioteki, maszyn drukarskich, mebli, a więc również i drukarni. Giedroyc chciał nakłonić do współpracy Polski Instytut Naukowy w Stanach Zjednoczonych jako pokrewny w działalności Instytutowi. Uważał on, iż „podany sposób jest wobec istniejących ustaw włoskich najłatwiejszy do przeprowadzenia i dający największe szanse zabezpieczenia. Przejęcie tytułu własności spółki wydawniczej czy też nieruchomości wymagałoby wiele czasu i zachodu”[107].

Aby znaleźć wpływowych sprzymierzeńców, jednocześnie pisał do przyjaznego Pragiera oraz prezydenta RP na Uchodźstwie[108]. Natomiast do prof. Oskara Haleckiego, prezesa PIN, zwrócił się słowami: „Nasza sytuacja prawna dopóki znajdowało się tutaj wojsko, a Włochy były krajem okupowanym, nie nastręczała większych trudności. Trudności te powstają dopiero teraz, kiedy wojsko opuściło Włochy, a moi współpracownicy są w trakcie demobilizowania się na tym terenie. Trudności te są dwojakiego rodzaju: przede wszystkim strona prawna pozostających we Włoszech pracowników Instytutu, gdyż dawne paszporty polskie nie są honorowane, a ponadto ataki ambasady warszawskiej w osobie prof. Kota, których należy się spodziewać, jakkolwiek Instytut ma charakter kulturalno-oświatowy i polityką się nie zajmuje. W czasie pobytu prezesa Nurkiewicza[109] rozmawiał z nim dowódca Korpusu oraz ja o możliwościach roztoczenia opieki nad Instytutem przez którąś z organizacji amerykańskich lub polskich, zarejestrowanych na terenie Stanów Zjednoczonych. [...] Mamy nadzieję, że Instytut nie zawiedzie zaufania, jakie by Pan Profesor nam okazał. Pragnę od razu wyjaśnić, że chodzi jedynie o pomoc prawną, nie zaś materialną”[110].

Halecki odpowiedział: „Zgodnie z propozycją Szanownego Pana, załączam pismo w języku angielskim, które jak sądzę, uczyni zadość potrzebom obecnej sytuacji”[111]. Propozycję swą profesor powtórzył w następnym liście: „Proszę więc Pana, by zechciał Pan, jako nasz delegat, przystąpić do organizacji Sekcji Rzymskiej naszego Instytutu, z pełnomocnictwami przyjmowania współpracowników”[112]. W tym momencie oferta współpracy stała się już jednak nieaktualna. Giedroyc wraz Dowództwem 2. Korpusu wybrali inną opcję, z dzisiejszej perspektywy wiadomo, że znacznie korzystniejszą.

Punktem newralgicznym w nowych rozstrzygnięciach stały się zagadnienia prawne, a w konsekwencji i finansowe, które zadecydowały o podjętych decyzjach. Według Giedroycia sytuacja prawna Instytutu Literackiego nadal, mimo prawie rocznego funkcjonowania, była niejasna[113]. Nie zostało wyraźnie określone, czy oficynę należy uważać za przedsiębiorstwo państwowe, społeczne czy własność prywatną i w związku z tym, jak traktować zaciągnięte kredyty. Wobec przeciągających się działań Haleckiego Giedroyc rozważał różne koncepcje ratowania Instytutu. Pierwsza zakładała sprzedaż drukarni OGI za sumę dwukrotnie przewyższającą jej wartość. Z uzyskanej kwoty zostałaby spłacona pożyczka oraz powstałby kapitał obrotowy funkcjonującego dalej we Włoszech Instytutu. Swoje książki drukowałby on wtedy w drukarniach włoskich, w Rzymie czy wszędzie tam, gdzie byłyby najkorzystniejsze warunki. Drugi wariant przewidywał sprzedanie drukarni i przeniesienie Instytutu wraz z całym majątkiem do Francji, a także fuzję z placówką Czapskiego, tj. z Libellą i drukarnią Presses-Rapides, które jej podlegały. W ten sposób w Europie Zachodniej działałaby jedna stabilna instytucja zamiast dwóch słabszych[114]. Pewnym rozwiązaniem miało być również rozszerzenie zakresu działalności oficyny i wydawanie na potrzeby PKPiR podręczników technicznych oraz słowników, w porozumieniu ze Stowarzyszeniem Techników i Inżynierów we Włoszech, który kończył właśnie swą pracę wydawniczą, co groziło, zdaniem Redaktora, powstaniem w tej dziedzinie „dzikiego rynku”. Plan Giedroycia był obmyślony w każdym detalu, łącznie z propozycjami pierwszych publikacji i wstępną kalkulacją. Przedsięwzięciu patronowałyby ministerstwa: informacji, oświaty, skarbu, oraz Sztab Główny[115].

W dniach 31 marca i 1 kwietnia 1947 r. w Paryżu odbyła się konferencja poświęcona dalszym losom oficyny. Wzięli w niej udział gen. Wiśniowski, płk Witek, mjr Czapski, por. Jerzy Łubieński, por. Zielicki oraz główny zainteresowany, ppor. Giedroyc. Na początku przedstawił on trudną sytuację materialną Instytutu. Tłumaczył ją nieotrzymaniem kapitału obrotowego w wys. 6 mln lirów oraz kryzysem czytelnictwa. Przedstawił swoje propozycje wyjścia z tej patowej sytuacji. Pułkownik Witek nie wniósł żadnych nowych elementów, powtórzył tylko za gen. Karolem Masnym, że oficyna nie dostanie dodatkowych pieniędzy. Najważniejsze były konkluzje gen. Wiśniowskiego, który po wysłuchaniu stron i dyskusji zadecydował o przeniesieniu Instytutu Literackiego do Paryża. Zapowiedział, że w likwidacji oficyny we Włoszech udział weźmie płk Witek, któremu polecił przeprowadzić przy okazji jej kontrolę. W Paryżu Instytut miał podlegać mjr. Czapskiemu jako kierownikowi placówki paryskiej, odpowiedzialnej za propagandę we Francji. Politykę finansową łącznie ze sprawami drukarni, przyjmowaniem zamówień, udzielaniem kredytów powierzono por. Jerzemu Łubieńskiemu. Giedroyc odpowiadał za repertuar wydawniczy. Współpraca z drukarnią Presses-Rapides i księgarnią Libella miała się odbywać na zasadach handlowych. Instytut Literacki planowano połączyć z jedną z nich (nie określono z którą), obie posiadały bowiem prawa wydawnicze we Francji[116]. Zadecydowano o sprzedaży drukarni OGI, ale nie sprecyzowano warunków transakcji. Współpracownikom oficyny, którzy nie zdecydowali się na pozostanie we Włoszech, obiecano ułatwienie wyjazdu do Wielkiej Brytanii[117].

Gdy wydawało się, że los Instytutu został przesądzony, przyszła wiadomość od gen. Andersa, wstrzymująca ustalenia paryskie. W tym czasie wokół Instytutu Literackiego odżyły zakulisowe gry, mające na celu przejęcie oficyny. Wiązały się one z powstawaniem w środowisku londyńskim różnych koterii. Giedroyc, pomimo częstych wyjazdów do Londynu, pozostawał z daleka od tych wszystkich rozgrywek. Przypuszczalnie pretekstem do zawieszenia tzw. decyzji paryskiej i ochłodzenia kontaktów pomiędzy Redaktorem a generałami Andersem i Wiśniowskim stał się kolportaż wydawnictw Instytutu Literackiego w Wielkiej Brytanii przez Vistulę.

Po demobilizacji dowództwo Oddziału Kultury i Prasy przygotowywało się do utworzenia w Wielkiej Brytanii firmy kontynuującej jego działalność. W perspektywie miała ona stanowić konkurencję dla Vistuli i przejąć nie tylko jej kontakty z Instytutem, ale być może nawet cały Instytut. Jesienią 1946 r. w Londynie powstała Spółka Wydawnicza „Gryf”. Jednym z jej głównych formalnych udziałowców był szef Oddziału Kultury i Prasy 2. Korpusu płk Michał Protasewicz. Stosunek Oddziału do majątku 2. Korpusu nie został nigdy ściśle określony i prawnie uregulowany, co nie przeszkodziło Gryfowi w przejęciu maszyn drukarskich z inwentarzem po Drukarni Polowej 2. Korpusu[118]. W lutym 1947 r. Gryf wchłonął Polski Dom Wydawniczy i wydawał „Słowo Polskie”[119]. W pewnym momencie wydawało się, że również Instytut Literacki stanie się częścią Gryfu. Wskazywała na to przeprowadzona przez mjr. Tadeusza Bornholtza na polecenie gen. Wiśniowskiego niespodziewana kontrola komisowej oraz gotówkowej sprzedaży wydawnictw Instytutu Literackiego przez Vistulę[120]. Redaktor ostro zareagował, uznał decyzję generała za krzywdzącą i wskazującą na brak zaufania do niego, zwłaszcza że o wszelkich formach współpracy i umowach z Vistulą informował zarówno gen. Wiśniowskiego, jak i płk. Witka. Wyraził opinię, że swoją pracą i zaangażowaniem nie zasłużył na traktowanie go jako osoby podejrzanej lub kogoś, kto czerpie prywatne zyski z pracy społecznej. Giedroyc poczuł się też dotknięty tym, że o kontroli wcześniej od niego wiedziały osoby mu nieżyczliwe i od jakiegoś czasu działające na niekorzyść Instytutu[121].

19 maja 1947 r. w Londynie odbyła się następna konferencja w sprawie Instytutu Literackiego u gen. Andersa. Oprócz dowódcy 2. Korpusu wzięli w niej udział gen. Wiśniowski, mjr Czapski, kpt. Gierat, por. Zielicki. Po wysłuchaniu opinii i dyskusji gen. Anders podjął ostateczną decyzję o przeniesieniu oficyny do Francji i zlikwidowaniu jej agend w Rzymie oraz o pozostawieniu Giedroycia na stanowisku kierownika Instytutu Literackiego. Personel miał zostać zredukowany do maksymalnie czterech osób, łącznie z kierownikiem, który decydował o składzie zespołu. Za przeprowadzenie transakcji sprzedaży drukarni, likwidację agend rzymskich i przeniesienie Instytutu do Paryża odpowiadał płk Witek. Na likwidatora wyznaczono por. Witolda Jeszkego. Kwoty uzyskane ze sprzedaży drukarni miały być przekazane do dyspozycji gen. Andersa, z przeznaczeniem na cele wydawnicze Instytutu, z wyjątkiem 4 mln lirów Funduszu Społecznego, które zamierzano przekazać Stowarzyszeniu Polskich Kombatantów. Protokół z konferencji podpisał gen. Wiśniowski[122].

Kiedy się już wydawało, że sprawa Instytutu została definitywnie zakończona, pojawiły się kolejne problemy, tym bardziej przykre dla Redaktora, że część z nich dotyczyła niektórych pracowników Instytutu. Z polityką Giedroycia nie zgadzali się Wąchała, Fryd i Siutowie, którzy chcieli, żeby drukarnia nadal funkcjonowała w Rzymie. Zarzucali mu ponadto poplecznictwo przy kompletowaniu składu Instytutu w Paryżu[123]. Redaktor bronił swego stanowiska, wskazując jednocześnie na partykularne zachowanie swych adwersarzy: „pp. Wąchała i Siuta zaczęli traktować drukarnię i Instytut jako przedsiębiorstwo prywatne, którego są właścicielami, i gdy ich projekty utrzymania tutaj drukarni zostały przez Pana Generała odrzucone, postanowili utrudnić likwidację i zrujnować przedsiębiorstwo. Nie mogę bowiem inaczej ocenić ich postępowania. Pomijając już zgłoszenie fantastycznych pretensji o odszkodowania idące w miliony lirów [...] które, pomijając aspekt społeczny naszej działalności, nie mają najmniejszego uzasadnienia prawnego, sabotują pracę w drukarni, narażając Instytut na ogromne straty oraz rozgłaszają po mieście – zarówno wśród Polonii tutejszej i Włochów – wiadomości o bankructwie Instytutu”[124]. Z tej przyczyny Redaktor planował do czasu przenosin nie przerywać funkcjonowania oficyny, gdyż, jak tłumaczył Weintraubowi, „jest to konieczne i ze względów handlowych, jak również dla zdementowania plotek o Instytucie”[125]. Po przeprowadzeniu likwidacji płk Witek referował gen. Andersowi: „Nawet jeszcze w lutym [...] panowie Wąchała i Siuta usiłowali przekonać swe władze, że zdołają z zysków odłożyć co miesiąc 200 tys. lirów na spłatę długów. A wówczas już nie można było przecież zebrać dostatecznej gotówki na zapłatę długów. [...] Niefachowość i brak charakteru p. Wąchały, o którego odwołanie prosiłem już 21 VI 1946 r. po przyglądaniu się jego pracy przez 6 tygodni, przerodziły się wprost w złą wolę. Bez przebierania w środkach szukano wprost sposobu, jak by utrzymać OGI jak najdłużej w rękach, co w[edłu]g mego przekonania byłoby się skończyło katastrofą i utratą włożonego kapitału”[126].

Następny problem wynikł z zapisu, który mówił o przyznaniu Stowarzyszeniu Polskich Kombatantów pieniędzy Instytutu przeznaczonych na pokrycie pożyczki zaciągniętej z Funduszu Społecznego Żołnierzy 2. Korpusu. Na tej podstawie SPK rościło sobie pretensje do jednej trzeciej wartości drukarni tytułem jej spłaty. Ponadto z roszczeniami wystąpił także płk Protasewicz. Po raz kolejny Giedroyc zwrócił się do gen. Wiśniowskiego o wsparcie: „Nie jestem w stanie opisać Panu Generałowi trudności i przykrości, jakie spotykają mnie na każdym kroku, i myślę, że tylko mój wrodzony upór powstrzymuje mnie od zrezygnowania z dalszego szamotania się. Wiem, że nieobecni tracą [...] [a] fakt, że nie mogę być w Londynie i osobiście bronić interesów Instytutu przed apetytami czy to organizacyjnymi, czy personalnymi – działa na moją niekorzyść. Dlatego też, znając zrozumienie Pana Generała dla zagadnień społeczno-kulturalnych i ponieważ Pan Generał już wielokrotnie pomagał nam w tej trudnej pracy, pozwalam sobie raz jeszcze zwrócić się do Pana Generała z prośbą o opiekę nad instytucją, która doszła do skutku jedynie dzięki życzliwości i pomocy Pana Generała”[127]. Tym razem interwencja gen. Wiśniowskiego poskutkowała i Instytut kontynuował swą przeprowadzkę przy równoczesnym prowadzeniu działalności wydawniczej.

We wrześniu 1947 r. drukarnia OGI została sprzedana, nabył ją Egisto de Andreis. Przejął on na siebie wszystkie aktywa i pasywa OGI, w tym wszelkie podatki i świadczenia społeczne zarówno za spółkę, jak i za jej pracowników. Ewentualne roszczenia żołnierzy 2. Korpusu odkomenderowanych swego czasu do pracy w drukarni podlegały rozpatrzeniu przez Instytut Literacki lub właściwe polskie władze wojskowe i spółka nie brała za nie odpowiedzialności. Cenę kupna przy uwzględnieniu przejętych aktywów i pasywów ustalono na 18 mln lirów, płatne w dwóch ratach: 2 mln przy protokole wstępnym, reszta przy protokole końcowym. Oba dokumenty regulowały wszelkie kwestie związane z wcześniejszymi porozumieniami z Aleksandrem Mańkowskim oraz Stanisławem Sieleckim[128].

Ze spraw finansowych zostały jeszcze do uregulowania zaciągnięte wcześniej pożyczki. W toku postępowania wyjaśniającego uzgodniono warunki, na jakich Instytut miał je spłacić. W efekcie dług z Funduszu Społecznego Żołnierzy, tj. 4 mln lirów, został zwrócony z nadwyżką 416 tys. lirów jako udział w zyskach Instytutu Literackiego[129]. Natomiast na mocy tajnego rozporządzenia gen. Andersa suma 8 mln, wcześniej uzyskana z Dowództwa 2. Korpusu, wraz z zyskiem ze sprzedaży drukarni, została przekazana do dyspozycji Czapskiego na dalsze funkcjonowanie Instytutu[130]. Ostatni dług, tj. 2,5 mln lirów od Delegatury Szefa Służby Pieniężnej, oficyna spłaciła po niekorzystnym dla siebie kursie, wykładając 3 666 667 lirów. Z chwilą rozpoczęcia działalności w Paryżu Instytut prowadził gospodarkę finansową w ramach preliminarza budżetowego zatwierdzonego przez generałów Andersa i Wiśniowskiego[131].

W sierpniu 1947 r. gen. Anders zatwierdził następujący skład personalny Instytutu Literackiego w Paryżu: Jerzy Giedroyc – kierownik, Zofia Hertz – sekretarz, Gustaw Herling-Grudziński – doradca literacki i współredaktor miesięcznika „Kultura”, Zygmunt Hertz – administrator[132]. Losy pozostałych pracowników CEL różnie się potoczyły, małżeństwo Siutów wyjechało do Argentyny, a Wąchała z Frydem pozostali we Włoszech[133]. Nie udało się ustalić dalszych losów Hendela, Windfanga i Diducha. Ten ostatni ożeniony z Włoszką być może został we Włoszech.

W ostatniej chwili z wyjazdu do Francji wycofał się Grudziński. Trudno w sposób jednoznaczny określić przyczyny jego decyzji. Sam nigdy oficjalnie nie wypowiedział się na ten temat. W jego ostatniej książce znajduje się lakoniczna wzmianka: „Kiedy Giedroyc zdecydował się przenieść Instytut Literacki do Paryża – co, muszę przyznać, było jego mądrą i dalekowzroczną decyzją, bo ja wolałem zostać we Włoszech – zdecydowałem się wyjechać z Krystyną do Anglii”[134]. Redaktor tłumaczył takie postanowienie niepewną sytuacją finansową Instytutu i w związku z tym niewielkim wynagrodzeniem, które nie wystarczało na utrzymanie dwóch osób. „Jeżeli bowiem – donosił Pragierowi – dajemy sobie tutaj radę, to tylko dlatego, że musieliśmy zorganizować coś w rodzaju »komuny«. [...] Sprawa Grudzińskiego – pisał dalej – jest dla mnie bardzo przykra, gdyż zależy mi na nim jako na współpracowniku, ale przede wszystkim uważam go za niewątpliwie największy i najbardziej obiecujący talent młodego pokolenia emigracyjnego, a jest ich bardzo niewiele. Obawiam się, że od stycznia (zabezpieczyłem go do grudnia włącznie) Grudziński znajdzie się w bardzo trudnej sytuacji materialnej i albo będzie musiał oddać się jakiejś pracy fizycznej, albo zarżnie swój talent sieczką dziennikarską. [...] Znając jednak zrozumienie Pana Profesora dla talentu i wartości charakteru, pozwalam sobie zwrócić się z gorącą prośbą o przyznanie Grudzińskiemu miesięcznej subwencji w kwocie 15 funtów, która zapewniłaby mu podstawę egzystencji. Mógłby on wtedy oddać się pracy literackiej i współpracować w redagowaniu »Kultury« jako miesięcznika, z której mógłby sobie też wyrobić pewien stały dochód ze skromnych honorariów, jakie mogę płacić”[135].

Najprawdopodobniej Giedroyc, chcąc ściągnąć Herlinga-Grudzińskiego do Paryża, załatwił jemu i jego żonie – już wiosną 1947 r. – pracę w księgarni Libella na rok, z pensją 8 tys. franków miesięcznie. Angaż podpisał dyrektor firmy Kazimierz Romanowicz[136]. Niestety te zabiegi nie przyniosły rezultatu i Grudzińscy wyjechali do Londynu, a pisarz rozstał się z Instytutem na blisko dziesięć lat. Wszyscy pracownicy Instytutu, którzy pozostali we Włoszech i czekali na demobilizację, zostali przydzieleni do Batalionu Wartowniczego w Pedasco; tam otrzymywali żołd i suchy prowiant. Natomiast ci, którzy zdecydowali się przenieść do Paryża wraz z Instytutem, przyłączeni zostali do grupy Delegatury Szefa Służby Pieniężnej wyjeżdżającej do Wielkiej Brytanii i razem z nią się zdemobilizowali. Formalnie przeszli do cywila 4 kwietnia 1948 r.

Przełom września i października przebiegał w CEL pod znakiem przeprowadzki. 6 października 1947 r. zostały zakupione bilety kolejowe, a tydzień później, 13 października, Zofia i Zygmunt Hertzowie przyjechali do Paryża. Następnie pociągiem udali się do małej podparyskiej miejscowości Maisons-Laffitte, w której osiedlili się na stałe. Wkrótce dołączył do nich Giedroyc i cała trójka rozpoczęła kolejny etap swojego życia.

Dorobek Casa Editrice „Lettere”

W archiwum Instytutu Literackiego w Maisons-Laffitte zachowały się liczne projekty wydawnicze, opracowane przez Giedroycia w latach 1946–1947. Świadczą one o rozmachu, z jakim od początku planowana była działalność oficyny. W większości nie są datowane i trudno ustalić, w jakiej kolejności powstawały. Wynikało z nich, że oficyna zamierzała wydawać arcydzieła literatury polskiej i obcej, dzieje Polski w powieści, wybitniejsze pozycje z dziedziny polskiej myśli społeczno-politycznej, powieści współczesne: polskie i obce, a także opracowania dotyczące najważniejszych zagadnień gospodarczych, społecznych, politycznych i kulturalnych. Z ocalałych projektów wydawniczych i dokumentów Instytutu Literackiego nie udało się odtworzyć ostatecznej wersji programu oficyny ani nawet kolejności powstania dostępnych planów. Wiadomo, że zasadzały się one na seriach książkowych, których liczba wahała się od trzech do sześciu. Duża rozpiętość tematyczna publikacji świadczyła z jednej strony o rozmachu, z jakim Giedroyc przystępował do tworzenia oficyny, z drugiej zaś o nie do końca sprecyzowanym profilu wydawniczym Instytutu. Ten brak zdecydowania Redaktora i jego współpracowników najpełniej potwierdził kolejny projekt, w którym znalazły się przykładowe tytuły dzieł proponowanych w ramach poszczególnych serii. Książki planowano wydawać w sześciu działach:

– „Biblioteka Narodowa” – prezentować miała „wybór najstarszych pomników piśmiennictwa polskiego”, tzn. około pięćdziesięciu pozycji (m.in.: Dworzanin Łukasza Górnickiego, Irydion Zygmunta Krasińskiego, Beatrix Cenci i Król Duch Juliusza Słowackiego, Księgi narodu i pielgrzymstwa polskiego, Sonety krymskie i Ballady i romanse Adama Mickiewicza, Kollokacja Józefa Korzeniowskiego, wybór utworów Adolfa Dygasińskiego, Symposion Stanisława Adamczewskiego, Historia literatury polskiej Konstantego Wojciechowskiego, Dzieje kultury polskiej Aleksandra Brücknera, a także trzy pozycje: Renesans, Oświecenie i Romantyzm Zygmunta Łempickiego);

– „Historia Polski w Powieści” – seria obejmowała „dzieje naszego państwa i narodu w skrócie powieściowym” (Żywe kamienie Wacława Berenta, trylogia Rok 1794 Władysława Reymonta, Legiony i Na polu chwały Henryka Sienkiewicza, Huragan, Bem Wacława Gąsiorowskiego, W polu Stanisława Rembeka, Synowie klęski, Prometeusze Stanisława Szpotańskiego, Beniowski Wacława Sieroszewskiego, Dzieje jednego pocisku, Mogiła nieznanego żołnierza Andrzeja Struga, Przedwiośnie Stefana Żeromskiego, Generał Barcz Juliusza Kadena-Bandrowskiego oraz antologia noweli wojennej z lat 1939–1945 W oczach pisarzy);

– „Powieść Współczesna” – miała dostarczyć „czytelnikowi zajmującej i wartościowej lektury” (Ludzie stamtąd i Znaki czasu Marii Dąbrowskiej, Zazdrość i medycyna Michała Choromańskiego, Dziecko salonu Janusza Korczaka, Na wysokiej połoninie Stanisława Vincenza, Sól ziemi Józefa Wittlina, Tęcza nad sercem Jana Wiktora);

– „Polska Myśl Społeczno-Polityczna” – miała obrazować „problematykę życia polskiego na przełomie XIX i XX w.”, a także ukazywać ideologiczne źródła głównych polskich ruchów politycznych (Wybór pism Stanisława Brzozowskiego, Co to jest socjalizm Feliksa Grossa, Wybór pism Ludwika Krzywickiego, Stuletnia walka Narodu Polskiego a niepodległość Bolesława Limanowskiego, Pisma zebrane Józefa Piłsudskiego, Ideały kultury a prądy społeczne Bohdana Suchodolskiego, Myśli nowoczesnego Polaka Romana Dmowskiego, Snobizm i postęp Stefana Żeromskiego, Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości Floriana Znanieckiego);

– „Biblioteka Społeczno-Gospodarcza” – oferowała najnowsze publikacje analizujące zagadnienia z dziedziny współczesnego życia gospodarczego i socjalnego (Polityka gospodarcza Anglii, Zagadnienia całkowitego zatrudnienia i usunięcia bezrobocia, Znaczenie Chin dla wielkich mocarstw, Światowe zagadnienia nafty, Spór gospodarczy angielsko-amerykański, Związki zawodowe robotnicze w systemie rosyjskim i w systemie kapitalistycznym);

– „Biblioteka Przekładów Literatur Obcych” – tu proponowano Na poziomie człowieczeństwa Leona Bluma, Darkness at Noon (Ciemność w południe) Artura Koestlera i Komu bije dzwon Ernesta Hemingwaya[137]. W jednej z wersji projektu „Bibliotekę Przekładów” planowano zastąpić „Biblioteką Wiedzy”[138]. Zamierzano wydawać w niej popularnonaukowe pozycje najwybitniejszych uczonych, które omawiały ostatnie zdobycze nauki i techniki.

We wszystkich tych propozycjach widoczny był wpływ dorobku wydawniczego II Rzeczypospolitej, o czym najlepiej świadczył zamiar wydawania serii „Cuda Polski”, która ukazywała się przed wojną w Wydawnictwie Polskim Rudolfa Wegnera. W kolejnym prospekcie – z ręcznymi poprawkami i uwagami Giedroycia i Herlinga-Grudzińskiego – liczbę działów zredukowano do trzech: „Biblioteki Narodowej”, „Powieści Historycznych” i „Biblioteki Przekładów Obcych”. Dobór książek w seriach zasadniczo pokrywał się z uprzednio zaprezentowanymi tytułami. Można także zauważyć pewną analogię do dwóch ważnych serii, które powstały w czasie wojny: „Biblioteki Orła Białego”, wydawanej przez Oddział Kultury i Prasy 2. Korpusu oraz „Szkolnej Biblioteczki na Wschodzie”[139], wychodzącej przy Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Szeroki zakres tematyczny tych planów wskazywał na zamiar dotarcia do publiczności zarówno bardzo wyrobionej czytelniczo, jak i masowej.

Swoje projekty edytorskie Giedroyc konsultował z wieloma osobami, na których opinii mu zależało i które mogły mu dopomóc w ich realizacji. Pisarkę Janinę Pilatową, referenta w Sekcji Wydawniczej Jednostek Wojska na Środkowym Wschodzie, poprosił na przykład o zaopiniowanie „Biblioteki Narodowej” oraz zasugerowanie autorów, którzy w przyszłości mogliby przygotowywać wydania poszczególnych dzieł w tej serii. „Przy wydawaniu »Biblioteki Narodowej« – tłumaczył – muszę zrezygnować z przypisów i objaśnień tekstu. Chcę się jedynie ograniczyć do dania zasadniczych wstępów do każdego autora. Bardzo proszę o sugestie, kto nadawałby się do tego na terenie Palestyny. A może i Panią interesowałoby wzięcie w tym udziału?”[140]. Z kolei z wybitnym ekonomistą profesorem Henrykiem Tennenbaumem Redaktor omawiał projekt „Biblioteki Społeczno-Gospodarczej”, którą uważał za „swego rodzaju ewenement, nie tylko w literaturze polskiej, ale tak jak się orientuję w literaturze europejskiej”[141].

Interesująco przedstawiał się projekt wydawania przekładów z literatur obcych, przede wszystkim angielskiej i amerykańskiej. Giedroyc miał nadzieję, że ta inicjatywa zainteresuje „odpowiednie czynniki angielskie i amerykańskie, które by nie tylko pomogły w opracowaniu takiego planu, a które by taką imprezę sfinansowały”[142]. W tej sprawie Redaktor zwrócił się do mieszkającej w Londynie pisarki, Stefanii Zahorskiej: „Wydaje mi się bowiem, że danie kilkunastu książek będących przekrojem literatury angielskiej może być posunięciem propagandowo-kulturalnym o dużym znaczeniu, a jednocześnie da możność pracy naszym literatom znajdującym się na terenie Wielkiej Brytanii”[143]. Sugerował, by tymi przekładami zajęli się Stanisław Baliński i Marian Hemar, których nazwał „największymi »Anglikami« z polskich poetów”[144]. Do tego pomysłu nawiązywała również koncepcja zapoznania emigracji z prądami społeczno-literackimi na świecie, w tym przede wszystkim z kulturą anglosaską. Zorganizowana w tym celu akcja wydawnicza miała przynieść dodatkową korzyść w postaci zatrudnienia młodych literatów służących jeszcze w PSZ, którzy znajdowali się w bardzo ciężkich warunkach finansowych[145].

Giedroyc myślał też o wydaniu trzech tomów Dziejów kultury polskiej Aleksandra Brücknera, Wyboru dzieł Stanisława Brzozowskiego w dwóch woluminach i pism socjalistycznych z przedmowami. Ponieważ zdawał sobie sprawę z niewielkiej dochodowości takiego przedsięwzięcia, starał się znaleźć fundatorów tych wydań w osobach prezydenta Władysława Raczkiewicza, Naczelnego Wodza Tadeusza Bora-Komorowskiego oraz ministra przemysłu, handlu i żeglugi Jana Kwapińskiego. W tej kwestii korespondował z Prądzyńską, prosił ją o pomoc i przekonywał: „wydanie dwóch czy trzech kolubryn, zdecydowanie deficytowych, ale stanowiących pozycje kulturalne, robi mnie prawie Funduszem Kultury Narodowej”[146]. Prądzyńska pomagała Redaktorowi i Instytutowi w okresie rzymskim: robiła kwerendy w bibliotekach londyńskich dla oficyny, z nią też Giedroyc omawiał swe projekty wydawnicze. Została również pierwszym przedstawicielem Instytutu Literackiego na Wielką Brytanię, o czym listownie poinformowano Naczelnego Wodza[147].

Swoje plany „mające zasadnicze znaczenie kulturalne” Giedroyc przesłał również Pragierowi, którego na bieżąco informował o kolejnych projektach wydawniczych Instytutu Literackiego. Zasugerował mu również – w porozumieniu z ministrem wyznań religijnych i oświecenia publicznego rządu RP na Uchodźstwie prof. Władysławem Folkierskim – rozpisanie ankiety do wszystkich literatów, historyków literatury i uczonych na emigracji z prośbą o ułożenie listy pozycji, które wymagały najpilniejszego przedruku czy opracowania. Według Redaktora taki kwestionariusz pozwoliłby uzupełnić projekty wydawnicze Instytutu, a także przyniósłby ogólne rozeznanie wszystkim instytucjom wydawniczym na emigracji i ułatwił odnalezienie egzemplarzy do przedruków[148].

W połowie 1946 r. Giedroyc zapalił się do pomysłu wydania książki Léona Noëla L’agression allemande contre la Pologne, która według niego była warta przetłumaczenia i zaprezentowania polskiemu czytelnikowi jako głos w dyskusji o polskiej polityce zagranicznej. Swój plan przedstawił ambasadorowi rządu londyńskiego w Paryżu Juliuszowi Łukasiewiczowi; jednocześnie zaproponował mu napisanie wstępu w formie rozprawy „naświetlającej polską politykę i broniącej jej celowości”[149]. W tym samym liście Giedroyc poruszył problem rozliczenia polskiej polityki zagranicznej w 1939 r., ponieważ pojawiły się właśnie na rynku wydawniczym publikacje związane z tą tematyką. Wskazał na potrzebę takiego opracowania „zrobionego przez nas”. W związku z tym zwrócił się do Łukasiewicza z prośbą o namówienie ministra Tomasza Arciszewskiego, „który w najgorętszym okresie był w centrali, potem siedział przez czas dłuższy w Rumunii”, do napisania takiej książki. Wyjaśnił, że tego rodzaju wydawnictwa cieszą się ogromną popularnością i poczytnością. Zdaniem Giedroycia ukazanie się książki Arciszewskiego „będzie najskuteczniejszą propagandą. Nie mówiąc o tym, że jeżeli się tego nie zrobi, to opinia międzynarodowa będzie miała zupełnie wykoszlawiony obraz naszej polityki”[150].

Giedroyc próbował także skłonić gen. Bora-Komorowskiego do napisania i wydania w CEL swych pamiętników. Przekonywał go, że ich ukazanie się w języku polskim „w obecnym bardzo trudnym momencie, jaki przeżywa wojsko, byłoby specjalnie wskazane”[151]. W te inicjatywy wpisywał się także pomysł opublikowania Dziennika ankarskiego ambasadora Michała Sokolnickiego. Autor, doświadczony dyplomata II Rzeczypospolitej, pierwszy złożył Redaktorowi propozycję wydania książki przez Instytut Literacki, co już samo w sobie stanowiło wyraz uznania dla młodej oficyny. Jednak szybko zmieniająca się sytuacja materialna Instytutu i jego przeprowadzka do Francji, mimo zaawansowanych prac edytorskich nad książką, przekreśliły jej wydanie[152].

Szeroko zakrojone plany Giedroycia obejmowały również edycję wydawnictw słownikowych oraz dydaktycznych na potrzeby szkolnictwa polskiego na Bliskim i Środkowym Wschodzie oraz w Europie Zachodniej. W pierwszej grupie znalazły się słowniki językowe, zwłaszcza polsko-angielskie i angielsko-polskie, polsko-niemieckie i niemiecko-polskie oraz polsko-hiszpańskie i hiszpańsko-polskie[153]. Do drugiej kategorii należały różnego rodzaju podręczniki, np. techniczne, handlowe, rzemieślnicze czy służące do nauki języków obcych. Giedroyc zwrócił się też do gen. Wiśniowskiego z propozycją przejęcia przez Instytut zakresu zawieszonej działalności wydawniczej Stowarzyszenia Inżynierów i Techników we Włoszech. Przygotował nawet kalkulację kosztów takich podręczników w wypadku ich zamówienia (3–4 tys. egzemplarzy) przez PKPiR[154]. Gdy ta interwencja nie przyniosła rezultatu, Giedroyc dalej szukał zwolenników. Zaprezentował swoje stanowisko płk. Jerzemu Aleksandrowiczowi, wiceministrowi wyznań religijnych i oświecenia publicznego rządu RP na Uchodźstwie: „Ponieważ Związek Techników i Inżynierów kończy swoją działalność wydawniczą, więc powstaje problem zapełnienia luki i druku podręczników technicznych. Moglibyśmy się tego podjąć, gdyż inżynierowie, którzy te podręczniki opracowywali, zostają w Rzymie. [...] Czy ta sprawa nie interesowałaby Pana Pułkownika?”[155].

Następnie Giedroyc napisał do oddanego wówczas Instytutowi Adama Pragiera i przedstawił koncepcję stworzenia komórki przy Ministerstwie Informacji z udziałem ministrów oświaty, skarbu i przedstawiciela Sztabu Głównego, która rozwiązywałaby problemy edukacyjno-wydawnicze. Przytaczał liczne argumenty: ukazywał groźbę powstania dzikiego rynku w tej dziedzinie (fatalna jakość książek przy wygórowanych cenach) oraz przekonywał o potrzebie stworzenia ośrodka decyzyjnego dysponującego pieniędzmi na ten cel. „Jestem przekonany – tłumaczył – że jeśli taka komórka nie będzie dawała zamówień protekcyjnych, a będzie się jedynie powodowała konkurencyjnością oferty – to Instytut na pewno utrzyma się na placu. Zrealizowanie takiego projektu pozwoliłoby Instytutowi nie tylko na przetrwanie okresu złej koniunktury, ale także na znaczne rozbudowanie jego działalności”[156]. Między wierszami wspomniał również o sprawie podręczników technicznych, które zamierzał wydawać. Pomimo usilnych starań Giedroycia wszelkie działania w tym kierunku zakończyły się jednak niepowodzeniem.

Przy tak szerokich projektach oficyny pierwszoplanową kwestią stało się zdobycie podstaw wydawniczych planowanych do druku książek. Dlatego Giedroyc prosił Pilatową o odnalezienie w bibliotekach wojskowych i palestyńskich zgromadzonych poloniców i zorientowanie się, jakie są możliwości ich zakupu bądź wypożyczenia[157]. W następnym liście dziękował pisarce za otrzymany wykaz tych druków na uniwersytecie hebrajskim[158]. Z kolei Prądzyńska donosiła z Londynu o znalezieniu „Burhardta po polsku” oraz Dziejów kultury Brücknera[159]. W bibliotece British Museum na prośbę Redaktora kwerendę przeprowadził Antoni Plutyński, pisarz emigracyjny związany z londyńskimi „Wiadomościami”, który szczegółowo zreferował wyniki swych poszukiwań[160]. Poza tym Giedroyc zwrócił się do różnych instytucji na Bliskim i Środkowym Wschodzie: do delegata ministerstwa wyznań religijnych i oświecenia publicznego dr. Rzerzychy, dr. Juliusza Scharfa z United Publishers Ltd o wypożyczenie lub przekazanie gotowych matryc interesujących go książek względnie przesłanie okazowych egzemplarzy[161].

Zabiegi Redaktora o utworzenie w Rzymie oficyny zakończyły się sukcesem i w maju 1946 r. rozpoczęto wydawanie książek. Instytut Literacki zainaugurował swą działalność wydawniczą Legionami Henryka Sienkiewicza (pierwsze wydanie w 1918 r.)[162]. Ich edycja przypadła w stulecie urodzin i trzydziestolecie śmierci pisarza oraz w pięćdziesięciolecie ukazania się Quo vadis. Tekst umieszczony na skrzydełkach obwoluty podkreślał symboliczny wymiar tej publikacji: „Kiedy żołnierze polscy znowu z ziemi włoskiej oczekują marszu do Polski, myśl biegnie ku Legionom. Marsze, walki, nadzieje tamtych wojsk wydają się dziś szczególnie bliskie. I jest jakaś głęboka wymowa w tym, że Legiony są epopeją niedokończoną”.

Przy okazji publikacji pierwszej książki Instytut zaprezentował czytelnikom swoje zamierzenia. Wśród nich wymieniono wydawanie arcydzieł literatury polskiej i obcej, dziejów Polski w powieści, wybitnych pozycji z dziedziny polskiej myśli społeczno-politycznej, współczesnej powieści polskiej i obcej, a także opracowań dotyczących najważniejszych zagadnień gospodarczych, społecznych, politycznych i kulturalnych życia współczesnego. Podkreślono, że „jeśli Instytut Literacki spełni swoje zadanie, to może będziemy mieli prawo powtórzyć słowa sprzed lat 150-ciu, słowa stanowiące akt erekcyjny Legionowego Instytutu Nauk we Włoszech: »W one umiejętności zasobni, niosąc prawdziwe i czyste republikańskie serca, gdy do Ojczyzny powrócimy, staniemy się dla niej bardziej użyteczni, niżeli dawni bracia nasi, pielgrzymujący po świecie«”[163].

Książka została opatrzona przedmową Jana Bielatowicza, w której pisarz przybliżył życiorys i twórczość Sienkiewicza oraz omówił znaczenie literackie i pozaliterackie Legionów Dąbrowskiego. Bielatowicz swój wstęp zakończył cytatem z książki: „Oto, gdy zginiecie wy obaj, gdy zginę ja, gdy zginą nas setki i tysiące, przyjdą po nas inni i polska siła się ostoi i legia nas przeżyje. Po świecie mówią: nie masz już Polski! a Polska tu jest! Nie było już wojska polskiego, a ono tu jest. I może Bóg da, że nie dziś, to jutro, bagnet nasz przewierci przez Austrię drogę do ojczyzny. [...] To jest idea Legionów. I to także dziś jest nasz pacierz narodowy”[164].

Na uwagę zasługuje szata graficzna książki – jasna okładka z kolorową obwolutą ukazującą legionistów ze swym wodzem Janem Henrykiem Dąbrowskim na tle ruin starożytnego Rzymu z zarysowaną w oddali Bazyliką św. Piotra. Klasyczny układ tytulatury sygnalizował przyszłe rozwiązania estetyczne. Jedyny mankament stanowiła zła jakość papieru. Książka cieszyła się dużą popularnością, o czym świadczyły jej dwa wydania: 7,5 tys. egzemplarzy w maju oraz 1,5 tys. w październiku 1946 r.

Wydanie Legionów poprzedziła reklama w prasie. W maju „Orzeł Biały” donosił: „W związku ze stuletnią rocznicą urodzin Henryka Sienkiewicza nakładem polskiego Instytutu Literackiego w Rzymie ukaże się w najbliższym czasie w najbliższych dniach ostatnie dzieło tego znakomitego powieściopisarza pt. Legiony. Książka będzie do nabycia we wszystkich punktach kolportażowych 2. Korpusu oraz w referatach Wydziału Oświaty”[165]. Powieść spotkała się z ciepłym przyjęciem w prasie emigracyjnej, która przy okazji odnotowała debiut nowej oficyny[166].

Głęboki wymiar historyczno-symboliczny miała też druga pozycja Instytutu, Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego Adama Mickiewicza. Ukazały się w lipcu 1946 r. opatrzone przedmową Herlinga-Grudzińskiego „Księgi narodu i pielgrzymstwa polskiego” na nowej emigracji oraz przyczynkiem Opowiadanie Mickiewicza o brance rosyjskiej. Autor wstępu wyznaczył emigracji politycznej nową rolę: „Dziś wpatrzeni z lękiem w nieodwracalność koła historii czujemy przecież, że jeśli nie zmieniła się sama zasada »pielgrzymowania dla wolności«, to inną już wypełniamy ją treścią. [...] o zjawisko niespotykanej dotąd masowości współczesnego pielgrzymstwa musimy dbać usilnie, aby nie stało się ono tylko wyrazem »żołnierskiej hardości niepoddawania się wrogowi« (Pigoń), lecz żeby przeobraziło się w ruch społeczno-polityczny, w którego kręgu odnajdą swą godność polityczną i niezałganą wierność ideałom społecznym wszyscy europejscy wygnańcy »sfer wpływów«. Księgi nie są więc już dekalogiem wskazań i działania; są raczej poetyckim postulatem wykreślenia w »Europie bezlegalnej« (Norwid) strefy prawdziwych interesów dla tych Europejczyków, którzy śniąc o szumie swych ojczystych rzek w obozach wojskowych i barakach UNRRY, wiedzą naprawdę, dlaczego nie należy wracać”[167]. Natomiast końcowe słowa Grudzińskiego w formie modlitwy („O wojnę powszechną za wolność ludów prosimy Ciebie i my Panie. Prosimy Cię o nią jednak nie tylko przez krew i męczeństwo zamordowanych w Oświęcimiu, Majdanku i Katyniu, ale przez trud, ofiarność i godność wszystkich ludzi żywych, którzy poczuli się dzięki tej wojnie prawdziwymi Europejczykami”[168][169].

Dzięki zabiegom Marii Czapskiej wydanie było reprintem pierwodruku z 1832 r., znajdującego się w zbiorach Biblioteki Polskiej w Paryżu. Czapska, za zgodą jej ówczesnego dyrektora Franciszka Pułaskiego, wykonała zdjęcia, które stały się podstawą do druku[170]. Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego to jedyny reprint w historii oficyny. Ukazały się w sporym, ponad dziesięciotysięcznym nakładzie, a ich drugie wydanie nastąpiło prawie 36 lat później[171].

W Księgach po raz pierwszy pojawił się sygnet wydawnictwa w postaci górnej części kolumny jońskiej, wkomponowany w inicjały ILR (Instytut Literacki Rzym). Zaprojektowany przez Stanisława Gliwę[172] motyw kolumny jońskiej miał z jednej strony nawiązywać do antycznego kanonu estetycznego odznaczającego się lekkością i smukłością proporcji, a z drugiej strony symbolizować wieczną trwałość, ponadczasowość dokonań. U dołu strony widniała pełna nazwa oficyny z miejscem i rokiem wydania. Taki układ karty tytułowej przyjął się w późniejszych edycjach i był stosowany we wszystkich pozycjach oficyny. Książka ta, podobnie jak pierwsza, odbiła się szerokim echem w prasie emigracyjnej[173].

Kolejną publikacją o dużym ładunku symbolicznym była wydana w październiku 1946 r., jako piąta pozycja oficyny[174], książka Stanisława Szpotańskiego Prometeusze. Powieść historyczna. Pokazywała ona życie na uchodźstwie, ciężkie i często tragiczne. Giedroyc wyznał, że wybrał tę książkę, tak jak i Księgi narodu, jako przestrogę przed emigracją[175]. W liście do Bielatowicza przedstawił jeszcze jeden argument: „nie możemy dopuścić, by w społeczeństwie, które coraz mniej czyta i studiuje, utarło się przekonanie, że w ciągu XIX wieku tylko lewica i potencjalni komuniści walczyli o wolność. Ta koncepcja jest wbijana niesłychanie metodycznie przez całą literaturę krajową od Kruczkowskiego do Hołuja. Trzeba z tym koniecznie walczyć. Otóż nie widzę skuteczniejszej walki, jak lansowanie książki napisanej z dużą erudycją historyczną”[176]. Potwierdziły to słowa recenzenta: „Dobrze robią ci, którzy w swoim planie wydawniczym pomieszczają Szpotańskiego. Wiele dawnych zagadnień emigracyjnych wskrzesza dziś przed nami”[177]. Irena Bielatowicz nazwała ją „powieścią o ideach”[178]. Prometeusze nosili charakterystyczny dla wydawnictw Instytutu układ graficzny przypominający przedwojenną „Bibliotekę Narodową”[179]. Nawiązywały do niej także pozostałe książki, które przypuszczalnie miały stanowić kontynuację przedwojennej serii.

W nurt tematyki historycznej wpisały się ponadto: trylogia Rok 1794 Władysława Reymonta, w tomach: Ostatni Sejm Rzeczypospolitej, Nil desperandum i Insurekcja (listopad 1946 r.) oraz Beniowski Wacława Sieroszewskiego (czerwiec 1947 r.). Decyzja o ich wydaniu została podjęta przez oficynę z intencją wzmocnienia ducha w rzeszach żołnierzy-tułaczy, ale również w nadziei, że będzie to przedsięwzięcie dochodowe. Z punktu widzenia edytorskiego pozycje te były utrzymane w konwencji estetycznej zapoczątkowanej w Prometeuszach.

Aktualną ówcześnie problematykę wojenną poruszała powieść Kobiety Stanisławy Kuszelewskiej-Rayskiej. „Książka ta – pisał Giedroyc do Juliusza Scharfa – tematycznie jest związana z okupacją niemiecką, ruchem podziemnym i Powstaniem Warszawskim. Ze względu na osobę autorki, która jak Panu wiadomo, obecnie przebywa w Kairze, jak również i ze względu na treść, Kobiety powinny liczyć na dużą poczytność specjalnie na Pana terenie, chociażby w szkołach ochotniczek, Uniwersytecie w Syrii etc.”[180]

Oficyna zaangażowała się w reklamę Kobiet, o czym Redaktor poinformował autorkę: „Pragnę zaznaczyć, że Instytut we własnym zakresie rozsyła egzemplarze okazowe i recenzyjne do całej prasy polskiej na emigracji, nie wyłączając Ameryki, do wszystkich większych światowych bibliotek oraz do wszystkich wybitniejszych krytyków i literatów polskich. Egzemplarzy takich rozesłaliśmy 150”[181]. Rzeczywiście cały pięciotysięczny nakład został w krótkim czasie rozprzedany[182]. Recenzje prasowe były bardzo przychylne: „Stanisława Kuszelewska swą piękną książką wystawiła kobiecie polskiej wspaniały niezapomniany pomnik. Niech książka ta będzie wzorem dla tych, które nadejdą, niech się z niej uczą kochać na matki i siostry, tak jak dziewczęta Polski Niepodległej uczyły się miłości ojczyzny, mając pod oczyma postaci: Emilii Plater, Curie-Skłodowskiej”. Uznano, iż „olśnieniem książki jest olśnienie polskością”[183].

W Instytucie Literackim swój talent pisarski ujawnił Jan Bielatowicz, z którym Giedroyc znał się doskonale jeszcze z czasów pracy w Oddziale Kultury i Prasy 2. Korpusu. Bielatowicz dostał propozycję dołączenia do zespołu Instytutu, ale opuścił Włochy i wyjechał do Anglii. Jednak wzajemne kontakty nie ustały, czego najlepszym dowodem były dwa utwory Bielatowicza wydane przez CEL: Brygada Karpacka i Passeggiata.

W jednym z listów Bielatowicz informował Redaktora: „Zdecydowałem się wreszcie wysłać i załączam obecnie historię Brygady Karpackiej. [...] Opracowana jest ona na podstawie wszystkich istniejących źródeł drukowanych i oczywiście przeżyć osobistych. [...] Sądzę, że wydrukowawszy broszurę szybko, można ją rozprowadzić jako jedyną historię SBSK, miłą wszystkim jej żołnierzom, jak i tym wszystkim, których interesują dzieje polskich jednostek wojskowych w tej wojnie. [...] Szkoda czasu na korespondencję w sprawie umów itp. Przede wszystkim zależy mi na wydaniu broszury, nim wszyscy Karpatczycy rozejdą się po świecie bez swojej własnej historii. [...] Rekapituluję: broszura jest potrzebna, uznano ją powszechnie za dobrą, kasowo jest pewna. Potrzebny pośpiech. Mile widziane honorarium”[184].

Giedroyc odpisał: „Otrzymałem Pana rękopis i po przejrzeniu go zdecydowałem się go wydać. Nakład będzie 3000 egz. Na honorarium 50 funtów zgadzam się. [...] Fotografie są słabe, a poza tym podrożyłoby to koszt książki, którą muszę skalkulować bardzo tanio”[185]. „Ogromnie się cieszę – odpowiadał Bielatowicz – z Pańskiej decyzji drukowania zarysu historii SBSK. [...] Nie grozi jej rychło konkurencja, ponieważ cała historia SBSK jest obecnie w moich rękach z polecenia Sztabu. A zatem byle najszybciej, nim ludzie wrócą do kraju lub się rozjadą po świecie. Stroną reklamową zajmę się i zorganizuję krytykę”[186].

Czterdziestostronicowa Brygada Karpacka ukazała się w krótkim czasie, bo już w czerwcu 1947 r. Autor przyjął ją z zadowoleniem: „Broszura wygląda doskonale i korekta wspaniała. Wyszła w sam czas, byle tylko dotarła najwcześniej na wyspę, bo ostatnie transporty do kraju już lada dzień pójdą. Potem pewnie nastąpi przerwa, gdyż ilość ochotników ostatnio raptownie zmalała. Łączę to z sytuacją w kraju, która pogarsza się z dnia na dzień. Bolszewizacja idzie w tempie błyskawicznym. Cieszę się, że kard. Sapieha wziął egzemplarze Brygady do Ojczyzny. [...] Sądzę, że i poza Anglią należałoby broszurę rozprowadzić, w szczególności w obozach we Włoszech (gdzie jest sporo karpatczyków), we Francji i Niemczech”[187].

Bielatowicz pracował równocześnie nad innym utworem dla CEL, którego ukończenie ciągle się opóźniało. Autor zachwalał Giedroyciowi swoje szkice włoskie zatytułowane Passeggiata: „Jestem bardzo dumny z tej książeczki i zdaje mi się, że nie przyniesie ona Panu wstydu, tym więcej że zdobią ją ładniutkie rysunki Westwalewicza. Takiego typu esejów podróżniczych nie ma w literaturze polskiej, a moje oparte są na, zdaje mi się, niezłej znajomości terenu Italii i na dość dużej literaturze. Pragnąłbym, aby to wyszło pięknie, bo jest to dziś niemal moja główna idea. Zresztą zobaczy Pan wkrótce; sądzę, że zwłoka nie wyszła na złe książce, a aktualność dalej jest mocna”[188]. Szczegóły ilustracyjne były dla pisarza bardzo istotne, dlatego przekonywał, „że byłoby dobrze dać na okładkę (i tę samą na obwolutę) ładną, o włoskiej tematyce, małą winietę Gliwy. Jakąś np. starożytną karozę na ulicach Rzymu lub coś podobnego. Jest dość wzorów w księgarniach i antykwariatach rzymskich”[189].

Redaktor wytrwale czekał, ale na początku czerwca 1947 r. przestrzegł Bielatowicza przed zbyt długim opóźnieniem i nadesłaniem maszynopisu w momencie przeprowadzki Instytutu do Paryża[190]. Zniecierpliwiony kolejnymi dwoma tygodniami oczekiwania napisał do autora: „Niestety do tej pory nie otrzymałem Passeggiaty. Jest to dla mnie bardzo pilne, bo termin przenosin się zbliża, a chciałbym to wydać jeszcze tutaj nie tylko ze względów symbolicznych, jako nasze ostatnie wydawnictwo we Włoszech, ale by jeszcze wykorzystać Gliwę, który niedługo wyjeżdża”[191]. Bielatowicz obiecał przesłanie końcowych fragmentów książki i zapewnił o wielkich nadziejach, jakie wiąże z jej wydaniem: „jest to moja pierwsza książeczka, w którą naprawdę wierzę i w którą włożyłem całą moją umiejętność i uważam ją za być albo nie być mojego przyszłego pisarstwa. Kiedy będę miał w rękach tę książeczkę, będę głęboko szczęśliwy, a Pan, panie Jurku, będzie dla mnie zawsze człowiekiem, któremu zawdzięczam niezmiernie wiele. [...] Wierzę w dokładność i staranność Zosi H[ertz], więc może lepiej jej zostawić korektę. [...] Jeżeli Zosia przyłoży się do korekty, zdaję ją całkowicie na nią”[192].

Książka Bielatowicza ukazała się we wrześniu 1947 r., w ostatnim momencie funkcjonowania Instytutu Literackiego w Rzymie, w nakładzie 3 tys. egzemplarzy. Passeggiata, nazwana „przewodnikiem serdecznym po Italii”[193], okazała się najpiękniejszą pozycją Instytutu w jego historii. Szata graficzna projektu Gliwy w połączeniu z ilustracjami przedstawiającymi Rzym dzieła Westwalewicza, a przy tym trafnie dobrany format i papier, uczyniły z niej pozycję wyjątkową. Książka ta ze względu na swe walory literackie i edytorskie stanowiła najlepsze pożegnanie oficyny z gościnną Italią. Wywołała także żywy odgłos wśród recenzentów: Wojciech Wasiutyński uznał, że „prawdziwym wdziękiem Bielatowicza jest humanistyczne radowanie się życiem”, Wańkowicz zaś określił książkę jako „żyzny namuł”[194].

Do wydarzeń z ostatniej wojny światowej nawiązywała książka W oczach pisarzy. Antologia noweli wojennej (1939–1945) w opracowaniu Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. Stanowiła ona próbę podsumowania i rozliczenia przez pisarzy lat 1939–1945. We wstępie Grudziński podkreślił: „Można podczas lektury tej książki odczuwać coś w rodzaju przygnębienia, bo wolno dziś ciągle jeszcze to morze krwi i poświęcenia nazywać daremnym. Ale można też, czytając ją, odczuwać coś w rodzaju wiary, bo jest to przecież równocześnie morze rozszalałych płomieni, którego nie ugasi żaden traktat pokojowy. Co tych ludzi ożywiało? Idea »krucjaty bez krzyża«, »wojna na przekór wszystkiemu«? Zapewne. Ale istnieje również jedno słowo, którym zastąpić można łatwo najsubtelniejsze rozważania pisarza. Wolność. Wolność, dla której nie ma jeszcze w tym świecie miejsca, tak jak coraz mniej go jest dla wszystkich, którzy o nią bez wytchnienia przez sześć długich lat walczyli. Książka niniejsza stanowi ułamkowy często i niedoskonały, ale przejmujący wyraz tej prawdy”[195].

Antologia zasługiwała na uwagę przede wszystkim ze względu na dobór autorów, o którym zdecydowały jedynie temat oraz poziom artystyczny ich nowel[196]. I tak znaleźli się obok siebie Józef Wittlin, Kazimierz Wierzyński, Janusz Meissner, Adolf Bocheński, Maria Kuncewiczowa, Herminia Naglerowa, Józef Czapski, Arkady Fiedler, Kornel Filipowicz, Melchior Wańkowicz, Wojciech Żukrowski, Maria Dąbrowska. Wkrótce ich losy dramatycznie się rozeszły i reprezentowali różne, często wrogie sobie, ośrodki polskiego życia kulturalnego. Antologia W oczach pisarzy połączyła ich po raz ostatni. Książka odbiła się echem w prasie emigracyjnej. Zastanawiano się głównie nad zasadą selekcji autorów i ich opowiadań, stwierdzając, że „jedyną więzią między tymi wszystkimi utworami [...] jest ich polskość”[197]. „Z tymi zastrzeżeniami zbiór Herlinga-Grudzińskiego jest ze wszech miar godny przeczytania”[198]. Okładkę do W oczach pisarzy wykonał Stanisław Gliwa. Była trójbarwna (biel, czerń i brąz), z winietą w postaci wstęgi okalającej tytuł; nie przypominała poprzednich wydawnictw oficyny. Takie rozwiązanie prawdopodobnie wiązało się z planowanym wprowadzeniem do repertuaru oficyny serii wydawniczej wyróżniającej się jedynie stroną graficzną, ale bez nadawania jej osobnego tytułu.

Głównie finansowe przesłanki zadecydowały o wydaniu powieści pisarzy bardzo popularnych w okresie międzywojennym: Miasta mojej matki Juliusza Kadena-Bandrowskiego, a także Dziejów jednego pocisku i Mogiły nieznanego żołnierza Andrzeja Struga[199]. Wydanie dzieł Struga było wynikiem umowy z Wydziałem Oświaty 2. Korpusu, książka Kadena stanowiła zaś przemyślany krok wydawniczy. Kaden-Bandrowski reprezentował bliski Giedroyciowi pogląd na rolę pisarza i pisarstwa, choć jeszcze bliżsi mu byli Stefan Żeromski i Wacław Berent[200]. Miasto mojej matki, w nakładzie 7,5 tys. egzemplarzy, ukazało się w listopadzie 1946 r.[201]

Do lżejszego repertuaru zaliczała się trylogia Sergiusza Piaseckiego Jabłuszko, Spojrzę ja w okno i Nikt nie da nam zbawienia. Redaktor zdecydował się na jej wydanie w dużej mierze ze względu na osobę autora, pisarza bardzo popularnego w wojsku. Książka cieszyła się dużym powodzeniem, stała się bestsellerem na ówczesnym rynku wydawniczym, z korzyścią finansową dla Instytutu i samego autora[202]. Zyskała sobie opinię „jednej z lepszych pozycji wydawniczych przeznaczonych dla tzw. szerokich mas”[203].

Niestety, w późniejszym czasie doszło do nieporozumień z autorem o wielkość honorarium. Problem był dość zagmatwany z winy obu stron. Redaktor, nauczony podobnymi układami z innymi pisarzami, np. z Bielatowiczem, liczył na wyrozumiałość Piaseckiego i nie dopilnował jasnego sformułowania umowy autorskiej. Piasecki pragnął zaś wykorzystać dobrą koniunkturę na swoje utwory i jak najwięcej zarobić. Jego stronę w całym konflikcie reprezentował mecenas Stanisław Kodź[204]. Sprawa, najprawdopodobniej z powodu przeniesienia Instytutu i związanych z tym formalności, została załatwiona polubownie[205]. Szata graficzna trylogii Piaseckiego, podobnie jak książek Struga i Kadena, nosiła klasyczny układ literowy już wcześniej zastosowany w utworach CEL.

Z myślą głównie o środowisku londyńskim opublikowano książkę Aleksandra Piskora Siedem ekscelencji i jedna dama[206]. Po raz pierwszy wydało ją w 1939 r. wydawnictwo Rój, które nie przykładało wagi do wysokiego poziomu edytorskiego. Piskor, prawdopodobnie zrażony pierwszą edycją, zabiegał o lepszą jakość powtórnego wydania. Prosił Giedroycia: „Bardzo będę zobowiązany, jeśli Instytut zechce wydrukować 4000 egz. [...] Bardzo proszę Drogiego Pana o dołożenie starań, aby w podanym kosztorysie moja książka wypadła jak najkorzystniej pod względem papieru, druku i szaty zewnętrznej. Dowiaduję się, że Instytut otrzymał nowe czcionki, proszę przeto o najefektowniejszy dobór”[207]. Zgodnie z zaleceniami autora szata graficzna Siedmiu ekscelencji miała prosty, klasyczny układ z sygnetem oficyny na okładce i stronie tytułowej. Jedyny raz w dziejach oficyny ponumerowano nakład i podano jego wielkość.

Instytut zabiegał również o czytelnika bardziej wyrobionego, do którego adresował część swych tytułów. Spośród nich na czoło wysunął się Dziennik podróży do Austrii i Niemiec Jerzego Stempowskiego, którego Giedroyc poznał jeszcze przed wojną w salonach literackich Warszawy. Autor ukrył się pod pseudonimem Paweł Hostowiec ze względu na ojca Stanisława, który pozostał w Polsce. Był to zapis „pielgrzymki” pisarza do zachodnich stref okupowanych Austrii i Niemiec. Wyprawa, zainicjowana i wsparta finansowo przez Redaktora[208], rozpoczęła trwającą 23 lata jego bliską współpracę z pisarzem, którą przerwała dopiero śmierć Stempowskiego w 1969 r. Autor miał jednak Giedroyciowi za złe, że w książce jako datę podróży podano rok 1946, gdy tymczasem odbyła się ona w listopadzie 1945 r.: „w ten sposób zrobił z Hostowca dokument z fałszowanymi datami, zatem o wątpliwej autentyczności. W tłumaczeniach trzeba by więc przywrócić pierwotne datowanie, bo teksty tłumaczone mają tylko wartość dokumentu”[209].

Redaktor, doceniając kunszt pisarski Hostowca, zaangażował się w promocję książki jeszcze przed jej wydrukowaniem. Zwrócił się do redakcji „W drodze” z prośbą o zamieszczenie fragmentu Dziennika, zapewnił też o „wysokiej wartości literackiej i informacyjnej” utworu. „Myślę – pisał Redaktor – że ze względu na dużą ilość Żydów niemieckich i austriackich w Palestynie wywoła duże zainteresowanie”[210]. Natomiast Scharfowi rekomendował: „rzecz niewątpliwie rewelacyjna pod względem literackim i politycznym i myślę, że mogłaby liczyć na dużą poczytność wśród społeczeństwa palestyńskiego, nie tylko wśród uchodźców”[211]. Dziennik podróży do Austrii i Niemiec ukazał się w 1946 r. w nakładzie 3 tys. egzemplarzy. Jego szata graficzna nawiązywała do Siedmiu ekscelencji Piskora.

Z myślą o tym samym kręgu odbiorców w 1947 r. Instytut Literacki wydał wybór tekstów przedwojennych oraz emigracyjnych Bolesława Micińskiego Portret Kanta i trzy eseje o wojnie[212]. W ten sposób oficyna złożyła swoisty hołd przedwcześnie zmarłemu wybitnemu polskiemu filozofowi i eseiście. Podstawę do druku książki stanowiło jej pierwsze wydanie w Grenoble w 1941 r.[213] Gustowna trójbarwna okładka Stanisława Gliwy przedstawiała obraz z ramą w stylu klasycystycznym; w środku widniał napis osiemnastowiecznym gotykiem: „Portret Kanta”. Eseje Micińskiego poprzedzały dwa teksty wprowadzające autorstwa Konstantego Régameya i ks. Augustyna Jakubisiaka. Całość ukazała się w „niekasowym” nakładzie 1,5 tys. egzemplarzy.

Z wcześniej projektowanych serii wydawniczych udało się stworzyć cztery: „Bibliotekę Społeczno-Polityczną”, „Bibliotekę Wiedzy”, „Bibliotekę Przekładów” oraz na potrzeby rynku włoskiego „Capolavori della Letteratura Straniera” (Arcydzieła literatury światowej). W ramach „Biblioteki Społeczno-Politycznej” ukazały się dwie książki. Na pierwszą, Przeszłość i przyszłość inteligencji polskiej, składały się dwa odrębne teksty: Społeczna genealogia inteligencji polskiej pióra mieszkającego w Polsce prof. Józefa Chałasińskiego oraz polemiczna riposta emigracyjnego pisarza Jana Ulatowskiego Problem widziany z drugiej strony. W swej autobiografii Giedroyc wspominał: „Gdy dostaliśmy książkę Chałasińskiego, [...] byliśmy nią poruszeni. Przyjęliśmy ją bardzo krytycznie i uważaliśmy zgodnie, że jest niebezpieczna i że trzeba na nią koniecznie zareagować”[214]. Wskazała ona na potrzebę dyskusji o roli inteligencji zarówno w kraju, jak i na emigracji. Publikacja Instytutu dała do niej pierwszy impuls[215]. Decyzję Giedroycia poparł Andrzej Bobkowski: „Uważam wydanie przez pana Chałasińskiego jako kapitalny pomysł. To właśnie tego potrzeba, a nie pobekiwania [Zygmunta] Nowakowskiego, Serenad [Marii] Kuncewiczowej”[216].

W podobnym tonie wypowiedział się Jerzy Stempowski: „Od ukazania się pamfletu Chałasińskiego w prasie emigracyjnej rozbiła się wielka bania rozważań na temat inteligencji. Niestety, dyskusja ta napełnia raczej smutkiem i zawstydzeniem niż innymi uczuciami. I sam Chałasiński – mimo że profesor – i jego przeciwnicy zdają się nie brać pod uwagę, że każda porządna dyskusja musi zacząć się od ustalenia, o czym mowa i jaka jest treść terminów, których się będzie używało w dyskusji. [...] To, co się na ten temat pisze, wystawia inteligencji dzisiejszej złe świadectwo”[217]. Dyskusja, jak się często i później zdarzało, przeniosła się na łamy „Kultury”, na której łamach głos zabrał Zbigniew Jordan[218].

Następną propozycję wydawniczą wpisującą się w nurt literatury zaangażowanej politycznie stanowiła praca Leona Bluma Na miarę człowieka[219]. Były premier Francji, zwolennik zjednoczonej Europy, wykładał w swej książce ideę „integralnego socjalizmu”, zwanego humanistycznym, którego zwycięstwo nastąpiłoby w wyniku „rewolucji moralnej”. Wzywał do szukania „w świecie cywilizacji zachodniej tej woli życia, bez której Europejczyk umrze tak, jak umarły niegdyś kierownicze warstwy dawnych imperiów”[220]. Książkę przełożyła Aniela Micińska (siostra Bolesława), a nie jak napisano na stronie tytułowej Teresa Skórzewska[221]. Zgodnie z zawartą z Blumem umową nakład wynosił 3 tys. egzemplarzy. Instytut Literacki reprezentowany przez Józefa Czapskiego otrzymał wszelkie prawa do przetłumaczenia książki na język polski i wydania jej we Włoszech[222]. Na obwolucie tomu, kolorystycznie i graficznie odbiegającej od pozostałych wydawnictw Instytutu, znalazła się nazwa serii oraz pozostałe elementy tytulatury, nie umieszczono na niej natomiast sygnetu oficyny.

„Bibliotekę Przekładów” zainicjowano w 1947 r. Krucjatą bez krzyża Arthura Koestlera w znakomitym przekładzie Herlinga-Grudzińskiego[223]. Mimo że wydana w serii przekładów, książka w zasadzie stanowiła kontynuację „Biblioteki Społeczno-Politycznej”. Herling-Grudziński był nią tak zafascynowany, że poświęcił jej sporo miejsca w swoim wstępie do antologii W oczach pisarzy. „Czytając ją, dotykamy – pisał – nareszcie najczulszego nerwu tej wojny i zbliżamy się do prawdy o pokoleniu, które ją prowadziło i rozegrało. I – rzecz zastanawiająca – jest to najciekawsza z dotychczasowych książek o bombardowaniach”[224]. Przytoczył słowa Koestlera, że w II wojnie światowej bito się „raczej na przekór czemuś niż z powodu czegoś”[225].

Prawa autorskie do Krucjaty bez krzyża zostały wynegocjowane z Koestlerem za pośrednictwem reprezentującej pisarza agencji Literary Agents A.D. Peters & W.N. Roughead. Korespondencja z agencją trwała od maja 1946 r. i dotyczyła najpierw Darkness at Noon, a niecały rok później Redaktor zwrócił się z propozycją wydania Arrival and Departure w nakładzie 2,5 tys. egzemplarzy[226]. W niedługim czasie, 28 marca 1947 r., podpisano wstępną umowę autorską[227], a następnie uzgodniono pozostałe warunki. Szata graficzna książki Koestlera nawiązywała do wcześniejszych edycji w ramach serii. Obwoluta była trójkolorowa, czarno-niebiesko-biała, z pełną tytulaturą.

„Bibliotekę Wiedzy” zainaugurowano pozycją Energia atomowa. Źródła i zastosowania Tadeusza Felsztyna. Książka wprowadzała czytelnika w problematykę nowoczesnych rozwiązań nauki i techniki. Podobnie jak i poprzednie pozycje wydane w cyklach, miała biało-czarno-ceglastą okładkę z całą tytulaturą, włącznie z nazwą serii i sygnetem oficyny. Prace redakcyjne nad tym specjalistycznym dziełem z zakresu nauk ścisłych przysporzyły pewnych kłopotów. Giedroyc informował autora: „ze względu na brak fachowca, mieliśmy bardzo duże trudności techniczne przy robieniu korekt i włożyliśmy w to wydawnictwo dużo wysiłku”[228]. W pewnym stopniu odbiło się to na stronie edytorskiej, chociaż autor pochlebnie skomentował edycję: „Książka wypadła bardzo ładnie i wydana została starannie. Są jednak niestety i drobne usterki. Przede wszystkim brak jest spisu treści (w moim rękopisie spis taki dołączyłem). Sądzę, że byłoby wskazane spis taki dołączyć. Są to omyłki niezmiernie małe, jak na taką dużą ilość cyfr i zdarzają się i w najlepszych wydaniach angielskich. Sądzę jednak, że ta mała wklejka raczej podnosi powagę wydania”[229]. Redaktor przyznał rację, lecz wykluczył dołączenie erraty z powodu rozesłania nakładu[230]. Osobną kwestię stanowiła wielkość nakładu, którą Instytut z powodu kryzysu czytelnictwa zredukował do 3 tys. egzemplarzy. Swój krok uzasadniał dość wysoką ceną publikacji rysunków oraz tablic ze wzorami. Wiązało się z tym również niższe wynagrodzenie autorskie, co Felsztyn tak skomentował: „nie jestem Wańkowiczem wykłócającym się o każdy grosz honorarium, z drugiej jednak strony sądzę, że muszę pilnować własnych interesów”[231]. Dlatego obie strony poszły w tej sprawie na kompromis.

Wyjątkowa seria „Capolavori della Letteratura Straniera” (Arcydzieła literatury obcej) powstała w momencie, gdy wydawało się, że Instytut na dłużej osiądzie we Włoszech, i stanowiła próbę wejścia na rynek włoski[232]. Oficyna ustaliła plan wydawniczy tego cyklu i przedstawiła go prof. Folkierskiemu. Znalazły się w nim następujące pozycje: Ogniem i mieczem Henryka Sienkiewicza, Król trędowaty Zofii Szczuckiej, Soból i panna Józefa Weyssenhoffa, Wybór nowel Bolesława Prusa, Żywe kamienie Wacława Berenta, Czerwone tarcze Jarosława Iwaszkiewicza, Litość Czesława Straszewicza, Jezioro Bodeńskie Stanisława Dygata, Aecjusz Teodora Parnickiego, Choucas Zofii Nałkowskiej, O dwóch takich, co ukradli księżyc Kornela Makuszyńskiego oraz Krauzowie i inni Herminii Naglerowej. W doborze książek kierowano się przede wszystkim względami handlowymi, starano się też unikać pozycji już wydanych w języku włoskim, jak np. Faraon Bolesława Prusa[233].

Profesor Folkierski listownie przekazał uzupełnienie spisu opracowanego przez Instytut. Zaproponował poszerzenie go o następujące pozycje: Rzym za Nerona i Sfinksa Józefa Ignacego Kraszewskiego, Meira Ezofowicza Elizy Orzeszkowej, Powieści chińskie Wacława Sieroszewskiego, Klątwę lub Sędziów Stanisława Wyspiańskiego, Konia na wzgórzu Eugeniusza Małaczewskiego, Zazdrość i medycynę Michała Choromańskiego, Tancerkę Marii Ukniewskiej, Trylogię Ewy Szelburg-Zarembiny, Przylądek Dobrej Nadziei Zygmunta Nowakowskiego, Brzezinę Jarosława Iwaszkiewicza, Pożogę Zofii Kossak-Szczuckiej, Cudną mieszczkę Wiktora Gomulickiego, opowiadania Marii Dąbrowskiej i na koniec Kaligulę Karola Huberta Rostworowskiego. „Listę tę – donosił Folkierski – sporządził dr Giergielewicz w porozumieniu ze mną. [...] Szereg książek było wspólnych na Pańskiej i naszej liście. [...] Osobiście nie znam ani książki Ukniewskiej, ani Trylogii Zarembiny. Są to podobno dobre powieści. Kraszewskiego Rzym za Nerona może Włochów zainteresować tematyką, tak jak i Kaligula Rostworowskiego. Małaczewskiego sugerowałem Panu w czasie rzymskich rozmów. Z Pańskiej listy specjalnie dobrze wybrane wydają mi się Soból i panna Weyssenhoffa oraz Aecjusz Parnickiego. Zastanawiam się nad tym, czy propagandowo wskazane jest wydawać dzisiaj Ogniem i mieczem, tym bardziej że na pewno było już przekładane na język włoski”[234].

Ostatecznie Instytut zdołał wydać jedynie dwa utwory: Il calvario continua... (Dziennik podróży do Austrii i Niemiec) Hostowca oraz La città di mia madre (Miasto mojej matki) Kadena-Bandrowskiego. Seria „Capolavori della Letteratura Straniera” miała własny sygnet w postaci limby, pod którą widniał skrót CEL. Szata graficzna nawiązywała do wydawnictw przedwojennej „Biblioteki Narodowej”.

W połowie 1947 r. ukazał się pierwszy numer „Kultury”, która miała być początkowo „biletem wizytowym, kwiatkiem do kożucha” działalności wydawniczej Instytutu[235]. Decyzja o stworzeniu nowego pisma zapadła prawdopodobnie pod wpływem spadku czytelnictwa i coraz trudniejszej sytuacji na rynku wydawniczym zauważalnym od połowy 1946 r., tj. od chwili rozwiązania PSZ. Być może zbiegła się z planami opuszczenia Rzymu przez CEL. Zdaniem Herlinga-Grudzińskiego pismo miało stanowić odpowiedź na pytanie „co robić?” dla tych, którzy nie zdecydowali się wrócić do Polski[236]. Prace nad nim trwały około roku. Pierwotnie jego tytuł miał brzmieć „Nurt”, ale po dyskusjach przyjęto nazwę „Kultura”[237]. Według Herlinga-Grudzińskiego pomysł zarówno na wydawanie, jak i na tytuł miesięcznika był jego autorstwa[238]. Giedroyc we wspomnieniach wymyślenie tytułu przypisał sobie. Przyznał, iż projekt pisma wynikł z rozmów między nim, Zofią Hertz i Herlingiem-Grudzińskim[239]. Pierwszy numer „Kultury”, początkowo zaplanowanej jako kwartalnik, ukazał się w czerwcu 1947 r. i stanowił jedną z ostatnich inicjatyw wydawniczych Instytutu przed przeniesieniem do Francji. Okładka pisma w piaskowożółtym kolorze, formatu A4, informowała o zawartości numeru. Otwierały go dwa teksty programowe Paula Valéry’ego Z „Kryzysu ducha” i Benedetta Crocego Zmierzch cywilizacji. Poprzedziło je słowo od redakcji, wyjaśniające rolę, cel i zadania pisma:

„»Kultura« pragnie uprzytomnić czytelnikom polskim, którzy wybrawszy emigrację polityczną, znaleźli się poza granicami kraju ojczystego, że krąg kulturalny, w którym żyją, nie jest kręgiem wymarłym.

»Kultura« pragnie dotrzeć do czytelników polskich w kraju i wzmóc w nich wiarę, że wartości, które są im bliskie, nie zawaliły się jeszcze pod obuchem nagiej siły.

»Kultura« chce szukać w świecie cywilizacji zachodniej tej »woli życia, bez której Europejczyk umrze tak, jak umarły niegdyś kierownicze warstwy dawnych imperiów«”[240].

Redaktor, pisząc Weintraubowi o niedociągnięciach pierwszego numeru „Kultury”, wspomniał o trudnościach z zachęceniem ludzi do współpracy z debiutującym pismem. „W każdym razie – przekonywał Giedroyc – na część sprawozdawczo-infromacyjną, jak również polityczną położymy duży nacisk. Format był podyktowany naszą nędzą. Właśnie taki papier mieliśmy u siebie kiedyś b. tanio i okazyjnie nabyty. Słabe to usprawiedliwienie, ale cóż robić”[241].

W okresie rzymskim Instytut Literacki wydał w sumie 24 pozycje samoistne bądź w seriach[242]. Publikacje z okresu rzymskiego były różnie sygnowane: czasem podawano jedynie miejsce druku[243], w innych przypadkach pełną nazwę oficyny[244]. Na podstawie dostępnych umów można stwierdzić, że niekiedy Instytut był jedynie zleceniobiorcą, mimo że na okładce widniał jako wydawca[245]. Z tego powodu pojawia się problem ustalenia faktycznego dorobku Instytutu Literackiego z tego okresu. Sytuację komplikują informacje o dorobku CEL zawarte w licznych korespondencjach Redaktora, który zazwyczaj podawał łączną liczbę wydanych książek bez zaznaczenia, kto był ich zleceniodawcą[246].

Dorobek Instytutu Literackiego z okresu rzymskiego był zróżnicowany. Z jednej strony odpowiadał na potrzeby szerokiego kręgu odbiorców, z drugiej zaś zawierał utwory skierowane do publiczności bardziej wyrobionej czytelniczo, np. Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego Mickiewicza, Portret Kanta Micińskiego czy Dziennik podróży Stempowskiego[247]. Pierwszoplanową kwestią przy wyborze tytułów pozostawał wymiar ideowy dzieł literackich. Zwracano przede wszystkim uwagę na symbolikę odpowiadającą doświadczeniom życia uchodźczego, mniejszą wagę przykładając czasami do literackich walorów artystycznych[248].

Dorobek Instytutu Literackiego z okresu rzymskiego zdecydowanie różnił się od dorobku książkowego takich wydawnictw, jak „Szkolna Biblioteczka na Wschodzie” (Jerozolima 1943–1946, 102 pozycje) czy Wydawnictwo Literackie Stowarzyszenia Polskich Kombatantów (Szkocja 1945–1948, 200 pozycji). Publikowały one książki zbliżone do kanonu lektur szkolnych, były nastawione głównie na klasykę repertuarową. W zasadzie nie wydawały utworów pisarzy z okresu międzywojennego, nie mówiąc już o pokoleniu wojennym. Ich nurt ideowy można by porównać do sienkiewiczowskiego krzepienia serc. Natomiast bardziej zróżnicowana, a tym samym zbliżona do CEL, była oferta „Biblioteki Orła Białego”. Tu do głosu doszli autorzy współcześni, naznaczeni przeżyciami z września 1939 r. Powinowactwo wiązało się nie tylko z osobą Giedroycia, ale przede wszystkim z 2. Korpusem, prawdziwą kuźnią talentów pisarskich powojennego uchodźstwa.

Cechą odróżniającą Instytut Literacki od innych oficyn był poważny odsetek nowości wydawniczych zarówno autorów rodzimych, jak i obcych. Z 24 pozycji wydanych w okresie rzymskim osiem to debiuty. Z pewnością ryzykiem było – w roku 1947 – wydanie po raz pierwszy po polsku dzieł Koestlera czy Bluma. Tu jednak Giedroyc, podróżujący stale między Londynem, Paryżem a Rzymem, świadomy nadchodzących przemian społeczno-politycznych i gospodarczych w Europie wykazał się dalekowzrocznością i ukształtował wyjątkowy profil wydawniczy Instytutu.

Wielkim sukcesem Redaktora w tym okresie było dotarcie z książkami CEL do kraju. Oficyna bezpłatnie wysyłała swoje publikacje różnym instytucjom, przede wszystkim Bibliotece Narodowej w Warszawie. Przesyłki te dochodziły do adresatów, o czym świadczą nie tylko biblioteczne katalogi, lecz również podziękowania przesyłane na ręce Giedroycia[249]. Od chwili powstania Instytutu Literackiego wszystkie jego publikacje docierały do najważniejszej książnicy w Polsce. Na początku zapisywano w księdze akcesyjnej darczyńcę książki z pełną adnotacją o nim, później, zwłaszcza w przypadku Instytutu Literackiego, starano się zacierać ślady sposobu nabycia, opisując jedynie dar[250]. Z zachowanych dokumentów wynika, że książki wydawane przez CEL napływały nie tylko z samej oficyny, ale również od osób prywatnych i instytucji: Janiny Prądzyńskiej z Londynu, Czesława Chowańca z Paryża, Stanisława Karpińskiego z Warszawy czy paryskiej Libelli i Polskiej Misji Repatriacyjnej w Paryżu[251]. Warto wspomnieć o darze prof. Stanisława Kota, który zrezygnował z pełnienia funkcji ambasadora rządu warszawskiego we Włoszech i pozostał na emigracji. Przekazał on Bibliotece Narodowej część swojego rzymskiego księgozbioru, w tym komplet wydawnictw CEL[252].

W okresie rzymskim Instytut Literacki zainaugurował serie książkowe, których wydawania zaprzestano po przeprowadzce do Paryża. Zapoczątkowane podziały tematyczne w praktyce jednak pozostały i były widoczne także w istniejącej od 1953 r. „Bibliotece Kultury”[253]. Mimo że działalność rzymska trwała krótko, niewiele ponad rok, już wówczas ujawniły się zalążki przyszłej polityki wydawniczej oficyny, w pełni rozwiniętej po 1953 r.

2

NA ROZDROŻU (1948–1952)

Dom na Korneju

Przerwa w funkcjonowaniu Instytutu Literackiego spowodowana przeprowadzką z Rzymu do Paryża trwała zaledwie kilka dni i nie wpłynęła znacząco na jego pracę[1]. Zespół Instytutu swoje życie nad Sekwaną rozpoczął od kilkudniowego pobytu w hotelu w Dzielnicy Łacińskiej, by ostatecznie osiąść w Maisons-Laffitte pod Paryżem[2]. Wybór miejscowości był dość przypadkowy – Giedroyciowi nie udało się znaleźć stosownej siedziby w stolicy, o czym donosił Stanisławowi Vincenzowi: „Największa trudność to znalezienie odpowiedniego lokalu. Sam dla Instytutu (nie mówiąc o sobie) nie mogłem znaleźć najskromniejszego pomieszczenia i muszę się gnieździć pod Paryżem, co jest bardzo niewygodne”[3]. Wraz z małżeństwem Hertzów zamieszkał w domu, który paryskiej placówce Czapskiego służył za magazyn książek i żywności. Dzielili go razem z rodzeństwem Czapskich – Marią i Józefem, ich siostrzeńcem Jerzym Łubieńskim oraz sekretarką Czapskiego Stefanią Kozłowską. Przez jakiś czas zamieszkiwali tam Andrzej Bobkowski, Władysław Wolski i Józef Zielicki[4], którzy po zdemobilizowaniu rozjechali się w różne strony świata. Dom mieścił się przy avenue Corneille i przeszedł do historii jako „dom na Korneju”.

Początkowo zespół Instytutu Literackiego stanowili: Jerzy Giedroyc, Józef Czapski oraz Zofia i Zygmunt Hertzowie. W 1952 r. dołączył do nich młodszy brat Redaktora, Henryk Giedroyc. W działalności Instytutu praca wydawnicza przeplatała się z czynnościami domowymi, wyznaczającymi rytm życia codziennego w Maisons-Laffitte. Nie było sztywno wyznaczonych godzin urzędowania, komitetów ani posiedzeń redakcyjnych. Za tym pozornym bezładem i brakiem stałego podziału zajęć, gdzie – jak się wyraziła Zofia Hertz – „wszyscy robią wszystko (w zakresie spraw administracyjnych)”[5], kryła się odpowiedzialność i dryl, w dużej mierze wyniesione z wojska, przyczyniające się do sprawnego funkcjonowania wydawnictwa.

Jerzy Giedroyc był dyrektorem, a w zasadzie mózgiem Instytutu Literackiego i decydował o szeroko rozumianej polityce wydawniczej: doborze autorów i mających się ukazać tytułach. Z prac sensu stricto wydawniczych redagował teksty, pomagał w ich korektach, czasami w adiustacji. Oprócz tego prowadził bogatą korespondencję z wieloma osobami na całym świecie, począwszy od najwybitniejszych osobistości powojennej emigracji, a skończywszy na czytelnikach „Kultury” i „Zeszytów Historycznych”. Odpowiadał na wszystkie listy. Pisał sam na maszynie do kilkunastu listów dziennie. Wielki zbiór korespondencji przechowywany w archiwum Instytutu Literackiego świadczy o tytanicznej pracowitości i niezwykłej obowiązkowości Giedroycia. Sposób działania Redaktora ukształtował się w Polsce międzywojennej, kiedy pracował w administracji rządowej oraz redagował pisma „Bunt Młodych” i „Politykę”[6], a także pod wpływem doświadczeń wojennych, przede wszystkim kierowania Wydziałem Czasopism i Wydawnictw Wojskowych Oddziału Kultury i Prasy 2. Korpusu Polskiego. Giedroyc prowadził usystematyzowany tryb życia, o stałych porach rozpoczynał pracę, czytał prasę, korespondencję, odpowiadał na listy czy spożywał posiłki. Wiadomo było, że po obiedzie, który zaczynał się w „Kulturze” o 13.00, odpoczywał. Czasami ten rytm zaburzały sprawy związane z drukarnią czy spotkaniami w Paryżu. Redaktor nie angażował się w czynności domowe. Po wojnie nie założył rodziny: „Wszystko, co zrobiłem, zrobiłem kosztem życia osobistego, którego nie mam. Bywa to niekiedy dość dokuczliwe. Przypuszczam jednak, że nie umiałbym żyć inaczej”[7].

Czapski i Giedroyc poznali się jeszcze przed wojną na spotkaniach u Fiłosofowa[8]. Potem, w 2. Korpusie, Czapski zatrudnił Giedroycia w Wydziale Czasopism i Wydawnictw Wojskowych. Był to okres ich bliskiej współpracy, która trwała nieprzerwanie do przeniesienia Instytutu Literackiego do Paryża. Z czasem doszło między nimi do pewnej różnicy zdań, zwłaszcza co do polityki wydawniczej Redaktora. Taki spór powstał np. wokół publikacji tekstów pisarzy rosyjskich, których Instytut – zdaniem Czapskiego – narażał na represje ze strony reżimu komunistycznego w ZSRR. Być może dlatego autor Na nieludzkiej ziemi z czasem coraz rzadziej pisywał do „Kultury”, natomiast powrócił do pasji swego życia – malarstwa. Jednak w sytuacjach poważnych, wymagających jedności zespołu Instytutu, sięgał po pióro i zabierał głos na łamach miesięcznika.

Czapski tak wspominał swoje miejsce w zespole „Kultury”: „A ja zawsze byłem taką przyczepką: umiałem pieniądze dostać, odwiedzić ludzi. Moja rola była zawsze bardzo skromna. Rozdmuchana została potem, bo to ja miałem relacje, nie Giedroyc. Giedroyc potrafi mieć stosunki, jak do niego przychodzą, ale żeby szlachcic tak po ludziach...? To ja robiłem”[9]. W innym miejscu wyznał: „Pisałem sporo i... żebrałem. Miałem stosunki w ministerstwie, wszystkie trudności materialne na zewnątrz to ja załatwiałem. Jerzy w tym względzie nic nie robił. Siedział w redakcji – to była jego robota”[10]. Giedroyc nazwał Czapskiego wielkim kwestorem „Kultury” w obu Amerykach i ministrem spraw zagranicznych Instytutu Literackiego. Jego zdaniem Czapski do zespołu „wnosił pewien szczególny klimat przyjaźni i bezinteresowności i wytwarzał dzięki temu jakąś atmosferę, jakąś aurę wokół całej tej roboty. Był pełen życzliwości do ludzi. Wyczuwało się w nim życie duchowe i to chyba tak bardzo frapowało i przyciągało osoby jakże przecież różne: od Kota Jeleńskiego do Jeanne Hersch”[11].

Od początku funkcjonowania Instytutu Literackiego jego filarem, obok Jerzego Giedroycia, była operatywna i pełna oddania Zofia Hertz[12]. Chrzest bojowy we współpracy z Giedroyciem przeszła w 2. Korpusie, a gdy w okresie rzymskim stale przebywał w rozjazdach między Paryżem, Londynem a Rzymem, doskonale go zastępowała, przejmując gros odpowiedzialności za CEL. Po przeprowadzce do Francji zakres obowiązków Zofii Hertz niewiele się zmienił. Nadal czuwała nad stroną administracyjną, organizacyjną oficyny i korespondowała z jej rozsianymi po świecie przedstawicielami. Odpowiadała za księgowość, która wraz z rozwojem Instytutu stale się rozrastała i wymagała coraz więcej czasu oraz uwagi. Zajmowała się kalkulacją kosztów, kontaktami z drukarnią, adiustacją i korektą. Tłumaczyła też teksty do „Kultury”, a w 1965 r. przełożyła książkę Michela Gardera Agonia reżymu w ZSSR[13].

Zofia Hertz była także panią domu, zarówno „na Korneju”, jak i później na avenue de Poissy. Zatrudniała osoby do pomocy w czynnościach domowych, sprzątania, gotowania czy zajmowania się ogrodem. Gościnnie przyjmowała rodaków przybywających do Maisons-Laffitte. Wacław Zbyszewski nazwał ją „strażnikiem i westalką »Kultury«. [...]. Bez niej nigdy by się ten Zespół czy grono nie utrzymały. Ona zlikwidowała jednych, ona przyhołubiła drugich”[14]. W swej autobiografii Giedroyc przyznawał, że Zofia Hertz „stała się główną bohaterką tej historii nie tylko dzięki swej energii, ale również dzięki całkowitemu oddaniu się naszej sprawie i gotowości wzięcia na siebie związanego z tym ryzyka”[15]. Wittlinowi wyznał: „bez Zosi jestem jak bez ręki”[16]. Dowodem najwyższego zaufania Redaktora było złożenie w jej ręce losów oficyny po jego śmierci, o czym napisał Wańkowiczowi już w 1952 r.: „Czasami w wolnych chwilach zastanawiam się, że właściwie trzeba jakoś uporządkować sprawy na ten dość prawdopodobny wypadek. Nigdy jednak nie mam na to czasu. W każdym razie jestem zdecydowany i to już uroczyście poleciłem Zosi, że nie ma żadnej kontynuacji »Kultury«. Koniec”[17].

Zygmunt Hertz w zespole Instytutu Literackiego pozostawał w cieniu żony. Zajmował się wysyłką wydawnictw, prenumeratami, prowadzeniem biblioteki, gromadzeniem wycinków prasowych. Pomagał także w korektach i adiustacjach. Stale tkwił w rzeczywistości krajowej i żył każdą wiadomością dochodzącą z Polski. Pomagał rodakom nad Wisłą, a potem coraz liczniej i częściej przybywającym do Maisons-Laffitte, otaczał też opieką świeżych emigrantów. Posiadał świetny zmysł obserwacji pozwalający mu zachować dystans w stosunku do siebie i swego otoczenia. Artur Międzyrzecki w swoich wspomnieniach stwierdził: „nie umiem oprzeć się przypuszczeniu, że nie doceniają jednak w Maisons-Laffitte jego roli towarzyskiego łącznika między Instytutem Jerzego Giedroycia a przybyszami z kraju, którzy zjeżdżają do Francji”[18]. Swoje poświęcenie dla „Kultury” traktował – jak to ujął autor Doliny Issy – jako „inwestycję uczuciową”, kierował się przede wszystkim przywiązaniem do żony, z czego doskonale zdawał sobie sprawę Giedroyc: „wkład Zygmunta był ogromny, ale to, co robił, robił dla niej”[19]. Andrzej Bobkowski w ostatnim liście do Redaktora napisał: „Ja Zygmunta i Zosię bardzo lubię i bardzo ich cenię. Niewielu ludzi potrafiłoby poświęcać się tak jak oni”[20].

Obowiązki Henryka Giedroycia, zwanego Dudkiem, pokrywały się częściowo z czynnościami Zygmunta Hertza i dotyczyły spraw administracyjnych. Pomagał on też w wysyłce wydawnictw i zajmował się prenumeratami, których prowadzenie z czasem stało się jego podstawowym zadaniem[21]. Lojalny i bezkonfliktowy, stał nieco z boku i pozornie nie angażował się w żadne działania wykraczające poza zakres jego obowiązków. Starszy brat obdarzał go pełnym zaufaniem na równi z Zofią Hertz[22].

Zanim jednak oficyna na dobre osiadła nad Sekwaną, musiała stoczyć bój o podstawy swego bytu i do końca rozliczyć działalność CEL. Okazało się, że wiele środowisk liczyło na pieniądze uzyskane ze sprzedaży OGI, które pierwotnie miały być przekazane na utrzymanie Instytutu Literackiego w Paryżu. Jeszcze w Rzymie w lipcu 1947 r. Giedroyc, uprzedzając kolejne nieprzyjemności, pisał do Kazimierza Wiśniowskiego: „Jeśli mam być szczery, to bardzo mnie niepokoi powódź plotek i ataków na Instytut, które do mnie docierają. Nie tylko tutejszy Związek Kombatantów zgłasza pretensje do majątku Instytutu i drukarni, ale również w szeregu listów prywatnych z Londynu dochodzą ciągłe plotki o najrozmaitszych przeznaczeniach dla pieniędzy, jakie będą uzyskane z drukarni. W normalnych warunkach nie przywiązywałbym do tego zbyt wielkiej wagi, mając już decyzję Pana Generała co do przyszłej naszej pracy we Francji, jednak dzisiaj, gdy coraz bardziej kurczą się finanse wojskowe i rządowe, rozumiem, że wiele instytucji i osób pozbawionych subwencji lub zagrożonych ich cofnięciem walczy o dostanie pieniędzy skądkolwiek”[23].

W końcu listopada Giedroyc otrzymał list od gen. Wiśniowskiego z uwagami na temat działalności oficyny w Paryżu, przypominający o jej powiązaniach z wojskiem. Generał prosił o podanie składu osobowego władz wykonawczych i nadzorczych Instytutu, bilansu otwarcia, preliminarza budżetowego, co najmniej do 31 grudnia 1948 r., wykazu imiennego pracowników z propozycjami wynagrodzenia oraz szczegółowego programu wydawniczego. Dane te miały stanowić podstawę dla gen. Andersa do definitywnego zatwierdzenia funkcjonowania Instytutu. Ponadto gen. Wiśniowski dopytywał się o „Kulturę”: chciał się upewnić co do zasadności jej wydawania oraz prosił o informację, do jakiego rodzaju czytelnika jest skierowana, aby posiadać „argumenty na obronę wydawnictwa”. „Dla uniknięcia nieporozumień – konkludował – prosiłbym Pana o możliwe przestrzeganie zasad, na których opiera się organizacja Instytutu, co na pewno ułatwi Panu pracę”[24].

W odpowiedzi Redaktor zapewnił, że wszystkie sprawy formalne zostały już wcześniej uregulowane, a potrzebne dokumenty złożone i zatwierdzone przez obu generałów. Potwierdził, że wszystko przebiega zgodnie z ustaleniami prawno-organizacyjnymi podjętymi na konferencji u gen. Andersa. Podkreślił również, że rygorystycznie stosuje się do wszelkich zarządzeń swych przełożonych. Następnie wymienił cele miesięcznika „Kultura”, którego wydawanie uznał za główne w ówczesnym momencie zadanie Instytutu: „a) reprezentowanie dorobku kulturalnego emigracji, b) stworzenie na tym odcinku więzi z krajem, c) zapoznanie społeczeństwa polskiego z kulturą zachodnią, d) kontakt z pisarzami i uczonymi zagranicznymi, e) danie możności uczonym, literatom i publicystom polskim na emigracji, znajdującym się na skutek spadku czytelnictwa w bardzo ciężkich warunkach materialnych, zarówno możności wypowiadania się publicznie (prasa emigracyjna jest albo prasą informacyjną, albo ściśle politycznie aktualną, a przede wszystkim nie zamieszcza większych studiów czy opracowań), jak i pomocy materialnej. Wydając »Kulturę«, liczymy na czytelnika inteligenta na emigracji, jak również w kraju, dotąd różnymi drogami przesyłaliśmy kilkaset egzemplarzy pierwszego numeru i zamierzamy nadal to robić”[25].

Równocześnie Giedroyc wystosował list do adiutanta gen. Andersa Ludwika Łubieńskiego, w którym powoływał się na korespondencję z gen. Wiśniowskim i wyrażał swe oburzenie wobec zaistniałej sytuacji. „Jakieś czynniki starają się podważyć wszystkie decyzje z takim trudem wywalczone, jeśli idzie o Instytut Literacki. Nie potrzebuję Pana zapewniać, jak to zniechęca i paraliżuje pracę. [...] Jak Pan wie, i co zresztą było jednym z powodów przeniesienia Instytutu do Francji, praca moja i moich współpracowników nie ogranicza się jedynie do Instytutu, ale również bierzemy czynny udział w pracach placówki Józia. Ostatecznie robić samemu numer »Kultury«, a jednocześnie reorganizować biuro prasowo-polityczne Józia, to jest sporo roboty”[26]. Dalej Redaktor tłumaczył, że sytuacja w Europie, a szczególnie we Francji, wymaga elastyczności w postępowaniu. Podkreślił, że pieniądze otrzymane od 2. Korpusu nie zostały zmarnowane pomimo przeróżnych potknięć i niepowodzeń. Na końcu poprosił o zreferowanie całego problemu gen. Andersowi, gdyż ten może nie być au courant w tej sprawie.

Z pomocą przyszedł Czapski, który dowiedziawszy się – jeszcze przed zasadniczą wymianą listów pomiędzy gen. Wiśniowskim a Redaktorem – o kolejnych zakusach na pieniądze przeznaczone na działalność Instytutu Literackiego, zwrócił się do gen. Wiśniowskiego: „Przypomina Pan sobie – pisał – że w związku z przyjazdem Instytutu, z likwidacją odcinka polskiego mojej placówki [...] już raz w kwietniu została ustalona sprawa Instytutu przez Pana i protokół w tej sprawie został podpisany, o zmianie zaś Pańskiej decyzji, która miała miejsce w Londynie, dowiedziałem się wypadkowo przez Rzym. Mój miesięczny pobyt w Londynie, a potem pobyt Giedroycia spowodowały ustawienie sprawy bliskie temu, które zostało ustalone przez Pana w kwietniu”[27]. Dalej Czapski wyrażał swe zdziwienie ponownymi problemami narosłymi wokół przenosin oficyny.

Ta wymiana opinii jesienią 1947 r. stanowiła w zasadzie końcówkę wszelkich zakulisowych gier wokół Instytutu Literackiego. W pierwszych dniach stycznia 1948 r. płk Ignacy Witek przesłał gen. Andersowi i Giedroyciowi sprawozdanie z likwidacji działalności Instytutu Literackiego w Rzymie. Zawierało ono szczegółową analizę dotyczącą warunków powstania i pracy oficyny oraz drukarni, spraw finansowych, poszczególnych pozycji książkowych wraz z nakładami, wydatków administracyjnych, a także spraw personalnych. W swym raporcie płk Witek za negatywne elementy działalności Instytutu uznał: zakup drukarni („niecelowy”); małe nakłady (maksymalnie do 2 tys. egzemplarzy); zbyt wysoki poziom wydawnictw („wybór książek winien być dostosowany do poziomu czytelników na emigracji. Zbyt wysoko poziomowe publikacje powinny ustąpić miejsca publikacjom popularnym”); nie w każdym przypadku zasadny dobór pracowników. Pułkownik Witek podkreślił jednak, że „pomysł utworzenia I[nstytutu] L[iterackiego] na terenie Italii dla potrzeb wojska i ludności cywilnej na uchodźstwie był bardzo szczęśliwy i przewidujący. Warunki dla pracy I[nstytutu] L[iterackiego] były również niezmiernie sprzyjające”. Na koniec autor sprawozdania stwierdzał: „W interesie dobrej opinii Instytutu, która jest jednym ze współczynników skuteczności jego pomyślnego działania na przyszłość, oraz w imię słuszności uważam za swój obowiązek wziąć w obronę ppor. Giedroycia wobec nieuzasadnionych ataków, które jego dawniejsi współpracownicy, szczególnie p. Wąchała, lansują przeciwko niemu w różnych postaciach”[28]. Giedroyc próbował tłumaczyć niektóre finansowe posunięcia oficyny niekorzystnymi rozwiązaniami prawnymi. „Najbardziej mnie zabolał – pisał Redaktor – zarzut Pana Pułkownika o rozrzutności w wydatkach administracyjnych. [...] Myślę, że Pan Pułkownik nie znajdzie instytucji polskiej, która by miała mniejsze wydatki administracyjne”[29].

Ostatnią sprawą zamykającą definitywnie rozdział rzymski stała się kwestia wynagrodzenia dla por. Witolda Jeszkego za likwidację drukarni OGI, którego kosztami obciążono Instytut Literacki. Giedroyc zaprotestował, gdyż jego zdaniem oficyny nie było stać na taki wydatek (50 funtów). „Jeżeli tę sprawę pozwoliłem sobie poruszyć – zwracał się do gen. Wiśniowskiego – to tylko dlatego, że chciałbym jednak jak najdłużej kontynuować pracę Instytutu, a wiem dobrze, że nie mogę liczyć na dalszą pomoc wobec trudnej sytuacji finansowej rządu i wojska. Wydaje mi się, że byłoby rzeczą słuszną, by gratyfikację dr. Jeszke wypłacił przynajmniej w połowie Fundusz Społeczny, który dzięki akcji dr. Jeszke nie tylko nie stracił nic z pożyczonych Instytutowi pieniędzy, ale nawet otrzymał je z nadwyżką”[30].

Uregulowanie zobowiązań Instytutu wobec wojska stanowiło pierwszy krok do pełnej niezależności. Wcześniej, 4 kwietnia 1948 r., cała trójka: Hertzowie i Giedroyc, została zdemobilizowana i przeszła do cywila. Instytut uwolniony już od wszelkich roszczeń finansowych mógł skoncentrować swój wysiłek na nowych zadaniach. W początkowym etapie funkcjonowania Instytut Literacki zgodnie z ustaleniami, jakie zapadły podczas jednej z konferencji na temat przyszłości oficyny, formalnie stanowił część Libelli. Założona 8 maja 1946 r. przez 2. Korpus Libella do 1956 r. była księgarnią sortymentową, a później, do zamknięcia w 1993 r., nakładczą; miała też pozwolenie na prowadzenie działalności wydawniczej we Francji, dzięki czemu mogła firmować publikacje Instytutu Literackiego[31]. Od początku była ściśle powiązana z placówką paryską Czapskiego aż do jej rozwiązania pod koniec 1949 r. Po uregulowaniu spraw własnościowych z 2. Korpusem[32] w 1946 r. właścicielem Libelli pozostał Kazimierz Romanowicz. Ponieważ ustawodawstwo francuskie zabraniało cudzoziemcom prowadzenia własnych przedsiębiorstw, w tym także księgarni i wydawnictw, funkcję directeur-gérant, czyli dyrektora zarządzającego, pełnił Francuz Roger Grosjean. Gdy dostał powołanie do wojska, zastąpiła go Christiane Karasiewicz. Z tego rozwiązania formalnoprawnego skorzystał również Instytut Literacki, który prowadził swą działalność pod auspicjami Libelli, ale pomimo wcześniejszych planów nie został z nią połączony. Na przełomie 1948 i 1949 r. Instytut intensywnie zabiegał u władz francuskich o uzyskanie licencji na wydawanie „Kultury”. Otrzymał ją m.in. dzięki powiązaniu z Libellą, i dlatego na początku 1949 r. w miesięczniku wystąpiła podwójna numeracja: w obrębie roku i ciągła[33].

Na przestrzeni lat stosunki między Instytutem Literackim a Libellą różnie się układały; trudności pojawiały się zwłaszcza na początku ich współpracy. Wybuchł wówczas spór o sposób finansowania „Kultury”. W jednym z listów do Czapskiego Romanowicz referował istotę konfliktu: „Jak [...] Pan sobie przypomina, dwa lata temu otrzymałem od Niego pisemne zlecenie wprowadzenia do ksiąg Libelli jako pracowników (fikcyjnych) pp. Giedroycia i Hertza oraz takiego ustawienia, by »Kultura« na zewnątrz była wydawnictwem Libelli. Od p. Giedroycia miałem kilkakrotnie zapewnienia, że będzie się starał, aby z tego powodu Libella nie była narażona na żadne komplikacje z władzami francuskimi, od których, chcąc nie chcąc, jesteśmy zależni. Polecenia te były w Libelli wykonywane skrupulatnie. Rok temu, kiedy Francuzi chcieli udowodnić, że pracujemy na podstawie subsydium, stawałem na głowie, aby wyprowadzić ich z tego mniemania. O wszystkich tych sprawach informowałem zawsze p. Giedroycia czy to bezpośrednio, czy też mówiąc o tych sprawach na naszych zebraniach. Toteż z wielkim zdziwieniem przeczytałem w liście od Redakcji (ostatni numer »Kultury«) następujące zdanie: »„Kultura” istniała dotychczas dzięki subsydium jednorazowemu, które otrzymał Instytut Literacki przed 3 laty od Dowódcy 2. Korpusu, dziś generalnego inspektora armii«. Ponieważ sam osobiście nie umiem znaleźć odpowiedzi, którą muszę mieć na wypadek interpelacji przez władze francuskie – [...] z drugiej strony, z doświadczenia wiem, że wszelkie moje obawy tego rodzaju kierowane do p. Giedroycia pozostawały bez najmniejszego skutku – zwracam się więc do WPana jako do mego i p. Giedroycia szefa o łaskawe poinformowanie mnie, jak mam te sprawy obecnie ustawić i jakie mam znaleźć rozwiązanie”[34].

Po wysłaniu tego listu Romanowicz przestał traktować Giedroycia i Hertza jako pracowników Libelli i czekał na decyzję Czapskiego. Ten nakazał przywrócić ich na listę zatrudnionych w składnicy książki polskiej. W następnym liście Romanowicz zapewnił o zastosowaniu się do polecenia Czapskiego i ponownie tłumaczył swoje zachowanie: „W okresie trzyletniej pracy pod Pańskim kierownictwem wykazałem – zdaje mi się – absolutną lojalność i do WPana, i do Jego wszystkich zleceń, dlatego – wyznaję to z całą szczerością – boli mnie każda wątpliwość WPana, że zarządzenia jego mogą być wykonane gwoli jego życzeniom. Jeżeli ostatnio reagowałem silnie – to tylko dlatego, że zdawałem sobie sprawę jak nikt inny – jak przykre mogą być konsekwencje dla Libelli z powodu ujawnienia podstaw, na których »Kultura« dotychczas wychodziła. Bowiem – przyzna mi Pan rację – nie po to budowaliśmy tę placówkę, aby nieostrożnością położyć ją na wszystkie nogi”[35].

Tak poważne zastrzeżenia Romanowicza wzbudził nowy pomysł Giedroycia na zapewnienie miesięcznikowi stabilizacji finansowej – wprowadzenie numerów fundowanych „Kultury”. Redaktor podjął taką inicjatywę, gdyż Instytutowi skończyły się pieniądze z jednorazowego subsydium gen. Andersa, które otrzymał w 1947 r. Kierownik Libelli obawiał się wejścia w konflikt z francuskimi przepisami skarbowymi, w świetle których Libella nie mogła przyjmować żadnych dotacji. Z kolei wciąż borykający się z problemami finansowymi Redaktor niestrudzenie zabiegał o środki na wydawanie kolejnych numerów miesięcznika. Z entuzjazmem opisywał swoje zamierzenia Aleksandrowi Jancie-Połczyńskiemu: „Moim planem jest – już rezygnując z wielkich marzeń narodowych – by zabezpieczyć wychodzenie co najmniej jeszcze na rok i mieć możliwość powiększenia objętości numeru do 300–350 stron. Pozwoliłoby mi to drukować w każdym n[ume]rze powieść i nowelę (mniej więcej objętości 200 str.) albo oryginalną polską, albo tłumaczenie. Myślę, że to byłoby jedyne racjonalne rozwiązanie kryzysu książkowego na emigracji, a pozwoliłoby autorom emigracyjnym pisać. Wymagałoby to plus minus 400 000 fr. miesięcznie, czyli plus minus 800 dol. [...] Czy Wellisz mógłby poszukać 12 czy 20 ludzi, którzy mając pieniądze, daliby 800 dol. każdy? Każdy numer »Kultury« byłby imienia takiego ofiarodawcy. Byłby to snobizm na szlachetno”[36]. W następnym liście ponownie poruszył tę kwestię: „Akcję wyobrażam sobie następująco: byliby ofiarodawcy po 500 dol. i ci mieliby specjalne numery, poza tym można by utworzyć listy po 100 i 50 dol. jako subskrybentów i lista tych ludzi byłaby drukowana w każdym numerze, tak jak to robiono z mecenasami książek czy encyklopedii w XVII czy XVIII wieku”[37]. W połowie 1949 r. Redakcja „Kultury” informowała czytelników: „Od 1 lipca 1949 r. »Kultura« będzie wychodziła na własne ryzyko. Tym bardziej potrzebni nam są abonenci; [...] Potrzebni są nam również ludzie ofiarni, którzy chcieliby być fundatorami poszczególnych numerów”[38].

Giedroyc, świadom obaw Romanowicza, poprosił mecenasa Kodzia o wyjaśnienie wszelkich konsekwencji prawnych takiego rozwiązania. W liście do niego napisał, że zdaniem Romanowicza numery fundowane „Kultury” z nazwiskami ofiarodawców na pierwszej stronie miesięcznika i informacją o przekazaniu dochodu Instytutowi mogą narazić Libellę na kłopoty ze strony francuskich władz skarbowych. Według Redaktora te przypuszczenia były bezpodstawne, ponieważ „na wydawnictwach wydawanych we Francji używamy również nazwy Instytut Literacki, ale tłumaczymy, że jest to nazwa kolekcji, gdyż wydawcą jest Libella, co zresztą jest zaznaczone na każdej książce, i Libella ma w swojej księgowości r[achun]ki drukarni za te książki, co prawda w niższej wysokości, niż to kosztuje w rzeczywistości, ale zawsze rachunki”, a także: „»Kultura« ma już licencję i również Libella ma rachunki”. Giedroyc nie podzielał obaw Romanowicza, „by napis »ufundowany przez X« miał wywoływać od razu reakcję skarbu francuskiego”[39].

W konflikt między Romanowiczem a Giedroyciem włączył się Czapski, który stanowczo zwrócił się do kierownika Libelli: „Próba uzgadniania naszej pracy i jakiegoś ustawienia logicznego spotyka się z Pana strony z zupełnie niezrozumiałym dla mnie poczuciem krzywdy! Mam obowiązek uzgadniać całą politykę i całą robotę tego, co pozostało z naszej dawnej placówki. Mam w tej sprawie wyraźne instrukcje z Londynu. Przez długi czas na odcinku naszej pracy zastępował mnie p. [Józef] Zielicki. Dziś zastępuje mnie p. Giedroyc i proszę Pana, by się z tym faktem liczył. Wszystkie zarzuty i żale, które Pan przedstawił wczoraj, zgodzi się Pan, że zostały wyjaśnione, tak jak powinny być zawsze wyjaśniane, nigdzie nie mógł Pan skonstatować złej woli, a w najgorszym razie jakieś niedociągnięcia z jednej lub z drugiej strony, które zawsze być muszą”[40].

Na te słowa Romanowicz spokojnie odpowiedział: „Od trzech lat budowałem Libellę, ze swoim personelem dochodząc do wielkich rezultatów naszej pracy. We wszystkich swoich poczynaniach kierowałem się własnym sumieniem i ideologią zdobytą przede wszystkim w 2. Korpusie, a więc szedłem po linii politycznej gen. Andersa – którą śledziłem i śledzę z największym zainteresowaniem. Ataki na »Kulturę« są tak duże i tak ogólne, że chciałbym wiedzieć, jaki jest kierunek polityczny, do którego muszę się dostosować – broniąc go jednocześnie. Aby jednak go bronić, muszę go poznać. Stosownie do wyraźnego życzenia WPana, uważam p. Giedroycia za jego zastępcę – odnośnie spraw placówki i dostosuję się do wszystkich jego zarządzeń wydanych w czasie zastępowania WPana oraz bez szkody dla Libelli. Odnośnie »Kultury« uważam p. Giedroycia za równego sobie partnera siostrzanej instytucji – zbudowanej na tych samych zasadach, co Libella – za te same pieniądze i mającego tego samego przełożonego w osobie WPana. Współpraca tych dwóch instytucji jest dla mnie również istotną i potrzebną, ale uważam, że powinna być oparta na obustronności i równoprawności. W ciągu trzech lat włożyłem masę sił, zapału, pomysłowości i samozaparcia w Libellę. Osiągnięte wyniki oraz opinia WPana, jak również tysięcy ludzi, o tej pracy – wynagradza mi to aż nadto”[41].

Konflikt pomogło załagodzić wyjaśnienie wszystkich spraw między zainteresowanymi stronami. O znacznej poprawie relacji pomiędzy Giedroyciem a Romanowiczem świadczyła ich dalsza współpraca do października 1961 r., kiedy to nastąpiło formalne odłączenie Instytutu Literackiego od Libelli i zarejestrowanie go jako spółki cywilnej z ograniczoną odpowiedzialnością. W lipcu 1960 r. Giedroyc pisał do swego współpracownika z Monachium Stefana Kozłowskiego: „Obecnie rozpocząłem starania, by założyć własną spółkę pod nazwą Instytut Literacki, i sprawa wygląda dość dobrze. Mam szansę, Francuzi zrobią wyjątek i będę mógł być dyrektorem spółki, mimo papierów uchodźczych, [...] nie [muszę] szukać geranta Francuza. Wynikło to nie z kłótni z Libellą, z którą jestem nadal w dobrych stosunkach, ale że też już przerośliśmy tę małą księgarnię i to zaczyna być kłopotliwe dla obu stron”[42].

W dziesiątym numerze „Kultury” z 1961 r. znalazło się zawiadomienie: „Podajemy do wiadomości naszych czytelników, iż od chwili obecnej wydawcą »Kultury« i książek z »Biblioteki Kultury« jest Institut Littéraire SARL (Instytut Literacki) z siedzibą prawną: 91, avenue de Poissy, Maisons Laffitte (S.-et-O.). Dyrektorem statutowym (Gérant) Instytutu Literackiego jest redaktor »Kultury«, Jerzy Giedroyc. Zawiadamiając o powyższym, pragniemy serdecznie podziękować Libelli w osobach jej geranta p. Christiane Karasiewicz i dyrektora Kazimierza Romanowicza za długoletnią harmonijną i koleżeńską współpracę”[43].

Początki paryskiej działalności Instytutu Literackiego przypadły na trudny dla społeczności światowej przełom lat czterdziestych i pięćdziesiątych. Dla Polaków na emigracji były to lata bardzo bolesne, gdyż żyjący w Europie Zachodniej żołnierze gen. Andersa stali się celem licznych ataków prasowych[44]. Epitety typu „faszyści Andersa” padały zwłaszcza ze strony członków partii komunistycznych, które posiadały ówcześnie duże wpływy we Francji czy Włoszech. Zespół Instytutu Literackiego rozpoczynał działalność we Francji w mocno niesprzyjającej atmosferze izolacji i zastraszania[45].

Brak poczucia stabilizacji dodatkowo pogłębiał kryzys narastający pomiędzy ZSRR a Zachodem. Europa Środkowo-Wschodnia na prawie pół wieku została oddzielona od reszty kontynentu „żelazną kurtyną” i całkowicie uzależniona od Związku Radzieckiego. Powstały dwa wrogie wobec siebie bloki militarne oraz gospodarcze, które na skutek konfliktu koreańskiego w 1950 r. bliskie były kolejnej wojny światowej[46]. Na łamach „Kultury” toczyła się burzliwa dyskusja o postawie wychodźstwa polskiego w ówczesnej sytuacji polityczno-militarnej. I tak już dość poróżnioną emigrację podzieliła słynna sprawa Tadeusza Wyrwy, który odmówił czynnej służby w wojsku amerykańskim, a tym samym udziału w wojnie koreańskiej, gdyż uznał, że jest obywatelem polskim i obowiązuje go wierność polskim władzom na uchodźstwie. Wyrwa został aresztowany i zaraz zwolniony za kaucją. Wytoczona sprawa sądowa zakończyła się w 1952 r. umorzeniem, a Wyrwa opuścił Stany Zjednoczone.

Różnice zdań na temat postępowania Wyrwy nie ominęły również najbliższych współpracowników Redaktora. On sam w latach pięćdziesiątych zajmował stanowisko zdecydowanie proamerykańskie. „Sytuacja dzisiaj jest już tak tragiczna – pisał Giedroyc do Mieroszewskiego – że tego rodzaju wahania czy wątpliwości są niepoważne. Dochodzi do tego bardzo ważny moment taktyczny: społeczeństwo amerykańskie czuje się zdradzone i osamotnione i każdy gest z naszej strony może wywołać reakcję w opinii publicznej podobną do przybycia w 1940 r. pierwszych oddziałów do Anglii”[47].

Zespół Instytutu Literackiego pozytywnie oceniał rolę Ameryki w powojennym świecie, a zwłaszcza plan Marshalla. Na łamach „Kultury” podkreślano jego zasadnicze znaczenie dla przemian ekonomicznych, a w konsekwencji także społeczno-politycznych zachodzących nie tylko nad Sekwaną, ale w całej Europie Zachodniej[48]. Wyrażano też poparcie dla doktryny powstrzymywania ekspansji komunizmu (containment) prezydenta Harry’ego Trumana[49]. W „Kulturze” systematycznie pojawiały się artykuły objaśniające rolę Stanów Zjednoczonych nie tylko w perspektywie ogólnoeuropejskiej czy światowej, lecz również francuskiej[50].

Giedroyc wyjaśniał Stempowskiemu zasadność swoich wyborów i bronił się przed zarzutem utraty samodzielności: „Słusznie podkreśla Pan, że najcenniejszą rzeczą w »Kulturze« jest jej niezależność. Otóż z tej niezależności ani przez chwilę nie miałem zamiaru rezygnować, wiążąc się czy to współpracą, czy braniem pieniędzy. Ani jedno, ani drugie nie wchodziło i nie wchodzi w rachubę. Mimo naprawdę niezmiernie ciężkich warunków, w jakich pracujemy, nie mam ochoty w ten sposób ułatwiać sobie życia. Zresztą tego rodzaju stanowisko daje mi zupełnie inną pozycję w stosunkach z tymi Amerykanami, którzy od dawna się przyzwyczaili traktować polityków europejskich, również i emigracyjnych, jako płatnych agentów. [...] Jeżeli w dzisiejszej sytuacji, właśnie na skutek dość licznych ostatnio informacji z kraju, nie widzę innego wyjścia dla czynnej polityki na emigracji, jak próba kolaboracji z Amerykanami, to przez kolaborację bynajmniej nie rozumiem ślepego podporządkowania się ani wyraźnego stanowiska krytycznego. Nie twierdzę, że da to rezultaty, ale po prostu nie ma innego wyjścia i trzeba spróbować”[51]. W podobnym tonie wykładał swoje przekonania Wańkowiczowi: „Jedyna ewolucja polityczna, którą przeszedłem, to dojście do przekonania, że w obecnej sytuacji, w obliczu konfliktu dwóch imperiów, możemy i musimy grać z Ameryką, gdyż to daje nam największe szanse. Grać z Ameryką, ale bynajmniej nie stawać się jej ślepym narzędziem czy agentem. [...] Jeśli gram teraz na Amerykę, to tym bardziej powinienem wytykać wszystkie idiotyzmy jej polityki”[52].

Podobnie myślał też Mieroszewski: „Anglicy i Amerykanie są cyniczni, ale jak mam wybierać między dwoma cynizmami: bolszewicko-rosyjskim czy anglosaskim, decyduję się na ten drugi. A niestety trzeciego miejsca nie ma i na coś trzeba się zdecydować. I jakiekolwiek wysuwałoby się zastrzeżenia, szansa polska związana jest niepodzielnie ze zwycięstwem Amerykanów, choćbyśmy ich nie wiem jak nienawidzili, czy nimi pogardzali”[53]. Po śmierci Stalina Giedroyc w obliczu zbliżającego się „odprężenia” nadal popierał ówczesną politykę amerykańską[54].

Uwaga Redaktora koncentrowała się jednak najbardziej na sprawach krajowych. Z Polski napływały informacje o rosnącym bezprawiu aparatu bezpieczeństwa, bezpardonowym niszczeniu wszelkich oznak niezależności i oporu wobec narzucanej władzy, o wzrastającym terrorze[55]. Różnymi metodami i środkami próbowano unicestwić i złamać podziemie niepodległościowe. Po sfałszowanych wyborach do Sejmu Ustawodawczego 19 stycznia 1947 r., nieudanej misji Stanisława Mikołajczyka, wicepremiera i ministra rolnictwa w Tymczasowym Rządzie Jedności Narodowej, oraz po jego ucieczce z Polski, pełną władzę w kraju sprawowali komuniści. Wciąż trwała „walka z wrogiem”, którego tropiono nie tylko w społeczeństwie, ale również w aparacie partyjnym. W 1948 r. przeprowadzono „wielką czystkę” i za „odchylenia prawicowo-nacjonalistyczne” aresztowano Władysława Gomułkę. Zaostrzono także politykę wobec Kościoła katolickiego, głośnym echem odbiły się aresztowania biskupa kieleckiego Czesława Kaczmarka na początku 1951 r., a później prymasa Stefana Wyszyńskiego w nocy z 25 na 26 września 1953 r.[56] W kulturze i sztuce obowiązywał socrealizm, w sferze gospodarczej następowała pełna nacjonalizacja, po reformie rolnej i planie trzyletnim przyszedł czas na szumne „budowanie podstaw socjalizmu” tym razem w ramach planu sześcioletniego.

Na łamach miesięcznika systematycznie pojawiały się komentarze na temat sytuacji w Polsce. Od marca 1952 do lipca 1953 r. Instytut Literacki publikował tzw. zeszyty krajowe „Kultury”[57]. Ukazały się w pięciu tomach pod wspólnym tytułem Ramy życia w Polsce. W przedmowie pierwszego numeru wyjaśniono, jaka myśl przyświecała pracy zespołu redakcyjnego: „Podstawowym warunkiem wypełnienia przez emigrację jej obowiązków wobec Polski jest stałe i dokładne obserwowanie przemian, jakie dokonują się w kraju. Służenie interesom Polski na emigracji polega przede wszystkim na współdziałaniu ze światem wolnych narodów w walce ze Związkiem Sowieckim i komunizmem. Znajomość postępów sowietyzacji w kraju jest nieodzowna z punktu widzenia naszego przygotowania do tej walki i powinna stanowić nasz wkład do rozpoznania obozu nieprzyjaciela. [...] Znaczna część emigracji jest przekonana, że wróci do niepodległego Państwa Polskiego i weźmie żywy udział w pracach nad utrwalaniem jego bytu i jego rozwojem. Naturalną konsekwencją tej postawy musi być dążenie do jak najdokładniejszego poznania i zrozumienia życia społeczeństwa w kraju. Polacy emigranci, którzy chcą pracować w przyszłości w kraju, muszą wyraźnie uświadomić sobie, że Polska, jaką zastaną, będzie się bardzo różniła od tej Polski, jaką pozostawili, opuszczając kraj”[58]. Edycja zeszytów krajowych wzbudziła na emigracji ogromną sensację; stały się one jednym z podstawowych źródeł wiedzy o ówczesnej Polsce.

Giedroyc interesował się również bieżącymi sprawami uchodźstwa, do którego w pierwszej kolejności kierował „Kulturę”. Na łamach miesięcznika śledzono emigracyjne życie kulturalne i społeczno-polityczne. Pisano o kolejnych kryzysach rządowych, konfliktach i rozgrywkach wewnątrzpartyjnych nasilonych po śmierci prezydenta Władysława Raczkiewicza i objęciu po nim urzędu przez Augusta Zaleskiego[59]. Rozbieżności w uchodźstwie polskim powstawały przede wszystkim na tle roli i znaczenia emigracji, jej stosunku do kraju oraz zachodzących w nim zmian.

Sprawy Polski rozpatrywało wówczas uchodźstwo w kontekście wydarzeń międzynarodowych, w aurze powszechnego wyczekiwania na ponowny konflikt zbrojny – III wojnę światową, z którą wiązało nadzieje na zmiany w światowym układzie sił. Żarliwym zwolennikiem tej koncepcji był gen. Anders, gorąco zaangażowany w jej propagowanie. Popierał go gen. Sosnkowski oraz niektóre koła rządowe. O możliwości wybuchu konfliktu pisał również na łamach „Kultury” Giedroyc: „Od czerwca 1949 r. (artykuł Florczaka) po luty 1951 – bieg wydarzeń przybliżył nas niebezpiecznie ku granicom wojny. Owa droga ku wojnie wiedzie przez cmentarzysko iluzji i poglądów, które nie sprostały próbie dzisiejszego trudnego życia”[60]. Jednocześnie tym koncepcjom towarzyszyła jawiąca się coraz wyraźniej – popierana przez niektóre środowiska na emigracji, w tym także środowisko Instytutu Literackiego – idea utworzenia zjednoczonej Europy[61], do której w przyszłości przystąpią kraje zza „żelaznej kurtyny” z Rosją włącznie.

Końcówka lat czterdziestych miała przełomowe znaczenie w ideowym samookreśleniu się zespołu paryskiej „Kultury”. Nastąpiło wówczas jego definitywne uniezależnienie od wpływu gen. Andersa i jego środowiska. Oba ośrodki miały odmienny stosunek do kontaktów z Polską, czego najlepszym przykładem była uchwała Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie z 1947 r., która de facto zakazywała twórcom emigracyjnym drukowania w kraju „utworów swoich dawnych i nowych”[62]. Na rozstaniu z „polskim” Londynem jako pierwsza zaważyła sprawa opublikowania w grudniowym numerze „Kultury” z 1948 r. fragmentu reportażu z Polski Aleksandra Janty-Połczyńskiego[63]. Jako amerykański dziennikarz przebywał on w kraju przez trzy pierwsze miesiące 1948 r., a zaraz po powrocie opisał swą podróż. We wstępie Janta zaznaczył, że poprzednio był w ojczyźnie dziewięć lat wcześniej, nie przeżył Września, okupacji ani Powstania Warszawskiego. Samą decyzję o wyjeździe tłumaczył tym, że przestało mu wystarczać „widzenie sytuacji w Polsce poprzez filtry poglądów emigracji”.

„Wracam – wyjaśniał – dzisiaj po odbytej podróży, z dokonania której nie widzę potrzeby tłumaczenia się przed kimkolwiek. Pozostałem wierny swojemu sumieniu i swemu zawodowi – powodowała mną troska o sprawy wspólne Polakom i wspólne ludziom [...]. Powodowała mną ciekawość poznania na własną rękę nowej polskiej rzeczywistości, jakakolwiek by ona była. Zdaję sobie sprawę, że ten rodzaj reportażu, jakiego podejmuję się dziś, w okresie podniecenia ideologicznego i zacietrzewień, w jakich żyjemy po obu stronach kurtyny, nie będąc w stanie mówić o sobie inaczej jak tylko z pianą gniewu na ustach, jest nie tylko trudnym, ale także niewdzięcznym zadaniem. Proszę jednak czytelnika o niewyciąganie zbyt pochopnych wniosków, zanim nie przeczyta całości”[64]. Janta opisał miejsca swej wędrówki, m.in. Gdańsk, Gdynię, Sopot, Warszawę, Katowice, Kraków, Oświęcim, Szczecin, Olsztyn, a także swe spotkania z ludźmi o różnym statusie społecznym, poglądach politycznych, z odmiennymi przeżyciami wojennymi i powojennymi. Wśród jego rozmówców byli przedstawiciele rządu, Kościoła (prymas August Hlond), robotnicy, chłopi, jak również „wrogowie władzy ludowej”, poszukiwani przez UB oraz ci, którzy właśnie opuścili więzienie. Reportaż pokazywał ówczesne życie Polaków widziane ich oczami.

Relacja Janty dotknęła drażliwej dla wychodźstwa kwestii – stosunku do Polski powojennej. Zazwyczaj manifestował się on apriorycznym odrzucaniem wszelkich kontaktów z krajem i unikaniem dyskusji o zachodzących w nim zmianach. Znamienne dla londyńskich „niezłomnych” było stanowisko ministra informacji i dokumentacji Adama Pragiera w stosunku do osób współpracujących z reżimem warszawskim. Sprowadzało się ono do potępienia wszelkich przejawów takich kontaktów, a nawet do ostracyzmu, np. wobec Mikołajczyka[65]. W tej sytuacji tekst Janty musiał wywołać burzę[66]. Fala krytyki po opublikowaniu pierwszej części reportażu skłoniła zespół „Kultury” do wstrzymania druku dalszych fragmentów. Na wyraźne polecenie gen. Andersa w Wielkiej Brytanii pismo wycofano ze sprzedaży, a Zarząd Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie wystosował swój protest[67].

W następnym numerze miesięcznika Redaktor przedstawił przesłanki, którymi się kierował, publikując tekst. Podkreślił funkcję poznawczą artykułu, który pozwala skonfrontować nieodległe obserwacje emigracyjnego reportera z opiniami głoszonymi poza krajem o zachodzących tam przemianach. Można się nie zgadzać z tak daleko idącymi sformułowaniami autora reportażu, należy się jednak w nie wsłuchać, ponieważ „jest naszym najważniejszym obowiązkiem te zmiany wyczuwać, obserwować i wyciągać z nich wnioski dla swego działania. Naród jest bowiem dla nas jedynym sensem naszego tu istnienia”. Giedroyc wyraził swe rozczarowanie brakiem rzetelnej dyskusji, zastąpionej „śliskimi insynuacjami, wołaniem o policjanta i cenzora”. Dobitnie stwierdził: „Nie jesteśmy pismem propagandowym, operującym sztancami. Jest zbyt wiele zagadnień w życiu polskim drażliwych i wstydliwych, których się nie wyjaśnia ani rozwiązuje, pokrywając je natomiast wyświechtanym frazesem. [...] Jakkolwiek bardzo często krytykujemy na łamach »Kultury« jałowość czy dekadencję Zachodu, to jednak dlatego jesteśmy z nim, że tu jest wolność, bez której żadna twórcza dyskusja o Polsce jutra nie jest możliwa”[68].

Redaktora poparł mieszkający w Gwatemali Andrzej Bobkowski, który uznał pierwszą część reportażu Janty za doskonałą i świetnie napisaną[69]. Giedroyc żalił mu się, że reportaż Janty wywołał awanturę w Londynie i skonfiskowanie numeru w Wielkiej Brytanii. Wspomniał też o atakach na niego w „Dzienniku Polskim i Dzienniku Żołnierza”, a także o gwałtownej reakcji czytelników na reportaż. „Sytuacja – pisał Giedroyc – zrobiła się dla mnie bardzo ciężka, Józio [Czapski] jest contra reportaż. Robi zwykłe mu szlachetne gesta, ale to już tylko z przyjaźni. Nie mogłem tego puścić płazem, a z drugiej strony robienie publicznego rozłamu wydało mi się niewskazane w tym okresie”[70].

Redaktor opublikował w „Kulturze” swoje oświadczenie i jednocześnie postanowił wydać dalszy ciąg reportażu jako książkę własnym nakładem. Bobkowskiemu wyznał: „gdyby nie kłopoty finansowe, które z takim rozwojem wypadków już teraz spadną mi na głowę, a nie za pół roku, to właściwie powinienem się cieszyć. Odzyskuję już całkowitą niezależność i otrząsam z siebie etykietę, którą mnie znaczono, co nie było najwygodniejsze”[71].

Na przełomie października i listopada 1948 r. doszło do wymiany listów pomiędzy Czapskim, Andersem a Giedroyciem w sprawie Wracam z Polski. Każdy z nich zaprezentował własny punkt widzenia w tej kwestii. Pierwszy napisał Czapski do generała, tłumacząc, że artykuł ze wstępem mu się nie podobał i nie zamierza go obronić. Pragnął jednak wyjaśnić adresatowi taktykę Giedroycia, „który dotychczas rozumiał swoją odpowiedzialność w tym, że powinien stać bezwzględnie na stanowisku niepodległościowym, lecz że wolno mu prowadzić taktykę miesięcznika wolnego, który nie jest »urzędówką« jak »Orzeł«”[72]. Podkreślił, że czasopismo jest skierowane do inteligencji. Czapski prosił Andersa o odwołanie konfiskaty „Kultury” w Londynie i zgodę na publikację drugiej części reportażu. Swoje stanowisko uzasadnił szczególną pozycją „Kultury” na emigracji oraz tym, że pismo dociera do wielu krajów na całym świecie. W tej sytuacji wstrzymanie druku dalszych części mogłoby „stworzyć najbardziej szkodliwą plotkę ideologicznych zakłamań z jednej strony czy »faszystowskich« metod emigracji. Kapitał, który »Kultura« zdobyła i za granicą, i w kraju, może przepaść”. Czapski poinformował generała, że Giedroyc jako uzupełnienie reportażu Janty planuje wydrukować relację człowieka, który również przybył z kraju i przez całą wojnę należał do AK. Choć Czapski osobiście uważał wydrukowanie tekstu Janty za błąd, swój list zakończył deklaracją: „Niemniej jednak z całą linią pisma z jej wysiłkiem, by się emigracja nie wyobcowała z Polski – solidaryzuję się na tyle, że uważam tę linię za moją również, dlatego nie umiałabym uchylić się od odpowiedzialności za całokształt pracy Redaktora, a więc i za ostatni artykuł. Dlatego będę czekał z największą niecierpliwością na odpowiedź Pana Generała”[73].

W tym samym czasie gen. Anders skierował do Giedroycia list, w którym wyraził swoje zdziwienie opublikowaniem reportażu Janty. Uznał go za „jaskrawo sprzeczny z poglądami naszego obozu, a nawet podający w wątpliwość słuszność naszej walki o Polskę Niepodległą”[74]. Szczegółowo zanalizował i negatywnie ocenił tekst Wracam z Polski, zarzucając autorowi m.in. kilkakrotne użycie bez cudzysłowu słowa wyzwolenie. Na koniec generał poinformował o swojej decyzji wstrzymania w Anglii sprzedaży i wysyłki prenumeratorom dwunastego numeru „Kultury”, a także o niezwłocznym całkowitym wycofaniu tego numeru z dalszej sprzedaży w innych miejscach. Nie udzielił też zezwolenia na drukowanie dalszego ciągu reportażu Janty, gdyż chciał postawić tamę dalszym dyskusjom publicystycznym i wciąganiem polskich środowisk niepodległościowych „w oślizgłą atmosferę ideologiczną”. Zdaniem generała wydrukowanie artykułu Bobkowskiego[75] stanowiło drugi wypadek, który mógłby „rzucić niepożądane światło na zawartość i czystość ideologiczną polskiego Obozu Niepodległościowego, a sprawa jest szczególnie ważna w obliczu nadchodzących chwil przełomowych – proszę Pana Redaktora, aby w przyszłości, w wypadku posiadania artykułu przeznaczonego do druku w »Kulturze«, który by wywoływał wątpliwości z punktu widzenia politycznego, projektowany artykuł był mi przesłany do oceny”[76].

W odpowiedzi Giedroyc zapewnił gen. Andersa o swojej lojalności i wdzięczności za pomoc przy tworzeniu Instytutu Literackiego. Podkreślił, że choć nie należał do najbliższego otoczenia generała, zawsze postępował zgodnie z wytycznymi obozu niepodległościowego. Odpierał zarzuty o rozkładaniu emigracji i sianiu pesymizmu, argumentował, że w epoce szalejącej propagandy i zakłamania szczerość oraz obiektywizm stanowią najskuteczniejszą taktykę polityczną. Wyjaśnił generałowi, że widzi „Kulturę” w roli „trybuny, wyprutej z jakichkolwiek akcentów propagandowych, której zadaniem byłoby poruszanie i dyskutowanie wszystkich najważniejszych problemów ideologicznych, nawet najbardziej drażliwych, uważając bardzo starannie, by nie wiązać się z żadnym ruchem, stronnictwem czy kierunkiem”. Dalej Redaktor podkreślił pozycję, jaką pismo zyskało na wychodźstwie oraz w Polsce. Dzięki kontaktom z Polską on sam zrozumiał przyczyny niechęci rodaków do emigracji, która zwalczając reżim komunistyczny, nie umiała odróżnić go od społeczeństwa i zbagatelizowała jego wysiłek włożony w odbudowę kraju ze zniszczeń wojennych. Zdaniem Giedroycia mieszkańcy Polski obawiali się „emigracji jako wstecznej, żyjącej tylko wizją Polski sprzed 1939 r., a wizja ta krajowi nie odpowiada”[77].

Redaktor wyjaśniał, że opublikowanie reportażu Janty miało na celu przekonanie rodaków nad Wisłą, iż emigracja dostrzega ich trud i jest w stanie zdobyć się na obiektywną ocenę sytuacji w kraju. Natomiast wychodźstwu pokazano społeczeństwo polskie podlegające przemianom, których nie można ignorować. Redaktor równocześnie zgodził się, że tekst Janty zawiera wiele niezręcznych sformułowań, stanowią one jednak bardziej niedopatrzenie przy adiustacji niż „wyraz entuzjazmu dla reżymu warszawskiego”. Broniąc zarówno autora, jak i prawa do swobodnego kształtowania własnego pisma, Giedroyc wyznał, że zarządzenie generała było dla niego moralnie i prestiżowo bardzo ciężkie i przyniosło więcej szkody niż pożytku. Rozdmuchanie całej sprawy do niebotycznych rozmiarów stworzyło posmak skandalu i dało argumenty przeciwnikom. „Rozumiejąc to dobrze – konkludował Redaktor – zrobiłem wszystko, by sprawę załatwić bez powiększenia tego skandalu i by całkowicie wyeliminować osobę Pana Generała. Zrobiłem to z bardzo ciężkimi dla mnie poświęceniami i najlepiej, jak mogłem. Pragnę na zakończenie jeszcze zwrócić uwagę Pana Generała, że jestem z całym szacunkiem dla stanowiska p. Janty, który w tej całej sprawie został najmocniej zaatakowany, a będąc człowiekiem całkowicie niezależnym i mając duże możliwości nie tylko polskie, ale i amerykańskie, bez najmniejszego nawet z mojej strony nacisku zrezygnował z poruszania tych spraw publicznie”[78].

Drugą przyczyną rozejścia się Giedroycia z londyńskimi „nieprzejednanymi” był jego coraz większy dystans wobec władz polskich na uchodźstwie. Rozczarowanie to pogłębił kolejny kryzys polityczny i dymisja rządu Bora-Komorowskiego 5 lutego 1949 r. Po dyskusji z Czapskim Redaktor skierował do gen. Wiśniowskiego list, w którym przedstawił swoją koncepcję „ostatniej, niezgranej jeszcze drogi kontynuowania pracy niepodległościowej w ramach legalizmu”. Sprowadzała się ona do dwóch podstawowych kwestii: utrzymania zasady legalizmu oraz respektowania autorytetu Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych czy Naczelnego Wodza w osobie gen. Andersa. Giedroyc uznał za niemożliwe powołanie rządu obejmującego całą emigrację, a rolę stronnictw czy partii politycznych w perspektywie dziesięcioletnich zmian w kraju ocenił jako fikcyjną. Tłumaczył: „Jedyną osobą – czy to się komu podoba, czy nie – która jest znana na emigracji i w kraju, jak również na terenie międzynarodowym, jest gen. Anders. [...] Żeby jednak Generał faktycznie mógł się stać takim ośrodkiem działania, musi się faktycznie odgrodzić od rozgrywek rządowo-partyjnych. Żeby to wszyscy zrozumieli, wystarczy nawet zamieszkanie pod Londynem”. W innym miejscu pisał: „Legalizm trzeba sprowadzić do symbolu, tj. konstytucji i legalnego prezydenta. Jest to kapitał na przyszłość. Wychodząc z tego założenia, staje się rzeczą obojętną, czy będzie rząd, czy go nie będzie” .

Redaktor wyraził pogląd, że przy Andersie powinien powstać zespół-sztab wraz z kierownikami poszczególnych „akcji”, działający w ramach wojskowych lub półkonspiracyjnych. Sporządził nawet projekt podziału pracy w sztabie na odcinek wojskowy, komórkę pracy na kraj, komórkę badawczą sowiecką, komórkę ideowo-koncepcyjną, odcinek propagandowo-informacyjny i politykę zagraniczną. Dla Instytutu i „Kultury” przewidział miejsce w komórce ideowo-konspiracyjnej oraz prawdopodobnie w polityce zagranicznej. W tej ostatniej planował dwie dalsze komórki: paryską i amerykańską w Stanach Zjednoczonych. Zapewnił, że przedłożony projekt jest możliwy do realizacji nawet w trudnej sytuacji finansowej. Na koniec listu Giedroyc złożył deklarację: „Nie wiem jeszcze, jakie będę miał możliwości pracy, ale jestem zdecydowany za wszelką cenę utrzymać »Kulturę« i zrobić z niej podstawę swej pracy i trybunę polityczną, w której z grupą swoich przyjaciół będę próbował tworzyć współczesną myśl polityczną polską”[79].

Różnice okazały się zbyt duże, Giedroyciowi nie udało się przekonać „niezłomnych”. Jancie-Połczyńskiemu wyznał: „Obecnie szykuję swoje rozejście się z Londynem. Nie chcę być źle zrozumiany. Nadal uznaję symbol legalizmu w obowiązującej konstytucji (której zresztą jestem zwolennikiem), osobie prezydenta i Insp[ektora] Gen[eralnego] [Sił Zbrojnych], ale już rząd mnie nic nie obchodzi. Rozpoczynam robotę na własny rachunek”[80].

Niedługo po „bitwie” wywołanej reportażem Janty-Połczyńskiego zespół Instytutu stoczył z częścią powojennego wychodźstwa niemal „wojnę”, wywołaną tzw. sprawą Miłosza. W okresie międzywojennym Czesław Miłosz należał do grupy poetyckiej Żagary i był współredaktorem pisma o tym samym tytule. W 1937 r. opuścił Wilno i przeniósł się do Warszawy. Podczas okupacji niemieckiej brał czynny udział w podziemnym życiu kulturalnym, ogłosił tomik Wiersze i antologię poetycką Pieśń niepodległa. W 1946 r. wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie najpierw pracował w konsulacie w Nowym Jorku, a rok później został attaché kulturalnym Ambasady Polskiej w Waszyngtonie. Na początku 1950 r. Miłosz spotkał się z Czapskim, który przebywał wówczas w Ameryce Północnej. Prawdopodobnie poeta otrzymał wówczas zapewnienie ze strony Instytutu o pomocy w przypadku pozostania na emigracji. W tym samym roku Miłosz został I sekretarzem Ambasady PRL w Paryżu. Jesienią wezwano go do kraju i odebrano mu paszport, który odzyskał dzięki wstawiennictwu Zygmunta Modzelewskiego, ówczesnego ministra spraw zagranicznych. Na początku 1951 r. Miłosz udał się do Paryża, wystąpił do władz francuskich o azyl polityczny i przeniósł się do siedziby paryskiej „Kultury” w Maisons-Laffitte, gdzie mieszkał prawie przez rok. Zespół Instytutu udzielił schronienia człowiekowi, przeciwko któremu świadczyła służba reżimowi warszawskiemu, a za którym przemawiał dorobek poetycki z tomem wierszy wojennych Ocalenie na czele. Ujawnienie Miłosza nastąpiło na konferencji zorganizowanej przez Instytut Literacki i Kongres Wolności Kultury w Paryżu 15 maja 1951 r.[81] W majowym numerze „Kultury” ukazał się artykuł Nie Miłosza, zawierający uzasadnienie jego decyzji i omówienie położenia Polaków w kraju zdominowanym przez wyznawców Nowej Wiary[82].

Pod koniec kwietnia 1951 r. Giedroyc w zaufaniu relacjonował Anieli Mieczysławskiej: „Jestem bardzo w nerwach, gdyż w ciągu dwóch tygodni wybucha bomba »opóźniająca«. Muszę Pani o tym powiedzieć, naprawdę prosząc o najgłębszą tajemnicę. Mianowicie spowodowaliśmy »wybranie wolności« przez Czesława Miłosza, który w tej chwili ukrywa się u nas w Maisons-Laffitte, oczekując na wizę amerykańską, o którą się staramy dla niego. Kończy pisać książkę o sytuacji intelektualistów za »żelazną kurtyną«. Sądzę, że to jest książka, która będzie sensacją światową. W każdym razie wydawca francuski już jest, angielski w drodze i nie wątpię, że znajdzie się w obecnej koniunkturze i amerykański. Ja się decyduję to wydać po polsku. 11 maja będzie jego »ujawnienie« w postaci dużego odczytu pod przewodnictwem Silone, który zapewne będzie w Paryżu ewenementem. Cała ta sprawa myślę, że będzie jednym z poważniejszych ciosów dla reżymu warszawskiego. Ma się rozumieć wyobrażam sobie te niepoważne ataki, jakie mnie za te posunięcia spotkają, ale uważam to za konkretną i pożyteczną robotę”[83].

Mieczysławska zdystansowała się wobec decyzji Miłosza, za którym Redaktor – zgodnie z deklaracją – stanął murem. „Miłosza będę bronił. Siedzi u nas – tłumaczył jej – od dwóch przeszło miesięcy i to jest okres czasu, gdzie można człowieka dobrze poznać. Jest on irytujący swoją aż dziecinną obawą przed oportunizmem i oderwaniem się od kraju (proszę wziąć pod uwagę, że w kraju go czekała kariera, a nie niełaska). Wybaczam mu to wszystko, gdyż książka [Zniewolony umysł] jego jest więcej niż świetna. Jestem już bardzo zblazowany i tematyką, i talentami, ale to jest pierwsza rzecz od lat, która zrobiła na mnie tak duże wrażenie. Jego książka zrobi większą przysługę naszej pracy niż ostatnie lata całego Londynu”[84].

W miesiąc po konferencji Miłosza Giedroyc pisał do Kozłowskiego: „Jesteśmy teraz w ogniu zarzutów i krytyk z powodu Czesława Miłosza. Bardzo jestem ciekaw Pana zdania. Osobiście uważam, że powinniśmy jak najbardziej asymilować nową emigrację. Ma się rozumieć, trzeba podchodzić bardzo indywidualnie do każdego wypadku. Miłosza jestem całkowicie pewien, zresztą byłem z nim w kontakcie od przeszło roku”[85]. „Być może – odpisał Kozłowski – wniknąwszy głębiej w całokształt, zbadawszy nie tylko teksty autorskie, ale i różne inne fakty i okoliczności, ewentualnie poznawszy samego pana C.M. – zmienię o nim swe zdanie. Na razie jednak zdanie to jest ujemne. Artykuł Nie – mimo oświadczeń autora, że »oduczył się kultu ezoterycznych szkół«, że »nie jest zwolennikiem literatury zrozumiałej tylko dla paru wtajemniczonych« – robi wrażenie przeznaczonego właśnie dla kilku wtajemniczonych i jest co najmniej zagmatwany w swych celach. Całość tekstów p. C.M. nie przynosi nic nowego ludziom wyznającym się w warunkach i stosunkach krajów pod panowaniem Nowej Wiary i nie daje żadnych naświetleń samej Nowej Wiary. Natomiast dla wielu mniej zorientowanych w ekwilibrystyce dialektycznej może stanowić owo »opium dla narodu«, czyli lek usypiający i tak dość ospałą chęć walki na Zachodzie. [...] Jak najbardziej podzielam Pańskie dążenia i choć tak negatywnie ustosunkowałem się do p. C.M. jako pisarza, pragnąłbym bardzo w czymkolwiek przyczynić się, aby pan C.M. i jako człowiek, i jako pisarz odszedł od owej Nowej Wiary jak najdalej”[86].

Postawa Miłosza wywołała w środowisku emigracyjnym wiele kontrowersji. Spór nie dotyczył jego jako poety, lecz jako byłego urzędnika reżimu komunistycznego w Polsce, który najpierw wiernie mu służył, po czym zaniepokojony utratą stanowiska wybrał emigrację[87]. Podziały nie ominęły również grona współpracowników Instytutu. Kozłowski w swych przekonaniach nie był odosobniony. W podobnym tonie wypowiedział się Józef Łobodowski: „powrót »syna marnotrawnego« powinien był odbyć się w pokorniejszej formie, poza tym nie mogę przyjąć szeregu argumentów Miłosza, w które i on sam nie wierzy. Przede wszystkim nie siedział w kraju, tylko za granicą. Poza tym – i to najważniejsze – drukował w prasie krajowej przez te pięć lat tak mało, że powoływanie się na służenie piórem młodzieńcom z Sochaczewa czy Tomaszowa to zwykłe zawracanie głowy”[88].

Odmiennego zdania był Stanisław Vincenz. Uznał, że „przyjazd Miłosza jest dla nas wszystkich jak gdyby próbą, czy tylko kiwamy palcem w bucie, czy też naprawdę zdolni jesteśmy »pomieścić« u siebie całą Polskę, na razie intelektualistów jako głowę. Toteż jestem z wielkim uznaniem dla Pańskiego ustosunkowania się, bo myślę, że jesteśmy zdolni, albowiem »Kultura« jest przez Pana co najmniej latarnią morską, a innej nie ma. Dla kontrastu uprzytomnijmy sobie takie latarnie do wieszania, jakie mają w zapasie inne koła emigracyjne. Gdy jakiś rozbitek wyląduje wreszcie, wieszają go od razu albo na raty”[89]. W uznaniu dla postawy Miłosza pisarz zadedykował mu Syrojidy – fragment z trzeciego tomu Na wysokiej Połoninie wydrukowany w „Kulturze” na początku 1952 r.[90]

Z kolei Benedykt Heydenkorn wyznał: „Szczerze przejąłem się sprawą Miłosza. Może właśnie dlatego, że jak najdalej stoję od poglądów i nieskłonny jestem oceniać ludzi na podstawie pojedynczych posunięć. Problem współpracy z reżymem, szczególnie osób, które znalazły się w kraju, jest niezwykle skomplikowany i wszelkie próby szufladkowania go są groźne, niebezpieczne i zwodnicze. Próby dzielenia nas na »białych« i »czerwonych« są małpowaniem prymitywnej taktyki hitlerowsko-bolszewickiej, uznających tylko faszystów i komunistów”[91].

W toku dyskusji nad tzw. sprawą Miłosza we wrześniowym numerze „Kultury” z 1951 r. ukazał się Zarys Manifestu Demokratycznego dominikanina Józefa Marii Bocheńskiego. W jego tekście sprawa kryzysu cywilizacji europejskiej, która dominowała w artykule programowym z pierwszego i po części drugiego numeru miesięcznika, została zastąpiona postulatem rewolucji moralnej w Europie. Miała ona przejawiać się w formach ustrojowych i gospodarczych, a także obyczajowych. Bocheński poruszył też ważną dla odnowy Europy kwestię walki z bolszewizmem, a przede wszystkim sprawę Rosji – największej podpory reakcji, która działa hamująco na demokratyzację Europy. Odzyskanie wolności Polski jest możliwe tylko pod warunkiem scalenia Europy i „jej walki z molochem rosyjskim”[92]. W interesie Polski leży wszystko, co wzmacnia Europę, zwłaszcza „obrona przeciw narzucanej przez Rosję reakcyjności i walka o wprowadzanie w życie ideałów, o które warto walczyć i ginąć”[93]. W podobnym duchu wypowiedzieli się w tym numerze „Kultury” Mieroszewski i Czapski[94]. Redaktor potraktował ich teksty jako „poważny i logiczny krok naprzód” w ewolucji programowej środowiska[95]. „Ostatni numer »Kultury« – pisał Jeleńskiemu – jest pierwszą próbą sformułowania przemyślanego programu polskiego. Świetne przemówienie Czapskiego – imponujące jako effort d’honnêteté. Rozsądny artykuł Mieroszewskiego. Ojciec Bocheński, jak tylu ludzi głęboko inteligentnych, powtarza utarte prawdy i wyważa drzwi, ale dla naszej emigracji jest to wciąż jeszcze potrzebne”[96].

Grudniowy numer miesięcznika zawierał Oświadczenie dotyczące przyszłych emigrantów, przed którymi świat wolny, jakiego ich pozbawiono w Polsce, nie został zamknięty. Postulowano, by oceniać ich bez uprzedzenia i gorzkich urazów, z życzliwą czujnością, a przede wszystkim na podstawie działalności i postawy na emigracji. Wobec tych, którzy aktywnie współpracowali z reżimem, oczekiwano przedstawienia sprawy publicznie, bez „pokajań” na wzór procesów sowieckich. W końcowym zdaniu stwierdzono, że każdy uchodźca, bez wyjątku, ma prawo „do kształtowania sobie własnej opinii, dotyczącej wszystkich zagadnień, jak również i naszej działalności i wybrania własnej, zgodnej z jego sumieniem, drogi walki”[97]. Oświadczenie to podpisali Andrzej Bobkowski, Marian Bohusz-Szyszko, Józef Czapski, Maria Czapska, Jerzy Giedroyc, Wacław Iwaniuk, Juliusz Mieroszewski, Tadeusz Romer, Michał Chmielowiec, Wit Tarnawski, Józef Ursyn, Melchior Wańkowicz, Stanisław Vincenz, Wojciech Zaleski, Kazimierz Zamorski, Zygmunt Zaremba i Józef Żywina. Z punktu widzenia Instytutu apel ten zamykał dyskusję wokół sprawy Miłosza i stawiał w sposób otwarty kwestię kolejnych rodaków decydujących się na emigrację.

Kryzys między gen. Andersem i jego otoczeniem a zespołem Instytutu pogłębił się jeszcze bardziej w 1954 r. przy okazji sprawy Skarbu Narodowego. Był to, powołany w 1949 r. dekretem prezydenta Augusta Zaleskiego, rodzaj budżetu państwa z dobrowolnych składek rodaków. Miał zapewnić władzom emigracyjnym środki materialne „na prowadzenie niezależnej akcji, zmierzającej do odzyskania niepodległości Państwa Polskiego”, a także finansować działania zmierzające „ku zabezpieczeniu rozwoju kultury narodowej i narodowego wychowania młodzieży na uchodźstwie oraz ku poprawie bytu polskiego uchodźstwa politycznego”[98]. W 1954 r. w wyniku kolejnego kryzysu rządowego doszło do poważnego podziału na dwa ośrodki państwowe, a zatem i na dwa Skarby Narodowe. Prezydentowi posłuszeństwo wymówił Generalny Inspektor Sił Zbrojnych gen. Anders, utrudniając tym samym misję zjednoczeniową gen. Sosnkowskiego. W następstwie tego gwałtownie zmalała liczba wpłat na fundusz[99]. W związku z zaistniałą sytuacją w „Kulturze” ukazało się następujące oświadczenie: „Zespół »Kultury« płacił regularnie składki na Skarb Narodowy od chwili jego powstania. Obecnie wpłaty przerywamy. Naszym zdaniem idea Skarbu Narodowego wiąże się funkcjonalnie ze sprawą wyborów, co podkreślaliśmy w dziesiątkach artykułów na przestrzeni ostatnich lat. Ponadto obecnie doszło do rozbicia Skarbu Narodowego na dwie konkurencyjne instytucje. Uważamy więc, że zarówno ośrodek rządowy, jak i T[ymczasowa] R[ada] J[edności] N[arodowej] nie mają prawa dysponowania funduszami Skarbu Narodowego, ponieważ odmawiają rzeszom płatników elementarnego prawa kontroli”[100].

Obruszony postawą Instytutu Ludwik Łubieński napisał Redaktorowi: „W numerze 11, na str. 62, zamieścił Pan apel zespołu »Kultury«. Znowu powtarzam: wolna wola płacić lub nie płacić na Skarb Narodowy, [...] mają Panowie pełne prawo podać powody, dlaczego Panowie przestali płacić, ale moim zdaniem nie wolno Wam nawoływać, że »obowiązkiem każdego logicznie myślącego emigranta jest wstrzymać się z płaceniem jakichkolwiek opłat na Skarb Narodowy« [...] Jeżeli Panowie sami namawiają i nawołują do tzw. demokratyzacji i wyborów poprzez płatników, to przede wszystkim ci płatnicy muszą egzystować, a waszym apelem chcecie właśnie spowodować zanik płatników. Generał Anders sam tej decyzji nie pobrał, tylko całe grono ludzi apolitycznych, które nadal ma poparcie całego społeczeństwa”[101].

W odpowiedzi Giedroyc przypomniał swoją dotychczasową pełną lojalność wobec gen. Andersa, a następnie uzasadnił swoje stanowisko w sprawie Skarbu: „Dopiero po decyzji Generała zaangażowania się w kłótnie wewnętrzne emigracyjne zdecydowaliśmy się na druk naszego oświadczenia. [...] Zawsze uważałem nazwisko Generała za jedyne, które ma ciężar nie tylko na emigracji, ale przede wszystkim w kraju, i uważałem, że ze względu na swoje możliwości powinien zachować rolę nadrzędnego autorytetu. Gdyby Generał nie zaangażował się w te beznadziejne kłótnie, a stanął na czele Skarbu Narodowego, jako instytucji ponadpartyjnej, niezależnej i opartej na zaufaniu społeczeństwa, to sytuacja wyglądałaby inaczej. [...] Decyzję ogłoszenia naszej deklaracji powziąłem z ciężkim sercem, ale po gruntownym przemyśleniu. Najpierw trzeba Skarb zreformować, a potem dopiero wymagać pieniędzy. [...] Pragnę tu jedynie stwierdzić, że moje wystąpienie nie miało najmniejszego aspektu personalnego i gdyby na przykład dziś Generał swoją decyzję zmienił po przekonaniu się, że nadużyto jego nazwiska dla nieciekawych celów i powodów, to mogę Pana zapewnić, że »Kultura« w takim wypadku byłaby bez zastrzeżeń do dyspozycji Generała”[102].

Kontrowersja wokół Skarbu Narodowego w żaden sposób nie wpłynęła na późniejsze poprawne relacje paryskiej „Kultury” z londyńskimi „nieprzejednanymi”. Wycofanie się z wpłat na ten fundusz nie oznaczało całkowitego odcięcia się Giedroycia od spraw emigracyjnych, które nadal stanowiły istotny obszar zainteresowań kręgu „Kultury”. Zwłaszcza że funkcjonowanie oficyny – jak nigdy dotąd – zależało właśnie od uznania Polaków rozproszonych niemal po całym świecie.

Od początku działalności we Francji Instytut Literacki borykał się z trudnościami finansowymi. Kiedy pieniądze uzyskane z subsydium gen. Andersa na rozwinięcie oficyny w Paryżu zaczęły się kończyć, zespół stanął przed trudnym wyborem. Mógł pójść własną, samodzielną drogą albo starać się uzyskać dalszą pomoc materialną od niedawnych zwierzchników. „Sytuacja moja – pisał Redaktor Jancie-Połczyńskiemu – robi się dość krytyczna i nawet w chwili obecnej nie przetrwam dalej jak początek lata. [...] Starać się o pomoc w Londynie nie chcę, gdyż kontynuowanie »Kultury« moim zdaniem będzie celowe jedynie wtedy, kiedy pismo to będzie całkowicie niezależne i zabezpieczone przed jakimikolwiek naciskami. Jest to dla mnie tym ważniejsze, że (jak to już Panu zdaje się pisałem) jest już czas, by przystąpić do formowania swego zdania w całym szeregu spraw nie tylko literackich. Będzie to wymagało b. często płynięcia pod prąd opinii”[103].

Instytut, wybrawszy niezależność, musiał znaleźć nowe źródła finansowania. Przykładem szeroko zakrojonej akcji na tym polu stały się wspomniane wcześniej numery fundowane „Kultury”. W marcu 1949 r. Redaktor podpytywał Wiktora Weintrauba o ewentualne dofinansowanie książek przez British Council[104]. Okazało się, że jest to niemożliwe, ponieważ instytucja ta starała się utrzymać swoje placówki w krajach bloku wschodniego i otrzymała ścisłe instrukcje, by nie utrzymywać żadnych kontaktów z emigracjami. Weintraub zasugerował wówczas, aby rozejrzeć się za takim wsparciem w Ameryce[105]. W celu znalezienia funduszy na działalność oficyny pod koniec 1949 r. w podróż do Ameryki Północnej udał się Czapski. „Boję się – pisał Giedroyc do Janty-Połczyńskiego – że jak Józio nie wpadnie na jakichś milionerów, których uwiedzie z wrodzonym sobie wdziękiem, to leżymy, i to gruntownie”[106]. Pomimo rozlicznych spotkań i odczytów pośród tamtejszej Polonii, uzyskanie pomocy okazało się sprawą dość trudną. W kolejnym liście Redaktor donosił: „Józio mimo osobistych sukcesów jest spesymizowany co do przyszłości »Kultury«. [...] nie widzi możliwości zmobilizowania na tamtym terenie wystarczających środków na utrzymanie »Kultury«, a cóż dopiero myśleć o przenoszeniu się na tamten teren”[107].

Czapskiemu nie udało się uzyskać za oceanem znaczniejszego wsparcia finansowego, również zamiary przeprowadzki do Stanów spełzły na niczym. Największą korzyścią z tej wyprawy było odnowienie przez Czapskiego kontaktów z intelektualistami amerykańskimi oraz nawiązanie nowych znajomości, co zaprocentowało w następnych latach. Szczególnie cenił sobie Czapski znajomość z amerykańskim socjologiem, profesorem uniwersytetu w Nowym Jorku, pisarzem i publicystą Jamesem Burnhamem, u którego mieszkał, przebywając w Waszyngtonie[108]. Tak opisywał go gen. Andersowi: „Ze wszystkich dotychczasowych stosunków, które tu nawiązałem, jeden tylko Burnham rozumie sytuację i patrzy prawdzie w oczy. Prowadzi walkę w Waszyngtonie przeciwko appeasementowiczom. Na razie może on bardzo niewiele, ale nie widzę nikogo, który by miał więcej od niego zrozumienia i woli walki. Takich ludzi jest naturalnie więcej, ale ci, których ja poznałem – poznałem ich również przez Burnhama. Także z moich tutejszych wrażeń jest na pewno wrażeniem najpozytywniejszym”[109].

Zaangażowanie Stanów Zjednoczonych w sprawy Europy stworzyło amerykańskim instytucjom, organizacjom i fundacjom okazję do subsydiowania rozmaitych placówek emigracyjnych reprezentujących kraje Europy Środkowo-Wschodniej. Z takiej pomocy skorzystał również Instytut Literacki, zwłaszcza że nie krępowała ona zakresu prowadzonej działalności, co w przypadku czułego na punkcie swej niezależności Giedroycia było szczególnie ważne. Trudno ustalić chronologię współpracy Instytutu Literackiego z instytucjami amerykańskimi. Na pewno spektakularnym posunięciem był udział Czapskiego i Giedroycia w powstaniu Kongresu Wolności Kultury, którego założycielskie spotkanie odbyło się w dniach od 26 do 30 czerwca 1950 r. w Berlinie. Powołano wówczas do życia organizację pod tą samą nazwą, istniejącą do 1967 r.[110] Pierwszy do udziału w kongresie został zaproszony Czapski, który zaproponował, by w obradach uczestniczyli również Giedroyc i Stempowski[111]. Ostatecznie do Berlina udali się Czapski z Redaktorem[112]. Zarekomendowali oni do pracy w tej instytucji Konstantego Jeleńskiego, który został kierownikiem sekcji wschodnioeuropejskiej[113]. Współpraca Instytutu Literackiego z KWK trwała aż do jego rozwiązania[114]. Wielu pisarzy z kręgu „Kultury” brało czynny udział w różnych inicjatywach KWK bądź korzystało z jego wsparcia materialnego[115].

Kolejną instytucją wspomagającą oficynę był Komitet Wolnej Europy, założony rok wcześniej niż KWK[116]. Najprawdopodobniej początek tej współpracy datował się na 1950 r. Komitet przez wiele lat dofinansowywał wiele inicjatyw wydawniczych paryskiej „Kultury”. Instytut Literacki prowadził rozmowy nie tylko z instytucją matką, czyli KWE w Nowym Jorku, ale również z jego europejskimi oddziałami. Wymienić tu należy m.in. Free Europe Exile Relations w Paryżu, Free Europe Press w Monachium, Radio Free Europe w Monachium. Pomoc KWE w dużej mierze przyczyniła się do okrzepnięcia materialnego oficyny, a przede wszystkim umożliwiła jej realizację najtrudniejszej misji – oddziaływania na kraj poprzez wysyłkę wydawnictw, przede wszystkim miesięcznika, do Polski. Na ten cel przeznaczono jedną z pierwszych subwencji Free Europe na „Kulturę” w wysokości 300 dolarów miesięcznie przez rok od połowy 1951 r.[117] Rozmowy o dalszej dotacji zakończyły się fiaskiem[118]. Redaktor skomentował ten fakt Wańkowiczowi: „Chcieli kontrolować pismo, prawie że[by] przedstawiać im sprawozdania z gospodarki pisma, wykaz wszystkich wpływów etc. Odpisałem im dość dobitnie, co myślę o podobnych propozycjach”[119].

Redaktor wiązał pewne nadzieje na współpracę z Komitetem Wolnej Europy i mającym powstać z jego ramienia uniwersytetem w Strasburgu. Inicjatywa jego założenia wyszła od Giedroycia i Czapskiego, o czym Redaktor donosił Józefowi Wittlinowi: „Poza normalnymi kłopotami pracujemy z Czapskim, mimo wielu zniechęcających względów, w tzw. Kongresie Kultury, gdyż mamy nadzieję, że tą drogą uda się nam wreszcie zrealizować naszą idée fixe uniwersytetu”[120]. Giedroyc uważał, że takie rozwiązanie zabezpieczyłoby finansowo Instytut, który wydawałby publikacje na jego potrzeby. O ewentualnych korzyściach poinformował Mieczysławską: „Myślę o tym z największym niepokojem, gdyż gdyby to doszło do skutku, to nie tylko otwierają się dla nas duże możliwości pracy politycznej i oddziaływanie na kraj, ale praktycznie zabezpieczyłoby to »Kulturę« i pozwoliłoby nam pracować w bardziej ludzkich warunkach”[121]. Zabiegi Redaktora i Czapskiego zakończyły się połowicznym sukcesem: uniwersytet powstał, ale nie miał możliwości współpracy z Instytutem. Giedroyc wyznał Mieroszewskiemu: „Nie jest to ideał i w wielu punktach odbiega od projektu »Kultury«”[122].

Redaktor zabiegał o następne subsydia dla Instytutu oraz dla jego współpracowników również w innych instytucjach[123]. O dobrze zapowiadających się kontaktach z Fundacją Forda i planach wydania numeru „Kultury” poświęconego problematyce amerykańskiej donosił Mieroszewskiemu: „Numer chce sfinansować Fundacja Forda, która do nas zwróciła się z tą propozycją, zaznaczając, że uważa nas za najważniejszy ośrodek wydawniczy ze wszystkich emigracji istniejących (z wyjątkiem Bałtów w Sztokholmie)”[124]. W kwietniu 1953 r. pochwalił się Mieczysławskiej: „Numer fordowski już jest przetłumaczony i powoli się go składa. Ukaże się pierwszego lipca. Bardzo jestem ciekaw, czy współpraca z nimi będzie miała ciąg dalszy. Bardzo sobie dużo obiecuję – oby nie za dużo”[125].

W numerze specjalnym miesięcznika zatytułowanym Współczesna kultura amerykańska znalazł się akapit poświęcony omówieniu celów i działalności fundatora zeszytu: „fundacja, ustanowiona przez Henry Forda, poświęcona jest akcji dobroczynnej, pomocy społecznej i wychowaniu na całym świecie. Jednym z zadań Fundacji Forda jest pogłębianie przyjaźni i wzajemnego zrozumienia wśród narodów wszystkich krajów poprzez wymianę materiałów kulturalnych. Należy mieć nadzieję, że ten zeszyt »Kultury« przyczyni się również do tego celu, dając znacznemu odłamowi europejskiej publiczności jasny wgląd w kulturę współczesną Stanów Zjednoczonych”[126]. Według dokładnych wyliczeń Giedroycia w związku z tym przedsięwzięciem Fundacja Forda poniosła koszty w granicach 250 tys. franków[127]. Dalsze zabiegi Giedroycia wokół fundacji nie przyniosły oczekiwanych efektów. „Od dawna się kręcę – informował Mieczysławską – koło Forda, ale jak dotąd z dość miernymi rezultatami”[128].

Korzystanie z tego typu pomocy nie było niczym wyjątkowym w polityce finansowej instytucji emigracyjnych, zarówno na Starym Kontynencie, przede wszystkim w Londynie, jak również w Ameryce Północnej. Sytuacja uległa zmianie, gdy okazało się, że kanałem w przekazywaniu środków finansowych wielu instytucjom, w tym KWK i RWE, było CIA. Taką drogę przepływu pieniędzy dla emigrantów politycznych zza „żelaznej kurtyny” przewidywało ustawodawstwo amerykańskie. W wyniku ujawnienia tej informacji w 1967 r. nastąpił rozpad i przekształcenie struktur KWK. Sprawa ta stała się przyczyną sporu między Giedroyciem a Janem Nowakiem-Jeziorańskim, który zarzucał Redaktorowi marginalizowanie amerykańskiej pomocy dla Instytutu[129].

Zupełnie nieoczekiwany obrót przybrała akcja zbierania funduszy na nowy dom oficyny. Na początku 1953 r. Instytut Literacki dostał wypowiedzenie najmu dotychczasowej siedziby, domu „na Korneju”. Wynikł spór zakończony w sądzie. Redaktor donosił Mieczysławskiej: „Zapewne wie Pani z listu Zosi o przegranym procesie. Sytuacja jest właściwie inextricable. Jedynym rozwiązaniem jest kupienie tutaj jakiejś willi, ale to jest sprawa ok. 8 milionów fr. Marzę o tym, gdyż coraz bardziej »Kultura« się rozbudowuje i zaczynam mieć ambicję, by trwała trochę dłużej niż zwykłe pismo. O tym, by ktoś mógł dać taką sumę w prezencie, szkoda marzyć i nawet ja przy swojej niezdrowej wyobraźni nie wyobrażam sobie tego. Niestety nie ma cudów. Myślę natomiast o innej kombinacji, mianowicie, czy ktoś by nie chciał nam takiej sumy pożyczyć za normalnym oprocentowaniem bankowym z tym, że byłaby zabezpieczona na hipotece willi, a ja bym spłacał rocznie milion plus odsetki. Jest to b. ciężkie obciążenie, ale już realne. Zabezpieczenie jest też realne, gdyż ostatecznie grunty pod Paryżem idą tylko w górę, zresztą pierwszą ratę bym z miejsca zapłacił. [...] Chcę, korzystając z przyjazdu Małcużyńskiego, zainteresować tym Berenbaua. Chciałbym też spróbować z [Henrykiem A.] Jordanem. Nie wiem tylko, jak do niego trafić. Czy Pani się orientuje, kto z nim jest dobrze, ew. z kim się on liczy? [...] Proszę o radę”[130].

Natomiast Kozłowskiego informował: „Przegrałem proces z gospodarzem i mam eksmisję na jesieni (październik). Chcę wreszcie ustabilizować się i stworzyć Dom »Kultury«, to znaczy kupić możliwie obszerną willę, gdzie mogłaby się zmieścić cała nasza robota dziś coraz bardziej się rozbudowująca. Poza pismem są wydawnictwa, biblioteka (już dziś 6 tys. tomów) i to wszystko, co mógłbym nazwać, gdybym był megalomanem, »robota krajowa«”[131]. Z kolei Bohdanowi Osadczukowi napisał o definitywnym opuszczeniu mieszkania 1 października, dodając: „Tak mnie to irytuje, że zdecydowałem [się] stworzyć Dom »Kultury« i kupię jakąś większą willę. Pomysł jest dobry, tylko nie ma pieniędzy, ale nie tracę nadziei, że uda się je jakoś zebrać. Byłoby to niewątpliwie ustabilizowaniem naszej roboty”[132].

W kolejnym liście Giedroyc wyznał Mieczysławskiej: „Uparłem się, że będę miał swój Hotel Lambert, i muszę na swoim postawić. Całe życie ostatecznie przebijałem mury głową, może i to się uda”. Zdeterminowany w swoim postanowieniu Redaktor rozważał kolejne pomysły na zgromadzenie potrzebnych środków finansowych. „W październiku chcę wystąpić – informował Mieczysławską – w »Kulturze« z wielkim i programowym apelem do czytelników, publikując listę ofiarodawców. Po »grubych rybach« trzeba się dobrać i do prenumeratorów. Myślę nad formą. Czy nie sądzi Pani, że w formie »honorowych« prenumerat? Byłby to równocześnie rodzaj plebiscytu czy sprawdzianu, czy »Kultura« ma dużo przyjaciół”[133].

Giedroyc potraktował zbiórkę na dom „Kultury” jako rodzaj sondażu popularności wśród czytelników. Przekonywał Jeleńskiego, że w akcji chodzi nie tylko o względy finansowe, ale ma ona być przy okazji „pewną próbą czy plebiscytem, czy zaczepiliśmy się o czytelników. Dotychczasowe miliony to sprawa tylko szczęścia czy sprytu. Nie świadczy to o niczym. Najwyżej o pewnej sumie kontaktów. Dopiero pewna masowość (lub jej brak) będzie sprawdzianem”[134]. Dość szybko udało się zgromadzić pierwsze poważne kwoty od Edwarda Berenbaua z Urugwaju, Stefana Zamoyskiego z Londynu i hrabiego Gilles’a de Boisgelin z Paryża. „Na odcinku mieszkaniowym – donosił Giedroyc Mieroszewskiemu w lipcu 1954 r. – sprawa Domu »Kultury« czy Hotelu Lambert posuwa się dość raźno. Mam już 5,5 miliona [fr.] (jeden [mln] darowizny, 4,5 [mln] bezprocentowe pożyczki na 7 lat). Umrze Pan, jak opublikuję listę ofiarodawców”[135].

Zdumiony Mieroszewski zareagował: „To, co Pan pisze o Domu »Kultury« czy Hotelu Lambert, wprawia mnie w całkowite osłupienie!!! Ma Pan już 5 i pół miliona franków, przecież to jest pięć i pół tysiąca funtów! To są koszmarne pieniądze, tu w Londynie mógłby Pan za to kupić pałac. [...] To jest sukces, który mi się formalnie nie mieści w głowie. Otrzymuję mnóstwo listów i wiem, co ludzie myślą o »Kulturze«, ale od myśli do gotówki jest droga daleka i stroma. Te 5 i pół tysiąca funtów to jest największy sukces »Kultury« na przestrzeni jej 82 numerów. Jest to również najbardziej obiektywny wyraz uznania dla Pańskiej pracy i dla tego, czym »Kultura« jest i co reprezentuje”[136].

Dom miał zostać zakupiony z uzyskanych latem 1954 r. pożyczek od „przyjaciół-mecenasów”, które zamierzano następnie spłacać pieniędzmi pochodzącymi od drobnych ofiarodawców. Redaktor z Jeleńskim i Mieroszewskim dyskutował kształt apelu do czytelników z prośbą o wsparcie finansowe na kupno stałej siedziby Instytutu Literackiego. Ostatecznie w numerze wrześniowym „Kultury” ukazały się dwa osobne teksty Czapskiego i Mieroszewskiego. Artykuł Czapskiego przybrał formę apelu skierowanego do wiernych czytelników z prośbą o pomoc: „»Kultura« po raz pierwszy zwraca się do wszystkich swych czytelników: do tych, którym materialne warunki ułożyły się pomyślnie, jak również do większości, dla których już cena rocznego abonamentu jest finansową ofiarą – pomóżcie nam w miarę waszych możliwości. [...] Naszą największą ambicją jest być głosem wolności tak dla Polaków rozmiecionych aż po pustynie Australii, po Kongo i Alaskę, dla których »Kultura« jest nieraz jedynym docierającym do nich słowem polskim, jak i dla Kraju, gdzie wbrew wszelkim zakazom »Kultura« dociera i będzie docierać”[137].

Mieroszewski nie wzywał bezpośrednio do pomocy „Kulturze”, lecz w formie manifestu wyłożył zasady, na jakich winna się opierać praca emigracji. Odwoływał się do przykładu „Kultury”, która „była zawsze wierna poglądowi, że wolność jest celem nadrzędnym, któremu wszystko musi być podporządkowane. Pierwsze pytanie w politycznym abecadle brzmi nie »czy Polska będzie niepodległa«, lecz »czy świat jutra będzie światem wolnych ludzi«. To jest owo kardynalne »A«, od którego wszystko zależy. [...] Tylko organizacja wszechpolonijna nie zahipnotyzowana upiorem przeszłości może podjąć się szukania rozwiązań zgodnych z duchem czasu i z realizmem dnia – choć sprzecznych z tradycją i narodową romantyką”[138].

W następnym numerze pisma Mieroszewski podsumował dotychczasową działalność Instytutu Literackiego. Omówił rolę „Kultury” na tle innych pism emigracyjnych z uwzględnieniem priorytetowych dla zespołu pisma zagadnień: stosunku emigracji do kraju oraz jej zadań na obczyźnie, a także nastawienia do Europy i Stanów Zjednoczonych. Mieroszewski zaapelował wprost: „Tak oto nie bez lęku rozpisujemy plebiscyt, którego wynik odpowie na pytanie, w jakiej mierze »Kultura« stała się sprawą ogółu emigracji. Przekonamy się, czy liczyć możemy tylko na potężnych przyjaciół-mecenasów, czy również na solidarne poparcie tysięcy Czytelników, dla których piszemy, redagujemy, wydajemy nasze pismo”[139]. W tym samym numerze Czapski w imieniu Instytutu proponował: „Kiedyś Wawel odrestaurowano dzięki tysiącom cegiełek, zebranym z całego świata. Dzisiaj Kazimierz Vincenz radzi nam wznowić tę formę składek o pięknej już tradycji. Podejmujemy z wdzięcznością inicjatywę Vincenza: wprowadzamy tysiącfrankową cegiełkę Domu »Kultury«”[140].

Wszystkie zabiegi Redaktora przyniosły pozytywny skutek i „kombinacja kredytowo-»długowa«” zakończyła się pomyślnie. Pod koniec grudnia 1954 r. Giedroyc donosił Wacławowi Zbyszewskiemu: „Bezpośrednio przed świętami nareszcie przeprowadziliśmy się na nowe locum. Na szczęście jest to również w Maisons-Laffitte, a nawet udało się zatrzymać dotychczasowy n[ume]r telefonu. Jest to po przeciwnej stronie mostu, a więc nie w parku. Dzielnica jest b. brzydka, ale dom jest śliczny i ma zresztą spory ogród. Do lasów St. Germain jest zresztą dosłownie 50 metrów. Dom obszerny, ma centralne ogrzewanie na mazut, więc po latach nareszcie nie tylko mieszkamy w cieple, ale nie ma tego ciągłego brudzenia się węglem, drzewem i popiołem. Poza domem jest duży budynek z garażami, który obróciliśmy na magazyn książek i archiwum. Czy Ci pisałem, że dopiero w czasie przeprowadzki zorientowałem się, że mam ok. 12 ton papierzysków? Potworne ilości. I to nie licząc biblioteki. W każdym razie teraz mam pewne poczucie stabilizacji, choć czasami z przerażeniem myślę o długach, jakie muszę spłacić, i to w okresie dość krótkim, bo dwuletnim. Zbiórka idzie nieźle, choć jak dotąd ma bardziej znaczenie moralne niż finansowe. Jakoś to może jednak będzie”[141]. Zakupiony dom, aczkolwiek wymagał remontu, spełniał oczekiwania nowych mieszkańców. Pomieścił bibliotekę (ok. 6 tys. vol.), archiwum, wyposażenie Instytutu oraz wszystkie rzeczy prywatne zespołu Instytutu, czyli Giedroycia, jego brata Henryka oraz Zofii i Zygmunta Hertzów. Razem z nimi zamieszkał także Czapski ze swą siostrą Marią[142].

Zapoczątkowana akcja zbierania pieniędzy na spłacenie pożyczki zaciągniętej na dom „Kultury” przerodziła się w stałe wpłaty na Fundusz „Kultury”, które systematycznie odnotowywano w miesięczniku. Z czasem, po uregulowaniu długów, przeznaczano je na działalność oficyny[143]. Giedroyc przywiązujący dużą wagę do kontaktów z czytelnikami osobiście w prywatnych listach dziękował wszystkim darczyńcom za pomoc.

„Kultura” otrzymała jeszcze jedno wsparcie od André Malraux, który w liście do redakcji miesięcznika pisał: „Macie słuszność, mówiąc, że w boju, jaki prowadzicie, jesteście grupą tak samotną, jak każdy, kto mówi »nie« zwycięskiej przemocy; ta względna samotność stanowi cenę tego, co uzasadniona wasza duma ma prawo uznać za waszą niezależność moralną, polityczną i materialną. Że »Kultura« musiała opuścić dom, w którym na przeciąg siedmiu lat znalazła schronienie – wydaje się być tego gwarancją; pomoc, z jaką się spotykacie, od Szwecji po Amerykę Łacińską – wydaje się nią również, właśnie dlatego, że pomoc ta nie wystarcza. Mniejsza o to: gwarancją »Kultury« jest każdy jej numer. [...] I bez wątpienia czas, aby Zachód zrozumiał, że jest z wami złączony, ponieważ wszelki opór jest kwestią wytrwania, a pogotowie bojowe wymaga siły ducha”[144].

Gdy „niezłomnych” w Londynie drążył poważny kryzys polityczny, Giedroyc wychodził zwycięsko z kolejnej batalii o czytelników i niezależność. Wzmocniony przez ostatnie doświadczenia zespół Instytutu Literackiego przywitał już rok 1955 w swej nowej siedzibie przy avenue de Poissy. Nie zapomniał jednak o tych, którym zawdzięczał możliwość funkcjonowania na francuskiej ziemi. Gdy pod koniec 1964 r. zmarł Kazimierz Wiśniowski, na łamach „Kultury” ukazał się pożegnalny artykuł pióra Juliusza Mieroszewskiego, który z wdzięcznością wspominał pomoc, jakiej generał udzielił oficynie w pierwszych latach jej istnienia[145].

Wyjść z cienia wojny

Przeprowadzka do Francji pociągnęła za sobą istotne przeobrażenia w polityce wydawniczej Instytutu Literackiego. Wskazuje na to jedyny zachowany plan wydawniczy na 1947/1948 r., zaakceptowany najpierw przez ministra Pragiera 18 listopada 1947 r., a później przez gen. Andersa 2 grudnia. Przewidywał wydanie na przełomie listopada i grudnia 1947 r. drugiego numeru „Kultury”, przekształcenie pisma w miesięcznik oraz wydanie pięciu książek: Krucjaty bez krzyża i Ciemności w południe Artura Koestlera, Passeggiaty Bielatowicza, Na nieludzkiej ziemi Józefa Czapskiego oraz Historii wojskowości Mariana Kukiela. Przymierzano się także do edycji diariusza ministra Jana Szembeka oraz pamiętników ambasadora Sokolnickiego.

Projekt ten nie przewidywał żadnych serii wydawniczych, a liczba pozycji książkowych była znacznie skromniejsza niż w planach CEL. Jeszcze w Rzymie, przed zatwierdzeniem planu, z pras drukarskich zeszły Passeggiata i Krucjata bez krzyża. Już po przeprowadzce do Paryża, pod koniec 1947 r., ukazał się drugi, podwójny, numer „Kultury”. Powieść Koestlera Ciemność w południe opublikowano[146] Nie wydano pracy Kukiela o historii wojskowości w Polsce. Ostatnia na liście książka Czapskiego ukazała się w 1949 r., chociaż jej fragmenty zamieszczono na łamach drugiego numeru „Kultury”[147]. Wydanie diariusza Jana Szembeka było bliskie realizacji. Giedroyc zwrócił się do wdowy po ministrze z prośbą o udzielenie zgody na ich edycję; zapewnił, że dołoży wszelkich starań, by wydać je również w języku angielskim i francuskim[148]. W efekcie tych zabiegów 26 marca 1947 r. doszło do podpisania umowy pomiędzy Szembekową a Instytutem Literackim. Decyzję tę wstrzymał Pragier, który poprosił o przesłanie rękopisu do akceptacji, gdyż chciał ocenić sposób selekcji materiału[149]. W praktyce oznaczało to wstrzymanie druku książki, ponieważ umowa autorska obowiązywała do końca 1947 r.[150] Z kolei pamiętniki ambasadora Sokolnickiego drukowano we fragmentach w miesięczniku, gdyż na wydanie całości nie znaleziono funduszy.

Brak kolejnych planów wydawniczych prawdopodobnie wynikał z niepewności Giedroycia co do dalszych losów Instytutu we Francji. W działalności oficyny nastąpił pewien zwrot w sferze ideowej zasygnalizowany już w drugim numerze „Kultury”. W apelu do czytelników pisano o ciężkim kryzysie kultury europejskiej, zachwianiu systemu pojęć, wartości i norm. Zdaniem zespołu miesięcznika kultura europejska utraciła „swą konsystencję, swą zdolność odporu i promieniowania”. Prognozowano, że ten okres powojennego zagrożenia skończy się z chwilą, „gdy prawdziwi Europejczycy wszystkich narodów i ras podejmą trud obrony, uporządkowania i twórczej rozbudowy zasad życia i myślenia, które ukształtowały naszą przeszłość i zdolne są jeszcze mimo wszystko ukształtować naszą przyszłość. »Kultura«, znalazłszy się w samym sercu europejskich dążeń do odrodzenia kulturalnego, pragnie wykorzystać ten przywilej w kierunku ponownego związania z nim polskiego ruchu umysłowego w kraju i na emigracji”[151]. Słowa te nawiązywały do artykułu programowego, który otworzył pierwszy rzymski numer kwartalnika[152]. Środowisko Instytutu Literackiego już w pierwszym numerze „Kultury” uznało porządek pojałtański za przejaw kryzysu kultury zachodniej. Przezwyciężyć go miały takie wartości, jak otwartość i pluralizm[153].

W początkach okresu paryskiego przekształcona w miesięcznik „Kultura” wysunęła się na pierwszy plan w działalności oficyny. Rozwiązanie takie wynikało przede wszystkim z trudnej sytuacji finansowej Instytutu. Wydawanie pisma wiązało się z mniejszym ryzykiem niż publikacje książkowe. Jednocześnie Redaktor uważał, że miesięcznik może swobodniej docierać do kraju niż książki, a w krystalizującej się polityce wydawniczej oficyny kwestia oddziaływania na kraj zaczynała zajmować czołowe miejsce[154]. Prawdopodobnie nie bez znaczenia było też przychylne przyjęcie pisma przez emigrację[155].

Wraz z kolejnymi książkami i numerami „Kultury” rosło zainteresowanie czytelników składem redakcji pisma. W pewnym momencie czytelnikom przestała wystarczać lakoniczna informacja o jednoosobowej redakcji, zawarta na końcu każdego numeru miesięcznika. Pierwszy w tej sprawie głos zabrał Jan Chomęcki [Kajetan Morawski], pytając: Czym jest „Kultura”? W liście do redakcji stwierdzał: „List ten piszę w nieznane. Wiem, co chcę w nim powiedzieć, nie wiem, do kogo go skierować. Bo – i to właśnie jest jego treścią – nie sądzę, aby adresat podany w nagłówku istniał w ogóle”[156].

Dostał następującą odpowiedź: „Słowo zespół w sensie, w jakim używamy go na łamach »Kultury«, nie ma nic wspólnego z mistyką podziemia, »czarną ręką« czy komitetem ocalenia publicznego. Nie pokrywa się nawet ze słowem »jedność«. Na całym świecie, w każdym piśmie, jeżeli redakcja składa się nie z jednego człowieka, lecz z dwóch czy trzech, mamy do czynienia z zespołem. [...] A zatem w formalnym tego słowa znaczeniu, słowo zespół jest równoznaczne z pojęciem redakcji »Kultury«. W skład redakcji wchodzą: redaktor i współpracownicy przebywający w Maisons-Laffitte pod Paryżem oraz londyński korespondent »Kultury« – to wszystko”[157].

Cztery lata później temat powrócił: „Szereg czytelników prosi nas o podanie składu osobowego Zespołu »Kultury«. Do Zespołu należą: Redaktor Jerzy Giedroyc, Redaktor Giedroyc Jerzy; Giedroyc Jerzy, Redaktor; J. Giedroyc, Redaktor; Giedroyc Jerzy; Redaktor; Giedroyc; Jerzy; oraz inni członkowie Zespołu »Kultury«”[158]. W tej ironicznej odpowiedzi kryło się wiele prawdy, potwierdzonej wyznaniem Giedroycia złożonym Bobkowskiemu: „»Zespół«? Przecież Pan wie dobrze, że nie ma żadnego zespołu. Dopóki wygrywam, zawsze będę miał przyjaciół i wspólników – jak przegram – będę sam”[159]. Dwa lata później oświadczył Teodorowi Parnickiemu: „Proszę pamiętać, że praktycznie jestem jednoosobową redakcją”[160]. A może prawdzie odpowiadało przytoczone przez Bobkowskiego dowcipne zapytanie w liście do Mieczysławskiej, w którym pisał o roli Redaktora i Hertzów: „Z ilu wcieleń Giedroycia składa się Zespół »Kultury«? Według mnie z Giedroycia w trzech osobach. I to jest chyba zadziwiające. Jak się w to dobrze wmyśleć, to właściwie zakrawa na surrealizm. Ale jest faktem”[161].

Skoncentrowanie się na miesięczniku nie oznaczało jednak rezygnacji z drukowania książek. Redaktor cały czas szukał możliwości, dzięki którym mógłby prowadzić działalność wydawniczą podobną do tej z okresu rzymskiego CEL. Jancie-Połczyńskiemu donosił o coraz cięższej sytuacji Instytutu i planach zabezpieczenia finansowego na co najmniej dwa lata, by móc drukować w „Kulturze” powieści i stać się „naprawdę jedynym Instytutem Kultury Polskiej”[162]. Rozważano nawet możliwość przeniesienia produkcji książek do francuskiej strefy okupacyjnej Niemiec w celu obniżenia jej kosztów oraz wejścia na nowy rynek wydawniczy. Pomysł ten podsunął Giedroyciowi Jerzy Stempowski. W liście wspomniał on o niskich kosztach drukowania książek we francuskiej strefie okupacyjnej Niemiec, m.in. ze względu na zgromadzone tam zapasy papieru[163]. Wkrótce po przeprowadzce do Paryża Giedroyc pisał Stanisławowi Vincenzowi: „Może mi się również uda wyskoczyć do Niemiec i pchnąć tam sprawę druku książek, która dotąd nie ruszyła z miejsca”. Dalej wyjaśniał: „Jeśli idzie o moją dalszą produkcję książkową, to będę mógł coś konkretnego odpowiedzieć za parę tygodni, jak wrócę z Niemiec, gdzie chciałbym drukować, wykorzystując taniość tamtego rynku”[164]. Niestety ta inicjatywa nie przyniosła pozytywnych rezultatów[165]. Trzy lata później, w 1950 r., Redaktor informował Józefa Wittlina: „Poza tym próbuję różnych karkołomnych pomysłów, by móc wreszcie rozpocząć druk książek”[166].

Pierwsza w okresie paryskim książka ze znakiem oficyny zeszła z pras drukarskich na Bliskim Wschodzie w 1948 r. i bezpośrednio wiązała się z problematyką II wojny światowej. Na początku 1949 r. Redaktor prosił Jantę-Połczyńskiego: „Mam jeszcze do Pana prośbę o charakterze prywatnym. Żona mego przyjaciela Misia Tyszkiewicza, Ordonka, wydała w Bejrucie, gdzie Miś jest doradcą angielskim do spraw uchodźczych, książkę o dzieciach pt. Tułacze dzieci pod pseudonimem Weronika Hort. Książka jest zupełnie dobra. Udzieliłem im bezinteresownie swojej firmy. Ordonka mogła pisać z pewną kompetencją, gdyż ewakuowała dzieci polskie z Sowietów do Indii. Myślę, że jest to temat, który mógłby zainteresować Polonię czy Amerykanów. Czy zechciałby Pan pomóc w zalansowaniu?”[167]. Książka, wydana bez żadnych nakładów Instytutu, weszła do jego dorobku jako wzruszająca opowieść o tragicznych losach polskich dzieci i bezgranicznym poświęceniu ich opiekunów. „Chociaż w morzu nieszczęść, w jakich utonęła ludzkość, ta historia garstki tułaczych dzieci – pisała Hort – jest kroplą, niemniej może jednak trafi do serc tych wszystkich, którym troska o lepsze jutro bliźniego jest celem, którzy walczą o sprawiedliwy miłosierny ludzki świat”[168]. Jej epilog był tym smutniejszy, że autorka i opiekunka w jednej osobie w wyniku wycieńczenia organizmu zachorowała na gruźlicę i zmarła w 1950 r.[169]

Ponieważ w początkach okresu paryskiego ze względu na problemy finansowe Instytutu Literackiego edycja książek była niemożliwa, Giedroyc postanowił publikować je w całości lub we fragmentach na łamach „Kultury”. W ten sposób sięgnął do rozwiązań stosowanych przez wydawnictwa od drugiej połowy XIX w. W jednym z listów wyjaśniał Jancie, że stworzył „Kulturę” jako omnibus zawierający poza esejami społeczno-politycznymi i literackimi fragmenty powieści, kronikę kulturalną emigracyjną i krajową, przeglądy międzynarodowe, korespondencję od emigrantów, a także bibliografie i recenzje literatury polskiej i zachodniej[170].

Zgodnie z zapowiedzią Giedroyc zdecydował się wydać całość reportażu Janty na własny koszt. W czasie prac redakcyjnych nad książką miał pewne wątpliwości dotyczące niektórych jej fragmentów. Zwrócił autorowi uwagę na kilka sformułowań, które były „prowarszawskie” lub mogły za takie uchodzić. Przypisał je pośpiechowi i trudnościom w pisaniu reportażu. Jednak ostatnie poprawki zaniepokoiły Redaktora, uznał je za „zabarwione już wyraźną tendencją” i odmówił Jancie ich wprowadzenia, grożąc wycofaniem książki z druku. „Staram się – tłumaczył autorowi – patrzeć na zagadnienie polskie najbardziej z punktu widzenia ogólnego, a nie czysto nacjonalistycznego, ale wydaje mi się, że zawsze trzeba – specjalnie w warunkach polskich – odróżniać agentów i agentury i nie mieszać ich z polityką”[171].

Konflikt udało się zażegnać i uspokojony Giedroyc w pierwszych dniach stycznia 1949 r. powiadomił Jantę o końcowych pracach nad książką, zapowiedział jej szybkie wydanie i zapewnił autora o swoim całkowitym zaufaniu, gdyż inaczej nie angażowałby się we współpracę. „Musi Pan – napisał Jancie – wziąć pod uwagę, że w tym straszliwym zakłamaniu propagandowym, w jakim i emigracja, i kraj żyją – Pana książka jest ogromnym wstrząsem dla czytelnika. Nie należy przesadzać dawki, dlatego że to może dać skutek wręcz odwrotny od zamierzonego”. Redaktor wyjaśniał też autorowi, dlaczego pozwolił sobie na tak duże ingerencje w tekst: „Chciałbym, żeby Pan wierzył, że robiłem je i ze względu na efekt polityczny, jak również ze względu na Pana, gdyż szkoda by było, aby pewne niezręczności taktyczne naraziły Pana na ostracyzm”[172].

Książka Janty Wracam z Polski ukazała się na początku 1949 r. nakładem Giedroycia w liczbie 2 tys. egzemplarzy, ale bez sygnetu oficyny. Redaktor pierwotnie chciał, by wstęp napisał Stempowski, on jednak po pierwszym zachwycie nieco się zdystansował i odmówił[173]. Reportaż wydano więc bez żadnej przedmowy, nawet samego autora, którą zamieszczono przed pierwszą częścią tekstu w „Kulturze”. Wkrótce po wydaniu książki pojawił się problem z jej kolportażem, zwłaszcza w Wielkiej Brytanii, gdzie żadna firma nie chciała się go podjąć. Redaktor dwukrotnie pisał do emigracyjnego księgarza i wydawcy Bolesława Świderskiego, którego zapewniał, że reportaż Janty „mimo kryzysu czytelnictwa może liczyć na bardzo duże powodzenie”[174]. Z pomocą przyszedł Instytutowi Literackiemu sam autor, który zajął się rozpowszechnianiem książki w Stanach Zjednoczonych. Ponadto poprosił swą siostrę Krystynę Krakowską o ułatwienie Giedroyciowi kontaktu z wydawnictwem La Colonne z Brukseli[175]. Niestety z tej protekcji nic nie wyszło i siostra Janty kolportowała Wracam z Polski we własnym zakresie[176].

Po pewnym czasie, gdy emocje opadły, książka zaczęła się powoli rozchodzić. Janta zaproponował nawet drugie jej wydanie, ale Redaktor stanowczo odmówił. „Nie chcę Pana martwić – wyjaśniał autorowi – ale nie tylko nie widzę możliwości drugiego wydania, ale zdaje się, że grubo na niej wpadłem. W Anglii książka idzie więcej niż słabo – mimo hałasu w prasie – tylko kilkanaście egzemp[larzy] jak dotychczas. We Francji ogólna ilość jednak nie przekroczy 200 egz., sądząc po obecnym tempie. W Niemczech może dociągnie do 100 – to mało ważne, gdyż i tak sprzedaż w Niemczech jest stratą. Z Belgii nie mam dalszych wiadomości – myślę, że nie będzie tam jednak więcej niż 50 w sumie. Ameryka, jak Pan sam pisze, idzie też nieszczególnie”[177].

Redaktor poinformował Wańkowicza o pewnych postępach w rozprowadzaniu książki. „Po długich konwentyklach – donosił – wódz powiedział, że nie ma zastrzeżeń co do kolportażu. Przed tą decyzją już S[towarzyszenie] P[olskich] K[ombatantów] podjęło się jej kolportażu, co nieładnie świadczy o przestrzeganiu hierarchii. Kryzys jest jednak taki, że nie przypuszczam, bym zwrócił sobie koszta nakładu”[178]. Niestety, najbliższe miesiące przyniosły rozczarowanie co do dalszej rozprzedaży Wracam z Polski. „Jeśli idzie o Pana książkę – pisał Giedroyc do Janty – to klapa, Panie Aleksandrze, na całej linii. [...] Przeszło to nawet mój pesymizm”[179].

Pomimo kłopotów z kolportażem, Wracam z Polski wywoływało żywy rezonans w środowiskach emigracyjnych. „Pragnę Panu wyrazić serdeczne uznanie – gratulował Redaktorowi Józef Wittlin – za stanowisko zajęte w sprawie Janty. Przeczytałem jego książkę z prawdziwą przyjemnością, o ile czytanie tak smutnej i przygnębiającej książki może w ogóle sprawić przyjemność. Książkę tę napisał [...] dojrzały umysłowo człowiek. Nie dziwię się, że umysłowi kastraci, jakich nie brak zarówno pośród tzw. tu »London Poles«, jak i »Warsaw Poles«, tak się na tę książkę boczą. [...] Są w książce rozdziały wzruszające, jak np. o Poznaniu lub Wicie Stwoszu. Dla człowieka odsuniętego, jak niżej podpisany, od centrów zajadłości politycznej książka Janty jest cennym dokumentem z rodzaju Poland revisited”[180].

O dobrym przyjęciu Wracam z Polski świadczy również list gen. Zygmunta Bohusza-Szyszki[181] do Janty z 1949 r., wysłany już po eksplozji najbardziej zajadłej krytyki reportażu. Generał nie miał możliwości zobaczenia kraju podczas okupacji niemieckiej ani powojennej okupacji sowieckiej, ale podczas wojny widział Rosję i przeprowadził w związku z tym pewne analogie. Nie dopatrzył się w książce „tendencji »prokomunistycznych«, jak to niektórzy krytycy twierdzą, natomiast plastyczność i bezstronność wykładu – pisał – dały mi tak wyraźny obraz »dzisiejszego dnia« w Polsce, jak gdybym sam dopiero co tam był. [...] Jestem pełen uznania dla daru spostrzegawczości Pana i umiejętności przedstawienia jasno tych momentów, które w przemianach zachodzących w kraju są najważniejsze. Brałem książkę do ręki z pewnym uprzedzeniem, narzuconym mi przez krytykę. Sądziłem, że znajdę w niej ukryte i zamaskowane tendencje polityczne i chęć wybielenia obecnych warunków życia w Polsce. Znalazłem poważne i solidne ujęcie tematu, wnikliwą obserwację i bezstronność w ocenie zjawisk, tak trudną w obecnych warunkach”[182].

Giedroyc, patrząc na sprawę Wracam z Polski już z pewnego dystansu, wyjaśniał Anieli Mieczysławskiej: „nigdy nie broniłem poglądów czy ocen Janty. Drukowałem je w »Kulturze«, czy potem wydałem w książce, gdyż za najważniejsze niebezpieczeństwo uważam, by ideałem Polski na emigracji nie stała się Polska przedwrześniowa. To już nie istnieje. Jeśli prowadzi się politykę i jest [się] na emigracji, to najważniejszym zadaniem jest obserwowanie przemian zachodzących w kraju. Ma się rozumieć, trzeba te rzeczy dyskutować publicznie”[183]. Wcześniej, bo w połowie czerwca 1949 r., Redaktor zwierzył się Wacławowi Zbyszewskiemu: „Mam tak dosyć tego wszystkiego, że zaczynam dłubać swoją własną robotę wbrew i kontra wszystkim. Dużo będę miał z tego zabawy”[184].

Po wielu latach Janta w swojej kolejnej książce, powracając do sporu o Wracam z Polski, wspominał: „Dla każdego Polaka, tego zwłaszcza, który za nią bił się, siedział za nią w obozach, wierzył w nią i kochał ją jak umiał, Polska we wszystkim, co w niej złe i co dobre, była w tamtych latach nie tylko najdroższym, ale najbardziej interesującym krajem świata. Wyciągnąłem z tego twierdzenia jedyny praktyczny wniosek: pojechałem ją zobaczyć. Nie miałem nic do wygrania. Nie robiłem sobie złudzeń, że uda mi się cokolwiek odzyskać z tego, co mi w niej, nie tylko dzięki działaniu sił nieprzyjacielskich, zabrano albo zniszczono. Jeśli spodziewałem się czego po tej wyprawie, to tylko zdobycia prawa mówienia albo pisania na podstawie własnego, najbardziej osobistego dotknięcia jej ran, jej bólów, jej spodziewań i tych nadziei, jakie jej jeszcze zostały”[185].

Ochłodzenie stosunków między Instytutem Literackim a polskim Londynem w związku z publikacją Wracam z Polski nie oznaczało zerwania współpracy z pisarzami z tego środowiska emigracyjnego, czego dowodem było opublikowanie przez Instytut eseju historycznego Mariana Kukiela o księciu Adamie Jerzym Czartoryskim[186]. Redaktor zdecydował się na druk tej biografii prawdopodobnie z uwagi na jej wymiar symboliczny[187] i odwołanie do Wielkiej Emigracji. Być może widział w niej pewną analogię do sytuacji, w jakiej znaleźli się powojenni uchodźcy w 1949 r. Opublikowanie w miesięczniku pierwszej część eseju poprzedziło oświadczenie redakcji o wychodzeniu „Kultury” na własne ryzyko od 1 lipca tegoż roku. Poinformowano również, że pierwszym fundatorem pisma jest Stefan Zamoyski: „Ten major wojsk polskich, uczestnik walk ostatniej wojny w Narwiku, Francji, Belgii i Niemczech, potomek Czartoryskich i Zamoyskich, czuje widocznie na sobie ciężar tej wielkiej tradycji, jest wierny tym swoim przodkom, którzy całe swoje życie na emigracji dla sprawy polskiej sterali”[188]. Esej Kukiela jako książkę wydano w roku następnym, była to jedyna rozprawa historyczna w dotychczasowym dorobku oficyny[189].

Problematyka podejmowana przez „Kulturę” nie ograniczała się jedynie do spraw emigracyjnych i krajowych. Dużo uwagi poświęcano również szeroko rozumianemu kontaktowi intelektualnemu z „cywilizacją zachodnią”. Do pierwszego „spotkania” doszło przy okazji dyskusji o książkach obnażających mechanizm sowieckiego totalitaryzmu[190]. Zespół „Kultury”, który – oprócz Giedroycia – doświadczył „innego świata”, zabrał w niej głos przede wszystkim książką Czapskiego Na nieludzkiej ziemi[191]. W miesięczniku opublikowano również Ciemność w południe Artura Koestlera, powieść rekomendowaną jako bestseller o „ostatnio dla nas ponurej aktualności”[192].

Pierwsza część wspomnień Czapskiego, wydane jeszcze w Rzymie w 1944 r. Wspomnienia starobielskie, ukazała wstrząsający obraz życia w obozach Starobielska i Griazowca oraz postawy jeńców wobec sowieckiego systemu represji. Z całą ostrością odsłoniła obłudę Sowietów i ich okrutną zbrodnię na tysiącach polskich żołnierzy. Autor zrelacjonował swą misję poszukiwania „zaginionych” oficerów polskich w machinie systemu stalinowskiego. Drugą część swych wspomnień autor poświęcił dziejom Polaków, którzy po 17 września 1939 r. znaleźli się na „nieludzkiej ziemi” oraz formowaniu się Armii Polskiej w ZSRR.

Książka Na nieludzkiej ziemi została opublikowana tylko dzięki temu, że całkowicie sfinansowali ją przyjaciele Czapskiego. Giedroyc wyznał Jancie: „Bez tego nie mogłaby się ona u mnie w ogóle ukazać ze względu na znaną Panu moją sytuację materialną”[193]. Publikacja spotkała się z żywym odzewem[194]. Stempowski skomplementował ją: „Książkę Józia czytałem z największym zainteresowaniem. Ma różne aspekty, jest dobrze przemyślana, posiada bardzo piękne stronice. Wielkiej Emigracji brakowało takiej książki, bo Księgi pielgrzymstwa i Anhelli są tworami imaginacji. Józio zaś był tam i widział, pisze rzetelnie i akuratnie. Apokaliptyczność rzeczy nic na tym nie traci”[195].

Wydanie książki Czapskiego zbiegło się z procesem Wiktora Krawczenki, a następnie Davida Rousseta. Krawczenko jako przedstawiciel sowiecki ds. zakupów wojennych w Waszyngtonie wybrał wolność w 1944 r. Dwa lata później wydał swoje wspomnienia I Chose Freedom, w których znalazł się opis sowieckich łagrów. W następnym roku francuskie pismo komunistyczne „Les Lettres Françaises” nazwało go kłamcą. Krawczenko oskarżył pismo i jego redaktora naczelnego Claude’a Morgana o zniesławienie. Na początku 1949 r. rozpoczął się proces, który przyciągnął uwagę mediów i zakończył się wyrokiem przyznającym rację Krawczence. Mimo wygranej w sądzie cała sprawa odcisnęła mocne piętno na dalszym życiu pisarza – w 1966 r. popełnił on samobójstwo.

Inny obrót przybrała sprawa Rousseta, francuskiego dziennikarza i pisarza, w którą mocno zaangażowali się Giedroyc i Czapski. W 1949 r. Rousset zaapelował o utworzenie jednej organizacji byłych więźniów hitlerowskich obozów koncentracyjnych i sowieckich łagrów, która zajęłaby się również dokładnym badaniem kwestii obozów w Europie. Redaktor pisma „Les Lettres Françaises” Pierre Daix oskarżył go wówczas o kłamstwo dotyczące istnienia gułagu w Rosji. W następnym roku rozpoczął się proces, w którym świadkami obrony zostali m.in. Czapski, Kazimierz Zamorski, Aleksander Weissberg-Cybulski, a w roli tłumacza wystąpił Wacław Zbyszewski[196]. Po pomyślnym zakończeniu procesu Rousset doprowadził do powstania międzynarodowej komisji zajmującej się problematyką obozów koncentracyjnych. Apel francuskiego pisarza zrobił na Giedroyciu duże wrażenie. I on, i Czapski zaangażowali się w całą sprawę, licząc na dogodną okazję do nagłośnienia kwestii Katynia[197]. Najprawdopodobniej za namową Giedroycia Czapski tuż przed swoim wyjazdem do Stanów Zjednoczonych, pod koniec 1949 r., listownie poinformował gen. Andersa o wystąpieniu Rousseta. Podkreślił, że propozycja padła od człowieka „skrajnej lewicy, ponoć trockisty, Żyda francuskiego, który napisał najlepsze dwie książki o obozach niemieckich, gdzie przeszedł przez najgorsze”[198]. Czapski zasugerował w swym liście potrzebę nawiązania kontaktu pomiędzy komisją Rousseta a Polskim Stowarzyszeniem byłych Sowieckich Więźniów Politycznych, proponując Janusza Kowalewskiego jako osobę najbardziej do tego kompetentną.

W tym samym czasie Giedroyc pozostawał w stałym kontakcie z Roussetem. Pomógł mu skompletować listę świadków do procesu[199]. Ułatwił również, pisząc osobiście do Ludwika Łubieńskiego, nawiązanie kontaktu z gen. Andersem i zdobycie jego zezwolenia na przejrzenie dokumentów znajdujących się w Hoover Institution Library na Uniwersytecie Stanforda w kalifornijskim Palo Alto[200]. Giedroyc planował zorganizować wystawę o łagrach, o której Czapski rozmawiał z Jamesem Burnhamem w czasie swojego pobytu w Stanach[201]. Ponadto, wykorzystując „koniunkturę”, Giedroyc podjął się wydać po francusku dwie antysowieckie książki obnażające system stalinowski: Sprawiedliwość sowiecką Stanisława Starzewskiego i Kazimierza Zamorskiego oraz Bolszewizm i religię Zdzisława Stahla[202]. O ich kolportażu rozmawiał nawet z francuską oficyną Du Pavois, wydawcą książek Rousseta, ale ostatecznie do tej edycji nie doszło[203].

W Autobiografii na cztery ręce Giedroyc swoją rolę w sprawie Rousseta sprowadził jedynie do dostarczenia adwokatom pisarza, Teo Bernardowi i Gerardowi Rosenthalowi, książki o obozach koncentracyjnych[204]. Pominął pozostałe kwestie, jak choćby materialne zaangażowanie, o którym w marcu 1950 r. pisał Łubieńskiemu: „W naszej b. ciężkiej sytuacji finansowej nie moglibyśmy sobie pozwolić na luksus dodatkowych i nieprzewidzianych wydatków [chodzi o wydawanie książek], tym bardziej że wyjazd Józia do Stanów i proces Rousseta kosztują nas już bardzo dużo”[205].

Redaktor próbował włączyć pisarza do kręgu swych współpracowników. Zaproponował mu wydanie dwóch tomów jego opowiadań; chciał go także wysłać na jeden lub dwa miesiące do Niemiec w celu przybliżenia czytelnikom „Kultury” życia politycznego i kulturalnego tego kraju[206]. List z propozycjami wskazywał na zażyłość pomiędzy stronami. Odpowiedź najprawdopodobniej padła negatywna... lub jej w ogóle nie było. Być może forma albo treść korespondencji zaskoczyły adresata. W każdym razie w późniejszym czasie oficyna nie wydała żadnej książki Rousseta ani w „Kulturze” nie ukazał się żaden jego tekst.

W początkowym okresie działalności we Francji Instytut Literacki skoncentrował się przede wszystkim na wydawaniu „Kultury” i zrezygnował z zaplanowanej i przemyślanej serii książkowej. Zarówno zła kondycja finansowa oficyny, jak również załamanie rynku czytelniczego nie sprzyjały tego rodzaju przedsięwzięciom. Redaktor pisał Zygmuntowi Hauptowi: „kryzys czytelnictwa spowodował, że już całą działalność wydawniczą (z wyjątkiem »Kultury«) musiałem zawiesić”[207]. Pewnym połowicznym wyjściem okazało się drukowanie utworów w całości bądź we fragmentach na łamach miesięcznika. Kolejnym zabiegiem Instytutu było wydawanie książek nakładem autorów, jak w przypadku Ordonówny czy Czapskiego, bądź w formie odbitki z „Kultury”, np. pierwsza część reportażu Janty-Połczyńskiego, esej historyczny Kukiela.

O ile takie książki, jak Tułacze dzieci, Na nieludzkiej ziemi czy Książę Adam, nawiązywały do dorobku CEL, o tyle opublikowanie Wracam z Polski stanowiło dla Instytutu symboliczne „wyjście z cienia wojny”. I właśnie ta pozycja wywołała gorące dyskusje na emigracji i stała się przyczyną ostracyzmu wobec Instytutu ze strony „niezłomnych”. Nie oznaczał on jednak całkowitego zerwania kontaktów z emigracją londyńską, o czym świadczyło choćby wydanie książki Kukiela. Reportaż Janty wydrukowany przez Giedroycia prywatnie, poza oficyną, zadecydował o uniezależnieniu programowym Instytutu od „nieprzejednanych” z Londynu.

W poszukiwaniu „trzeciego miejsca”

Jeszcze nie ucichły na dobre echa sporów po ukazaniu się reportażu Janty-Połczyńskiego, a – za sprawą tekstu Melchiora Wańkowicza Klub Trzeciego Miejsca – rozpętała się nowa dyskusja. Po zapoznaniu się z rękopisem Giedroyc donosił autorowi: „Przeczytałem go z prawdziwą pasją. Po dokładniejszym przeczytaniu ponownym uświadomiłem sobie dopiero, co to jest za ładunek dynamitu, jaki Pan podkłada pod tę emigrację. [...] Liczę jednak, że to może nareszcie stworzy, czy pomoże stworzyć, jakąś nową linię podziału, a w każdym razie przewietrzy atmosferę”[208]. Tekst w całości opublikowano najpierw w „Kulturze”, a następnie ukazał się w postaci książki[209]. W miesięczniku poprzedziła go krótka przedmowa: „Zamieszczamy świetne i wstrząsające studium M. Wańkowicza, które zajmie niewątpliwie jedno z czołowych miejsc w literaturze narodowej. Nie ze wszystkimi stwierdzeniami autora się zgadzamy. Jest to jednak dalszy etap dyskusji prowadzonej na łamach »Kultury« od roku, i to etap zasadniczy. Słusznie stwierdza bowiem Wańkowicz, że w dzisiejszym przełomowym okresie nikt nie ma gotowych sformułowań, nowego dekalogu, który można podać do wierzenia z całą odpowiedzialnością. Do sformowania wizji nowego świata i roli w nim Polski możemy dojść tylko uczciwym i bezwzględnym przedyskutowaniem wszystkich obowiązujących dotąd pojęć i wartości. W każdym razie tę drogę myśmy wybrali”[210].

Tekst Wańkowicza został sprowokowany artykułami Zbigniewa Florczaka opublikowanymi w londyńskich „Wiadomościach” (Lustro błędu) i w „Kulturze” (Podróż na horyzonty)[211]. Końcowy fragment tego ostatniego artykułu Florczaka podsunął tytuł dla całego eseju: „Gdyby było trzecie miejsce – myślę, przebiegając skrótami nieznany ci teren wewnętrzny. Stamtąd zrobić dywersję w tym majonezie! Ale skąd wziąć środki na rewolucję między dwiema ścianami? Tylko myśl o ciśnieniu większym niż mechaniczny rozpęd obu rodzajów barbarzyństwa. Poszukać by trzeba ludzi i zrobić zakon: klub lokatorów Trzeciego Miejsca. Gdzie ich szukać w tym zabliźnionym świecie?”[212]. Z tych rozważań wyłoniła się wizja Klubu Trzeciego Miejsca, nawiązująca do wypowiedzi autora Podróży na horyzonty.

Wańkowicz obok listu do emigrantów zamieścił dwie analizy. Pierwsza dotyczyła kryzysu światowego, jego przyczyn oraz następstw. Pod koniec lat czterdziestych między dwoma światowymi mocarstwami zapanowała atmosfera napięcia politycznego. W konflikcie Wschodu z Zachodem Wańkowicz proponował Polsce „drogę neutralności”[213]. Druga analiza przedstawiała problem emigracji polskiej w aspekcie historycznym oraz współczesnym. Pisarz krytycznie odniósł się do środowiska londyńskich „niezłomnych” i władz polskich na uchodźstwie. Opowiedział się za utrzymywaniem kontaktów z krajem, wystąpił też przeciwko uchwale Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie z 1947 r. Swój esej Wańkowicz skierował przede wszystkim do tych emigrantów, którzy boleśnie odczuwali własny los, targały nimi wewnętrzne walki, nie umieli dokonać adekwatnych wyborów. Pisarz przedstawił wizję jednoczącą „tych, którzy z neutralności nie będą robić zasłony dla bezwładu. Którzy cały ciężar odpowiedzialności za cały naród będą nosić na sobie, na plecach, w dniu codziennej i nieustępliwej pracy, nie składając go w przechowalniach legalistycznych, partyjnych, kombatanckich czy innych, aż do momentu, kiedy któryś tam złoty róg da znać, że czas siadać do wagonu”[214]. Propozycje Wańkowicza były trudne do zaakceptowania dla tych, którzy w duchu legalizmu organizowali państwo polskie na uchodźstwie i czekali na powrót do wolnej Polski w sojuszu z Zachodem. Początkowo za wizją Wańkowicza opowiedział się Redaktor, rozgoryczony kontaktami z gen. Andersem i jego otoczeniem. Oddziaływanie na kraj uważał on za jeden z głównych filarów polityki Instytutu Literackiego. Później zmienił jednak zdanie, zwłaszcza w kwestii proponowanej przez Wańkowicza „drogi neutralności” – Instytut wybrał opcję proamerykańską.

Książkę miał sfinansować sam autor, który skarżył się Giedroyciowi: „Nie wiem jednak, czy zdecyduję się na wydanie broszury, bo gonię resztkami montecassińskiego honorarium. Jak Pan mi radzi?”. Wcześniej zaś zapowiadał: „Jeśli »Kultura« będzie figurowała jako wydawca, będę to sobie uważał za zaszczyt”. Ostatecznie Redaktor poinformował autora: „Broszurę daję nakładem Instytutu. Jak już pisałem, koszt nie będzie przekraczał 25 funtów – jeśli nie będzie mniejszy”[215].

Esej Wańkowicza wywołał rezonans w kołach emigracyjnych, ale już nie tak ostry, jak w przypadku Janty[216]. Wyprzedzając ewentualne zastrzeżenia pod adresem „Kultury”, Redaktor w swoim komentarzu oświadczył, że na jej łamach trwa dyskusja, „która ma w naszym zamierzeniu doprowadzić do uświadomienia sobie, o co walczymy i co chcemy przeciwstawić Sowietom i ich ideologii”[217]. Wpisywały się w nią teksty Florczaka, Bobkowskiego, a potem książka Wańkowicza.

O recepcji Klubu Trzeciego Miejsca Giedroyc pisał autorowi: „Reakcja publiczności jest stosunkowo żywa. Zdania są bardzo sprzeczne. W każdym razie zainteresowanie widać po wzmożonej sprzedaży”[218]. W kolejnym liście dodał: „Niech Pan mi wierzy, że ani nie żałuję, ani się boję burzy, jaką wywołał Pan. Żałuję tylko, że [Klub Trzeciego Miejsca] spowodował tyle brudnych insynuacji personalnych, a nie wzbudził publicznej dyskusji. Jednak w tak zwanym społeczeństwie zrobił, zdaje się, robotę potrzebną”[219].

W tonie bardziej entuzjastycznym wypowiedział się Bobkowski: „Zagrzmiał tak, że po tym potwornym wystrzale Wańkowicza, wspaniałym i donośnym, nie ma już sensu więcej pisać na ten temat”[220]. Przeciwną opinię wyraził natomiast na łamach „Kultury” Juliusz Mieroszewski: „Na zakończenie chciałbym jeszcze zapewnić panów Wańkowicza i Florczaka, że owego »trzeciego« miejsca nie ma. Jest tylko miejsce tutaj albo po tamtej stronie »Żelaznej Kurtyny«. [...] Owo »trzecie« miejsce jest fikcją i stworzono go chyba w myśl zasady: na kryzys fikcji – więcej fikcji!”[221].

Poglądy Mieroszewskiego wpłynęły – co należało do rzadkości – na Redaktora, który zaczął podzielać jego punkt widzenia. W jednym z listów tłumaczył Wańkowiczowi: „Nie ukrywam, że »Kultura«, to znaczy ja, przeszliśmy dużą ewolucję od chwili drukowania Pana Klubu Trzeciego Miejsca, i ma Pan racje, że artykuły Mieroszewskiego są najlepszym wykładnikiem tej ewolucji. Artykuły te są rezultatem naszych przedyskutowań i przemyśleń i wyrażają poglądy nie tylko autora, ale i moje. Jest to ustalenie kierunku, nie zaś portu ideowego. Byłbym bardzo niespokojny, gdybym kiedyś znalazł »nową wiarę«, zaniechał szukania i stał się nietolerancyjny”[222].

W 1949 r. Florczak odnalazł swoje „trzecie miejsce” w Polsce, do której wrócił z emigracji. Prawie siedem lat później dołączył do niego Wańkowicz, osamotniony w poszukiwaniu swego miejsca pośród powojennego uchodźstwa. Powrócił do Polski na fali akcji reemigracyjnej władz komunistycznych w okresie „odwilży”, zachęcany zresztą gorąco do tego przez Rozgłośnię „Kraj”, w której swoje audycje wygłaszał Florczak.

Do rozważań wokół Klubu Trzeciego Miejsca w pewnej mierze nawiązywała Walka o świat Jamesa Burnhama, drukowana w kolejnych numerach „Kultury” na przełomie 1949 i 1950 r.[223] Giedroyc pisał do Wańkowicza: „Nić trzecioklubową ciągnę, tylko że za jej odcinek uważam książkę Burnhama, którą rozpocząłem drukować właśnie w numerze grudniowym”[224]. Walka o świat stanowiła również reakcję Instytutu na wypowiedź prezydenta Trumana informującą o pierwszej próbie z bombą atomową przeprowadzonej przez Związek Radziecki.

Redaktor zwrócił się do autora: „pragnę zawiadomić, że tłumaczenie książki Pana już jest zaawansowane i chciałbym pierwszą jej część drukować w numerze grudniowym »Kultury«. Jednak [chciałbym] możliwie jak najprędzej otrzymać wstęp Pana omawiający plany polityczne Stanów Zjednoczonych w stosunku do Europy Środkowej i Wschodniej. [...] Do tego wstępu przywiązuję ogromną wagę. Specjalnie po wrześniu br. [...] Otóż od września mogłem ze swymi przyjaciółmi stwierdzić ogromną zmianę ustosunkowania się publiczności zachodnioeuropejskiej i w kraju do Stanów Zjednoczonych. Nie będzie zapewne przesadą stwierdzenie, że społeczeństwa zachodniej Europy przeżywające od dość dawna ciężki kryzys niewiary we własne siły, a niezdolne do wytworzenia jakiejś ogólnej koncepcji na wiadomość (mniejsza z tym, czy prawdziwą), że Sowiety posiadają bombę atomową, zdecydowały się na zachowanie neutralności za wszelką cenę w ew. konflikcie dwóch imperiów. Jest to rodzaj neutralności, który jest kapitulacją a priori. Jeśli idzie o Polskę i inne kraje za »żelazną kurtyną«, to tamtejsza zmiana nastrojów jest bardziej skomplikowana”[225].

Giedroyc, mając na uwadze ostatnie wydarzenia, wyjaśniał Burnhamowi powód opublikowania fragmentu Walki o świat: „W naszej działalności wyboru już dokonaliśmy. Znamy ustrój sowiecki, zwalczamy go i chcemy być w obozie amerykańskim nie tylko ze względów koniunkturalnych. Chcielibyśmy w miarę naszych minimalnych możliwości przyczynić się do orientowania opinii amerykańskiej w sprawach Europy Wschodniej, które są mało znane lub niewłaściwie oświetlane i do wpływania na opinię naszego kraju czy naszych przyjaciół Ukraińców, Rumunów, Węgrów, Słowaków, Czechów czy nawet Rosjan. Dlatego druk Pana książki w »Kulturze« z Pana uzupełnieniami uważamy za rzecz ogromnej wagi, która w pewnej mierze może zaważyć na szali opinii. [...] Uczciwy głos amerykański, przedstawiający sprawę jasno, choćby brutalnie, może mieć daleko większe znaczenie od wszystkich Głosów Ameryki czy pomysłów oficjalnej propagandy”[226].

Książka wpisała się w nurt dyskusji o zmierzchu cywilizacji w następstwie dopiero co zakończonego globalnego konfliktu zbrojnego, z którego żadna ze stron nie wyszła bez poważnych strat. Okaleczona kultura Zachodu, zdaniem Burnhama, miała szansę na odrodzenie i pokonanie komunizmu jedynie poprzez zjednoczenie świata. Oparciem dla „jednego świata” miały być Stany Zjednoczone. Powinny one przebudować swą politykę zagraniczną tak, aby wzmocnić pozycję Ameryki jako imperium i uzależnić od niej regiony niepodlegające komunizmowi, w tym także Europę Zachodnią. Autor nie wykluczał odrzucenia demokracji, jeżeli stanęłaby ona na drodze do projektowanej jedności i uczynienia ze Stanów Zjednoczonych światowego hegemona. Ponadto Burnham uważał, że gwarantem wprowadzanego porządku światowego ma być amerykańska potęga ekonomiczna i militarna. Według autora przejawem słabości i kryzysu Zachodu była jego bierność lub wręcz niechęć do podjęcia walki z komunizmem i Związkiem Radzieckim[227]. Zaprezentowana doktryna należała do najbardziej radykalnych teorii, jakie opublikowano w „Kulturze”.

Redaktor, pragnąc, by oficyna stała się „ośrodkiem poruszającym”, rozszerzył zakres prezentowanej tematyki o zagadnienia ekonomiczne. Wyjaśnienie ich mechanizmów w kontekście ówczesnych przemian społeczno-gospodarczych powierzył Stanisławowi Gryziewiczowi, autorowi wydanej w 1949 r. przez Instytut Literacki książki Środki polityki gospodarczej[228]. „Staramy się – pisał Giedroyc Bobkowskiemu – i badać przemiany w Rosji, i obserwować przemiany gospodarcze, by z tego wyciągać wnioski”[229].

W skromnym ówcześnie dorobku wydawniczym Instytutu Literackiego lirykę reprezentowały jedynie Etiudy Henryka Mirzwińskiego[230]. Poeta zabiegał o publikację wyboru swych wierszy jeszcze w Rzymie, lecz wówczas nie zdążono ich wydać[231].

Ostatnią pozycję wydaną w tym czasie przez Instytut stanowiły opracowane przez Jana Kowalika Polonica niemieckie za czas od 1 września 1939 do 31 grudnia 1948 r., nadbitka artykułów z „Kultury”[232]. Być może edycja tego zestawienia bibliograficznego miała zaznaczyć – choć w tak skromnej formie – zainteresowanie Instytutu Literackiego Niemcami i ich rolą w porządku europejskim po II wojnie światowej. Pierwszym przejawem tego zainteresowania była jeszcze rzymska książka Stempowskiego o podróży po Austrii i Niemczech. Prawdopodobnie zwrot ku problematyce niemieckiej nastąpił po założycielskim posiedzeniu Kongresu Wolności Kultury w 1950 r. w Berlinie. „Jestem pod dość dużym wrażeniem – relacjonował Giedroyc Wańkowiczowi – pobytu w Berlinie. Sam kongres był jak każdy taki kongres dość beznadziejny, ale dał nam sporo cennych kontaktów i znajomości. [...] Najważniejsze były kontakty z Niemcami. Jest sporo jednak Niemców, z którymi można mówić zupełnie rozsądnie na temat przyszłych stosunków polsko-niemieckich. I to tak dalece, że zaczynam kręcić głową nad korespondentem »Kultury« w Berlinie”[233]. Stosunek Giedroycia i całego środowiska Instytutu Literackiego do Niemiec stanowił przykład kolejnego rozdźwięku z „nieprzejednaną” częścią wychodźstwa[234].

Redaktor widział jeszcze jedną korzyść płynącą z tej orientacji. „Z grubsza biorąc, najważniejsze nasze plany – pisał Giedroyc Mieczysławskiej – to Berlin i Niemcy. Gdybym dziś dostał duże środki techniczne (pieniądze, drukarnię, samochód etc.), to naprawdę bym się nie wahał z przeniesieniem do Berlina. Fakt, że w razie awantury Berlin będzie natychmiast zajęty, raczej mi odpowiada. Nie widzę w obecnej sytuacji dla siebie innego wyjścia, jak powrót wtedy do kraju i próba jakiejś tam roboty. Z Berlina będzie to łatwiejsze niż stąd”[235]. Wkrótce korespondentem Instytutu Literackiego w Berlinie został Jerzy Prądzyński. Swoją funkcję pełnił niecałe dwa lata, od jesieni 1951 do końca 1952 r. Opublikował w tym czasie w „Kulturze” liczne artykuły o problematyce niemieckiej, prowadził też serwis prasowy – stały dodatek do pisma w języku niemieckim[236]. Redaktor donosił Wacławowi Zbyszewskiemu o zadaniach Prądzyńskiego: „W początkach stycznia [1952 r.] będzie w objeździe Niemiec Zachodnich i zawita do Monachium. Radzę, byście z nim nawiązali kontakt i współpracę. Ma on głównie zajmować się sprawami krajowymi i powinien mieć dużo materiału, który będzie dla was ciekawy, a nie zawsze do wykorzystania przeze mnie”[237]. Giedroyc planował również wydać specjalny niemiecki numer miesięcznika, którego opracowanie zaproponował Eugenowi Kogonowi, współpracownikowi „Frankfurter Hefte”. Ostatecznie zeszyt niemiecki „Kultury” ukazał się dopiero w 1984 r.[238]

W Berlinie na Kongresie Wolności Kultury otworzyła się szansa rozwinięcia współpracy nie tylko z elitami niemieckimi, ale także z emigracją ukraińską. Giedroyc poznał wówczas Bohdana Osadczuka, którego pozyskanie dla „Kultury” „okazało się szczególnie cenne”[239]. Wymowny był list Osadczuka skierowany do Czapskiego pod koniec konferencji w Berlinie: „W imieniu p.o. kierownika resortu polityki zagranicznej ukraińskiego rządu emigracyjnego dr. Lubomyra Makaruszki pozwalam sobie niniejszym pismem wyrazić Szanownemu Panu serdeczne podziękowanie za czynne i samorzutne poparcie sprawy ukraińskiej na kongresie w obronie wolności kultury w Berlinie”[240].

Lata 1948–1952 to w dziejach Instytutu Literackiego okres przejściowy między prężnie funkcjonującą Casa Editrice „Lettere” w Rzymie a szeroko zakrojonymi inicjatywami wydawniczymi zapoczątkowanymi w 1953 r. Po przyjeździe do Paryża jesienią 1947 r. Instytut rozpoczął swą działalność od wydawania „Kultury”. W obliczu problemów finansowych cały wysiłek skoncentrowano na piśmie; doceniono wtedy tkwiące w nim możliwości. Książkom przypadła rola drugoplanowa, a ich edycję zazwyczaj poprzedzał druk całości lub fragmentów utworu w miesięczniku (z wyjątkiem Tułaczych dzieci), co stwarzało wrażenie pewnej jedności repertuarowej obu form wydawniczych. Służyło to również promocji utworów, a także znacznie zmniejszało koszty druku. Dopiero od 1953 r. regularnie wydawano książki w serii „Biblioteka Kultury”. Zapoczątkowało to nowy etap w dziejach Instytutu Literackiego.

Dorobek książkowy lat 1948–1952, z pozoru niespójny, podjął próbę rozliczenia niedalekiej przeszłości. Koncentrowano się jednak bardziej na poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie, jak polska emigracja ma żyć, o co walczyć (Wańkowicz) niż na analizowaniu przyczyn aktualnej sytuacji. Owszem, przypomniano doznane krzywdy (Czapski, Hort), o których nie wolno nigdy zapomnieć, ale równocześnie bacznie obserwowano i komentowano przemiany zachodzące w Polsce i na świecie (Janta, Burnham, Gryziewicz). To one inspirowały dalsze działania zespołu Instytutu Literackiego.

W 1949 r., m.in. za sprawą artykułów w „Kulturze”, doszło do poważnego przełomu w funkcjonowaniu oficyny. Zaczęło się od tekstów Janty, Florczaka i Wańkowicza. Pierwszy, Wracam z Polski, przyczynił się do kryzysu na linii Giedroyc–Anders i utorował drogę do samodzielności programowej Instytutu. Przy okazji ujawniły się pierwsze rozbieżności zdań pomiędzy Redaktorem a Czapskim. Dwa kolejne artykuły o „trzecim miejscu” na emigracji odsłoniły znaczną różnicę poglądów w kręgu współpracowników miesięcznika. Juliusz Mieroszewski, oponent idei Wańkowicza, wpłynął na rewizję stanowiska Redaktora, co doprowadziło do pierwszej „zmiany warty” w środowisku „Kultury”. Przegranym w doradzaniu Giedroyciowi okazał się Wańkowicz, coraz bardziej rozluźniały się kontakty z Jantą, a z Florczakiem zostały zerwane z przyczyn ideowych po jego powrocie do kraju w 1949 r. Wzrosło natomiast znaczenie Mieroszewskiego, który wyrósł na porte parole Redaktora. Nastąpiła pełna emancypacja Giedroycia spod wpływów gen. Andersa i jego środowiska oraz stanowcze odcięcie się od licznych koterii w polskim wychodźstwie.

Przytoczenie faktycznej liczby książek opublikowanych przez Instytut Literacki w latach 1948–1952 stwarza poważny problem. Wynika to z faktu, że wszystkie książki oprócz Tułaczych dzieci najpierw ogłaszane były we fragmentach bądź w całości na łamach „Kultury”, a następnie jako odbitka wydawane w formie zwartej. Taki sposób publikacji utworów literackich pojawił się już w XIX w. wraz z gwałtownym rozwojem prasy. Powstawały wtedy druki stanowiące formę pośrednią między czasopismem a książką[241]. Jan Kowalik w swojej bibliografii wymienił dziewięć książek wydanych przez Instytut Literacki w latach 1948–1952, trudno jednak bez zastrzeżeń przyjąć jego kryteria[242]. Powstały pewne nieporozumienia, jak w przypadku pracy Aleksandra Mełenia Bibliografia poloniców szwajcarskich za lata wojny (1939–1945) wydanej w Paryżu w 1948 r. Według Kowalika pozycja ukazała się jako przedruk z „Kultury” i nie została zaliczona do dorobku oficyny z tego okresu, mimo że nadano jej postać broszury z tytulaturą charakterystyczną dla wydawnictw Instytutu Literackiego. Moim zdaniem była to odbitka i należy ją zaliczyć do książek wydanych przed 1953 r. Takich dylematów jest więcej. Nie rozwiązała ich również praca Mirosława A. Supruniuka. Często trudno stwierdzić, kiedy mamy do czynienia z odbitką, nadbitką, a kiedy z przedrukiem czy wreszcie samodzielnym składem. Liczbę książek wydanych w tych latach przez Instytut Literacki postanowiłam przyjąć za Kowalikiem, gdyż jego opracowanie uznałam za podstawowe w prezentacji dorobku Instytut Literackiego w tym okresie. Wyjątek stanowi opublikowana w 1955 r. Polska w bibliografii powojennych Niemiec (1945–1953) Kowalika. Pominęłam ją, gdyż jest to broszura wydana poza „Biblioteką Kultury” jako źródło do prac badawczych, nie tylko bibliologicznych.

Najwięcej książek Instytutu Literackiego w tym pięcioleciu, bo cztery pozycje, ukazało się w 1949 r., później zanotowano spadek ich liczby do jednej w 1952 r. Były to wyłącznie dzieła jednotomowe. Objętość wydawanych książek wahała się od kilkudziesięciu stron (Etiudy Henryka Mirzwińskiego – 40 stron) do kilkuset (Na nieludzkiej ziemi Czapskiego – 324 strony). Przeciętna objętość książki wynosiła 10,25 arkusza drukarskiego, czyli 164 strony formatu, zwanego ósemką. Pośród nich wydano tylko jedną pozycję tłumaczoną z języka obcego (Walka o świat Burnhama), reszta to utwory polskojęzyczne. Z gatunków literackich zdecydowanie przeważała epika, lirykę reprezentował samotnie Mirzwiński. Opublikowano jedną pracę bibliograficzną Jana Kowalika.

W omawianym czasie utrwaliły się – zapoczątkowane w okresie rzymskim – pewne wspólne cechy formalne książek Instytutu Literackiego, kontynuowane w późniejszych edycjach, dzięki którym publikacje te były łatwo rozpoznawalne. Ustalił się wówczas jednolity format utworów, tzw. ósemka (21,5 × 13,5 cm), stosowany po dzień dzisiejszy. Wyjątek stanowiły tu dwie pozycje: Tułacze dzieci wydane na Kursie Drukarskim przy Instytucie Polskim w Bejrucie oraz tomik Mirzwińskiego[243]. Okładki były miękkie, broszurowe, w kolorze żółtym lub popielatogołębim, z ukształtowaną tytulaturą. Zdobił je charakterystyczny sygnet przedstawiający kolumnę jońską umieszczony w dolnej części okładki, przy jej podstawie znajdował się akronim Instytutu Literackiego w Paryżu usytuowany pomiędzy nazwą wydawnictwa, miejscem oraz rokiem wydania. Jedynie Klub Trzeciego Miejsca nie miał znaku Instytutu na okładce, lecz na stronie tytułowej. W przypadku Wracam z Polski Janty tylko układ typograficzny oraz drukarnia wskazywały pośrednio wydawcę, gdyż książka wyszła poza oficjalnym repertuarem oficyny, na własny koszt Redaktora[244]. Konsekwentnie, począwszy od okresu rzymskiego, stosowano czwórkę tytułową, która nadawała wydawnictwom pewną elegancję. Nazwisko autora składano wersalikami, mniejszą czcionką niż tytuł, który wysuwał się na plan pierwszy. Wyjątek stanowiła okładka Na nieludzkiej ziemi Czapskiego, wraz ze stroną tytułową stylizowaną na pisany ręcznie pamiętnik. Zła jakość papieru użytego do druku stanowiła wyraźną oznakę problemów finansowych wydawnictwa. Szczególnie raził on w przypadku Mirzwińskiego. Lepszy papier miały drukowane w Bejrucie Tułacze dzieci oraz Na nieludzkiej ziemi i Klub Trzeciego Miejsca. Z powodów oszczędnościowych w niektórych dziełach stosowano zbyt małą interlinię, co znacznie utrudniało czytanie (Środki polityki gospodarczej czy Walka o świat). Z tej samej przyczyny zrezygnowano z wykorzystywania materiałów ilustracyjnych. Symetryczny rozkład kolumn z proporcjonalnymi w stosunku do nich marginesami nadawał publikacjom większą przejrzystość. Książki Instytutu Literackiego cechował klasyczny, przejrzysty układ typograficzny. Na tylnej okładce sporadycznie pojawiały się informacje o wydanych pozycjach bądź zapowiedzi wydawnicze.

We Francji od 1948 r., tj. od czwartego numeru „Kultury”, wszystkie wydawnictwa Instytutu Literackiego drukowała L’Imprimerie de la SNIE Jacques’a Czapnika, mieszcząca się przy ulicy de Menilmontant, niedaleko Père-Lachaise. Dopiero od października 1952 r. powrócono do współpracy z L’Imprimerie Richard Władysława Langzama, gdzie składano pierwszy numer miesięcznika na ziemi francuskiej (numer 2/3)[245]. Langzam był linotypistą, polskim Żydem, który służył w czasie wojny w wojsku francuskim, pozostał we Francji podczas jej okupacji. Po wojnie zakupił sprzęt drukarski i założył drukarnię w Paryżu. Zatrudnił w niej m.in. linotypistę ukraińskiego Mikołaja Kudłyka, który składał wydawnictwa Instytutu do 1989 r., czyli do likwidacji drukarni[246].

Pracami redakcyjnymi, czyli korektą i adiustacją tekstów, zajmował się zespół Instytutu Literackiego, a przede wszystkim Zofia Hertz. Wańkowicz, zadowolony z pracy redakcyjnej nad swoją książką, donosił Redaktorowi: „Korektą jestem zachwycony. Poznaję w tym chyba lwi pazur Zosi. Niech Pan jej podziękuje i powie, że marzę o chwili, kiedy będzie miała znowu (sic!) dziecko ode mnie”[247]. Starano się, aby do składania trafiał materiał bardzo dobrze opracowany, choć czasami, zwłaszcza w pierwszych latach funkcjonowania, pojawiały się pewne niedociągnięcia. Zarówno zespół, jak i współpracownicy Instytutu Literackiego zdawali sobie sprawę ze znaczenia strony edytorskiej dla odbioru i prestiżu publikacji. Jerzy Stempowski w jednym z listów z października 1946 r. podczas pracy nad Dziennikiem podróży do Austrii i Niemiec napisał Giedroyciowi: „Niestaranne teksty przynoszą więcej szkody wydawcom niż autorom, bo zwracają się niejako z góry do mniej wymagających czytelników. Tak np. i ja, i wielu innych nie brało nigdy do ręki wydawnictw »Roju«, których szata drukarska i korekta stanowiły presumpcję, że nic dobrego i ważnego się tam ukazać nie może. Potem dziwiono się, że wiele dobrych książek wydanych przez »Rój« pozostało bez echa i znaczenia. Zresztą Pan sam jest na pewno też tego zdania. Słowo zwracające się do publiczności – o ile ma mieć jakąś wagę – musi posiadać pewną solenność i uroczystość. [...] Pozbawione tej siły słowo nie jest warte zachodu i nie może też mieć większej ceny na rynku”[248].

3

CZAS PRZYSZŁY (1953–1959)

Wbrew podziałom

Po przeprowadzce do Francji działalność Instytutu Literackiego koncentrowała się przede wszystkim na „Kulturze”. Do końca 1952 r. ukazały się 62 numery pisma. Miesięcznik, okrzepły programowo za sprawą licznych sporów, jakie toczyły się na jego łamach, wyrósł na jeden z najważniejszych tytułów emigracyjnych. Swoich czytelników „Kultura” zdobywała nie tylko na emigracji. Najważniejsze artykuły drukowane na papierze biblijnym Giedroyc przesyłał do Polski. Kolejne numery miesięcznika przywozili do kraju zagraniczni dyplomaci, a także powracający z zagranicy literaci, sportowcy czy marynarze. Początkowo ze względów finansowych książki ukazywały się głównie jako odbitki z „Kultury” po opublikowaniu fragmentów lub nawet całego dzieła na łamach miesięcznika i nie tworzyły serii wydawniczych.

Redaktor ciągle myślał jednak o powrocie do wydawania książek i podejmował w tym celu różne starania. W poszukiwaniu funduszy wysłał w podróż do Ameryki Północnej Czapskiego, szukał też wsparcia finansowego u rozmaitych fundacji. Józefowi Łobodowskiemu skarżył się na swoją „nieświetną sytuację” i wspominał o podejmowanych od wiosny 1952 r. próbach zdobycia pieniędzy na edycję książek[1]. Równocześnie zdawał sobie sprawę ze znaczenia silnej pozycji „Kultury” na rynku czytelniczym. Wzrost nakładu z tysiąca egzemplarzy w końcu 1947 r. do 3,6 tys. w grudniu 1952 r. świadczył dobitnie o jej umocnieniu pośród pism emigracyjnych. Był to dobry moment na rozszerzenie działalności wydawniczej Instytutu.

Przełom nastąpił na początku 1953 r. W lutowo-marcowym numerze „Kultury” poinformowano czytelników o powstaniu „Biblioteki Kultury” – nowej serii wydawniczej Instytutu Literackiego. Przypuszczalnie decyzja ta nie należała do łatwych, zwłaszcza po sprawie Miłosza, kiedy oficyna znalazła się pod zaciekłym ostrzałem znacznej części emigracji. W takich okolicznościach rozstrzyganie o doborze autorów i tytułów musiało nastręczać wiele trudności, skoro Redaktor tłumaczył Stempowskiemu: „Cudów rzeczywiście na emigracji nie ma i muszę się wziąć do wydania nie tylko Łobodowskiego, ale również Gombrowicza i Miłosza”[2]. Zastanawiał się ponadto nad odpowiednią strategią wydawniczą, planując „zalać »rynek« książkami. Może lepiej by było – wyjaśniał Mieroszewskiemu – wypuszczać je stopniowo, ale rzucenie ich prawie od razu działa na wyobraźnię publiczności”[3].

W informacji o „Bibliotece Kultury” Instytut zadeklarował wydawanie utworów pisarzy polskich, szczególnie młodych i debiutujących, oraz przekładów wybitnych obcojęzycznych dzieł literackich i politycznych. Celem wydawcy było „dać książkę dobrą, wnoszącą coś nowego i dającą do myślenia, i to nie tylko czytelnikowi emigracyjnemu, ale tak samo krajowemu”[4]. Przedstawiono plan wydawniczy zakrojony z rozmachem, ale w granicach emigracyjnych możliwości. „W jakim stopniu – tłumaczono – uda nam się go zrealizować, będzie zależało wyłącznie od tego, jak nasze książki zostaną przyjęte przez czytelników, to jest od ilości rozprzedanych egzemplarzy. Nie dysponując żadnymi kapitałami, opieramy akcję wydawniczą na samofinansowaniu się książek: książka dobrze rozprzedana pozwala na wydanie następnej”[5]. Na koniec wyrażono nadzieję, że nowa propozycja wydawnicza zostanie przyjęta ze zrozumieniem i zyska poparcie czytelników, podobnie jak „Kultura” i jej zeszyty krajowe[6]. Jeszcze pod koniec stycznia Giedroyc wyznał w liście Weintraubowi, że „jest to ryzyko, ale zobaczymy”[7].

Jako pierwsze tytuły zapowiedziano Trans-Atlantyk i Ślub Witolda Gombrowicza, 1984 George’a Orwella, Bierny opór czy wyzwolenie? Burnhama oraz Zniewolony umysł Miłosza. Zasygnalizowano też kolejne, właśnie przygotowywane zeszyty krajowe. Oferta wydawnicza – zgodnie z zamierzeniami Giedroycia – robiła wrażenie przemyślanej i imponowała rozmachem.

Prawdopodobnie poważny wpływ na decyzję Giedroycia o zainicjowaniu „Biblioteki Kultury” tomem zawierającym dwa utwory Gombrowicza miał Józef Wittlin. Początkowo autor Ferdydurke planował swój powojenny debiut w londyńskich „Wiadomościach”, u Mieczysława Grydzewskiego[8]. Gdy ten odmówił, Gombrowicz za radą Wittlina zwrócił się z tą samą propozycją do Redaktora. W tym czasie Wittlin – jak przyznał pisarzowi – namawiał Giedroycia do opublikowania Trans-Atlantyku[9]. Redaktor dobrze pamiętał ferment, jaki Ferdydurke wywołała w życiu literackim Dwudziestolecia, a kontrowersyjność pisarza mogła stanowić zachętę do sięgnięcia po jego dzieła. Giedroyc poznał Gombrowicza jeszcze przed wojną, a po jej zakończeniu ponownie nawiązał z nim kontakt przez Pawła Zdziechowskiego, z którym się przyjaźnił i współpracował jeszcze w „Buncie Młodych” i „Polityce”. Redaktor przyczynił się zresztą do podróży Gombrowicza do Argentyny, gdyż jako pracownik przedwojennego Ministerstwa Przemysłu i Handlu zaprosił Gombrowicza i Czesława Straszewicza na pierwszy rejs m/s „Chrobry” na trasie Polska–Ameryka Południowa w sierpniu 1939 r.[10]

Redaktor indagowany przez Gombrowicza o możliwości druku w jednym tomie Ślubu oraz Trans-Atlantyku, jeszcze przed jego opublikowaniem w piśmie, odpowiedział, że „w pewnym sensie byłaby to bomba w obecnym świecie literackim w kraju, znacznie skuteczniejsza od całej niemądrej propagandy wszystkich Free Europe”[11]. Pisarz, który wyczuwał z jednej strony przychylność, a z drugiej pewne wahania Instytutu, naciskał dalej na Giedroycia: „Muszę przyznać, że pilotuje Pan mój Trans-Atlantyk z genialnym i głębokim znawstwem tych zmurszałych wód. Wiem, co Panu zawdzięczam, i delektuję się w pełni wzbierającą dokoła mnie sławą, ale błagam, niech Admirał nie porzuca mego statku, zanim nie dopłynie on do jakiegoś francuskiego albo angielskiego portu – gdyż, choć sam statek jest niestety nieprzetłomaczalny, to przecież na jego pokładzie znajdują się ta trzpiotka Ferdydurke i ten niepokojący Mariage”[12].

Pisarza wsparł ponownie Wittlin: „Gombrowicza cenię coraz bardziej. Kilkakrotnie z ołówkiem w ręku czytałem urywki drukowane w »Kulturze«. On należy do tych rzadkich dziś autorów, których »filozofia« urzeka, wdziera się do naszego życia i pozostaje jako jeszcze jeden składnik naszego myślenia (»upupienie« z Ferdydurke, »bo cię dutknę« ze Ślubu)”[13]. Być może tego rodzaju opinie przeważyły i Giedroyc postanowił zainaugurować nową kolekcję Trans-Atlantykiem i Ślubem. Postawił tylko warunek, by wstęp do tomu napisał Wittlin[14], uchodzący zdaniem Redaktora za pisarza o wyjątkowej pozycji moralnej i literackiej[15]. Gombrowicz zareagował momentalnie listem do Wittlina, w którym informował o zdobyciu przez Redaktora pieniędzy na wydanie jego utworów. Jednocześnie poprosił o napisanie przedmowy, na której „niezmiernie nam obu zależy”[16].

Książka, wydana w nakładzie 1,5 tys. egzemplarzy, rozchodziła się dość powoli i de facto przyniosła Instytutowi deficyt, o czym Giedroyc doniósł Gombrowiczowi[17]. Pod względem estetycznym i graficznym stanowiła kontynuację utworów Burnhama czy Gryziewicza, wydanych tuż przed utworzeniem kolekcji. Jej okładka w odcieniu gołębim nie miała jeszcze charakterystycznych dla późniejszych publikacji faktury ani koloru. Tom wydrukowała sprawdzona już L’Imprimerie Richard Władysława Langzama. Z jej pras drukarskich zeszły wcześniej m.in. dwa ostatnie, tzw. krajowe, numery „Kultury”; od jesieni 1952 r. Instytut związał się z nią na stałe.

Zarówno debiut Gombrowicza w „Kulturze”, jak i następne teksty pisarza wywołały wśród uchodźstwa kontrowersje[18]. Uprzedzając polemiki, na łamach miesięcznika Gombrowicza w obronę wziął Wittlin[19]. Giedroyc donosił pisarzowi o przeważnie entuzjastycznych ocenach czytelników[20]. Irena Hradyska w swej recenzji zauważyła: „to, że już wyjątki Trans-Atlantyku zamieszczone w »Kulturze« wywołały oburzenie, wydaje się wskazywać na to, że był to tylko oddźwięk nożyc na silne uderzenie pięści w stół. Nie oburzajmy się na Gombrowicza. Popatrzmy w siebie i oburzajmy się na to, co tam znajdziemy. Jeżeli potrafimy przemeblować tak naszą lepiankę, że stanie się przybytkiem, będzie to najlepszy figiel spłatany autorowi Trans-Atlantyku... i nam samym. Przeczytamy wtedy Trans-Atlantyk powtórnie i będziemy się śmiać – a nie oburzać”[21].

Wydanie utworów Gombrowicza wiązało się z włączeniem pisarza do kręgu autorów Instytutu i roztoczeniem nad nim mecenasowskiej opieki. Giedroyc zwrócił się do Jeleńskiego, który z racji pracy w Kongresie Wolności Kultury miał szerokie kontakty pośród intelektualistów zachodnich, z prośbą o wypromowanie pisarza u wydawców europejskich[22]. Jeleński należał wówczas do najbliższych współpracowników Redaktora, za jego sprawą krytyka literacka stała w „Kulturze” na bardzo wysokim poziomie. Dzięki niemu w grudniu 1953 r. w piśmie KWK „Preuves” ukazały się po francusku dwa fragmenty Ferdydurke i początkowy fragment Trans-Atlantyku; poprzedzał je szkic Jeleńskiego o Gombrowiczu[23]. Giedroyc dopytywał się o ten numer i prosił o „jeszcze gorące” egzemplarze: „chciałbym to podetknąć różnym osobom, aby pomóc Gombrowiczowi, no i by popsuć krew też”[24]. Przez tomy korespondencji Giedroycia z Gombrowiczem i Jeleńskim przewija się motyw pomocy materialnej dla autora Ferdydurke. Redaktor napisał Mieczysławskiej: „Gombrowicza jednak nadal z zapałem bronię. Pewnym potwierdzeniem mego uporu jest sukces Gombrowicza w Paryżu. »Preuves« wydrukowało szereg fragmentów. Obecnie Julliard, Correa i Calman-Lévy kłócą się o wydanie jego książek”[25].

Następną książką polskiego autora, która ukazała się w „Bibliotece Kultury” po Trans-Atlantyku, był Zniewolony umysł Czesława Miłosza, od 1951 r. związanego z Instytutem Literackim i „Kulturą”. Utwór powstał w czasie pobytu poety w Maisons-Laffitte. Po opuszczeniu siedziby wydawnictwa Miłosz podziękował Redaktorowi: „jest to wielka wdzięczność za to, że przyszedł mi Pan z pomocą w tak trudnym okresie mego życia i za to, że dzięki Panu napisałem książkę. Jest to wdzięczność również za to, że stał Pan twardo przy mnie, pomimo wszelkich przykrości, jakie z tego powodu Pana spotykały. Czyli są to uczucia, jakie ma się, kiedy się spotka człowieka dobrego i prawego”[26].

Od początku 1953 r. Giedroyc ponaglał Miłosza, by dokończył pracę nad książką. „Jest to – tłumaczył pisarzowi – sprawa dla mnie bardzo pilna, gdyż za miesiąc mam zupełnie wyjątkową okazję wysłania większej ilości druków do kraju i chciałbym to zużyć przede wszystkim na wepchnięcie Pana książki. Dobrze się składa, gdyż drukarnia w tej chwili nie ma roboty i może złożyć błyskawicznie. Zresztą wzgląd nie najważniejszy, ale nie do pogardzenia: Pana książka będzie najlepszą odpowiedzią Bywalcom, Wragom etc.[27] Wniosek: niech Pan pije czarną kawę, nie śpi etc., ale przysyła maszynopis”[28]. Miłosz zaproponował tytuł, który Redaktor zaakceptował[29].

Zniewolony umysł ukazał się w lutym 1953 r. w 2 tys. egzemplarzy. Wcześniej fragment książki opublikowano w „Kulturze”[30]. Nakład rozszedł się dość szybko i spotkał z dobrym przyjęciem. Wittlin relacjonował Redaktorowi: „wczoraj nagraliśmy w tutejszym Free Europe [w Nowym Jorku] dyskusję poświęconą jego książce: Wierzyński, Weintraub i ja. Inicjatywa wyszła, zdaje się, od Wierzyńskiego. Wszyscy mówili o książce ciepło i z wielkim uznaniem, chociaż niektórzy mieli drobne zastrzeżenia natury merytorycznej. Nie muszę Pana ani Miłosza zapewniać, że w tym zespole reprezentowałem w 100 proc. stronę entuzjazmu”[31]. Teodor Parnicki, dziękując za Trans-Atlantyk i Ślub oraz książkę Miłosza, zauważył, że „sylwetki czterech pisarzy u Miłosza są arcydziełem, – doprawdy!... ale wydaje mi się, że w stosunku do Andrzejewskiego nie był Miłosz tak fair, jakby może powinien był być... lub mógł być...”[32]. „Niewątpliwie książka Miłosza – pisał Giedroyc Wittlinowi – przełamała w dużym stopniu nastroje. Ostatnio FE z Monachium zwróciło się z prośbą o zgodę na recytację ustępów ze Zniewolonego umysłu. Biorąc pod uwagę wrogi wręcz stosunek sekcji polskiej w Monachium do niego, to jest duży postęp”[33].

W prasie emigracyjnej pojawiły się różne oceny. Stanisław Mackiewicz przyznał: „Książkę Miłosza Zniewolony umysł wydała »Kultura« bardzo pięknie, powiedziałbym – luksusowo; w zupełnie inny sposób niż są wydawane inne polskie książki emigracyjne, gdzie dobra wola wydawcy walczy z nędzą pieniężną. [...] Otóż książka Miłosza jest czymś zupełnie innym. Stanowi wielkie od-pom-pa-tycz-nie-nie literatury emigracyjnej. Nie protestuje, nie krzyczy, nie wyciąga rąk, nie zaciska pięści. Nie jest żadną Marsylianką wolności”[34]. Z kolei Z.L. Zaleski zauważył, że „w zimnej tonacji uczuć i barw, w tonacji nieco narcyzowego oddalenia od wszelkich praw ludzkich i nieludzkich – napisał Czesław Miłosz swoją książkę o »zniewolonym umyśle«, która stała się także bolesną odpowiedzią o sponiewieranym charakterze. Czytając ją, można się w wielu, szeroko już uznanych, poglądach utwierdzić. Można się z niej o wielu rzeczach dowiedzieć, zwłaszcza o tych kunsztownie przez autora przemilczanych”[35]. Klaudiusz Hrabyk w swej recenzji stwierdzał: „Książkę Miłosza wydał bardzo starannie ruchliwy Instytut Literacki paryskiej »Kultury«. Ambitny wysiłek wydawniczy tego ośrodka zasługuje na największe uznanie. Jest on znakomitym dowodem przeciw pesymizmowi, że świat pod wpływem gwałtu i przemocy nie zaniechał walki i czynnego obowiązku wobec wolnej myśli”[36].

Karl Jaspers, jeden z najwybitniejszych ówcześnie żyjących filozofów niemieckich, uznał Zniewolony umysł za „dokument i za interpretację najwyższego rzędu. [...] Poznajemy Miłosza jako pisarza, dla którego oderwanie się od świata mowy ojczystej jest źródłem nieukojonej męki, nieustannym podawaniem w wątpliwość jego własnej istoty. [...] Książka ta wreszcie godzi we współczesnego człowieka cierpiącego (o ile to prawda) na pustkę wewnętrzną i chwytającego się wiary, która pociąga za sobą taki terror bezprawnego zniszczenia i z niewoli ducha czyni swoje narzędzie. Obok innych poważnych dzieł książka Miłosza jest solennym ostrzeżeniem przed tą wiarą, która w praktyce, jakże ironicznie, utwierdza się przez kłamstwo, prawdę przez kłamstwo sprawdzając, i przyjmuje postać dialektyki, na żużel spalającej substancję człowieka”[37]. Jaspers napisał także przedmowę do niemieckiego wydania Zniewolonego umysłu, którą Miłosz uznał za czynnik zbliżenia polsko-niemieckiego[38]. W tym samym roku wydano również zbiór wierszy Miłosza Światło dzienne. Złożyły się nań w większości niepublikowane utwory, głównie z pobytu poety w Stanach Zjednoczonych i we Francji[39].

Debiut Miłosza w „Bibliotece Kultury” zbiegł się z przyznaniem mu z inicjatywy Centre Européen de la Culture w Genewie Europejskiej Nagrody Literackiej za La prise de pouvoir (Zdobycie władzy), dzieło literackie w manuskrypcie. Wyróżnienie to przyznawano co dwa lata za utwór napisany w dowolnym języku europejskim. Nagrodzony autor otrzymywał 10 tys. franków szwajcarskich, a jego tekst miał się ukazać w sześciu językach; za każdą edycję przysługiwało osobne honorarium. Miłosz złożył maszynopis w języku francuskim, z polskiego przetłumaczyła go Jeanne Hersch[40].

W 1953 r. do sukcesów Redaktora należało także wydanie Turystów z bocianich gniazd Czesława Straszewicza, poprzedzone kilkuletnią zażartą „walką” z autorem o jego pisarstwo. Giedroyc znał się dobrze ze Straszewiczem jeszcze z czasów „Buntu Młodych” i „Polityki”; wysłał go nawet wraz z Gombrowiczem w pierwszą podróż transatlantyku „Chrobry” do Argentyny w sierpniu 1939 r. Po wojnie usilnie starał się z nim porozumieć i namówić do współpracy. W grudniu 1946 r. napisał do Straszewicza: „od roku bezskutecznie próbuję nawiązać z Panem kontakt, ale niestety bez skutku. Próbuję raz jeszcze. [...] Przede wszystkim chciałbym się zapytać, czy ma Pan jaki rękopis w t[ecz]ce, gdyż bardzo chętnie bym na niego reflektował”[41]. W 1949 r. Redaktor ponowił próbę: „Gdybym miał choć trochę ambicji, to dawno powinienem przestać pisać do Pana. Zdaje się, że jedyny list od Pana (jeśli to listem można nazwać) dostałem przed dwoma laty”[42]. Po paru miesiącach w tonie ostrzejszym znowu zwrócił się do pisarza: „Czyż Panu naprawdę nie wstyd? Oddaje się Pan lenistwu w ciepłym klimacie, gdy tu, marznąc, wydajemy z coraz to większym trudem ten nieszczęsny miesięcznik?”[43]. „Niezniechęcony Pana upartym milczeniem – niestrudzenie przekonywał Giedroyc – znów ponawiam prośbę o przerwanie milczenia i danie coś do druku »Kulturze«. Jak się było najwybitniejszym prozaikiem średniego pokolenia w Polsce, to do czegoś zobowiązuje. [...] Byłoby dość tragiczne, gdyby nasza emigracja była zafirmowana jedynie Giertychem i Zygmuntem Nowakowskim”[44].

Po licznych namowach Straszewicz w końcu się odezwał: „Nazwać siebie dzisiaj nie umiem, a Pan wyzwał mnie już chyba wielokroć w prasłowiańskim języku – za ten mój upór i za tę nieuprzejmość – w zamian za tyle, tyle serdecznych świadczeń”[45]. W liście tym ani słowem nie wspomniał o pisaniu do „Kultury”. Przełamał się dopiero w końcu 1951 r. i przesłał do miesięcznika szkic, którym rozpoczął współpracę z oficyną. Straszewicz mieszkał w stolicy Urugwaju Montevideo, pracował w fabryce u Edwarda Berenbaua, przyjaciela Instytutu. Dzięki wstawiennictwu Czapskiego i Giedroycia Berenbau skrócił Straszewiczowi czas pracy do południa, ażeby następne godziny mógł on przeznaczyć na pisanie[46]. O debiucie pisarza w „Kulturze” Redaktor doniósł Bobkowskiemu: „Bardzo się cieszę z »przywrócenia do życia« Straszewicza, który wreszcie po 11 latach milczenia się odezwał, ale za to świetnie”[47].

Pod koniec 1952 r. ukazała się w „Kulturze”, doskonała zdaniem Giedroycia[48], Katedra Sandwiczów[49]. Mieroszewski nazwał ją „największym literackim szlagierem” miesięcznika[50]. Z entuzjazmem wypowiedział się również Bobkowski: „Straszewicz doskonały – ani mucha nie usiądzie. Zarykiwałem się. Doskonale podpatrzone i wcale niełatwe”[51]. Redaktor zacytował Straszewiczowi ten fragment listu Bobkowskiego, a sam skomentował: „Pana powrót do literatury jest triumfalny”[52]. Parnicki opowiadanie uznał za ciekawe „jako »robota« literacka i jako przejaw dużego talentu (zawsze zresztą b. ceniłem talent Straszewicza), ale nasuwa bolesne wręcz refleksje, gdy chodzi o problematykę literatury emigrac[yjnej]”[53].

Następnie w miesięczniku ukazał się oceniony równie wysoko Kociołek na Ziemowita[54]. „Cóż za – komentował Redaktor – zacięcie satyryczne. Jak się wczytać, to jednak Pana książka jest jedną z bardziej ponurych. [...] Chciałbym wydać całość, tzn. Katedrę i Kociołek, razem w książce i projektowałbym to na jesień”[55]. Wittlin po przeczytaniu obu części napisał Redaktorowi: „Zupełnie pierwszorzędny jest Straszewicz i cieszyłbym się, gdyby Panu książki już wydane poszły tak, że mógłby Pan wydawać nowe, przede wszystkim Straszewicza”[56]. Pisarz początkowo nadał całości tytuł 6-ty wiatr, później zmienił go na Turyści z bocianich gniazd; przyznał też Giedroyciowi, że jej napisanie było „rezultatem jedynie i wyłącznie Pańskiej kulturalnej ofensywy”[57]. Druk opowiadań zbiegł się z ogłoszeniem Straszewicza laureatem nagrody literackiej Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie za rok 1953, ufundowanej przez Koło Żołnierzy AK w Detroit[58].

Książka Turyści z bocianich gniazd osiągnęła nakład 2 tys. egzemplarzy. Wzbudziła uznanie i była jedną z najbardziej rozchwytywanych lektur w Bibliotece Polskiej w Londynie[59]. Pomimo dalszych usilnych starań Redaktora Turyści z bocianich gniazd to, jak się okazało, jedyny utwór Straszewicza w jego emigracyjnym dorobku. Kolejne próby nakłonienia Straszewicza do pisania zakończyły się niepowodzeniem. W 1956 r. Redaktor skarżył się: „Daję dowód niebywałego po prostu zaparcia, pisząc jeszcze do Pana po tylu jednostronnych listach. Pewną pociechę dla zranionej ambicji znajdowałem w myśli, że Pan umarł. Niestety, wywiódł mnie z błędu Nowak, oznajmiając mi z triumfem, że jest z Panem w ożywionej korespondencji i że nawet zapowiedział Pan swój przyjazd do Europy i do Monachium. A więc wniosek oczywisty: został Pan agentem wywiadu amerykańskiego i zrywa Pan stosunki z kryptokomunistami. Będąc nawet kryptokomunistą, mam raczej skłonność do postępowego katolicyzmu i to mi pozwala po chrześcijańsku wiele rzeczy Panu wybaczyć i przypomnieć przypowieść o synu marnotrawnym”[60].

W liście do Mieroszewskiego z listopada 1953 r. Giedroyc wyłożył swoje dalsze zamiary wydawnicze. Obejmowały one wspomnienia Stefana Korbońskiego, pamiętniki Michała Sokolnickiego, antologię literatury żydowskiej, nową książkę Floriana Znanieckiego Narody współczesne oraz Dzienniki Gombrowicza. „Plan więc – podsumowywał – wygląda dość ambitnie, a przede wszystkim ciekawie. Co z tego wyjdzie? Zobaczymy. Zawsze z dreptania coś wychodzi”[61]. Jeszcze w 1948 r. Giedroyc zwrócił się do Korbońskiego, szefa Kierownictwa Walki Cywilnej, ostatniego delegata rządu RP na kraj w 1945 r., z propozycją opublikowania w „Kulturze” wspomnień z okresu okupacji. Zasugerował przy tym omówienie walki cywilnej lub działalności po aresztowaniu szesnastu przywódców państwa podziemnego w 1945 r. Redaktor był również bardzo ciekawy opinii Korbońskiego o Powstaniu Warszawskim, o którym jego zdaniem emigracja niewiele wiedziała[62]. W odpowiedzi Korboński zaproponował artykuły do miesięcznika[63].

Pomysł druku książki podsunął sam autor, który przypomniał Giedroyciowi o przypadającej w 1954 r. dziesiątej rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego i wyraził przekonanie, że na emigracji będzie ona uroczyście obchodzona. Redaktorowi tłumaczył, że „ta rocznica byłaby najlepszą okazją do wydania mojej książki o podziemiu w języku polskim i, o ile się da, w języku angielskim. Równocześnie przyszło mi także do głowy, że może »Biblioteka Kultury« zechce również dla upamiętnienia tej rocznicy wydać w roku 1954 jakąś książkę, związaną z minionym podziemiem i powstaniem”[64]. Korboński proponował tytuł W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, który nawiązywał do słów wypowiadanych do skazanego przez wykonujących wyrok śmierci tuż przed oddaniem strzału. Na stronie tytułowej miała się znaleźć dedykacja: „Poległym i żyjącym uczestnikom Walki Cywilnej oraz konstruktorom, radiotelegrafistom, obserwatorom i szyfrantom podziemnej łączności radiowej poświęca w dziesiątą rocznicę Powstania Warszawskiego – autor”[65].

Redaktor uznał propozycję za interesującą i, jak się wyraził, „podniecającą”. Jedyną trudność upatrywał w sprawach finansowych, zwłaszcza że „teraz jestem – informował Korbońskiego w lutym 1953 r. – à sec, tym bardziej że zaangażowałem się w wydawnictwa książkowe, które uważam za b. ważne nie tylko z powodów literackich, ale i politycznych (i Orwella, i Gombrowicza, a tym bardziej pozostałe wysyłam w maksymalnych jak na mnie ilościach do kraju). Nie tracę nadziei, że uda mi się gdzieś pieniądze wykarotować”[66]. Giedroyc, doceniając znaczenie książki Korbońskiego, poprosił go o pomoc w znalezieniu źródeł finansowania jej edycji, proponując m.in. rozpisanie subskrypcji[67]. Zabiegi obu zainteresowanych stron dały pozytywny wynik i dzięki Komitetowi Wolnej Europy wszelkie formalne ustalenia zapadły na początku 1954 r. W imieniu Rzeczypospolitej wydano w nakładzie 2,3 tys. egzemplarzy, z czego pięćset przeznaczono na wysyłkę do kraju. Z tej ostatniej partii dwieście książek z myślą o przesłaniu do Polski miało specjalną okładkę. Była płócienna, w czerwonym kolorze, widniał na niej tytuł Od Polski sanacyjnej do Polski Ludowej, jako wydawca występował Ed. La Pologne et La Paix. Te egzemplarze nie miały strony tytułowej i nigdzie nie podano nazwiska autora, którego można się było tylko domyślić z treści książki. Dla ostrożności oprawiono je po wycięciu strony tytułowej u innego niż zwykle introligatora, a u jeszcze innego wytłoczono nowy tytuł[68]. Pozostała część nakładu miała układ graficzny charakterystyczny dla innych publikacji Instytutu.

Kwestia przesyłania książek do Polski leżała na sercu zarówno autorowi, jak i wydawcy. „Przywiązuję wielką wagę – pisał Korboński – do sprawy wysyłki 500 egz. nie tylko dlatego, że zależy mi bardzo, zresztą jak i Panu, na wypełnieniu odpowiedniego zobowiązania oraz by książka dotarła do kraju, ale także dlatego, że to może być początkiem dalszej tego rodzaju akcji”[69]. Te słowa odbiły się echem w liście Redaktora do Mieczysławskiej: „Druga przyjemna wiadomość, to znaczy, że wydaję w najbliższym czasie pamiętniki Korbońskiego i już nawet dałem zapowiedź do n[ume]ru bieżącego. Mówiąc w największej tajemnicy (tak zastrzega Korboński, zresztą pewnie Pani jest i tak o tym poinformowana), mogłem to zrobić, gdyż FE zakupiła u mnie »na pniu« 500 egz. z przeznaczeniem na kraj, z tym że wysyłką mam się też zająć. Korboński daje dość tajemniczo do zrozumienia, że ta akcja »wysyłki książek« może się rozwinąć. Daj Boże. Może mógłbym wreszcie wydać kilka dobrych książek bez rozwiązywania kwadratury koła finansowej”[70].

W imieniu Rzeczypospolitej szybko dotarła do Polski różnymi drogami: tzw. walizą dyplomatyczną do ambasady francuskiej w Warszawie, za pośrednictwem Biblioteki Polskiej w Paryżu, która korzystała z usług Service des Échanges Internationaux – Bibliothèque Nationale, dzięki uprzejmości artystów i sportowców odwiedzających Paryż. Instytut Literacki wysyłał książkę m.in. z urzędów pocztowych jako druki zwykłe z pieczątką polskiego konsulatu generalnego w Hanoi, która zachowała się u Redaktora z czasów wojny. Pieczęć przybijano w taki sposób, by nie była widoczna korona Orła, a wyeksponowany został napis „Konsulat polski”[71]. Giedroyc i Korboński wymieniali między sobą także adresy instytucji krajowych, do których należało przesłać W imieniu Rzeczypospolitej[72].

Redaktor uzyskał bardzo poważną pomoc ze strony ambasady francuskiej w osobie Philipa Legraina, który po wyjeździe do Helsinek został zastąpiony w Warszawie przez Georges’a Sidre’a. Dzięki tym kontaktom wszystkie publikacje Instytutu Literackiego docierały do kraju. W jednym z listów do Sidre’a Redaktor pisał: „Ciekaw jestem, jak się Panu podobała książka Korbońskiego? Robi ona powszechną sensację na emigracji, a także wśród korespondentów warszawskich, którzy są obecnie w Genewie. [...] Najbliższą walizą prześlę Panu książkę Korbońskiego w innej oprawie. W tej formie wysłaliśmy dwieście egzemplarzy pocztą do różnych osób do wszystkich większych miast w Polsce. Myślę, że pomysł jest zabawny i musiał zdenerwować władze bezpieczeństwa”[73]. Wydawnictwa „Kultury” docierały również do kraju na polskich statkach handlowych dzięki marynarzom, którzy chętnie uczestniczyli w tego typu procederze. „Szanowny Panie, przesyłam w załączeniu – pisał Redaktor Korbońskiemu – wykaz statków, na które została wysłana Pana książka”[74]. Lista ta zawierała nazwę statku, agencję, port oraz datę odpłynięcia.

Na początku 1955 r. Giedroyc informował Korbońskiego, że „książka stała się »prawdziwym emigracyjnym bestsellerem«”[75]. Jej nakład został wyczerpany w ciągu niespełna dwóch lat, od wydrukowania 3 czerwca 1954 r. do sprzedania ostatnich egzemplarzy 5 marca 1956 r.[76] 16 października 1954 r. otrzymała nagrodę Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie ufundowaną – podobnie jak nagroda Straszewicza – przez Koło Żołnierzy AK w Detroit[77]. Było to w tak krótkim czasie już trzecie, razem z książką Miłosza, wyróżnienie dla autora współpracującego z Instytutem.

Z wydaniem W imieniu Rzeczypospolitej[78]. Mackiewicz nie skorzystał z propozycji Giedroycia i nie napisał wówczas do „Kultury” żadnego sprostowania. Cała sprawa powróciła prawie dwadzieścia lat później przy okazji wydania w „Bibliotece Kultury” kolejnej książki Korbońskiego Polskie Państwo Podziemne. Przewodnik po Podziemiu z lat 1939–1945.

W 1954 r. w „Bibliotece Kultury” ukazały się tylko dwie książki. Oficyna ograniczyła swą działalność wydawniczą prawdopodobnie z powodu procesu o dom i grożącej eksmisji. Zmuszony do zmiany siedziby Instytutu Literackiego Giedroyc próbował wykorzystać ten moment do stworzenia „polskiego wariantu Domu Wydawniczego im. Czechowa”[79]. Bobkowskiemu pisał: „Liczę coraz bardziej na rozbudowę wydawnictw książkowych. Książka jest coraz bardziej potrzebna, specjalnie w kraju. Wydawanie »samodzielnie« nadal jest nierentowne mimo pewnej poprawy. Kombinuję (już przed wiekami o tym Panu sygnalizowałem) współpracę z Fundacją Forda, to znaczy, by stworzyć coś w rodzaju Domu im. Czechowa, który oni finansują Rosjanom”[80]. Próby bliższej współpracy z fundacją zakończyły się jednak niepowodzeniem.

Pewne doraźne rozwiązanie stanowiące promocję i wsparcie dla młodego pokolenia pisarzy emigracyjnych Redaktor widział w ustanowieniu przez Instytut nagrody w wysokości 100 dolarów za dotychczas niepublikowaną pracę literacką. Miała być ona wydana w ramach „Biblioteki Kultury”, a jej autor otrzymałby dodatkowo honorarium. Do jury weszli Giedroyc, Stempowski i Jeleński[81]. Dzięki patronatowi finansowemu Edwarda Berenbaua nagroda była wyróżnieniem corocznym. W pewien sposób do jej ustanowienia przyczynił się Straszewicz, który po otrzymaniu podobnego wyróżnienia w 1953 r. opowiedział Giedroyciowi o deklaracji Berenbaua dołożenia 300 dolarów do każdej corocznej nagrody Związku Pisarzy. „Musi Pan – pisał Straszewicz – przyznać, że to bardzo ładne. [...] Podziękowałem w imieniu wszystkich polskich pisarzy, ale dotychczas nie napisałem słówka do Związku Pisarzy, o którym Pan wyraził tak niedwuznaczną opinię. Przed moim wyjazdem do Europy chciałbym, aby się Pan zastanowił, co z tą ofertą zrobić. Może nagroda »Kultury«?”[82] Redaktor od razu podchwycił tę myśl: „Pomysł Szambelana [Berenbaua] z nagrodą jest interesujący. Może by tak zrobić nagrodę »Kultury«? Już widzę, jak Pan się śmieje ze mnie. Jeszcze jedna nagroda. Widzę jej pewną odmianę. Zrobić nagrodę, która by poza pewną sumą pieniędzy była automatycznie połączona z wydaniem książki. To wtedy miałoby sens. Byłaby premią dla młodych i byłaby rzeczywistą nagrodą”[83]. Giedroyc dopiął swego, ale w liście do Mieczysławskiej snuł już dalsze plany: „Nasza nagroda dotyczy tylko prozy. Dlatego marzę o nagrodzie na poezję, dramat i nagrodę plastyczną. [...] Właściwie takie trzy nagrody stałe byłyby prawdziwym Ministerstwem Kultury i naprawdę efektywnie by pomogły młodym talentom. No, zobaczymy”[84].

Rok 1955 Instytut rozpoczął mocnym akcentem, publikując dwie jakże odmienne książki Miłosza. Pierwsze ukazało się Zdobycie władzy, nagrodzone już w 1953 r. Część nakładu przeznaczoną wyłącznie na kraj wydano w dziesiątą styczniową rocznicę wyzwolenia Warszawy – jak się Redaktor wyraził „dla kawału” – pod tytułem Wyzwolenie i przypisano Zygmuntowi Kornadze. Na obwolucie widniała podobizna sowieckiego bohatera Armii Czerwonej z pepeszą na tle Kremla. Na jednym ze skrzydełek znajdowało się zdjęcie marsz. Konstantego Rokossowskiego i tekst o współpracy i sojuszu bratnich narodów. Jako wydawca figurowało Stowarzyszenie Budowniczych Polski Ludowej im. Wandy Wasilewskiej, Sekcja Paryż. Giedroyc utrzymywał tę edycję w tajemnicy, nawet Mieroszewskiego poinformował dopiero tuż przed ekspedycją nakładu do Polski, chcąc w ten sposób sprawdzić czujność reżimu[85]. Dwa miesiące później wydano Zdobycie władzy już bez kamuflażu, a 15 marca 1955 r. Radio Wolna Europa nadało pogadankę Romana Palestra o książce Miłosza[86]. Pierwsza jej zapowiedź pojawiła się na tylnej okładce marcowego numeru „Kultury” z 1955 r. Nakład 1250 egzemplarzy rozszedł się w dwa lata[87].

Druga książka Miłosza, Dolina Issy, w niedużym tysięcznym nakładzie, wyczerpanym z końcem 1959 r., tak jak poprzednie utwory pisarza podzieliła czytelników[88]. Wittlin skomentował: „À propos: bardzo mi się podoba Dolina Issy. Lepiej niż La prise du pouvoire, która, jak Panu w swoim czasie pisałem, za bardzo była stylizowana na Malraux i za »intelektualna« jak na opisywane środowisko. Ta Issa to chyba, prześlicznie verklärte (przepraszam, że nie mam na to polskiego wyrażenia) wizja dzieciństwa i dziecinnych fantasmagorii samego Miłosza”[89]. Heydenkorn stwierdził, że Dolina Issy zasługuje na wszystkie nagrody świata, a jej autor na dożywotnią pensję[90]. Bobkowski szczerze wyznał: „Miłosz mnie nie »wziął« pomimo całej maestrii Doliny Issy. Jak jednak marksizm, jak to tylko intelektualne podejście do wszystkich zjawisk w życiu strasznie wysusza. Czytając to, miałem cały czas wrażenie oglądania przecudownej fauny i flory, ale podwodnej i to przez szklaną ścianę akwarium”[91]. Giedroyc, nie mogąc zgodzić się z tą opinią, ripostował: „To może najlepsza książka dotycząca dzieciństwa. [...] O ile poprzednie książki Miłosza są publicystyką przede wszystkim, to Dolina jest pierwszą jego książką »bezinteresowną«”[92].

Podobny klimat miała Smagła swoboda Mariana Pankowskiego[93], za którą pisarz otrzymał pierwszą Nagrodę Literacką „Kultury” za rok 1954[94]. „Gdyby się chciało – podkreślono w jednej z jej recenzji – ściśle określić tę poetycką, wstydliwą, uśmiechniętą książeczkę, trzeba by powiedzieć, że powiększa ona niezwykłym akcentem rejestr książek o kraju lat dziecinnych. Książek zrodzonych z pamięci i tęsknoty”[95]. Natomiast Jeleński ją zaanonsował: „»obrona Wolności« nie schodzi nam z ust na emigracji. Ale pojmujemy ją najczęściej formalnie. Czy wolność to tylko prawo do wyborów, strajków, wolność prasy i zgromadzeń? Czy wolność to nie przede wszystkim wewnętrzna postawa człowieka? Może najlepiej wówczas nazwać ją skromnie: swobodą. Swoboda Pankowskiego – to sztuka, której uczyć się trzeba od dziecka. W niektórych okresach przychodzi ona naturalnie: niosą ją sady, strumyki, ogniska na polach. Ale są czasy, w których człowiek odcięty jest od niej od kołyski. Stąd Smagła swoboda Pankowskiego jest zarazem odwiecznym przypomnieniem i elementarzem wolności”[96]. Wydana w czasie dojrzewania „odwilży” bloku wschodniego uzmysławiała sens walki o zmianę systemu, o wolność jednostki i narodu[97].

Nakład tysiąca egzemplarzy rozchodził się dość powoli. Całość ukazała się tylko w postaci książki; był to jedyny utwór pisarza wydany w „Bibliotece Kultury”. Ożywiona współpraca Pankowskiego z „Kulturą” przypadła na lata 1953–1957, kiedy recenzował on nowości poetyckie. Więzy się rozluźniły, gdy Instytut odmówił wydania jego kolejnej książki. Redaktor pisał o tym Wittlinowi: „Trudno powiedzieć, że Pankowski przestał być naszym współpracownikiem. Wiem, że jest bardzo dotknięty i odmową wydania Matugi, jak i recenzją Miłosza[98]. Miłosz jest niezmiernie subiektywny w swoich ocenach i bardzo czasem niesprawiedliwy, ale w tym przypadku ma zdaje się rację”[99].

Pod koniec 1954 r. w „Kulturze” dokonano podsumowania ostatniego dziesięciolecia 1944–1954[100]. W grudniu 1954 r. rozpisano w miesięczniku ankietę „Czy przemiany gospodarcze i społeczne, które – w okresie 1944–1954 – nastąpiły na terytorium Państwa Polskiego i na Ziemiach Odzyskanych, są odwracalne?”[101]. W piśmie omawiano także aktualne wydarzenia polityczne na świecie w kontekście przemian za „żelazną kurtyną”[102].

W połowie lat pięćdziesiątych na strategię wydawniczą Instytutu Literackiego wyraźnie wpłynęła „odwilżowa” polityka rządu warszawskiego, zwłaszcza rozpoczęta w 1955 r. tzw. druga kampania reemigracyjna, mająca nakłonić do powrotu do Polski rozproszonych po całym świecie powojennych uchodźców. Szczególnie kuszono literatów, wykorzystując ich trudną sytuację finansową. Obiecywano im pełną swobodę pracy pisarskiej w kraju. Na potrzeby szeroko zakrojonej operacji powrotowej reżim powołał Radiostację „Kraj”, która dysponowała własnym biuletynem informacyjnym, a jej działalność starannie wyreżyserowano, począwszy od nazwy po głównych aktorów[103]. Na antenie rozgłośni Zbigniew Florczak wezwał przyjaciół literatów, by powrócili do Polski. Słowa swoje skierował m.in. do Pankowskiego, ubolewając: „w obojętnej dalekiej Brukseli nie wiesz, co zrobić ze swoją tak bardzo polską poezją, i oto na własny koszt – biedaku – wydajesz czwarty czy piąty tom poezji”[104]. Pankowski w ostrych słowach odpowiedział Florczakowi na łamach „Kultury”[105].

1 września 1955 r. Apelem do Rodaków za granicą, datowanym na 26 lipca 1955 r., a podpisanym przez 48 przedstawicieli świata kultury, zainaugurował swą działalność „Biuletyn Rozgłośni »Kraj«”. W odpowiedzi Redakcja „Kultury” zaprosiła sygnatariuszy odezwy „do Maisons-Laffitte na przyjacielską rozmowę z emigrantami”[106]. W tym samym numerze znalazły się teksty Mieroszewskiego i Miłosza[107], o których Giedroyc napisał Heydenkornowi: „najciekawszy jest Miłosz. B. wnikliwa, inteligentna analiza, świetnie ilustrowana. Jest to bardziej wymowny artykuł aniżeli liczne rozprawy na ten sam temat. Jest to jeszcze jeden dowód, dlaczego Zniewolony umysł posiada tak olbrzymie znaczenie dla zrozumienia psychologii totalizmu sowieckiego. Analiza ta posiada trwałą wartość i to właśnie w obliczu »odwilży«. [...] Przykro mi, lecz nie mogę się pogodzić z wywodami Mieroszewskiego. Za wiele odrębnych problemów wrzucił do jednego kotła. Ponadto obawiam się, że nie rozumie on istoty i dynamiki bolszewizmu”[108]. Warto wspomnieć, że w swym zaproszeniu redakcja „Kultury” jako pierwsza upomniała się o Polaków wywiezionych do Rosji. Stwierdzono, że „w hierarchii i pilności trosk społeczeństwa polskiego powrót deportowanych z Rosji zajmuje miejsce wyższe od powrotu emigrantów”[109]. Słowa te wywołały oburzenie większości uchodźstwa; na łamach „Kultury” liczne ataki odpierali Mieroszewski ze Stempowskim[110].

Na początku 1956 r. z kraju nadeszła odpowiedź w postaci kolejnego apelu, który wzywał do spotkania w Polsce i zawierał tym razem 63 podpisy. Zbiegł się on z przygotowywanym komentarzem pisma na brak reakcji ze strony zaproszonych[111]. Redaktor informował Sidre’a, że „inicjatywa »Kultury« zaproszenia czterdziestu ośmiu zrobiła, zdaje się, dużo zamieszania w kraju. Sądząc z gwałtowności reakcji radia »Kraj« – i prasy warszawskiej – posunięcie było trafne”[112]. Radiostacja „Kraj” powróciła do całej sprawy po dojściu do władzy Władysława Gomułki w październiku 1956 r. 18 listopada z eteru padła propozycja spotkania w ambasadzie polskiej w Paryżu. Redakcja pisma odpowiedziała: „zamiast bawić się w delegacje do Paryża, radio »Kraj« mogłoby naprawić wyrządzone przez siebie szkody w jeden tylko sposób: rozwiązując się i oświadczając, że wobec zmienionej sytuacji cała jego dotychczasowa działalność traci rację bytu”[113].

Aktywna polityka rządu warszawskiego w stosunku do pisarzy emigracyjnych polegała przede wszystkim na roztaczaniu przed nimi wizji nieograniczonych możliwości druku książek w Polsce w pokaźnych nakładach oraz nieskrępowanego kontaktu z czytelnikami. Obietnice te kusiły pisarzy na uchodźstwie, którzy żyli w trudnych warunkach materialnych i borykali się z codziennymi problemami życiowymi, nie mogąc poświęcić się wyłącznie pisarstwu. Aby przeciwdziałać tym naciskom, Redaktor uznał za konieczne stworzenie ludziom pióra szansy wydawania książek, które docierałyby do polskiego czytelnika zarówno na emigracji, jak i w Polsce[114].

Kampania reemigracyjna reżimu odniosła jednak pewien skutek. Poruszenie na emigracji wywołała decyzja Stanisława Cata-Mackiewicza o powrocie do Polski w czerwcu 1956 r.[115] Środowisko PAX-u nawiązało bliskie kontakty z Zofią Kossak-Szczucką, w 1956 r. przyznano jej nagrodę literacką im. Włodzimierza Pietrzaka za całokształt twórczości, a w styczniu następnego roku powieściopisarka powróciła do kraju[116]. W 1956 r. z wizytą do kraju przybył Wańkowicz, który na stałe przeprowadził się do Warszawy w 1958 r.[117]

W atmosferze silnej presji na pisarzy emigracyjnych ze strony władz komunistycznych Giedroyc postanowił w pierwszej kolejności wydać dzieło Teodora Parnickiego Koniec Zgody Narodów. Powieść z roku 179 przed narodzeniem Chrystusa. Redaktor znał pisarza jeszcze sprzed wojny; pomógł mu zresztą w zdobyciu stypendium Polskiej Akademii Literatury na podróż po Bałkanach. Od 1944 r. Parnicki był polskim attaché kulturalnym w Meksyku. Po wojnie meksykańska Polonia ufundowała mu rentę, dzięki której mógł się poświęcić pisaniu. Giedroyc wiedział o ciężkich warunkach życia pisarza i wydając jego powieść, chciał mu również pomóc finansowo[118]. Był to też sposób uczczenia dwudziestopięciolecia twórczości Parnickiego. „Koniec Zgody Narodów jest pozycją – wyjaśniał Giedroyc Weintraubowi – bardzo wybitną i to nie tylko na tle literatury polskiej. [...] Z drugiej strony Parnicki jest naprawdę w tragicznej sytuacji. Nie tylko zdrowotnej, ale i psychicznej. Jak Pan wie, jest on na utrzymaniu Polonii meksykańskiej. Utrzymanie to jest niezmiernie skromne i przychodzi z coraz większym trudem. [...] Na tym próbuje żerować Warszawa. Parnicki jest nie tylko kokietowany w prasie reżymowej, ale wprost zasypywany propozycjami wydawania książek w kraju, obiecują mu glejt żelazny na czasowy pobyt w kraju etc.”[119]

Z kolei Straszewiczowi Redaktor pisał o gwałtownym uwodzeniu ludzi i frontalnym ataku „na Parnickiego, Stempowskiego i ostatnio na Miłosza. Niestety (ściśle między nami) jestem pewny tylko Stempowskiego. Parnicki jest w fatalnej formie, ma dwie książki, których tu nie może wydać, a reżym mu wydziera, jest zakochany, a ukochana jest w Londynie, więc znów sprawa pieniędzy, by ją ściągnąć do Meksyku, a poza tym stypendium, jakie mu daje Polonia meksykańska, jest coraz mniejsze i coraz mniej chętnie dawane. Trzyma się jeszcze, ale jak długo to potrwa? Ja wychodzę ze skóry, by jakoś mu pomóc i przynajmniej wydać Zgodę Narodów, którą uważam za wybitną książkę, ale to ogromne dwa tomy i na to mi potrzeba z półtora miliona”[120]. Z kolei Mieroszewskiemu Redaktor tłumaczył: „Jednocześnie staram się krzyżować ich propagandę, np. z najwyższym wysiłkiem decyduję się wydać książkę Parnickiego, gdyż jest on pod ogromnym obstrzałem Warszawy, a to biedny, słaby i zhisteryzowany facet. Z rozpaczy mógłby nie wiem co zrobić. Trzeba ich uprzedzić. Parnicki to wielki pisarz i efekt byłby ogromny”[121]. W podobnym tonie zwrócił się do Mieczysławskiej: „niewiele im mogę pomóc, a trzeba coś wykombinować. To są talenty i byłoby źle, gdyby reżymowi udało się ich uwieść”[122]. O tym samym dyskutował z Nowakiem-Jeziorańskim, prosząc go o pomoc dla „pisarzy zagrożonych”, do których zaliczył również Bobkowskiego i Stempowskiego. Natomiast Stempowskiemu listę pisarzy uzupełnił o Straszewicza[123].

Aby przeciwdziałać złudnym obietnicom Warszawy, Redaktor poszukiwał funduszy na wsparcie materialne ludzi pióra na emigracji oraz na wydawanie książek i ich jak największą wysyłkę do Polski. Uważał, że „w naszych warunkach każda książka jest wydarzeniem politycznym”[124]. Prawdopodobnie Giedroyc starał się wówczas o subwencję m.in. z Free Europe. Po pobycie w Monachium Korbońskiemu napisał: „Znalazłem i kompletną bezradność, i całkowite rutyniarstwo, niechęć wyjścia poza szablon propagandowy. Wszystkie projekty czy sugestie odbijają się jak o mur. Próbowałem ich przekonać do zastosowania metody »agresywnej koegzystencji«, ale ma się rozumieć bez najmniejszego rezultatu. Najgorsze, że brak wyobraźni idzie z całkowitą głupotą”[125]. W końcu miesiąca Redaktor powrócił do tej sprawy: „jak dotąd – donosił Korbońskiemu – nie ma nic nowego. [...] Obawiam się, że FE jest całkowicie zgubiona i nie ma żadnych pomysłów, nawet nierozsądnych”[126].

Zabiegi wokół Końca Zgody Narodów zakończyły się ostatecznie ich edycją w grudniu 1955 r. w nakładzie 2 tys. egzemplarzy[127]. Książka była jedyną pozycją Parnickiego wydaną w „Bibliotece Kultury”. W prasie skomentowano, że jest to „powieść trudna, wymagająca od czytelnika poważnego wysiłku, ale spotyka go za to należna nagroda. Dostarczy każdemu bardzo wiele materiału do długich rozmyślań i dyskusji”[128].

Parnicki nie wytrzymał presji i zaczął wydawać swe książki w Polsce. Instytut niemal przez cały 1957 r. uzgadniał z Instytutem Wydawniczym PAX warunki przedruku Końca Zgody Narodów w kraju. Giedroyciowi zależało na dopuszczeniu do sprzedaży w Polsce pozostałych w oficynie 1100 egzemplarzy książki oraz umieszczeniu na nowej edycji opaski z informacją, że dochód ze sprzedaży „Kultura” przeznaczyła na pomoc repatriantom. Początkowo PAX przystał na te warunki: był gotów wykupić i sprowadzić do kraju resztę nakładu, zaakceptował także treść napisu na opasce. Jednak Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk odrzucił zarówno pierwszą, jak i kolejne wersje informacji. Redaktor pod naciskiem pisarza wyraził zgodę na krajowe wydanie Końca Zgody Narodów i odstąpił od wcześniejszych ustaleń z PAX-em[129].

W 1963 r. Parnicki dostał Nagrodę Literacką „Kultury”, której przyznanie redakcja tak motywowała: „Pisarzowi jego rangi wyróżnienia takie nie są potrzebne. Nagroda może jednak spełniać także inne zadanie: przypomnieć naszym czytelnikom na emigracji, że żyje wśród nich i tworzy jeden z najwybitniejszych pisarzy polskich i najoryginalniejszych talentów naszego czasu”[130]. Wyróżnienie zbiegło się z pierwszym wyjazdem pisarza do Polski. Redaktor tłumaczył Stempowskiemu: „Jest to wyjazd »próbny« na parę miesięcy (jak mi pisze, by przeżyć zimę), ale bardzo boję się, że zostanie tam na stałe. Ten powrót może być powodem napaści na niego, ale byłoby niedobrze, by Parnicki, decydując się na powrót, wracał z poczuciem krzywdy i rozgoryczenia na emigrację. Nasza nagroda będzie dla niego pewną pociechą”[131]. Ostatecznie pisarz powrócił do Polski w 1967 r.

W 1956 r. Instytut Literacki planował „ze względów propagandowych i politycznych” wydać w pierwszej kolejności Wspomnienia Wincentego Witosa, W imieniu Kremla Korbońskiego, Historię Stanów Zjednoczonych Pawła Zaremby, a także Antologię poezji emigracyjnej[132]. Realizowanie tych zamierzeń rozpoczął od edycji kolejnej publikacji Korbońskiego, którą autor zarekomendował: „Mam zamiar napisać drugą książkę, która by była dalszym ciągiem pierwszej, coś w rodzaju drugiego tomu. Nosiłaby ona tytuł: W imieniu Kremla dla podkreślenia z jednej strony ciągłości z książką pierwszą, a z drugiej dla zaznaczenia, iż dotyczy ona okresu zupełnie innego, bo okupacji sowieckiej”[133]. Giedroyc ocenił, że nadesłane rozdziały są „naprawdę doskonałe. Pasjonująca tematyka, świetny język, zwarty tok opowiadania”[134]. Pod koniec 1955 r. fragmenty tekstu ukazały się w „Kulturze”[135]. Książka W imieniu Kremla, wydana w 2 tys. egzemplarzy, wzbudziła – podobnie jak poprzednia pozycja tego autora – zainteresowanie polskiej prasy emigracyjnej na całym świecie[136]. Redaktor zachwalał ją Mieczysławskiej jako bardzo dobrą i ciekawą[137]. Wittlin ocenił: „Korboński świetny, jak w pierwszym tomie”[138]. Publikacja rozeszła się w wolniejszym tempie niż pierwsza, nakład został wyczerpany dopiero w 1967 r. W imieniu Kremla okazała się jedyną książką pisarza emigracyjnego wydaną w 1956 r. przez Instytut Literacki. Na zmianę planów wydawniczych wpłynęły bowiem ówczesne przemiany w bloku wschodnim.

Wydarzenia w Polsce, począwszy od wypadków czerwcowych w Poznaniu, aż po VIII Plenum KC PZPR i dojście Władysława Gomułki do władzy w październiku 1956 r., wzbudzały w Maisons-Laffitte wielkie zainteresowanie. Na łamach miesięcznika szeroko komentowano wydarzenia w Polsce, „Kultura” zaangażowała się w sprawy krajowe, udzielając poparcia Gomułce[139]. Postawa Giedroycia i jego współpracowników kontrastowała z opinią „niezłomnych” z Londynu, którzy sceptycznie odnieśli się do przemian w Polsce. Najlepiej świadczyło o tym utrzymanie przez Związek Pisarzy Polskich na Obczyźnie uchwały z 1947 r., która zakazywała pisarzom emigracyjnym współpracy z instytucjami kontrolowanymi przez władze komunistyczne w Polsce. W styczniowym numerze „Kultury” zaprezentowano ankietę „Literatura emigracyjna a Kraj”, której omówienie rozpoczęto od uchwały Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie z października 1956 r., a dalej przedstawiono 33 różne opinie w tej sprawie[140].

W tym czasie Instytut Literacki stanął przed problemem obrony emigracyjnego rynku wydawniczego przed bezpardonowymi praktykami wydawnictw krajowych. W Polsce zapowiadano edycję dzieł pisarzy emigracyjnych, Gombrowicza i Parnickiego, bez wcześniejszych ustaleń zarówno z autorem, jak i wydawcą, o czym Redaktor informował Mieczysławską: „Oni znowu rozpoczynają ofensywę na świat literacki emigracyjny i to w sposób b. perfidny. Po zbadaniu tej sprawy przez mego doradcę prawnego okazuje się, że mają szereg kruczków prawnych pozwalających [...] prawie, jeśli nie zupełnie, legalnie wydawać książki pisarzy emigracyjnych bez ich zgody. Ochrona praw autorskich bowiem ma szereg luk”[141].

Redaktor podniósł ten problem w liście do pisarza krajowego Jerzego Zawieyskiego, który w lipcu 1956 r. odwiedził Maisons-Laffitte, wracając ze zjazdu PEN Clubu w Wielkiej Brytanii. „Nie można – tłumaczył Giedroyc – robić takich rzeczy, jak tenże »Przekrój«, który rozpoczynając druk Trans-Atlantyku, daje notę od redakcji, w której słowem nie ma, że ta książka została wydana przez nas”[142]. W listopadzie 1956 r. Giedroyc wyjaśniał Zawieyskiemu: „w dziedzinie wydawania książek uważam za realny minimalny postulat, by książki pisarza emigracyjnego drukowanego w kraju, które zostały wydane na emigracji, miały też wstęp wolny. Jest bowiem niepoważne, jeśli PIW pertraktuje z Gombrowiczem o wydanie Trans-Atlantyku, a tenże Trans-Atlantyk wydany przeze mnie jest zakazany”[143].

To samo dotyczyło wymiany czasopism i książek między Instytutem a wieloma redakcjami prasowymi o zasięgu ogólnopolskim i regionalnym, wydawnictwami, instytucjami naukowymi i kulturalnymi[144]. W listopadzie 1956 r. Redaktor pisał Zawieyskiemu: „Może się mylę, ale wydaje mi się, że paradoksalnie »Kultura« stała się obecnie w kraju niewygodna [...]. W każdym razie obserwuję zaostrzenie. »Kultura« jest pod niewątpliwym obstrzałem cenzury. Numery są starannie konfiskowane. Jak już Panu pisałem, prawie cała prasa (z wyjątkiem, jak np. »Dziennik Polski« krakowski) poszła bardzo życzliwie na wymianę. Nikt, ale to nikt, z wyjątkiem »Myśli Filozoficznej«, numerów »Kultury« nie otrzymał. Jestem zasypywany listami reklamującymi, wobec których jestem bezsilny. Jak Pan wie, byłem od początku dość sceptycznie ustosunkowany co do sprawy debitu w kraju. Mój program minimum jest tylko, by »Kultura« mogła bez przeszkód docierać do pism, bibliotek uniwersytetów oraz do dziennikarzy i literatów, to znaczy tych, którzy będą sobie tego życzyli”[145].

Staraniom Giedroycia sprzyjał czas kampanii wyborczej do sejmu w styczniu 1957 r. oraz widoczne ocieplenie popaździernikowe. O ich efektach donosił Aleksandrowi Hertzowi: „Nasze »szturmowanie« kraju zaczyna dawać rezultaty. Zapewne wie już Pan z radia czy z prasy, że ostatnie walne zebranie Zw[iązku] Literatów w Warszawie uchwaliło jednomyślnie wniosek, domagający się od władz dopuszczenia »Kultury« i jej wydawnictw do Polski. Wykonanie tego wniosku powierzono nowemu zarządowi, który w najbliższym czasie będzie przyjęty przez Gomułkę. Podobną rezolucję – jak mnie informują z Polski – ma uchwalić również Zw[iązek] Dziennikarzy”[146]. W podobnym tonie chwalił się Weintraubowi: „W tej chwili – nie wiem jak długo – »Kultura« ma wyjątkowe możliwości na skutek prawdopodobnego zniesienia cenzury. Wiem od [Marii] Dąbrowskiej i Zawieyskiego, że rezolucja Związku Literatów w sprawie »Kultury« ma być załatwiona pozytywnie w najbliższym czasie. [...] Zresztą Paryż jest obecnie stale »okupowany« przez ludzi z kraju, którzy tu przyjeżdżają wprost setkami: są to literaci, plastycy, naukowcy w pierwszym rzędzie. Wszyscy oni domagają się druków i trzeba je dawać, gdyż z pieniędzmi są bardzo źle. Te możliwości są dla mnie bardzo cenne i jestem z nich b. dumny, niemniej finansowo jest to dla mnie katastrofą”[147].

W 1956 r. Redaktor powrócił do pomysłu przekształcenia oficyny w instytucję podobną do Domu im. Czechowa, widząc w tym możliwość materialnej stabilizacji Instytutu. Korespondował na ten temat z Mieroszewskim, Hertzowi zaś wyjaśniał: „W każdym razie zaistniała dzisiaj sytuacja [chodzi o przywrócenie debitu], że nasze wydawnictwa, przynajmniej obecnie, będą docierały do Polski. W związku z tym rozpoczynam po raz nie wiem już który atak na Fundację Forda z propozycją, by sfinansowała dom wydawniczy w rodzaju Domu im. Czechowa, choćby na mniejszą skalę. Dzisiaj tego rodzaju wydawnictwo może odegrać ogromną rolę zarówno propagandową, jak i kulturalną w Polsce. Zadaniem takiego domu byłoby wydawanie książek, które nie mogłyby się ukazywać w kraju, a które naszym zdaniem byłyby dla kraju potrzebne czy pożyteczne”[148]. Jednak moment okazał się niesprzyjający, a Fundacja Forda zrezygnowała z subwencjonowania tego wydawnictwa[149].

Niezrażony tym niepowodzeniem Giedroyc przekonywał Korbońskiego: „w dzisiejszej sytuacji sprawę wysyłania książek do kraju uważam za rzecz najpilniejszą i najważniejszą. Mimo niewątpliwej liberalizacji stosunków ciągle jest ogromny zakres zagadnień, które w kraju nie mogą być poruszane, a których przypomnienie czy poinformowanie społeczeństwa jest koniecznością”[150]. Dlatego w planach wydawniczych Instytutu Literackiego na 1957 r. pojawiły się tytuły, które miały oddziaływać na inteligencję polską i podtrzymywać ferment, jaki zapanował w tym środowisku na skutek „odwilży”. Przy ustalaniu tego projektu szczególną uwagę zwrócono na czytelnika krajowego[151]. Redaktor proponował wydać: Dzienniki Gombrowicza ze względu na ich „antykomunistyczny charakter”; Pamiętniki francuskie Bobkowskiego – „pisarza zdecydowanie antykomunistycznego”, a „w latach 1947–[19]49 gwałtownie namawianego do powrotu”; Józefa Mackiewicza, „specjalnie gwałtownie zwalczanego przez rząd warszawski”, powieść o Kozakach i narodach mongolskich zamieszkujących Związek Radziecki, których oddziały w czasie wojny walczyły po stronie niemieckiej, a po jej zakończeniu zostały wydane przez Anglików Sowietom i zlikwidowane. Dalej znalazły się: tom wierszy Pankowskiego, „bardzo popularnego w kraju” młodego poety; zbiór szkiców i esejów Miłosza „pod kątem widzenia specjalnej aktualności”; Refleksje amerykańskie Aleksandra Hertza, które odpowiadały na „duże zainteresowanie Ameryką w kraju”, gdzie „nie ma nic poza propagitkami antyamerykańskimi” oraz Historię Stanów Zjednoczonych Pawła Zaremby[152].

Tymczasem w styczniu 1957 r. oficyna z opóźnieniem wydała dwa zbiory opowiadań wyróżnione Nagrodą Literacką „Kultury” za rok 1955, autorstwa początkujących pisarzy emigracyjnych[153]. Redaktor poinformował Stempowskiego: „Po wielkich kłótniach z Jeleńskim zdecydowaliśmy przyznać nagrodę Andrzejowi Chciukowi za Smutny uśmiech do spółki z Leo Lipskim-Lipschuetzem (opowiadanie Noc i dzień – podał też inny wariant tytułu Kanał Wołga–Don). Osobiście wolałem przyznać całą nagrodę Chciukowi, gdyż jestem przeciwnikiem dzielenia nagród. Lipschuetz jest niewątpliwie zresztą bardzo utalentowany, choć osobiście nie gustuję w obrzydliwościach życiowych. Inna rzecz, że propagandowo i ludzko to może jest dobre. Lipschuetz jest młodym Żydem w Izraelu, obecnie umierającym na gruźlicę kości”[154]. Noc i dzień ukazały się w pięciuset egzemplarzach. Opowiadania odwoływały się do wojennych doświadczeń pisarza, który przeszedł sowiecki obóz pracy i z armią gen. Andersa udał się na Bliski Wschód, a potem schorowany osiadł w Tel Awiwie. Michał Chmielowiec w recenzji przyznał, że „w najlepszej dotąd polskiej książce o Sowietach, w Innym świecie Herlinga-Grudzińskiego, ten inny świat jest przeważnie straszny, ale bywa i piękny. Przez to jest prawdziwszy niż w wielu relacjach. W skondensowanej, poetyckiej formie Lipskiego świat ten jest ciągle zarazem odrażający i wzniosły. Lipski mówi o nim poetycką prawdę, której tak nikt jeszcze nie wypowiedział”[155].

W podobnym nakładzie ukazało się opowiadanie Smutny uśmiech opublikowane jako następny, siedemnasty, tom „Biblioteki Kultury”. Wiadomość o wyróżnieniu dotarła do mieszkającego w Australii pisarza w trudnym momencie jego życia. Śmierć matki Chciuka zbiegła się z rozpadem jego pierwszego małżeństwa; w nagrodzonym opowiadaniu autor dał wyraz swojemu cierpieniu[156]. Janusz Kowalewski, prozaik, publicysta i redaktor „Ostatnich Wiadomości” w Mannheim, zachęcał czytelników do lektury słowami: „Jeśli Smutny uśmiech jest debiutem książkowym – to jest to debiut świetny i zapowiadający większe możliwości autora, które oby się nie zmarnowały w ciężkich warunkach życia emigracyjnego”[157]. Przypuszczalnie z powodu zaangażowania w wydarzenia krajowe Instytut Literacki nie przyznał narody za 1956 r., mimo że na łamach „Kultury” przypominano o terminie nadsyłania prac[158].

Równocześnie z nagrodzonymi tytułami ukazał się Traktat poetycki Miłosza[159], uznany przez Giedroycia „za najpiękniejszy wiersz polski, mający nie tylko wielkie wartości poetyckie, ale i bardzo silne wydźwięki polityczne”[160]. Mieroszewskiemu rekomendował utwór jako „niewątpliwy ewenement poetycki”[161]. Tom pochwalił także Bobkowski: „Choć nie znoszę poezji, to z rozpaczy przeczytałem w całości Traktat poetycki Miłosza i powiało, i zabłysło mi szlachetnym metalem. To jest dobre, bardzo dobre, choć mnie nudzi przy wierszach”[162]. Poemat skrytykowała część emigracji londyńskiej, o czym donosił Mieroszewski: „Nie ma Pan wyobrażenia, jakie wrzenie wywołał Traktat Miłosza. Organizuje się na nas formalna nagonka. [...] Nie ulega wątpliwości, że przepaść między tym kostniejącym pokoleniem rządów dwudziestolecia a nami, tj. średnim pokoleniem – rośnie i pogłębia się z miesiąca na miesiąc”[163]. Natomiast wysiłek edytorski docenił Kowalewski: „Działalność paryskiego Instytutu Literackiego, czyli »Kultury«, jest, muszę to bezstronnie przyznać, radosna. Wystarczy powiedzieć, że w jednym tylko miesiącu – styczniu bieżącego roku, Instytut wydał 3 książki”[164].

Dwudziesty tom „Biblioteki Kultury” zarówno z uwagi na autora, jak i poruszaną tematykę stanowił kompletne zaskoczenie dla wiernych czytelników książek Instytutu. Józef Mackiewicz, bo o jego utworze mowa, nie należał ani do bliższego, ani dalszego kręgu współpracowników wydawnictwa, był typem emigracyjnego outsidera. Za opublikowanie w niemieckim „Gońcu Codziennym” dwóch antysowieckich artykułów i fragmentów powieści Droga donikąd wojenny Sąd Specjalny AK w Wilnie wydał na pisarza wyrok śmierci, który później został odwołany. Za zgodą wileńskiej AK w maju 1943 r. Mackiewicz był w Katyniu na zaproszenie Niemców i uczestniczył w ekshumacji zwłok pomordowanych polskich żołnierzy. Władzom AK w Warszawie i Wilnie złożył na ten temat dwa raporty, które zaginęły. W Rzymie w 1945 r. Sąd Koleżeński Związku Dziennikarzy RP wydał wyrok uniewinniający pisarza, mimo to część uchodźstwa powojennego nadal oskarżała go o kolaborację z Niemcami[165].

W 1951 r. Mackiewicz nawiązał kontakt z „Kulturą”, pisząc do Redaktora: „Mówił mi Wacław Zbyszewski, że wyraził Pan gotowość zamieszczenia w »Kulturze« coś z moich rzeczy. Byłbym niezmiernie rad, gdyby do tego doszło”[166]. Z rzadka przesyłał jednak swoje teksty do miesięcznika. Pomysł książki podsunął Mackiewicz, a Redaktor żywo podchwycił: „Coraz bardziej zaczynam się pasjonować do projektowanej przez Pana nowej książki, o której opowiadał Pan nam w Laffitte. Może to być książka wręcz znakomita literacko, a przy tym o dużym znaczeniu politycznym”[167]. Przy okazji Giedroyc zaoferował „opukanie” kilku fundacji amerykańskich w celu uzyskania dla pisarza stypendium, by miał on „czas i warunki i na zebranie materiałów, i na napisanie”[168]. Mackiewicz przyjął orientacyjną kalkulację wydania z entuzjazmem i dodał, że od dziesięciu lat myślał o takiej książce. „Może więc Pan – napisał Giedroyciowi – sobie wyobrazić, jak bardzo bym się cieszył, gdyby sprawa mogła się udać!”[169].

W sprawie pomocy finansowej dla pisarza Redaktor od razu zwrócił się do Mieczysławskiej: „Korzystając z Pani niewyczerpanej pobłażliwości w stosunku do moich molestowań, chcę tylko prosić o orędownictwo, by wśród tych siedemnastu [mowa o pisarzach polskich spoza Stanów Zjednoczonych, którym FE przyznała półroczne stypendium po 100 dolarów na miesiąc] znalazł się również Józef Mackiewicz. Jest to dziś naprawdę jeden z wybitniejszych prozaików polskich, sam osobiście w nędzy, żyjący właściwie dorywczymi zarobkami żony, która luźno pracuje w Voice [of America] monachijskim. [...] W każdym razie to wielki talent i zdecydowany antykomunista”[170]. W kolejnych listach przypominał o prośbie, a w jednym z nich wyjaśnił: „Na liście nie ma Józefa Mackiewicza. Nowak i Korboński nie znoszą go, wymyślają od kolaborantów etc. Otóż tu jest pomieszanie pojęć. Od literata należy wymagać talentu i dobrej pracy. Jeśli się to łączy z charakterem, to jest ideał, ale to się niestety rzadko zdarza”[171].

Kontra Józefa Mackiewicza ukazała się w dwutysięcznym nakładzie jako dwudziesty tom „Biblioteki Kultury” w 1957 r. Swoją decyzję Giedroyc tak skomentował Mieroszewskiemu: „Wydaję książkę Józefa Mackiewicza Kontra (zresztą doskonałą). Jest to powieść dokumentarna z okresu ostatniej wojny omawiająca ruchy i oddziały kozackie, kaukaskie etc. walczące przy armii niemieckiej z Sowietami. Jest również opis wydawania ich bolszewikom przez Anglików we Włoszech. Książka ta powinna wzbudzić duże poruszenie, gdyż materiały są właściwie nieznane. [...] Ponadto książka będzie ostrzeżeniem – na tle Węgier bardzo aktualnym – że Zachodowi nie można wierzyć”[172]. Giedroyc poprosił Heydenkorna o zaanonsowanie jej w Kanadzie: „Czy mógłbyś zalansować Kontrę Mackiewicza? Słabo idzie, a chciałbym mu pomóc. Zresztą nie idzie mi o wartość literacką książki, ile o rozpowszechnienie informacji w niej zawartej”[173]. Z Toronto przyszła odpowiedź: „do Kontry powrócę, jakkolwiek mam Mackiewiczowi wiele do zarzucenia, przede wszystkim pomieszanie pojęć. Myślę, że to jest właśnie powodem, iż książka słabo idzie. Antyrosyjskość nasza idzie tak daleko, że nie chcemy w ogóle widzieć Rosjan, nie wierzymy w ruch antykomunistyczny wśród ludności ZSSR”[174].

Kontra odbiła się szerokim echem w prasie emigracyjnej. „Dobrze się stało – stwierdził Ryszard Wraga – że to właśnie Polak napisał książkę o tej zbrodni, popełnionej w stosunku do ludzi uczuciowo nam obojętnych, czy nawet – historycznie rzecz biorąc – niesympatycznych i nieprzyjemnych. [...] Jego książka jest pisana sercem i wyobraźnią tej miary ludzkiej, która daje samą prawdę i całą prawdę”[175]. W katolickim „Życiu” podkreślono, iż Kontra „to doskonale beletryzowany, odważny i wstrząsający dokument o tragicznej współpracy i jeszcze tragiczniejszym jej epilogu narodów wschodnioeuropejskich z Niemcami w czasie drugiej wojny światowej”[176]. Michał K. Pawlikowski zauważył: „Witold Gombrowicz toczy, jak wiemy, na stronicach swego dziennika »bój z Polską« i pragnie »wyzwolić się z Polaka«. Niemniej przeto pozostaje pisarzem bardzo polskim (choć, zastrzegam się, wybitnym, ciekawym i oryginalnym). Józef Mackiewicz toczy bój nie z Polską, lecz z »polrealizmem«. Manifestów literacko-artystycznych nie ogłasza. A jednak jest pisarzem nie polskim, lecz – ogólnoludzkim. Jeżeli moja diagnoza jest trafna, tedy kwestia, czy jest pisarzem wielkim, większym czy największym, usuwa się na plan dalszy”[177]. Książka nie spodobała się Bobkowskiemu, który uznał: „Mackiewicz z Kontrą niesmaczny. Zgoda, cacy, cacy, ale te Kozaki nie były żadnymi aniołkami i nie tylko Kozaków wydawali na siłę. Wcale nie jestem tym zachwycony”[178]. Wobec książki zdystansował się Wittlin, pisząc: jej „publicystyczny akcent nie jest mi specjalnie sympatyczny”[179].

W 1957 r. produkcja wydawnicza Instytutu nabrała tempa dzięki dotacji, jaką oficyna otrzymała z FE na wydanie trzech zaproponowanych książek. „Free Europe – pisał Korbońskiemu Redaktor – ruszyła się ostatnio, zatwierdzając do druku trzy książki: Gombrowicz, Bobkowski, Al[eksander] Hertz”[180]. Przypuszczalnie zostały one wybrane z wysuniętych przez Instytut Literacki siedmiu tytułów. Współpraca Instytutu z FE z roku na rok zmieniała swoją formę, szczególnie dobra była w okresie „odwilży”. W końcu 1956 r. dzięki staraniom Redaktora Free Europe Press zobowiązała się do zakupienia za sumę 130 tys. franków po sto egzemplarzy Zdobycia władzy Miłosza i Turystów z bocianich gniazd Straszewicza oraz dofinansowania wysyłki do kraju „Kultury”, a także najważniejszych artykułów wydrukowanych na papierze biblijnym[181].

W listopadzie 1956 r. FE zaoferowała Instytutowi pomoc w wydawaniu książek; z taką samą ofertą organizacja zwróciła się również do sześciu innych oficyn emigracyjnych. Jednocześnie prosiła o przesłanie rękopisów wskazanych tytułów[182]. Redaktor ostro zaprotestował przeciwko nadsyłaniu maszynopisów, uznał to za próbę ingerencji w swą działalność i tłumaczył, że oficyna nie jest wydawnictwem komercyjnym[183]. Z pomocą w rozwiązaniu tego konfliktu przyszedł Nowak-Jeziorański, który z jednej strony napisał list wstawienniczy do Bernarda Yarrowa, prezentując w nim dorobek Instytutu, z drugiej zaś usiłował wytłumaczyć Redaktorowi, że błędnie interpretuje działania FE[184].

Giedroyc przewrażliwiony na punkcie niezależności Instytutu unikał wszelkich posunięć, które mogłyby świadczyć o jego braku samodzielności i uzależnieniu od kogokolwiek. W następnym liście do Yarrowa bronił swego postępowania: „Mogę Pana zapewnić, że nie kierują nami żadne względy prestiżowe. Naszym głównym zadaniem jest podtrzymywanie literatury emigracyjnej oraz odpowiednie oddziaływanie kulturalne na kraj. Jeśli idzie o moje opory przeciwko przesyłaniu rękopisów do oceny – niezależnie od synopsisu – wypływają [one] z obawy przed ewentualnymi rozgrywkami personalnymi i politycznymi, które są charakterystyczne dla każdego środowiska literackiego, a specjalnie dla środowisk emigracyjnych, gdzie literatura i personalia zazębiają się o politykę”[185]. Listem z 6 maja Yarrow powiadomił Instytut o przyznaniu sumy 9451,40 dolarów, która pokryła koszt 1,2 tys. egzemplarzy Szkiców piórkiem Bobkowskiego, 150 Dzienników Gombrowicza oraz 1050 Partii politycznych w USA Aleksandra Hertza[186].

Od 1957 r. nasiliła się współpraca Instytutu Literackiego z FE i jej różnymi agendami. W ramach kooperacji z Free Europe Press „Kultura” zezwalała na przedruk artykułów lub fragmentów książek w prasie zagranicznej. Z kolei FE kupowała od Instytutu Literackiego określoną liczbę egzemplarzy danej książki czy miesięcznika, pomagała też w wysyłce do kraju pozycji darmowych oraz zamówionych w Instytucie przez osoby prywatne i instytucje. Redaktor w jednym z listów do FE pisał: „Pomoc Panów w zakupywaniu książek do Polski będzie dla nas naprawdę wielką pomocą i jestem za nią b. wdzięczny. Procedura proponowana przez Pana całkowicie nam odpowiada. Podaję w załączeniu listę książek, na które dostaliśmy zapotrzebowanie w ostatnich dniach”[187].

Współpraca z Radiem Wolna Europa polegała na wykorzystywaniu w audycjach radiowych całości bądź fragmentów z książek lub tekstów publikowanych w „Kulturze”. Ponadto planowano pokrycie przez rozgłośnię kosztów wycieczki członków Klubu Krzywego Koła do Paryża[188]. W ten sposób były również finansowane przyjazdy pisarzy związanych z „Kulturą” do Rozgłośni Polskiej RWE w Monachium: Zbigniewa Jordana, Czesława Straszewicza, Tadeusza Nowakowskiego[189]. Redaktora w kontaktach z FE przez pewien czas wspierał Nowak-Jeziorański, o czym świadczy ich korespondencja z lat 1955–1958. Był to najlepszy okres ich współpracy, w którym obaj służyli sobie daleko idącą pomocą.

Z listy książek dofinansowanych przez Free Europe jako pierwszy ukazał się Dziennik 1953–56 Gombrowicza[190]. Wydany został ze względu na „znakomite, bezlitosne obejście z literaturą krajową” autora oraz z obawy przed jego daleko idącą współpracą pisarską z krajem, która mogła zostać odebrana jako kolaboracja z reżimem[191]. Redaktor uważał, że pisarz, jak „wiele ludzi wyposzczonych czy to czytelnika, czy rozgłosu, idzie najgłupiej i najlekkomyślniej na druk książek w kraju (nie jestem temu przeciwny, ale nie można iść jak mucha na lep)”[192]. Aby temu zapobiec, Giedroyc zachęcał go do wydania dziennika, obiecując: jego „ukazanie się będzie ewenementem. Ugruntuje Pana sławę”[193].

W kontaktach z Gombrowiczem Redaktora najbardziej denerwował fakt, że pisarz nie omawiał z nim, jego emigracyjnym wydawcą, propozycji oficyn krajowych. Przysłowiową kropkę nad „i” stanowiła informacja w warszawskich „Zapowiedziach Wydawniczych” z 8 czerwca 1956 r. o edycji Trans-Atlantyku[194]. Giedroyc pisał Jeleńskiemu: „Poczciwy Gombrowicz chciałby mieć pieniądze ze wszystkich stron, a to niestety nie jest możliwe”[195]. Pisarz nie do końca rozumiał intencje Redaktora i nie widział nic niestosownego w jednoczesnym korzystaniu ze stypendium FE oraz publikowaniu książek w kraju za odpowiednie honorarium. W stanowczym tonie napisał do Maisons-Laffitte: „Uporządkowanie stosunków wydawniczych nie może się odbywać kosztem literatury. Literackie słowo musi docierać do kraju, to najważniejsze”[196]. Ta zasadnicza różnica zdań doprowadziła do poważnego kryzysu we wzajemnych kontaktach, aż w końcu Redaktor jasno postawił warunki: „Otóż: rzeczy wydawane przez »Kulturę« mają copyright »Kultury«, to znaczy nie mogą być wykorzystywane bez mojej zgody jako właściciela praw autorskich. Chętnie ustalę, że wszystkie zgody na przedruki w takiej czy innej formie będę z Tobą uzgadniał, a w każdym razie zawiadamiał, natomiast Ty będziesz chciał coś załatwić – to bardzo proszę, zechciej to robić przeze mnie. Nie potrzebuję Cię zapewniać, że zawsze najchętniej dostosuję się do Twoich dezyderatów, ale jeżeli prowadzi się w stosunku do kraju jakąś grę, to ta rzecz musi być prowadzona jednolicie. Z tym zgodzili się zarówno Miłosz, jak i Parnicki czy Hostowiec”[197].

Wkrótce doszło do kolejnego konfliktu, ponieważ Giedroyc pominął w „Kulturze” jeden z fragmentów Dziennika i wydrukował jego część końcową. Pisarz zdenerwowany wypunktował wszystkie błędy, jakie spotkał w wydaniu książkowym Dzienników, oraz swoje protesty, które nie przyniosły żadnego skutku. „W takich warunkach – napisał Redaktorowi – nie podejmuję się współpracować”[198]. Na rok, od marca 1957 do marca 1958 r., Gombrowicz wstrzymał publikowanie Dziennika na łamach „Kultury”[199]. Jednak nie doszło do zerwania kontaktów, gdyż obu stronom udało się zawrzeć kompromis.

Dziennik nie wywarł na uchodźstwie większego wrażenia, poza zachwytem najgorętszych admiratorów pisarza. Do jego entuzjastów należeli Jeleński, Miłosz, a przede wszystkim Wittlin, który uznał Dzienniki „za bardzo wartościową pozycję”[200]. W jednym z kolejnych listów napisał: „Inaczej jest u Gombrowicza, gdzie te słowa wyzwalają nabrzmienie fałszywości i rozładowują blagę. Gombrowicz coraz ciekawszy, podziwiam jego istotny rozwój zainteresowań i jeszcze raz cieszę się, że pomogłem go »pchnąć«. Dziś w prasie krajowej nazwisko jest powtarzane jako pojęcie, nie tylko w formie rzeczownikowej, ale i jako przymiotnik”[201]. Natomiast Dziennik „zrobił furorę w Polsce”. Giedroyc pisał Gombrowiczowi: „wydawanie na emigracji ma sens jako oddziaływanie na kraj. Ale finansowo to jest katastrofa. W każdym razie możesz być spokojny: do kraju idzie b. dużo, przede wszystkim przez okazje, gdyż to jest droga najpewniejsza”[202].

Po krótkim okresie swobodniejszego docierania wydawnictw Instytutu Literackiego do Polski, od lata 1956 do początku 1957 r., władze polskie zaostrzyły politykę wobec paryskiej oficyny. Zaniepokojony coraz częstszymi konfiskatami „Kultury” i książek Giedroyc wystosował w tej sprawie oficjalne pismo do Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk z zapytaniem, „czy »Kultura« jest drukiem zakazanym w kraju oraz kto ma prawo »Kulturę« otrzymywać”[203]. Jednocześnie zwrócił się do prof. Stanisława Ehrlicha, redaktora naczelnego miesięcznika „Państwo i Prawo”, z prośbą, by dopomógł mu w ustaleniu przyczyn takiego postępowania polskich urzędów. Chciał także wyjaśnić, dlaczego adresaci nie zostali zawiadomieni o konfiskacie kierowanej do nich korespondencji[204]. Profesor przekazał do Maisons-Laffitte decyzję Ministerstwa Łączności i Głównego Urzędu Kontroli Prasy: „Kultura” z powodu braku debitu nie została i nie zostanie dopuszczona. Może trafiać jedynie do redakcji pism kulturalnych, naukowych, a także do naukowców i literatów. Zainteresowani powinni zwrócić się w tej sprawie do Urzędu Wymiany Poczty z Zagranicą[205].

Redaktor tak skomentował te postanowienia: „urzędy bezpieczeństwa mają się zająć nie tylko kontrolą, ale i rozprowadzeniem »Kultury«. Wydaje mi się, że jest to jeszcze dalej idące stanowisko niż za najlepszych czasów wszechwładzy bezpieki. [...] Nie byłoby dobrze, gdyby tego rodzaju niezbyt rozsądne stanowisko zmusiło »Kulturę« do nawracania do metod właściwych w okresie »zimnej wojny«, a które teraz byłyby raczej szkodliwe. Nie jest dobrze w bardzo złej sytuacji przyczyniać się do podniecania umysłów. Będę starał się tego unikać, ale nie dam się odciąć od kontaktu z krajem i jeżeli jakiś modus vivendi, wygodny dla obu stron, nie da się ułożyć – to niestety trzeba będzie do dawnych metod powrócić”[206].

Giedroyc napisał też do Zarządu Głównego ZLP, powołał się na jego uchwałę z grudnia 1956 r., a następnie przedstawił kłopoty z docieraniem wydawnictw Instytutu do kraju z powodu systematycznego ich konfiskowania. Wyznał, że jest zaniepokojony takim stanem rzeczy: „Z jednej strony byliśmy i jesteśmy zwolennikami obiektywnego podchodzenia do przemian krajowych i współpracy na tych odcinkach, które są nam wspólne, z drugiej zaś strony, utrzymując kontakt ze społeczeństwem w kraju w najgorszym okresie stalinizmu, nie zgodzimy się nigdy na odcięcie nas obecnie”[207]. Redaktor w zbliżonym tonie zapewnił Jerzego Zawieyskiego: „Wydawało mi się, że pewna minimalna normalizacja nie tylko jest potrzebna, ale może być wygodna dla czynników rządzących. Od kraju odciąć się nie dam, bo to jest sens istnienia »Kultury«. W najgorszym okresie stalinowskim umiałem docierać i mam już w tym spore doświadczenie, więc tym bardziej teraz damy sobie radę”[208].

W maju 1957 r. ukazały się Szkice piórkiem Andrzeja Bobkowskiego, diariusz wojenny pisany we Francji w latach 1940–1944, wydany w dwóch tomach w nakładzie 1,6 tys. egzemplarzy. Giedroyc poznał Bobkowskiego w czasie jego pracy w tzw. placówce paryskiej Czapskiego. W autobiografii wspomina, że od razu wywarł na nim „świetne wrażenie. Był człowiekiem o ogromnej dynamice, o bardzo szerokich zainteresowaniach i o wielkiej umiejętności nawiązywania stosunków z ludźmi. [...] To, co pisał, pisał z własnej inicjatywy. [...] Bobkowski wyjechał do Gwatemali, gdyż był przekonany, że komunizm zwycięży w Europie i wszystko zaleje”[209]. Giedroyc uznał za konieczne wsparcie pisarza z uwagi na niezaprzeczalny talent, trudne warunki materialne, w jakich żył z żoną w Ameryce Południowej, a także próbę „kokietowania” go przez Warszawę. Wprawdzie Bobkowski jako jedyny z najbliższego grona współpracowników „Kultury” w pełni poparł uchwałę Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie, która zakazywała druku w Polsce, ale Giedroyc wolał być ostrożny i zawczasu przeciwdziałać ewentualnym propozycjom[210].

Redaktor, powziąwszy decyzję, zakomunikował Bobkowskiemu: „palę się do Pana Dziennika nie tylko, że mi się podoba, ale że i jego wydanie jest dla mnie bardzo ważne, a poza tym Free Europe obiecuje pomoc przez wykupienie odpowiedniej ilości egzemplarzy na wysyłkę do kraju”[211]. We wrześniu 1957 r. Mieczysławskiej oznajmił: „Bobkowski jest już w druku. To duża książka: pokaźne dwa tomy. Ciekaw jestem, jak będzie przyjęta. Osobiście uważam to za dużą rewelację”[212]. Po przeczytaniu dzienników Wittlin pisał: „Szkice Bobkowskiego są lekturą pasjonującą. Nie mogę się od nich oderwać. [...] Bystre spostrzeżenia, plastyka, umiar, świetny język. Z przyjemnością omówię te Szkice w jednej z audycji radiowych”[213]. Juliusz Sakowski zaczął swoją recenzję słowami: „Szkice piórkiem w tytule zwodzą swoją zdawkową powiewnością, nie dając pojęcia o skali autora i gatunku jego prozy. Jest w niej bujność, dynamika, pasja, a nic z filigranowych smaczków piórkowej wagi. Obrazy, wrażenia i myśli spłynęły fugą i w brawurowych rzutach złożyły się na dwa wielkie tomy”[214]. Bobkowskiego uradował zachwyt Gombrowicza: „Bardzo się ucieszyłem z doskonałej cenzurki profesora Gombrowicza o mojej książce w ostatniej »Kulturze«. Fenomenalnie do rzeczy napisane. Dobra reklama”[215].

W połowie grudnia 1957 r. Bobkowski ciężko zachorował, przeszedł operację. Po półtora roku choroba odnowiła się; przy trzecim jej nawrocie pisarz zmarł w czerwcu w 1961 r.[216] Krąg „Kultury” doznał pierwszej, bardzo bolesnej straty. Redaktor informował Wittlina: „Już zapewne Pan wie, że biedny Andrzej Bobkowski umarł 26 bm. Strasznie mnie to zgryzło. To wielka strata nie tylko przyjaciela, ale bardzo wybitnie się zapowiadającego człowieka. Myślę o zebraniu jego opowiadań i esejów, by wydać tomik”[217]. Vincenzowi o tej stracie napisał: „Biedny Andrzej Bobkowski umarł 26 czerwca. Miał przerzut raka na mózg. Liczyliśmy się wszyscy z tym od paru lat (miał trzy operacje), ale mimo to było to dla mnie personalnie wielkim ciosem. Bardzo do niego byłem przywiązany”[218]. Szkice piórkiem stanowiły jedyny utwór Bobkowskiego opublikowany za jego życia w „Bibliotece Kultury”.

Paweł Zdziechowski w dziesiątą rocznicę śmierci pisarza stwierdził, że Szkice „czyta się z pasją, z niesłabnącym zainteresowaniem, mimo że wiemy z góry, jaki będzie bieg wypadków i jakie ich zakończenie. [...] Lektura Szkiców piórkiem jest nie tylko pociągająca, bo pochłania całkowicie, ale także pożyteczna. Przyczynia się bowiem do burzenia pewnych legend. I tak na przykład okazuje się dzięki niej, że Polak mógł przeżyć cztery lata pod okupacją niemiecką we Francji bez tego, by go aresztowano, i bez tego, by należeć do ruchu oporu”[219].

Giedroyc już od debiutu „Biblioteki Kultury” w 1953 r. myślał o wydaniu Historii Stanów Zjednoczonych Pawła Zaremby, którą uważał za pracę źródłową, ciekawą i prawdziwą. Przedstawiając ją Burnhamowi, podkreślił: „Jest to właściwie pierwsza Historia Stanów w opracowaniu dla wsch[odniej] Europy. Wydanie jej wydaje mi się niezmiernie ważne programowo, myślę tu przede wszystkim o kraju, a mniej o emigracji, choć na emigracji też będzie pożyteczna”[220]. Weintraubowi Giedroyc tłumaczył: „mam ambicję, by miała wartość zarówno historyczną, jak i polityczną”[221]; a w liście do Mieczysławskiej doprecyzował: „tzn. historycznie obiektywną z zakończeniem niezmiernie proamerykańskim jako o narodzie leaderze świata”[222]. Redaktor prosił ją o pomoc w znalezieniu funduszy na wydanie książki, której koszty znacznie podnosiły dołączone do niej aneksy: mapy, tekst konstytucji itp. Redaktor liczył przede wszystkim na aktualność tego rodzaju wydawnictwa, oprócz wysyłki do kraju planował dotrzeć z nim m.in. do byłych dipisów, żołnierzy z kompanii wartowniczych, polskich imigrantów w Stanach Zjednoczonych, a nawet do Departamentu Stanu czy komisji do walki z komunizmem[223].

W połowie 1957 r. Giedroyc wyjaśniał Miłoszowi konieczność wydania dzieła Zaremby: „Historii poważnej USA w języku polskim nie ma, jak zresztą nie ma ani jednej pozycji poważnej proamerykańskiej, kiedy z tamtej strony – niezależnie od »odwilży« – tempo propagandy antyamerykańskiej bynajmniej nie słabnie. Książkę tę trzeba wydać w Paryżu, gdyż stąd najłatwiej tę książkę przesłać do Polski. »Kultura« w tego rodzaju wysyłkach się specjalizuje i ma swoje kanały i tricki, ponadto Paryż jest w bieżącym roku plaque tournante dla krajowców”[224]. Planowany nakład wynosił 3 tys. egzemplarzy, a koszt edycji oszacowano na 3,5 tys. dolarów wraz z honorarium dla autora i wysyłką 1,5 tys. egzemplarzy do Polski. Redaktorowi zależało na jak najszybszym wydaniu Historii Stanów Zjednoczonych, „jeśli książka ma spełnić – wyjaśniał Miłoszowi – efekt propagandowy, to musiałaby się ukazać na początku jesieni, tj. we wrześniu [1957 r.]. Biorąc pod uwagę, że to jest koniec czerwca, czasu jest b. mało. Upieram się przy terminie wrześniowym, gdyż w związku z wizytą Cyrankiewicza spodziewam się ogromnego zjazdu warszawistwa w Paryżu. Poza tym w październiku jest wystawa książki polskiej robiona przez reżym, która też spowoduje duży zlot”[225].

Redaktor bezskutecznie starał się o subwencję z Free Europe[226]. Z pomocą przyszedł Miłosz, dzięki któremu Giedroyc poznał Charlesa E. Merrilla jr., amerykańskiego milionera i filantropa. Był on założycielem i dyrektorem bostońskiej Commonwealth School, działaczem społecznym, skłonnym przekazać Instytutowi 500 tys. franków na zakup książek dla Polski[227]. Redaktor przesłał Merrillowi plan wydawniczy, w którym wymienił Historię Zaremby, zbiór esejów i wierszy Miłosza, eseje Wiktora Weintrauba o literaturze polskiej oraz analizę stanu literatury zachodniej Grudzińskiego[228]. Merrill najpierw dyplomatycznie odmówił i podał Giedroyciowi kontakty (włącznie z Fundacją Forda), które mogłyby okazać się pomocne w przypadku książki Zaremby[229]. W październiku Redaktor poinformował Merrilla o trudnościach z edycją Historii oraz podjęciu decyzji o wydaniu tego opracowania bez zapewnionych funduszy[230]. W listopadzie 1957 r. milioner zaoferował 500 dolarów na zakup Historii Stanów Zjednoczonych[231]. Kontakt nawiązany wówczas z Merrillem, a później z jego bratem Jamesem przynosił Instytutowi korzyści aż do początku lat sześćdziesiątych[232].

Historia Stanów Zjednoczonych stanowiąca 23. tom „Biblioteki Kultury” ukazała się w 1957 r. w nakładzie 2 tys. egzemplarzy. Wyczerpany on został w 1975 r.[233] Uprzedzając ewentualne zarzuty, Zaremba zaznaczył we wstępie, że książka nie zawiera rewelacji i nie jest próbą „układania nowych tez i hipotez w oparciu o nowe, sensacyjne materiały źródłowe”, tylko narracją o dziejach Stanów Zjednoczonych od początku ich istnienia po czasy współczesne. „Pisząc ją, nie siliłem się – wyjaśniał autor – na oryginalność, lecz starałem się rzetelnie wybrać z materiału przepracowanego i przemyślanego przez tylu historyków te fakty, które wydały mi się najistotniejsze, i te sądy, które wydawały mi się najtrafniejsze. [...] Starałem się nie stracić z oczu podstawowego założenia tej książki. Było nim uprzystępnić historię Stanów Zjednoczonych czytelnikowi polskiemu. Pisałem ją dla Polaków – nie dla Amerykanów lub dla Anglików”[234]. Giedroyc dzielił się z Mieczysławską obawami związanymi z przyjęciem książki na rynku czytelniczym, wyraził jednak nadzieję, „że powinna pójść. Jest to tematyka chyba dla wielu ludzi ciekawa”[235].

Opracowanie podzieliło najbliższych współpracowników Instytutu, o czym Redaktor napisał Mieroszewskiemu: „Jestem w tej chwili nie tylko w złej formie, ile dość zniechęcony. Nasza akcja, jak by to nazwać »rewolucyjna«, spotyka się nie tylko z negatywnym stosunkiem intelektualistów krajowych, ale nawet moich dość bliskich ludzi, jak Czapski czy Jeleński. [...] Drugim takim papierkiem lakmusowym jest furia Jeleńskiego i częściowo Miłosza na Historię Zaremby. Idzie, ma się rozumieć, o ostatni rozdział. Zabawne, jak u tych ludzi pojęcie postępowości czy lewicowości łączy się z antykatolicyzmem, filosowietyzmem i antyamerykanizmem. Nie można pisać, że szkoda, że USA nie zrobiła wojny z Sowietami wtedy, kiedy miała przewagę, trzeba pisać o Mc Carthym etc. Załączam Panu list Jeleńskiego do mnie jako swoisty dokument (poproszę o zwrot). No i ma się rozumieć straszenie, że to pachnie pieniędzmi i subwencją. To ostatnie nic mnie nie obchodzi, gdyż książkę wydałem na własny rachunek i to jest dobra kalkulacja, gdyż to Amerykanom szalenie imponuje – oni są na takie rzeczy dość dziecinnie czuli. Zresztą mam nadzieję, że ta książka powinna pójść. Może się mylę, ale sądzę, że na taką Historię jest miejsce tak, jak było w swoim czasie na Historię Poboga-Malinowskiego”[236].

Mieroszewski odpowiedział: „Przed drukiem nie czytałem ostatnich rozdziałów Pawełka i ja również nie jestem nimi zachwycony. Ale Pawełek nie jest żadnym lewicowcem. Jest zachowawczym liberałem i wolno mu nim być. »Biblioteka Kultury« to nie Czytelnik i nie każda książka musi być konformistycznie wierna z polityczną linią »Kultury«. Bobkowski – sądząc po jego wypowiedziach na łamach »Kultury« – jest wręcz faszystą, niemniej jest doskonałym autorem i należy wydawać wszystko, co napisze. Józef Mackiewicz jest nam również politycznie daleki, a wydajemy jego książki”[237]. Miłosz wyraził opinię, że „książka Zaremby o Ameryce zawiera niedopuszczalne naiwności w ostatnich rozdziałach. Albo pisze się historię, albo uprawia się publicystykę w stylu »Orła Białego«”[238]. O krytycznych głosach Redaktor wcześniej uprzedził Bobkowskiego: „Józio [Czapski] i Kot Jeleński plują, że faszystowska etc., Zygmunt [Hertz], że to historyk amator”[239].

Autor Szkiców piórkiem przyjął książkę z zadowoleniem. „Historię przeczytałem jednym tchem i jeszcze raz doszedłem do wniosku, że historia tego kraju jest tak samo barwna i zajmująca jak dobry western, które zresztą pasjami lubię. Nie wiem, o co chodzi krytykom, jakie »amatorstwo« – po prostu pewnie dlatego, że Paweł Zaremba nie jest »Herr Doctor, Professor und Geheimrat«”[240]. Przychylne głosy pojawiły się również w prasie emigracyjnej. Ludwik Rubel ocenił, że autor „z pełnym sukcesem wywiązał się z zadania zakrojonego na tak szeroką skalę”[241]. W londyńskich „Wiadomościach” recenzujący książkę Czesław Jeśman chwalił: „czyta się ją jak powieść, miejscami gwałtownie i dosłownie kryminalną. Czasy żyją i ich protagoniści”. Czytelników zapewnił, że „przeczytają doskonałą książkę, dzieło popularnonaukowe o potoczystości felietonu i absorbujących właściwościach sensacyjnego romansu”[242].

W parze z opracowaniem Zaremby Instytut Literacki wydał Amerykańskie stronnictwa polityczne. Mechanizm demokracji Aleksandra Hertza, socjologa i pisarza. Od 1940 r. przebywał on w Stanach Zjednoczonych, zajmował się historią myśli socjologicznej i socjologią stosunków politycznych. Redaktor wyłożył Hertzowi: „Dzisiaj losy Polski stale znajdują się na krawędzi katastrofy. Książka Pana zresztą może mieć w tej chwili ogromne znaczenie. Widując już prawie nie dziesiątki, a setki ludzi z Polski, dopiero teraz uświadamiam sobie ogrom polskiego prowincjonalizmu. Oni naprawdę nic nie wiedzą o Zachodzie, a już specjalnie o Stanach Zjednoczonych. Dziesięć lat propagandy zrobiło swoje”[243]. Giedroyc szukał możliwości dofinansowania tej pozycji i zwrócił się – jak to często czynił – o pomoc do Mieczysławskiej, której zrecenzował felietony Hertza jako interesujące i warte zebrania w jednym tomie. W liście poruszył również trudną sytuację materialną pisarza, związaną z utratą przez niego pracy w Domu Książki im. Czechowa. „Cieszę się – pisał Redaktor – że przekonuje się Pani troszkę do Hertza, bo właśnie chciałem zapukać do Pani serduszka. [...] Otóż, czy uda się skarotować FE via Pani przyjaciół, by przyznali Al[eksandrowi] Hertzowi subsydium tak jak poprzednio innym?”[244][245]. Giedroyc więcej nie nalegał, tylko zwrócił się o pomoc do Nowaka-Jeziorańskiego[246]. Jego działania zakończyły się pomyślnie i Instytut otrzymał, tak jak wcześniej w przypadku książek Bobkowskiego i Gombrowicza, dofinansowanie z Free Europe na druk. Amerykańskie stronnictwa polityczne, datowane na 1957 r., de facto ukazały się w styczniu następnego roku, gdyż ze względu na „zawalenie introligatorni” nie zdążono z drukiem.

Redaktor, zadowolony z niemal stuprocentowego zrealizowania planów na 1957 r., pytał Bobkowskiego: „Jak się Panu podobają nasze ostatnie wydawnictwa, specjalnie książka Pawła Zaremby i Al[eksandra] Hertza? Przywiązuję do nich wielką wagę”[247]. Mieczysławska pochwaliła Giedroycia: „ma Pan siłę stokroć większą od wszystkich bomb atomowych i wodorowych. Ta ilość książek ostatnio wydanych, świetnie wyglądający numer podwójny i niespożyta Pańska energia”[248]. W jednym z kolejnych listów zdradził jej: „Plan wydawniczy mam dość duży w bieżącym roku. Aż jestem niespokojny, jak sobie z tym dam radę”[249]. Projekt na rok 1958 przewidywał wydanie książek autorów polskich: Polska w bibliografii niemieckiej 1954–1956 oraz uzupełnienia do okresu 1945–1953 Jana Kowalika, Sztuka i malarstwo. Zbiór esejów Czapskiego, Cmentarze Marka Hłaski. Planowano również wydanie Polski współczesnej pod redakcją Stefana Kurowskiego, zbioru esejów, które obrazowały ówczesną rzeczywistość polską w opracowaniu ludzi związanych z tygodnikiem „Po prostu”. Ukazać się miał również numer specjalny „Kultury” lub nawet książka na temat rad robotniczych, działających w Polsce w okresie Października[250]. Plan, przygotowywany prawdopodobnie z myślą o uzyskaniu pomocy na jego sfinansowanie, zawierał pełny kosztorys pozycji, tzn. honoraria autorskie, nakład i liczbę stron.

Na kształt tych planów wydawniczych w poważnym stopniu wpłynęła sytuacja w Polsce i odchodzenie ekipy Gomułki od zdobyczy Października. Redaktor donosił Mieroszewskiemu: „W tej chwili zaciskanie cenzury wobec »Kultury« i naszych wydawnictw jest niezmiernie drakońskie. Prawie wszyscy skarżą się, że nic do nich nie dociera”[251]. Londyńczyk odpowiedział: „zgadzam się również z Pańską oceną sytuacji w kraju. Gomułka mnie bardzo rozczarowuje. Myśmy się niejako w stosunku do niego zaangażowali i mamy prawo teraz powiedzieć, co o tym wszystkim myślimy”[252]. Po manifestacjach w związku z zamknięciem przez władze „Po prostu” Giedroyc napisał Mieroszewskiemu: „wypadki w Warszawie jeszcze bardziej mnie utwierdzają w przekonaniu, że musimy skupiać koło siebie całą lewicową opozycję krajową, wszystkich rewizjonistów. [...] Z listów, jakie mam, wynika, że Biblioteczka »Po prostu« właściwie już jest zlikwidowana i coraz bardziej skłaniają się, bym ją włączył faktycznie do »Biblioteki Kultury«. Zaproponowałem, że jeśli dostanę materiały, to wydam natychmiast Białą Księgę »Po prostu«, zawierającą teksty skonfiskowanych artykułów, wszystkie memoriały składane do KC etc. Czekam odpowiedzi”[253]. Redaktora rozczarowała także postawa elit intelektualnych kraju, rozwiały się jego nadzieje na bliższą współpracę z Klubem Krzywego Koła czy „Tygodnikiem Powszechnym”. Mieroszewskiemu tłumaczył: „w każdym razie musimy dziś przejść na zaostrzenie rzeczowej opozycji, próbując wykorzystać dynamikę rewolucyjną społeczeństwa. Tu myślę, że nasze drogi z »Tygodnikiem Powszechnym« się rozchodzą”[254].

W tym samym czasie Giedroyc konsultował z Londyńczykiem treść listu Do krajowych czytelników „Kultury”. Odnosząc się do ciągłego konfiskowania przez władze PRL wydawnictw Instytutu Literackiego, zapewnił: „Nie dobijamy się o debit dla »Kultury«. Walczymy jedynie o normalizację stosunków i w związku z tym o zniesienie embarga na periodyki i wydawnictwa emigracyjne. »Kultura« – tak jak docierała do Kraju za Bieruta – tak i dociera, i będzie docierać za Gomułki. Popularność i pozycja »Kultury« w Polsce nie zrodziły się z powietrza. Nielegalszczyznę – powtarzamy raz jeszcze – uważamy za niebezpieczną dla demokratyzacji. Niestety władze partyjne zmuszają do tej drogi nie tylko nas, ale wszystkie ideowo wartościowe i niezależne ugrupowania w Kraju, nie wyłączając najwartościowszych kół młodzieży”[255].

Zgodnie z sugestią Redaktora list został wysłany do Polski na różne adresy i w pewnych odstępach czasu dopiero po 25 listopada[256]. Wzbudził on kontrowersje wśród współpracowników Instytutu, o czym Redaktor poinformował Londyńczyka: „Zdaje się, że znowu »nasi intelektualiści« w rodzaju Kota Jeleńskiego czy [Zbigniewa] Jordana są w strachu. To zabawne, jak za każdym razem, jeśli coś robimy, ci ludzie nie wierzą i boją się. Jordan uważa, że my nie możemy mieć wpływu politycznego, ale tylko przekonywać, doradzać, »myśleć«, Jeleński dostał list od Schaffa, załamujący ręce nad naszym listem do czytelnika krajowego i zapowiadającego swój przyjazd, by to z nami przedyskutować, więc też ma obawy, tym bardziej że Jan Kott, który tu był, też bardzo krytykował. Jasne, że intelektualistom krajowym nasza akcja się nie podoba, bo zagraża ich wygodnym pozycjom. Jasne, że Schaff aż chce przyjechać, bo nasza akcja jest dla tego słabego reżymu bardzo niewygodna”[257]. W końcu 1957 r. na łamach „Kultury” ukazały się dwa teksty, które określiły ówczesne stanowisko Instytutu, oznaczające de facto cofnięcie poparcia dla Gomułki[258].

Na początku stycznia 1958 r. Giedroyc przesłał Mieroszewskiemu oprócz planu wydawniczego na nowy rok sugestie dotyczące „memoriału do czynników amerykańskich”. Miał on na celu uzyskanie od nich dotacji finansowej przeznaczonej na odnowę emigracji politycznej. Zdaniem Giedroycia Polska – wobec złej pozycji Ameryki na świecie i słabnięcia reżimu komunistycznego w bloku wschodnim – miała szanse stać się „jedynym ośrodkiem, z którego mogą rozchodzić się prądy rewizjonistyczne na cały blok sowiecki, nie wyłączając Azji”. Dlatego należało skoncentrować się na „popieraniu twórczości emigracyjnej”, „wydawaniu wartościowych książek konfiskowanych w kraju” oraz publikowaniu w języku polskim literatury rewizjonistycznej nie tylko zachodniej, ale „pobudzającej rewizjonizm w bloku”[259].

Po całomiesięcznych konsultacjach Mieroszewski odesłał do Maisons-Laffitte gotową „Notatkę w sprawie emigracyjnej akcji wydawniczej”. Składała się ona z trzech części: „Sytuacja w Polsce”, „Odświeżenie emigracji” i „Dom wydawniczy”. Trzeci punkt zawierał propozycję stworzenia ośrodka wydawniczego, „którego celem byłoby wydawanie książek: autorów krajowych, którzy w Polsce natrafiają na trudności wydawnicze; pisarzy emigracyjnych, którzy reprezentują polskie wolne piśmiennictwo; autorów obcych, którzy reprezentują poglądy rewizjonistyczne w stosunku do komunizmu, i na końcu autorów zachodnich – w szczególności amerykańskich – omawiających dorobek i zagadnienia cywilizacji zachodniej”[260]. Prawdopodobnie ten projekt nie przekonał Amerykanów i zmusił Redaktora do zrewidowania polityki wydawniczej paryskiej oficyny.

Uważnie śledzący październikowe przemiany nad Wisłą Giedroyc przewidywał, że w następstwie „odwilży” kraj może zalać fala antysemityzmu oraz nastrojów nacjonalistycznych. Swoimi obawami dzielił się z Wittlinem: „wypadki poznańskie wzbudziły sympatię świata zachodniego do Polski, i Polska po raz pierwszy zaczyna wyglądać jak kraj robotniczy, a nie feudalny, i że nie tylko ci-devant walczą z komunizmem. W takich sytuacjach ulubionym chwytem rosyjskim (zarówno Rosji carskiej, jak i sowieckiej) jest prowokowanie rozruchów antysemickich. Tak było z Kielcami chociażby. Uważam, że trzeba za wszelką cenę uprzedzić, ostrzec kraj, a nawet emigrację, gdzie bez prowokacji sowieckich »duch Stahla« coraz bardziej ciąży nad londyńską emigracją”[261]. Na łamach miesięcznika ogłoszono ankietę, która dotyczyła antysemityzmu w Polsce i na emigracji[262].

W tej sytuacji „jako akt moralny i polityczny” traktowano wydaną w 1958 r. antologię Izrael w poezji polskiej w opracowaniu Jana Winczakiewicza. Ukazanie się zbioru poprzedziła zapowiedź w „Kulturze”: „postanowiliśmy wydać antologię, która przypomina, że w dorobku polskich poetów na przestrzeni dziejów nigdy nie brakowało utworów poświęconych troskom, problemom i tragediom ich żydowskich współobywateli”[263]. Giedroyc pisał do Mieczysławskiej: „Wydaliśmy wreszcie antologię Izrael w poezji polskiej. Mam nadzieję, że zainteresuje ona Żydów na świecie. Będzie to najlepszy chyba argument udowadniający niesłuszność obciążania nas zarzutem antysemityzmu”[264]. W liście do Wittlina Redaktor wyraził nadzieję, że wydana książka „będzie pewnym gestem, który może jakąś rolę odegra. Winczakiewicz zrobił to bardzo solidnie. Antologia więc poza wydźwiękiem politycznym będzie miała dużą wartość literacką”[265]. Heydenkornowi przesłał egzemplarz antologii wraz z prośbą o napisanie recenzji, a także o rozpropagowanie książki w Kanadzie. „Może uda Ci się zainteresować organizacje żydowskie, jeśli takie są w Kanadzie. Bardzo mi zależy na sukcesie sprzedażnym tej książki, bo jak wiesz, cały dochód przeznaczam na repatriantów żydowskich z ZSSR”[266].

Miłosz napisał Giedroyciowi: „z podziwem otrzymałem antologię żydowską. Rozwija Pan jakąś piorunującą działalność. Wydaje się być bardzo rzetelnie zrobiona. Choć co do samej jakości polskiego zainteresowania Żydami można byłoby dużo powiedzieć i właściwie taka antologia jest b. cenna również dlatego, że wykazuje raczej płytkość podejścia, z niewieloma wyjątkami”[267]. Jeden z krytyków uznał, że antologia „poza wartościami poetyckimi posiada ogromny, dynamiczny ładunek psychologiczny, społeczny i pozostawia duży materiał refleksyjny. Piękna i ciekawa książka”[268]. Kazimierz Wierzyński przewidywał, że Izrael w poezji polskiej „pracować będzie dla czasu przyszłego. [...] Treścią poezji naszej o Izraelu było pobratymstwo człowieka. Wyznawała to chórem, od którego drży omawiana książka. Powtarzała modlitwy proroków i zanosiła swój śpiew »z dymem pożarów, z kurzem krwi bratniej«”[269].

Z dwuletnim opóźnieniem przystąpił Instytut Literacki do wydawania utworów wyróżnionych Nagrodą Literacką „Kultury”. Pod wpływem wypadków w Polsce jury podjęło decyzję o zmianie jej regulaminu. Oprócz rękopisów literackich nagradzane miały być też książki wydane w ciągu roku. Ponadto stworzono analogiczną nagrodę dla utworu literackiego wydanego w Polsce lub nadesłanego w rękopisie z kraju. Jak w latach poprzednich oba wyróżnione utwory miały się ukazać w „Bibliotece Kultury”, a wartość nagrody wynosiła 100 tys. franków dla każdej kategorii[270].

Za rok 1957 laureatem emigracyjnym został Czesław Miłosz za już wydany Traktat poetycki oraz maszynopis Kontynentów. Był to zbiór publikowanych artykułów, esejów, wierszy i przekładów poetyckich. Zapowiedziano jego edycję w ramach „Biblioteki Kultury”, a przy okazji przypomniano, że pisarz wydał w oficynie już pięć książek[271]. Kontynenty Miłosza ukazały się już w 1958 r. dzięki pomocy Merrilla, który na tę edycję przeznaczył 1200 dolarów[272]. Po ukazaniu się tomu pisarz napisał: „Jestem bardzo wdzięczny za piękny wygląd Kontynentów. No i za wydanie”[273].

Książka, opatrzona przedmową autora, składała się z trzech części, które odzwierciedlały kolejne etapy jego twórczości: Polska, Ameryka, Francja. „Czytelnik Kontynentów – komentował recenzent – będzie je czytał z mieszanymi uczuciami; zawierają zbyt wiele kontrowersyjnych tematów, by wszystko przyjąć na spokojnie, ale każdy zapewne znajdzie wiele oryginalnych ujęć, pobudzających myśl i stąd – zgadzając się z autorem, czy nie – uznać będzie mógł lekturę tej książki za pożyteczną i interesującą”[274]. Andrzej Chciuk zachęcał do lektury: „Już dawno nie czytałem czegoś z taką satysfakcją i pożytkiem jak właśnie Kontynenty. [...] Kto nie pozna tej książki, będzie sam żałował. Oczywiście – na upartego! – można żyć bez Miłosza, ale wierzcie mi, obrabujecie sami siebie z chwil pięknych i wartościowych zawartych w 387 stronach Kontynentów”[275].

W kwietniowym numerze „Kultury” poinformowano o przyznaniu nagrody krajowej Markowi Hłasce za Cmentarze. Ogłoszenie laureata zbiegło się z wydaniem jego książki w „Bibliotece Kultury”. W uzasadnieniu przybliżono życiorys pisarza i jego twórczość, podkreślono duże zainteresowanie jego pisarstwem oficyn zagranicznych, takich jak Julliard, Kiepenheuer & Witsch, Einaudi, E.P. Dutton & Co., Inc, które zapowiedziały druk opowiadań Hłaski[276]. Franciszka Zahora w recenzji książki stwierdziła, że nie dziwi uhonorowanie najpopularniejszego pisarza w Polsce. Natomiast sensacją stały się Cmentarze jako niespotykany dotychczas w literaturze dokument antykomunistyczny. „Cmentarze – to odczucie tragedii, którą komunizm niesie. Przez artystę dużej miary”[277]. Maria Dąbrowska uznała za sensację jednoczesne przyznanie nagrody Hłasce i wydanie w „Bibliotece Kultury” w jednym tomie jego dwóch opowiadań: Cmentarze i Następny do raju. Zauważyła: „Ależ tempo! U nas, gdyby to nawet wydano, »cykl produkcyjny« trwałby rok. Tam chłopak w lutym zawiózł rękopis, a już na początku kwietnia wydrukowana książka jest w Polsce. Giedroyc – zimny, ale nieprzezorny polityk – odniósł sukces polityczny, ale czy i moralny? I czy ten sukces nie jest na szkodę Polski? I czy Giedroyciowi przyszło na myśl, że dyskontuje tu na swoje dobro wartości »wyprodukowane« w Polsce w reżimie komunistycznym? Że nie gdzie indziej ta gwiazda zaświeciła, lecz w Polsce na jej ciemnym niebie? Albo czy przyszło to do głowy tępemu Gomułce? Że za wszelką cenę należało Hłaskę ocalić dla Polski? Bo tym właśnie świat się interesuje. Literaturą powstałą w Polsce. I ta właśnie literatura wyrasta od razu ponad wszystkie pisaniny emigracyjne. Bo książka Hłaski jest świetna. Być już tak dobrym pisarzem w 25. roku życia to rzecz niezmiernie rzadka”[278].

Redaktor pierwszy nawiązał kontakt z pisarzem i zaproponował napisanie do „Kultury” opowiadania bądź noweli nigdzie wcześniej niedrukowanej[279]. Hłasko zasugerował opublikowanie właśnie Cmentarzy. „Jest to – pisał Giedroyciowi – historia uczciwego faceta, partyjniaka, który »wyłamał się« – oficjalny termin stalinizmu – który potem szuka ocalenia u ludzi, z którymi walczył o urzeczywistnienie swoich ideałów; tytuł noweli wytłumaczy Panu resztę. [...] Jeśli znów dojdą u nas »stalinowcy« do władzy, a Cmentarze ujrzą światło dzienne w piśmie Pana – proszę zmówić paciorek za moją duszę. Nowela będzie liczyć około 60 stron”[280]. Maszynopis dostarczyła zaprzyjaźniona z „Kulturą” Agnieszka Osiecka[281].

Początkowo Redaktor planował zamieścić opowiadanie w miesięczniku, lecz na prośbę autora, który bał się cofnięcia paszportu, zmienił zdanie, zwłaszcza że krajowe wydanie Cmentarzy zostało wstrzymane przez cenzurę. Giedroyc całą sprawę utrzymywał w ścisłej tajemnicy[282]. Mieroszewski na wieść o planowanym wydaniu książki pisarza zareagował: „Wiadomość o Hłasce jest kolosalną sensacją. Ułowił Pan wspaniałego szczupaka i niech Pan pilnuje, by się nam z haczyka nie spełznął. Nie ulega dla mnie wątpliwości, że reżym nie odnowi paszportu i zrobi z niego »dezertera«« przed służbą wojskową. Drukując u nas skonfiskowaną książkę, zatrzasnął facet drzwi powrotu”[283].

„Nie bardzo się z Panem zgadzam – ripostował Redaktor – by Hłasko zatrzasnął sobie drzwi powrotu. Jest on zbyt wielkim bożyszczem młodzieży w kraju, by na to sobie mogli pozwolić, tym bardziej że wygląda na to, że sukces jego będzie na skalę światową. Dlatego chcę całą historię Hłaski utrzymać w pewnych granicach. Książka się ukaże bez zaznaczenia, że była skonfiskowana, jednym słowem będę się zachowywał, jakby było rzeczą normalną, że wydajemy pisarzy krajowych, że dajemy nagrody i że u nas mieszkają. Jest teraz przeciw nam dość tajemnicza i ostra nagonka w kraju – ale jestem spokojny, że z nami nie wygrają”[284]. Redaktor pomylił się w swych ocenach i już wkrótce po wydaniu Cmentarzy w kraju rozpoczęła się nagonka na Hłaskę, nie przedłużono mu również paszportu, gdy pisarz przebywał za granicą[285]. Mieroszewski komentował tę sytuację: „Z tym Markiem to jest naprawdę sukces. Bo ta cała afera umożliwiła tak facetom w KC, jak i zagranicznym korespondentom w W[arsza]wie zobaczyć sytuację »Kultury« w rzeczywistym świetle i wymiarach. Okazuje się, że niekoniecznie musi się mieć olbrzymi zespół, by coś znaczyć”[286].

Hłasko, który dzięki Giedroyciowi w 1958 r. dostał zagraniczne stypendium, wyjechał z Polski. W lutym przybył do Paryża. Zdążył jeszcze poszerzyć przygotowywaną książkę o opowiadanie Następny do raju; oba utwory ukazały się we wspólnym tomie w 1958 r. Całość wyszła w trzech nakładach: pierwszy, w marcu, wynosił 2 tys. egzemplarzy, drugi, w lipcu, tysiąc, a trzeci, również lipcowy – pięćset[287]. Redaktor komentował popularność książki: „Cmentarze idą fantastycznie i wywołują coraz większą sensację”[288]. O powodzeniu pisarza poinformował także Weintrauba, który po lekturze napisał do Maisons-Laffitte: „Przede wszystkim dzięki za Hłaskę. Połknęliśmy tom z żoną w trimiga. I artystyczna, i polityczna wymowa Cmentarzy wstrząsająca. Zafrapowały mnie swoją kafkowską stylizacją, tu zresztą świetnie wyzyskaną jako metoda przezwyciężenia »małego realizmu«, ujęcia przez pisarza swojej prawdy o pewnej rzeczywistości”[289].

Debiut pisarza w „Bibliotece Kultury” odbił się głośnym echem w prasie emigracyjnej i zagranicznej[290]. Andrzej Chciuk swoją recenzję zakończył refleksją: „Hłasko to pisarz, który ma coś do powiedzenia i mówi prawdę. Znalazł niezwykły oddźwięk i zainteresowanie po obu stronach „żelaznej kurtyny”. Jasne, że chcielibyśmy, aby Marek Hłasko pozostał wśród nas, że go witamy z otwartymi ramionami, jednak decyzja – wrócić czy zostać – będzie należeć tylko do niego samego. Najwyżej będziemy śledzić z zainteresowaniem dalsze fazy tego meczu, o szerokich reperkusjach politycznych i literackich”[291]. 5 grudnia 1959 r. podczas inauguracyjnego posiedzenia „akademików Grydzewskiego” przyznano Hłasce nagrodę londyńskich „Wiadomości” za rok 1958, co dobitnie potwierdziło jego pozycję na emigracyjnym rynku wydawniczym[292].

Giedroyc pomógł Hłasce w jego literackim starcie na emigracji, a pisarz na najbliższe lata związał się z paryską oficyną. Redaktor swoim zwyczajem zabiegał o edycję jego książki w zachodnich wydawnictwach, prosząc o pomoc przede wszystkim Jeleńskiego[293]. Redaktor donosił Mieczysławskiej: „Właśnie teraz przeżywam takie trzęsienie ziemi z Markiem Hłaską. [...] Wybiera się bowiem do USA, którymi się pasjonuje. Mam nadzieję, że uda mi się wydostać dla niego jakieś stypendium na drogę i na pierwsze miesiące. Dutton mu wydaje książkę, a poza tym poczciwy Bobek [Bobkowski] bardzo się do niego pasjonuje i gotów mu pomóc w pierwszym okresie radami. Może przyjedzie do niego do N. Yorku, a może Hłasko potem doskoczy do niego. To b. pokrewne typy. Mam nadzieję, że to wszystko uda mi się zaaranżować”[294]. Giedroyc wspierał pisarza, mimo że nie pochwalał ani jego wystąpienia o azyl polityczny w Berlinie Zachodnim w październiku 1958 r., ani związania się z niemieckim wydawcą. Informował o tym Sidre’a: „Z Hłaską wyszło fatalnie. Wydaje mi się, że niepotrzebnie w ogóle prosił o azyl. Podejrzewam, że nie bardzo się starał o przedłużenie paszportu. Robił to w Niemczech i w Rzymie, gdzie był dosłownie jeden dzień, a nie chciał przyjechać do Paryża, gdzie tut[ejsza] ambasada bardzo dobrze zdawała sobie sprawę, że trzeba unikać skandalu. [...] Niestety od trzech miesięcy mam z nim bardzo luźny kontakt. A w każdym razie mało wpływu. Decydowało to, że w Berlinie jest Sonia Ziemann i jego przyjaciele z Polski, z którymi może pić. [...] Załączam również oświadczenie do prasy, które Hłasko dał za pośrednictwem swego wydawcy (po co wydawcy niemieckiego?!)”[295].

Z kolei Miłosz napisał Redaktorowi: „dopóki jest młodym autorem z Polski, ta Polska go w pewnym sensie kryje i przydaje mu waloru, ten posmak sensacji może być jego atutem i ułatwiać mu dostęp do różnych pism oraz domów wydawniczych, nie dlatego że Hłasko, ale dlatego że Hłasko z demokracji ludowej. Jako emigrant straciłby wszelką atrakcyjność i musiałby zaczynać od zera. Zresztą jego tworzywo może mieć kurs za granicą o tyle, o ile oświetla aspekty życia i stan umysłów za kurtyną. Prozaikami, jak Pan wie, zachodnie piekiełko jest wybrukowane i nawet talent nie wystarcza. Nowa sytuacja powinna nas skłaniać raczej, tak mi się wydaje, do unikania spektakularnych zerwań, zamiast nich trzeba chyba dążyć do strefy pośredniej, tj. do wytworzenia statusu pisarzy krajowych mieszkających przez czas dłuższy za granicą”[296].

Mieczysławska nie do końca popierała politykę Giedroycia, dlatego starał się jej wyjaśnić swoje postępowanie: „Cieszę się bardzo, że Cmentarze Pani się podobają. Martwi mnie tylko, że mimo to ma Pani zastrzeżenia do ogólnej linii. Wydaje mi się, że jest ona logiczna. Jak już zdaje się Pani pisałem, uważam, że trzeba przylegać do kraju, by móc na niego oddziaływać. Gdybym nie zajął po Październiku »pozytywnego« stosunku do Gomułki, to obecna moja walka byłaby mniej skuteczna. Dlatego też wydaje mi się błędem polityka np. [Józefa] Lipskiego, że storpedował czy próbował storpedować przyjazd Gomułki do USA. Nie tylko byłoby ważne, żeby Gomułka, który nigdy nie widział Zachodu, zobaczył USA, ale społeczeństwo w kraju taką wizytę by sobie tłumaczyło – wbrew całej propagandzie – jako posunięcie prozachodnie i nacisk na Gomułkę od dołu byłby większy”[297].

Wydanie książki Hłaski przypadło na końcówkę Października w Polsce i aresztowanie Hanny Rewskiej, działaczki Klubu Krzywego Koła. Oskarżono ją o współpracę z „Kulturą” i skazano najpierw na 3 lata pozbawienia wolności, a później Sąd Najwyższy zamienił wyrok na półtora roku w zawieszeniu na trzy lata. W więzieniu spędziła ponad 11 miesięcy[298]. Mieroszewski wyraził swe oburzenie rozliczeniowym tekstem w miesięczniku[299]. We wrześniu 1958 r. Giedroyc informował Londyńczyka: „w kraju jest na nas wielka kampania. Ludzie, którzy się chwalili, że byli u nas, są przesłuchiwani (interesują ich wiadomości dot[yczące] »K[ultury]«, personalii etc.). Dostałem z bardzo ważnego źródła krajowego ostrzeżenie, że jestem inwigilowany i by uważać na rozmowy prowadzone w Paryżu w kawiarniach etc. Ostrzeżono mnie również, że jest przygotowywana przeciwko nam kampania, mająca wykazać naszą kalekowatość, zamierzeniem jest przekonać publiczność, że jesteśmy agentami kół imperialistycznych amerykańskich. Jednym słowem znów jakiś piramidalny idiotyzm, który ich skompromituje, a nam zrobi reklamę”[300]. Zespół „Kultury” wraz z współpracownikami uznany został przez władze komunistyczne za dywersyjny ośrodek emigracyjny i poddany rozpracowywaniu przez bezpiekę[301].

Jeszcze na dobre nie opadły emocje związane z debiutem Hłaski, a już Instytut przygotował czytelnikowi kolejną niespodziankę. Zepchnięty w PRL na margines życia literackiego Stanisław Rembek, za przykładem autora Cmentarzy, zaproponował Instytutowi wznowienie swojej przedwojennej powieści W polu. Już w 1953 r. Redaktor pisał Mieczysławskiej: „Niestety grono podopiecznych się powiększa, gdyż poza Kisielewskim i Turowiczem dochodzi Stanisław Stomma, a ostatnio jeszcze Rembek. Nie wiem, czy pamięta Pani tego autora. Przed wojną wydał świetną książkę W polu, a po wojnie jedną powieść z czasów okupacji niemieckiej, a potem go »zlikwidowali«”[302]. Redaktor w jednym z projektów pisał o konieczności wydania tego utworu: „Jest to pierwsza książka pisarza krajowego i na tematy drażliwe, gdyż akcja dotyczy wojny pol[sko-]bolszewickiej. Jej rozkolportowanie w kraju w dużym stopniu przyczyni się do usztywnienia postawy pisarzy krajowych i zachęci ich do prób drukowania swych prac na Zachodzie mimo zakazów partii. Już dziś »Kultura« ma szereg propozycji od pisarzy krajowych”[303].

Planowaną edycję Giedroyc utrzymywał w dyskrecji i prosił Mieroszewskiego o zachowanie „śmiertelnej tajemnicy”[304]. Swoją decyzję skomentował Mieczysławskiej: „Rembek powinien być na odcinku polskim bombą nie mniejszą od Hłaski. Nie tylko że to najlepsza książka o kampanii polsko-bolszewickiej, ale sam Rembek (na którego nalegania książkę wydałem) jest pisarzem krajowym i »podopiecznym« PAX-u! Myślę, że Piaseckiemu to nie pomoże u mocodawców w Moskwie”[305]. W zbliżonym tonie Redaktor informował Sidre’a: „Sprawa będzie o tyle sensacyjna, że Rembek jest pod opieką PAX-u i Piaseckiego, jego książki wydaje PAX, jest w jury nagrody im. Pietrzaka. Dywersja na tym odcinku będzie specjalnie bolesna i myślę, że bardzo utrudni grę Piaseckiemu. Wysyłam Panu trochę egz[emplarzy]. Gdyby Pan miał możność posłania paru (powiedzmy 3–4) egzemplarzy autorowi, to bardzo będę wdzięczny”[306]. W polu ukazało się w 1958 r. w nakładzie 1,5 tys. egzemplarzy jako 31. tom „Biblioteki Kultury”. Książka Rembeka, chociaż dostrzeżono jej edycję[307], nie stała się kolejną „bombą” oficyny, gdyż Hłasko całkowicie zdominował opinię publiczną. Przysłużyła się natomiast dalszemu przełamywaniu oporów pisarzy krajowych przed wydawaniem na emigracji, pomimo zaostrzenia kursu wobec uchodźstwa przez reżim warszawski.

W 1958 r. „Biblioteka Kultury” drugi rok z rzędu notowała taką samą liczbę dziesięciu wydanych książek i wszystko wskazywało na to, że ta koniunktura utrzyma się w kolejnym roku. Jednak już na początku stycznia 1959 r. Redaktor pisał Mieroszewskiemu: „We Francji robi się dziki taniec cen, wszystko potwornie drożeje. Trudno się jeszcze zorientować, ale wygląda, że koszta drukarni i wszystkiego pójdą tu w górę o jakieś 25% w ciągu stycznia–lutego, a co będzie dalej? Dotyczy to kosztów drukarni, papieru, podniesienie taryfy pocztowej, podniesienie podatku od książek, podniesienie podatku od pism etc.”. Dalej dodawał: „Sprawa spadku prenumerat bardzo mnie niepokoi. Zastanawiam się, jakie zrobić kroki, by temu przeciwdziałać. Może pan ma jakieś pomysły. Kto wie, czy nie warto opracować list (a właściwie dwa listy: jeden do prenumeratorów, drugi do wszystkich odpadniętych i w ogóle do osób »z zewnątrz«) z inteligentnym apelem. Zastanawiam się również, czy w tym liście nie dać prenumeratorom dużej – powiedzmy 25% – zniżki na nasze wydawnictwa książkowe. Musimy coś wymyślić”[308].

W następnym liście stwierdził: „zarówno emigracja londyńska, jak i czynniki krajowe w tej chwili walczą z nami na ostro i gdzie mogą, to inspirują. Nie bagatelizuję spadku prenumerat, ale nie należy się przerażać. Jest to bowiem zjawisko ogólne, a przede wszystkim my jesteśmy mniej dotknięci tym niż inne pisma”. Na końcu doniósł o „liście do czytelnika” przygotowywanym przez niego w nadziei, iż to „ludzi poruszy”[309]. Nieco wcześniej, 5 stycznia, Redaktor pisał Bobkowskiemu: „Niewątpliwie zarówno w kraju, jak na emigracji jest olbrzymie załamanie. I to załamanie nie na tragiczno, tylko na rozlazło! [...] Trzeba by stworzyć nowy ośrodek rewolucyjny i zdynamizować emigrację. [...] Free Europe jest do niczego. By odzyskać inicjatywę, trzeba coś nowego, efektownego. Emigrację musi się odświeżyć. Trzeba pisać i mówić o kooperacji, a prowadzić politykę ofensywy (tak jak sowieciarze). Szarpię się, jak mogę, ale to jest wszystko bluff i budowanie z g. monumentów, jak mówił Piłsudski. Nie pamiętam, czy posłałem Panu tekst Listu do czytelników krajowych. Załączam na wszelki wypadek. Próbuję taki ośrodek rewolucyjny robić”[310].

Zespół Instytutu Literackiego w trudnych momentach swej działalności odwoływał się do pomocy czytelników, wcześniej uczynił tak m.in. przy okazji kupna nowej siedziby. W marcu 1959 r. w „Kulturze” ukazał się list Do Czytelników i Przyjaciół, podpisany przez Giedroycia. Zawierał podsumowanie dwunastoletniej działalności Instytutu w sferze politycznej i kulturalnej. Wskazywał, że obecne problemy wynikają z apatii dotykającej część emigracji i odwracania się tego środowiska od polskich pism i książek. Dodatkową przyczynę stanowiły konsekwencje reformy monetarnej we Francji, która podniosła koszty utrzymania oficyny. Redaktor zachęcał do werbowania nowych prenumeratorów i zakupu książek Instytutu, gdyż jedynie to pozwalało na dalsze funkcjonowanie oficyny. List kończył się wezwaniem: „Po raz pierwszy zwracamy się do emigracyjnych czytelników z takim apelem. Dotychczasowy nasz dorobek daje gwarancję, że nie idzie tu o podtrzymanie efemerydy, ale o umożliwienie dalszego rozwoju placówce, która złożyła egzamin samowystarczalności. Stale ostatnio zwężający się zakres swobody słowa w kraju zmusza nas do szczególnego wysiłku”[311]. Prawdopodobnie apel ten spotkał się ze zrozumieniem czytelników „Kultury”, gdyż w tymże roku oficyna wydała o cztery książki więcej w porównaniu z ostatnimi dwoma latami.

Na 1959 r. przypadała dwudziesta rocznica wybuchu II wojny światowej. Oficyna uczciła ją książką Tadeusza Katelbacha, męża zaufania Józefa Piłsudskiego i Józefa Becka na Litwie w latach 1933–1937, od 1938 r. senatora V kadencji z ramienia Obozu Zjednoczenia Narodowego. W czasie wojny był m.in. szefem referatu niemieckiego w Ministerstwie Informacji i Dokumentacji rządu RP na Uchodźstwie[312]. Został na emigracji. Jego książka Rok złych wróżb (1943) przypominała wydarzenia z „przełomowego roku odkrycia Katynia, kapitulacji Włoch, Teheranu i śmierci Sikorskiego”[313].

W nurt tematyki wojennej wpisał się też Syn zadżumionych Tadeusza Nowakowskiego, pisarza, dziennikarza i publicysty, byłego więźnia obozów koncentracyjnych. Po wojnie najpierw zamieszkał w Londynie, a w 1953 r. przeniósł się do Monachium i pracował w RWE. Książka ukazała się w niewielkim nakładzie pięciuset egzemplarzy, a jednocześnie tekst opublikowano na łamach miesięcznika[314]. Autor potrafił dostrzec w Niemczech lat pięćdziesiątych „głęboki i wyraźny nurt moralnego odrodzenia, a dostrzegłszy go – dał mu oprawę głęboko wstrząsającej opowieści”[315]. Książką tą Nowakowski dokonał rozliczenia z własną wojenną przeszłością.

Daty rocznicowe prowokowały również do swoistych podsumowań, dlatego w repertuarze oficyny nie dziwił tomik poezji Milczenia. 1949–1959 Wacława Iwaniuka, poety, prozaika i krytyka literackiego od 1948 r. mieszkającego w Kanadzie[316]. Wybór wierszy prezentujący twórczość Iwaniuka z ostatniego dziesięciolecia stanowił pierwszą pozycję tego autora opublikowaną w Instytucie. Poeta poprosił Wittlina o napisanie przedmowy do tego zbioru, ale pisarz odmówił i wyjaśnił, że nigdy nie pisał przedmów do poezji[317]. Powziętą decyzję edytorską Redaktor skomentował Jeleńskiemu: „Już i tak muszę zrobić szaleństwo i wydać tomik Iwaniukowi. Nie tylko dlatego, że jest zupełnie niezły, ale czuję, że jeśli tego nie zrobię, to Iwaniuk może się załamać psychicznie [...] czy zwariować. Jak Pan wie, nie idzie mi o filantropię, ale o utrzymanie tych kilku talentów autentycznych. [...] Nie tylko tych ludzi trzeba podtrzymywać, ale musimy mieć ośrodek, który będzie promieniował na kraj. Jest to właśnie potrzebne teraz, kiedy tam jest takie oklapnięcie”[318].

Cały czas Redaktor zabiegał o uzyskanie pomocy finansowej dla swych planów wydawniczych. W 1959 r. Instytut otrzymał z Fundacji Merrilla 610 dolarów na tom Iwaniuka, o czym powiadomił Giedroycia Stanisław Strzetelski, dyrektor Polskiego Instytutu Naukowego w Nowym Jorku[319]. Redaktor zwrócił się też listownie do PIN z prośbą o dofinansowanie siedmiu książek. Konieczność ich wydania motywował ówczesną sytuacją polityczną i wynikającą z niej potrzebą bezpłatnego rozdawnictwa tych tytułów osobom przyjeżdżającym z kraju do Paryża[320].

Na przekór kłopotom finansowym i trudnościom na emigracyjnym rynku książkowym Instytut Literacki dokonał podsumowania swego dorobku za ostatnie dziesięciolecie, wydając jako 43. tom „Biblioteki Kultury” książkę „Kultura” 1947–1957. Bibliografia zawartości treści. Działalność wydawnicza (1946–maj 1959) w opracowaniu wybitnego bibliologa Jana Kowalika[321]. Redaktor informował Mieroszewskiego: „Wreszcie analiza bibliograficzna »Kultury« za 10 lat została złożona. Piekielna korekta. Będzie to jednak ogromna książka. Nawet ten bilans wygląda ciekawiej, niż się spodziewałem”[322].

Na przełomie lat 1959 i 1960 wydano Rodzinną Europę Miłosza, retrospektywną podróż od lat młodzieńczych po czas obecny, którą można było uznać za dalszy ciąg Doliny Issy[323]. We wstępie pisarz uprzedził wszystkich czytelników o przemilczeniu przeżyć zbyt osobistych, co „będzie dowodem szacunku dla tych piwnic, które są w każdym i które lepiej zostawić w spokoju”[324]. Pozycja stanowiła „rodzaj autobiografii intelektualnej autora, urodzonego na Litwie, odbywającego studia w Wilnie, mieszkającego kolejno w Warszawie, w Paryżu, znów w Warszawie, w Waszyngtonie, znów w Paryżu”. A sedno utworu tkwiło w „porachunkach »wschodniego« Europejczyka z Zachodem w latach 1938–1958”[325]. Utwór, z pozoru osobisty, zdaniem Redaktora miał „wydźwięk aktualny”. „Osobiście – pisał Sidre’owi – stawiam ją bardzo wysoko. [...] Zarówno rozdział o Rosji jest najlepszym mi znanym oświetleniem stosunków polsko-rosyjskich, tak samo Tygrys (to jest niedawno zmarły [Tadeusz] Kroński) jest typowy dla polskich intelektualistów. Przecież to znakomicie pasuje do takiego choćby Chałasińskiego”[326]. Książka nie została zauważona, a zdaniem Giedroycia w prasie nawet „celowo przemilczana”, o czym informował Gombrowicza, próbując skłonić go do jej omówienia w Dzienniku[327]. Pisarz odniósł się do książki Miłosza w kolejnej części swego dziennika opublikowanej na łamach miesięcznika, lecz nie uzyskał odpowiedzi[328]. Jedynie głos Mieroszewskiego o Rodzinnej Europie w „Kulturze” sprowokował Miłosza do repliki[329]. Akcentem miłoszowskim zakończono ten rozdział dziejów oficyny, w którym pod szyldem „Biblioteki Kultury” zjednoczono dorobek polskich pisarzy z obu stron „żelaznej kurtyny”.

Książki „Biblioteki Kultury” wydane w latach 1953–1959 charakteryzowały się różnorodnością zarówno pod względem doboru autorów, zawartości treściowej, jak i gatunków literackich. W jednym rzędzie postawiono pisarzy o odmiennych poglądach (Łobodowski, Miłosz, Mackiewicz, Straszewicz), należących do kilku generacji (Bobkowski, Hłasko, Iwaniuk, Lipski, Parnicki, Rembek) oraz o różnych życiorysach powojennych (Gombrowicz, Hertz, Katelbach, Korboński, Miłosz, Nowakowski, Rembek). Prezentowana tematyka dotykała zagadnień historycznych (Katelbach, Korboński, Mackiewicz, Parnicki, Rembek, Zaremba), literackich (Bobkowski, Chciuk, Iwaniuk, Gombrowicz, Hłasko, Miłosz, Lipski, Pankowski, Straszewicz), politycznych i społecznych (Hertz, Miłosz). Wśród wydanych w tym okresie tytułów można znaleźć wszystkie rodzaje literackie: lirykę (Miłosz, Iwaniuk, Łobodowski), dramat (Gombrowicz), a przede wszystkim epikę z szeroką gamą jej gatunków: dziennikiem, opowiadaniem, powieścią, esejem, traktatem, wspomnieniami (Bobkowski, Chciuk, Korboński, Lipski, Miłosz, Pankowski, Straszewicz).

Pod względem graficznym książki nie różniły się zasadniczo od wydanych już wcześniej we Francji. Tytulatura ani pozostałe elementy redakcyjno-graficzne nie uległy zmianie. Jedynie na stronie przedtytułowej pojawiła się informacja o numerze tomu w ramach serii, który widniał również na jego grzbiecie. Wszystkie przedmowy, tak jak w poprzednich pozycjach, drukowano kursywą. Nie zamieszczano ilustracji ani żadnych innych materiałów uzupełniających. Gołębia okładka z charakterystyczną kolumną jońską utrwaliła się jako znak rozpoznawczy Instytutu Literackiego.

W kręgu Kongresu Wolności Kultury

Literatura obca zajmowała ważne miejsce w polityce wydawniczej Giedroycia. Z myślą o zapoznaniu czytelnika polskiego z najwartościowszymi utworami pisarzy zachodnich już w okresie rzymskim stworzył „Bibliotekę Przekładów” i „Bibliotekę Społeczno-Polityczną”. We wczesnym okresie paryskim kontynuował te inicjatywy, publikując na łamach „Kultury” książki Burnhama czy Koestlera. Utworzenie „Biblioteki Kultury” rozpoczęło kolejny rozdział w prezentowaniu piśmiennictwa obcego. Nawiązano w niej do koncepcji zapoczątkowanych w Casa Editrice „Lettere”, jednak bez wyodrębnienia osobnej serii dla przekładów. Już wiosną 1953 r. Redaktor przewidywał, że w wyniku „zmiany sytuacji politycznej w Polsce, jak i w ogóle w Europie wsch[odniej] wytworzy się, przynajmniej przejściowo, ogromne zapotrzebowanie na literaturę zachodnioeuropejską”[330].

Na początku 1953 r. niemal równocześnie z Trans-Atlantykiem Gombrowicza ukazała się powieść 1984 George’a Orwella w przekładzie Juliusza Mieroszewskiego. Instytut oddał w ręce czytelników głośne dzieło angielskiego pisarza, którego doświadczenia z wojny domowej w Hiszpanii przemieniły w „klerka walczącego piórem przeciwko totalitaryzmowi”[331]. Orwellowskie wyobrażenie świata w roku 1984, podzielonego na trzy supermocarstwa i rządzonego przez Wielkiego Brata, potraktowano jako kontynuację kasandrycznego „zmierzchu cywilizacji”, w następstwie globalnego konfliktu zbrojnego. Analogiczną wizję świata pokazał już Burnham w Walce o świat, książce wydanej przez Instytut Literacki w 1950 r.[332]

Współpracę z Orwellem nawiązano już w Rzymie. Casa Editrice „Lettere” planowała wydać wybór jego szkiców England, Your England o wolności słowa, Burnhamie, Koestlerze, Dickensie, Wellsie i Kiplingu. W kontaktach z Orwellem pośredniczył Weintraub, który czuwał również nad tłumaczeniem esejów pisarza przez Teresę (Renę) Jeleńską, matkę Konstantego Jeleńskiego[333]. Przekład nie wypadł najlepiej i Weintraub musiał go poprawiać. Eseje nie ukazały się jednak w Rzymie z powodu wzrostu kosztów, gdyż tłumaczenia wymagały korekt[334]. Redaktor do sprawy powrócił w 1948 r., kiedy planował część tych tekstów opublikować w „Kulturze”. Na przeszkodzie stanęło ponownie tłumaczenie Jeleńskiej dokonane „okropnym językiem”[335]. Jeleńska korespondowała z Orwellem i z jego upoważnienia przełożyła eseje dla miesięcznika[336].

Prace nad polską edycją 1984 Mieroszewski rozpoczął od tłumaczenia i starań o prawa autorskie. Ich otrzymanie przeciągało się w czasie[337]. Ostatecznie 22 października 1951 r. wdowa po Orwellu, Sonia Blair, podpisała zgodę na polski przekład i edycję książki. Ukazała się ona jako drugi tom „Biblioteki Kultury” w nakładzie 2,5 tys. egzemplarzy i przypuszczalnie miała dwa wydania. Pierwszą edycję zrobiono dla Kongresu Wolności Kultury, który drukował ją w Niemczech prawdopodobnie w ramach jednego ze swych projektów za czasów administracji prezydenta Trumana[338]. Zofia Hertz wspominała, że książkę Orwella w okładce z szarego papieru pakowego z napisem „Za rodinu” wysłano do Polski[339]. Drugie wydanie nosiło numerację ciągłą i zostało wydrukowane w L’imprimerie Richard. Książka ukazała się w małym formacie, który odpowiadał seriom kieszonkowym, a jej nakład został wyczerpany w 1960 r.

1984 wydano przede wszystkim z myślą o czytelniku krajowym, odciętym „żelazną kurtyną” od nowości literatury zachodniej. Dlatego Redaktor z uwagą śledził wszelkie reakcje nad Wisłą na publikacje Instytutu Literackiego. „Cieszę się, że książki – pisał do Sidre’a – wywołały zainteresowanie. Myślę, że obok Orwella powinna być najbardziej interesująca dla polskich czytelników książka Miłosza”[340]. Półtora roku później chwalił się Mieczysławskiej: „Za parę dni przyślę Pani wycinek z artykułem w »Nowej Kulturze«, gdzie bardzo pomstują, że ludzie w kraju czytają namiętnie i potajemnie Orwella 1984 i Koestlera Ciemność w południe. Biorąc pod uwagę, że ja te książki wydałem – jestem dumny jak paw z tego oficjalnego pokwitowania naszej pracy”[341]. W podobnym tonie pisał do Miłosza[342].

Na 1984 żywo zareagował Bobkowski, który napisał: „Orwellem byłem zachwycony [...]. Nie jestem w stanie pojąć, jakim sposobem ten człowiek był w stanie tak dogłębnie zrozumieć istotę komunizmu w tym czasie, w którym tak mało ludzi zdawało sobie sprawę z prawdziwej istoty tej nowej religii. Tę powieść-nie-powieść jestem skłonny traktować jako najlepsze dotychczasowe ujęcie i wyjaśnienie leninizmo-stalinizmu stosowanego”[343]. Edycja ta ukontentowała Mieroszewskiego ze względu na uznanie dla jego tłumaczenia, czym dzielił się z Giedroyciem: „Miałem dziś miły list od [Tymona] Terleckiego. Pisze mi, że dostał od Pana pierwsze tomy biblioteki »Kultury«, które b. mu się podobają. Gratuluje mi »doskonałego przekładu« 1984, który jego zdaniem »jest wyjątkowo bliski oryginału«. Pawełek Zaremba zatelefonował do mnie i powiedział mi, że przeczytał Orwella i uważa, że przekład jest świetny. Bardzo mnie cieszą te opinie, bo to był mój pierwszy przekład i na tym polu czułem się bardzo niepewnie i amatorsko”[344].

Polskie emigracyjne wydanie 1984 ukazało się w pięćdziesiątą rocznicę urodzin pisarza i równo trzy lata po jego śmierci – Orwell zmarł w londyńskiej klinice na gruźlicę 21 stycznia 1950 r. Nie dożył Kongresu Wolności Kultury w czerwcu 1950 r., lecz idee zawarte w jego dziełach towarzyszyły berlińskiemu spotkaniu intelektualistów. Pisarz publikował swoje teksty w pierwszych numerach „Der Monat”, późniejszego pisma KWK, założonego w 1948 r.[345]

Niespełna dwa miesiące później ukazał się Bierny opór czy wyzwolenie Burnhama, już drugi tytuł tego autora wydany przez Instytut Literacki. Książka zyskała dodatkowy sens w momencie objęcia prezydentury w Stanach Zjednoczonych przez Dwighta Eisenhowera, gdyż krytycznie analizowała politykę zagraniczną Stanów Zjednoczonych po II wojnie światowej, a szczególnie skrytykowała doktrynę containment (powstrzymywania). Burnham przekonywał bowiem do polityki wyzwolenia, uwalniającej ludzi od tyranii komunizmu. Przestrzegał przed biernym oporem, „jeśli będziemy zwlekać z ofensywą polityczną, może być za późno na bomby”[346]. Giedroyc przy okazji tej edycji wyłożył Wańkowiczowi: „Zawsze starałem się, by »Kultura« (mimo zespołu) nie miała sztywnego programu i linii, jak np. »Orzeł [Biały]«. [...] Atmosferą, którą staram się wytworzyć w »Kulturze«, jest postawa czynna do zagadnień, próby szukania konkretnych rozwiązań i dlatego, szczerze mówiąc, wolę przygotowywaną książkę Burnhama niż ten deprymujący obraz zgniłego Zachodu”[347]. Po lekturze tekstu napisał autorowi: „Książka Pana dała mi wiele materiału do przemyśleń i pozwoliła mi na naszkicowanie wytycznych dla wojny psychologicznej w obecnym okresie w stosunku do Europy Wschodniej, jak również do zastanowienia się nad rolą, jaką może na tym odcinku odegrać »Kultura«”[348].

Jednocześnie z amerykańskim wydaniem książki przez John Day Co. New York opublikowano jej fragment w „Kulturze”. Redakcja podkreśliła dumę z tej zbieżności z edycją amerykańską. „Niewątpliwie – informowano – nasi czytelnicy będą chcieli się zapoznać z tą najsensacyjniejszą książką ostatniego okresu, świadczącą o zachodzącej zmianie w polityce Stanów Zjednoczonych”[349]. Redaktor zakomunikował Mieczysławskiej: „W końcu lutego – zapewne – ukaże się książka Jamesa Burnhama Containment or Liberation oraz Miłosza Zniewolony umysł. Mam nadzieję, że te dwie ostatnie książki ukażą się jako prapremiery, a w każdym razie, najpóźniej równocześnie z wydaniem amerykańskim”[350]. Tłumaczenie książki Burnhama Redaktor zaproponował najpierw Mieroszewskiemu. Gdy ten odmówił (przekładał właśnie artykuły do numeru amerykańskiego „Kultury”), poprosił go o napisanie wstępu oraz konsultował tytuł do polskiej edycji i formę jej promocji w miesięczniku. Ostatecznie Containment or Liberation przełożył Jan Ulatowski[351], który w opinii Redaktora „rewelował się jako naprawdę znakomity tłumacz. Burnham jest przetłumaczony doskonale”[352].

Rozbudzone nadzieje Giedroycia na rozgłos Biernego oporu czy wyzwolenia ostudziła Mieczysławska: „Załączam niezbyt życzliwą krytykę nowej książki Burnhama; słyszałam już od osoby, która czytała tę książkę, równie niepochlebną opinię, prawie pokrywającą się z »Times’em«. [...] Życzę oczywiście Panu powodzenia z książkami, ale obawiam się, iż wiele floty one nie przyniosą. Mam nadzieję, iż się mylę, bowiem chciałabym, aby Wam finansowo dopomogły – sądzę tylko po rynku amerykańskim i właściwie nowojorskim. Orwella można tu kupić za 25 c[entów] w tanim wydaniu »kieszonkowym« i to już jakby przebrzmiała książka; Burnhama, kto się interesuje, przeczyta po angielsku”[353]. Redaktor odparł: „Martwi mnie bojkot książki Burnhama. Niestety mimo sugestii, jakie wysuwałem, prasa polonijna nie skorzystała z okazji, by zrobić kampanię w tej sprawie. Zapewne niewiele pomogłoby to książce (nie przeceniam Polonii), ale zobowiązałoby Burnhama. Nie mamy przecież za dużo przyjaciół”[354].

O pomoc zwrócił się do Heydenkorna: „Czytałeś zapewne w prasie, że księgarnie w Stanach Zjednoczonych pod wpływem emigracji rosyjskiej i czynników kryptokomunistycznych zbojkotowały książkę Burnhama. Można tę książkę różnie ocenić, niemniej jest to wielki postęp w myśleniu politycznym amerykańskim i w Burnhamie mamy niewątpliwie przyjaciela. Wydaje mi się, że byłoby dobrym posunięciem, gdyby prasa polonijna zarówno w Kanadzie, jak w Stanach zorganizowała kampanię na rzecz tej książki i to nie tylko wydania polskiego i angielskiego. [...] Czy mógłbyś się tą sprawą zająć i ją zaaranżować?”[355]. O tym, że kwestia ta nurtowała Giedroycia, świadczyło powracanie do niej co pewien czas: „Co mnie martwi – pisał Mieczysławskiej w jednym z kolejnych listów – to prawie kompletne przemilczenie książki Burnhama. Wydaje mi się taktycznie ważne, by prasa polonijna narobiła trochę szumu koło tej książki (choćby koło wydania angielskiego, a nie polskiego). [...] Bardzo proszę, by Pani szepnęła słówko przy okazji Yollesom i innym”[356].

Do końca 1953 r. Redaktor wymieniał z Mieczysławską uwagi na temat Biernego oporu. Bronił on swego zdania, twierdząc, że „można lubić lub nie lubić Burnhama i pesymistycznie oceniać jego wpływy, ale to był pierwszy pisarz i pierwsza książka stawiająca problem liberation”[357]. Mieczysławska zaś, która książki nie przeczytała, przywołała zasłyszane opinie: „nawet jego zwolennicy na tutejszym terenie (rodacy) mówili, że jest nieaktualna i dość słaba. A inni znów krytykowali, że tylko z Amerykanów drukujecie jego i wobec tego Polacy rozsiani po świecie mają fałszywe pojęcie o Stanach – że powinniście kiedyś dodać, iż to jest głos odosobniony, niereprezentujący (niestety) linii State Dept. Oczywiście innym tłumaczyłam, iż inni, którym wyzwolenie nie leży tak na sercu, nie pisywaliby do polskiego miesięcznika”[358]. Takie zarzuty stanowczo odpierał Giedroyc: „Nie zgadzam się z Panią, a właściwie z Pani znajomymi, że zanadto akcentujemy Burnhama. Przede wszystkim wynika to z tego, że jest to jedyny Amerykanin, z którym jestem w osobistych i przyjacielskich stosunkach, a poza tym jest to jedyny publicysta amerykański, który nas szczerze popiera. I właśnie to, że w tej chwili jest w cieniu, powoduje, że staram się z nim być w jak najlepszych stosunkach. To jednak ludzi zobowiązuje”[359].

Pomimo chłodnego przyjęcia Biernego oporu przez emigrację, w prasie pojawiły się głosy doceniające wysiłek Giedroycia. Wraga, chwaląc Instytut za tę publikację, zauważył, „jak ogromną pracę na terenie czysto amerykańskim muszą dokonać politycy amerykańscy, biorący na siebie odpowiedzialność za obronę swego narodu przed agresją bolszewicką. Pracy tej musimy przyglądać się z największą uwagą, od niej bowiem zależy los całego wolnego świata”[360]. Z kolei Zygmunt Zawadowski podkreślił, że Bierny opór „zawiera wreszcie piękne i od wielu lat niesłyszane słowa o konieczności prowadzenia polityki honorowej i dotrzymywania zobowiązań. Stwierdza on, że prawdziwego sojusznika i przyjaciela nie można kupić. [...] Honor nie stracił jeszcze swego miejsca w stosunkach między ludźmi”[361].

Redaktora najbardziej interesował rezonans tego tytułu w kraju, przekonywał więc Burnhama: „Książki Pana, Miłosza i Orwella będą prawdziwym ładunkiem dynamitu dla inteligencji w Polsce. Sądzę, że nie przesadzę, jeśli to nazwę najważniejszym pociągnięciem propagandowym ostatnich lat. Szkoda tylko, że w moich warunkach mogę te rzeczy robić jedynie na małą skalę i nie mam możności systematycznie kontynuować”[362]. Sidre’owi anonsował: „Za 10 dni wydam książkę Jamesa Burnhama: Containment or Liberation, która zapewne zrobi też duże wrażenie w Polsce”[363]. Mieczysławskiej zaś donosił: „Z książek jak dotąd jestem zadowolony. Myślę przede wszystkim o echu, jakie wywołały w kraju, gdzie udało mi się ich dość dużo wysłać”[364].

Wydanie książek zagranicznych autorów skłoniło Redaktora do snucia planów, by przekładom nadać formę serii edytorskiej, o czym informował Vincenza: „Chciałbym w przyszłym roku zorganizować coś w rodzaju »Biblioteki Przekładów ze Współczesnej Literatury Światowej«. Wydaje mi się, że byłoby to z ogromnym pożytkiem i dla emigracji, i dla kraju. Przedsięwzięcie jest »niebotyczne«, gdyż wymaga ogromnych kapitałów, a przy tym czytelnictwo na emigracji coraz bardziej spada. Zdecydowałem się na zorganizowanie karoty. Chcę, by każde państwo ufundowało wydanie dwóch książek ze swej współczesnej literatury. Książki byłyby poprzedzone obszernymi przedmowami w rodzaju przedmów Boya[365]. Książki bym zmatrycował tak, by w razie zmiany sytuacji w kraju móc z miejsca uruchomić wielki plan wydawniczy”[366]. Swój pomysł Giedroyc przedłożył Bobkowskiemu, komentując: „może to dać ładny i potrzebny wybór, skutecznie zwalczający prowincjonalizm emigracji i kraju. Pierwsze próby w Belgii, Szwajcarii, Niemczech i Stanach wyglądają zachęcająco”[367]. W kolejnej wersji projektu podano informację o planowanym nakładzie 2,5 tys. egzemplarzy, przy założeniu, że pięćset egzemplarzy każdej pozycji wysyłano by do Polski. Koszt każdej książki obejmował drukarnię, papier, zmatrycowanie, tłumaczenie oraz wstęp i miał się wahać w granicach 550 tys. starych franków przy objętości ok. 240 stron[368]. Obowiązek uzyskania praw autorskich spoczywałby na zainteresowanym państwie. Prawdopodobnie projekt stworzenia tej serii łączył się z zabiegami Giedroycia o przekształcenie oficyny w instytucję analogiczną do Domu Wydawniczego im. Czechowa i upadł wraz z całym tym misternym planem.

Zmiany na scenie politycznej świata postępujące od śmierci Stalina, a wraz z nimi „odwilż” w bloku sowieckim, postawiły przed oficyną kolejne wyzwania. W końcu 1955 r. Redaktor wyjaśniał Korbońskiemu: „Znalazłem się bowiem w specjalnie trudnej sytuacji. Muszę z jednej strony [...] zaopiekować się pisarzami emigracyjnymi, będącymi pod obstrzałem, a z drugiej strony obecna sytuacja w kraju wymaga specjalnej literatury, której brak tam się najbardziej odczuwa, to jest literatury, która dawałaby narzędzia walki inteligencji z marksizmem i komunizmem. Niestety my takich ludzi nie mamy. Trzeba więc operować tłumaczeniami. Projektowałem taką »bibliotekę społeczno-filozoficzną«, na którą składałyby się książki R. Arona Opium des intellectuels, Merleau-Ponty Les aventures des dialectique, wybór pism Simone Weil i Jeanne Hersch Ideologies. Wszystkie kombinacje i podchody na zdobycie funduszy zawiodły. Nie jest to jednak argumentem i wątpię, by nam kiedyś wybaczono to lub uznano za wystarczające alibi. Robię więc szaleństwo i zaczynam własnymi siłami. Na pierwszy ogień idzie Aron, którego zaczynam tłumaczyć, i już w numerze styczniowym zapowiem”[369]. Stempowskiemu zaprezentował podobne tytuły z pomysłem przesłania książki byłego głównego ideologa komunizmu we Francji, Merleau-Ponty’ego, do członków partii w kraju, a Arona do wszystkich polskich menedżerów – kierowników. „Musimy wykorzystać wszystkie minusy – przekonywał – obecnej polityki sowieckiej. Jej pragmatyzm jest dla nas doskonałym narzędziem”[370]. Wydanie tych książek Giedroyc dyskutował także z Jeleńskim, który obracał się we francuskich kręgach intelektualnych.

Redaktor wspominał, że poznał Arona dzięki Jeleńskiemu[371]. Jednak do ich pierwszego kontaktu doszło zapewne w czasie zawiązania się Kongresu Wolności Kultury w Berlinie, na którym pisarz reprezentował Francję obok Davida Rousseta, Remy’ego Roure’a, André Philipa, Claude’a Mauriaca, André Malraux, Jules’a Romains, Georges’a Altmana[372]. Giedroyc zaproponował Miłoszowi przekład Opium des intellectuels z zaznaczeniem, że musiałby go zrobić niezmiernie szybko i zabawić się w stachanowca[373]. Pisarz na początku odmówił tłumaczenia, ponieważ jego zdaniem „jest to zła książka. Mija się z zagadnieniem, żadnego komunisty nie przekona i może służyć za przykład, jak nie należy pisać o komunizmie”. Ocenił ją jako piekielnie nudną, a stanowisko autora, który opowiedział się po stronie kapitalizmu, uznał za „najzupełniej obce ludziom w Polsce”[374]. Redaktor nie nalegał na zmianę decyzji, choć jemu samemu książka bardzo się podobała i nazwał ją „jedną z lepszych”. Miłoszowi wyjaśniał, że chce podsuwać czytelnikowi krajowemu „materiał do myślenia, a nie formułki już gotowe. Jako zaś materiał do przeżucia Aron jest doskonały”[375].

Zgodnie z planami Instytutu Koniec wieku ideologii Raymonda Arona ukazał się w połowie 1956 r. Francuskie wydanie w oficynie Calman-Lévy wyszło w 1955 r. Ostatecznie książkę przełożył Miłosz. Przypuszczalnie wyraził zgodę dopiero po jej dofinansowaniu przez Kongres Wolności Kultury, o co wystarał się Jeleński[376]. Być może było jednak odwrotnie – na przychylną decyzję KWK wpłynął fakt, że tłumaczenia podjął się Miłosz, który współpracował z Kongresem. Już po rozpoczęciu pracy nad przekładem napisał on Giedroyciowi o swoich dalszych zastrzeżeniach wobec Końca wieku, którego „zupełną nicość” poznał podczas tłumaczenia. Zarzucił książce „zasadniczą szkodliwość w takim traktowaniu pewnych poważnych tematów, zasługujących na rozważenie, że się je ubija. Wie Pan dobrze, że pisanie jest dość delikatnym mechanizmem, bo wystarczy przesunąć o ćwierć milimetra zagadnienie, a otrzymuje się zupełnie co innego. Ta właśnie ćwierć milimetra u Arona sprowadza całą śmiertelnie poważną problematykę naszych czasów do niebywałej płaskości. Wątpię, żeby czytelnik przebrnął przez więcej niż połowę tej książki. Ja osobiście nie mogłem”[377]. Według Miłosza zniechęcała ona do Zachodu i dlatego była bardzo szkodliwa. Giedroyciowi tłumaczył: „nie można powoływać się na argument, że dobrze, żeby wiedziano, co się pisze na Zachodzie. Na Zachodzie pisze się też dobre rzeczy. Taka rzecz wydana przez »Kulturę« rzuca na nią światło, jest to książka ideologiczna i jeżeli – zapyta czytelnik w Polsce – »Kultura« tylko to ma nam do powiedzenia, to ma do powiedzenia zero”. Pisarz wyrzucał sobie podjęcie się tej pracy: „Niestety często zdarza mi się wpadać w błoto i potem tego żałować. To jest kwestia moralnej odpowiedzialności, przyłożenia ręki do czegoś, co jest szkodliwe. Nie miałbym skrupułów, gdyby chodziło o pornograficzny utwór, ale tu sprawa przedstawia się poważniej. Nie powinien był Pan zgadzać się na tę książkę. Lepiej jest odmówić i powołać się na to, że się samemu lepiej wie, co jest pożyteczne. Twarda pozycja może zaszkodzić, ale tylko chwilowo. Na dalszą metę by się opłaciła”[378].

Miłosz podpowiadał Redaktorowi dwa wyjścia. Pierwsze miało na celu przekonanie Jeleńskiego, by książki nie wydawać, drugie polegało na poprzedzeniu tekstu przedmową wydawnictwa, „w której »Kultura« stwierdziłaby, że wydając ją, chciała wprowadzić czytelnika w spory toczące się we francuskim świecie intelektualnym, ale że nie oznacza to, iż podziela stanowisko autora”[379]. Giedroyc nie posłuchał pisarza, gdyż uważał Opium des intellectuels za „prawdziwą inteligentną krytykę marksizmu”, użyteczną „zarówno dla kraju, jak i samej emigracji”[380]. Jeleński zalecał przeczytanie Opium intelektualistów każdemu, „komu zagadnienia społeczne, gospodarcze i polityczne nie są obojętne, [...] kogo interesuje jego własna przyszłość – bezpośrednio niestety w naszym okresie związana z losami społeczeństw. Aron zdziera maski ideologii i systemów – i daje nam obraz świata w jego jedynej, niepowtarzalnej i złożonej formie”[381].

Koniec wieku ideologii, wydrukowany w tysięcznym nakładzie, rozszedł się z końcem lat pięćdziesiątych. Redaktor z zadowoleniem donosił Mieroszewskiemu o powodzeniu książki wśród przyjezdnych z kraju[382]. Łobodowski stwierdził, że „niewątpliwie skorzystają z niej i ich polscy koledzy – wraz z liczniejszą rzeszą polskiej inteligencji, na której użytek to studium zostało widocznie przetłumaczone”[383]. Odmienne zdanie wyraził recenzent w katolickim „Życiu”, zastanawiając się, co skłoniło Instytut do jej wydania. Zauważył, iż „autor poświęca sporo miejsca polemice z Sartre i Merleau-Pontym oraz analizie umysłowości bywalców kawiarń przy Saint-Germain-des-Prés; jego krytyka jest słuszna i przekonująca, lecz dla czytelnika polskiego salonowy komunizm intelektualistów francuskich stanowi zjawisko oderwane od życia, chorobliwie przesublimowane, irytujące nieraz bezpłodnością myślowych spekulacji”[384].

Sytuacja na rynku wydawniczym zarówno emigracyjnym, jak i krajowym przyczyniła się do kolejnych edycji pisarzy zachodnich. Giedroyc pisał Wittlinowi: „W tej chwili mam na ukończeniu książkę Grahama Greene’a Moc i chwała, poza tym Miłosz tłumaczy książkę Jeanne Hersch Idéologies, która jest pewnym uzupełnieniem Arona ze strony raczej socjalistycznej. Wybór Simone Weil ulega opóźnieniu na skutek komplikacji z prawami autorskimi. Chwilowo nic innego nie projektuję – choć rękopisów, i to dobrych, mam masę. Ale moja sytuacja finansowa nie jest najświetniejsza”[385]. Instytut planował wydrukować książkę Greene’a jeszcze w Rzymie, ale do tej publikacji nie doszło z powodu trudnej sytuacji materialnej. Redaktor później raz jeszcze zabiegał o nią, gdy postanowił wydawać powieści w „Kulturze”, całe bądź w odcinkach. Giedroyc dwukrotnie zwrócił się do Weintrauba o pomoc w uzyskaniu zgody na przekład[386]. Jednak Weintraub odmówił, wymawiając się nieporozumieniami z agentem autora podczas pierwszych starań o zezwolenie na jej druk[387]. Przypuszczalnie Giedroyciowi w wydaniu książki Greene’a pomógł Miłosz, który znał pisarza[388].

Moc i chwała w tłumaczeniu Bolesława Taborskiego ukazała się w 1956 r.[389] Książka angielskiego pisarza katolickiego była ukłonem w stronę katolików w Polsce, którzy zdaniem Giedroycia, „zapewne się w kraju wyprostowują”[390]. Poza tym pozycja ta stanowiła dla Instytutu niemałą gratkę. Nie wydała jej emigracyjna katolicka oficyna Veritas, gdyż jak donosił Giedroyc Zawieyskiemu, oceniono ją „jako książkę szkodliwą z punktu widzenia katolickiego”[391]. W Polsce zaś PAX nie dostał zezwolenia na jej druk[392]. Redaktor poinformował prof. Stanisława Kota o problemach z wydaniem książki Greene’a w kraju; w Polsce ukazała się ona dopiero w 1967 r.[393] Dlatego Mieroszewski radził Redaktorowi wydać ją zaraz po uzyskaniu praw autorskich, by uniknąć ewentualnych kłopotów ze strony Józefa Kisielewskiego, który nie dopuścił do jej edycji[394]. W „Kulturze” ogłoszono wywiad Bohdana Czaykowskiego z pisarzem, który podzielił się swoimi refleksjami po dwutygodniowym pobycie w Polsce[395]. Greene w liście do redakcji sprostował fragment tej rozmowy; stwierdził też, że podczas wizyty nad Wisłą wydał polecenie, by nie drukowano jego tekstów w „Dziś i Jutro” do momentu usunięcia tytułu jego książki z ówczesnego watykańskiego Indeksu ksiąg zakazanych[396].

Instytut rekomendował Moc i chwałę jako powieść sensacyjną, poruszającą jeden z ważniejszych problemów chrześcijaństwa, jakim jest „świętość na tle słabości człowieka”, książkę, w której „walka komunizmu z chrześcijaństwem jest najaktualniejszym problemem epoki”[397]. Tytuł ten przysporzył oficynie uznanie, a o jej dorobku pisano: „Biblioteka »Kultury« wydała już 15. tom najprzedniejszych dzieł, jakie ukazały się w języku polskim na emigracji. Oprócz najlepszych pisarzy polskich, jak Łobodowski, Miłosz, Straszewicz, Parnicki, Pankowski, Korboński i inni – wyszły tłumaczenia wybitnych dzieł J. Burnhama, Orwella, R. Arona, wreszcie kapitalna książka G. Greene’a pt. Moc i chwała”[398].

Na początku 1957 r. Instytut, zgodnie z wcześniejszymi zamiarami, zaproponował czytelnikowi Politykę i rzeczywistość autorstwa wybitnej szwajcarskiej uczonej Jeanne Hersch. Redaktorowi książka wydała się „wymarzoną dla czytelnika polskiego – specjalnie krajowego”[399]. Mieroszewskiemu Giedroyc tłumaczył, że publikacja ta „doskonale komplementuje książkę Arona na gruncie socjalistyczno-liberalnym”[400]. Bobkowskiego zachęcał: „Specjalnie zwracam Pana uwagę na książeczkę Jeanne Hersch, którą teraz wydaję, i jak Pan to zestawi z Aronem, to proszę wtedy mi powiedzieć, że jestem inteligenckim pięknoduchem”[401].

Giedroyc zaproponował Miłoszowi przekład Polityki po uprzednim zaakceptowaniu tej kandydatury przez Hersch[402]. W trakcie uzgadniania warunków tłumaczenia doszło do nieporozumienia w kwestii honorarium. Miłosz poinformował Redaktora o dofinansowaniu jego pracy przez KWK: „Kongres tłumaczowi »dopłaca«, ale po prostu w formie przyznania »Kulturze« znacznie wyższej sumy na opłacenie tłumacza. [...] Wydaje mi się, że Pan niedostatecznie bierze pod uwagę chęć korzyści (która istnieje i której zaprzepaszczać nie ma potrzeby) przyjścia z pomocą pisarzom przez stworzenie normalnych warunków pracy. Celowanie za niskie może być tylko demoralizujące, bo [...] obniżając stawki, stwarza się klimat, w którym pisarze emigracyjni muszą pracować”[403].

Giedroyc tłumaczył: „wydawanie książek nie jest moim zawodem, a jedynie środkiem mojej pracy politycznej. Staram się w polityce wydawniczej pogodzić dwa momenty: potrzebę danej książki, jak również przyzwoite honorarium dla autora. W warunkach polskich – i nie tylko polskich – suma 100 000 frs. za przetłumaczenie książki jest honorarium dobrym. Zresztą był Pan tego zdania w swoim czasie. Ponieważ większości książek nie mogę wydać własnym nakładem ze względu na ich całkowitą deficytowość – staram się o uzyskanie pomocy finansowej na ich wydanie. Przedstawiając budżet Kongresowi, daję go bardzo dokładnie i nie na wyrost”[404]. Pisarz dalej drążył sprawę dopłaty KWK: „Nie widzę osobiście, dlaczego budżet na książkę nie może być podwyższony, jeżeli ze strony Kongresu jest po temu dobra wola. Co do stawek, to nie są one przecież ustalone raz na zawsze. Potrzeba mi pieniędzy na utrzymanie domu i biorę takie prace, jakie mi mogą przynieść najwięcej korzyści – co, jak Pan wie, nie oznacza, że kieruję się wyłącznie korzyścią materialną. W każdym razie robię obrachunek swego czasu i zestawiam to z innymi zarobkami, jakie mógłbym wyrobić w tym samym czasie”[405].

Ostatecznie Miłosz przełożył Politykę i rzeczywistość, jak się wyraził, w rewanżu za przełożenie przez autorkę dwóch jego książek. W nocie od tłumacza przybliżył sylwetkę Hersch urodzonej i zamieszkałej w Genewie. Przed I wojną światową przez krótki czas przebywała ona wraz z rodziną w Polsce. Studiowała filozofię w Genewie, Heidelbergu, Paryżu i Fryburgu. Największy wpływ wywarł na nią Karl Jaspers. Polskie wydanie Polityki i rzeczywistości ukazało się w niespełna kilka tygodni po francuskim. Miłosz uprzedzał, że po rozprawie nie należy „oczekiwać zawiłych i po raz pierwszy wykładanych teorii. Znajdzie się tu raczej rozgraniczenie w dziedzinie znanej wszystkim czytelnikom gazet, ale dającej okazję do wielu nieporozumień. Filozof nie jest dzisiaj samotnikiem w swoim gabinecie. Walki pomiędzy ludźmi obchodzą go i powinny obchodzić. To właśnie mówi każde zdanie autorki, a zwłaszcza rozdziały o konieczności naszego udziału w polityce”[406].

Profesor filozofii uniwersytetu w Genewie zaangażowała się w sprawy polskie jako korespondent prasowy – w tym i Instytutu Literackiego – w procesach poznańskich[407]. Hersch we wstępie dla polskiego czytelnika wyznała, że po Poznaniu i Budapeszcie przez wiele tygodni próbowała napisać tę przedmowę i nie mogła. „Przyglądaliśmy się bezsilnie najgorszemu. Pozwoliliśmy, nie kiwnąwszy palcem, żeby miażdżono naród umierający w walce o wolność. Nie umieliśmy znaleźć żadnych środków ratunku. Mogliśmy tylko miotać się daremnie w sieci naszych doznań, myśli i słów. Jednakże, dając z siebie wszystko w jednym porywie, młodzież Poznania, młodzież Węgier przekazała nam skuteczny środek przeciwko rozpaczy. Dowiodła, że istoty ludzkiej nie da się złamać. Nie można jej ani uwieść, ani kupić, ani pokonać. Można ją tylko zabić. Łatwo jest myśleć o problemach – socjalizmu i wolności – jakie poruszam w tej książce, ale wy, przyjaciele ze Wschodu, żyjecie nimi. [...] Nie umieliśmy zrealizować zjednoczonej Europy, a tylko ona mogłaby przynieść ratunek powstańcom węgierskim. Główną przeszkodą, na jaką natrafiliśmy, było długotrwałe zafascynowanie znacznej części mas, jak również wielu intelektualistów ideologią komunistyczną. Wam, ludziom z tamtej części kontynentu, niełatwo zapewne zrozumieć, dlaczego nasi intelektualiści, choć nic im nie groziło, przez tak długi czas dobrowolnie oddawali się w tę samą niewolę, którą wasi gotowi byli odrzucać z narażeniem życia”[408].

Polityka i rzeczywistość wywołała dyskusję Redaktora z Bobkowskim, który przyznał, że zapowiedź książki wzbudziła w nim pewien sprzeciw ze względu na jej tematykę. Giedroyc przekonywał: „Jeśli Pan przeczyta książkę Jeanne Hersch, to zobaczy Pan myśl manewru. Ta książka jest wydrukowana jedynie na kraj. Komunizm jest mi obcy i wrogi. Ale przede wszystkim walczę z Sowietami, bo to wróg nr 1”[409]. Bobkowski po lekturze ocenił: „Herschówna straszna. Nie można i nie wolno brać takich książek bez znajomości ekonomii, nie wolno pisać już dziś takich książek, nie wspominając ani jednym słowem o USA. Zgoda – ten »kapitalizm ludowy« jest bardzo niewygodny dla zwariowanych ideologów socjalizmu, ale właśnie dlatego nie wolno go pomijać. Straszna ciemnota, straszny dogmatyzm nawet po naszej stronie. A w końcu do społeczeństwa demokratycznego, do demokracji najdalej posuniętej, doszedł właśnie ten kapitalizm. Socjalizmami, bzdetami ideologicznymi nie osiągnie się niczego poza elitarnością. [...] Przecież ta nasza biedna Polska jest dziś w gruncie rzeczy bardziej elitarna (w istocie) niż nasza z dwudziestolecia. Dziś facet, który nosi skarpetki z paczki amerykańskiej, uważa się za coś lepszego od innego, który ich nie ma. Intelektualizm dryfuje w kierunku zupełnie zwyrodniałym – nie mają co żreć, ale co miesiąc nowe pisma liiiiterackie i spoooołeczne”[410]. W jednym z kolejnych listów dodał: „Nie – nie pojmuję, jak inteligentny człowiek może być komunistą, lub choćby socjalistą. Nie – nawet gdyby Jeanne Hersche została w Polsce prezydentem, to i tak bym nie wrócił”[411].

Prasa emigracyjna, która rejestrowała dorobek „Biblioteki Kultury”, odnotowała: „»Kultura« [...] po słabej i bałamutnej książce R. Arona Koniec wieku ideologii wydała błyskotliwą i przekonywającą rzecz Jeanne Hersch Polityka i rzeczywistość w przekładzie Cz. Miłosza”[412]. Z kolei Roman Palester w recenzji książki Hersch skonstatował: „Biblioteka paryskiej »Kultury« jest niewątpliwie jednym z najpoważniejszych polskich przedsięwzięć wydawniczych. Jeśli zważyć, że w tej serii wydawniczej wyszły wszystkie powojenne utwory Gombrowicza, Straszewicza oraz emigracyjne Miłosza, to już to samo dawałoby tytuł do naszej wdzięczności. Ale prócz tego Biblioteka »Kultury« dba o utrzymanie czytelnika polskiego au courant tendencji literatury światowej oraz współczesnych prądów filozoficznych i socjologicznych. Stąd szeroki wachlarz publikacji od Jamesa Burnhama do Raymonda Arona”[413].

Rok 1957 oficyna zakończyła wydaniem książki amerykańskiego socjologa Daniela Bella Praca i jej gorycze. Kult wydajności w Ameryce[414]. Do zainteresowania się tą pozycją zachęcił Redaktora Jeleński, który przekonywał, że zaprzecza ona pesymizmowi de la société de masse[415]. Bell, redaktor „Fortune Magazine”, w latach 1955–1957 pracował w Międzynarodowym Sekretariacie KWK w Paryżu i odpowiadał za realizację programu Mid-Century Dialogues, w którego ramach organizował seminaria[416]. Prawdopodobnie poznał wówczas Jeleńskiego, a być może zbliżył się też do zespołu Instytutu Literackiego. Przypuszczalnie początkowo Giedroyc powierzył przekład Mieroszewskiemu, ale aby odciążyć Londyńczyka i przyspieszyć tempo pracy nad książką, postanowił w kwietniu 1957 r. prosić o jej przełożenie Miłosza z zaznaczeniem, iż chciałby ją wydać jak najszybciej[417]. Niewykluczone też, że tłumaczenie Miłosz i Mieroszewski zrobili wspólnie. Na takie rozwiązanie wskazywały słowa Redaktora do Londyńczyka z lipca, w których upraszał o szybki przekład i korektę książki. Honoraria pokryło pismo „Preuves”[418].

We wstępie do polskiego wydania Bell pisał: „Szkic niniejszy jest więc, w duchu Herzena, obroną życia teraz, wysuwa propozycję, aby uznać pracę za to, czym być powinna, za podnietę ducha ludzkiego, a nie za środek, który go miażdży. [...] Aby jednak dokonać tej zmiany, należy starać się »odtworzyć« w wyobraźni sam proces pracy, występując przeciwko podstawowemu pojęciu, jakie mu towarzyszy we wszystkich przemysłowych ustrojach, zarówno kapitalistycznych jak komunistycznych – mianowicie pojęciu »wydajności«. To właśnie jest skromną intencją moich »not o pracy«”[419].

Proamerykański był też kolejny projekt wydawniczy Giedroycia – stworzenia „Biblioteki Przekładów z Literatury Amerykańskiej”[420]. Giedroyc wyłożył swój plan Aleksandrowi Hertzowi: „Wyobrażam to sobie w ten sposób, że trzeba byłoby opracować z jednej strony dużą antologię poezji amerykańskiej, trochę na wzór antologii, którą ostatnio wydał we Francji Bosquet, oraz bibliotekę 10–15 tomów wybitniejszych autorów amerykańskich, tak by taka biblioteka (wzorowana trochę na »Bibliotece Boya«) stanowiła pewną całość i dawała obraz literatury amerykańskiej”. Wyjaśniał dalej, że w Polsce ukazuje się sporo tłumaczeń z literatury amerykańskiej o znaczeniu propagandowym, których zadaniem jest przedstawianie jedynie ujemnych stron Ameryki. Ten projekt miał dla Redaktora jeszcze jedno ważne znaczenie: stanowiłby poważną pomoc dla literatów czy intelektualistów emigracyjnych, którzy zajęliby się tłumaczeniami czy opracowaniem przedmów, „ale poza tym – pisał Redaktor – chciałbym do tej pracy wciągnąć również pisarzy krajowych. W obecnej sytuacji ich zgoda na taką współpracę jest prawdopodobna, a poza tym wszyscy oni marzą o wyrwaniu się choćby na parę tygodni na Zachód”.

W dalszej części listu Giedroyc, który uważał siebie za ignoranta w tej dziedzinie, zwrócił się do Hertza z prośbą o przygotowanie projektu takiej biblioteki, a do pomocy zaproponował Miłosza, zwłaszcza w zakresie współczesnej poezji amerykańskiej. Redaktor zasugerował, by uwzględnić kilka nazwisk, takich jak: William Faulkner, Herman Melville, William Carlos Williams, Edna Ferber, Nelson Algren[421]. Szkic projektu zawierał propozycję stworzenia takiej serii z podziałem na antologię poezji amerykańskiej pod redakcją Czesława Miłosza oraz antologię prozy amerykańskiej pod redakcją Aleksandra Hertza i Miłosza[422]. Hertz przyjął tę propozycję z zainteresowaniem: „to jest właśnie to, o czym myślę i do czego palę się od wielu lat. Proszę liczyć na to, że zrobię wszystko, co w mej mocy, by jakoś się przyczynić do tej sprawy. [...] Bardzo liczę na zdanie Czesława. [...] Dokonanie wyboru w tej masie rzeczy cennych, jakie wchodzą do literatury amerykańskiej, nie będzie rzeczą łatwą. Już w tej chwili odsuwam szereg nazwisk i tytułów, które mi się nasuwają. Ale chodzi mi o rzeczy podstawowe i o takie, które by i do [Fundacji] Forda przemówiły. Z tym trzeba się liczyć”[423].

Przesłany do Maisons-Laffitte projekt Hertza zawierał w części wstępnej uwagi ogólne, które wyjaśniały zasadność całego zamierzenia. Przekłady z literatury amerykańskiej nie docierały do czytelnika krajowego z trzech przyczyn: pierwsza, natury politycznej, polegała na zohydzaniu Ameryki przez władze komunistyczne i niewielkiej liczbie przekładów, druga to sięgająca jeszcze dwudziestolecia międzywojennego słaba znajomość literatury amerykańskiej, ostatnia zaś – brak tłumaczy. W swoim wyborze Hertz starał się uwzględniać „»opóźnienie« w wiedzy o literaturze amerykańskiej w Polsce”. Zaproponował następujące pozycje: 1. Antologię poezji amerykańskiej; 2. Tom Walta Whitmana, poety, który wywarł wielki wpływ na poezję światową, a w Polsce pozostawał prawie nieznany; 3. Tom Hermana Melville’a, pisarza znanego w kraju jedynie z Moby Dicka; 4. Tom Williama Faulknera; 5. Tom Louisa Adamica, pisarza niesłusznie zapomnianego i zmarłego w tajemniczych okolicznościach w 1951 r.; 6. The American Beauty Edny Ferber; 7. Tom amerykańskiej prozy nowoczesnej – miał składać się z short-stories, ulubionego gatunku Amerykanów; 8. Eseje historyczne In the American Grain Williama Carlosa Williamsa[424].

Projekt amerykański nie został jednak zrealizowany, gdyż nie udało się pozyskać Fundacji Forda i przekształcić Instytutu Literackiego na podobieństwo Domu Wydawniczego im. Czechowa czy Wydawnictwa Ukraińskiej Akademii Nauk. Redaktor, który nie mógł ze względów finansowych stworzyć serii amerykańskiej, starał się prezentować dorobek literatury anglosaskiej na łamach „Kultury”. Giedroyciowi z pomocą przyszedł Zygmunt Haupt, który przetłumaczył kilka tekstów i ogłosił swe artykuły, m.in. o Henrym Jamesie[425]. Dzięki Hauptowi w miesięczniku ukazał się fragment utworu poetyckiego prozą Pochwalmy teraz sławnych ludzi Jamesa Agee, poety amerykańskiego wyróżnionego pośmiertnie w maju 1958 r. Nagrodą Pulitzera za Śmierć w rodzinie[426].

Giedroyc, dobierając książki do „Biblioteki Kultury”, najczęściej kierował się ich aktualnością oraz spodziewanym rezonansem wśród czytelników. Zdarzało się czasem, że ważniejsza okazywała się szybkość wydania książki niż jakość jej tłumaczenia. Sytuacja taka wystąpiła w przypadku pozycji Król jest nagi amerykańskiego pisarza Howarda Fasta, przez trzynaście lat czołowego komunisty amerykańskiego, który opisał swoje nawrócenie. Trwało ono dość „długo, mozolnie i gruntownie. Jest to – zapowiadał polski wydawca – jedyna w swoim rodzaju autoanaliza »zniewolonego umysłu« szukającego uczciwej drogi wyjścia z ideologicznej matni XX wieku”[427].

Przy okazji pracy nad książką doszło do poważnego kryzysu między Redaktorem a Mieroszewskim, który podjął się jej przekładu. W połowie stycznia 1958 r. Mieroszewski powiadomił Giedroycia o grypie i poprosił o przedłużenie terminu zakończenia pracy. Londyńczyk uważał, że „Fast będzie aktualny za dwa miesiące i za rok w równym stopniu, jak jest do dziś, tak jak do dziś czytane są książki Koestlera”[428]. Po dwu miesiącach donosił: „Jest mi bardzo przykro, że ten Fast idzie tak wolno, ale napisałem Panu w jednym z uprzednich listów, że po tej grypie pogorszyło mi się bardzo z oczami, co siłą faktu hamuje moją pracę. Niemniej, o ile bomba atomowa w międzyczasie nie spadnie na Londyn – z końcem marca przekład będzie gotowy. Jest to najbardziej ponura książka z wszystkich, jakie do tej pory tłumaczyłem. Jest pretensjonalna, nieszczera, bombastyczna, fatalnie napisana i jeszcze fatalniej skomponowana. Tłumaczę ją niezmiernie starannie pod względem języka literackiego, bo jeśli cokolwiek może tę nudną piłę uratować w polskim przekładzie, to chyba pierwszorzędna forma literacka”[429]. Redaktor stale dopominał się o przekład: „Zaklinam o Fasta. Co się dzieje z Pana oczami?”[430]. Po otrzymaniu pierwszych pięćdziesięciu stron pytał: „Kiedy mogę spodziewać się dalszych porcji?”[431]. Trzy dni później monitował: „Bardzo gwałtuję o Fasta, gdyż teraz jest właśnie wyjątkowa koniunktura na tę książkę. Trzeba za wszelką cenę usztywniać intelektualistów”[432]. W kolejnym liście sugerował nawet Mieroszewskiemu, że odnosi wrażenie, jakby tłumaczył ktoś inny; błagał: „niech Pan przyciska pedał”[433].

Mieroszewski ripostował: „Zrobił mi Pan wielką przykrość, posądzając mnie, że ktoś inny za mnie tłumaczy Fasta. Niestety tak nie jest! Tego nieszczęsnego grafomana tłumaczę sam. Tą książkę należałoby drugi raz napisać, a nie tłumaczyć. Staram się tłumaczyć to w dobrej polszczyźnie, ale nie jest rzeczą możliwą zrobić z tego znakomitości”[434]. „Pisze Pan z rozżaleniem – odpowiadał Redaktor – o moich pretensjach. Ależ Panie Juliuszu. [...] Wszystkie terminy Pan haniebnie zawalił. Rozumiem, że ma Pan kłopoty z oczami, dlatego zgadzam się z ciężkim sercem na nowe terminy. [...] Dla mnie to jest tragedia, bo całą ofensywę polityczną miałem rozłożoną, a tu powstaje dziura, a ponadto tracę możność zwrócenia sobie kosztów, bo jak Panu pisałem, wydawnictwa tego typu finansuję sobie w ten sposób, że mi zakupują odpowiednią ilość egzemplarzy. Ale tu też są terminy, a ja im stale nawalam”[435].

Mieroszewski wyjaśniał: „W całej tej sprawie istotnie nie mam wiele do powiedzenia na moje usprawiedliwienie. Z terminami nawalam. Chciałbym jednak, żeby Pan zdał sobie sprawę z pewnych szczegółów. Przed sześcioma laty, jak tłumaczyłem Orwella, »Kultura« nie była tym, czym jest dzisiaj. Pisało się raz na miesiąc spokojny artykuł na jakiś polityczny temat i koniec. Dziś »Kultura«, jak Pan wie lepiej ode mnie, jest instytucją i ośrodkiem, który wymaga pracy myślowej znacznie wybiegającej poza zakres »odstawienia« dwóch artykułów miesięcznie. Każdy artykuł, który dziś piszę do »Kultury«, stanowi pewne posunięcie na szachownicy wielkiej gry, którą prowadzimy, i muszę Panu powiedzieć, że potrzebuję dosłownie heroicznego wysiłku, żeby móc od tych spraw się oderwać i myśleć o czym innym. [...] Dziś publicystyka w »Kulturze« jest zajęciem tak totalnie okupującym, że na nic innego nie ma już czasu i wszystko inne wydaje się nieistotne i śmiertelnie nudne. Niemniej tego Fasta tłumaczę i w najbliższym czasie wyślę Panu następną porcję”[436].

Redaktor powrócił do sprawy w maju: „Co do Fasta to robi się sprawa naprawdę beznadziejna. [...] Naprawdę nie wiem, co robić. Postawił mnie Pan w sytuacji zupełnie niemożliwej, która mi – co gorsza – przekreśla różne możliwości na przyszłość”[437]. Mieroszewski tłumaczył się z nawału pracy, która uniemożliwiała mu szybszy przekład. Do kolejnego nieporozumienia pomiędzy nimi doszło w momencie regulowania wynagrodzenia za tłumaczenie Fasta oraz definitywnego zerwania umowy KWK z Instytutem na zakup 1,2 tys. egzemplarzy[438].

Urażony Mieroszewski komentował: „Dość sumarycznie załatwił się Pan z rozliczeniem za Fasta. Ponieważ zarówno z okazji Orwella, jak i Dżilasa mieliśmy na ten temat nieporozumienia, wydaje mi się, że sprawa wymaga wyjaśnienia, tym bardziej że honorarium płaci Kongres Kultury, a nie Pan osobiście. Nie mam powodu robić Kongresowi prezentu z 14 stron, czyli 7 funtów, nie mówiąc już o tym, że przy obliczaniu honorarium od ilości stron nie istnieje pojęcie stron gratisowych. [...] Nie wiem, czy kiedykolwiek przełożył Pan jakiś tekst i czy wskutek tego wie Pan z doświadczenia, co z czego da się zrobić. Nawet tłumacz geniusz nie zrobiłby arcydzieła z Fasta. Gdyby przeczytał Pan książkę w oryginale, a potem moje tłumaczenie, zobaczyłby Pan, w ilu wypadkach uratowałem tekst od bredni, beznadziejnie źle i banalnie napisanych kawałków, które nas jako wydawców naraziłyby na śmieszność. »Kultura« ma dobrą markę na polskim rynku wydawniczym i w przyszłości starajmy się unikać firmowania trzeciorzędnych amerykańskich pisarzy”[439].

Redaktor odpowiedział: „przede wszystkim: płaci »Kultura«, a nie żaden Kongres[440]. [...] Prosząc Pana o przełożenie Fasta, nie wyobrażałem sobie, że Pan go poprawi i zrobi z niego arcydzieło. Szło jedynie o dokładny i wierny przekład. Książka Fasta interesuje mnie jako dokument i jako taki należy ją traktować. Każde zmiany wprowadzone w tekście mogą tylko spowodować zarzut »fryzowania«, a to chyba nie jest w naszym interesie. [...] Na dobrej marce wydawniczej »Kultury« zależy mi również jak Panu. Można by użyć określenia firmowania trzeciorzędnych pisarzy amerykańskich, gdybym wydał jego książkę literacką. Natomiast »spowiedź« Fasta jest dokumentem, który w kraju będzie miał wymowę szczególną”[441]. Na szczęście ten poważny zatarg w żaden sposób nie wpłynął na dalsze relacje między Giedroyciem a Mieroszewskim.

Książka Król jest nagi ukazała się w lipcu 1958 r. Inaczej niż Mieroszewski ocenił ją Bobkowski: „Fast interesujący, bardzo, bardzo interesujący”[442]. Janusz Kowalewski zauważył: „Książka Fasta jest jednak książką człowieka, który wykazał, że ma mózg i serce i że nie dał się ze swego człowieczeństwa komunistycznej maszynie obrabować, odczłowieczyć. Drobne złudzenia nieświadomości, jakie mu pozostały, i wąski horyzont można mu darować, bo książka ta to jeden z mocniejszych ciosów w komunizm”[443]. Kowalewski apelował też do wydawcy: „dbajcie, na miły Bóg, o korektę i o język tłumaczeń! Tyle się człowiek naprosił już o te rzeczy, tyle natłumaczył, że zła korekta popsuje najlepszą książkę – i nic – żadnego rezultatu. Król jest nagi ma po kilka błędów zecerskich na każdej niemal stronie”[444].

Końcówka 1958 r. stała pod znakiem piśmiennictwa obcego, zwłaszcza zachodniego. W 1958 r., jako 33. tom „Biblioteki Kultury”, wyszedł Wybór pism Simone Weil, nieżyjącej francuskiej humanistki[445]. Czapski, polski odkrywca pisarki[446], podsunął La pesanteur et la grâce Miłoszowi w 1951 r.[447], ten zaś będąc pod wrażeniem lektury, zainspirował Redaktora[448]. W połowie 1955 r. napisał do Maisons-Laffitte: „Rozmawiałem z Camusem na temat Simone Weil. Jeżeliby Pan był gotów opublikować w »Kulturze« poszczególne szkice składające się na tę książkę, to Camus dostanie darmo prawa od Gallimarda i rodziny Simone Weil. Myślę, że te prace Simone Weil miałyby b. duże znaczenie dla czytelników w Polsce i stałyby się ośrodkiem dyskusji. Mówił mi Camus, że dokoła tej książki jest zmowa milczenia, bo bardzo niewygodna. Oczywiście marzyłbym, żeby ją wydać w całości. Jeżeli to niemożliwe na razie, to uważam, że danie w »Kulturze« co się da przyniosłoby czytelnikom korzyść, a pismu prestiż”[449]. W odpowiedzi Giedroyc poprosił Miłosza o przekład jednego rozdziału książki Oppression et liberté, a nad całością wydania miał się zastanowić po ponownym jej przejrzeniu[450]. Miłosz dopytywał się o możliwość wydania tych szkiców, a Redaktor odpowiadał, że szuka na to funduszy[451].

Decyzja o wydaniu tego tomu zapadła prawdopodobnie na przełomie sierpnia i września 1955 r. Miłosz radził Giedroyciowi, by starał się o zgodę rodziny Weil na tę edycję za pośrednictwem Camusa, który obiecał pomóc Instytutowi. Poeta wyraził chęć napisania wstępu, „w którym mówiłbym o Weil i uzasadniałbym, dlaczego uważałem za stosowne zrobić te przekłady, a Weil polskiemu czytelnikowi od tej strony zaprezentować. Liczę się przede wszystkim z czytelnikiem polskim krajowym, dla którego omawiane tematy są bliskie i znane, a sposób ujęcia bulwersujący slogany propagandy”[452]. W jednym z kolejnych listów przekonywał Redaktora, że najlepiej byłoby „ustrzelić grubszą zwierzynę”, czyli przełożyć teksty Weil z różnych jej książek i wydać wybór pism lub antologię. „Byłaby to, jeżeli się nie mylę, pierwsza książka Weil tego rodzaju w jakimkolwiek języku. Wie Pan dobrze, że takie »wybory pism« wydawane przed I wojną światową we Lwowie miały w Polsce ogromny wpływ (Newman w redakcji Brzozowskiego, Emerson etc.). Dlaczego myślę o Weil: bo dwie kluczowe filozofie, które ludzi w Polsce interesują, to: 1) marksizm, 2) katolicyzm. Weil jest na ich przecięciu. Byłaby to książka, którą by czytali i komuniści, i różne PAX-y. Nie można nawet określić wpływu, jaki mogłaby mieć. Poza tym być może za to zostałbym beatyfikowany, jeden błogosławiony Czesław w kalendarzu to za mało”[453]. Giedroyc bardzo zapalił się do tego projektu i zapewnił pisarza, że na pewno zostanie beatyfikowany[454]. Wydanie książki opóźniało się ze względu na uzyskanie praw autroskich oraz sprawę jej finansowania.

Jeleński, który współpracował wówczas intensywnie z Instytutem, przychylił się do tej edycji: „To co mnie by najbardziej interesowało – to wybór książek ekonomicznych, socjologicznych i filozoficznych – a nawet ewentualnie kilku powieści – wybór pod kątem pewnego »odkłamania« przesądów nacjonalistycznych, ideologicznych itd. Bardzo bym Panu radził wydanie Simone Weil, która z pewnością w Polsce byłaby sensacją”[455]. Thomasowi Mertonowi Miłosz wyjawił przyczynę zafascynowania Weil: „Przeszedłem – pisał w jednym z listów – przez wiele rozpaczy. W tej mojej rozpaczy wspierały mnie rzeczy i niektórzy ludzie – między innymi Simone Weil przez swoje pisma. Później poczułem, że może ona pomóc nie tylko mnie, i udało mi się opublikować wybór jej pism w moim polskim przekładzie, książkę objętości 350 stron. Sądząc po listach z Polski, wydaje się, że książka jest użyteczna, rozjaśnia pewne kwestie, zwłaszcza w kraju, gdzie trwa nieustanne zmaganie się kleru z marksistami (nie wspominam o władzach, ich intelektualny wpływ jest obecnie mały)”[456]. Zaangażowanie Miłosza w tę publikację: selekcja materiału, tłumaczenie i napisanie wstępu, ułatwiło uzyskanie subwencji od Kongresu Wolności Kultury na pokrycie kosztów wydawniczych[457].

Jeleński ocenił, że „projekt wyboru pism Simone Weil jest doskonały”. Giedroyc pisał do Sidre’a: „W najbliższym czasie wydaję wybór pism Simone Weil. Wybór zrobił Miłosz bardzo inteligentnie. Sądzę, że to będzie bardzo [ważna] pozycja, jak również L’homme revolte. No i bardzo na czasie”[458]. W katalogu oficyny tom ten rekomendowano: „Pierwszy w języku polskim wybór prozy wybitnej myślicielki francuskiej dokonany przez Czesława Miłosza spotkał się z żywym echem w Polsce. Simone Weil jest dzieckiem swej epoki i jej symbolem: genialna córka bogatej rodziny żydowskiej w poszukiwaniu absolutu trafiła naprzód do komunizmu, a potem do chrześcijaństwa. W pismach, ogłoszonych dopiero po jej przedwczesnej śmierci, porusza tak aktualne problemy, jak sytuacja robotnika w społeczeństwie, ucisk i wolność, Bóg i łaska”[459].

Instytut Literacki, konsekwentny w przybliżaniu czytelnikowi krajowemu nowości z dorobku piśmiennictwa zachodniego, wydał Człowieka zbuntowanego Alberta Camusa. Książka ta w momencie premiery francuskiej rozpoczęła spór Camusa z Jeanem Paulem Sartre’em, zakończony ich rozstaniem, a w dalszej konsekwencji przyczyniła się do powstania Mandarins Simone de Beauvoir, „powieści z kluczem” rozprawiającej się ze środowiskiem paryskich intelektualistów[460].

Człowiek zbuntowany zafascynował Redaktora zaraz po jego ukazaniu się u Gallimarda w 1951 r. Jeleńskiemu zachwalał książkę jako pasjonującą lekturę, „niewątpliwie zupełnie wyjątkową na tle dzisiejszej literatury światowej”, i namawiał go do jej omówienia w „Kulturze”[461]. Lekturę Camusa Redaktor polecił również Wittlinowi[462]. Zachwyt Giedroycia udzielił się Bobkowskiemu, uważającemu, „że jest to na pewno jedna z najznakomitszych rzeczy, jakie wyszły w ciągu tych ostatnich lat we Francji. [...] To jest coś. [...] Ważne jest tu działanie takiej książki na wielu gniłkach intelektualnych, co to tak strasznie szukają, że w końcu prawie zawsze znajdują – komunizm. Może się mylę, ale mam wrażenie, że ta książka będzie miała duży wpływ w kołach przeróżnych fellow travellerów lub i szczególniej wśród potencjalnych fellow travellerów. Cały problem walki z komunizmem przedstawia mi się po tutejszych doświadczeniach trochę inaczej. To nie problem masy i braku idei z naszej strony, którą moglibyśmy tej masie dać – to problem elity”[463].

O planowanej edycji Redaktor pisał Mieroszewskim: „Jest tu taka młoda krytyczka Joanna Guze, która ostatnio tłumaczy Camusa. Miała przetłumaczyć L’homme revolté. Camus szalenie się ucieszył i powiedział, że jeśli w wydaniu polskim pomogło to, że dostał Nagrodę Nobla, to jest to jej pierwsze uzasadnienie. I... cenzura zabroniła, a fragment książki, który Guze dała do »Europy« wówczas, był jednym z powodów jej zamknięcia. Co prawda trudno się dziwić bolszewikom, gdyż to jest książka o terrorze rosyjskim w końcu XIX w. Biegam jak kot z pęcherzem, by to jakoś wydać w tłum[aczeniu] Guze w »Bibliotece«”[464]. Być może tę pozycję finansował KWK, na co pośrednio wskazywał list Giedroycia do Jeleńskiego[465]. W karierze oficyny stanowiła pierwszą pozycję noblisty wydaną w krótkim czasie po otrzymaniu przez niego wyróżnienia[466].

Równocześnie z Człowiekiem zbuntowanym Instytut wydał głośną na początku lat czterdziestych Rewolucję manadżerską Burnhama. Redaktor tłumaczył potrzebę polskiej edycji Jeleńskiemu: „Obecna sytuacja i rozwój wypadków za »żelazną kurtyną« czy przemiany w strukturze socjalnej Ameryki ogromnie zaktualizowały Managerów Burnhama. Wydaje mi się, że byłoby bardzo celowe i ważne, by ją wydać teraz po polsku. Ma się rozumieć, książka musiałaby być teraz przez autora nie tylko uzupełniona, ale właściwie przerobiona całkowicie. [...] Dla mnie jest to bardzo ważne, gdyż byłoby to ukoronowanie projektowanej akcji (ankieta Zarzewskiego, studium Collineta)”[467]. Jeleński odradzał „przerobienie” książki i sugerował jej wydanie zgodnie z pierwodrukiem jako „pewnego rodzaju »klasyk«”. Radził również, by sam autor napisał „przedmowę skierowaną do polskiego czytelnika w roku 1956”[468].

Sprawa edycji tej książki przeciągała się, nabrała tempa dopiero w końcu 1957 r., kiedy Giedroyc zwrócił się do Burnhama o zgodę na wydanie dzieła wraz z uzyskaniem praw autorskich, poprosił go też o napisanie wstępu dla polskiego czytelnika[469]. Burnham wyraził zgodę na propozycje Instytutu, ociągał się jedynie z dostarczeniem słowa wstępnego[470]. Wszystkie formalności załatwiono z początkiem nowego roku; przekład oficyna powierzyła Jerzemu Horzelskiemu[471].

Burnham w przedmowie do wydania polskiego wyjaśniał: „Rewolucję manadżerską napisałem w roku 1940, a jej amerykańskie wydanie ukazało się w roku 1941. Pod pewnym względem jej punktem wyjścia była polemika z roku 1937 na temat istoty państwa sowieckiego. [...] Moja hipoteza rewolucji manadżerskiej, przedstawiona w tej książce, napisanej przed dwudziestu niemal laty, wydaje mi się dziś zbyt sztywna i doktrynalna. Niektóre rzeczy są naturalnie przestarzałe. [...] Gdybym zatem zaczynał dziś od nowa, to tekst mej książki byłby w wielu punktach odmienny. Mimo to jednak, z wielu przyczyn, które wydają mi się istotne, wolę zostawić go niezmienionym, w oryginalnej postaci. Rewolucja manadżerska była pierwszą próbą systematycznego przedstawienia teorii nowoczesnej epoki – »epoki wojen i rewolucji«, jak słusznie nazwał ją Lenin – teorii, która przebiła się przez alternatywę »albo kapitalizm albo socjalizm«, zwężającej w ciągu półtora wieku horyzonty socjologii i ekonomii politycznej Zachodu, zarówno marksistowskiej jak burżuazyjnej. Nawet niedojrzałości i usterki tej pierwszej próby mogą być pouczające i podniecające do nowych badań. [...] Wierzę, że poprzez to polskie tłumaczenie włączę się do dialogu z tymi, którzy pomimo wszelkich sztucznie rozdzielających dziś zapór są moimi kolegami, moimi przyjaciółmi i moimi braćmi”[472].

W katalogu wydawniczym Instytut Literacki tak prezentował książkę czytelnikowi: „Klasyczne dzisiaj dzieło byłego trockisty amerykańskiego, który stawia w nim tezę, że wbrew woli Marksa przyszłość należy do nowej klasy »manadżerów«, to jest dyrektorów, niebędących kapitalistami ani właścicielami, a jedynie specjalistami-technikami. Analiza Burnhama znajduje swe potwierdzenie w rozwoju wypadków ostatnich 10 lat zarówno na Zachodzie, jak i w »demokracjach« ludowych”[473]. Wydanie polskie nie wywołało rezonansu porównywalnego z pierwszą, amerykańską edycją; wówczas w dyskusji głos zabrał m.in. Orwell[474]. Prawdopodobnie książkę przyćmiła wydana w tym czasie przez Instytut Nowa klasa wyzyskiwaczy Milovana Dżilasa, która skupiła na sobie uwagę krytyków[475]. Po latach Redaktor Rewolucję manadżerską ocenił najwyżej ze wszystkich dotychczasowych książek Burnhama, wspominając, że „była dla niego rewelacją”[476].

W 1959 r. oficyna wydała Kulturę masową w wyborze Miłosza[477]. W tomie znalazły się teksty „klasyków”: Teoria kultury masowej Dwighta Macdonalda, Awangarda i kicz Clementa Greenberga, Oko, dźwięk i furia Marshalla McLuhana, Szczęścia i nieszczęścia nie umiemy mierzyć Ernesta Van Den Haaga, Środek przeciwko krańcom Leslie A. Fiedlera, Kultura popularna Melvina Tumina oraz Pytania do dyskusji Czesława Miłosza. W przedmowie Miłosz tłumaczył kryteria swojego wyboru: „Moim zamiarem (niekoniecznie się to uda) jest przenieść dyskusję o mass culture, czyli kulturze mas albo masowej, do języka polskiego. Jest to jedna z ważniejszych dyskusji, jakie toczyły się w ciągu ostatnich paru dziesiątków lat, i dotyczy losu nas wszystkich, niezależnie od długości czy szerokości geograficznej, bo trzeba w niej odpowiedzieć na pytanie: jakie są następstwa uprzemysłowienia? [...] W moim wyborze znajdzie się różne odcienie, od »radykałów« (Macdonald) do tomistów (McLuhan). [...] Materiał tutaj zawarty pokazuje, co się dzieje, kiedy masy »homogenizowane«, umiejące czytać i pisać, dostają tanie gotowe ubrania, samochody, telewizję, filmy i podsztukę dostosowaną do ich żądań przez handlowych przedsiębiorców. Materiał ten powinien prowokować do pytań, co dostają w »bloku socjalistycznym« i czy kolejne eksperymenty z tzw. nowym typem człowieka nie są po prostu borykaniem się na oślep z czymś nieprzewidzialnym, z fenomenem kulturalnej pustki”[478].

Mieroszewski po lekturze tego tomu napisał Redaktorowi: „Z wielką przyjemnością przeczytałem Kulturę masową Miłosza. To jest nie tylko doskonała książka, ale jedna z najlepszych, jakie do tej pory wydaliśmy. Miłosz jest świetny, subtelny i superinteligentny, jak długo trzyma się zagadnień kultury, sztuki i literatury. Mętnieje natychmiast, jak włazi na teren polityki”[479]. Antologia Miłosza ze względu na mało znaną ówcześnie w Polsce tematykę cieszyła się w kraju sporym zainteresowaniem. Poprzedziła też pierwsze krajowe ujęcie tego zagadnienia dokonane przez Antoninę Kłoskowską w 1964 r.[480]

„Biblioteka Kultury” zakończyła cykl przekładów z piśmiennictwa zachodniego tomem Nowy wspaniały świat poprawiony angielskiego pisarza Aldousa Huxleya. Zgodnie z zapowiedzią w tytule było to uzupełnienie, po doświadczeniach faszyzmu i stalinizmu, pierwszej głośnej powieści katastroficznej tego autora z 1931 r. zatytułowanej Nowy wspaniały świat. Książka Huxleya zyskała na znaczeniu właśnie na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, kiedy opadły złudzenia co do skuteczności polityki wyzwolenia i pojawiła się groźba samozagłady – tym razem atomowej – współczesnej cywilizacji. „Problem wolności i jej wrogów – przekonywał pisarz w przedmowie – jest olbrzymi i to, co napisałem, jest z pewnością zbyt krótkie, aby go w pełni ująć, ale przynajmniej pozwoliło mi dotknąć wielu aspektów tego zagadnienia. [...] W obrazie tym pominąłem zagadnienie militarnych i technicznych przeciwników wolności – uzbrojenie i osprzęt, które tak potężnie wzmocniły władców świata przeciwko ich poddanym, oraz coraz bardziej rujnujące przygotowania do coraz bardziej bezsensownych i samobójczych wojen. [...] Rozdziały niniejszej książki winny być czytane z pamięcią o powstaniu węgierskim i jego stłumieniu, o bombach wodorowych, o wydatkach, jakie każde państwo zalicza do »obronnych«, o tych nieskończonych rzeszach umundurowanej młodzieży – białej, czarnej, brunatnej, żółtej – która posłusznie maszeruje w kierunku wspólnej mogiły”[481]. Zjawiska, które Huxleyowi wydały się dość odległe w Nowym wspaniałym świecie, powoli przenikały do ówczesnej rzeczywistości. Prawdopodobnie Redaktor uznał wydanie tego tytułu za konieczne, by przestrzec przed urzeczywistnieniem wizji Huxleya[482]. Tym samym dorobek „Biblioteki Kultury” w zakresie piśmiennictwa zachodniego niczym klamry spięły „klasyczne formy współczesnej, koszmarnej utopii”[483].

Instytut Literacki, stwarzając niewyodrębniony w oddzielną serię cykl przekładów ze współczesnej literatury zachodniej, z jednej strony wypełnił obietnicę daną czytelnikowi w pierwszym numerze pisma wydanym w Paryżu: „»Kultura« pragnie również wypełnić tę lukę, jaką w twórczości uczonych, pisarzy i artystów w Polsce wytworzył stan politycznego odcięcia od procesów i przeobrażeń duchowych na zachodzie Europy”[484]. Z drugiej uzasadnił swoje antysowieckie stanowisko oraz przestrzegł przed totalitaryzmami XX w., drukując, zwłaszcza w okresie „odwilży”, utwory intelektualistów zaangażowanych, szczególnie anglo-amerykańskich i francuskich, cenne z powodu ich osobistych doświadczeń z komunizmem[485]. Pomimo rozpoczęcia i zakończenia akcentem angielskim, czyli Orwellem i Huxleyem, oraz mocnym dwukrotnym „uderzeniem” Burnhama cykl zdominował duet Aron–Camus. Powojenna Francja stała się tyglem prądów intelektualnych, wyzwalających gorące polemiki i spory, które przyciągały uwagę intelektualistów europejskich. Ogniskowały się one m.in. wokół stosunku klerków do Sowietów i komunizmu. Przyczyną rozłamu okazała się sprawa łagrów i związane z nią dwa procesy: Krawczenki i Rousseta. Zgodnie z przekonaniem Arona wyrażonym w Końcu ideologii „linia podziału przebiega między tymi intelektualistami, którzy przeczą istnieniu obozów, i tymi, którzy je potępiają. Zerwanie następuje właśnie przy przejściu z jednej pozycji na drugą”[486]. Stwierdzenie to rozwinął w wywiadzie rzece: „Opium dla intelektualistów stanowi w znacznym stopniu dialog z Sartre’em i Merleau-Pontym, to jest z ludźmi, którzy zaczynali tak samo jak ja, byli przepojeni taką samą myślą filozoficzną, egzystencjalizmem, przeszli przez marksizm, byli antyfaszystami, przyjaźnili się blisko całymi latami. I oto staliśmy się nieprzejednanymi przeciwnikami, gdyż jedni określali się jako niekomuniści, drudzy jako antykomuniści”[487].

Doszło wówczas do głośnych kłótni i rozstań Arona, Camusa, a także Koestlera z Jeanem Paulem Sartre’em. Kontekst tych sporów oraz trud wyboru odsłoniły przed czytelnikiem emigracyjnym i krajowym książki wydane w „Bibliotece Kultury”[488]. Oprócz Bella, Greene’a i Huxleya wszyscy pozostali autorzy przeszli okres fascynacji komunizmem i Rosją Radziecką. Dla jednych momentem przełomowym okazała się wojna domowa w Hiszpanii (Orwell, Weil), dla innych układ Sowietów z Niemcami i stalinizm (Aron, Burnham, Camus, Fast). Na Jeanne Hersch silne wrażenie wywarły wypadki w Poznaniu i Budapeszcie. Na skutek własnych przeżyć i refleksji wszyscy znaleźli się w jednym szeregu obrońców wolności kultury.

O roli KWK w powojennym świecie wyraził się Aron: „W pierwszych latach po wojnie, aż do śmierci Stalina, toczyliśmy prawdziwą bitwę, w której stawką był umysł czy też serce ludzkości. [...] Kiedy w 1950 r. w Berlinie narodził się Kongres, trzeba było zadbać o mobilizację intelektualnego oporu bardziej niż o broń przeciwko Związkowi Radzieckiemu. [...] Nie żałuję swojego udziału, ponieważ wywarł on niebagatelny wpływ na europejskich intelektualistów”[489]. Z KWK związani byli także ludzie z kręgu „Kultury”: Czapski, Giedroyc i Jeleński, a później Gombrowicz i Miłosz. Giedroyc wyniósł z obrad berlińskich podwójną korzyść, gdyż zarówno wszedł na tzw. zachodnie salony intelektualne, jak również nawiązał kontakty z dysydentami krajów ujarzmionych przez Sowiety[490]. Przełożyło się to na dorobek „Kultury” i serii wydawniczej Instytutu Literackiego. Możliwe stało się szybkie wydanie książek Arona, Burnhama, Hersch czy Fasta, świadczące o świetnym instynkcie redaktorskim Giedroycia oraz o dobrych konotacjach Instytutu wśród wydawców z Europy Zachodniej.

Dialog narodów

We Francji Redaktor powrócił do swej idei polityki wschodniej, której podwaliny sięgały okresu międzywojennego i wiązały się przede wszystkim z myślą Adolfa Bocheńskiego prezentowaną na łamach pism redagowanych przez Giedroycia – „Buntu Młodych” i „Polityki”[491]. Koncepcja ta sprowadzała się przede wszystkim do uznania prawa Ukrainy, Litwy i Białorusi do samostanowienia oraz opowiadała się za unormowaniem przez Polskę stosunków z krajami sąsiedzkimi[492]. Program ten określany potocznie jako ULB znalazł swoje odzwierciedlenie w polityce wydawniczej Redaktora: artykuły w „Kulturze” i wydawane książki miały służyć budowaniu pomostu między narodami Europy Środkowo-Wschodniej. Pierwszy krok w tym kierunku stanowiła prezentacja niewielkiego wyboru wierszy poetów białoruskich w „Kulturze”[493]. Giedroyc planował również zamieścić esej poświęcony współczesnej literaturze białoruskiej, ale skończyło się jedynie na opublikowaniu artykułu o „Vedzie”, wydawanym na emigracji miesięczniku Naukowego Towarzystwa im. Franciszka Skoryny[494].

W 1954 r. po wytężonych staraniach Giedroycia doszło do edycji Złotej Hramoty Józefa Łobodowskiego[495], pierwszego powojennego zbioru wierszy „ostatniego romantyka”, który przed wojną współpracował z emigrantami ukraińskimi i redagował tygodnik „Wołyń” w Łucku[496]. Pierwsza propozycja Giedroycia dotycząca wydania tego tomu poezji padła przypuszczalnie już w październiku 1951 r.[497] Redaktor – nie po raz pierwszy zresztą w kontaktach z autorami – wykazał wielką cierpliwość. „Co się z Panem dzieje? Milczy Pan – dopytywał Łobodowskiego – jak zaklęty. Nawet w sprawach »sercu miłych« jak forsa nie odpowiada Pan na listy. [...] Może mi się udadzą różne kombinacje i wtedy bym mógł wydać tom Pana wierszy na jesieni br. Konkretnie będę mógł Panu powiedzieć w lipcu. Jeśli to mi wystrzeli, to chciałbym wydać tom objętości 240 str.”[498] Wobec braku reakcji na tę propozycję, Giedroyc wysłał kolejny list, w którym pisał o swoim silnym rozdrażnieniu z powodu milczenia pisarza. „Nic mi Pan nie odpisał w sprawie tomu wierszy. Definitywnie będę mógł Panu złożyć konkretną propozycję (albo i nie) do końca czerwca. Ale chciałbym z góry wiedzieć, czy to w zasadzie Pana interesuje, czy nie i czy jeśli się to okaże realne, to czy mógłby Pan materiał przysłać mi zaraz”[499]. Równocześnie poinformował Stempowskiego o planowanej edycji poezji „ukraińskich” Łobodowskiego: „dam część wierszy w tłumaczeniu poetów ukraińskich, mianowicie: Hordyńskiego, Kosacza i Poltawy. Poza tym opracowanie graficzne przez grafika ukraińskiego, ewentualnie kilka ukraińskich drzeworytów. Będzie to pierwsza próba takiej dwujęzycznej książki i to może być ciekawe. Zresztą liczę głównie na wydźwięk polityczny książki”[500].

Na początku 1954 r. Redaktor już zniecierpliwiony zwrócił się do Łobodowskiego: „W dalszym ciągu nie mam od Pana ani słowa [...] w sprawie Złotej Hramoty. Czasami odnoszę wrażenie, że nie ma Pan ochoty na wydanie tego tomu wierszy, przynajmniej nakładem »Kultury«. Wolałbym w takim razie postawienie sprawy jasno. Może być Pan pewien, że nie miałbym żadnych pretensji. Natomiast bezskuteczne oczekiwanie na maszynopis przez tyle czasu zupełnie mi dezorganizuje plany wydawnicze. Reasumując: chcę wydać Złotą Hramotę i chcę ją wydać w najbliższym czasie. Proszę więc o maszynopis lub stwierdzenie, że nie zamierza Pan drukować”[501]. Po niespełna miesiącu Łobodowski zakomunikował: „Po długich i ciężkich cierpieniach posyłam Złotą Hramotę. Przepisane wszystko na czysto, sprawdzone i ułożone po porządku”[502]. Redaktor zapowiedział książkę Osadczukowi jako pokaźny, dwustustronicowy tom[503].

Wreszcie w sierpniu 1954 r. doszło do wydania Złotej Hramoty jako ósmego tomu „Biblioteki Kultury”[504]. Na książkę złożyły się utwory powstałe głównie przed wojną, w części ogłoszone już w prasie warszawskiej, a w części niedrukowane, gdyż zostały skonfiskowane ze względu na przynależność poety do lewicowej grupy artystycznej Dźwigary. Do tomu dołączono wiersze napisane w czasie wojny[505]. W opinii Łobodowskiego edycja ta „wypadła nienajgorzej: dwa drzeworyty trochę zanadto ilustracyjne, za to dwa pierwsze doskonałe”[506]. Złota Hramota, zgodnie z intencją wydawcy, wpisywała się w ideę porozumienia Polaków z Ukraińcami, co poeta zaznaczył we wstępie: „Bardzo już dawno ktoś napisał z przesadną być może pochwałą, że poezja moja to jedno z ostatnich, trwających jeszcze przęseł mostu zawieszonego nad przepaścią pomiędzy dwoma narodami. Sądzę, że dopóki choćby poeci spotkają się ze sobą na kartach książek, przepaść ta nie jest, mimo wszystko, ostateczna”[507]. Bohdan Osadczuk uznał Łobodowskiego za jednego z prekursorów tej ugody obok Mieroszewskiego i Stempowskiego[508]. Złota Hramota anonsowana jako „poetycka próba rozrachunku polsko-ukraińskiego zarówno w płaszczyźnie historiozoficznej, jak moralnej” otworzyła zarazem nowy rozdział w dorobku „Biblioteki Kultury”.

Osadczuk po otrzymaniu tomu wierszy pogratulował Giedroyciowi z „całego serca”. „Jest to – stwierdził – piękny sukces. Napiszę recenzję do »Ukrajinskych Wistej«. Zaproponuję również, aby nadano audycję na ten temat w ramach ukraińskiego programu radiostacji Liberation, który ma być wkrótce uruchomiony”[509]. Prasa emigracyjna również odnotowała tę publikację „Biblioteki Kultury”. Jeden z recenzentów zauważył: „Złota Hramota tematycznie zwęża się do Ukrainy, na której poeta urodził się i wychował, którą umiłował jako „ojczyznę bliższą i dalszą”. Wielu Polaków nazwie z tego powodu Łobodowskiego – Lacha – Ukraińcem; wielu Ukraińców wypowie mu, aby nie pchał się z miłością nad Dniepr i niech mu wystarczy Wisła. [...] Złota Hramota Łobodowskiego wprowadza w obcowanie dwóch bratnich grup etnicznych, zagnojone przez polityków, politykierów i politykanciarzy, powiew czystego powietrza. Czy Polacy i Ukraińcy zechcą nim odetchnąć, nie wiem. Obie strony przyzwyczaiły się do zaduchu nienawiści”[510].

Po śmierci Stalina i następujących po niej zmianach w bloku wschodnim Instytut Literacki zaczął wydawać książki pisarzy z krajów demokracji ludowej demaskujące system komunistyczny. W 1954 r. zrobiło się głośno o Milovanie Dżilasie, byłym wiceprezydencie Jugosławii i zaufanym Josipa Broz-Tity, który został usunięty z Komunistycznej Partii Jugosławii i pozbawiony stanowisk państwowych za krytykę rządów Tity. Dżilas zdołał przed aresztowaniem przesłać na Zachód rękopis książki i wydać Nową klasę wyzyskiwaczy w Stanach Zjednoczonych w sierpniu 1957 r.[511] Po jej edycji nastąpiła fala przekładów. Giedroyc, utwierdzony w swym zamiarze notą we francuskim piśmie „Combat”, poprosił Jeleńskiego o pomoc w błyskawicznym wydaniu książki. Uważał bowiem, że mogłaby ona „mieć znaczenie kapitalne przed zjazdem partii w grudniu, a przede wszystkim przed przyjazdem Mao, który został – jak Pan wie – odłożony”[512]. Zasugerował, aby tym pomysłem zainteresować Kongres Wolności Kultury w nadziei na otrzymanie od niego wsparcia finansowego oraz praw autorskich czy odbitek książki. Równocześnie nawiązał kontakt z Dżilasem dzięki pośrednictwu Stojana Subotina – dyrektora biblioteki uniwersyteckiej w Belgradzie, badacza historii literatury polskiej i tłumacza. Do Jugosławii w sprawie edycji z ramienia Instytutu udali się Zygmunt Hertz oraz Jerzy Stempowski[513]. Bobkowski w tym samym mniej więcej czasie podpytywał Giedroycia: „Czy miał Pan w ręce książkę Dżilasa? Mam już zamówioną z New Yorku i jestem ciekawy, co to jest. To chyba wejdzie do Pańskiego programu wydawniczego”[514].

Po załatwieniu wszelkich formalności przystąpiono do prac nad Nową klasą. Tłumaczenie powierzono Mieroszewskiemu[515], który po lekturze napisał do Maisons-Laffitte: „Jestem pod jej dużym wrażeniem. To jest to, co jest potrzebne. Krytyka marksizmu przez marksistę, komunizmu przez komunistę. Silone jest literat i pięknoduch, a nie marksista. Dżilas jest dialektykiem i logikiem. Książka jest wolna nawet od cienia propagandy i w gruncie rzeczy po tej linii, co my: marksizm, jeżeli chcę się uratować, musi ewoluować w kierunku socjalistycznego demokratyzmu. Tytuł powinien być rzeczowy i spokojny jak cała książka. Wydaje mi się, że najpełniej i dosłowniej myśl autora oddawałby tytuł: Nowa klasa biurokratów politycznych i podtytuł w nawiasach: Analiza systemu komunistycznego. Za 10 dni dostanie Pan pierwszą porcję przekładu. Myślę, że w dwa miesiące będzie Pan miał całość. Październik/listopad to jest szczyt sezonu księgarskiego”[516]. Po upływie dziesięciu dni Redaktor pytał: „Jak posuwa się tłumaczenie Dżilasa? Zaczynam się gwałtować, gdyż zaciekawienie w kraju jest ogromne, a zaczynają się pojawiać tłumaczenia tej książki prawie we wszystkich językach. Musimy się więc spieszyć”[517].

Kolejnym razem donosił Mieroszewskiemu: „Pan nawet nie zdaje sobie sprawy, ile mam dziennie listów i zapytań z kraju, kiedy się on ukaże”. W następnych listach wypominał: „Ale robi mi Pan kawał z tym Dżilasem. Zawsze niestety wychodzą między nami nieporozumienia co do terminów, które przecież Pan sam początkowo ustala. 32 dni to absolutnie dla mnie termin niemożliwy. To znaczy, Dżilas ukaże się w druku w końcu grudnia? Wykluczone. Wolę, by Pan odłożył wszystko, nawet materiał do n[ume]ru grudniowego, a przyspieszył za wszelką cenę tłumaczenie”[518]. Po miesiącu Giedroyc zdenerwowany i zaniepokojony powrócił do sprawy: „Nie wiem, skąd Pan wyinterpretował potem – bo przecież nie na skutek moich listów – że to pójdzie dopiero po wszystkich zapowiedzianych książkach. W ten sposób tracimy bezcenny czas, gdyż zgodzi się Pan z tym, że Dżilas ma w tej chwili specjalny wydźwięk. Nie mówię już o aspekcie finansowym, bo były możliwości zakupu większej ilości egz[emplarzy] na wysyłkę do Polski przez różne instytucje typu FE i to przechodzi koło nosa, gdyż zaczynają operować wydaniami angielskimi, francuskimi etc.”[519]

Prace nad książką, pomimo opóźnienia przekładu, zakończono 14 grudnia 1957 r. Na okładce i stronie tytułowej jako datę wydania podano rok następny – 1958. Nowa klasa wyzyskiwaczy rozeszła się błyskawicznie w przeciągu roku. Po ukazaniu się książki François Fejtö napisał w „Kulturze”: „fanatyzm komunistów jugosłowiańskich wydawał się nam aż do roku 1948 niezdobytą cytadelą albo, jeśli kto woli, zupełną ślepą uliczką, chorobą intelektualną, niemożliwą do zgłębienia przy pomocy rozumu i zdrowego rozsądku. Lecz jeśli tak było, to jak wytłumaczyć ewolucję Pijade, Dżilasa, Lasoty, Kołakowskiego, Imre Nagya, Tibora Déry. Jak wytłumaczyć, że w samym łonie nieuleczalnego zła wykuły się zarodki uleczenia, krytyki humanistycznej, reformującej pasji”[520].

Heydenkorn tak rekomendował Nową klasę czytelnikowi kanadyjskiemu: „Dżilas, który kiedyś formułował pojęcie i podstawy tak zwanego narodowego komunizmu, doszedł obecnie do bardzo trafnego przekonania, że »narodowy komunizm jest pojęciem zawierającym samo w sobie sprzeczność. Jego istota jest identyczna jak komunizmu sowieckiego – niemniej narodowy komunizm usiłuje wyodrębnić się z czegoś innego, „narodowego” i własnego. W rzeczywistości komunizm narodowy jest komunizmem w upadku«. Absolutnie ścisłe”[521].

W „Bibliotece Kultury” dopełnienie poglądów Dżilasa stanowiło wydanie Programu Związku Komunistów Jugosłowiańskich. Został on przyjęty na VII Zjeździe Związku odbywającym się od 22 do 26 kwietnia 1958 r. Zaraz po jego zakończeniu Redaktor napisał Londyńczykowi: „Muszę Pana na jeszcze jedną rzecz skarotować. Chciałbym wydać jak najszybciej nowy zeszyt »Dokumentów« zawierający a) pierwszy i drugi wzór jugosłowiańskiej tezy, b) najważniejsze w sensie »antysowieckim« czy »rewizjonistycznym« fragmenty mów Tity, Rankovicia, Kardelja, Popovicia, c) odpowiednie wyciągi z »Komunista« atakujące jugosłow[iańską] partię. Materiały te opatrzone by były krótkim chapeau, stawiającym kropki nad »i«. Bez ma się rozumieć zachwytu nad Jugosławią, ale broniące »własnej drogi« oraz prop[onujące] ewolucję”.

Giedroyc zaproponował, by Mieroszewski zaangażował poetę i publicystę Zdzisława Broncla, „który się pali do takich rzeczy, a może łatwo zmobilizować odpowiednie teksty”. Po dwóch dniach przypominał: „Bardzo Panu kładę na sercu sprawę »dokumentów jugosłowiańskich«. Niech Pan zaprzęgnie Broncla. To może być znakomite uderzenie”. Redaktor dopytywał się: „Niecierpliwie czekam wiadomości, co do »dokumentów jugosłowiańskich«. Liczę na Pana jak na Zawiszę, że zdopinguje Pan Broncla i że to wysmaży Pan z nim”. W następnym liście stwierdzał: „już nie wiem, co robić z Panem. Nie mam słówka wiadomości, czy zrobi Pan te »dokumenty jugosłowiańskie« do spółki z Bronclem. Z każdym dniem ta sprawa nabiera smaku (trzeba dodać argumenty Mao, wybijając jego ukłon w stronę stalinizmu, to są rzeczy w Polsce nieznane), a Pan milczy”[522]. Mieroszewski odpowiedział wreszcie, że z poetą nie mógł się skontaktować i tłumaczył: „o tych dokumentach musiał Pan napisać w liście do Broncla, a wydawało się Panu, że napisał Pan w liście do mnie”[523]. Londyńczyk, który zabrał się do opracowania tego tomu, zaproponował zamieszczenie w nim też materiałów sowieckich, co Redaktor uznał za bardzo interesujące[524]. Po zaakceptowaniu tego pomysłu Giedroyc dopominał się o wstęp do całego tomu oraz teksty sowieckie, gdyż chciał szybko ukończyć skład[525].

Program Związku Komunistów Jugosłowiańskich opublikowano wraz z artykułem Komunista, który był sowiecką krytyką jugosłowiańskich komunistów i ich programu. Całość wydano w lutym 1959 r. We wstępie do tomu Mieroszewski zauważył: „Nowe wytyczne Związku Komunistów Jugosłowiańskich nie adaptują postulatów Milovana Dżilasa – niemniej wpływ tego rewizjonisty na całość programu jest widoczny. Nie ulega najmniejszej wątpliwości, że z wszystkich dotychczasowych interpretacji marksizmu jest to marksizm najbardziej nowoczesny i najbardziej zharmonizowany z zachodnim dorobkiem myśli lewicowej”[526].

W słowie wstępnym podkreślono, że na szczególną uwagę Polaków oraz innych narodów uciemiężonych przez Sowiety zasługują fragmenty książki, które demaskują politykę sowiecką i oskarżają ją o hegemonizm, ideologiczny monopolizm, wyzysk gospodarczy i mieszanie się w wewnętrzne sprawy narodów. Słowa krytyki popłynęły ze strony marksistów-komunistów, za którymi stało wieloletnie doświadczenie rewolucyjne i partyjne. Komuniści jugosłowiańscy oskarżali jawnie komunistów sowieckich o stalinowski rewizjonizm, „o zdradę marksizmu-leninizmu na rzecz imperialistycznego stalinizmu”. Przy końcu stwierdzono, że dokument jugosłowiański będzie „znamienną lekturą” dla wszystkich, którzy interesowali się walką ludzi i chcieli socjalizm pogodzić z narodową niezależnością i państwową suwerennością[527].

Program Związku Komunistów Jugosławii zainicjował nową podserię, którą tak zapowiedziano: „Dla czytelników »Kultury« w kraju i za granicą, tj. dla ludzi, którzy cenią nie propagandę, lecz fakty i informacje, podjęliśmy nową serię wydawniczą w ramach »Biblioteki Kultury« pod nazwą »Dokumenty«. »Dokumenty« będą dawać czytelnikowi polskiemu przekład oryginalnych tekstów, które zazwyczaj zna się tylko z fragmentów, z dowolnie powyrywanych cytat, przytaczanych przez prasę codzienną lub z uogólnień publicystycznych”[528]. Prawdopodobnie w zamierzeniu Redaktora podseria ta stanowiła naturalną rozbudowę działu „Dokumenty” z miesięcznika[529]. Od strony graficznej wyróżniała się kolorem okładki oraz podwójną numeracją, tj. własną zaznaczoną na grzbiecie voluminu i „Biblioteki Kultury” odnotowaną na stronie przytytułowej. Okładka miała kolor żółty. W jej górnej części widniała nazwa serii pisana pogrubionymi czarnymi wersalikami bezszeryfowymi. Pozostałe elementy układu graficznego pozostały takie same jak w wydawanych książkach.

Zbrodnie stalinowskie na narodach ujarzmionych przez Związek Radziecki przypomniała pozycja Rozstrilane widrodżennia Jurija Ławrynenki. Antologia wydana w języku ukraińskim zawierała utwory poetów i pisarzy ukraińskiego „odrodzenia” z lat 1917–1933, których większość w okresie odwrotu od ukrainizacji zesłano bądź zamordowano, stąd całości nadano wymowny tytuł Rozstrzelane odrodzenie[530]. Redaktor, który radził się Stempowskiego w sprawie wyboru, wyraził nadzieję, że tom dotrze do Polski, a z niej dalej na Ukrainę[531]. Giedroyc planował również wydać podobną antologię w języku białoruskim i litewskim, o czym napisał Weintraubowi: „Przygotowuję obecnie antologię białoruską. Będzie ona i mniejsza, i popularniejsza od Ławrynenki, a przy tym dwujęzyczna. Spodziewam się, że ukaże się już na jesieni. [...] W planach jest antologia litewska, ale to jeszcze projekty”[532]. Redaktor liczył też na wsparcie finansowe KWK w wydaniu tej książki. Ostatecznie po nieporozumieniach z Kongresem zrezygnował z jego pomocy[533].

Giedroyc duże nadzieje wiązał z kampanią repatriacyjną, rozszerzoną dzięki emigracji także na Wschód. Uchodźstwo w ramach akcji „antyrepatriacyjnej” dopominało się o uwolnienie i powrót Polaków przetrzymywanych w ZSRR: głównie żołnierzy AK i osób deportowanych w czasie wojny z Kresów Wschodnich. W kwietniowym numerze „Kultury” z 1956 r. Czapski napisał o konieczności ujawnienia całej prawdy o zbrodniach sowieckich[534]. 22 kwietnia 1956 r. w Londynie podczas wizyty sekretarza generalnego KPZR Nikity Chruszczowa i premiera Nikołaja Bułganina w Wielkiej Brytanii odbył się „pochód milczenia” 20 tys. Polaków[535]. Naciski emigracji odniosły sukces i Gomułka włączył ten problem do negocjacji polsko-radzieckich. Do marca 1959 r., tj. zakończenia akcji repatriacyjnej, powróciło ze Wschodu 245 tys. Polaków[536]. Giedroyc rozważał również zaangażowanie Instytutu w tę sprawę i w tym duchu napisał Mieroszewskiemu: „W tej chwili sprawą najważniejszą jest zorganizowanie pomocy repatriantom ze Wschodu. [...] Poza tym jest zjawiskiem niepokojącym szowinizm, jaki wywołuje akcja repatriacyjna. Niewątpliwie wśród repatriantów jest bardzo poważny odsetek Żydów, Ukraińców, Białorusinów, Litwinów, a nawet Rosjan, którzy korzystają z okazji wyrwania się ze Związku Sowieckiego. [...] Otoczenie repatriantów różnych narodowości troskliwą opieką może bardzo się przyczynić do normalizacji stosunków polsko-ukraińskich, polsko-litewskich etc. W chwili obecnej będzie to też wielkim posunięciem propagandowym antysowieckim. Repatrianci, według mojej wiadomości, po powrocie do Polski utrzymują żywy kontakt z rodzinami, znajomymi itd., którzy pozostali na miejscu”[537]. Giedroyc wysłał nawet list do Ogólnopolskiego Komitetu Pomocy Repatriantom ze Wschodu i zaoferował mu wydawnictwa Instytutu Literackiego, których przyjęcia jednak odmówiono[538].

Początkowo Redaktor planował uzupełnić Rozstrzelane odrodzenie nadesłaną przez Łobodowskiego Pieśnią o Ukrainie. „Ponieważ – pisał poecie – antologia jest w całości z tekstów pisarzy ukraińskich, zastanawiam się, czy Pana poematu nie dać wraz z tekstem ukraińskim w osobnej plakietce. Nie chciałbym, by potraktowano antologię jako polską propagandę. Wydanie zaś osobno Pana poematu miałoby charakter programowy. Ale to się wyjaśni najwcześniej za jakiś miesiąc”[539]. W październiku doniósł do Madrytu: „Antologia ukraińska już się składa. Mam nadzieję, że będzie gotowa w pierwszych dniach grudnia. Wypadła ogromna cegła. [...] zdecydowałem się, by nie było w niej nic »polskiego«. To pogłębi efekt, że taka antologia jest wydana przez Polaków”[540].

Książa Rozstrilane widrodżennia z powodu opóźnień ze strony autora ukazała się dopiero w sierpniu 1959 r.[541] Giedroyc nazwał edycję pionierską, „gdyż ten okres literatury ukraińskiej nie był dotąd przez nikogo opracowany” i poprosił Osadczuka o przesłanie jej do Polski oraz dostarczenie Ukraińcom[542]. Udany kolportaż książki wśród Ukraińców i jej echa prasowe jeszcze wzmogły zadowolenie Redaktora[543]. Jeleńskiemu napisał: „Z antologii jestem bardzo zadowolony. Optycznie wygląda wręcz imponująco. Treściowo zdaje się, że jest dobra. Tak się szczęśliwie złożyło, że z miejsca miałem okazję wysłania do Kijowa 5 egzemplarzy dzięki Serbom. Teraz się sypnęło dużo okazji via Polska”[544]. Tę samą wiadomość powtórzył Bobkowskiemu[545] oraz Stempowskiemu, któremu dodał: „zrobiłem ją wbrew wszystkim”[546]. Łobodowski stwierdzał: „Antologia Ławrynenki jest pierwszorzędna. Wybór prawie zawsze doskonały, komentarze celne i wyczerpujące. [...] W sumie jest to duże osiągnięcie. Gratulacje dla Ławrynenki i dla wydawcy”. W tym samym liście zaproponował: „Przyszło mi do głowy, że wersja polska Rozstrzelanego odrodzenia (w skrócie) mogłaby dla informacji polskiego czytelnika zrobić więcej niż cała sterta artykułów. Oczywiście, pomysł jest zwariowany, bo i robota byłaby wściekła i koszty nie byle jakie”[547]. W odpowiedzi przeczytał: „Ba, gdyby można było wydać polską wersję Rozstrzelanego odrodzenia! W tej chwili nawet o tym nie mogę myśleć. Chyba że ukr[aińskie] R[ozstrzelane] o[drodzenie] rozejdzie się znakomicie”[548].

Antologia Ławrynenki okazała się celną decyzją Redaktora. W 1961 r. w Kijowie wydano książkę Ołeksandra R. Mazurkiewicza Zarubażni falsyfikatory ukrainskoj literatury, w części stanowiącą spór z Rozstrzelanym odrodzeniem. Zadowolony z tego faktu Giedroyc informował Mieroszewskiego: „Autor bardzo szczegółowo opisuje, jak książka była pisana, gdzie się wydawała, wymienia wszystkie podtytuły, ilość stron, ilość przedruków i ilość komentarzy Ławrynenki. Pisze, że to antologia, ale nie podaje tytułu Rozstrzelane odrodzenie. O nas pisze: »Przygotowana do druku w Paryżu staraniem kontrrewolucyjnego polskiego wydawnictwa „Kultura” i wydana pod marką Instytutu Literatury«. [...] Poświęcenie naszej antologii całej książki świadczy, że udało się nam dotrzeć i że antologia jest mimo wszystko czytana na Ukrainie sowieckiej. To bardzo duży sukces. Myślę, że trzeba to będzie wykorzystać w najbliższej »Kronice«”[549]. Redaktor o kontrksiążce doniósł także Aleksandrowi Watowi; poinformował go, że została wydana na rynek wewnętrzny w dużym nakładzie, a Instytut otrzymał ją od jednego z turystów[550]. Ponad dwadzieścia lat później, wysyłając Jeleńskiemu dossier do jego artykułu o „Kulturze”, napisał: „Jeśli idzie o Ukrainę, to w dużej mierze udało się przełamać wrogie nastroje i tu także nastąpiła współpraca. Wydanie 1000-stronicowej antologii Rozstrzelane odrodzenie Ławrynenki było u podstaw odrodzenia się poezji na Ukrainie (sześcidesatnyki)”[551].

Antologię Ławrynenki dopełniła Pieśń o Ukrainie Łobodowskiego, która jak zauważył jeden z recenzentów, „wzrusza wybuchowym i nabrzmiałym tęsknotą patriotyzmem. Jest to bowiem patriotyzm płynący z ogromnej miłości do obydwu narodów”[552]. Wydanie zaskoczyło Łobodowskiego, o czym poinformował Redaktora: „Mocno mnie zdziwiło wydanie Pieśni o Ukrainie w Bibliotece Instytutu Literackiego. Pisał mi Pan uprzednio, że chodzi o wkładkę do antologii. Również mocno mnie zdziwiły dwa egzemplarze. Tylko dwa egzemplarze autorskie? To stanowczo za mało. Pocieszam się jedynie, że za wydanie książkowe i to przy horrendalnej cenie czterystu franków honorarium również poważnie wzrośnie”[553]. Na to Giedroyc odparł: „Dobry nawet tak oziębły znak życia. Obawiam się, że moje listy giną w Madrycie. Pisałem Panu już wieki [temu], że zdecydowaliśmy w antologii dać jedynie pisarzy sowieckich do [19]34 r. Plakietkę zrobiłem w maleńkim nakładzie (500 egz.). Jest to tylko balon próbny. W większości została rozesłana (również i do Polski, i Ukr[ainy]). Stąd wysoka cena”[554]. Poemat Łobodowskiego, tak jak jego Złota Hramota, stanowił edycję dwujęzyczną z przekładem na język ukraiński Światosława Hordyńskiego. Ten trzydziestosześciostronicowy tomik został przychylnie przyjęty przez prasę i rozszedł się w ciągu roku[555].

W połowie 1959 r. Redaktor wydał po czesku Cmentarze Hłaski. Hrbitovy wydrukowano w tysiącu egzemplarzy[556]. Jak tłumaczył Korbońskiemu, pozycją tą chciał „rozszerzyć oddziaływanie »Kultury« również na Czechy. Ma się rozumieć – pisał w liście – książkę tę wydaję w b. niewielkim nakładzie, licząc się ze szczupłością emigracji czeskiej i z moimi bardzo małymi możliwościami rzucenia tej książki na Czechosłowację”[557].

Giedroyc za wyjątkową okazję uznał zorganizowanie przez Moskwę VII Festiwalu Młodzieży i Studentów w Wiedniu w dniach od 26 lipca do 4 sierpnia 1959 r. Było to pierwsze tego rodzaju spotkanie młodzieży poza blokiem wschodnim. Przewidywano udział 17 tys. młodzieży: 3,5 tys. z Europy Wschodniej, 6,5 tys. z Europy Zachodniej, 2 tys. z obu Ameryk; 5 tys. osób miało reprezentować Afrykę, Bliski Wschód i Azję. Prezesem komitetu organizacyjnego został francuski komunista Jean Garcias. Redaktor wyjaśniał Korbońskiemu: „Dowiedziałem się, że na festiwal wiedeński, który będzie w końcu lipca, oficjalna delegacja czeska będzie składała się z 2000 osób. Spodziewanych zaś jest co najmniej 2 razy tyle. Byłaby to doskonała okazja, by tę książkę, niezmiernie aktualną dla współczesnych stosunków czeskich, rozdać na festiwalu, tym bardziej że Hłasko na skutek listów-polemik w prasie czeskiej jest wśród młodzieży czeskiej popularny. Poinformowałem o tej sprawie p. Delgado, tut[ejszego] kierownika biura FE, ale nie mam dotąd żadnej wiadomości, a czas upływa. Może uważałby pan za możliwe zainteresowanie w tej sprawie. Zwłaszcza że będzie to gest w stosunku do naszych pobratymców, z którymi nas raczej nie łączą dobre stosunki, więc taka interwencja może mieć swoje dobre strony”[558]. Korboński obiecał interweniować, a Redaktor odparł: „Sprawa wydaje mi się naprawdę ważna. Przy rozbiciu i słabości emigracji czeskiej byłaby to pierwsza ofensywa propagandowa na Czechy. Stalinizm, który tam nadal panuje, robi taką akcję naprawdę potrzebną. Mam nadzieję, że FE to zrozumie i będzie chciała wykorzystać festiwal, by rzucić większą ilość Cmentarzy na Czechy”[559].

Wstawiennictwo Korbońskiego pomogło, o czym Giedroyc doniósł: „Spieszę zawiadomić, że FE zakupiła wreszcie Cmentarze Hłaski po czesku. Niestety zamówienie przyszło zbyt późno, już po wydrukowaniu przeze mnie i nie mogłem w całości wykonać zamówienia (zamówili 1000, mogłem im dać 800). Nie mogłem przetrzymywać składu, przecież muszę pomyśleć również o emigracji czeskiej. Szkoda, gdyż mogło via festiwal pójść do Czech znacznie więcej egzemplarzy. Dobre jednak i to”[560]. W tym samym liście Redaktor poprosił Korbońskiego o podobne wstawiennictwo w sprawie rozpowszechnienia na festiwalu Rozstrzelanego odrodzenia. Jednak w przypadku tej pozycji FE odmówiła, gdyż jej zdaniem „tysiącstronicowego tomu żaden z delegatów ukraińskich nie będzie w stanie ukryć i ryzykować przewozu na Ukrainę”[561]. Giedroyc o wydaniu Hłaski po czesku i rozdawaniu jego książki przez Free Europe na festiwalu wiedeńskim poinformował Bobkowskiego. Dzięki temu, jak stwierdził, „500 egzemplarzy wejdzie do Czechosłowacji. To im dobrze zrobi”[562].

Refleksje z festiwalu przedstawił Bohdan Osadczuk, który doniósł Redaktorowi: „Byłem krótko w Wiedniu. Widziałem sporo ludzi. Spędziłem głównie czas na rozmowach z Andrzejem Munkiem, Cybulskim i kilkoma innymi młodymi ludźmi. Może napiszę jutro krótką refleksję o Wiedniu”[563]. Redaktor podziękował za bardzo interesujące „wrażenia z Wiednia”[564]. Na festiwalu Instytut reprezentował Jerzy Stempowski, któremu Giedroyc jednocześnie zaproponował napisanie „dziennika podróży do Wiednia”[565]. Redaktor rozważał również udział w tej imprezie swój i Czapskiego. Pisał do Kozłowskiego: „Bardzo się cieszę, że wybiera się Pan do Wiednia. Co do mnie to jeszcze nie wiem, ale chcę koniecznie przyjechać. Zapewne z Czapskim (sprawa jego wystawy jeszcze nie zdecydowana). Kombinuję również, by znaleźć jakieś pieniądze, by mógł do Wiednia przyjechać Stempowski i ktoś z młodych z Londynu [chodziło o grupę poetów i pisarzy związanych z londyńskimi »Kontynentami«]”[566]. Redaktor, relacjonując Sidre’owi przebieg festiwalu, poinformował go o rezonansie Cmentarzy Hłaski zarówno w samych Czechach, jak i wśród emigracji czeskiej[567].

W 1957 r. w Mediolanie ukazał się Doktor Żywago Borysa Pasternaka, a w następnym roku pisarz otrzymał za tę powieść Nagrodę Nobla. W „Kulturze” pojawiły się teksty poświęcone Pasternakowi i wyróżnieniu, którego nie przyjął z „własnej nieprzymuszonej woli”[568]. Giedroyc pisał Weintraubowi: „Awantura z Pasternakiem. Swoją drogą zdumiewająco się zachowuje. Tak samo bardzo odważną demonstracją jest depesza gratulacyjna Związku Literatów do niego[569]. W tej sytuacji byłoby doskonale, gdyby można było wydać Doktora Żywago po polsku. [...] Tylko skąd wziąć na to pieniądze? To ogromna książka. Sama drukarnia kosztowałaby dwa miliony franków z kawałkiem, a do tego dochodzi honorarium tłumacza, które musiałoby być spore, no i prawa autorskie”[570]. W tym samym czasie poprosił Miłosza o napisanie krótkiej noty o przyznaniu Pasternakowi Nagrody Nobla i kampanii przeciwko pisarzowi. Zadeklarował: „gdybym miał pieniądze, to marzyłbym, by Pan przełożył Doktora Żywago wraz z częścią poetycką. No, ale to musiałyby być ogromne pieniądze”[571]. O swoich planach poinformował także Bobkowskiego, przewidując, że powieść „będzie bestsellerem światowym. To dynamit, nie książka. Chciałbym, by był taki i wielki, i odważny pisarz w kraju”[572].

Redaktor, pomimo rysującego się ryzyka finansowego, postanowił wydać książkę Pasternaka. Pierwszym sukcesem okazało się bezpłatne uzyskanie praw autorskich od włoskiego wydawcy Doktora Żywago Giangiacomo Feltrinellego[573]. Kłopoty pojawiły się przy szukaniu tłumacza, ponieważ z branych pod uwagę w pierwszej kolejności Miłosza i Józefa Mackiewicza musiano zrezygnować. Miłosz, który „byłby specjalnie dobry”, odmówił Instytutowi[574]. Jednocześnie odradzał wydawanie Doktora Żywago: „nie myślę, żeby teraz był to dobry pomysł – byłby dobry kilka miesięcy temu. Moim zdaniem »Kultura« powinna zrobić teraz manewr »odrywania się« – mówię to, choć wiem, że moich rad Pan nie ceni. To znaczy, wobec akcentów zimnej wojny powinna unikać jak najbardziej wrobienia w rolę antykomunistycznej oficyny, bo to jej długofalowe wpływy umniejszy i działalność utrudni. Zawsze uważałem, że nigdy nie należy ułatwiać życia przeciwnikowi i pozwalać, żeby zacierał ręce, albo tak wystawiać się na strzał niezgrabnemu nawet strzelcowi [...]. Pogarszająca się sytuacja intelektualna w Polsce wskazuje wyraźnie na rolę »Kultury«. W rozgrywce pomiędzy zamrażaczami i czytającym ogółem powinna iść z tym ogółem (ale nie przestraszać go swoją antykomunistyczną etykietką, co osłabia) i drukować to, co w Polsce jeszcze rok temu miało szanse ukazania się nakładem firm wydawniczych tamtejszych. To znaczy cała olbrzymia dziedzina prac filozoficznych, filozoficzno-politycznych, socjologicznych. Natomiast Żywago jest wskutek Nagrody Nobla i hałasu zrobionego przez antykomunistyczne oficyny, jak w tej chwili, spalony. [...] Osobiście uważam wszelką dywersję za poniżej standardu, jakiego należy się trzymać, poza tym za dzieciństwo uprawiane przez durnych agentów i dziwią mnie zawsze niejasne tęsknoty w tym kierunku u Pana, redaktora pisma, które ma zbyt poważną markę, żeby mogło do tego się zniżać. Niech Pan weźmie pod uwagę, że jest to kwestia w dużym stopniu wyczucia, że akt wydawania Żywago w tej chwili po polsku będzie zrozumiany, podobnie jak rosyjskie wydanie na papierze biblijnym, jako akt przeciwko Borysowi Pasternakowi. Znacznie lepiej jest być za nim. (Najważniejsze jednak, że D[okto]r Żywago wydaje mi się nieinteresujący dla polskiego czytelnika. Pasternak jest na innym etapie świadomości, który polscy czytelnicy mają już za sobą). Bardzo duże pole działalności jest otwarte i rola »Kultury« duża, jeżeli teraz nurt uchwyci”[575].

Giedroyc w sprawie przekładu zwrócił się też do Józefa Mackiewicza, którego poprosił o poufność w tej sprawie. Zapewnił o posiadaniu praw autorskich do Doktora Żywago i zaproponował honorarium w wysokości 500 franków od znormalizowanej strony maszynopisu. „Ma się rozumieć – tłumaczył – szłoby o maksymalne tempo, gdyż wydanie książki ma sens, dopóki trwa zainteresowanie autorem. Chciałbym więc wiedzieć, czy tłumaczenie Pana interesuje i plus minus, w jakim okresie czasu mógłby Pan książkę (która jest ogromna) przetłumaczyć”[576]. Otrzymał odpowiedź: „W zasadzie b. chętnie i nawet z wielką przyjemnością podjąłbym się tego tłumaczenia. Ale niestety, nie sądzę, by coś z tego mogło wyjść, gdyż dosłownie na trzy dni przed nadejściem Pana listu podpisałem, ech, ze względów zarobkowych! – kontrakt na napisanie b. pilnej pracy. Nie mogę go już zerwać. Nie będę wolny wcześniej niż przed końcem lutego, a to na pewno termin za późny? Jaka szkoda, że tak się stało, że nie miałem od Pana wcześniej wiadomości. Tłumaczenie wydaje mi się rzeczą bardzo trudną, a z rosyjskiego chyba trudniejszą ze względu na podobieństwo języka niż z innego”[577]. Redaktora zmartwił taki obrót sprawy, gdyż dwumiesięczne opóźnienie nie wchodziło w grę z przyczyn „politycznych i ze względu na koniunkturę na książkę” oraz na jej objętość liczącą 740 stron[578]. Rozczarowany decyzją Mackiewicza był również Weintraub, który wyjaśniał Giedroyciowi, że złożoność tego przekładu polega na połączeniu prozy poety z „soczystymi, bardzo kolokwialnymi dialogami”. Jego zdaniem książkę „jest sens przekładać tylko wtedy, jeśli znajdzie się dobrego tłumacza”[579].

W takiej sytuacji Giedroyc pomyślał o Grudzińskim, który podobnie jak Mackiewicz, odmówił z powodu zaciągniętych już zobowiązań pisarskich. Ostatnią propozycję złożył Stempowskiemu, przedstawiając swe problemy z przekładem i sygnalizując niedługi, nieprzekraczalny termin 5 maja. „Dla mnie zaś – motywował swą prośbę – byłoby to wielką przysługą. Znalazłem bowiem mecenasa, który chce to tłumaczenie sfinansować. Muszę się spieszyć, gdyż w tej chwili jest koniunktura na tę książkę, a mogę się spodziewać, że różne instytucje zakupią większą ilość w związku z festiwalem [w Wiedniu]; w ten sposób mógłbym pokryć koszty druku”[580]. Stempowski przyjął ofertę „z największą przyjemnością i wszechstronną korzyścią”[581]. Redaktorowi kamień spadł z serca, pozostawała jeszcze sprawa tłumaczenia wierszy Pasternaka. Przekład planowano powierzyć Zbigniewowi Herbertowi lub Łobodowskiemu; wcześniej odmówił Miłosz. Giedroyc, wybrawszy Łobodowskiego, zgodnie z tradycją ich korespondencji, trzykrotnie zwracał się do niego z pytaniem o przełożenie części poetyckiej powieści[582]. Po niespełna miesiącu z Madrytu nadeszła odpowiedź: „Propozycję przyjmuję tym chętniej, że sporo z tych wierszy mam już gotowych. Jest ich 25, nierównej zresztą wartości, obok świetnych dość słabe. Na te nie mam zbyt wielkiej chęci, ale trudno – rozumiem, że powinna być całość”[583].

Aby przyspieszyć przekład, Giedroyc poprosił Mieczysławską o przysłanie zarówno Instytutowi, jak i Stempowskiemu, który „zapalił się do tłumaczenia i dobrze mu idzie”, właśnie wydanego w Stanach Zjednoczonych Doktora Żywago po rosyjsku[584]. Natomiast kwestię zabezpieczenia finansowego edycji zamierzał rozwiązać, rozpisując subskrypcję oraz poszukując instytucji, która wsparłaby oficynę. Radził się Weintrauba, czy prosić Fundację Forda i jakie według niego Instytut miałby szanse[585]. Za jego namową Redaktor napisał do dyrektora programów międzynarodowych fundacji Sheparda Stone’a, ale odpowiedź przyszła „bardzo nieprzyjemna i nieprzekonywująca”. „Jeśli bowiem Fundacja – donosił Giedroyc Weintraubowi – nie chce firmować, bojąc się zalewu próśb, to mogła to zrobić przez jedną ze swych licznych przybudówek. Przykro, że odmawia instytucja, która przecież finansowała kiedyś Czechowa i że odmowa przychodzi w momencie, kiedy zapowiedziany na połowę grudnia zjazd kultury wygląda na zjazd szczeciński[586]. Książka Pasternaka przyczyniłaby się bardzo do wzmocnienia nastrojów. A niestety jest to potrzebne”[587]. Redaktor szukał także dotarcia do Stone’a przez Charlesa Merrilla, pisząc mu, jak istotne byłoby wydanie Doktora Żywago po polsku, choćby ze względu na ówczesną sytuację polityczną w Polsce[588]. Merrill, zainteresowany planami Instytutu, obiecał wstawiennictwo[589]. Jak się okazało, również to wsparcie nie pomogło, o czym Giedroyc poinformował Merrilla, dołączając fotokopię listu Stone’a[590]. Reakcja Merrilla była natychmiastowa: zadeklarował 2 tys. dolarów na poczet tłumaczenia książki Pasternaka, zasugerował też, by Instytut zwrócił się o pomoc do fundacji jego ojca – Charlesa Edwarda Merrilla[591]. Na początku 1959 r. Charles Merrill przysłał kolejną wiadomość o dofinansowaniu edycji Doktora Żywago przez jego brata, wybitnego poetę amerykańskiego Jamesa Merrilla, który w 1956 r. założył The Ingram Merrill Foundation[592]. W maju – zgodnie z tą zapowiedzią – oficyna dostała potwierdzenie przyznania przez fundację grantu w wysokości tysiąca dolarów[593].

Ze względów proceduralnych pieniądze oficjalnie przyznane Instytutowi Literackiemu przechodziły przez Polski Instytut Naukowy w Nowym Jorku. Również rozliczenia otrzymanych pieniędzy Giedroyc składał na ręce dyrektora PIN Stanisława Strzetelskiego. W archiwum Instytutu Literackiego znajduje się obszerna korespondencja pomiędzy tymi instytucjami w sprawie przekazywania pieniędzy. Współpraca z Merrillem, zacieśniona przy okazji wydania książki Pasternaka, zaowocowała przyznaniem Instytutowi Literackiemu przez The Ingram Merrill Foundation grantu w wysokości 10 tys. dolarów. Redaktor pisał Strzetelskiemu: „Dostałem przed paroma dniami list od p. Merrilla, że Fundacja jego Ojca przyznała nam 10 000 dolarów i że w tej sprawie komunikuje się on z Panem. Tak jak rozumiem z Pana poprzednich listów, Instytut Naukowy będzie nam przekazywał tę sumę partiami ze względów buchalteryjnych. Wyobrażam sobie, że po każdym przekazie będę przysyłał na ręce Pana rozliczenie zużytkowania tej sumy na druk książek. Będę wdzięczny za wiadomość, w jakich terminach i jakie sumy będzie Panu wygodnie przekazywać”[594]. Instytutowi udało się ponadto otrzymać dofinansowanie książki od Kongresu Wolności Kultury[595]. W wydanym tomie przed tekstem głównym znalazła się informacja: „Dziękujemy wszystkim, którzy dopomogli nam do wydania Doktora Żiwago[596] w języku polskim, a w szczególności p. Giangiacomo Feltrinelli, wydawcy w Mediolanie, który udzielił nam bezpłatnie praw autorskich na wydanie polskie, Kongresowi Wolności Kultury w Paryżu, który sfinansował tłumaczenie, p. Charles E. Merrillowi, jr. z Bostonu (USA) za pomoc materialną”[597].

Przy okazji wydania książki Pasternaka Instytut Literacki po raz pierwszy w swych dziejach rozpisał przedpłatę jako formę zabezpieczenia przed ryzykiem finansowym związanym z tą edycją. Redaktor tłumaczył Weintraubowi: „Oceniam możliwości subskrypcyjne bardzo pesymistycznie, ale nie mogę zrezygnować z wydania: mam naciski z kraju, a z drugiej strony subskrypcja może być wygodnym płaszczykiem, ma się rozumieć jedynie dla tych, którzy będą mieli ochotę w tym wydaniu pomóc”[598]. Giedroyc podobnie tę sprawę przedstawił Wittlinowi, ale ten nie do końca się z nim zgodził: „Bardziej optymistycznie zapatruję się na projekt subskrypcji na polski przekład D[okto]ra Żiwago, chociaż myślę, że tutaj w Stanach mniej więcej każdy inteligentny Polak interesujący się literaturą przeczytał tę książkę albo po angielsku, albo czyta ją obecnie w oryginale. Ale większość, zresztą nie tylko Polaków, czytała ją z powodów pozaliterackich”[599]. Do mieszkającego w Kanadzie Heydenkorna Giedroyc pisał: „Zdecydowałem się na wydanie po polsku Doktora Żiwago. Tłumaczy Paweł Hostowiec. Książka ma się ukazać na początek lipca. Jest to z mojej strony wariackie posunięcie, gdyż nie mam forsy. Wobec tego chcę rozpisać przedpłatę. [...] Przedpłata będzie trwała do końca kwietnia. Idzie mi o to, byście dali w »Związkowcu« kilkakrotnie ogłoszenie. Ma się rozumieć, zależy mi, by było bezpłatne lub za symboliczną opłatę. Nie potrzebuję Cię przekonywać, jakie miałoby znaczenie ukazanie się tej książki. [...] Bardzo liczę, że snobizm i kompleks niższości powinien skłonić ludzi do zgłaszania przedpłat”[600].

W lutym 1959 r. oficyna zaczęła akcję reklamową subskrypcji na książkę. Redaktor postanowił przeprowadzić ją „planowo na wszystkich terenach emigracyjnych”[601]. Poprosił Franciszka Wilka o ogłoszenie w londyńskim „Jutrze Polski” subskrypcji oraz dołączenie do numeru marcowego pisma ulotki z informacją o przedpłacie[602]. W prasie ukazały się entuzjastyczne zapowiedzi: „Bestseller światowy po polsku! Słynna książka Borysa Pasternaka (laureata Nagrody Nobla) Doktor Żiwago ukaże się w lipcu br. po polsku w ramach Biblioteki »Kultury« w tłumaczeniu Pawła Hostowca”[603]. Australijskie „Wiadomości Polskie” donosiły: „Sensacyjna przedpłata na najgłośniejszą książkę ostatnich lat. Borys Pasternak. Laureat Nobla. Doktor Żiwago. Autoryzowany przekład z rosyjskiego Pawła Hostowca”. Pod zapowiedzią umieszczono krótki tekst Andrzeja Chciuka: „jest to bestseller światowy i trzeba to przeczytać. Jest to książka, o której się mówi, czyta, pisze i słucha, a wrzask ciągle jeszcze trwa przy Pasternaku”[604]. W marcowym numerze „Kultury” ogłoszono przedpłatę na powieść. Podobna informacja znalazła się na ostatniej stronie listu Do Czytelników i Przyjaciół, kolportowanego wraz z tym numerem[605]. W sprawie umieszczenia podobnej informacji rozmiaru jednej czwartej lub jednej ósmej strony w prasie emigracyjnej i polonijnej Redaktor zwrócił się do Mieczysławskiej. Zaznaczył, że „ideałem by było, by dali bezpłatnie”[606]. Po zakończeniu całej akcji przyznał Stempowskiemu: „Przedpłata udała się lepiej, niż myślałem”[607]. Fakt ten podkreślono, dziękując „wszystkim tym, którzy zasubskrybowali łącznie 2500 egz. książki”[608].

Intensywne działania Giedroycia przyniosły oczekiwany efekt w postaci terminowego zakończenia przekładu książki, pomimo rozlicznych kłopotów ze zgraniem obu tłumaczeń[609]. Redaktor z ulgą napisał Mieczysławskiej: „Chcieliśmy za wszelką cenę zdążyć z Pasternakiem na czas. Poza korektami, drukarnią etc. musieliśmy również przepisywać rękopis Stempowskiego dla przyspieszenia. Na szczęście zdążyliśmy i od jutra rozpoczynamy ekspedycję. Cieszę się, że dotrzymaliśmy terminu. Podziwiam przy tym Stempowskiego: zrobił pracę, której by się nie podjął żaden tłumacz”[610]. Redaktor ocenił wysiłek Hostowca zaraz po zapoznaniu się z pierwszymi partiami przełożonej książki: „Stempowski przysłał mi już dwa pierwsze rozdziały przetłumaczone po prostu genialnie. To będzie swego rodzaju arcydzieło przekładowe”[611]. To samo powtórzył Mieroszewskiemu: „Pierwsze rozdziały, które mi przesłał Hostowiec, są bez przesady świetne”[612], jak również Bobkowskiemu: „Nie waham się nazwać (mam już dwa rozdziały) jego tłumaczenia wprost genialnym. Zupełny fenomen”[613]. Osadczukowi napisał: „bardzo jestem zadowolony z tłumaczenia Hostowca. Mimo że książkę przy korektach czytałem nieskończoną ilość razy, coraz bardziej się utwierdzam w przekonaniu, że jest to wielka i wybitna książka, mimo wszystkich braków – przede wszystkim kompozycyjnych”[614]. Podobnego zdania był również jeden z recenzentów tej książki: „Przekład Hostowca jest arcydziełem. Proza poetycka oryginału rosyjskiego nie utraciła nic ze swego piękna, ze swej mocy i siły. Żaden przekład nie oddaje ponadto w taki sposób atmosfery rosyjskiej jak Hostowiec. Można by zaryzykować twierdzenie, że to właściwie nie tłumaczenie, ale oryginał w języku polskim. Wspaniałego przekładu wierszy dokonał świetny poeta J. Łobodowski”[615].

Doktor Żiwago „robił sensację zarówno wśród emigracji, jak i wśród przejezdnych”[616]. Dlatego też Instytut po pierwszym rekordowym nakładzie 5,5 tys. egzemplarzy w październiku 1959 r. zdecydował się na dodruk 1,5 tys. egzemplarzy. Po latach Giedroyc uznał ten tom za „największy sukces wśród czytelników emigracyjnych. [...] Ukazał się w trzech wydaniach w łącznym nakładzie 15 tysięcy egzemplarzy[617]. Tego pułapu nigdy więcej nie osiągnęliśmy. Sukces ten był dla mnie bardzo przyjemną niespodzianką”[618].

Jeszcze w trakcie pracy nad powieścią Pasternaka Instytut przygotowywał dla czytelników kolejną niespodziankę. Pod koniec maja 1959 r. Redaktor zapytał Łobodowskiego, „czy ma ochotę na przetłumaczenie eseju” uprzednio mu przesłanego i czy zechciałby przełożyć jeszcze jedno opowiadanie sowieckie[619]. Po trzech tygodniach wyczekiwania na odpowiedź Giedroyc ponaglił pisarza, dopytując się, „co słychać z tłumaczeniami rosyjskimi” oraz błagając o pośpiech ze względu na pilny zwrot tekstu rosyjskiego i konieczność jego jak najszybszego wydania[620].W końcu w połowie czerwca Łobodowski odpowiedział: „Sąd idzie! ma swoje słabsze miejsca, ale w sumie doskonała rzecz. Jest w niej coś i ze Straszewicza, i z Hłaski, i z Orwella, a właściwie ani jedno, ani drugie, ani trzecie, tylko bardzo osobliwe i znamienne. Chętnie przełożę. Nie wiem, bo nic Pan nie napisał, na kiedy przekład potrzebny”[621]. Przy okazji doszło między nimi do pewnych targów finansowych, którym kres położył Redaktor, pisząc: „genialny tłumacz genialnym tłumaczem, ale hucpa poety nie ustępuje wyzyskowi redaktorów i wydawców. Czcigodny nie pamięta, żeśmy wypłacili na Pana zlecenie facetom z Madrytu 5000 frs. Zjada to więc honorarium za »strapienia tłumacza«. [...] Ulegając jednak szantażowi, wyślę Panu w najbliższych dniach 100 dol. w taki sam sposób jak poprzednio. Błagam jednak o pośpiech. Zarówno szkic, jak i Sąd idzie! są mi potrzebne najpilniej, gdyż muszę wydać jako broszurę i mam terminy na karku”[622]. Łobodowski odesłał oba teksty na początku sierpnia, przy okazji wyraził przypuszczenie, że ich autorem jest ta sama osoba[623]. W tym czasie Giedroyc pochwalił się Bobkowskiemu opowiadaniami sowieckimi, „tajnie” otrzymanymi z Moskwy, które miały być bombą szykowaną na jesień[624].

Wydane wspólnie, jako 46. tom „Biblioteki Kultury”, dwa teksty: Sąd idzie! Abrama Terca oraz Co to jest realizm socjalistyczny? Anonima, były dziełem skrywającego się pod tymi pseudonimami Andrieja Siniawskiego. Przedmowę do książki napisał Grudziński, zachęcając do jej „życzliwej i uważnej lektury” ze względu na młody wiek pisarza rosyjskiego, którego utwór „nie miałby szans ujrzenia światła dziennego w samej Rosji”, oraz na „niewątpliwy talent literacki autora”. Dalej wyjaśniał, że „opowiadanie Terca należy czytać równocześnie ze znakomitym studium Anonima Sowieckiego Co to jest realizm socjalistyczny? (i z tego właśnie powodu wydawca słusznie połączył obie rzeczy w jednym tomiku). Stanie się wówczas jasne, że głównym problemem, jaki zaprząta umysły młodych i inteligentnych pisarzy sowieckich, jest filozoficzne, psychologiczne i artystyczne rozprawienie się z oficjalną estetyką komunistyczną. Anonim wiele uwagi poświęca obowiązującej wszystkich prawowiernych socrealistów »teleologii« komunizmu”. Nieświadomy autorstwa obu tekstów Grudziński stwierdził, iż „chwilami nasuwa się wręcz podejrzenie, że ta sama ręka, która napisała studium Co to jest realizm socjalistyczny?, uzupełniła je później jako ilustracją opowiadaniem Sąd idzie!”[625].

Redaktor trzymał prawdziwe nazwisko autora w ścisłej tajemnicy i początkowo nikomu nie rozszyfrowywał pseudonimów. Mieczysławskiej, która go podpytywała, wyjaśnił: „Co do Terca, to ma się rozumieć, trudno podać szczegóły, gdyż to będzie rozkonspirowanie człowieka. Ale o ile można kwestionować autentyczność różnych »pamiętników« córki Stalina etc., to jak można sfałszować wybitne dzieło literackie? Jasne, że nie zamierzam tej książki trzymać pod korcem. Bez żadnego wysiłku z mej strony staje się bestsellerem światowym”[626]. Wiarygodność autorstwa podał w wątpliwość Józef Mackiewicz[627], na co Redaktor zareagował: „ręce opadają nad tymi »specjalistami«”[628]. Po raz pierwszy tajemnicę, choć tylko w części, wyjawił Mieroszewskiemu, z zastrzeżeniem poufności, „gdyż autor tego listu w najbliższym czasie będzie znów w Moskwie i spodziewam się dalszych – kto wie, czy nie wybitniejszych jeszcze – materiałów”[629].

Przewidywania Giedroycia, że „będzie to zdaje się mała sensacja”[630], spełniły się, o czym szeroko donosił w swych listach. Najpierw, szesnaście dni po wydaniu książki, poinformował Mieroszewskiego: „Nowela Terca robi furorę. Bierze do wydania Collins. [...] Ponadto zwrócono się do mnie w imieniu amerykańskiego wydawnictwa Atlantic Little Brown o opcję. [...] Kiepenhauser und Witch prosi o opcję. W tych dniach wychodzi w »Tempo Presente«. Wszędzie, ma się rozumieć, z powołaniem na nas. Liczę, że to da sporo forsy i sławy i [...] zachęci młodych Sowieciarzy do podtrzymywania i rozwinięcia kontaktów z nami. Przychodzi to w porę, bo [...] poprawia naszą sytuację”[631]. Łobodowskiemu donosił: „Terc zaczyna robić karierę światową. Kto wie, czy nie będzie małym Pasternakiem. Bardzo się cieszę”[632]. Mieczysławska na wiadomości Redaktora o „wrzawie koło opowiadania Terca” odpowiedziała: „ten Sąd idzie! jest tak znakomicie napisany i tłumaczony, że nie wyobrażam sobie, czy to będzie lepsze, gdy rękopis będzie wydany w innych językach. Zupełnie czasem zdawało mi się, że czytam Orwella. Jestem pewna, iż ta książka narobi huku na świecie ku wściekłości Moskwy”[633].

Powodzenie Terca nasunęło Giedroyciowi pomysł wydania jego tekstów w języku rosyjskim. W liście do Weintrauba wyraził przekonanie, że „to bardzo zachęci autora i jego przyjaciół. Spodziewam się na wiosnę całej masy materiałów z Moskwy”. Zadał mu też pytanie: „Czy nie myśli Pan, by jakiś uniwersytet w USA chciał wydać Terca po rosyjsku tak jak Żiwago? Myślę, że byłoby warto to trochę rzucić na Sowiety. Okazji nie brakuje. Ma się rozumieć, musieliby nieźle zapłacić, [...] tu muszę być Harpagonem, gdyż zbieram pieniądze dla autora”[634]. Ponieważ Giedroyc nie do końca przekonał Weintrauba do swego pomysłu, spróbował innej taktyki. Napisał o rozchwytywaniu Terca i wymienił pisma oraz oficyny zachodnie, które zainteresowały się pisarzem. Między wierszami zwrócił uwagę, że warto, by teksty te ukazały się również w języku rosyjskim[635]. W odpowiedzi otrzymał jedynie wskazówkę, żeby spróbował zainteresować tą książką prof. Gleba Struvego, rosyjskiego historyka literatury, wykładowcę w Berkeley[636].

W trakcie starań o kolejne przekłady Sąd idzie! Instytut spotkał afront ze strony pisma KWK „Encounter”, które planowało opublikować utwór na swoich łamach. Giedroyc przyjął tę wiadomość z zadowoleniem, zwłaszcza z uwagi na rangę pisma. Zamierzał przy okazji zareklamować oficynę w formie krótkiej wzmianki poprzedzającej tekst. Mieroszewskiemu tłumaczył, iż „taki entrefilecik może nam pozwolić stworzyć sobie pewną bazę stalszą niż dotychczasowe moje chodzenie po linie. Bez fałszywej skromności można sobie powiedzieć, że jesteśmy jedynym już dziś ośrodkiem politycznym na emigracji i jego podtrzymanie właśnie w obecnym okresie ma jednak znaczenie. [...] Żeby rzeczywiście coś zrobić na odcinku wsch[odnio]europejskim i stworzyć sobie pozycję, musimy w tej chwili maksymalnie bluffować i robić szum na odcinku międzynarodowym”[637]. Napisanie notatki powierzył Leopoldowi Łabędziowi, który współpracował z KWK, a nad wszystkim miał czuwać Mieroszewski.

W pewnym momencie z Londynu przyszła informacja, że redaktor „Encountera” Melvin Lasky nie zamierza zamieścić notki. Zdaniem Mieroszewskiego, „Lasky tak chciałby to podać, żeby wyglądało, że to »Encounter« odkrył i zdobył manuskrypy Terca. [...] Musi być przynajmniej »by courtesy of Kultura«. Gdyby i tego nie było (co wykluczam), to zrobilibyśmy skandal! Niech Pan trzyma tego Terca – bo jest Pan w prawie, a te wydawcy-szakale chcą go nam wydrzeć”[638]. Giedroyc, poruszony takim obrotem sprawy, odpowiedział Mieroszewskiemu: „Napisałem do Łabędzia z prośbą, by dopilnował przynajmniej, żeby było zaznaczone, że to przedruk od nas. Tego będę się domagał nawet sądownie. Po raz pierwszy mamy reklamę światową i nie mam ochoty, by facety to dyskontowały na swój rachunek. Ponieważ mam zapowiedziane dalsze sensacyjne teksty sowieckie, to teraz, mając już doświadczenie, będę inaczej postępować. Kongres zobaczy prędzej swoje ucho niż te teksty”[639]. Naciski na Lasky’ego nie przyniosły oczekiwanego rezultatu i opowiadanie Terca wydrukowano w „Encounterze” bez wzmianki, że jest to przedruk pozycji wydanej przez Instytut Literacki. Oburzony Mieroszewski radził Redaktorowi: „W mojej opinii nie może Pan tego schować do kieszeni. Poważny redaktor i wydawca nie może pozwolić się tak traktować! [...] Na ostatniej stronie w nocie o autorze jest tylko jedno zdanie i to w nawiasie, w którym padło słowo »Kultura«. To zdanie brzmi nastepująco: »Zarówno „Kultura” w Paryżu, jak i „Tempo Presente” w Rzymie opublikowały łącznie przekłady obu utworów«. Koniec kropka. O nas nie ma ani słówka więcej. Jest zacytowany spory ustęp z przedmowy Herlinga-Grudzińskiego – ale jak jest zacytowany? Tak jest zacytowany: »W przedmowie do włoskiego wydania Gustaw Herling-Grudziński pisze m.in.«. [...] Ciekawy jestem, co powie na to Kot Jeleński jutro? Po czyjej stanie stronie?”[640].

Sprawa Terca niespodziewanie zaważyła na relacjach między niedawnymi, bliskimi współpracownikami Instytutu Literackiego. Mieroszewski dwa dni później napisał: „Jeleński mnie rozczarował. Cała rozmowa to były »gorzkie żale« na »Kulturę« i na Pana. Najwięcej zirytowało mnie stanowisko w sprawie Lasky’ego. Przyznał wprawdzie, że to jest nieprzyzwoicie, ale bronił Lasky’ego, że on nie miał innego wyjścia, bo zaznaczenie, że wziął Terca od »Kultury«, obniżałoby wartość i budziło podejrzenia. [...] Jeleński błagał mnie, bym w tej sprawie Pana hamował ze względu na Kongres”[641].

Redaktor odparł: „Cała ta sprawa zgryzła mnie podwójnie. Nie tylko, że tak nam sprzątnięto sprzed nosa historię, która mogła mieć dla nas ogromne znaczenie, ale stanowisko ludzi, Polaków, do których miałem i dużo sympatii, i przyjaźni, którzy tak leżą plackiem przed workiem z dolarami i władzą. Właściwie trudno mieć zbyt wielką pretensję do krajowych oportunistów. Tamci przynajmniej nie robią tak »bezinteresownie«”[642]. O konflikcie z „Encounterem”, w który zaangażowali się Czapski i Jeleński, Redaktor na bieżąco informował Bobkowskiego[643]. W połowie 1960 r. doniósł mu, że cała awantura „z Józiem i Jeleńskim rozeszła się po kościach. Józio milutki jak zawsze, Jeleński zaczął pisać, ale nasze stosunki są bardzo chłodne. Wszystko zostawiło mi dużo obrzydzenia do ludzi”[644]. Sprawa ta definitywnie zakończyła się wyjaśnieniami „Encountera” złożonymi Instytutowi oraz przekazaniem pieniędzy za przedruk fragmentów książki[645].

Natomiast Weintraubowi Giedroyc doniósł: „Terc idzie świetnie, choć na terenie angielskim »Encounter« postąpił ze mną jak gangster (Melvin Lasky). Drukując tekst, a potem dając obszerne streszczenie w agencji prasowej Kongresu Wolności Kultury, nie podali, że tekst jest naszą własnością i że mamy prawa. Lasky cynicznie się tłumaczy, że „podawanie źródeł emigracyjnych kompromituje”. Jest to dla mnie poważny cios, gdyż były już artykuły w »Manchester Guardian«, »Observerze« niebywale reklamujące ten sensacyjny tekst, który był zdobyczą »Encountera«. Jestem wobec takich metod bezsilny. Na proces pójść nie mogę, gdyż to w Anglii potworne pieniądze. Kongres Wolności umywa ręce, tłumacząc, »że nie ma wpływu na swoją prasę«. Wycofałem więc tekst tytułem represji z »Preuves« i »Der Monat« i jest wielka awantura z Kongresem. Można powiedzieć, doskonała ilustracja wolności i doskonałe zakończenie roku uchodźczego. Po raz pierwszy miałem tekst, który wywołał sensację światową. Dużo się nauczyłem, co należy robić. I na przyszłość będę mniej naiwnym. Spodziewam się zresztą niedługo dalszych materiałów z Rosji i kto wie, czy nie więcej sensacyjnych”[646].

Emigracja o naruszeniu praw autorskich Instytutu dowiedziała się z tekstu Mieroszewskiego w marcowej „Kulturze”, w którym wyjaśnił konflikt z „Encounterem”. „Cały epizod nie byłby wart notatki, gdyby nie jego aspekt »emigracyjny«. Nikt mnie nie przekona, że drukując Sąd idzie! – uzyskawszy od nas uprzednio zezwolenie na przekład i przedruk – redaktorzy »Encountera«... zapomnieli wyjaśnić, skąd w ogóle do Terca doszli. [...] Niczego nie przeoczyli, uważali natomiast, że powołując się na źródło emigracyjne, poderwą zaufanie do autentyczności Terca. [...] Wiekszość kontaktów z krajami »zakurtynnymi« odbywa się poprzez emigrantów. Gdyby z Free Europe, Kongresu Wolności Kultury i dziesiątka innych instytucji usunąć jednego dnia emigrantów wschodnioeuropejskich – ten wielki »show-business« trzeba by tego samego dnia zamknąć”[647]. To ostatnie zdanie oburzyło Czapskiego i Jeleńskiego, których listy do redakcji zamieszczono w następnym numerze pisma. Obaj uznali zasadność pretensji Instytutu, ale sprzeciwili się tak sformułowanemu oszczerstwu wobec FE i KWK i wskazali ich zasługi dla emigrantów zza „żelaznej kurtyny”[648].

Sąd idzie! i Co to jest realizm socjalistyczny? wywołały zainteresowanie prasy emigracyjnej. Benedykt Heydenkorn napisał: „Terc jest lapidarny, błyskotliwy. Uderza celnie. [...] Nowela Terca jest zaskakująca, zarówno w treści jak i stylu. Dowodzi radykalnego zerwania z obowiązującymi i ustalonymi formami”, świadczy też o tym, że „wśród młodej, być może najmłodszej, generacji pisarskiej nie brak bardzo tęgich talentów, pisarzy o prawdziwie niezależnym podejściu”[649]. W innej recenzji zauważono: „taki oto obraz socrealizmu przedarł się do nas zza »żelaznej kurtyny«, w krwawej ironii demaskujący absurd, w którym każą żyć setkom milionów ludzi. Pocieszające jest, że są pośród nich nieliczni, co to rozumieją. Z ciemności i głuszy dochodzi do nas ich daleki głos”[650].

Obraz Rosji widziany oczami pisarzy, Pasternaka i Siniawskiego, „Biblioteka Kultury” uzupełniła, wydając książki dwóch badaczy: Wacława Lednickiego i Wiktora Sukiennickiego. Lednicki – wybitny historyk literatur słowiańskich, profesor Harvardu, a potem Uniwersytetu Kalifornijskiego, ogłosił Glossy Krasińskiego do apologetyki rosyjskiej, studium poświęcone poglądom wieszcza na Rosję, jej miejsce w Europie i na stosunki polsko-rosyjskie. Zbiegło się ono z setną rocznicą śmierci Krasińskiego w 1859 r. Książkę wydrukowano jedynie w pięciuset egzemplarzach. W swojej audycji w sekcji polskiej radia francuskiego omówił ją Władysław Pobóg-Malinowski.[651]. Na dowód zacytował fragment: „Jeżeli Rosja ma przestać być plagą, gotową zawsze spaść na Kościół, na cywilizację, na świat, to jest na to jeden tylko sposób – doprowadzić ją do zupełnej niemocy”. [...] Ujarzmioną Polskę chce Rosja pogrążyć w barbarzyństwie i pogaństwie. [...] Bo ostatecznie o to chodzi, żeby zepchnąć naród na samo dno tej przepaści i rzucić go na kolana przed bożyszczem. To bożyszcze – to car! [...] Oczywiście, żeby do tego celu dojść – musi Rosja odjąć ujarzmionemu narodowi wszystko, co stanowi jego jestestwo. Zatem: podkopać w nim podstawę ludzkich społeczeństw, wydrzeć mu z pamięci całą przeszłość, ukraść mu całą przyszłość, wszczepiając w zamian straszny zamęt w samo jego sumienie”[652]. Z proroctwa tych słów, zdaniem Poboga, wzięła się cała niechęć reżimu w Polsce do Krasińskiego, który dyskredytuje jego wielkość i próbuje „zepchnąć gdzieś w cień”.

Z kolei Kolumbowy błąd Sukiennickiego zawierał siedem szkiców publicystycznych poświęconych historii, teorii i praktyce sowieckiego komunizmu, w większości wcześniej ogłoszonych w „Kulturze” i „Robotniku” w latach 1957–1959. Tytuł wziął się z porównania ślepej wiary Lenina w rewolucję październikową do przekonania Kolumba o odkryciu nowej drogi do Indii. Książkę, naznaczoną doświadczeniami autora z deportacji do Krasnojarskiego Kraju, wydano jako zeszyt siódmy „Dokumentów”. Sukiennicki w słowie wstępnym wyjaśnił, że „szkice poniższe powstawały w różnym czasie i nie były pisane według jakiegoś z góry powziętego planu. [...] Pomimo istotnej niekiedy różnicy formy, wszystkie szkice łączy zarówno wspólny temat, jak i jedna myśl przewodnia. Rozpoczęty przed przeszło 40 laty wielki eksperyment społeczny zaważył poważnie na losach ludzkości, nie przyniósł jednak zapowiadanych przez jego inspiratora i organizatorów rezultatów”[653]. Sukiennicki teoretyczną analizę systemu komunistycznego z uwzględnieniem roli „nowej klasy” uzupełnił obrazem „praktyki życia sowieckiego” na podstawie własnych przeżyć z obozu pracy przymusowej[654].

W swoim radiowym komentarzu o Kolumbowym błędzie Pobóg-Malinowski stwierdził: „mówiąc dziś światu prawdę o obozach sowieckich i o prawdziwej sowieckiej rzeczywistości, p. Sukiennicki tym się różni od innych pamiętnikarzy, iż nie ogranicza się do podania tego tylko, co sam przeżył, widział, doświadczył. Zadał bowiem sobie niemały trud wniknięcia w istotę komunizmu sowieckiego i w jego dzieje. [...] Nie sposób wymienić tu wszystkiego, co przynosi kapitalna książka p. Sukiennickiego. Trzeba się po prostu ograniczyć do stwierdzenia olbrzymiego bogactwa podanych faktów i wyjątkowej wręcz rzetelności w ich przedstawianiu. Źródła, na których p. Sukiennicki się opiera, są bezsporne”[655].

Redaktor wyznał Sidre’owi: „w tej chwili zaczynam pomału realizować plan wydawniczy nie tylko polski, ale śr[odkowo]europejski”[656]. Z kolei Bobkowskiemu donosił: „W nerwach kończę ten tomik sowiecki, o którym Panu pisałem, chcąc jeszcze wydać tomik Tibora Déry. Ma się rozumieć, ta cała frenetyczna akcja »wschodnioeuropejska« jest trochę śmieszna. Taki Hotel Lambert dla ubogich, ale nie mogę się od tego powstrzymać”[657]. Zgodnie z zapowiedzią Giedroyc przystąpił do edycji powieści Niki pisarza węgierskiego Tibora Déryego. Pod wpływem odwilży w bloku wschodnim przeszedł on wewnętrzną metamorfozę od komunisty do „budziciela węgierskich sumień socjalistycznych”[658]. Swój protest przeciwko interwencji rosyjskiej oraz krwawemu stłumieniu budapesztańskiej rewolucji przypłacił wyrokiem 9 lat więzienia[659].

Déry bohaterem swojej opowieści uczynił suczkę Niki i posługując się personifikacją, opisał jej zachowanie i odczucia wobec właścicieli. Los psa miał być analogią do wydarzeń na Węgrzech z lat 1948–1955. Herling-Grudziński w przedmowie do książki uwypuklił dwa przewijające się motywy: „brak wolności i niemożność zrozumienia”. „Déry odsłania upiorny nonsens komunizmu o wiele jaskrawiej i plastyczniej, niż gdyby ograniczył go do ludzkiej wyłącznie obsady ról w dramacie. Rzecz dotyka odczuć najbardziej elementarnych, jakby całkowicie i do naga wyłuskanych z osłonek polityczno-ideologicznych; brak wolności i stopniowy zanik rozumnego rozeznania w rzeczywistości stają się synonimem braku powietrza, zamulenia najgłębszych źródeł istnienia, utraty zaufania do realności i logiki otaczającego świata. Nikt dotąd nie pokazał w sposób tak zdumiewająco prosty i sugestywny zbrodni dokonywanej na człowieku, jak Déry, opisując zbrodnię dokonywaną na psie. [...] trudno nie zauważyć jak smutny, wbrew pozorom »zwrotu na lepsze«, jest końcowy akord noweli. Choć inżynier Ancza wraca w końcu z więzienia, jego żona pochyla się ku starości na wpół załamana, a biedna suczka, nie doczekawszy się pana, leży martwa pod szafą”[660].

Konstrukcja książki zastosowana przez pisarza węgierskiego do zdemaskowania i oskarżenia komunizmu wzbudziła zainteresowanie prasy emigracyjnej, która przychyliła się do oceny Grudzińskiego[661]. Barbara Toporska zauważyła, że „zakończenie książki jest jedynie niecenzuralne z punktu widzenia komunistycznej cenzury. Coś zostało zniszczone na zawsze. Mała rzecz: pies. Ale za sprawą czułości, z jaką ten pies został opisany, optymizm, obowiązujący komunistyczną literaturę, bierze w łeb. Pies urasta do wielkości symbolu, niszczonego przez politykę życia. [...] Być może, autor chciał nam tylko powiedzieć »komuniści to też ludzie«, być może chciał przy pomocy psa zhumanizować tych, którzy są najbardziej znienawidzeni w swoich społeczeństwach. Cel ten osiągnął. Do Anczów czytelnik nabiera mimowolnej a głębokiej sympatii. Ale zamykając książkę, chce się płakać przede wszystkim nad wszystkimi ofiarami komunizmu, do których należy i Niki, i Anczowie, i autor, i miliony ludzi, którzy są ofiarami tego, że tysiące Anczów i Tiborów Déry uwierzyło komunizmowi”[662].

Wydanie tej książki można uznać za swoisty rozrachunek Instytutu z przemianami popaździernikowymi, których definitywne zaniechanie nastąpiło z końcem 1959 r. Nie dziwiła refleksja Giedroycia: „Najbliższą przyszłość widzę w bardzo czarnych barwach. Przede wszystkim najbardziej mnie niepokoi bierność polskiej inteligencji i jej kompletna bezradność. Jedynym plusem tej zmiany sytuacji [jest to], że skończyły się różne złudzenia i legendy, które utrudniały pracę i właściwe rozeznanie sytuacji. Ja między innymi wyciągam te konsekwencje, że powoli chcę stać się pismem nie tylko polskim, ale wschodnioeuropejskim. Stąd coraz większy nacisk u nas na sprawy czeskie, węgierskie czy ukraińskie. No i przemiany wśród młodej inteligencji sowieckiej. Te trzeba otoczyć troskliwą opieką i im pomóc. Dlatego wydałem Terca, przygotowuję n[ume]r w j[ęzyku] rosyjskim i myślę o publikowaniu dalszych materiałów w miarę ich otrzymywania z Moskwy”[663].

Słowa Giedroycia oznaczały zmianę w polityce wydawniczej Instytutu, potwierdzoną dwoma bezsprzecznymi sukcesami rynkowymi oficyny – książkami Pasternaka i Terca. Jeśli w przypadku pierwszego poważną rolę odegrał też aspekt finansowy – zyskowność przedsięwzięcia, to w drugim decydowały względy wyłącznie polityczne. Debiut Terca zapoczątkował w „Bibliotece Kultury” serię „sowietików” i kolekcję współczesnej literatury Europy Środkowo-Wschodniej.

4

WOLNA TRYBUNA (1960–1966)

W stronę „zgody narodowej”

Pierwszą pozycją wydaną w 1960 r. w „Bibliotece Kultury” były Skrzydła ołtarza Herlinga-Grudzińskiego z dwoma opowiadaniami: Wieża (Nagroda Literacka „Kultury” za 1958 r.[1]) oraz Pieta dell’Isola. Kandydaturę Herlinga-Grudzińskiego zaproponował Redaktor, a z jego sugestią zgodzili się Stempowski i Jeleński. Ten ostatni upomniał się w pierwszej kolejności o Gombrowicza, zastrzegł jednak, że w przypadku większości głosów za Herlingiem on również podzieli opinię jury, aby werdykt był jednogłośny. W imieniu jurorów głos zabrał Stempowski, który wyraził nadzieję, że nagroda „ocali być może to opowiadanie od pospolitego losu druków i zwróci na nie uwagę czytelników”[2]. Utwory Grudzińskiego poruszyły też Wittlina, który chwalił repertuar oficyny: „Pragnę też powinszować i podziękować za ostatnio wydane książki: wszystkie bez wyjątku są wysokiej wartości. Mnie osobiście najbardziej przypadły do smaku Skrzydła ołtarza”[3]. Trzy miesiące później napisał: „Jeszcze raz wrócę do Skrzydeł ołtarza, które moim zdaniem górują nad ostatnimi publikacjami »Kultury«”[4].

Stanisław Baliński omawiając Skrzydła ołtarza, zauważył, iż „nad książką unosi się stale niepokojąca atmosfera ludzkich spraw duchowych, wraz z ich wiarą, obrządkami i załamaniami. [...] Ale mimo tej żałobnej melodii książka nie jest pesymistyczna i nie przygnębia. Naświetla ją takie zrozumienie samotności i cierpień ludzkich, takie współczucie dla niedoli człowieka, że po przeczytaniu czujemy się pokrzepieni i pełniejsi jak wtedy, gdy spotykamy w życiu prawdziwą i nie fałszowaną przyjaźń”. Swoją recenzję Baliński zakończył słowami: „Arcyludzką, a w sensie techniki narracyjnej i stylu rewelacyjną książkę Herlinga-Grudzińskiego polecam jako jedną z głębszych i »długooddechowych« pozycji naszej literatury emigracyjnej”[5].

Uhonorowanie Grudzińskiego przypieczętowało powrót pisarza do grona najbliższych współpracowników Instytutu, który nastąpił cztery lata wcześniej opublikowaniem w „Kulturze” Księcia Niezłomnego[6]. Mieroszewski po otrzymaniu pisma z Księciem Niezłomnym napisał do Maisons-Laffitte: „Gratulacje za Herlinga redivivusa. Można go lubić lub nie lubić – ja za nim nigdy nie szalałem – ale jest niepomiernie korzystniej, by facet drukował w »Kulturze« niż w »Wiadomościach«. Dla Grydza to będzie cios”[7]. Od tego momentu Grudziński swoje najważniejsze utwory prezentował na łamach miesięcznika bądź wydawał w „Bibliotece Kultury”. W 1963 r. ukazało się Drugie przyjście oraz inne opowiadania i szkice – zbiór tekstów z „Wiadomości” i „Kultury” z lat 1951–1963[8]. Środowisko londyńskich „Wiadomości” zamanifestowało niezadowolenie z postawy Grudzińskiego i nie przyznało mu swej nagrody literackiej ani za Skrzydła ołtarza, ani za Drugie przyjście[9]. Wittlin żalił się Giedroyciowi: „Ogromnie zmartwiłem się wynikiem jury nagrody »Wiadomości«. Wydawało się, że Herling murowany. Wierzyński pojechał do Londynu, więc byłem przekonany, że przeforsuje Herlinga. Lada dzień Wierzyński tu wróci, więc dowiem się od niego, jak to się stało, że już drugi raz skrzywdzono Herlinga. Grydz chciał się starać o bilet lotniczy i dla mnie, ale wobec ciągłego stanu podgorączkowego i konsekwencji pogrypowych oraz ciężkiej influency Haliny odpowiedziałem, że nie będę mógł przyjechać. A może mój głos przeważyłby na korzyść Herlinga. W każdym razie mój list na jury był odczytany i będzie wydrukowany w »Wiadomościach«. Herlingiem zachwycam się naprawdę i głęboko odczuwam jego krzywdę”[10]. Podobnego zdania był Mieroszewski: „osobiście jestem oburzony, że nikt nie zgłosił votum separatum. [...] Sakowski utrącił już dwie książki Gustawa – bo utrącił również Skrzydła ołtarza. W mojej opinii Gustaw jest najwybitniejszym polskim humanistą na emigracji. Jest w nim pewien żar, którego brak Hostowcowi. Hostowiec jest chłodny i absolutnie niezaangażowany. Gustaw jest pisarzem, który zostanie w pełni oceniony za 50 lat”[11]. Dorobek Grudzińskiego doceniły natomiast inne instytucje emigracyjne. W 1964 r. pisarz otrzymał nagrodę Fundacji Alfreda Jurzykowskiego, w 1965 r. Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie za całokształt twórczości, a w roku następnym Fundacji im. Kościelskich[12].

Nagroda Literacka „Kultury” za rok 1959 przypadła Spotkaniom na galerii Halszki Guilley-Chmielowskiej, „która odezwała się i zamilkła z podnóża Pirenejów”[13]. Autorka ukazała dwie odmienne społeczności: lwowską inteligencję zawodową oraz robotników z małej miejscowości francuskiej. Pomysł wyróżnienia pisarki wyszedł od Stempowskiego, którego zdaniem „talent jest rzetelny, nowy”[14]. Publicysta zastanawiał się, czy Spotkania będą kontynuowane, a autorka wykorzysta nagrodę i napisze jeszcze coś równie dobrego. Natomiast sprzeciwił się upublicznieniu powieści, zwłaszcza gdy dowiedział się od Redaktora o jej autobiograficznym charakterze. Stempowski uważał, iż „pisanie takie jest jak modlitwa, której nie mówi się głośno, bo nie odnosi się do otaczających osób”, poza tym to „deprecjonuje każdą powieść i budzi nawet podejrzenie, że autor potrafi mówić tylko o sobie”. Ponadto nie był pewny, czy pisarka zdaje sobie sprawę z następstw takiego ekshibicjonizmu, dlatego zaproponował, by poczekać na drugą powieść Guilley, która potwierdzi „miarę jej powieściopisarskiej osobistości”[15]. Redaktor, choć świadom różnych niedociągnięć utworu, dotyczących m.in. kompozycji i strony językowej[16], zdecydował o przyznaniu nagrody Spotkaniom. Książkę Guilley-Chmielowskiej wydano w sporym jak na debiut pisarski nakładzie 2 tys. egzemplarzy.

Powieść została przyjęta życzliwie. Z bliskiego kręgu współpracowników Instytutu słowa uznania przesłał Wittlin, najpierw płynące od jego żony, która powieść „przeczytała z zachwytem i jednym tchem i powiedziała o autorce, że musi to być wspaniała kobieta”[17]. Następnie dodał od siebie: „Dopiero niedawno przeczytałem Spotkania na galerii i uważam tę książkę za niezwykle piękną, ludzką i pełną prawdziwie chrześcijańskiej pokory wobec życia tak ciężkiego. Jestem głęboko wzruszony tą książką i byłbym Panu wdzięczny za łaskawe przekazanie mego prawdziwego uznania i najlepszych życzeń autorce”[18]. W podobnym tonie wypowiedziała się prasa emigracyjna. Zdaniem Andrzeja Chciuka autorka „bardzo dobrze pokazała, że w życiu większość spraw i problemów staje się i zachodzi »tak jakoś« – bez patosu, bez retoryki i bez ogarnięcia już z góry wszelkich konsekwencji danego kroku – a potem to już się te czy inne konsekwencje po prostu ponosi”. Poza tym „poprzez rzeczy, sprawy i zdarzenia nieważne, a nieraz drobiazgi, umie pokazać ludzi, rzeczy i sprawy wielkie, smutne, rozpaczliwe w jakiejś bardzo prostej i intymnej tonacji. [...] Jest to bardzo dobra książka i zapowiada duży talent”[19]. Z kolei Janina Węgrzyńska-Kościałkowska zauważyła: „ton Spotkań na galerii jest dyskretny, autorka unika jaskrawych barw i krzyku, ale przez dzieje Hanki zarówno w czasie wojny, jak i potem, na cudzej ziemi i pod cudzym niebem, słyszy się ściszone i arcyludzkie: ex profundis clamavi”[20]. Guilley-Chmielowska nie wydała już potem w Instytucie Literackim żadnej książki.

Kolejnym istotnym wydarzeniem edytorskim w „Bibliotece Kultury” było ukazanie się na początku 1960 r., dziewiętnaście lat po Na nieludzkiej ziemi, drugiej książki Czapskiego zatytułowanej Oko. Znalazły się w niej artykuły pisane przez Czapskiego na przestrzeni trzydziestu lat, ukazujące jego ewolucję stosunku do sztuki, przede wszystkim malarstwa, począwszy od doświadczeń paryskich, krakowskich, poprzez pobyt w Rosji, po współpracę z „Kulturą”. Obok tekstów krytyczno-analitycznych pisarz opublikował także utwory wspomnieniowe. Dzięki jednoczesnemu kunsztowi pisarskiemu i malarskiemu autora książka była wykraczającym poza ramy akademickie wykładem o złożonej, bogatej problematyce sztuki. Wydanie „autobiografii wrażliwości malarskiej” przypadło na trudny moment przyjaźni Czapskiego z Giedroyciem, w związku ze sprawą „Encountera”[21], i być może przyczyniło się do ostatecznego załagodzenia nieporozumień pomiędzy nimi. Na słowa Mieroszewskiego: „Wczoraj dostałem od Pana depeszę, z której wnioskuję, że kryzys został przezwyciężony, choć nie wiem jeszcze jak. [...] Osobiście przeciw Kongresowi nic nie mam, gdyby Czapski chciał zostać w »Kulturze«, byłbym b. szczęśliwy, ale uważam, że musi być coś za coś”[22], Redaktor odparł: „z Czapskim są stosunki wyrównane”[23]. W kontekście sporu wewnątrz oficyny szkice Czapskiego można odczytać jako jego całkowity zwrot ku malarstwu i literaturze. Giedroyc donosił Mieczysławskiej: „Bardzo się tu cieszymy z ostatniej wystawy Józia, która po raz pierwszy była naprawdę sukcesem na skalę paryską, a nie w gronie przyjaciół. Można to nazwać doskonałym startem, otwierającym bardzo duże możliwości”[24]. Książka Czapskiego została doceniona, uznano ją za wartościową i urzekającą[25]. W „Kulturze” omówił ją Jeleński[26]. Bobkowski, dziękując za jej otrzymanie, napisał: „To doskonała książka, uważam, że bardzo potrzebna. Józio zostanie sławnym malarzem – po śmierci. Może już tego nie zobaczymy, ale jestem pewny, że któregoś dnia jego obrazy pójdą w setki tysięcy. Niestety, gdy go już nie będzie. Jestem tego pewny”[27].

Zgodnie z przyjętym przez Giedroycia założeniem o drukowaniu wszystkiego, co napisał Gombrowicz[28], oficyna postanowiła, pomimo pewnych wątpliwości, wydać jego Pornografię. Najpierw swoimi zastrzeżeniami podzielił się z Redaktorem Jeleński[29]. Po lekturze Giedroyc zauważył, że nie wywołała w nim ona takiego szoku jak Trans-Atlantyk i miał po niej mieszane uczucia. Odniósł wrażenie wtórności tego utworu w stosunku do dotychczasowej twórczości dramatopisarza[30]. Swoje obiekcje w łagodniejszej formie przedstawił Gombrowiczowi, informując równocześnie pisarza o decyzji wydania Pornografii w „Bibliotece Kultury”[31]. Prace redakcyjne nad książką niespodziewanie przeciągnęły się z powodu zagubienia maszynopisu. Na prośbę Gombrowicza Redaktor wypożyczył go Annie Posner, która miała przełożyć książkę na język francuski. Następnie kontakt z tłumaczką się urwał[32]. Gombrowicz gorączkował się z powodu problemów z tekstem Pornografii i naciskał zarówno na Giedroycia, jak również na Jarosława Iwaszkiewicza i Artura Sandauera, by szybko wyjaśnili całe nieporozumienie. W tych okolicznościach Redaktor zamierzał się nawet wycofać z tej edycji, lecz pisarz, ratując sytuację, przesłał do Maisons-Laffitte jedyny posiadany przez niego egzemplarz, który stał się podstawą wydania[33].

Po otrzymaniu autorskiego egzemplarza Pornografii Gombrowicz stwierdził, że książka „bardzo dobrze wygląda i błędów prawie nie ma, tylko jakaś szczuplutka. Zaglądałem do tekstu i wcale nie wydaje mi się złe, a mam wrażenie, że znęci mi czytelnika”[34]. Redaktor zrewanżował się pisarzowi i doniósł o „wcale niezłym” docieraniu książki do Polski[35]. Jednak największym uhonorowaniem Gombrowicza było przyznanie mu Nagrody Literackiej „Kultury” za rok 1960. Jeleński uzasadnienie decyzji jury zakończył słowami: „Każda nagroda czy inna forma »oficjalnego« uznania mają wobec Gombrowicza charakter spłatanego figla. Wiemy jednak z góry, że wywinie się z niego w jednym z następnych Dzienników jak piskorz”[36].

Giedroyc lubił od czasu do czasu prowokować swych czytelników, o czym świadczyła kolejna pozycja „Biblioteki Kultury” mająca posmak sensacji wydawniczej. Miłoszowi wyznał: „Leo Lipski przysłał mi opowiadanie Piotruś, które mnie fascynuje. Skondensowany koszmar. Wydanie tego jest jednak ryzykiem. Ciekaw byłbym Pana opinii. Józio jest przerażony”[37]. W połowie 1960 r. Redaktor oznajmił Wittlinowi: „Teraz wydaję książkę Leo Lipskiego Piotruś, która jest książką (a właściwie książeczką) wręcz obsesyjną, jeśli idzie o seksualizm. Dosłownie ściska w gardle, jak się ją czyta, ale w tym jest – przynajmniej moim zdaniem – wielki, samorodny talent”[38]. Tego samego dnia Bobkowskiemu donosił: „Wydaję teraz opowiadanie Leo Lipskiego Piotruś, które będzie przypuszczam wielkim skandalem. Jest to książka obsesyjna seksualnie i Zosia tak była oburzona, że odmówiła korekty. O ile jednak odmówiłem wydania Pankowskiego[39], o tyle tu czuję wielki talent. Zresztą jest to biedny chłopiec, schorowany, sparaliżowany, mieszkający w Izraelu w faszystowsko-rasistowsko-purytańskiej atmosferze i to też zdecydowało. Ciekaw jestem, jak Pan to oceni”[40].

Bobkowski nie znał książki, jednak wyraził dezaprobatę wobec jej wydania, sugerując się jedynie reakcją Zofii Hertz, która w jego oczach nie uchodziła za purytankę. Giedroyc bronił swego zdania: „Natomiast zupełnie się nie zgadzam, że seks nie nadaje się do sztuki. Henry Millera uważam za wielkiego pisarza i jestem jego wielbicielem, a przecież tego Pan nie zakwalifikuje jako pornografa. Lipskiego wydałem, gdyż to naprawdę wielki talent. Moment handlowy nie odgrywa żadnej roli. Wręcz przeciwnie. Ten typ książki nie może być bestsellerem polskim. Czytelnicy polscy nie lubią takiej literatury”[41]. Po lekturze Bobkowski stwierdził: „niewiele rozumiem z Lipskiego, ale chłopak ma talent – to nie ulega wątpliwości. To wcale nie jest takie straszne – jest to właściwie proza abstrakcyjna – tak jak obraz abstrakcyjny. To nie jest genre, który do mnie przemawia, ale w tym coś jest, jakiś potężny ładunek”[42]. Mieczysławską Giedroyc przekonywał: „Lipski to wielki talent. I jeśli jest talent, to nie może być pornografia. Zgadzam się, że to obsesyjne aż do dławienia, ale pasjonujące”[43].

Lipskim zachwycił się Jeleński, który dostrzegł „dziwne spotkanie Bruno Schulza i Becketta w tym chłopcu – przecież tak indywidualnym. Wreszcie prawdziwy nowy pisarz”[44]. Entuzjastą Lipskiego okazał się także Hłasko, który poznał go w czasie swojego pobytu w Izraelu. Poprosił Redaktora o przysłanie egzemplarza Piotrusia, uważając się za „ogromnego i szczerego wielbiciela” pisarza[45]. „Cieszę się – odpowiedział Giedroyc – że lubi Pan Lipskiego. To naprawdę wielki talent i mam nadzieję, że uda mi się go przepchać na rynek światowy. Piotruś budzi duże zainteresowanie, choć tematyka dość przestrasza. W każdym razie Julliard wziął opcję, jak również jeden z wydawców włoskich. Teraz próbuję zainteresować tą książką wydawców niemieckich”[46]. Opowiadanie Lipskiego nie stało się bestsellerem wśród czytelników emigracyjnych.

Kolejną niespodzianką, jaką w 1960 r. sprawił swoim czytelnikom Instytut Literacki, był zaskakujący debiut poetycki Kazimierza Wierzyńskiego w „Bibliotece Kultury”, do niedawna niewyobrażalny ze względu na związek poety z londyńskimi „niezłomnymi”. Chociaż poeta publikował na łamach „Kultury” w początkach okresu paryskiego[47], to sprawa Janty-Połczyńskiego poróżniła go z Giedroyciem[48]. Czarę goryczy przepełniła nieprzychylna mu recenzja Pankowskiego w miesięczniku[49]. Poeta napisał o niej Wacławowi Iwaniukowi: „»Kultura« uraczyła mnie »recenzją« z Korca maku utrzymaną w tonie, na który ja nie pozwoliłbym sobie wobec p. Pankowskiego, jak dotychczas dość nieudolnego poety. J. Giedroyc potem uważał za stosowne napisać mi w liście: »Proszę o wyrozumiałość dla Pankowskiego. To obiecujący talent i dlatego daję mu dużą swobodę«”[50]. Iwaniuk odparł: „Szkoda, że z »Kultury« zrobiła się koteria, zapowiadało się coś lepszego”[51]. Grydzewskiemu Wierzyński zaś napisał: „Dziękuję Ci za Smagłą swobodę (cóż za aberracja nagrodzić taką szmirę!)”[52].

Redaktor indagowany przez Bobkowskiego, czemu nie drukuje utworów poety, tłumaczył: „Osobiście bardzo go lubię i też jestem pełen podziwu dla jego niezmordowanej pracy i usiłowań w szukaniu nowych dróg i rozwiązań poetyckich. Bynajmniej go też nie tępię. Jeśli poświęcam mu tak mało miejsca, to dlatego, że ma on swoją trybunę, tj. »Wiadomości«, ja chcę się bardziej opiekować tzw. młodymi, którzy nie mają żadnej trybuny”[53]. Giedroyc korespondował z Wierzyńskim od 1947 do 1949 r. Po przerwie spowodowanej sprawą Janty wymianę listów wznowili w 1952 r. Kolejne zawieszenie korespondencji nastąpiło po recenzji Pankowskiego. W ostatnim liście, z 25 maja 1953 r., Redaktor informował poetę o wydrukowaniu jego wierszy w „Kulturze” oraz o wydaniu książek Miłosza i Straszewicza. Tym razem nie pisali do siebie przez prawie osiem lat.

Po ostatnim zajściu Mieczysławska pisała Redaktorowi: „Projektujemy zrobić jego [Wierzyńskiego] sześćdziesięciolecie i naradzałam się z nim, jak to zorganizować. Jutro będzie u mnie większe zebranie. Chciałam też załagodzić jego żal do Pana za Pankowskiego, ale czasem artyści wydają mi się jak dzieci niesforne, którym nie można wytłumaczyć. Tacy są drażliwi”[54]. Bobkowskiemu Mieczysławska skarżyła się: „Ileż to razy próbowałam naprawić stosunki Kazio–Giedroyc, ale nigdy się nie udało. Kazio się zaciął i obraził za tę nieszczęsną recenzję Pankowskiego”[55]. We wrześniu 1959 r. podczas pobytu w Paryżu spotkała Wierzyńskich i prosiła ich o nawiązanie stosunków z Giedroyciem i Czapskim[56]. Redaktor rozszyfrował jej zamiary, o czym doniósł Bobkowskiemu: „Poczciwa Aniela [...] ma ukrytą nadzieję, że doprowadzi do pogodzenia Wierzyńskiego ze mną”[57].

Zapewne te zabiegi odniosły skutek, gdyż w kwietniowym numerze „Kultury” z roku 1958 Giedroyc zaanonsował subskrypcję na Poezje zebrane Wierzyńskiego, ogłoszoną przez londyńskie „Wiadomości”[58]. Gdy w 1960 r. poeta przebywał z żoną we Francji, Redaktor zadzwonił do nich i zaprosił do Maisons-Laffitte. Podczas wizyty Wierzyński zaproponował wydanie swojego tomiku wierszy w Instytucie. Mieroszewski w jednym z listów pokusił się o refleksję: „Miałem również długą rozmowę (telefoniczną) z Kaziem Wierzyńskim. On jest też Amerykanin, ale niemniej »Kultura« mu imponuje, czego nie tai. Ich wszystkich »Kultura« niepokoi jako wysepka samodzielnych i niepodległych Polaków. Bo w gruncie rzeczy mamy po jednej stronie urzędasów reżimowych, a po drugiej urzędasów amerykańskich. Takich Polaków jak Pan i ja, którzy nie są w niczyjej służbie »zaborczej«, można już dziś zliczyć na palcach”[59]. Bobkowski, który przez sześć lat słuchał zapewnień poety, że „nie chce słyszeć o Giedroyciu”, okazał swoje zdziwienie tak nagłą odmianą: „nie rozumiem tych rzeczy, to przekracza moją fantazję. Nie potrafię być nielojalny i próżny”[60]. Redaktor, broniąc Wierzyńskiego, odparł: „To biedny, skompleksiały facet. Mam do nich wszystkich dużo litości, ale żadnego szacunku. Ale co Pan chce: gdyby robić pismo czy literaturę pod kątem ludzi, to by ta literatura nie istniała”[61]. Giedroyc doniósł również Mieczysławskiej o prośbie poety, by wydać jego tomik wierszy[62]. W listopadzie 1960 r. Halina Wierzyńska zaprosiła listownie Giedroycia na kolację do domu Miłosza w Montgeron pod Paryżem, gdzie w 1960 i 1961 r. mieszkali Wierzyńscy. Do wizyty jednak nie doszło i poeta osobiście ponowił zaproszenie 5 grudnia 1960 r., tym razem już z powodzeniem – spotkanie się odbyło. Od 1961 r. Giedroyc z Wierzyńskim korespondowali aż do śmierci poety w 1969 r.

Wydanie tomiku Tkanka ziemi zaskoczyło Wittlina, który napisał do Maisons-Laffitte: „Dużą niespodzianką, no i miłą, był wydany przez Was nowy tom Wierzyńskiego. Cieszę się (jako pacyfista) z widocznego nawiązania od tylu lat przerwanych stosunków, pomijając fakt, że Tkankę ziemi uważam za jeden z najlepszych zbiorów wierszy Wierzyńskiego, a zdawałoby się, że u poety, który tyle już napisał, można najwyżej znaleźć ograne już motywy”[63]. Z kolei Iwaniukowi skomentował to zdarzenie: „Zaskoczył mnie fakt wydania nowego tomu Wierzyńskiego nakładem »Kultury«, z którą Wierzyński od wielu lat był raczej na stopie zimnowojennej. Widocznie jego pobyt w Paryżu stopę tę odmienił”[64]. Bielatowicz, omawiając twórczość Wierzyńskiego, zauważył, że „powrót do Europy stał się tak poruszającym przeżyciem dla poety, że zasiał w nim i zapoczątkował nowe widzenie poetyckie. Jednemu jedynemu spośród skamandrytów – Wierzyńskiemu – udało się opuścić swoją epokę i wkroczyć w nową. Tkanka ziemi, owoc tego przełomu, różni się znacznie od wszystkiego, co było przedtem”[65].

Równocześnie Wierzyński zrezygnował z drukowania w „Wiadomościach” na rzecz „Kultury” i jej „Biblioteki”. Świadczyło to o ówczesnych przetasowaniach w życiu kulturalnym emigracji. „W »Wiadomościach« – donosił Giedroyc Mieroszewskiemu – jest bunt. Jak Panu mówiłem, zerwał z Grydzewskim Wierzyński, a teraz dostałem list od [Tymona] Terleckiego (który był na mnie obrażony za zerwanie sławnego Kongresu Kultury) z propozycją współpracy (recenzowanie wydawnictw krajowych), gdyż chce ograniczyć współpracę z »Wiadomościami«, ew. całkowicie się wycofać, jeśli będzie miał »trybunę«. Ma się rozumieć, jest to duży sukces dla nas, ale jednocześnie kłopotliwy balast. I tak się coraz trudniej mieszczę w obecnych ramach”[66]. Współpraca Wierzyńskiego z Instytutem Literackim zaowocowała jego tekstami na łamach „Kultury”[67] oraz wydaniem kolejnego wyboru poezji, który stanowił uhonorowanie siedemdziesiątych urodzin poety. Jubileuszowy tomik Kufer na plecach wydany w marcu 1964 r. zawierał siedemdziesiąt nowych wierszy. Brzękowski, który zanalizował oba zbiory, orzekł, że są „nowym startem, to nie poeta Wiosny i wina czy Wróbli na dachu, ale nowy Wierzyński, który znalazł odmienną poetykę, odpowiadającą chwili obecnej. Jest w tej poezji druga młodość, dla mnie o wiele bardziej przekonywująca, niż ta pierwsza, z początku dwudziestolecia. [...] Zaangażowanie Wierzyńskiego jest ściśle związane z sytuacją, która je wywołuje; jego poezja wyraża to, co myśli i czuje wielu Polaków rozsianych po świecie. Dlatego budzi silny rezonans”[68].

Po tomiku Wierzyńskiego w oficynie ukazała się książka Stanisława Kota Jerzy Niemirycz. W 300-lecie ugody hadziackiej. Giedroyc chwalił się Mieczysławskiej, że realizuje „program prawdziwej zgody narodowej”[69]. To samo powtórzył Bobkowskiemu: „Jak już Panu zdaje się pisałem, robię wielką zgodę narodową, drukując i Wierzyńskiego, beniaminka Londynu, jak i St[anisława] Kota”[70]. Redaktor po przeczytaniu rozprawy o Niemiryczu był pod dużym wrażeniem i zaproponował profesorowi jej wydanie[71]. W korespondencji z prof. Kotem informował o pracy nad książeczką, poprosił również o napisanie krótkiej noty do katalogu[72]. Autor w kilku słowach zachęcał czytelnika do lektury, przypominał postać Niemirycza i jego dążenie do stworzenia na wzór Stanów Sfederowanych Holandii konfederacji równouprawnionych narodów: Korony, Litwy i Ukrainy. Urzeczywistnieniem tych zamierzeń stała się ugoda hadziacka z 1658 r. Jednak narody Rzeczypospolitej „nie były zdolne zbrojnie jej podtrzymać, gdy Moskwa i orężem, i rublami weń uderzyła. Niemirycz położył głowę jako obrońca swojej idei”[73].

Redaktor próbował zachęcić do lektury Mieczysławską: „książeczka Kota jest bardzo cenna, gdyż właściwie ten człowiek, który całe życie zwalczał jakikolwiek »wschodni program« polski, wypowiedział się jako znawca i entuzjasta ugody hadziackiej. To bardzo ważne i tak książeczka ma duży rezonans propolski wśród Ukraińców. Jak wiesz, Kota nie kocham i w czasie wojny bardzo przez niego przecierpiałem, ale trudno było nie wykorzystać takiej okazji”[74]. Z kolei Chciuk w recenzji zauważył: „Książkę Kota przeczyta każdy z zainteresowaniem i pożytkiem, czyta się ją – jak powiedziałem wyżej – lekko, za to materiał faktów i do przemyśleń daje olbrzymi i wiecznie aktualny dla tych, którzy interesują się w taki czy inny sposób Ukrainą i Polską, ich wzajemnymi stosunkami i wspólną przyszłością”[75].

Rok 1960 oficyna zakończyła wydaniem opowiadań Andrzeja Chciuka Rejs do Smithton i Stary ocean, które złożyły się na jego drugą książkę opublikowaną przez Instytut Literacki. Pisarz zapewniał Redaktora o postępach w swojej pracy pisarskiej już od początku 1959 r., a w październiku przesłał gotowy maszynopis wraz z listem. Informował w nim o problemie moralnym dotyczącym brutalności języka, jakim posłużył się w tekście, by oddać atmosferę portu, gdzie toczy się akcja. Napisał, że ma również w rękopisie nowelę Stary ocean, którą mógłby przepisać i przedstawić[76]. Redaktor po zaznajomieniu się z Rejsem pogratulował autorowi, a sprawy językowe proponował pozostawić redakcji do poprawy, zapewnił przy tym, że charakter utworu nie zostanie naruszony. Poprosił również o przysłanie do Maisons-Laffitte anonsowanej noweli[77]. Po pewnych opóźnieniach oba utwory były gotowe do druku w kwietniu 1960 r. Oddanie ich do drukarni zbiegło się, podobnie jak przy pierwszej książce, z kolejnym ciosem w życiu Chciuka, gdyż nagle zmarła jego druga żona. Pisarz zadedykował tom: „Żonie jeszcze za życia”. Giedroyc, zasmucony wiadomością, zwrócił się do Bobkowskiego: „Biedny chłopiec. Miał kłopoty z pierwszym małżeństwem. Był tak uszczęśliwiony drugim. Myślę, że byłoby dobrze, by Pan do niego napisał parę słów. Nie piszę więcej, gdyż jestem zjadany przez grypę i przykrości. Jak się z tego wszystkiego otrząsnę, to napiszę obszernie”[78].

Rejs do Smithton i Stary ocean zostały dobrze przyjęte przez krytykę. Maria Danilewicz orzekła, że „są one »conradowskie« nie tylko z racji rozmiarów. Jak utwory wielkiego ich patrona – a jest nim niewątpliwie Conrad – mają jako tło Tasmanię i Australię, znane autorowi z powszednich i codziennych doświadczeń pracy na statkach lub w porcie, z kuchni okrętowej albo z nadbrzeżnych magazynów. I coś więcej: podobnie jak utwory Conrada, z owego barwnego i egzotycznego tła czynią niejako pretekst opowiedzenia tragicznej i pełnej znaczeń historii zmagań ludzkich z losem, przypadkiem, przeznaczeniem. [...] Książka w pełni udana. W karierze pisarskiej Chciuka oznacza etap ważny i pomyślny”[79]. Danilewicz zauważyła jednocześnie, że omawiana pozycja jest jedenastym tomem wydanym w „Bibliotece Kultury” w 1960 r., obok jakże wartościowych tomów Wierzyńskiego, Herlinga-Grudzińskiego, Gombrowicza, Lipskiego, Kota czy Czapskiego. „Nie sprawdziły się więc, na szczęście, złowrogie przewidywania pesymistów oczekujących rychłego załamania się produkcji emigracyjnej – na skutek wyczerpania się tematów i wyeksploatowania wspomnień”[80].

Instytut Literacki, wydając dzieła pisarzy emigracyjnych, nie zapomniał również o środowisku utożsamianym z grupą londyńskiego „Merkuriusza”, a następnie „Kontynentów”[81]. Było to zgodne z dewizą Giedroycia, by promować młodych pisarzy, często rówieśników krajowych „Kolumbów”, którymi interesował się od początku ich działalności literackiej. Bobkowskiemu napisał: „młodym z »Merkuriusza« chcę pomóc i o nich się już strzelam”[82]. W okresie odwilży grupa ta nawiązała liczne kontakty z literatami z Polski. Redaktor doceniał to otwarcie na kraj; w Instytucie sporządzono nawet notę – prawdopodobnie przeznaczoną dla KWK lub FE – „Młodzi poeci na emigracji”, w której scharakteryzowano grupę „Merkuriusza” i przyrównano ją do środowiska skupionego wokół „Po prostu”. Stwierdzono, że młodym poetom można pomóc, prenumerując pewną liczbę egzemplarzy „Merkuriusza” na wysyłkę do kraju oraz wydając tomiki poezji Janusza Ihnatowicza, Zygmunta Ławrynowicza, Jerzego S. Sity, Floriana Śmiei i Danuty Bieńkowskiej. Zwrócono uwagę na tomiki wierszy Bogdana Czaykowskiego i Bolesława Taborskiego wydane własnym kosztem, w nakładzie 350 egzemplarzy. Zaproponowano zakupienie na wysyłkę do kraju określonej ich liczby, by pokryć koszty druku[83].

Z czasem kontakty „młodych poetów” z krajem tak się nasiliły, że część z nich spotykała się z posądzeniami o akceptację Polski Ludowej. Dotyczyło to przede wszystkim Taborskiego i Sity. Giedroyc dzielił się z Mieroszewskim: „»Merkuriusz« chyba trzeba trzymać za poły. B. ciekawe, że [Jacek] Woźniakowski jest bardzo zaniepokojony tendencją w »Merkuriuszu«, by iść na współpracę bez zastrzeżeń z krajem. Kiedy on uważa, że to jest metoda hrabykowska bardzo niebezpieczna i że współpracę trzeba ograniczyć do środków naprawdę niezależnych jak »Tygodnik [Powszechny]« czy »Po prostu«. Ponieważ linia podziału pokrywa się właśnie z tymi, którzy pracują w »Odgłosach«, więc to b. wzmaga moją nieufność do tej imprezy. W każdym razie warto temperować ich”[84]. W jednym z następnych listów żalił się: „Taborski mimo zapowiedzi nie przysłał mi swoich wrażeń z Polski. Dostaję [...] wiadomości z Polski od osób, o których widzenie prosiłem go bardzo usilnie, że nie tylko ich nie widział, ale wprost unikał spotkania się z nimi. [...] »Merkuriusz« jest właściwie w rozsypce (pobyt Sity był pod tym względem dla mnie bardzo pouczający)”[85]. Sito powrócił do kraju w 1959 r. Mimo tych zastrzeżeń Giedroyc planował wesprzeć również wyjazd członków grupy na festiwal w Wiedniu w 1959 r.[86]

Spośród członków grupy Redaktor największym uznaniem darzył Czaykowskiego, który zrobił na nim „doskonałe wrażenie”[87]. Jeleńskiemu w związku z wyjazdem na festiwal wiedeński rekomendował: „Czaykowski jest doskonały. Obok niego proponowałbym Bolesława Sulika, redaktora »Konturów« oraz współpracownika »Kontynentów«. To po Czaykowskim najciekawszy z młodych”[88]. Redaktor, który zdawał sobie sprawę z trudnej sytuacji materialnej Czaykowskiego i Sulika, zaproponował im, by podjęli się na poły socjologicznego opracowania różnych aspektów życia Polaków w Wielkiej Brytanii[89]. Mieroszewskiego poprosił: „Czy mógłby Pan wypożyczyć sobie małego Czaykowskiego i spytać się, co słychać z książką o emigracji w W. Brytanii? Milczy jak zaklęty. Chyba wyjechał w podróż poślubną”[90]. Miesiąc później pisał: „Bardzo mnie niepokoi Czaykowski. Nie bardzo widzę, jak on sobie wyobraża skończenie książki w lutym. To, co do tej pory przysłał, nie wskazuje, by koniec był tak blisko. Ostatnie materiały zresztą są dość »skopane«, monotonne, dużo powtarzania się. Niech Pan go dusi”[91]. Na ponaglenia Redaktora Mieroszewski odpowiedział: „Czaykowski w końcu mi nic nie pokazał! On się strasznie bał, że jest ogromnie opóźniony z tą książką, i kombinował, że ja to będę przetrzymywał, zamiast wysłać do Pana”[92]. Giedroyc postanowił definitywnie omówić tę sprawę z Czaykowskim i Sulikiem podczas swego najbliższego pobytu w Londynie[93]. Na efekt tego spotkania nie trzeba było długo czekać, od połowy grudnia 1960 r. rozpoczęła się redakcja książki, którą Redaktor uznał za bardzo ciekawą, lecz niechlujną i wymagającą potwornej adiustacji[94]. W dorobku oficyny była to pierwsza pozycja wyposażona w indeks autorski i rzeczowy oraz zestawienia statystyczne.

Ostatecznie książka Polacy w Wielkiej Brytanii Czaykowskiego i Sulika ukazała się w maju 1961 r. w nakładzie 1,5 tys. egzemplarzy[95]. W przedmowie autorzy zastrzegli, że nie są socjologami, dlatego pozycja ma bardziej charakter dziennikarski niż naukowy. Opracowanie uznali za pracę pionierską i w dużej mierze amatorską. „Nikt się do takiej pracy nie palił, książki takiej nie było i nie zanosiło się, że będzie. Jeżeli więc przyczyni się ona do lepszego poznania życia emigracji polskiej w W. Brytanii, jeżeli da po raz pierwszy obraz całości, jeżeli będzie miała przynajmniej mały wpływ na wytworzenie większej świadomości i zrozumienia wśród Polaków na tej Wyspie, jeżeli stanie się bodźcem do dalszych i lepszych opracowań, i jeżeli przybliży czytelnikowi w Kraju i w innych polskich skupiskach na Zachodzie życie naszej społeczności, to wydaje nam się, że cel swój w dużej mierze osiągnie”[96]. Książka wywołała różne emocje, od absurdalnie negatywnych, jak pomysł pozbawienia autorów prawa czynnego udziału w zbliżających się wyborach na emigracji, po komplementowanie tej inicjatywy edytorskiej[97]. Zawiedziony poczuł się Jeleński: „Dużym rozczarowaniem była dla mnie książka Czaykowskiego i Sulika, która wydaje mi się bardziej na poziomie »Dziennika [Polskiego i Dziennika Żołnierza]« niż »Kultury«. Jako socjologiczny dokument jest całkowicie bezwartościowa, jako dziennikarski reportaż – blada”[98]. Giedroyc bronił tomu i tłumaczył jego usterki złożonością materii, z którą zetknęli się piszący, chwalił także końcowe wnioski: spokojne, obiektywne, stawiające słuszną diagnozę[99].

Współpraca Instytutu z Czaykowskim nie zakończyła się na tym opracowaniu, choć w 1962 r. poeta opuścił Londyn i objął katedrę filologii polskiej w British Columbia University w Vancouver. Giedroyc napisał Mieroszewskiemu: „Osobiście bardzo się z tego cieszę, że jednak pójdzie drogą naukową. Kanada to dziura, ale jak podciągnie swój rosyjski, to ma duże możliwości kariery w USA. Pomału nasz stan posiadania w USA rośnie, bo w sierpniu [Zbigniew] Jordan jedzie do Harvardu”[100]. Dwa lata później Redaktor informował Mieroszewskiego: „Mały Czaykowski robi w Vancouver znakomitą robotę, którą trzeba będzie poprzeć, tym bardziej że czuje się on coraz bardziej z nami związany. Prosiłem go, by przesłał notatkę na temat tego, co się u niego robi”[101]. W oficynie Czaykowski cyklicznie wydawał swoje wiersze, począwszy od tomiku Spór z granicami[102], który ukazał się w 1964 r. Redaktor myślał także o zaangażowaniu Czaykowskiego do napisania wraz z Witoldem Jedlickim książki o Polonii amerykańskiej. O swoich planach poinformował Jordana. Tłumaczył mu, że praca Floriana Znanieckiego The Polish Peasant in Europe and America (Chicago 1919) jest już nieaktualna, i przekonywał o potrzebie zwrócenia uwagi na „amerykanizowanie się młodego pokolenia, które coraz bardziej, kończąc szkoły, wychodzi z getta, zlewanie się nowej i starej emigracji etc. [...] Myślę, że analiza socjologiczna tej Polonii byłaby rzeczą bardzo na czasie, ciekawą i pożyteczną [...]. Myślę o tym zresztą od dawna, ale wszystko się rozbijało o brak ludzi, którzy mogliby to zrobić.[...] Tymi badaniami należałoby objąć również Kanadę. Osobiście bardzo się tymi sprawami pasjonuję. Nie pamiętam, czy Panu pisałem, że takie studium o Polonii australijskiej robi dla mnie Andrzej Chciuk, który już od pół roku jeździ po całym swoim kontynencie i zebrał pasjonujący materiał”[103].

Z kręgu „Kontynentów” Giedroyc cenił także Adama Czerniawskiego – poetę, krytyka literackiego i tłumacza, który po wojnie na stałe osiadł w Wielkiej Brytanii[104]. W „Bibliotece Kultury” ukazały się tomiki jego poezji. Typografię wewnętrzną wydano jedynie w trzystu egzemplarzach w marcu 1962 r., a kolejny tomik Sen. Cytadela. Gaj, także w skromnym nakładzie sześciuset egzemplarzy, ukazał się w 1966 r.

Po książkach opisujących los polskich emigrantów we Francji i Wielkiej Brytanii w „Bibliotece Kultury” za sprawą książki Ameryko! Ameryko! Danuty Mostwin przyszła kolej na Stany Zjednoczone. Po otrzymaniu maszynopisu Giedroyc próbował przekonać Stempowskiego do przyznania autorce nagrody „Kultury”, szczególnie za doskonałe, jego zdaniem, literackie i socjologiczne ujęcie problemu nowej i starej emigracji w USA[105]. Książka Ameryko! Ameryko! nie została wprawdzie nagrodzona, ale Redaktor zdecydował się ją wydać. Z pras drukarskich zeszła w kwietniu 1961 r., w poważnym nakładzie 2 tys. egzemplarzy. Danilewicz, która żartobliwie nazwała utwór „sagą państwa Żuławskich”, podkreśliła, że „pośrednio, w głębszej i niezmiernie ważnej warstwie jest to powieść o próbach przezwyciężania nostalgii i nieustannym zazębianiu się przeszłości o nową nierealną rzeczywistość. [...] Za sto lat będzie miała wartość dokumentu”[106]. W 1965 r. Redaktor po udanym debiucie pisarki w oficynie zdecydował się wydać jej następną powieść Olivia, tym razem o charakterze społecznym[107].

W kwietniowym numerze „Kultury” z 1961 r. ukazała się informacja o przyznaniu nowej nagrody literackiej za esej Jerzemu Stempowskiemu[108]. Nagrodę ufundowała Izabella Neyman w dziewiątą rocznicę śmierci swojego męża Stanisława Neymana. Decyzję o wyborze laureata powierzyła redakcji „Kultury”. Redaktor informował Hertza: „Cieszę się, że udało mi się znaleźć mecenasa na ufundowanie nagrody »Kultury« za essey w wysokości 1000 n[owych] f[ranków]. Przyznajemy ją Stempowskiemu. Wydarłem już od niego wybór jego esseyów (przed- i powojennych) i liczę, że będę mógł wydać je w bieżącym roku”[109]. Giedroyc zabiegał o ukazanie się tego zbioru w Instytucie Literackim, mimo że pierwotnie Stempowski planował opublikować go w kraju[110]. Giedroyc poinformował o przyznanej Hostowcowi nagrodzie również Zygmunta Michałowskiego z Radia Wolna Europa i poprosił, by radio „to odpowiednio uczciło. Stempowski jest tego naprawdę wart”. Ponadto zasugerował nagranie z nim kilku pogadanek dla podratowania finansów pisarza. „Daję mu – tłumaczył Redaktor – co prawda jako »Kultura« stałe maleńkie stypendium, ale naprawdę niewiele. Zresztą w jego wypadku to nie tylko filantropia”[111].

Wybór szkiców miał się ukazać w „Bibliotece Kultury” pierwotnie zatytułowany Chimera jako zwierzę pociągowe. Tom pierwszy obejmujący utwory przedwojenne przygotował Zygmunt Kałużyński. Tom drugi z tekstami powojennymi miał opracować sam Stempowski[112]. O projektach Stempowskiego pisała Maria Dąbrowska: „Dwa listy Jerzego Stemp. »Czytelnik« zaproponował mu wydanie jego i przedwojennych, i powojennych esejów. Korespondencja i telefony z tym związane zaczynają absorbować mój czas”[113]. Giedroyc przekonywał pisarza, że krajowy „Czytelnik” mógłby wydać eseje, ale „za cenę ich zafałszowania skrótami, doborem i ewentualną przedmową”. Dlatego należało opublikować je w Paryżu jako odpowiedź na propagandę Warszawy o zaniku ruchu wydawniczego na emigracji. „Ta sytuacja w Polsce – tłumaczył dalej Redaktor – wymaga wzmożonego wysiłku wydawniczego z naszej strony, wysiłku przede wszystkim skoncentrowanego na dziełach literackich czy historycznych, a mniej aktualnie politycznych”[114].

Stałe dopytywanie Redaktora: „Czy zdecydował się Pan już co do wyboru swych esseyów?” odniosło rezultat i ostatecznie Eseje dla Kassandry ukazały się w połowie lipca 1961 r.[115] Giedroyc zapowiadając Mieroszewskiemu tę edycję, nadmienił, iż będzie to 65. tom „Biblioteki Kultury”, a setny w całym dorobku oficyny. „To szczęśliwie się składa, bo to wypadnie b. reprezentacyjnie[116]” – skomentował Redaktor. Mieczysławskiej napisał: „Zabawne, że to wypadło na Stempowskiego właśnie”[117]. Z kolei Wittlinowi wyznał, iż cieszy się z książki Stempowskiego, „czerpię z niej poza tym otuchę, że jeśli udało mi się wydusić książkę od Stempowskiego, to może mi się uda i z Panem”[118]. W odpowiedzi Wittlin wyraził także zadowolenie z wydania esejów Stempowskiego jako „naprawdę ważnej pozycji”[119]. Miłosz uznał, że „obok Herlinga to chyba jedne z najwybitniejszych pozycji »Kultury«”[120].

Rok 1961 można uznać za rok Stempowskiego, gdyż poza nagrodą i wydaną książką na łamach „Kultury” zorganizowano dyskusję poświęconą twórczości autora Dziennika podróży do Austrii i Niemiec[121]. „Żałuję – skarżył się Giedroyciowi Wittlin – że nie wiedziałem o sympozjonie na cześć Hostowca. Chętnie wziąłbym w nim udział. Hostowca naprawdę czczę i uwielbiam. Dwie audycje dyskusyjne mieliśmy w radio o jego książce”[122]. Natomiast wzruszony bohater tego panelu literackiego napisał do Maisons-Laffitte: „Czwórgłos poświęcony Kassandrze był dla mnie prawdziwą niespodzianką. Grudziński wspominał mi o tym pomyśle, ale nie myślałem, że to będzie tak prędko i laurowo. Dziękuję Panu za poświęcenie tyle miejsca mojej osobie. Czuje się teraz kanonizowany za życia i nawet pochowany w Alei Zasłużonych”[123].

Bielatowicz, dzieląc się refleksją z lektury, zauważył: „»Wyjście z milczenia« Pawła Hostowca i to całym tomem esejów, przypomnienie podstawowych artykułów jego życiowego credo posiada doniosłość wróżby i przestrogi. »Jeśli Europa – kończy się Esej dla Kassandry – zrujnowana tylu szaleństwami ma uniknąć zagłady, mieszkańcy jej muszą nauczyć się lepiej przewidywać skutki swych czynów i nie mogą więcej lekceważyć tych, co to potrafią«”[124]. Z kolei Kowalewski, który zastanawiał się nad definicją eseju, uznał, że „to może być wszystko – od anegdoty do traktatu filozoficznego. Hostowiec »uprawia« ten właśnie rodzaj. Cała rzecz w tej »uprawie«, w tym, jak się to robi. Hostowiec to robi tak, że dech zapiera, że użyję banalnego powiedzenia na wyrażenie zachwytu. Pisze niby bardzo uczenie, a prosto, jasno. Jego specjalnością w gatunku eseju jest umiejętność poszerzania horyzontów niemal do nieskończoności”[125].

Decyzja o wydaniu książki, która ukazała się jako następny tom „Biblioteki Kultury”, zapadła już w 1957 r. Aleksander Hertz oznajmił wówczas, że pracuje nad „większą rzeczą” pisaną po angielsku, która dotyczy roli Żydów w kulturze polskiej; przy okazji zapytał, czy „Kultura” reflektowałaby na jej fragment w języku polskim[126]. Giedroyc podchwycił pomysł i zapewnił o zainteresowaniu esejem, który stanowił „doskonałe uzupełnienie wydawanej uprzednio antologii Izrael w poezji polskiej Winczakiewicza”[127]. Po przeszło roku Hertz powiadomił Redaktora: „Oto zapoczątkowanie cyklu »Żydzi w kulturze polskiej«. Trudno mi w tej chwili określić, ile artykułów złoży się na ten cykl, ale zapewne będzie ich sporo. W rzeczywistości będą to rozdziały książki, ale znacznie łatwiej jest mi pisać w formie osobnych esejów. Jeżeli całość złoży się na książkę – pięknie. Jeżeli nie, i z tym się pogodzę. Uważam cykl ten za specjalnie ważny i przez całe lata przygotowywałem się do niego. Jak wypadnie – sąd o tym wydadzą inni”[128]. W autobiografii Hertz nazwał tę książkę swym opus magnum. „Jest to rzecz chyba najbardziej osobista ze wszystkiego, co w mym życiu napisałem. A przecież wszystko, co ogłaszałem, zawsze było osobiste. Ale nie tak jak Żydzi”[129]. Giedroyc w podziękowaniu za pierwszy „niesłychanie ciekawy” rozdział wyraził nadzieję na złożenie z tego cyklu książki, „tak bardzo potrzebnej”[130].

Zbiór szkiców Hertza, publikowanych systematycznie w miesięczniku, złożył się na tom, do którego Redaktor przywiązywał dużą wagę, szczególnie za względu na doskonałą przedmowę autora[131]. „Mam wrażenie – pisał Hertzowi – że nie może być lepszego wstępu do przeanalizowania stosunków polsko-żydowskich. Bardzo się palę do jej wydania”[132]. Natomiast Mieroszewskiemu przybliżył swoje intencje: „W przyszłym tygodniu wyjdzie książka Al[eksandra] Hertza o Żydach w kulturze polskiej. Proszę zwrócić uwagę na wstęp. Jest to próba inspirowania Żydów w Polsce (przede wszystkim partyjnych), że walka z antysemityzmem sowieckim (narastającym) i antysemityzmem polskim inspirowanym przez Sowiety może być jedynie skuteczna, jeśli zaczną aktywniej działać jako rewizjoniści [...] Kładę nacisk na sprawę żydowską, gdyż chciałbym doprowadzić do tego, by Żydzi w kraju uważali nas za jedynych obrońców i zaczęli po cichu, ale aktywniej z nami pracować”[133].

Redaktor napisał również Londyńczykowi o planowanej niezależnie od książki Hertza pracy zbiorowej w języku angielskim dotyczącej stosunków polsko-żydowskich, a przeznaczonej na rynek amerykański z myślą o tamtejszych Żydach, wśród których narastał antypolonizm[134]. Z propozycją opracowania takiej pozycji oraz wydania jej w Instytucie wyszli Polacy żydowskiego pochodzenia zamieszkali po wojnie w Stanach Zjednoczonych: Aleksander Hertz, Alfred Berlstein, Józef Lichten i Feliks Gross, którzy przedstawili memorandum w tej kwestii i zobowiązali się przygotować projekt książki. Zaproponowali, by zainteresować nim Ciołkosza, Czapskich, Herlinga-Grudzińskiego, Korbońskiego, Mieroszewskiego, Miłosza, Stempowskiego, Terleckiego, Vincenza, Wierzyńskiego i Wittlina[135]. Zgodnie z obietnicą Hertz jako prokurent inicjatorów pomysłu przesłał gotowy plan publikacji, która miała się składać z sześciu rozdziałów: 1. Krótki wstęp wyjaśniający cel książki; 2. Część historyczna: stosunki polsko-żydowskie w dziejach; 3. Analiza stosunków polsko-żydowskich; 4. Zagadnienia współżycia; 5. Polacy i Żydzi na emigracji; 6. Posłowie. „Chodzi nam tu – tłumaczył Hertz – o najbardziej rzeczowe podejście i ujęcie. Książka musi dać prawdę i tylko prawdę. Wszelkie próby wygładzenia po obu stronach będą szkodliwe”[136]. Pomysł książki nie został urzeczywistniony ze względów finansowych.

Za wydaniem obu pozycji przemawiały również starania Instytutu Literackiego o uzyskanie prawa rozpowszechniania swoich wydawnictw w Izraelu, do tej pory bezskuteczne. Redaktor widział w tym działalność Warszawy, która jak wyjaśniał Mieroszewskiemu, może zaszantażować wstrzymaniem wyjazdu Żydów do Izraela i to nie tylko polskich, ale również z bloku wschodniego, którzy via Polska chcą tam wyemigrować. Dlatego uważał, że należy „powiedzieć Żydom parę słów prawdy. Ostatecznie jesteśmy, jeśli nie jedyną, to czołową grupą polską walczącą z antysemityzmem, wydaliśmy antologię Winczakiewicza, robiliśmy ankietę na temat antysemityzmu, która przyczyniła nam sporo kłopotów. Wygląda na to, że trzeba prowadzić akcję antysemicką, by Żydzi się z tym liczyli. Ma się rozumieć, trzeba »godnie« oświadczyć, że tego rodzaju postępowanie nie może mieć najmniejszego wpływu na nasze poglądy”[137].

Ostatecznie zbiór esejów Żydzi w kulturze polskiej ukazał się w połowie 1961 r. Jeleński w swojej ocenie uwypuklił „zastosowanie socjologicznej analizy do problemu żydowskiego od strony pojęcia »kasty« jako »ogromnie udane i potrzebne«, zwłaszcza w Polsce”[138]. Książkę wysoko ocenił Wittlin, pochlebiając zarówno autorowi, jak i wydawcy: „od razu zostałem porwany ostrością, z jaką Hertz zaatakował tak trudny temat, a przy tym trafnością sądów, obiektywizmem prawdziwego uczonego, który podaje czytelnikowi rezultaty swej wiedzy, a nie popisuje się tym pseudonaukowym żargonem, jakim piszą różni mętnogłowi nieudacy w Polsce i poza Polską. Jasność jego myśli przylega szczelnie do jasności jego stylu i języka. Winszuję Panu tej książki. Autorowi już powinszowałem”[139]. Natomiast w jednej z recenzji podkreślono, że Hertz „ustawił w swej ostatniej pracy na innej płaszczyźnie tak zwaną kwestię żydowską w Polsce. Jest to dzieło socjologiczne, a nie polityczno-polemiczne. Odznacza się jasnym wykładem, dzięki temu jest lekturą całkowicie przystępną, a nie pracą dla specjalistów. Niejedno sformułowanie Autora spotka się z zastrzeżeniami, a nawet protestami zarówno ze strony polskiej, jak i żydowskiej, co niewątpliwie będzie świadectwem jego obiektywności”[140].

W końcu 1961 r. Giedroyc wydał książkę, o której cztery lata wcześniej pisał Mieroszewskiemu: „Z Zarembą doszedłem do porozumienia na temat opracowania przez niego Historii Polski. Ma to zrobić do kwietnia przyszłego roku włącznie. Jestem dość zadowolony i sądzę, że może zrobić dobrą popularną książkę”[141]. Edycję książki ciągle odkładano, a w końcu Redaktor nazwał ją wydawniczym „trupem”[142]. Po wydaniu pierwszego tomu Historii Polski zatytułowanego Od zarania państwa polskiego do roku 1506 Giedroyc odetchnął z ulgą: „Wreszcie wyszła Historia Polski Pawła Zaremby. Wygląda dobrze”[143]. W następnym liście do Londyńczyka stwierdzał, że „książka Zaremby wygląda chyba dobrze”[144], a po kilku tygodniach donosił: „À propos Historii to reakcja, zdaje się, jest bardzo dobra. Myślę o publiczności. Masa subskrybentów dobrowolnie dopłaca, i to z pewnym entuzjazmem”[145]. Z kolei Heydenkornowi wyznał: „Uważam, że [...] Historia jest naprawdę doskonała i nawet rewelacyjna. W ogóle, o ile jest on żadnym redaktorem czy publicystą, to okazał się znakomitym historykiem. Bardzo go namawiam, by poszedł w tym kierunku”[146].

„Sąd” nad książką odbył się na spotkaniu autorskim zorganizowanym przez Polskie Towarzystwo Historyczne w Instytucie Polskim w Londynie, w którym udział wzięli m.in. profesorowie Marian Kukiel, Leon Koczy i Mieczysław Paszkiewicz[147]. Jan Bielatowicz, uczestnik tej dyskusji, stwierdził: „Autor napisał książkę z wielką odwagą, nie dbając o to, że historycy znajdą w niej wiele błędów, przeoczeń i fałszywych naświetleń. Istotnie, sądząc po zebraniu poświęconym książce przez Instytut Historyczny im. gen. Sikorskiego, znaleźli. Wielka szkoda, że przed ogłoszeniem swej książki nie dał jej autor do oceny historykom. Ale być może, że w takim razie nigdy by się nie ukazała”[148]. Z kolei Tadeusz Bornholtz tak zakończył swą recenzję: „Umiejętność pogodzenia ścisłości historycznej ze zwyczajnym, ale dobrym literackim opowiadaniem, podanie trudnych problemów w sposób prosty i jasny, napisanie nareszcie ciekawej Historii Polski – oto co mnie skłania do częściowej zmiany okrzyku. [...] Zamiast: jeszcze jedna! witam książkę P. Zaremby powiedzeniem: nareszcie jedna!”[149].

Redaktor zamierzał wydać dalsze tomy Historii Polski, lecz nie udało mu się uzyskać stypendium dla Zaremby na dokończenie pracy. Giedroyc zwracał się do wielu osób z prośbą o pomoc Zarembie w zmianie statusu zawodowego. Mieroszewskiemu tłumaczył, że „reweluje się on jako b. inteligentny historyk, a jednocześnie zna niewątpliwie doskonale angielski. Jego siedzenie w »Orle [Białym]« i redagowanie dowcipasów jest zupełnie bez sensu. Tym bardziej że zajmuje mu to cały czas, a bardzo bym chciał, by Historię doprowadził do końca. Myślę, że miałby on szansę zaczepienia się o jakiś uniwersytet amerykański. Prosiłem o to [Pawła] Mayewskiego, piszę również w najbliższym czasie do [Zbigniewa] Brzezińskiego. Może [Piotr] Wandycz by się rozejrzał w możliwościach. Załączam jego curriculum vitae. Jest w naszym interesie obsadzanie w miarę możliwości Polakami uniwersytetów amerykańskich”[150].

Historia Polski Zaremby zapoczątkowała nową szatę graficzną książek w „Bibliotece Kultury”. Tekturowa laminowana okładka w kolorze popielatym imitująca szare płótno stała się – obok kolumny jońskiej – znakiem rozpoznawczym wydawnictw oficyny z Maisons-Laffitte. „Okładkę chciałbym – informował Mieroszewskiego Giedroyc – wprowadzić na wszystkie nasze książki, ale to dodatkowy koszt, a książki tak nie idą”[151].

Wiosną 1961 r. w „Kulturze” pojawiła się zapowiedź nowego pisma: „Redakcja »Kultury« przywiązywała od samego początku wagę do publikowania materiałów, dotyczących najnowszej historii Polski. [...] Relacje, wspomnienia i przyczynki publikowane w »Kulturze« od 14 lat stały się poważnym nagromadzeniem materiałów, bez pomocy których nie może się już obejść żaden historyk. Niestety szczupłość miejsca w miesięczniku nie pozwala na wykorzystanie wszystkich materiałów, które wciąż do nas napływają”. Dlatego zdecydowano się wprowadzić nową podserię: „Zeszyty Historyczne”, półrocznik o objętości ok. 250 stron, dostępną w prenumeracie i w wolnej sprzedaży. Redakcja zapowiedziała, że pierwszy numer ukaże się po zebraniu minimum tysiąca przedpłat[152]. „Zeszyty Historyczne” zaczęły wychodzić w styczniu 1962 r. W pierwszym numerze redakcja informowała: „»Zeszyty Historyczne« [...] będą poświęcone materiałom dotyczącym najnowszej historii Polski. Na ich zawartość będą składały się relacje, wspomnienia, pamiętniki, specjalne opracowania, recenzje itp. [...] Naszym zadaniem będzie szukanie obiektywnej prawdy, a nie przykrawanie faktów do jakiejkolwiek koncepcji politycznej czy historiozoficznej”. Każdy zeszyt miał dwie numeracje: w ramach „Biblioteki Kultury” i własną. Szata graficzna nie odbiegała specjalnie od pozostałych książek, jedynie okładka wyróżniała się beżowobrązowym odcieniem[153].

Po odłączeniu się w 1961 r. od Libelli i zarejestrowaniu jako spółka cywilna Instytut Literacki rozpoczął samodzielną działalność. Wprowadzono jednolitą linię estetyczną w ramach serii wydawniczej. Na stronie redakcyjnej pojawił się napis: „Institut Littéraire, S.A.R.L.” (Institut Littéraire, société avec responsabilité limitée, Instytut Literacki spółka z o.o.). Giedroyc pochwalił się Mieroszewskiemu: „Usamodzielniliśmy się. [...] Zarejestrowałem więc spółkę wydawniczą Institut Littéraire, której jestem dyrektorem (gérant). Jest to pierwszy precedens we Francji, że emigrant jest dyrektorem przedsiębiorstwa we Francji, opartego na prawie francuskim. Trzeba przyznać, że to jest sukces świadczący o naszej dobrej pozycji u Francuzów. Mam z tym masę zawracania głowy i kłopotów, ale po paru miesiącach to się ułoży”[154].

Z końcem 1960 r. Miłosz poinformował Giedroycia o pracy nad tekstem o Stanisławie Brzozowskim, gdyż „upływa 50. rocznica jego śmierci i trzeba zrobić zasadniczy bum. W Polsce pocą się jak diabły pokropione święconą wodą i wypisują głupstwa ze strachu”[155]. Miłosz, który przejął od Czapskiego podziw dla autora Legendy Młodej Polski[156], zwierzył się Thomasowi Mertonowi: „Postanowiłem dokopać się do naszych korzeni, mianowicie do fin de siècle’u. Czytam wielkiego polskiego pisarza, zawsze źle rozumianego w swym ojczystym kraju i zapomnianego (z przyczyn politycznych), zaś całkowicie nieznanego za granicą: Stanisława Brzozowskiego, który umarł w 1911 r., mając 33 lata. I robię odkrycia: w XX wieku kręciliśmy się w kółko, wszystkie problemy, które teraz interesują neomarksistów, egzystencjalistów-marksistów etc., dawno temu już zostały postawione. [...] Ale jego myśl była i spójna, i jędrna. Trudna – dużo łatwiejsza teraz, pięćdziesiąt lat po jego śmierci”[157]. Niespełna rok później doniósł Mertonowi o końcowych pracach nad szkicem o Brzozowskim, który zapłacił wysoką cenę za „wejście w zakazane rewiry: historicité, heglizm, chrześcijaństwo”[158].

W pięćdziesiątą rocznicę śmierci pisarza Miłosz pierwotnie planował opublikować tylko duży artykuł w kwietniowym numerze „Kultury”, jednak praca o Brzozowskim rozrosła się tak, że tekst okazał się zbyt obszerny do miesięcznika. Giedroyc zaproponował wówczas podzielenie materiałów o Brzozowskim na dwie części. Pierwsza zatytułowana Co robić z Brzozowskim? ukazała się w miesięczniku[159], a druga miała zostać wydana jako książka[160]. Ponaglany przez Redaktora Miłosz zadeklarował ukończenie pracy do listopada 1961 r.[161] Słowa dotrzymał i studium Człowiek wśród skorpionów wyszło w 1962 r.

Redaktor zauważył, że biografia Brzozowskiego „wzbudziła pewne echo, i ma się rozumieć, odżywają dyskusje na temat jego współpracy z Ochraną”[162]. W „Kulturze” książka została omówiona przez Czapskiego, Gombrowicza i Władysława Poboga-Malinowskiego[163]. Pozycja ukazała się z licznymi błędami redakcyjnymi, które powstały zarówno z winy Instytutu, jak i Miłosza. Giedroyc doniósł pisarzowi: „Dostał Pan korekty Brzozowskiego. Dopiero teraz się dowiedziałem, że rozsypali skład, który był drukowany w »Kulturze«. Musi tam być kupa błędów. Liczę, że Pan zrobi korektę dokładnie”[164]. Dziesięć dni później dopominał się: „Bardzo jestem zaniepokojony brakiem rewizji Brzozowskiego. Przecież przełamane strony posłałem Panu przed wiekami. Mam nadzieję, że nie zaginęły. W każdym razie, jeśli Pan ich nie dostał, to proszę depeszować”[165]. Miłosz potwierdził otrzymanie rewizji i przeprosił za opóźnienie z jej odesłaniem. „Czytałem – napisał – ją wiele razy i za każdym razem coś wyławiałem. Musiałem też sprawdzić i poprawić swój błąd – i dopisać parę zdań tego dotyczących, ale tak, że to nie psuje nic, nie wymaga nowego składania tego, co jest”[166].

Jeszcze więcej błędów redakcyjnych znalazło się w kolejnym tomiku Miłosza Król Popiel i inne wiersze, wydanym niemal równocześnie z Człowiekiem wśród skorpionów, mimo że poeta prosił Redaktora: „Nie chcę Pana nudzić korektami, ale zależy mi oczywiście bardzo na tym, żeby ten tomik wierszy wyszedł ładnie”[167]. Po otrzymaniu książki napisał do Maisons-Laffitte: „Niechlujstwo nie jest dla mnie drobną wadą, którą się toleruje w uznaniu innych zasług. W niechlujstwie wyraża się pewien stosunek do wartości, hierarchia wartości. [...] W niechlujstwie »Kultury« wyraża się jej skala wartości. Nie uświadamia ona sobie wcale, co wydźwignęło ją do rzędu trwałych pozycji w dziejach polskiej kultury. [...] Kilkakrotnie, z naciskiem, prosiłem o przysłanie mi rewizji. Tomy wierszy wydaję rzadko, rzadko stawiam takie wymagania, które są moim zdaniem usprawiedliwione, bo moja użyteczność dla »Kultury« opiera się przede wszystkim na mojej renomie poety – w każdym razie w Polsce. Odmowa przysłania rewizji, bo przecież jedną już dostałem, uraziła mnie do żywego, tym bardziej że czasu było dość – upłynęło go sporo od chwili moich korekt. Odmowie towarzyszyło zapewnienie, że na przysyłanie rewizji nie ma potrzeby. Ja jednak te sprawy znam i wiedziałem, że była potrzeba. [...] Co jest wydrukowane przez »Kulturę«, musi w tej postaci pozostać długo, niekiedy na zawsze, wiele z tego nie będzie miało nowych wydań albo bardzo nieprędko. To pozostanie w rejestrach, w bibliotekach, jako jedyne nieraz źródło. W tych warunkach niedbałość o literę jest szczególnie karygodna. Niechlujstwo korekt i stylu w »Kulturze« długo znosiłem, ale te dwa przykłady: jeden, lekceważenia własnej pracy, drugi, formy wypracowanej przez innych, szczególnie mi nadojadły. I źródło w obu wypadkach jest to samo: zbytnia troska o ilość, o pośpiech, a nie o jakość”[168]. Zofia Hertz, która przepraszała za usterki, tłumacząc je własną winą oraz problemami z drukarnią, wyjaśniała żonie poety: „To nie jest żadne tłumaczenie dla Czesława, co doskonale rozumiem, ale piszę dlatego, żeby zdał sobie sprawę, że to nie było żadne niedbalstwo z naszej strony i że mimo największego przepracowania bardzo dbamy o książki, a tym bardziej o Jego książki”[169].

Redakcja techniczna tekstów nie wpłynęła na oceny recenzentów. Pragier rozszyfrował tytuł Człowiek wśród skorpionów jako trawestację tytułu jednej z książek Brzozowskiego Sam wśród ludzi. Przy okazji omawiania książki Miłosza przypomniał o swoim jedynym spotkaniu z jej bohaterem podczas jego wykładu o Machu i Avenariusie w ramach Uniwersytetu Latającego w Warszawie i wrażeniu, jakie na nim wywarł. Przytoczył fakty z życia filozofa „poszarpane na strzępy jego chorobą, biedą, a nawet niedostatecznym przygotowaniem naukowym do wielkich zagadnień, którymi się parał”, jego ataki na Sienkiewicza i literaturę młodopolską z epilogiem w postaci tzw. sprawy Brzozowskiego. Pragier za największą zasługę Miłosza uznał to, że „w swojej książce nie tylko ukazał tragiczne zmagania się Brzozowskiego z życiem, ale dał także ekstrakt jego myśli z głównych jego prac”[170]. Z kolei Kowalewski, odnosząc się do dwóch ostatnio wydanych książek Miłosza, stwierdził, że „główną nutą Króla Popiela jest ta sama troska, która stworzyła Człowieka wśród skorpionów – ból krzywdy ludzkiej we wszystkich jej postaciach, niezależnie od tego, komu i kiedy się stała. Ale bez tragicznego patosu, bez buntu nawet, jedynie z tym nie zadziwionym, metafizycznym zdziwieniem – że istnieje”[171].

Przypuszczalnie sprawa pomyłek w wydaniach książek Miłosza jeszcze bardziej ochłodziła jego kontakty z Giedroyciem, które od wyjazdu pisarza w 1960 r. za ocean zostały poddane próbie czasu i odległości[172]. Mieroszewski przekonywał Giedroycia: „Osobiście myślę, że on tam wsiąknie. [...] Wschodniość Miłosza może stanowić predyspozycję do amerykanizacji, tym bardziej że on jest wielkim entuzjastą Ameryki. Jeżeli stworzą mu tam dobre warunki, to zostanie. Jeżeli chodzi o nas, to Miłosz wolał być członkiem Kongresu Wolności Kultury niż członkiem zespołu »Kultury«. [...] Mnie osobiście bardzo zabolało, że Miłosz nie chciał być nawet tytularnym członkiem naszego zespołu. Nie taję, że »Kultura« mu sporo zawdzięcza, ale i on »Kulturze« niezmiernie wiele zawdzięcza. My dla Miłosza to mimo wszystko »reakcja«, ale Kongres to sami postępowcy i lewicowcy na... amerykańskich stypendiach albo wprost pensjach. Coś tu nie gra”[173]. Redaktor odparł: „»Casus Miłosz« jest i dla mnie bardzo przykry, ale gdybyśmy oprócz talentu wymagali od ludzi charakteru i lojalności, to bardzo się boję, że zostalibyśmy sami, z Zosią na dokładkę. To jest jakieś zjawisko ogólne: pisarze krajowi chcieliby zachować wszystkie przywileje, jakie daje ustrój i partia, i być w opozycji, francuscy intelektualiści chcą zachowywać państwowe posady i nawoływać do dezercji. Miłosz czy Kot Jeleński nie stanowią wyjątku”[174].

Następne lata nie przyniosły wyraźnej poprawy w relacjach pomiędzy nimi, a Redaktor otwarcie przyznawał: „bardzo ostatnio nasze stosunki się popsuły”[175]. Sytuacji tej nie zmieniło wydanie w 1965 r. tomiku wierszy Gucio zaczarowany[176]. W tym czasie Miłosz przeżywał kryzys i Hertz za wszelką cenę próbował wyciągnąć go z apatii. Przekonywał: „Najgorsze są interesy, gdzie obie strony tracą. Co ty zyskujesz, że nie piszesz? [...] Przestań się dąsać. I nie pieprz głodnych kawałków, że Jerzy Cię przymusza do wystąpień politycznych. Wtedy kiedy były potrzebne – istniały, ale nie zapomnij, że Zniewolony umysł postawił Cię na nogi i na Dolinie Issy nie ujechałbyś daleko, mimo że książka dużo lepsza. [...] Czesław, przestań się głupio upierać i opierać, to przecież na Twoją niekorzyść. Większa twoja niż »Kultury«, która i tak wychodzić będzie”[177].

Pomimo tych perswazji Miłosz rozglądał się za nowym wydawcą. Nawiązał współpracę z Oficyną Poetów i Malarzy Krystyny i Czesława Bednarczyków, w której w 1967 r. wydał m.in. Dolinę Issy z okładką Jana Lebensteina. Zygmunt Hertz tak ocenił tę decyzję: „Oczywiście – dalej twierdzę, że mi przykro, że wychodzisz gdzie indziej. Tych nie powiem jakich pisarzy na emigracji jest kilku, wiesz dobrze i ja wiem, że Ty jesteś kura znosząca złote jajka i bardzo żałuję, że jajka zacząłeś znosić w innym kurniku. Ale na to ja nie mam najmniejszego wpływu – jak wiesz”[178]. Ówczesne próby Miłosza dotarcia na rynek krajowy, m.in. przez Bolesława Świderskiego, Redaktor skomentował: „Niepewność »statutu« Miłosza polega na jego dwuznaczności od samego początku. W podobnej sytuacji jest Hłasko, a przecież stosunek do niego jest zupełnie inny. Nieszczęście polega na tym, że Miłosz [...] nie wie, że go nie będą drukowali. I stąd te jego zygzaki. Dochodzi do tego jeszcze jedna sprawa: mimo wszystko Miłosz ma coś w rodzaju instynktu, który nim kieruje i zmusza go wbrew niemu samemu do takich, a nie innych decyzji życiowych. Dlatego osobiście – mimo takich czy innych faz naszych stosunków – nie myślę, by zrobił jakieś świństwo”[179].

Kolejny tom „Biblioteki Kultury” ukazał się dzięki Weintraubowi, który przyczynił się do wydania sprawozdań prasowych Bernarda Singera z dwudziestolecia międzywojennego. W połowie 1961 r. pisał do Redaktora: „Piszę, aby Pana namówić na wydanie tomu artykułów Singera. Czytał mi z nich kilka w Londynie. Są świetne. Nie przypuszczałem, że tak świetnie wytrzymają próbę czasu. Pamiętałem ich ostrość spojrzenia, złośliwe i wymyślne kalambury, ale dopiero teraz uświadomiłem sobie, jak bardzo pisane były sub specio historiae. Są cenne jako dokument, cenne jako indywidualna, nieraz bardzo kontrowersyjna, ale zawsze wnikliwa interpretacja zjawisk, i cenne jako świetna proza dziennikarska”[180]. Giedroyc przyznał, iż przekonywał Singera, z którym przyjaźnił się już przed wojną[181], do opublikowania jego wspomnień parlamentarnych, zwłaszcza kiedy niemożliwe okazało się ich wydanie w kraju. „Ciągle go duszę. Jeśli Pan -– prosił listownie – zechce to zrobić ze swej strony, to będę wdzięczny”[182]. W czasie wojny Singer został aresztowany przez NKWD, przeszedł przez łagry. Zwolniony na mocy amnestii, rozpoczął pracę w ambasadzie polskiej w Kujbyszewie (tam poznał Weintrauba), a następnie przez Palestynę wyjechał do Londynu. Przez cały czas współpracował z prof. Kotem[183]. Po wojnie związał się z ambasadą PRL i redagował dla niej „Tygodnik Polski”. Z Warszawą zerwał w 1948 r., a Polskę popaździernikową odwiedził w 1957 r.[184] Współpracował z „The Economist”; zmarł w 1966 r.

Prawdopodobnie dzięki połączonym siłom Giedroycia i Weintrauba udało się uzyskać zgodę autora. Podczas swoich wizyt w Londynie Redaktor konsultował z Singerem wybór felietonów z „Naszego Przeglądu” z lat 1926–1939[185]. Napisanie słowa wstępnego do książki powierzono Stempowskiemu, który w latach dwudziestych i trzydziestych był urzędnikiem państwowym i naocznym świadkiem rozgrywek na scenie politycznej. Tom Od Witosa do Sławka ukazał się w połowie 1962 r. Na stronie tytułowej widniała dedykacja: „Pamięci Syna mego Nachuma Barucha, który zginął pod Tobrukiem, poświęcam tę książkę”. W słowie wstępnym Singer wyznał, że „to, co ocalało, jest fragmentem dwudziestolecia Polski. Do dziś dnia bowiem nie silono się ani w kraju, ani za granicą na obiektywne odzwierciedlenie przebiegu wypadków w ciągu tego okresu, jak gdyby nie istniała ta Polska, a wszystko, co się o niej pisze, należało do mitologii. Felietony moje są zaprzeczeniem legend i przypomnieniem nam lat między wojnami. Oczywiście wolałbym, by te moje odcinki, które drukowałem w Polsce, ukazały się w kraju, gdzie istnieje już pokolenie, które nic nie wie o minionych latach. Niestety, mimo wielokrotnych wysiłków nie udało mi się uzyskać zgody władz na przedrukowanie moich felietonów”[186]. Autor po otrzymaniu książki napisał Giedroyciowi, że „wygląda ona dobrze i teraz pojedzie pod osąd czytelników. Oczywiście bardzo by mi zależało, by pewna ilość egzemplarzy dostała się do Polski”[187]. Redaktor zapewnił: „do kraju wysyłam zawsze bardzo dużo egzemplarzy, w każdym razie na adresy, gdzie mam pewność, że cenzura dopuszcza”[188]. Dwa miesiące później poinformował autora, że książka szeroko dotarła do Polski, do ważniejszych bibliotek i pism. Biblioteka Wojskowa im. Dzierżyńskiego poprosiła nawet o przesłanie dwóch dodatkowych egzemplarzy[189].

Po lekturze Mieroszewski szczerze wyznał: „Singer robi przygnębiające wrażenie. Taki felieton przeczytać raz na tydzień, to jest zabawne, ale mieć to wszystko zmasowane w jednym tomie, to się robi z tego ponura afera. Mackiewicz, Daszyński, Niedziałkowski, Stroński – to wszystko matołki albo świnie [...]. Książka jest straszliwie stronnicza i tacy faceci, i takie książki żywią polski antysemityzm – artykuł czy felieton może być stronniczy, a nawet napastliwy, ale książka nie. I jaka ta Polska była, to przecież Singer mógł to wszystko wydrukować, a dziś odmówili mu wydania tych felietonów w kraju. Wielu ludzi, których on wykpiwa, zginęło w czasie okupacji jak żołnierze, podczas gdy Singer był sobie szarą eminencją Kota i największym intrygantem, jaki pętał się na Środkowym Wschodzie. To kopanie poległych i rozstrzelonych robi wrażenie b. niesmaczne”[190].

Redaktor bronił tomu: „Zupełnie się z Panem nie zgadzam co do Singera. Jak każda książka, tak i ta jest subiektywna, ale generalnie jest słuszna. Przez 11 laty byłem urzędnikiem politycznym, m.in. w stałym kontakcie z sejmem i na skutek wielu zabawnych powodów miałem możność przyglądania się czy statystowania wielu rzeczom i osobom. Tak niestety było. Niedziałkowskiego znałem np. bardzo dobrze i bez wielkiej przesady mogę powiedzieć, że się z nim przyjaźniłem. Nic nie mogę dodać [do] charakterystyki Singera. To, że Ci ludzie zginęli, i to czasami bohatersko, nie jest żadnym argumentem, a właściwie argumentem typowo polskim. Singer przeszedł Rosję i łagry, i to bardzo ciężko, bo były tam różne porachunki. Że był pupilkiem Kota tak, ale trudno mówić, że był szarą eminencją tak jak [Izaac] Deutscher i in. Nie mówiąc już o tym, że jego syn zginął i bardzo pięknie w Tobruku. Niewątpliwie (pomijając takie względy, że to była prasa ściśle żydowska etc.) jest tytułem do zasług okresu przedwojennego, że te felietony mogły się ukazywać w druku. Ale też [...] musi Pan przyznać, że mimo niechęci do sanacji ta sanacja w krzywym zwierciadle Singera wychodzi o ile lepiej od tzw. opozycji. Pomstujemy czy wyśmiewamy się z rządów emigr[acyjnych], ale chętnie zapominamy, że przyczyny swoimi korzeniami tkwiły w dwudziestoleciu”[191].

Na końcówkę 1962 r. przypadło wydanie drugiego tomu Dzienników Gombrowicza, o których edycję pisarz ciągle się dopominał[192]. Redaktor nie mógł ze względów finansowych podać konkretnego terminu druku książki, co wzburzyło autora Ferdydurke: „A jeśli na drugi tom Dziennika nie znajdziesz forsy, to będzie skandal, bo w końcu pytam się, kto ma prawo do funduszów – urzędasy czy siły żywe narodu polskiego?”[193]. Decyzja o edycji zapadła 18 września 1961 r., jednak tom obejmujący lata 1957–1961 trafił do rąk czytelników dopiero równo rok później[194].

Następnym po Wierzyńskim skamandrytą dość późno debiutującym w „Bibliotece Kultury” był Józef Wittlin, na którego książkę Giedroyc cierpliwie czekał. Od początku działalności Instytutu Literackiego Redaktor próbował różnymi sposobami pobudzić Wittlina do pisania, angażując przy okazji bliskich współpracowników „Kultury”. W maju 1949 r. Vincenz doniósł Redaktorowi: „Właśnie dostałem niezmiernie miły i długi list od p. Józia Wittlina, obiecuje »poprawę«, chociaż twierdzi, że brak mu sił na pracę literacką, jednak przyrzeka (mając moje błogosławieństwo), że wyleje z siebie na papier wszystko, co nagromadziło się przez tyle lat »milczenia i udręki«. Proszę go zatem nadal ogrzewać. Widzi Pan zresztą, jaka Pańska rola, powiedziałbym zbawienna: zbliżać i wiązać, a »Kultura« jest tylko emanacją Pana. Bez Pana nie nawiązałbym np. prawdopodobnie kontaktu z p. Józiem, a list jego nie tylko mi sprawił przyjemność, ale jemu zdaje się także”[195]. Redaktor odparł: „Bardzo się ucieszyłem reakcją Wittlina. Może jednak zdecyduje się przerwać swe milczenie”[196]. Mniej więcej w tym samym czasie, w listopadzie 1949 r., Redaktor przypominał się Wittlinowi: „Niezrażony długim milczeniem Pana, znów ponawiam atak o współpracę z »Kulturą«. Proszę pamiętać, że jeśli atak i tym razem nie poskutkuje, to jesteśmy w trakcie organizowania ekspedycji karnej w osobie Józefa Czapskiego, który już 23 bm. odpływa do Kanady i prawdopodobnie ok. połowy stycznia zjawi się w New Yorku. W rezerwie jest jeszcze Vincenz i Stempowski”[197].

Stale indagowany o teksty dla Instytutu pisarz odparł: „gryzie mnie sumienie z wiadomych względów: zamiast być Pańskim autorem, jestem tylko czytelnikiem Pańskich wydawnictw”[198]. Redaktor, który rozpoznał u Wittlina syndrom pisarza wygnańca[199], prowadził rozmowy na temat wydania pism rozproszonych autora Soli ziemi z jego amerykańskimi przyjaciółmi, szczególnie z Alfredem Berlsteinem. Z nim też ustalił, że rozpisanie subskrypcji będzie najbezpieczniejszą formą edycji[200]. Wittlinowi zapowiedział udział jedynie w pracach redaktorskich, sprawą przedpłaty miała się zająć oficyna. Początkowo planowano wydać dwa tomy, oddzielnie prozę i poezję, a ogłoszenia do prasy rozesłać w momencie całkowitego przygotowania maszynopisu do druku[201]. Pisarz zaproponował, aby tom prozy zatytułować Orfeusz w piekle XX wieku, zobowiązał się też przygotować go do końca 1959 r.; drugi, z poezją, miał się ukazać nieco później[202]. Całość projektowano wydać w ostatnich miesiącach 1960 r., 40 lat od edycji pierwszej książki Wittlina, zbioru wierszy Hymn. Giedroyc przesunął ostateczny termin dostarczenia materiałów na 31 marca 1960 r., by kampanię subskrypcyjną, już po otrzymaniu maszynopisu, przeprowadzić przed wakacjami[203].

Po upływie wyznaczonego terminu Redaktor dopominał się: „Jakkolwiek całkowicie Pan zapomniał o »Kulturze«, to jednak muszę się przypomnieć w charakterze komornika. Zbliża się koniec kwietnia i czekam na maszynopis pierwszej części. Byłoby naprawdę katastrofą, gdyby było większe opóźnienie, tak się nastawiłem na wydanie całości w tym roku”[204]. Wittlin wyjaśnił, że ma problem z wyborem spośród tak dużej liczby tekstów, i wyraził nadzieję, iż „znajdziemy jakieś wyjście z sytuacji, w którą zostałem wciągnięty przez garstkę ludzi dobrej woli, gdyż co się odwlecze, to nie uciecze”[205]. Informował oficynę o dalszych postępach pracy nad książką i zapewnił, że będzie ona, „jeśli uda się ją doprowadzić do tego kształtu, jaki mi się zarysowuje, dość ciekawą i autentyczną, bo niezamierzoną autobiografią: obejmie niemal 40 lat wewnętrznych przygód, rozmyślań, walk, w których brałem udział, i podróży. Jest to jedyna forma autobiografii, jaką u siebie mogę tolerować”. Wittlinowi najwięcej czasu pochłaniała praca nad nowymi tekstami, które miały się znaleźć w wyborze. Wstępnie wyliczył, że tom pierwszy liczyłby czterysta stron, a drugi przekroczyłby sto[206].

Redaktor, który rozumiał trudne okoliczności, w jakich pisarz znajdował się w Stanach Zjednoczonych, ponownie przesunął datę wydania[207]. Jednak w marcu 1961 r. zapowiedział, że już się nie zgodzi na żadną zwłokę. Trzy miesiące później tłumaczył Wittlinowi: „Bardzo mi zależy, by można było zafiksować termin październikowy. [...] Doskonale rozumiem, że nie ma Pan warunków do pracy, ale z drugiej strony obawiam się, że Pan nie docenia, jak ta książka jest potrzebna w kraju. W tej chwili bowiem literatura krajowa przeżywa głęboki kryzys. Trwa on tak długo, że jest to już niepokojące i nie można tego tłumaczyć jedynie względami cenzury. Pana książka może odegrać naprawdę wielką rolę. Proszę mi wierzyć, że piszę to nie zdawkowo i nie z sentymentu. Wydanie tej książki traktuję jako obowiązek zarówno Pana, jak i swój”[208]. W niedługim czasie ponownie apelował do Wittlina: „Najważniejsze jednak, by książka się wreszcie ukazała i by Pan przerwał swoje milczenie jako pisarz”[209].

Praca nad edycją nabrała tempa w drugiej połowie 1962 r., po wizycie Wittlina w Maisons-Laffitte i złożeniu do składu pierwszej części maszynopisu. Pisarz, zadowolony z coraz bliższego końca pracy, zastanawiał się również nad przeprowadzeniem subskrypcji, reklamy i wieczorów autorskich pośród emigracji[210]. Zaskoczyła go wówczas postawa Wierzyńskiego, który „zupełnie niespodziewanie dla mnie odnosi się do tej książki z wielką życzliwością, wróżąc sukces (!) i napisał już swój tekst, który Panu prześle z swoim podpisem”[211].

Akcja subskrypcyjna ruszyła wraz z ogłoszeniem w „Kulturze” przedpłaty na wybór pism Wittlina, powiadomiono o niej czytelników polskiej prasy emigracyjnej niemal na całym świecie[212]. Redaktor zwrócił się do Mieroszewskiego z prośbą o przypilnowanie, by w Londynie ukazały się komunikaty na ten temat, zwłaszcza w „Wiadomościach”. „Bardzo jestem ciekaw – zastanawiał się – czy [Grydzewski] ostatecznie dołączy, czy też poniesiony animozjami nie poprze książki, jakby nie było, starego współpracownika »Wiadomości Literackich«. [...] Chciałbym, by ulotka – pisał dalej – była dołączona do wszystkich pism niezależnie od poglądów. Między innymi do dwutygodnika zamkowego »Rzeczpospolita«”[213]. Pism Wittlina „Wiadomości” nie zaanonsowały, natomiast na prośbę pisarza w tygodniu ukazała się obszerna recenzja książki pióra Bielatowicza[214]. Informacje o subskrypcji pojawiły się w prasie w postaci ogłoszenia przygotowanego przez Instytut bądź artykułów napisanych z tej okazji[215]. Giedroyc napisał Mieroszewskiemu, że w związku z tą akcją oficyna poniosła duże koszty przy bardzo słabych rezultatach[216].

Po wielu trudach Orfeusz w piekle XX wieku ukazał się na początku marca 1963 r.[217] Wittlin wyznał z ulgą: „Jak to dobrze, że Orfeusza mam już poza sobą”[218]. W dwa lata później Giedroyc informował pisarza, że książka „na emigracji niestety idzie bardzo źle, ale w kraju wzbudza zainteresowanie i liczni przyjezdni bardzo się o Pana książkę dopominają”[219]. Wittlin ubolewał nad słabym rozchodzeniem się jego książki, na co Redaktor odparł mu szczerze: „Obojętność publiczności emigracyjnej nie jest spowodowana niechęcią do konkretnego autora: to jest zjawisko generalne. Ci ludzie przestają czytać. Starzy chorują, ślepną, są w ciężkich warunkach. Inni dorabiają się gwałtownie, odkładając czytanie na święte nigdy, inni rzeczywiście zawaleni pracą zawodową, konieczną lekturą (ci czytają głównie »Kulturę«, ale nie czytają książek), a młodzi? Dla młodych – nawet mówiących dobrze po polsku – czytanie sprawia trudność. No i konkurencja książki krajowej, którą się dostaje w prezencie przeważnie. Przeciętny Polak czyta przez całe życie Trylogię Sienkiewicza i to mu wystarcza. Wdzięczny czytelnik jest w kraju, no ale to jest czytelnik bezpłatny. [...] Nie mam zresztą wielkich złudzeń do publiczności krajowej. Czytają nas, bo jesteśmy owocem zakazanym. To tak jak z chodzeniem do kościoła. Nie jestem pewien, jak by sytuacja wyglądała, gdybyśmy do kraju docierali swobodnie”[220].

Tuż za Orfeuszem w piekle Instytut opublikował książkę Zygmunta Haupta, kolejnego pisarza emigracyjnego, po wojnie zamieszkałego w Stanach Zjednoczonych. Początkowo Redaktor jedynie korespondował z pisarzem, który przysyłał mu co pewien czas swoje teksty, publikowane później w „Kulturze”. Giedroyc nawiązał kontakt z Hauptem dzięki wstawiennictwu Wittlina, który w liście do Maisons-Laffitte wspomniał o swoim nieczystym sumieniu „wobec utalentowanego pisarza [...], a mianowicie p. Zygmunta Haupta. Obiecałem mu, że napiszę do Pana w sprawie jego współpracy z »Kulturą«. [...] Nie chciałbym Panu narzucać opinii o tym autorze, która jest bardzo dodatnia, pragnę go jednak Panu gorąco polecić i byłbym rad, gdyby go Pan formalnie do współpracy zaprosił. [...] Myślę, że byłby to dla »Kultury« cenny nabytek”[221]. Po takiej rekomendacji Giedroyc zaproponował Hauptowi współpracę: „Znając Pana z doskonałych utworów drukowanych w »Wiadomościach«, chciałem się zwrócić z propozycją współpracy z »Kulturą«. Nie orientuję się w Pana zainteresowaniach, trudno mi sugerować zagadnienia. W razie Pana zgody zostawiłbym to całkowicie do Pana uznania”[222].

20 kwietnia 1961 r. Redaktor udał się w miesięczną podróż do Stanów Zjednoczonych, podczas której poznał Haupta osobiście. Wyrażona wówczas przez pisarza prośba o wydanie tomu opowiadań w „Bibliotece Kultury” spotkała się z przychylnym przyjęciem[223]. Pisarz powtórzył ją raz jeszcze listownie, wyjaśniając, że wybór zawierałby utwory drukowane wcześniej w „Kulturze”, „Wiadomościach” oraz amerykańskich pismach literackich. Zadeklarował też gotowość partycypowania w kosztach wydania, „zachowując to w tajemnicy”[224]. Redaktor zainteresował się tomem, „mam nadzieję – pisał – że to skłoni Pana do częstszego pisania”[225]. Ze względu na ustalony plan wydawniczy, edycję zaproponował na 1962 r.

W ciągu tego roku Haupt konsultował z oficyną wybór tekstów, sugerował, by poszerzyć go o rzeczy niepublikowane[226]. Giedroyc nie potrafił ustalić dokładnego terminu ukazania się książki, co tłumaczył chałupniczymi warunkami pracy; orientacyjnie wskazał na grudzień lub styczeń. Poruszył sprawę honorarium i stwierdził: „niestety płacimy je bardzo skromne, bo 1000 n[owych] f[ranków]. Jest to plus minus normalne w warunkach francuskich, ale nędza, jeśli idzie o USA. Czy Pan akceptuje? To jest ryczałt. Nakład 2000 egzemplarzy”[227]. Haupt przyjął warunki finansowe, a przygotowany maszynopis odesłał do Maisons-Laffitte wraz z Pierścieniem z papieru, tytułowym utworem jeszcze niedrukowanym, który zamknął cały zbiór i miał zapowiedzieć książkę w „Kulturze”[228].

Równocześnie z pracą nad książką Haupta Redaktor prowadził rozmowy ze Stempowskim i Jeleńskim o przyznaniu pisarzowi Nagrody Literackiej „Kultury” za rok 1962[229]. Po wspólnych ustaleniach trafiła ona w ręce autora Pierścienia z papieru, o czym Hostowiec poinformował czytelników na łamach pisma[230]. Laureat wysłał podziękowanie na avenue de Poissy, podkreślając, że to dla niego wielki honor[231]. Książka ukazała się z pewnym opóźnieniem, które Giedroyc tłumaczył autorowi: „Trochę to wina książki Wittlina, która okazała się nadspodziewanie »czasochłonną«, jak to mówią w ojczyźnie, trochę nasza – b. jesteśmy trapieni bilansami, grypami etc., a w dużym stopniu Pana, jako że nikczemnie źle zrobił Pan korektę”[232]. Ostatecznie Pierścień z papieru wydano w kwietniu 1963 r. w nakładzie 1,5 tys. egzemplarzy. Po otrzymaniu egzemplarza autorskiego Haupt napisał: „Książka wygląda wspaniale, nie mogę [się] nią nacieszyć. Bardzo Panu dziękuję i myślę, że nie sprawi ona Kochanemu Panu zawodu”[233]. Jesienią Redaktor doniósł: „Pana książka zaczyna »drążyć« nie tylko Hostowca. Ma Pan również nowego adoratora w osobie Józia Czapskiego. I to na pewno nie koniec”[234]. Pisarz rewanżował się informacjami z kraju: „Dziękuję także za to, co zrobił Pan, by książkę mą przesłać do Polski pod podane adresy, co tylko doprowadziło do jej konfiskaty, wielki to zaszczyt! Miałem zresztą takie wiadomości z Polski od ludzi, którzy tę książkę już czytali, albo zapisują się na kolejkę do czytania, nie do wyobrażenia!”[235].

Haupt, podobnie jak wielu autorów „Kultury”, wymagał cierpliwości redaktorskiej Giedroycia, który systematycznie zachęcał go do pisania. „Czy nie sądzi Pan – pytał w jednym z listów – że to już najwyższy czas wyjść z pustelni i pokazać się publiczności? Może ma Pan coś do druku? Przynajmniej na początek do »Kultury«? Będę wdzięczny za parę słów nie tylko na ten temat, ale również liczę, że napisze Pan, co się dzieje u Pana”[236]. Z drugiej strony otrzymywał zapewnienia o zbieżności listu z nowo napisaną rzeczą, którą pisarz właśnie zamierzał wysłać do Maisons-Laffitte[237].

Do grona autorów „pod specjalnym nadzorem” należał również Hłasko, który po prawie pięcioletniej przerwie wydał w Instytucie następny tom opowiadań. Zanim jednak do tego doszło, Giedroyc kolejny raz przekonywał pisarza: „Może więc zaproponuje Pan układ tomu. [...] Byłoby ważne, by w tomie było nowe opowiadanie. Byłby to dowód Pana ewolucji pisarskiej i przecięłoby wszystkie plotki rozpuszczane przez Pana »przyjaciół« w Warszawie, że się Pan wypisał etc. Nie chciałbym jednak zbyt długo odkładać wydania książki”[238]. W odpowiedzi Hłasko zasugerował, by projektowany wybór objął część opowiadań z tomu Pierwszy krok w chmurach, kilka wydrukowanych w „Po prostu” i „Twórczości” oraz parę nowych. Całość nosiłaby tytuł Śmierć zakochanych i inne opowiadania; nad pierwszoplanowym tekstem pisarz wówczas pracował[239]. Redaktor, który bał się wydłużenia pracy nad tekstem, zachęcał: „Rozumiem, że trudno stawiać jakieś terminy przy pisaniu – o niewielką zwłokę nie będziemy się kłócić... Proszę tylko pamiętać, że grudzień–styczeń jest najlepszym okresem do lansowania książki, a okres świąteczny ze swym nawałem korespondencji, paczek etc. najlepszy do przemycania książki do kraju. Kładę więc Panu pośpiech na sercu”[240].

W tym czasie pisarz pochłonięty burzliwym życiem europejsko-izraelskim i małżeństwem z Sonią Ziemann nie znalazł czasu na twórczość[241]. Dwa dni po ślubie pisarza Giedroyc napisał do niego: „Ciągle nie mam od Pana żadnych wiadomości. Czy Pan zrezygnował z wydania książki?”[242]. W kilkanaście tygodni później Hłasko zapewnił o pracy nad tomem i powrocie do pisarstwa, jako dowód nadesłał do „Kultury” opowiadanie Powiedz im, kim byłem[243]. „Bardzo się ucieszyłem – odpowiedział Redaktor – znakiem życia od Pana i zapowiedzią, że praca nad Śmiercią zakochanych się posuwa. To naprawdę jest sprawą palącą, by przypomnieć Pana publiczności polskiej (specjalnie krajowej), gdzie Pana próbują pochować w pamięci ludzkiej”[244]. Po dłuższym milczeniu Hłasko przysłał swój pierwszy tekst „izraelski” W dzień śmierci jego, o którym Giedroyc napisał z zachwytem, że to „nie tylko znak życia od Pana, ale naprawdę świetne opowiadanie. Sędziwy wiek i lata spędzone na kiperowaniu odzwyczaiły mnie od entuzjazmu, ale to naprawdę rzecz z »pazurem«. Mogę pogratulować. Mając to opowiadanie, chciałbym możliwie szybko przystąpić do składania książki”[245].

Hłasko pokrzepiony pochwałą Redaktora przyznał, że „po paru latach nieróbstwa czas już wrócić pomału do tych spraw. Ale ja jako pisarz nie czuję się jeszcze w formie; wciąż muszę się na nowo przyzwyczaić”[246]. Mimo tych obaw prace nad wyborem nabrały nowego tempa, autor zmienił jego układ i nadmienił, iż pracuje nad dwoma ostatnimi opowiadaniami. Zasugerował, by tom zamknął utwór W dzień śmierci jego, chciał też nadać książce najzwyklejszy tytuł Opowiadania lub – poddał to pod dyskusję – W dzień śmierci jego. W tym samym liście szczerze wyznał: „Boję się, że będę musiał wrócić do swojego awanturniczego życia, co akurat w tej chwili nie bardzo mnie pociąga, ponieważ od przeszłego roku nastawiam się psychicznie na pisanie: więc znowu będę brutalnie wytrącony z orbity. Nie bardzo mogę żyć w Niemczech i obawiam się, że małżeństwo moje trudno zaliczyć do szczęśliwych. Przykro mi to pisać drogi Panie i proszę, żeby Pan był to łaskaw przemilczeć wobec Zygmunta i Zosi; a zwłaszcza wobec Zygmunta, ponieważ on mi to zawsze odradzał”[247]. W majowej „Kulturze” opublikowano W dzień śmierci jego[248], które „bardzo powszechnie zostało przyjęte entuzjastycznie, zarówno na emigracji jak i w kraju. Z kraju mam masę zachwytów – informował Redaktor – lub źle zamaskowanego zawodu, że Pan się »nie skończył« na Zachodzie. Tym niecierpliwiej czekam, kiedy Pan wykończy nowe opowiadanie”[249].

W grudniu 1962 r. pisarz nadesłał brakujące utwory, a w następnym miesiącu w „Kulturze” książkę zapowiedziało opowiadanie Amor 43[250]. Opowiadania Hłaski ukazały się w maju 1963 r. w większym niż przeciętny nakładzie 2,5 tys. egzemplarzy. W czerwcu pisarz przysłał do Instytutu następny utwór, krótką powieść Wszyscy byli odwróceni, którą napisał „w czasie potwornych bezsennych nocy w Madrycie”. Zaproponował, by wydać ją w postaci osobnej książki dość szybko, „żeby się nikt nie skapował”[251]. Z Maisons-Laffitte ponownie nadeszły powinszowania: „Gratuluję Panu Wszyscy byli odwróceni. Jest to opowiadanie, które się będzie liczyło w Pana twórczości. Myślę, że wywoła poruszenie w kraju, gdzie na odcinku literackim jest nieprawdopodobny upadek. Najchętniej je wydam”[252]. Redaktor zadecydował ze względów redakcyjnych dołączyć do niego niedawno otrzymane od pisarza Brudne czyny i wydać razem w jednym tomie[253]. Książka o podwójnym tytule Wszyscy byli odwróceni. Brudne czyny, która objęła najważniejsze powieści „izraelskie”, wyszła w lutym 1964 r. Giedroyc w trakcie jej druku powiadomił pisarza: „Przyjemnie mi donieść, że miałem ostatnio szereg relacji z kraju, i to nie ze sfer »intelektualnych«, ale od marynarzy i tzw. inteligencji pracującej, na temat niesłychanego nawrotu popularności Pana i poszukiwania Pana książek. Marynarze, jak wiadomo, zajmują się szmuglem, i oni, i sportowcy ciągle dopominają się o Pana książki. Gratuluję”[254].

Kłopoty zdrowotne Hłaski uniemożliwiały mu pracę: „przez długie miesiące – żalił się Redaktorowi – byłem niezdolny do pisania – teraz już piszę jednym palcem i dlatego ten list. Pisanie idzie mi ciężko; pozostał niestety niedowład prawej ręki i lekarze nie wiedzą, czy to pozostanie już na zawsze, czy też nie. Proszę o wybaczenie mi długiego milczenia”[255]. Jak to określił, „nadludzkim wysiłkiem woli” ukończył jednak kolejne opowiadanie i przesyłał je do Instytutu. Opinia Giedroycia była analogiczna do poprzednich: „Skończyłem czytać Drugie zabicie psa. Bardzo dobre. Powiedziałbym, że lepsze jeszcze od poprzednich”[256]. Pisarz zareagował natychmiast: „Jestem naprawdę szczęśliwy. Wytrzymał mnie Pan tak długo i myślałem, że Drugie zabicie psa nie podobało się Panu i że oszczędza mnie Pan po prostu. Opowiadanie pisałem w najbardziej ponurej atmosferze, jaką można sobie wyobrazić: jeden szpital, drugi szpital, potem szpital dla umysłowo chorych, wizja kalectwa i tak dalej. [...] Pisze Pan, że jestem w dobrej formie pisarskiej. Ja zaczynam pisać jedno opowiadanie po drugim i wyrzucam”[257].

Na problemy ze zdrowiem nałożyły się sprawy rodzinne: Hłasko opuścił żonę, zerwał swoje małżeństwo[258]. Przypuszczalnie dlatego zwrócił się do Redaktora z „braterską prośbą” o wyrażenie zgody na pobyt w Maisons-Laffitte. „Czuję koniec. Ale wiem, że jestem – pisał w liście – człowiekiem trudnym i moją obecnością nie sprawię radości”[259]. W odpowiedzi Giedroyc potwierdził, iż niewątpliwie pisarz jest człowiekiem trudnym, by następnie zapewnić: „naprawdę bardzo będę się cieszył i moi współpracownicy również, jeśli Pan wpadnie do Maisons-Laffitte”[260]. We wrześniu 1965 r. Hłasko zamieszkał przy avenue de Poissy, gdzie pracował nad swoimi „wspomnieniami”, które począwszy od listopada, publikowano cyklicznie w „Kulturze”[261]. Prawie dwumiesięczny pobyt w Instytucie zakończył się nieprzyjemnie dla obu stron, a pisarz wyprowadził się bez uprzedzenia. Pewnego razu Hłasko nie wrócił na noc, gdyż jak się wyraził, poszedł pohulać z dawno niewidzianym znajomym z kraju. Poprosił nieznaną mu „młodą osobę”, by zadzwoniła do Zygmunta Hertza i przekazała mu w jego imieniu tę wiadomość. Następnego dnia Zofia Hertz przywitała go niemiłymi słowami. Obruszony takim potraktowaniem pisarz odwrócił się i wyszedł[262]. Redaktor uznał to za nieporozumienie i zapewnił, że ze strony jego współpracowników nie było żadnej złej woli. Podkreślił trudność w zharmonizowaniu życia pisarza z życiem w Maisons-Laffitte ze względu na bardzo absorbujący rytm pracy[263].

W kolejnych listach obaj, wyjaśniając całe zajście, zapewniali się o niezmienności relacji. Giedroyc wyraził ponadto nadzieję, że Hłasko będzie dalej pracował nad wspomnieniami, które uznał za bardzo istotny etap jego twórczości, a ich przerwanie za prawdziwą katastrofę[264]. Jeszcze przed wyjazdem do Stanów Zjednoczonych w lutym 1966 r. pisarzowi udało się skończyć autobiograficzną książkę Piękni dwudziestoletni, jego ostatnią rzecz wydaną w Instytucie. Ukazała się ona w maju 1966 r. O jej rezonansie Redaktor napisał: „Piękni dwudziestoletni jak na książkę emigracyjną idzie nieźle. W każdym razie cegłą na pewno nie jest. Budzi duże zainteresowanie, przede wszystkim w kraju, i przez wielu jest uważana za Pana najlepszą książkę z tym, że podkreśla się, że są strony »puszczone«”[265]. W tym czasie pisarz przebywał już w Ameryce, a jego kontakty z Maisons-Laffitte stały się chłodne[266]. Mieczysławska, dopytując się o Hłaskę, stwierdziła: „Czy odzywa się do Ciebie, czy też »obrażony«, jak tylu, którym wyrządziłeś wielkie przysługi”[267].

W 1964 r. Instytut sfinalizował jedno z najpoważniejszych przedsięwzięć wydawniczych w swoich dziejach, które Giedroyc planował od momentu powstania „Biblioteki Kultury”. Już w 1953 r. sygnalizował Stempowskiemu chęć wydania wspomnień Wincentego Witosa, które znajdowały się w dyspozycji prof. Stanisława Kota[268]. Tuż przed śmiercią w 1945 r. schorowany były premier RP i przywódca Polskiego Stronnictwa Ludowego zobowiązał ustnie Kota do ich wydania w całości w sprzyjających okolicznościach w Polsce, a gdyby to okazało się niemożliwe – za granicą. Jednocześnie uczynił profesora odpowiedzialnym za ich losy i edycję. Pierwszą część pamiętników Witos przekazał Kotowi już w 1939 r., po powrocie do kraju z Czechosłowacji. W obliczu nadchodzącej wojny profesor złożył rękopis jako depozyt w Archiwum Czartoryskich w Krakowie w ostatnich dniach sierpnia 1939 r. Po wojnie odebrał pamiętniki z archiwum, dostał też od jedynej córki i spadkobierczyni Witosa Julii Masiowej nowe fragmenty spisane w Wierzchosławicach w czasie okupacji hitlerowskiej[269]. Pierwszy projekt opublikowania wspomnień Witosa pochodził z 1946 r., kiedy – z inicjatywy prof. Kota – chciał je wydać prof. Franciszek Bujak[270].

Kolejna nadzieja na edycję krajową pojawiła się wraz z Październikiem. Na początku czerwca 1957 r. prof. Kot otrzymał list, w którym wydawnictwo Zakładu im. Ossolińskich wyraziło zainteresowanie wydaniem pamiętników Witosa[271]. Profesor odpowiedział: „w moim ręku jest tutaj oryginał pamiętników Witosa, przez niego mi w sierpniu 1939 roku wręczony z prośbą o opiekę i decyzję co do ogłoszenia. [...] Ponieważ i Witos mnie powierzył w tej sprawie decyzję, i córka też złożyła mi pełnomocnictwo piśmienne do reprezentowania całej sprawy, więc przypuszczam, że zalecenie z mej strony, aby wydawcą było Ossolineum, może zdecydować o realizacji wydawnictwa. Warunkiem absolutnym jest wydrukowanie tekstu, który jest w moim ręku, bez żadnych zmian”[272]. Redaktor naczelny wydawnictwa prof. Jan Trzynadlowski zaproponował zdeponowanie oryginału pamiętników w jednej z wielkich bibliotek w Polsce[273]. Na to rozwiązanie prof. Kot nie wyraził zgody.

Pertraktując z profesorem, Ossolineum równocześnie zwróciło się z taką samą propozycją do córki Witosa – Julii Masiowej, która wyraziła zgodę na publikację wspomnień ojca[274]. W sprawę tej edycji zostali również zaangażowani profesorowie Jan Hulewicz i Stanisław Pigoń. W archiwum Instytutu Literackiego znajdują się kopie listów wymienionych między prof. Hulewiczem a prof. Kotem. We wrześniu 1957 r. Ossolineum podpisało umowę wydawniczą z Julią Masiową, która udała się do Francji, by zrobić kopię pamiętników, tak aby nie wykorzystywać do druku oryginałów pozostających w dyspozycji prof. Kota[275]. Do edycji jednak nie doszło, a wydawnictwo jako powód zerwania umowy podało niedostarczenie przez córkę Witosa rękopisu w przewidzianym terminie[276]. Prawdopodobnie cenzura nie wyraziła zgody na wydanie pamiętników w pełnej wersji, być może z uwagi na opis wydarzeń z 1920 r. i udziału w nich Witosa. Sprawa edycji krajowej przycichła.

Giedroyc ciągle powracał do pomysłu wydania tych wspomnień i starał się zdobyć sojuszników, którzy by mu pomogli w jego realizacji[277]. Heydenkorna powiadomił: „Co do Witosa to ciągle walczę, by wydostać całość wydania książkowego. Kto wie, czy to mi się wreszcie nie uda”[278]. Redaktor listownie sondował prof. Kota: „Dość dawno temu p. K.A. Jeleński zwrócił się do mnie z polecenia Pana Profesora z zapytaniem, czy mógłbym wydać pamiętniki Witosa w ramach »Biblioteki Kultury«. Wyraziłem natychmiast zgodę. Będę wdzięczny za wiadomość, czy ta sprawa jest nadal aktualną”[279]. Profesor odparł, że nie może odmówić Giedroyciowi, gdyż on „jeden o nim nie zapomina”. Skontaktował się z córką Witosa, która poprosiła o chwilowe wstrzymanie decyzji aż do wyjaśnienia stanowiska cenzury krajowej[280]. W następnym liście Giedroyc wyraził obawę, iż „uzyskanie zgody rodziny będzie trudne. Mam wrażenie, że ukazanie się pamiętników w kraju jest wykluczone, natomiast rodzina będzie łudzona przez czas dłuższy, że ukażą się one w druku. [...] szybkie ukazanie się pamiętników Witosa w okresie rozpoczynającej się walki ze wsią miałoby wielkie znaczenie”[281].

Kwestię tę Redaktor podjął w korespondencji z mieszkającym w Londynie Franciszkiem Wilkiem, blisko związanym z prof. Kotem. Gdy z kraju nadeszła wiadomość o definitywnym wstrzymaniu wspomnień Witosa[282], Wilk napisał: „rzeczywiście wydanie ich zostało przez Wycecha najpierw utrącone w Ossolineum, a teraz przez partię w L[udowej] S[półdzieni] W[ydawniczej]”[283]. Wilk zresztą namawiał Redaktora, by w tej sprawie naciskać na Kota i nie czekać na zgodę Masiowej[284]. Pod presją Giedroycia i Wilka Kot doszedł „do przekonania, iż pamiętniki Wincentego Witosa nie ukażą się w Polsce z powodu zakazu cenzury” i postanowił „przyjąć ofertę p. Jerzego Giedroycia [...], jako najpoważniejszego wydawnictwa polskiego za granicą i dającego gwarancję lojalnego wykonania umowy wydawniczej”[285]. Umowa taka pomiędzy prof. Stanisławem Kotem a Jerzym Giedroyciem, w obecności świadka Franciszka Wilka, została zawarta 19 czerwca 1963 r. Przewidywała ona rozpisanie na przełomie lipca i sierpnia do końca 1963 r. subskrypcji na Moje wspomnienia Wincentego Witosa. Minimalny nakład każdego z trzech tomów wynosił 2 tys. egzemplarzy. Pierwszy tom miał się ukazać w pierwszym kwartale 1964 r. Giedroyc zobowiązał się zapłacić córce Witosa 3000 franków za prawa autorskie do wydania w języku polskim, a za każdy rozprzedany tom odstępować 12,5 proc. ceny. Nad całością edycji i zachowaniem wierności zapisu miał czuwać Wilk[286].

Największa praca redakcyjna nad liczącym ponad tysiąc stron manuskryptem spadła na Redaktora i Wilka. Rozpoczęli ją od scalenia całości podstawy oraz zaplanowania subskrypcji, której Giedroyc obawiał się ze względu na niezbyt udaną przedpłatę na książkę Wittlina i pozostały po niej deficyt[287]. Wilk namawiał do jej ogłoszenia i zaproponował zorganizowanie całej akcji przez „Jutro Polski” i „Orkę” wydawane w Stanach Zjednoczonych. Zapewniał również, że wielu członków PSL na pewno zapisałoby się na pamiętniki Witosa[288]. Giedroyc, zachęcony tą pomocą oraz reakcją emigracji na wieść o przygotowywanej edycji, zdecydował się ostatecznie na przedpłatę, którą planował ogłosić w podwójnym wakacyjnym numerze „Kultury”[289]. Na jej łamach Redakcja poinformowała o rozpisaniu subskrypcji na Moje wspomnienia Witosa, obejmujące około 1350 stron w trzech tomach, z przedmową prof. Kota. Termin subskrypcji upływał 31 grudnia 1963 r. W sprzedaży pamiętniki miały się ukazać w całości dopiero po ich dostarczeniu subskrybentom, w cenie wyższej niż w przedpłacie[290]. W grudniowym numerze pisma Mieroszewski przypomniał o upływającym terminie subskrypcji i poinformował o umieszczeniu spisu nazwisk wszystkich subskrybentów w ostatnim tomie, który utworzy „Złotą Księgę demokratycznie myślących Polaków na emigracji”. Wyłożył ponadto: „Pamiętniki Witosa nie mogą ukazać się w kraju i naszym obowiązkiem jako emigrantów politycznych jest wydać całość tych pism w oryginalnej formie, bez skrótów i bez cenzury. Apeluję serdecznie do naszych Czytelników, by skorzystali z tej ostatniej okazji i wypełnili zamówienie subskrypcyjne na pamiętniki Witosa. Musimy wydać te trzy tomy zbiorowym wysiłkiem, co stanowić będzie zarówno hołd dla chłopskiego męża stanu Polski niepodległej – jak również manifestację wierności dla naszych przekonań demokratycznych”[291].

Oficjalne powiadomienie o wydaniu Moich wspomnień sprowadziło na Instytut Literacki problemy. Z Ossolineum przez prokurenta przyszło wezwanie do zaniechania edycji jako niezgodnej z prawem, ponieważ 18 lipca 1961 r. Julia Masiowa podpisała z wydawnictwem nową umowę[292]. Redaktor podjął działania zmierzające do rozstrzygnięcia sporu na korzyść oficyny, radził się prawników, specjalistów od prawa autorskiego, poprosił także Wilka o dostarczenie wszelkich informacji na temat losów wspomnień spisanych przez Witosa i roli odegranej przez prof. Kota[293]. Wilk dostarczył 22 dokumenty razem z upoważnieniem in blanco przesłanym profesorowi przez Masiową[294]. Zebrane materiały adwokat Instytutu wykorzystał w trakcie rozmów z Ossolineum. Całą kwestię interpretowano bardziej jako działania polityczne niż rzeczywistą obronę praw autorskich. Sprawa, która początkowo zanosiła się na proces, zakończyła się pomyślnie dla Instytutu, gdyż jego prawnik powołał się na zapis francuskiego prawa autorskiego o publikacjach międzynarodowych. Zgodnie z nim, w przypadku gdy Francja stanowiła stronę, chociażby tylko będąc miejscem podpisania umowy wydawniczej czy wydania książki, obowiązywało jej prawo[295]. Tym samym oddalono roszczenia Ossolineum. Natomiast Wilk przekazał do Maisons-Laffitte uzyskaną od swego „wysłannika” z kraju wiadomość, że najbliższa rodzina Witosa podtrzymuje zgodę na wydanie pamiętników[296].

W pracy nad wspomnieniami Witosa jako pierwszy pojawił się problem skompletowania rękopisu. Okazało się, że prof. Kot w nadziei na wydanie pamiętnika w Stanach porozsyłał fragmenty oryginału do różnych osób. Dzięki żmudnej pracy, przede wszystkim Wilka, udało się je scalić. Redaktor zaczął skład pierwszego tomu, partiami przesyłając Wilkowi tekst do korekty. Jednocześnie donosił o niepowodzeniu z przedpłatą i o jej przedłużeniu w USA do 30 marca 1964 r.[297] W związku z pogorszeniem stanu zdrowia prof. Kota nie mógł on napisać wstępu do książki i dlatego Redaktor zaproponował opatrzyć ją jedynie krótkim słowem od redakcji[298]. W lutym 1964 r. Wilk poinformował Giedroycia o zakończeniu kolacjonowania tekstu z oryginałem, podjął się też napisania przedmowy[299]. Redaktor ocenił ją jako bardzo dobrą, choć zaproponował pewne zmiany: „chciałbym w paru miejscach złagodzić niektóre rzeczy. Nie idzie mi o obronę rzeczywistości przedwojennej, ale myślę, że przedmowa musi być maksymalnie beznamiętna: pamiętniki mówią wyraźnie mocno. Witos jest dziś w panteonie narodowym i jest, że tak powiem, własnością narodową, a dla nowego pokolenia, które nie zna historii Polski, te »mocniejsze« przymiotniki będą niezrozumiałe”[300]. Wilk zgodził się na „niewielkie skreślenia”, a przedmowę przekazał do przeczytania i zaakceptowania żonie prof. Kota, gdyż pod tekstem podpisany miał być profesor[301].

Pierwszy tom Moich wspomnień (do 1918 r.) Witosa wyszedł na początku kwietnia 1964 r.[302] Prace na drugim przebiegały nader intensywnie, gdyż Wilk nalegał, by ukazał się on przed wyjazdem wnuczki Witosa, Joanny Steindlowej, do kraju[303]. Redaktor tłumaczył się, że drukarnia opóźniła prace, a do tego pozostał sam z bratem „na gospodarstwie, gdyż Zosia pojechała na wakacje: była zresztą na ostatnich nogach”[304]. Ostatecznie tom drugi (1918–1934) po trudnościach z drukarnią, która niedbale złożyła tekst, został wydany w końcu lipca, a Redaktor „jeszcze »gorący« egzemplarz” przesłał Wilkowi do Londynu[305]. Równocześnie trwały przygotowania do edycji tomu trzeciego za lata 1934–1945. W październiku Giedroyc zapewnił Wilka o przezwyciężeniu kryzysu w drukarni i obiecał zakończenie druku grubo przed końcem roku. Poprosił także o pomoc w zredagowaniu indeksu do całego wydania[306]. Jednak zarówno korekty, jak i praca nad indeksem oraz listą subskrybentów zamieszczoną w ostatnim tomie wydłużyły proces wydawniczy; ostatecznie książka ukazała się w lutym 1965 r.[307] Giedroyc z ulgą doniósł Mieroszewskiemu: „W najbliższy czwartek ekspediujemy trzeci tom Witosa. Chwała Bogu, że ten koszmar mam za sobą”[308].

Po podliczeniu kosztów całości Redaktor napisał Wilkowi, że „deficyt wynosi 11 000 fr. Gdyby FE nie subskrybowała, to byłaby prawdziwa katastrofa. Może pomału sprzedaż się ruszy, choć jak dotąd praktycznie nie istnieje. Honorarium rodziny na dzień 1 I 1965 wynosi 6613,70 fr. i, jak Panu pisałem, w każdej chwili do dyspozycji”. Wilkowi zaproponował 1000 franków. Zdawał sobie sprawę, że „nie jest to wiele, ale tak krawiec kraje...”[309].

Wszystkie tomy spotkały się z żywym odzewem prasy emigracyjnej. Podkreślono, że wspomnienia są „świadectwem wielkich talentów politycznych Wincentego Witosa. Pozwalają w pełni ocenić niepoślednie zasługi jako politycznego [przywódcę] Stronnictwa Ludowego, rzecznika chłopów oraz męża stanu. A wreszcie, jak już wspomnieliśmy, poznamy Witosa świetnego gawędziarza i pamiętnikarza”[310]. W kraju Stefan Kisielewski na IV Zjeździe ZLP powiedział: „Ostatnio przeczytałem pierwszy tom wydanych na emigracji pamiętników Wincentego Witosa i niepojętym wydaje mi się, że tak kapitalny dokument obyczajowo-socjologiczny i historyczny ukazał się poza krajem, że czytelnikowi polskiemu odjęta została możliwość zapoznania się z jednym z najciekawszych zarysów historii wsi galicyjskiej i doli chłopa, jaki posiadamy w naszym piśmiennictwie”[311].

Jeszcze w trakcie przygotowań do pracy nad książką Witosa, Giedroyc zaczął się zastanawiać, jak uczcić sześćsetlecie Uniwersytetu Jagiellońskiego. Zwrócił się do Weintrauba o radę w tej sprawie, przedstawiając mu zamiar opracowania numeru specjalnego „Kultury”, który jednocześnie byłby pretekstem do naświetlenia spraw niemożliwych do poruszenia w kraju[312]. Jednak ostatecznie dla upamiętnienia rocznicy powstania najstarszej polskiej uczelni postanowiono wydać książkę Gaude Mater Polonia Jana Bielatowicza. Ukazanie się tomu poprzedzała zamieszczona w „Kulturze” gawęda o Uniwersytecie Jagiellońskim tego samego autora[313]. Po lekturze książki Weintraub podzielił się swoimi uwagami z Giedroyciem: „Bielatowicz budzi mieszane uczucia nie tylko przez obronę zajść antyżydowskich, ale i przez niestaranność, z jaką to napisane: ileż tam przekręconych imion, nazwisk, starych dowcipów poprzylepianych na chybił trafił do ludzi”[314].

Rok 1964 oficyna zamknęła wydaniem pierwszej książki Mieroszewskiego w „Bibliotece Kultury”. Do jej napisania Redaktor gorąco zachęcał autora: „Z uporem nie pisze mi Pan – dopominał się Giedroyc już jesienią 1962 r. – jak wygląda sprawa Pana książki. Mnie naprawdę jest potrzebny orientacyjny termin, by sobie ustalić plan wydawniczy”[315]. Przez kolejne miesiące kwestia edycji pozostawała w zawieszeniu aż do listu Mieroszewskiego, który przesunął termin oddania pozycji do druku. Redaktor zareagował momentalnie: „Pana książka jest książką polityczną, a nie historią myśli politycznej »Kultury«. [...] Sytuacja się ciągle zmienia i ciągle są nowe elementy. Nie jest Pan Nostradamusem czy Wernyhorą. Nie obawiałbym się, że książka zostanie zdezaktualizowana. Musi Pan wziąć pod uwagę, że książka powinna się ukazać w »sezonie politycznym«, a proces wydania książki jednak trwa, nawet przy naszym wcale niezłym tempie”[316]. W tym samym liście Giedroyc zaproponował umieszczenie wstępu, w którym Mieroszewski miał odeprzeć zarzuty przeciwników o „ciągłym zmienianiu zdania” przez Instytut. Miesiąc później konsekwentnie przekonywał o konieczności wydania tomu i wytoczył argument, że Mieroszewski pełni funkcję politycznego porte-parole „Kultury”[317].

Bieżące sprawy „Kultury” tak dalece zaabsorbowały Mieroszewskiego, że praca nad książką, stanowiącą jedynie wybór tekstów z „Kultury”, wydłużyła się o ponad rok. Zniecierpliwiony Redaktor wypominał: „od lat, tak, od lat nie może się Pan wykokosić ze swoją książką. Ostatnio nawet nie poruszam tej sprawy w naszej korespondencji – tak mi się to wydaje beznadziejne”[318]. Być może słowa te zdopingowały Londyńczyka, gdyż trzy miesiące później z Maisons-Laffitte nadeszła wiadomość: „Jutro powinny być pierwsze egzemplarze Ewolucjonizmu. Robię dwa wydania: jedno na papier bible, a drugie jako normalna książeczka w ramach »Biblioteki Kultury«. Wyślę Panu zaraz egzemplarze”[319]. Ewolucjonizm ukazał się w nakładzie tysiąca egzemplarzy. Pierwszą połowę nakładu, skierowaną do czytelnika emigracyjnego, wydano w okładce charakterystycznej dla kolekcji w pięciuset egzemplarzach. Natomiast kolejne pięćset przeznaczone na kraj miało jedynie białą okładkę bez tytulatury. Giedroyc uważał, że książka „zupełnie dobrze wyszła” i zastanawiał się, „czy wywoła echa w kraju”[320]. Równocześnie „dość szeroko” rozesłał egzemplarze recenzyjne, zwrócił się również do Zbigniewa Brzezińskiego z prośbą o napisanie recenzji i o pomoc w wydaniu tomu po angielsku[321]. Redaktor przekonywał Mieroszewskiego, który wątpił w popularność swojej książki: „Ma Pan jakiś kompleks niższości. Sprawa Ewolucjonizmu jest sprawą bardzo ważną, niezależnie od tego, że książeczka jest przedrukiem i ma mało stron. Inaczej nie właziłbym, jakby nie było, w wysokie koszta druku całkowicie deficytowego. Ja jednak będę próbował to rozdmuchać”[322]. Zgodnie z obietnicą zasugerował Heydenkornowi: „Zwróć uwagę na broszurkę Mieroszewskiego Ewolucjonizm. Przywiązuję do niej wielką wagę, choć to tylko zbiór ost[atnich] artykułów”[323]. Na co otrzymał odpowiedź: „broszurka Mieroszewskiego doskonale skomponowana. Bardzo ciekawie przedstawia się właśnie w formie książkowej”[324].

W swej książce Mieroszewski postawił tezę, że „ewolucjonizmu jako teorii politycznej nikt sobie nie wybiera. Polacy w ogóle nie mają wyboru ani alternatywy. Ponieważ ani komunizmu, ani Rosji nie możemy odrzucić – musimy starać się wpłynąć na ewolucję zarówno komunizmu, jak i Rosji”[325]. Książka, kierowana przede wszystkim do czytelnika krajowego, zawierała sformułowania, które miały „na celu przybliżyć emigracyjnych »neapolitańczyków« do »Wezuwiusza«, i wykazać im, że choć nie musi się mieszkać nad Wisłą – to jednak dopóki pragnie ktoś pozostać autentycznym Polakiem, nie może wspomnieniami i mitami zastępować problematyki współczesnej rzeczywistości krajowej. To jest trudne i wymaga wielkiego wysiłku. W ostatnich 200 latach nie było jednak łatwo być Polakiem nawet nad Wisłą, a cóż dopiero nad Tamizą czy Sekwaną”[326]. Londyńczykowi wtórował Andrzej Chilecki, który twierdził, że wielu „nieprzejednanych i osamotnionych działaczy emigracyjnych” nie ma nic do zaoferowania krajowcom oprócz „wspomnień i tęsknot własnych”, które stanowiły cząstkę historii. Przypomniał również o zasadzie postępu określającej prawa historii i w związku z tym niemożliwym powrocie do lat trzydziestych nie tylko Polaków, ale całej społeczności światowej[327]. Odpierając zarzuty, Mieroszewski stwierdził, że Ewolucjonizm napiętnowali „zarówno oficjalni publicyści krajowi, jak i oficjalni publicyści emigracyjni. Ów dziwny sojusz pomiędzy dogmatykami komunistycznymi a dogmatykami emigracyjnymi umacnia mnie w przekonaniu, że w naszej koncepcji musi być źdźbło słuszności – inaczej konserwatyści komunistyczni i konserwatyści emigracyjni nie wykazaliby tak budującej solidarności”[328].

Ewolucjonizm Mieroszewskiego podsumował dotychczasową linię polityczną „Kultury”. I w książce, i na łamach miesięcznika Londyńczyk nawoływał do przeciwdziałania bierności i zniechęceniu społeczności wychodźczej m.in. przez zainicjowanie „Października” na emigracji[329]. Jego opinie w tej kwestii odzwierciedlały poglądy Giedroycia o rozkładzie emigracji[330]. Redaktor o kompletnej bierności i apatii emigracji pisał również Stanisławowi Vincenzowi; w tym samym liście ubolewał, iż „czytelnictwo książek, i to wszystkich książek, kurczy się niepokojąco”[331]. Zdaniem Redaktora elity polityczne w Londynie odcięły się od społeczności emigracyjnej, traktowały ją mechanicznie jako dobre źródło „do płacenia składek, ofiar etc. Nic dziwnego, że to powoduje defensywną postawę, powoduje zniechęcenie tych mas, ich odejście od wszystkiego, co daje pole do żerowania Moczarom i jego agentom”[332]. Mieroszewskiemu wyznał: „nie jestem osobiście zbyt wielkim demokratą. Życie wyleczyło mnie z wielu złudzeń, ale jeśli przekreślimy społeczeństwo, tak jak to z innych powodów robią komuniści, to lepiej już teraz się powiesić czy wynarodowić”[333]. Sprawa wydawała się ówcześnie poważna ze względu na wzmożoną propagandę oraz penetrację środowisk emigracyjnych przez władze PRL[334].

Redaktor poparł Stowarzyszenie Polskich Kombatantów i jego próbę konsolidacji rodaków poza krajem, zmierzającą do zorganizowania zjazdu polskiej emigracji[335]. Sam próbował namówić Józefa Zielickiego – przyjaciela sprawdzonego we wspólnej pracy w 2. Korpusie, którego uważał za społecznika – do włączenia się w działalność SPK[336]. Podsunął mu również myśl o urządzeniu zjazdu redaktorów prasy polonijnej jako jedynego „kanału oddziaływania na opinię emigracji”. Zastanawiał się, czy w razie odmowy SPK takiego zjazdu nie zrobić w siedzibie Instytutu, w Maisons-Laffitte. „Praktycznie – tłumaczył Mieroszewskiemu – każdy redaktor może uzyskać bilety bezpłatne samolotowe za reklamę konkretnej linii lotniczej. Jest tylko kwestia mieszkania, wiktu i opierunku. Ma się rozumieć, jest to straszne zawracanie głowy, ale może warto”[337]. Giedroyciowi nie udało się zrealizować tego pomysłu, zmierzającego do ożywienia społeczności wychodźczej.

Mimo trudności na rynku wydawniczym, Redaktor konsekwentnie wspierał pisarzy emigracyjnych, publikując ich teksty czy nagradzając dorobek. Zgodnie ze złożoną wcześniej deklaracją o „utrzymaniu tych kilku talentów autentycznych”, wydał kolejny tom poezji Iwaniuka. Na początku 1965 r. ukazał się Wybór wierszy poety. Stempowski przyznał, że w tomiku „dostrzega się własny dorobek Iwaniuka, jego własny słownik, listę obrazów i tryb majaczenia. Jest w nim coś przyjemnie klasycyzującego”[338]. Iwaniuk za swą „twórczość poetycką w ostatnich latach” został laureatem Nagrody Literackiej „Kultury” za rok 1964[339]. Gratulacje poecie złożyli Wittlin i Wierzyński, ten ostatni nazwał wybór „bardzo piękną książką”[340].

Następna pozycja z „Biblioteki Kultury” była dla Giedroycia jednocześnie wyprawą w dwudziestolecie międzywojenne i przypowieścią o „rodzinnej Europie”. Wojna i sezon Michała K. Pawlikowskiego stanowiła kontynuację bestselleru tego emigracyjnego pisarza Dzieciństwo i młodość Tadeusza Irteńskiego[341]. Powieść przedstawiała wydarzenia od początku I wojny światowej do pierwszych dni września 1939 r. Józef Mackiewicz w recenzji przyznał, iż przeczytał ją jednym tchem, „może z większym jeszcze zachłyśnięciem niż pierwszą książką. Byłem miejscami oczarowany, miejscami rozdrażniony, olśniony, sceptyczny; i znów zachwycony, i z kolei skłonny do niejednej złośliwej uwagi”[342]. Natomiast zdaniem Danilewicz wartość powieści „kryje się w tym, że przekazuje obraz współżycia Polaków, Białorusinów, Żydów i Rosjan w dawnej guberni mińskiej i w Mińsku, w atmosferze żywych tradycji wielowiekowej przynależności do W.X. Litewskiego”[343].

W czerwcu 1965 r. Instytut wydał pierwszą „europejską” książkę Gombrowicza, która powstawała pomiędzy Buenos Aires a Vence[344]. Pisarz po uzyskaniu rocznego stypendium Fundacji Forda po blisko dwudziestoczteroletnim pobycie w Argentynie opuścił Amerykę Południową i wyjechał do Berlina Zachodniego. Kosmos, ukończony już na Starym Kontynencie, wydrukowano w nakładzie 1,5 tys. egzemplarzy[345]. Pisarz rekomendował utwór: „Tytuł jest »kosmiczny«. Czy treść odpowiada tytułowi? Czy zawartość tego utworu zakrojona jest rzeczywiście na skalę kosmiczną? Czytelnik sam się przekona. Tutaj wystarczy powiedzieć, że jest to powieść prawie kryminalna, o akcji żywej i postaciach plastycznych. Wpatrzony w rysy i plamy sufitów, ścian, pochylony nad śmietnikami bohater – detektyw szuka »znaków«, którymi rzekomo ktoś go osacza... i to doprowadza go do zdumiewających zdarzeń, przygód rozpaczliwych, do „wezbrań” szalonych i bolesnych „rozpadów” rzeczywistości. Rzecz dzieje się w Zakopanem. Tatry, ta »burza rycząca materii«, wdzierają się w akcję”[346].

Książkę z zachwytem przyjął Jeleński: „Dostałem Kosmos – napisał Redaktorowi – i jestem jeszcze większym entuzjastą tej książki, niż kiedy ją czytałem w rękopisie. Z nielicznych polskich odgłosów (listownych) wnoszę, że Kosmos spotka się wśród polskich »kulturalnych« czytelników z niezrozumieniem większym jeszcze niż Pornografia (której nie zrozumiał nawet Sandauer)”. Jeleński uważał ją za „jedną z najbardziej odkrywczych książek współczesnych. Jest to nieświadoma być może transpozycja artystyczna całego zagadnienia determinizm–indeterminizm, kluczowego dla współczesnej nauki i naszej wizji świata. [...] Jest to również jedna z pierwszych eksploracji dziedziny całkowicie zaniedbanej przez Freuda: podświadomości fizycznej (całkowicie poza erotyką, a raczej na jej marginesie. Erotyka w Kosmosie to jeszcze inna sprawa). Chodzi tu o udział funkcji całego ciała w każdym ludzkim działaniu (raczej w każdej percepcji). Jest to wreszcie wielka powieść metafizyczna”[347]. Giedroyc, na taką ocenę dzieła Gombrowicza i zapowiedź napisania recenzji o niej do „Kultury”, odparł: „Nie dając książce tak wysokiej rangi jak Pan, co zapewne wynika z moich dość konserwatywnych gustów, jestem pod jej dużym wrażeniem”[348]. Natomiast Wittlin po dwukrotnym przeczytaniu powieści oznajmił, że „jest to ważna pozycja i nowe duże osiągnięcie Gombrowicza”[349].

Instytut Literacki, który prezentował twórczość różnych pokoleń pisarzy, przypomniał czytelnikom eseistykę Stanisława Vincenza, jednego ze swych wytrwalszych współpracowników. Giedroyc poznał Vincenza już w okresie międzywojennym jako redaktora miesięcznika „Droga”. Po wojnie ponownie nawiązali kontakt i korespondowali ze sobą od 1946 r. do śmierci pisarza w 1971 r.[350] W ciągu tych lat Redaktor próbował zaangażować Vincenza w wiele przedsięwzięć, m.in. planował powierzyć mu przygotowanie antologii tekstów polsko-żydowskich”[351]. Tym razem z pomocą przyszedł Miłosz, który na początku 1964 r. dokonał wstępnego wyboru tekstów pisarza z ostatnich 25 lat, o czym Vincenz poinformował Redaktora: „Przypuszczam, że Pan zna treść listu, który dotyczy układu moich esejów, przeznaczonych do wydania przez »Kulturę«, czyli po prostu mówiąc, pozostawionych na Pańskiej głowie przez Czesława. Tak jakby Pan miał za mało jeszcze »curesów«”[352].

W odpowiedzi Giedroyc zasugerował opuszczenie dwóch szkiców: Conrad a konwencja, już opublikowanego w Conradzie żywym, oraz O możliwościach rozpowszechniania kultury i literatury polskiej, zdezaktualizowanego po 1956 r. Zaproponował też, by autor zwrócił się do Miłosza o napisanie przedmowy, a syn Vincenza, Andrzej, zrobił adiustację rękopisu i przygotował go do druku. Na koniec Redaktor wyraził przypuszczenie, że książka ukaże się w następnym roku. Jako honorarium podał kwotę 1000 franków płatną w dwóch równych ratach: pierwsza po zaakceptowaniu antologii, druga zaś po jej wydaniu[353]. Pisarz bez oporów przystał na te sugestie. Zaproponował jedynie dołączyć esej o Pauzaniuszu „dlatego, że ogół inteligentów w Polsce i jeśli się nie mylę na emigracji, niemal skandalicznie mało wie o Pauzaniuszu. Jako ogólny tytuł tomu proponuję Po stronie Pamięci. Wybór esejów. A więc Pauzaniusz jako pamięć i opis starożytności jeszcze bardziej jest na miejscu”[354].

Po ostatecznych uzgodnieniach Po stronie pamięci wydano w połowie 1965 r. W przedmowie Miłosz zachęcał do lektury oraz podpowiadał, jak należy się do niej zabrać: „Trzeba chyba wyobrazić sobie, że siedzi się w półciemnej komnacie, patrząc na ogień trawiący grube bierwiona na kominku i słuchając opowieści o krajach, o ich rzekach, górach i bogach, o spotkaniach z dawnymi poetami i filozofami. Opowiadający zdaje się czerpać przyjemność z samego gadania i zapominać, dlaczego coraz to z jakiegoś drobiazgu wysnuwa nową opowieść. Nie chce niczego dowodzić, a kiedy sądzimy, że dowodzi, wkrótce wygląda na to, że gubi wątek i nie bardzo wie, ku czemu zmierzał. I tylko niepostrzeżenie, stopniowo, w miarę jak rezygnujemy z chęci, żeby wyłuskiwać tezy i wnioski, zaczyna przezierać z samego zestawienia bajań figlarnie ukryta, sokratycznie zamaskowana, intencja”[355].

W wielopokoleniowy nurt autorów „Biblioteki Kultury” wpisał się Jerzy Pietrkiewicz, jeden z nielicznych dwujęzycznych pisarzy emigracyjnych, profesor Uniwersytetu Londyńskiego. Jego Poematy londyńskie i wiersze przedwojenne ukazały się równo w trzydzieści lat od jego debiutanckiego tomu poezji[356]. Wydawca w słowie wstępnym podkreślił „niezwykłą karierę w powieści angielskiej” Pietrkiewicza rozpoczętą w 1953 r., a także uznanie krytyków obcych zwracających „uwagę na rodowód poetycki pisarza, który w ich ocenie »jest jednym z naszych najbardziej inteligentnych i oryginalnych powieściopisarzy«”. Jako powód wydania zbioru podano „trwały dorobek poetycki” Pietrkiewicza, nabierający „coraz większego znaczenia w perspektywie lat”[357]. Autor wyjaśniał, że ze względu na edycję książki poza krajem na pierwszy plan wysunął poematy londyńskie, na drugi zaś wiersze z lat przedwojennych. Zwłaszcza utwory cieszące się „szczególną popularnością wśród moich rówieśników z pokolenia skazanego na zagładę”. Wyraził również podziękowanie redaktorowi Jerzemu Giedroyciowi za „życzliwą opiekę nad tym wydawnictwem”[358].

Do zasadniczego problemu polskiego uchodźstwa powojennego, poszukiwania odpowiedzi na pytanie „jak być emigrantem?”, Instytut Literacki nawiązał,[359]. Pisarka, żona Józefa Mackiewicza, przedstawiła losy dwóch sióstr z trudem przystosowujących się do życia na obczyźnie, których nostalgia za dzieciństwem symbolizowała tęsknotę za ojczyzną[360]. Powieść zawierała także elementy autobiograficzne, gdyż jedna z bohaterek – Pola, walczy z ciężką chorobą, podobnie jak autorka, której debiut literacki przypadł na czas zmagań z rakiem. Redaktor napisał Mieroszewskiemu o chorobie pisarki i warunkach życia „na pograniczu nędzy”, a także o pomocy dla niej i jej męża z wykorzystaniem na ten cel Funduszu „Kultury”[361]. Giedroyc poinformował również Weintrauba o operacji Toporskiej i organizowanym wsparciu[362]. Miłoszowi doniósł: „À propos Mackiewiczów, to może Pan już słyszał, że jego żona Barbara Topors[ka] poszła na ciężką operację raka. On jest w nędzy. Trzeba zorganizować jakąś pomoc i to najbardziej dyskretną, bo facet nie jest łatwy. Coraz dłuższa je[st] lista osób, którymi się trzeba jakoś zająć, a nie jest to łatwe przy powsze[chnym] zobojętnieniu rodaków czy rozdarciu, a Zachód interesuje się każdym zza »żelaznej kurtyny«, ale nie emigrantem. Najzabawniejsze, że ci podopieczni, to pr[awie] wszyscy ludzie, którzy byli czy są ze mną na noże. Ech, życie”[363]. W marcu 1965 r. Mackiewicz poinformował Redaktora: „W ostatnich czasach [żona] poczuła się trochę gorzej i musiała przerwać pisanie. Ma jednak nadzieję, że wkrótce ukończy swoją pracę i będzie mogła przedstawić ją Panu do łaskawej oceny”[364]. W miesiąc później pisarz doniósł o poprawie zdrowia małżonki i jej powrocie do pisania[365]. Na co Redaktor odparł: „Bardzo się cieszę, że Pani czuje się lepiej i może już pracować. Bardzo jestem ciekaw jej książki”[366]. Siostry wydano wiosną 1966 r. Książkę dostrzegło jury nagrody „Wiadomości” i uhonorowano ją na posiedzeniu 8 lipca 1967 r.[367]

Jesienią nakładem Instytutu ukazał się wraz ze sztuką sceniczną Operetka ostatni tom Dzienników 1961–1966 Gombrowicza. Redaktor, indagowany przez pisarza o wznowienie pierwszego tomu Dziennika za lata 1953–1956, ze względów finansowych za sprawę pilniejszą uznał edycję jego trzeciej części[368]. Ostatecznie po otrzymaniu od autora Operetki, której ze względu na objętość nie mógł wydrukować w „Kulturze”, postanowił oba utwory wydać razem[369], analogicznie do Trans-Atlantyku. Ślubu – pierwszej książki Gombrowicza w Instytucie. Dziennik (1961–1966). Operetka trafił na rynek w nakładzie 1,5 tys. egzemplarzy. Pisarz po otrzymaniu tomu stwierdził: „Wydaje mi się, że wszystko jest w zupełnym porządku. Mam wrażenie, że ten tom jest lepszy od poprzedniego”[370].

Rok 1966 „Biblioteka Kultury” zakończyła Refleksjami amerykańskimi Aleksandra Hertza, zbiorem esejów pierwotnie drukowanych pod tym tytułem w „Kulturze” na przestrzeni dziesięciu lat[371]. Po kilkakrotnych przymiarkach do zebrania tego w całość Giedroyc przedstawił swą propozycję Hertzowi, który odpowiedział: „Oczywiście jak najbardziej idę na wydanie Refleksji. Sądząc z różnych odgłosów krajowych, rzecz ta może być przydatna. [...] Rzecz o Kennedym stanowiłaby zamknięcie. Ale ton całości dałaby rzecz wstępna, którą mam zamiar teraz napisać. Nazywałoby się to Druga rewolucja amerykańska i byłoby rozwinięciem i podsumowaniem całości”[372]. Redaktor z zadowoleniem przyjął odpowiedź autora i starał się ustalić termin nadesłania przedmowy oraz wprowadzenia ewentualnych poprawek do esejów[373]. Hertz poprosił o uwzględnienie w książce dwóch ważnych dla niego rzeczy: opatrzenia rozdziałów datą wskazującą na czas ich powstania i publikacji oraz umieszczenie na końcu indeksu, przynajmniej osobowego[374].

Refleksje amerykańskie, w układzie chronologicznym z podaną na końcu każdego rozdziału datą publikacji, nieopatrzone żadnym indeksem, wydrukowano 23 grudnia 1966 r. Pozycję zgodnie z zamierzeniem autora otworzyła Druga rewolucja, jednocześnie wprowadzająca w całość, dająca jej perspektywę oraz podsumowująca[375], której pierwsze słowa wyjaśniały czytelnikowi: „Na książkę tę złożył się szereg obserwacji różnych aspektów życia amerykańskiego, robionych w ciągu wielu lat. Przeglądając te obserwacje i zbierając je w jedną całość, autor – bardziej zapewne niż kto inny – może stwierdzić, ile faktów w nich zawartych należy już dziś do przeszłości, ile z nich zostało już zdystansowanych przez historię. W dużym też stopniu książka ta jest nie tyle podsumowaniem elementów rzeczywistości dzisiejszej Ameryki, ile ukazaniem drogi jej stawania się, jej dziejów lat ostatnich”[376].

Hertz w swojej autobiografii przyznał, że Refleksje amerykańskie wyrosły z jego przeszło piętnastu lat „życia amerykańskiego i uczenia się Ameryki”. „Nieraz były to lekcje bardzo bolesne, przynoszące zawody i troski, przynoszące poniżenie i rozczarowania. Ale były to lekcje nad wyraz pożyteczne. I nigdy nie chciałbym ich się wyrzec. Jeżeli doszedłem do jakiegoś rozumienia Ameryki, jeżeli w tym kraju znalazłem jakieś miejsce dla siebie, to w pierwszym rzędzie zawdzięczam to tym lekcjom porażek życiowych”[377].

Swoje pierwsze dwudziestolecie „Biblioteka Kultury” zamknęła akcentem amerykańskim. Najprawdopodobniej było to niezamierzone i wynikało z rytmu pracy oficyny. W omawianym okresie (1960–1966) w stosunku do rodzimych pisarzy Giedroyc kontynuował swą politykę wydawniczą z poprzednich lat. W „Bibliotece Kultury” nadal ukazywały się utwory pierwszych piór Instytutu: Gombrowicza, Hłaski, Miłosza i Stempowskiego, do których dołączyli Herling-Grudziński, powróciwszy do oficyny po prawie dziesięcioletniej przerwie, oraz Wierzyński. Dzięki konsekwentnym zabiegom Redaktora doszło do edycji książek pisarzy starszego pokolenia (Wittlin, Vincenz) oraz młodego, reprezentowanego m.in. przez część środowiska „Merkuriusza” (m.in. Czaykowski, Czerniawski). W tym czasie odnotowano kolejne debiuty literackie (Guilley-Chmielowska, Haupt). Z uznaniem krytyków spotkało się poważne przedsięwzięcie wydawniczo-edytorskie w postaci trzytomowego wydania pamiętników Witosa.

Repertuar książkowy charakteryzował się dużą rozpiętością tematyczną, gdyż obok dzieł literackich (Gombrowicz, Haupt, Herling-Grudziński, Hertz, Hłasko, Miłosz, Wittlin, Vincenz), historycznych (Kot, Zaremba), socjologicznych (Czaykowski i Sulik, Mostwin) znalazły się również książki społeczno-polityczne (Hertz, Mieroszewski). Nad ówczesnym dorobkiem oficyny za sprawą Ugody hadziackiej prof. Kota unosił się duch „zgody narodowej”.

Wolny głos zniewolonego świata

Wydarzenia polityczne w Europie Środkowo-Wschodniej nadal determinowały strategię wydawniczą Giedroycia, szczególnie że przy narastającym rozłamie w bloku komunistycznym zahamowanie skutków „odwilży” okazało się niemożliwe[378]. Rzecznikami liberalizacji za „żelazną kurtyną” pozostali w pierwszej kolejności literaci. W zależności od wewnętrznej sytuacji politycznej danego kraju na różne sposoby manifestowali oni swoją niezależność. I tak dramatopisarz Artur Maria Swinarski zaproponował, by Instytut Literacki wydał jego utwory niepublikowane w Polsce[379]. Pisarz, umieszczony na indeksie, w 1960 r. skierował do premiera Józefa Cyrankiewicza pisemną prośbę o umożliwienie wyjazdu za granicę ze względu na trudną sytuację materialną, która zmusiła go do wysprzedania majątku. Na kłopoty finansowe nałożyła się ciężka choroba i kosztowna kuracja. Swinarski przekonywał, że w związku ze swymi jubileuszami: sześćdziesiątym rokiem życia i czterdziestym twórczości, wiele scen zagranicznych zapowiedziało wystawienie jego sztuk, co pozwoliłoby mu się utrzymać poza krajem. Podkreślił, że jego wyjazd „nie ma być demonstracją, ani emigracją, ale po prostu ucieczką przed głodem”[380]. Pismo pozostało bez odpowiedzi, pisarz nie dostał paszportu, a jego położenie nie poprawiło się. O sytuacji Swinarskiego poinformował Giedroycia także Nowak, wcześniej zaalarmowany przez Norberta Żabę, korespondenta „Kultury” w Szwecji[381]. Redaktor starał się pomóc pisarzowi w otrzymaniu stypendium z Fundacji Forda, które umożliwiłoby mu wyjazd i pracę za granicą. W tej kwestii konsultował się z Weintraubem i za jego namową zwrócił się do Sheparda Stone’a, dyrektora programów międzynarodowych fundacji[382]. Ostatecznie władze zezwoliły w 1963 r. na wyjazd Swinarskiego do Wiednia, gdzie zmarł dwa lata później[383].

Redaktor powiadomił Wata o inicjatywie pisarza, jednocześnie wyraził przekonanie, że zaostrzenie cenzury i uniemożliwienie druku książek w kraju może sprowokować literatów do przesyłania maszynopisów oficynom emigracyjnym[384]. Opinię tę potwierdziła Dąbrowska, która po czwartej konfiskacie swego tekstu nie dziwiła się Hłasce i Swinarskiemu. „Zdaje się – orzekła – że nie ma innej drogi, aby pisarstwo polskie przeżyło”[385]. Pisarka żaliła się Stempowskiemu, że sytuacja literatów jest gorsza niż przed Październikiem. Stempowski ten fragment listu przesłał Redaktorowi[386]. Zamiar opublikowania dramatów Swinarskiego Giedroyc trzymał w tajemnicy do momentu ich ekspedycji i prosił o dyskrecję także Mieroszewskiego[387].

Cztery utwory pisarza ukazały się pod wspólnym tytułem Sasza i bogowie w październiku 1960 r. Redaktor chwalił się Miłoszowi: „Mamy u siebie małą sensację w »Bibliotece Kultury«, a mianowicie wydałem tom niedrukowanych (a częściowo skonfiskowanych) utworów scenicznych Artura Marii Swinarskiego. Zbiega się to z jego 60-leciem. Tom wypadł b[ardzo] dobrze”[388]. Po otrzymaniu pierwszych reakcji z kraju doniósł Bobkowskiemu: „Wydanie książki Swinarskiego stało się bombą w Warszawie. Najważniejsze czynniki nad tym dyskutują, a Swinarski siedzi sobie spokojnie i pisze bezczelne listy do Cyrankiewicza”[389]. Na to Bobkowski odparł: „to, że Swinarski nie mógł wydać tego w kraju, jest testem, jest najważniejszą rzeczą. Zresztą odgłosy dochodzą stamtąd, że metody stalinowskie zaczynają znowu wchodzić w pełni w życie”[390]. Z kolei Zofia Hertz napisała Miłoszom o telefonie Stanisława Mackiewicza z Warszawy, który potwierdził otrzymanie Szaszy i bogów i powiedział, „że się trzęsie”. Jednocześnie zauważyła: „W ogóle zabawne jest to, że im bardziej zacieśniają, tym nasze kontakty rosną, i to inne niż kiedyś”[391].

„O Swiniarskim macie zapomnieć!” – pisała prasa emigracyjna, przytaczając decyzję władz o zakazie wypowiadania nazwiska dramatopisarza, wspominania o jego dziełach. Informowała, iż głównym powodem prześladowań Swiniarskiego było wydrukowanie nakładem paryskiej „Kultury” książki, która jest, według polskiej opinii publicznej, śmiałą krytyką ustroju. „Zwłaszcza ostatnia część, Sasza i bogowie, od której książka wzięła tytuł, są to jaskrawe kpiny z Rosji i aluzje do sytuacji w Polsce. Książka ta, na czarnym rynku w Polsce dochodzi do sumy 1000 złotych. Swiniarski to jedyny pisarz, który pozwolił sobie kpić z reżymu komunistycznego wprost w oczy, w okresie, kiedy kpiny dawno już przestały być tolerowane”[392].

Stempowski stwierdził, że „Swinarskiego sztuki mają w sobie coś dziwnie parnasistowskiego, tak jakby były pisane w 1870–1880. Dwie pierwsze wydają mi się najlepsze, ale nie widzę reżysera – obecni reżyserzy polscy są w znacznej mierze moimi byłymi słuchaczami – który potrafiłby coś z tego zrobić”[393]. Z kolei Chciuk zauważył, że każdy, kto weźmie książkę do ręki, „będzie nią zachwycony i zaduma się nad nią. [...] Swinarski wykazuje polot, wyczucie sceny, świetny dialog, poezję i prawdę o ludziach. Wszystkie [dramaty] mają swój wdzięk i pazur”[394].

Giedroyc konsekwentnie realizował swój „program wschodni”, którego ważnym elementem było wpływanie na blok sowiecki. Mieroszewskiemu tłumaczył: „w ogóle trzeba ludziom wbijać w głowę, że a) na Rosję trzeba oddziaływać, b) do Rosji można przenikać jedynie via Polska, c) wniosek: tylko my możemy to robić, gdyż mamy sytuację w Polsce, a jednocześnie już mamy własne kontakty. Tu Terc i Ławrynenko są argumentami”[395]. W 1960 r. Instytut jako „zaproszenie do dialogu”[396] wydał numer rosyjski „Kultury”, do którego Redaktor – szczególnie po książce Sąd idzie! – przywiązywał dużą wagę. Postulowano w nim konieczność współpracy polsko-rosyjskiej, a w uznaniu praw narodu litewskiego i ukraińskiego zrezygnowano z rewindykacji Lwowa i Wilna[397]. Redaktor prosił Łobodowskiego o pomoc w zredagowaniu numeru rosyjskiego, co poeta przyjął z zadowoleniem[398].

Mieroszewski wyraził swoje wątpliwości wobec tej edycji. „Nie wydaje mi się – wyjaśniał Redaktorowi – byśmy mogli za Rosjan robić emigracyjną rosyjską robotę. Jako wschodnioeuropejski dom wydawniczy in exile możemy wydawać książki autorów rosyjskich po rosyjsku – to tak. Ale wszystko, co mamy do powiedzenia Rosjanom jako my, polska emigracja – musimy mówić w pierwszej osobie i po polsku. Gdy wydamy taki numer, to Chruszczow umocni się tylko w przekonaniu, że emigracja rosyjska jest takie zero, iż Polacy muszą za nią działać i wydawać rosyjskie numery pisma. Uważam natomiast za doskonały pomysł wydanie Terca w oryginale rosyjskim z zaznaczeniem we wstępie, że »Kultura« wyda zawsze po rosyjsku każdy manuskrypt rosyjski przesłany jej z Rosji. To miałoby ogromną wymowę”[399].

Z kolei Giedroyc zapewniał, iż „numer będzie próbą dialogu polsko-rosyjskiego, pierwszą chyba w historii i próbą stworzenia dla »rewizjonistów« rosyjskich platformy”[400]. Redaktor naciskał na Mieroszewskiego i uwypuklał znaczenie jego artykułu w tym numerze. „Jedną rzecz – przekonywał – trzeba tylko podkreślić wyraźnie: zrezygnowaliśmy z wielu rzeczy, nie wracamy do przeszłości, nie myślimy o rozczłonkowaniu Rosji, ale sprawa aspiracji narodowych i dążenia do wolności wszystkich narodów jak państwa bałtyckie z Litwą na czele, Ukrainy i Białorusi są nam bliskie i zawsze te tendencje znajdą u nas pomoc. Najważniejsza w chwili obecnej jest próba porozumienia się i dyskusji. Nie ma na to warunków w naszych krajach. Dlatego podejmujemy się tego wysiłku jako pismo niezależne i w wolnym kraju. Chcemy kontynuować linię Hercena i jego »Kokołu«, który w latach 60. [XIX w.] nie wahał się stanąć w obronie walczących Polaków, choć ten krok okazał się śmiertelnym dla jego popularności w Rosji. To są generalia. Pana artykuł może w obecnej sytuacji (wizyta Chruszczowa) stać się sensacją światową w dobrym tego słowa znaczeniu, jak cały zresztą n[ume]r. Dlatego naprawdę bardzo proszę, by Pan nie odmówił”[401]. Ostatecznie Mieroszewski przystał na propozycję Redaktora i zamieścił w rosyjskim numerze swój tekst[402].

Sukces wydawniczy książki Terca, wzmocniony numerem rosyjskim „Kultury”, nasunął Giedroyciowi pomysł wyjazdu do Stanów Zjednoczonych w celu ponownego starania się o stworzenie domu wydawniczego[403]. Aleksandra Hertza poinformował o robionym już „rozpoznaniu terenu” i poszukiwaniach „jakiegoś zaczepienia”[404]. Natomiast Stempowskiemu wyznał: „Moja stara idée fixe stworzenia dużego domu wydawniczego wschodnioeuropejskiego nabiera rumieńców życia. Tylko czy Amerykanie są w stanie to zrozumieć? [...] Kto wie, czy jesienią, a raczej zimą, nie zaryzykuję wyskoczenia do USA w tej sprawie”[405]. Wittlinowi napisał o swojej decyzji przyjazdu do Stanów Zjednoczonych po „złote runo”, ale dopiero po zakończeniu wyborów prezydenckich i z jakimś planem działania, by „wiedzieć gdzie i przez kogo można gdzieś uderzyć. Bez tego można siedzieć i pół roku bez żadnego rezultatu”[406]. W końcu 1960 r. Redaktor donosił Hertzowi: „Projektuję plus minus na marzec. Myślę, że wcześniej nie byłoby sensu. Do marca zapewne zakończy się »zmiana warty« i nowi urzędnicy może będą w pierwszym okresie bardziej zaciekawieni nowymi pomysłami i projektami. W każdym razie przyjadę »własnym przemysłem«, nie korzystając z pomocy FE”[407]. Hertz utwierdził Giedroycia w jego oczekiwaniach wobec nowej administracji amerykańskiej, przewidując, że winna ona „mieć więcej zrozumienia dla spraw, które nas tak żywo obchodzą”, niż poprzednia[408].

W listopadzie 1960 r. na prezydenta Stanów Zjednoczonych został wybrany kandydat demokratów John F. Kennedy. Pod koniec tego roku Redaktor, z zainteresowaniem obserwujący amerykańską scenę polityczną, prowadził ożywioną korespondencję ze swoimi współpracownikami zza oceanu. Mieczysławskiej pisał: „Bardzo jestem ciekaw nowego prezydenta i nowej polityki. Jak dotąd tu papiery amerykańskie strasznie spadły”[409]. Korboński przesłał do Maisons-Laffitte swój krótki komentarz bieżących wypadków: „powiał nowy wiatr w Waszyngtonie. Do władzy doszli ludzie, którzy w istniejących warunkach są może najlepszym zespołem, na jaki stać Stany Zjednoczone. Jeśli nie porwą ze sobą narodu amerykańskiego [...] i nie przeprowadzą mobilizacji wszystkich sił amerykańskich, to przyszłość będzie wyglądała ponuro. [...] Więcej na razie nie da się napisać”[410]. Giedroyc interesował się, jaką pozycję w nowej administracji ma Brzeziński[411]. Hertz donosił: „Brzeziński należy do zespołu harvardzkiego, który jest bliski prezydenta. Jaka w obrębie tego zespołu jest pozycja Brzezińskiego, trudno powiedzieć. Przypuszczam, iż jest on blisko tych, którzy są blisko Kennedy’ego. A to byłoby dużo! Licząc się z egzaltacją rodaków, wszystkie wpływy trzeba dyskontować na 50 proc., albo i więcej. Ale z Brzezińskim trzeba się liczyć. Jest to człowiek poważny, rozumny, ma duże stosunki. Nawet jeżeli bezpośrednio nie trafia do prezydenta, może bardzo pomóc w wielu rzeczach”[412].

W pierwszej połowie 1961 r. Giedroyc otrzymał od Brzezińskiego artykuł o Rosji, napisany wspólnie z Williamem E. Griffithem, byłym doradcą politycznym RWE w Monachium. O jego szybki przekład poprosił najpierw Mieroszewskiego: „muszę go koniecznie zamieścić w n[ume]rze lipcowym, by artykuł ukazał się wcześniej niż w »Foreign Affairs«. Nie idzie tu tylko o względy prestiżowe, ale związanie Brzezińskiego z nami, co jest niezmiernie ważne dla naszej przyszłości”[413]. Zasugerował Londyńczykowi, by w przypadku braku czasu zwrócił się z tą propozycją do Bogdana Czaykowskiego, który ostatecznie zrobił przekład. Redaktor doniósł o tej publikacji Michałowskiemu z Wolnej Europy, gdyż uważał tekst za „niezmiernie ważny dla spraw polskich i polsko-niemieckich, nie tylko dlatego że obaj panowie [Brzeziński i Griffith] w sposób ostrożny powtarzają tezy »Kultury«. Waga tego artykułu polega na tym, że ukazuje się on w lipcowym n[ume]rze »Foreign Affairs«, a więc będzie miał stempel półoficjalny i można go będzie traktować jako początek zmiany polityki USA. [...] Ważne jest bowiem, by tekst przeskoczył w możliwie największej ilości do kraju”[414]. Artykuł został odbity na papierze biblijnym i wysłany do Polski, m.in. przez Mieroszewskiego[415]. W miesięczniku tekst poprzedzono komentarzem redakcji. Podkreślono, że artykuł zapowiada zmianę polityki Stanów wobec Europy Wschodniej i że wiele jego tez zgadza się z poglądami lansowanymi przez „Kulturę”. Pisano: „trzeba z największym naciskiem podkreślić kapitalne znaczenie tego artykułu, dającego nam nadzieję, że polityka amerykańska zaczyna wychodzić z impasu”[416].

Przed wyjazdem do Stanów Zjednoczonych Giedroyc odbył jeszcze dwie podróże. Na początku marca 1961 r. wybrał się do Monachium „dla przedyskutowania różnych spraw z Ukraińcami i Niemcami”. Tam spotkał się z Borysem Lewickim oraz Bohdanem Osadczukiem. Wcześniej w liście do Lewickiego zasygnalizował tematy, które chciał z nim poruszyć: „1. Możliwość wykorzystania ruchu narodów afroazjatyckich i włączenia do nich sprawy narodów Zw[iązku] Sowieckiego, ewentualność założenia Międzynarodówki Narodów Kolonialnych; 2. Reorganizacja dotychczasowych metod działania propagandowego na Zw[iązek] Sowiecki i Demokracje Ludowe; 3. Akcja wydawnicza pomyślana w skali wschodnioeuropejskiej; 4. Zastanowienie się nad wydawaniem miesięcznika typu »Kultura« w języku angielskim przeznaczonego dla intelektualistów amerykańskich”[417]. Redaktor wyjechał także do Londynu, by porozmawiać z Mieroszewskim[418].

Przed podróżą do Stanów Zjednoczonych Giedroyc poprosił Mieczysławską o zarezerwowanie hotelu i wyłożył cel swej wizyty: „Przyjeżdżam ma się rozumieć w sprawach wydawniczych, bo te są dla mnie najbardziej ważne, ale również chciałbym – w miarę możności – przedyskutować zmianę dotychczasowej polityki (myślę przede wszystkim o propagandzie) wobec nie tylko Polski, ale i Związku Sowieckiego, również mnie sprawy afrykańskie bardzo pasjonują, gdzie widzę duże możliwości polskie, które winny zainteresować Amerykanów. Myślę, że rozmowa z [Władysławem] Bestermanem[419] byłaby ważna [...], jeśli go te sprawy interesują. [...] Właściwie najbardziej bazuję na pomocy [Pawła] Mayewskiego[420] i [Zbigniewa] Brzezińskiego. Będę, ma się rozumieć, starał się dojść do Fundacji Forda i do Departamentu Stanu. Przede wszystkim bardzo liczę na Twoje rady i sugestie”[421].

Przedmiot swoich rozmów z Amerykanami Redaktor konsultował z Mieroszewskim i Hertzem. Temu ostatniemu w liście przedłożył całą listę tematów: na pierwszym miejscu postawił kwestie związane z „Kulturą”, później sprawy wydawnicze oraz pomysł utworzenia amerykańskiej agencji wydawniczej. Zdaniem Giedroycia Polski Instytut Naukowy miał być jedną z jej instytucji założycielskich i jednocześnie wejść do władz agencji. Planował on także poruszenie problemu związków zawodowych oraz zorganizowanie międzynarodówki socjalistycznej w krajach kolonialnych i przy tej okazji namawiał Hertza do napisania książki o związkach zawodowych i ubieganie się o grant od nich na ten cel. Giedroyc zastanawiał się nad zabezpieczeniem finansowym swych projektów. Żalił się Hertzowi, że „poza »Kulturą«, która jakoś idzie, wszystkie inne akcje były niesłychanie »szarpane«. Każda nowa książka zależy od zdobycia ekstra pieniędzy czy zrobienia jakichś oszczędności. Praktycznie nie byłem nigdy w stanie zrobić jakiegoś rozsądnego planu wydawniczego w perspektywie rocznej. Już taka paroletnia stabilizacja miałaby dla nas ogromne znaczenie”[422].

Mieroszewski radził Giedroyciowi unikać kategorycznych sądów, krytykowania oraz dyskutowania nad gotowymi projektami na piśmie. „Niech Pan Amerykanom powie – przekonywał – że chcielibyśmy co roku wydawać w polskim przekładzie dwie–trzy, a może cztery doskonałe amerykańskie książki (nie powieści) z przeznaczeniem na emigrację i kraj. [...] W pewnym momencie trzeba im powiedzieć również i to, że to my czasem mamy informacje, których nikt inny nie ma. Kto miał Terca?? Kto ma możność intymnego kontaktu z Polakami, którzy odwiedzają Rosję? Nie jesteśmy wywiadem ani Bergiem, ale od czasu do czasu moglibyśmy się podzielić naszymi informacjami z ludźmi, którzy okazują nam pomoc”[423].

Gdy Wittlin dowiedział się, że Redaktor przybywa do Ameryki 25 kwietnia[424], z zadowoleniem napisał: „A więc spotka nas wielka radość ujrzenia Pana w Nowym Jorku! Tylko prosimy serdecznie nie odmawiać nam przyjemności skromnego koleżeńskiego przyjęcia Pana na naszym exilowym PEN Clubie. Nie musi Pan przemawiać. Będą ludzie, którzy i tak pragną Pana widzieć, np. [Jurij] Ławrynenko, Roman Gul, [Jewhen] Małaniuk i inni pisarze, może Daniel Bell, którego sprowadzić chce [Paweł] Mayewski. Zasłużył się Pan wszystkim, nie tylko Polakom, niechże mam satysfakcję zaprezentowania Pana penklubowym kolegom”[425]. Nie wiadomo, jak dokładnie przebiegał pobyt Redaktora w Stanach Zjednoczonych, gdyż w archiwum Instytutu Literackiego nie odnaleziono ani planów tej podróży, ani żadnej relacji. O jej przebiegu wiemy wyłącznie z listów Giedroycia do współpracowników.

25 maja 1961 r. Giedroyc powrócił do Maisons-Laffitte. Na początku czerwca donosił Mieroszewskiemu: „Ciągle nie mogę się zebrać z obszernym listem do Pana, gdyż młynek jest bezustanny. Do zaległości dołączyły się b. sensacyjne rękopisy z Sowietów, które spadły jak z nieba. Bardzo to bowiem wzmacnia moją pozycję i moje wnioski, które składałem w Stanach. Mam tu też wielkie kłopoty z tłumaczeniem. Tę sprawę proszę traktować z największą poufnością. [...] Nie chcę tym razem zmarnować efektu, tak jak to było z pierwszym Tercem”[426]. Tą niespodzianką okazały się nowe opowiadania Terca, tj. Siniawskiego, oraz sztuka Iwanowa, czyli Remizowa, które Hélène Zamoyska przywiozła z Rosji.

Redaktor pochwalił się Miłoszowi: „Dostałem ostatnio trzy duże rękopisy z Sowietów, w tym tom nowych opowiadań Terca. Bardzo ciekawe przede wszystkim literacko. Wat jest pod dużym wrażeniem”[427]. Instytut planował wydać teksty obu autorów zarówno w języku polskim, jak i rosyjskim. Redaktor uzgadniał z Zamoyską, którą traktował jako pełnomocnika rosyjskich pisarzy, wszystkie kwestie dotyczące edycji. Między innymi pytał: „Czy jednak nie można by wydać wydania rosyjskiego we wrześniu? Dowiaduję się z gazet, że jest wystawa sowiecka w Paryżu w sierpniu i spodziewany jest bardzo duży zjazd delegatów i turystów sowieckich. Sądzę, że to będzie wystarczająco przekonywającym argumentem, że maszynopisy przywiózł ktoś w tym okresie”[428]. Zamoyska, która wyraziła zgodę na wcześniejszą edycję, podała również, zgodnie z życzeniem Terca, kolejność utworów w jego książce[429]. Jednak planów tych nie zrealizowano z powodu opóźnień w drukarni, dlatego książki ukazały się najpierw w języku polskim, a później po rosyjsku.

Przełożenie dostarczonych przez Zamoyską tekstów Iwanowa Giedroyc zaproponował Łobodowskiemu. Na czas ich tłumaczenia zaprosił poetę do Maisons-Laffitte, ponieważ „to bardzo byłoby ułatwiło stachanowską pracę”. Poprosił Łobodowskiego o „największą dyskrecję” oraz „pomoc w sprawie, która wydaje mi się najwyższej wagi”[430]. Poeta przyjął zaproszenie do „Mezonu”, ale zastrzegł, że praca musi się zakończyć w początkach lipca[431]. Ze swej tajemnicy Giedroyc zwierzył się również Mieczysławskiej, której doniósł o wydaniu nowych rękopisów sowieckich. Poinformował ją o przekładzie Łobodowskiego oraz o jego pobycie w „Kulturze”. „Chcę go zamknąć i nie wypuścić, dopóki nie przetłumaczy wszystkiego, skąpo mu wydzielając wino”, gdyż „tu każdy dzień się liczy”[432].

Natomiast napisanie wstępu do opowiadań Terca oraz przełożenie jego opowiadania Gołoledź Giedroyc powierzył Aleksandrowi Watowi. Relacjonował on Redaktorowi postępy z przedmową, stwierdzając, że „puchnie ponad spodziewanie. Temat »literatury szufladowej« daje możność poruszania wielu spraw węzłowych. Tak więc zaczynam od problemów polskiej literatury, aby zademonstrować, czym mogłaby być wartościowa literatura szufladowa [...]. Dalej – dochodzenie kim jest Terc, »rzecznik« sowieckiej li[teratury] szufladowej – dochodzenie, które rzecz jasna nie doprowadza do żadnych wniosków (raczej je gmatwa), ale pozwala i pośrednio oświetlić warunki egzystencji i pracy sowieckich pisarzy. Dalej – analiza »filozofii« Terca, uwagi (moje) o socrealizmie, częściowa polemika ze świetnym Anonimem. Dalej – analiza »treści« nowel, referencje do »bytu sowieckiego«. Wreszcie analiza stylu i języka, ustalenie Terca w linii Gogol–Szczedryn–Sałtykow. Zakrawa to na arkusz druku [...]. Błagam zatem o dni jeszcze kilka!”[433].

W przedmowie Wat próbował rozszyfrować, kim jest Abram Terc. Określił pisarza „jako rzecznika sowieckiej literatury szufladowej, tzn. jako typowy wolny głos z sowieckiej strony, przy czym typowość nie dotyczy stylu, temperamentu itp., ale najogólniejszej postawy umysłowej i emocjonalnej”[434]. Wstęp zatytułowany Czytając Terca stał się – jak zauważył Tomas Venclova – pierwszą okazją do zaprezentowania „długo dojrzewających przemyśleń na temat specyficznych cech ideologii stalinowskiej i sztuki sowieckiej”[435]. Wat tak samo jak autor opowiadań posłużył się wymyślonym nazwiskiem, podpisując się jako Stefan Bergholz[436]. Giedroyc wyjaśnił Zamoyskiej: „to jest pseudonim jednego z najwybitniejszych polskich intelektualistów-komunistów z kraju i ten wstęp ma ogromne znaczenie. Pan August [mąż Zamoyskiej] ma rację, że styl jest nieco manieryczny i cała przedmowa jest zbyt skondensowana, ale to jest naprawdę wyjątkowy dokument”[437].

Mieroszewskiemu Giedroyc ujawnił prawdziwe nazwisko autora wstępu, zdradził też, że przebywa on w Maisons-Laffitte i pracuje nad dwiema książkami. „Z naciskiem podkreślam – pisał Redaktor – że to jest całkowita tajemnica, o której absolutnie nikt nie może wiedzieć. Podkreślam to tak silnie, gdyż Pan nie zawsze jest ostrożny”. Na zakończenie listu dodał: „Raz jeszcze proszę o śmiertelną tajemnicę do Wata (najlepiej niech Pan list zniszczy). Bardzo proszę o wszystkie echa, z jakimi się Pan spotka w związku z książkami. Proszę również o naprawdę pilnowanie, by ją wtykać przejezdnym”[438]. O bliskiej ekspedycji książek Terca i Iwanowa Redaktor powiadomił także Stempowskiego, napomknął mu też w ścisłej tajemnicy o przedmowie Wata[439]. Mieczysławską poprosił o wysłanie dziesięciu odbitek wstępu Bergholza na papierze biblijnym do Polski, m.in. do Kazimierza Brandysa, Władysława Broniewskiego, Ireny Krzywickiej[440]. Podobną prośbę skierował do Zamoyskiej, którą uczulał, by wykorzystywała każdą okazję do przesłania bądź ofiarowania książek Terca i Iwanowa, gdyż „każdy egzemplarz za »żelazną kurtyną« to już wielki sukces”[441]. Stempowski po lekturze Opowieści fantastycznych z przedmową Wata wyraził swój niepokój „połączeniem Bergholza i Terca w jednym tomie. Wydrukowany oddzielnie – tłumaczył Redaktorowi – w »Kulturze« wstęp Bergholza byłby początkiem użytecznej dyskusji, jako wstęp do książki Terca wygląda na wyrok na autora i tworzy kombinację eksplozywną, prowadzącą do nieoczekiwanych reakcji. Pośpieszam dodać, że rozprawę Bergholza uważam za świetną, godną boskiego Astolfa, jakby powiedział Homer”[442].

Sztuka Iwanowa Czy istnieje życie na Marsie? zawierała przedmowę, w której autor tłumaczył czytelnikowi motywy swej twórczości: „jestem pisarzem i piszę o wszystkim, co przeżyłem, czym żyłem, co mnie poruszało. [...] Aby uniemożliwić powtórzenie się tragedii, to i owo mogą zdziałać pisarze. Niech więc moja sztuka teatralna stanie się jeszcze jednym przypomnieniem tej prawdy, że kierownictwo KPZS [Komunistyczna Partia Związku Sowieckiego] nie chciało powiedzieć ani jednego słowa o haniebnych latach 1947–1953 i w dalszym ciągu upiera się przy starej linii. Niech demaskuje i kompromituje ten »najbardziej demokratyczny system«, tak wychwalany przez Chruszczowa. Niech stanie się pożyteczna dla tych wszystkich, którzy stojąc na humanistycznych pozycjach, odrzucają zarówno państwo burżuazyjne, jak i sowiecką dyktaturę, tych, którzy poszukują nowych dróg społecznego rozwoju”[443].

Podczas gdy trwało tłumaczenie rosyjskich rękopisów, Redaktor szukał środków finansowych na ich wydanie, gdyż jego pobyt w Stanach Zjednoczonych nie przyniósł oczekiwanych efektów. „Sytuacja nie jest dobra – pisał Hertzowi – i nadal z uporem myślę, że mój wyjazd nie dał żadnych rezultatów. Trudno przeskoczyć rutynę amerykańską oraz zaufanie do starych ramoli emigracyjnych. Cała siła mojej pozycji, że ja mogę czekać, nie osłabiając akcji i »Kultury«, i wydawniczej. Szkoda i to duża i bezpowrotna, że nie mogę roboty rozwinąć i szereg możliwości zostanie zmarnowanych”[444]. W zbliżonym tonie zapewnił Korbońskiego, że „»Kultura« jako pismo siedzi mocno w siodle”, natomiast „pod dużym znakiem zapytania” stanęło wydawanie książek[445].

W tych okolicznościach Instytutowi z pomocą ponownie przyszedł Charles Merrill. Zadeklarował kwotę 5 tys. dolarów, którą jak poprzednio, przetransferowano przez Polski Instytut Naukowy w Ameryce[446]. Giedroyc w podziękowaniu wyjaśnił, że zgodnie z przedstawionym memorandum suma ta została przeznaczona na wydanie dwóch rękopisów rosyjskich pisarzy, tj. Fantastycznych opowieści Terca i Czy istnieje życie na Marsie? Iwanowa w języku polskim i rosyjskim. Podziękował również za przesłanie kopii artykułu Merrilla z „New York Timesa” poświęconego ówczesnej sytuacji politycznej, zwłaszcza kryzysowi berlińskiemu, a zbieżnego z poglądami Instytutu[447]. Redaktor po zapoznaniu się z tym tekstem poprosił Mieroszewskiego: „Bardzo mi zależy, by Pan czule wspomniał o nim w »Kronice«. Merrill jest zwariowanym Amerykaninem, który w nas się zakochał i bardzo nam pomaga od czasu do czasu finansowo. Obecnie np. umożliwił wydanie dwóch rękopisów sowieckich. Muszę tego »wujaszka z Ameryki« trzymać ciepło. B. Pana o to proszę”[448].

Wsparcia oficynie udzielił także Burnham, którego Redaktor w czasie poszukiwania „złotego runa” w USA „brał do galopu” w sprawie „Kultury”. Autor Rewolucji manadżerskiej napisał do „National Review” artykuł poświęcony Instytutowi, zakończony apelem do czytelników o pomoc pieniężną[449]. Redaktor zaniepokojony tym, że tekst Burnhama pojawił się w skrajnie prawicowym piśmie, poprosił Mieroszewskiego o wspomnienie w „Kronice angielskiej” o tej inicjatywie z dyskretnym podkreśleniem, że wyszła ona od Burnhama, z którym „Kultura” przyjaźni się od lat. W ten sposób chciał uprzedzić ewentualne zarzuty pod adresem „Kultury”[450]. Wkrótce Burnham zaawizował Redaktorowi pierwsze wpłaty, które tak jak i pieniądze od Merrilla przekazane zostały przez PIN. Burnham miał też pomysł, by jego artykuł o „Kulturze” rozesłać do fundacji amerykańskich i w ten sposób próbować uzyskać od nich wsparcie[451].

We wrześniu 1961 r. Instytut Literacki wydał najpierw Fantastyczne opowieści Terca, a miesiąc później Czy istnieje życie na Marsie? Iwanowa. W listopadzie obie książki w tej samej kolejności ukazały się po rosyjsku. Redaktor tłumaczył Zamoyskiej: „Wydanie rosyjskie zarówno Terca, jak i Iwanowa ciągle się opóźnia. To bardzo zła drukarnia. Niestety w Paryżu nie ma innej. W każdym razie wczoraj dałem już bon à tirer i mam nadzieję, że obie książki będą gotowe za dwa tygodnie”[452]. W tym samym liście Giedroyc podziękował za wiadomość o nowym tekście Arżaka i dopytywał się o objętość maszynopisu. Zamoyski – w imieniu żony – wyjaśnił, że „nowa rzecz” Arżaka liczy osiemnaście stron i Redaktor otrzyma ją po powrocie Zamoyskiej ze Związku Radzieckiego[453]. Po lekturze tekstu Redaktor zauważył: „Przeczytałem z prawdziwym zainteresowaniem opowiadanie. Naprawdę dobre literacko i bardzo trafne, jeśli idzie o psychologię obecnego obywatela sowieckiego”[454].

Książki Terca i Iwanowa od razu wzbudziły żywy rezonans. Mieroszewski nazwał je szlagierem; poinformował równocześnie o zupełnym zaskoczeniu Leopolda Łabędzia, politologa, znawcy sowieckiej Rosji, „nowym Tercem” oraz prawie godzinnej rozmowie z nim na ten temat[455]. Redaktor z kolei powiadomił Mieroszewskiego o „sypaniu się ofert” ze wszystkich stron[456]. Łobodowskiemu doniósł o wielkim zainteresowaniu książkami i pochwalił się kontraktami zawartymi w Stanach Zjednoczonych, Anglii, Niemczech, we Włoszech, Francji i w Japonii. Zapytał poetę, czy pozycje te mogłyby zainteresować również wydawców hiszpańskich[457]. O sukcesach książek pisał również Zamoyskiej, którą podpytywał o nowe utwory Terca. Wyjaśniał jej, że „po XXII Zjeździe jego eseje (o których mi Pani wspominała) mogą być rewelacją, która by jego nazwisko już bardzo utrwaliła. W tej chwili decydują się przekłady Opowieści fantastycznych. Wygląda to doskonale, ale zapewne finalizowanie umów nastąpi dopiero w pierwszych dniach grudnia. Będę trzymał Państwa au courant. Myślę, że do końca roku znów zbierze się dość okrągła suma dla niego”[458]. Redaktor z zadowoleniem przyjmował wydarzenia w Związku Radzieckim i w ich kontekście uważał swoją taktykę za słuszną. Stempowskiego przekonywał: „dziś niewątpliwie w pewnej mierze zaczynamy wpływać na ewolucję za »żelazną kurtyną«. Tak np. mam już nowy (bardzo ciekawy) skrypt z Sowietów, a spodziewam się jeszcze jednego w początkach listopada. Może w ten sposób stworzymy »partię polską«, o której marzył Norwid, a próbował Lednicki, i w ten sposób będzie łatwiej oddziaływać na kraj”[459].

Prawdopodobnie w tych przekonaniach utwierdziło również Giedroycia postanowienie zamieszkałego w NRD filozofa rewizjonisty Ernsta Blocha o pozostaniu na stałe w Republice Federalnej Niemiec. Jak sam stwierdził, „po wydarzeniach 13 sierpnia [1961 r. – postawienie muru berlińskiego], które każą oczekiwać, iż osoba samodzielnie myśląca nie ma już w ogóle prawa żyć i działać w NRD, nie mam zamiaru narażać samego siebie i mej pracy na poniżające warunki. W 76. roku życia podjąłem decyzję, by do Lipska nie wracać”[460]. Zaraz po decyzji filozofa Giedroyc napisał Mieczysławskiej o planowanym wjeździe do Londynu i Monachium, „wybrał bowiem wolność największy filozof rewizjonista (po Lukácsu), Bloch ze wschodnich Niemiec, i muszę z nim nawiązać kontakt”[461]. Półtora miesiąca później Redaktor chwalił się Mieroszewskiemu: „Mamy duży sukces. Dostałem list od Ernsta Blocha, że nie chce pisać na tematy polityczne do prasy zachodnioniemieckiej, więc woli nam dać artykuł, by potem prasa zachodnioniemiecka od nas przedrukowała. Obiecuje artykuł na koniec roku”[462].

Giedroyc poprosił Zamoyską o kilka informacji o pisarzach rosyjskich dla prasy, które by ich nie demaskowały i nie kompromitowały, a byłyby ważne z punktu widzenia reklamy. „Ach, gdyby można było – kończył – dostać tekst tej błatnoj piesni, z której Terc wziął swój pseudonim”[463]. Piosenka o Abramku Tercu, która nasunęła pisarzowi pomysł pseudonimu, została opublikowana w „Kulturze” dopiero w styczniowym numerze z 1966 r., już po aresztowaniu i ujawnieniu prawdziwego nazwiska autora[464]. Wcześniej pisarz nie wyraził zgody na jej wydrukowanie z obawy przed dekonspiracją, ponieważ w swoim środowisku znany był z kolekcjonowania pieśni złodziejskich śpiewanych w łagrach i więzieniach w okresie stalinowskim[465]. Podejmowano także próby rozszyfrowania prawdziwych nazwisk pisarzy, o czym Redaktor donosił Zamoyskiej[466]. W pewnym momencie pojawiło się nawet podejrzenie o próbę prowokacji i skompromitowania Instytutu Literackiego. Miłosz doniósł Redaktorowi, że rosyjski poeta Jewgienij Jewtuszenko rozpowszechnia wiadomości, iż Tercem jest A. Dolberg, młody specjalista od sowieckiej literatury, zbieg z Rosji. Informacje te rozpowszechniał w USA profesor Uniwersytetu Kalifornijskiego Martin Malia, któremu poeta osobiście miał o tym powiedzieć[467].

Giedroyc odpisał: „Chce Pan żelaznych dowodów. Żelaznym dowodem może być podanie prawdziwego nazwiska autora. Tego nie mam zamiaru zrobić. Mogę jedynie Panu powiedzieć, że wiem, kto jest autorem, jest parę osób, które znają autora, i to nie przelotnie, a dobrze wiem, kto i jak te rękopisy przywiózł. Jeśli sprawa dotąd nie wyciekła, to dlatego że w Zw[iązku] Sowieckim jest inaczej niż w Polsce i tam się więcej ryzykuje niż niedostaniem paszportu na wyjazd za granicę i że tych parę osób (które znam bardzo dobrze i do których mam całkowite zaufanie) nie uległo dotąd pokusie puszczenia farby, niezależnie od aluzji czy podejrzeń”[468]. Natomiast zaalarmowany tego samego dnia zwrócił się do Zamoyskiej, „dla swojej jedynie wiadomości i spokoju ducha”, z prośbą o wyjaśnienie, czy osobiście zna Terca, czy wyklucza podstęp lub prowokację oraz czy Arżak i Iwanow to nie ta sama osoba. Powody swojej nieufności tłumaczył: „Mając jednak pewne doświadczenie, jeśli idzie o metody pracy NKWD czy też UB (a w tej chwili jestem z ogromną gwałtownością zwalczany) i w przededniu kampanii, jaka może powstać w USA po powrocie Malii, wyjaśnienia Pani, o które proszę, będą dla mnie dużą pomocą moralną”[469]. Zamoyska dała słowo honoru i zaprzeczyła doniesieniom Miłosza, nie wyjawiła jednak żadnych szczegółów o pisarzach[470].

Janusz Kowalewski w recenzji ostatniej książki Terca stwierdzał: „Opowieści fantastyczne to zbiór arcyciekawych opowiadań, w których faktomontaż szczegółów życia sowieckiego splata się w szczególny sposób z tym, co można by nazwać obrazem, właśnie obrazem, atmosfery duchowej, w jakiej żyją ludzie tej nieludzkiej ziemi. [...] Ale przede wszystkim jest w tej książce jakby koszmar zmorowatego snu. Wydawać by się mogło, że słowo, które »wybrało wolność«, będzie burzą, buntem, rewolucją, piorunem. Rzecz jednak ciekawa, że wszystko, co przerywa się przez »żelazną kurtynę«, jest na pozór, tylko na pozór, pozbawione ostrza i blasku buntu, blade, jakby otumanione. Dzieje się tak dlatego, że bunt tak długo tłumiony, umysł tak długo zniewolony, słowa tak długo i mocno dławione – nie wybuchają od razu piorunem i kaskadą. Takie jest prawo procesu. [...] Lawina musi narosnąć i rozpędzić się, zanim nabierze swej dynamiki”[471].

Działalność wydawniczą w roku 1961 Instytut zwieńczył przyznaniem Józefowi Łobodowskiemu Nagrody Literackiej „Kultury” za całokształt twórczości. Redaktor, który zaproponował Stempowskiemu tę kandydaturę, zauważył, że „Łobodowski jest nie tylko pogrobowcem idei jagiellońskiej, a właściwie jedynym łącznikiem między powstałymi kulturami, jak ukraińska i białoruska. Jest zresztą znawcą i, powiedziałbym, miłośnikiem również języka i literatury rosyjskiej, mimo nastawień politycznych bardzo skrajnych. Nie mówiąc już o literaturze czy poezji gruzińskiej”[472]. Giedroyc podkreślił również jego znajomość poezji i literatury hiszpańskiej, a tę „hiszpańskość” połączoną ze Wschodem uznał za swoisty fenomen. Stempowski przychylił się do tej propozycji i napisał do „Kultury” laudację o poecie zbieżną z poglądami Redaktora. Zakończył ją stwierdzeniem, że „przyznając mu tegoroczną nagrodę, Jury »Kultury« pragnie wyróżnić nie tylko talent, lecz także szlachetną i samotną postawę Józefa Łobodowskiego”[473]. Paweł Zaremba napisał o laureacie: „Jest Polakiem pełnym, chciałoby się powiedzieć »jagiellońskim«. Poetą i pisarzem prawdziwie »złotego wieku«, gdy i Wschód, i Zachód składały się na całość kultury polskiej”[474].

Redaktor zawiadomił poetę o przyznaniu mu nagrody wynoszącej 200 dolarów i wysłaniu jej do Madrytu[475]. Łobodowski dziękował: „Więc najpierw nagroda. Widzę z tekstu Hostowca, że otrzymałem ją przede wszystkim za wschodnioznawcze historie. Czyli górą »jagiellońska hałastra«, jak pisał kiedyś Gałczyński. Niestety, nie podał Pan składu jury. Pan i Hostowiec, a kto jeszcze? Komu jestem winien dozgonną wdzięczność? Forsa przyszła dziś, akurat na wigilijny barszcz i raczuchy, tudzież kielich wódy. Będę przy nim rzewnie jurorów wspominał”[476].

Na początku 1962 r. Giedroyc powziął decyzję o wznowieniu Na nieludzkiej ziemi Czapskiego. Miała to być reakcja Instytutu Literackiego na przemówienie Gomułki z okazji dwudziestolecia Polskiej Partii Robotniczej. „Dopiero teraz – Giedroyc pisał Mieroszewskiemu – dostałem »Trybunę Ludu« z pełnym tekstem. [...] To jest zupełnie nieprawdopodobny dokument, na który trzeba będzie koniecznie reagować. Nie idzie tu o wykazywanie kłamstw i nieścisłości, bo tym się zajmą wszystkie instytucje emigracyjne, ale o pewne rzeczy generalne. Sprawa Katynia. Powtórzenie wersji sowieckiej po XX i XXII Zjeździe. Jako odpowiedź robię drugie wydanie Na nieludzkiej ziemi J. Czapskiego wraz ze specjalnym wstępem Józia. To będzie najbardziej konkretna odpowiedź”[477]. Dwa dni później informował: „Tak jak Panu pisałem, to przemówienie może kosztować Gomułkę utratę popularności. Trzeba mu pomóc, atakując go w sprawie najbardziej emocjonującej społeczeństwo, jaką jest Katyń. Książka Czapskiego jest jedyną, która oskarża Sowiety. Idzie po naszej linii normalizowania stosunków pol[sko]-ros[yjskich]. To szalenie dla nas wygodne. I trzeba tym Polskę zalać”[478].

W marcowym numerze „Kultury” Czapski opublikował przedmowę do drugiego wydania Na nieludzkiej ziemi. Zapowiedział w niej, że niczego w książce nie zamierza zmieniać ani poprawiać. W słowie wstępnym odniósł się jedynie do wydarzeń z ostatnich tygodni: „»Goebbelsowska prowokacja katyńska« – to słowa z tegorocznego, styczniowego przemówienia Władysława Gomułki na uroczystej akademii z powodu 20-lecia PPR. Jaka taktyka partyjna dała Gomułce moralne prawo tymi trzema słowami skwitować Katyń, Katyń tę zbrodnię Stalina? Zdawać by się mogło, że teraz, po XXII Zjeździe Partii, w okresie, gdy Chruszczow z grobu wyrzuca Stalina, Gomułka mógłby zerwać z oficjalną wersją, której nikt w Polsce nie wierzy, i autora zbrodni nazwać. Jeżeli tego zrobić nie mógł, dlaczego przynajmniej nie milczał? [...] Książka moja o okrutnym dla Rosjan tytule świadczy jednocześnie o moim przywiązaniu do Rosji. Zdaję sobie sprawę, że to stanowisko obce jest dzisiaj większości Polaków. Ale za wiele znałem i za wiele zawdzięczam Rosjanom najwyższej próby moralnej, rosyjskiej literaturze, za wiele doznałem serca od Rosjan, z którymi się zetknąłem w okresie, kiedy w Rosji stalinowskiej żyłem na względnej wolności. Spotykałem tam naprawdę braci, o których nawet w mojej książce nie śmiałem pisać, żeby im nie zaszkodzić; wierzę, że rzetelne i bohaterskie współżycie Polski i Rosji jest nie tylko możliwe, ale w przyszłości konieczne, więcej, że jesteśmy sobie pomimo naszej »tragicznej przeciwstawności« niezmiernie bliscy”[479].

Po tekście Czapskiego Redakcja zwróciła się do Czytelników z apelem o wysyłanie książki do krewnych i znajomych w Polsce oraz o wręczanie jej przyjezdnym, by jak najwięcej egzemplarzy trafiło do kraju i do „nowej Rosji”. „Lękliwym przyjaciołom w kraju przypominamy – przekonywano – że wszyscy jesteśmy zgodni co do tego, że normalizacja stosunków z Rosją jest konieczna, ale jej nie osiągniemy!!!! z pozycji klęczącej. Wstępem do jakiegokolwiek uczciwego dialogu jest wyjaśnienie krwawej przeszłości do końca”[480].

Na nieludzkiej ziemi ukazało się w kwietniu 1962 r. Prasa emigracyjna natychmiast zareagowała na książkę Czapskiego i przytaczała w całości jej przedmowę, bądź tylko odnotowywała tę edycję[481]. „Związkowiec” przyjął przemówienie Gomułki „z zawstydzeniem i zdumieniem”, które skomentował artykułem Aleksandra Janika Odpowiedzialność za Katyń oraz wystąpieniem Heleny Sikorskiej, wdowy po gen. Sikorskim. W tygodniku poinformowano również o powstałym w Toronto komitecie społecznym „dla podjęcia szerszej akcji w sprawie Katynia”[482].

Dopełnieniem książki Czapskiego była antologia Polacy w ZSSR (1939–1942), w opracowaniu jego siostry Marii, wydana dwadzieścia lat po odkryciu zbrodni katyńskiej przez Niemców. Czapska sięgnęła w niej do klasyki literatury łagrowej, zaprezentowała też fragmenty utworów pisanych na uchodźstwie w czasie wojny lub zaraz po jej zakończeniu, nawiązujące do doświadczeń z „nieludzkiej ziemi”. Na antologię złożyły się teksty Józefa Czapskiego, Mariana Czuchnowskiego, Jerzego Gliksmana, Wacława Grubińskiego Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Anatola Krakowieckiego, Leo Lipskiego, Herminii Naglerowej, Beaty Obertyńskiej, W. Olszewskiego, Hanki Ordonówny, Stanisława Skrzypka, Stanisława Starzewskiego, A. Stockiego, Czesława Straszewicza, Melchiora Wańkowicza i Kazimierza Zamorskiego. We wstępie do wyboru Czapska wyjaśniała: „Wówczas, w roku 1943, gdy pierwsi Polacy zwolnieni z obozów sowieckich dotarli do Anglii, Rosja była cennym, a więc nietykalnym sprzymierzeńcem. Każda uwaga czy wzmianka dotycząca rzeczywistości sowieckiej smuciła słuchaczy, budząc niechęć i niesmak. [...] Dlaczego więc w 1963 roku przypominać doznaną przez braci naszych mękę wygnania i sponiewierane, bezimienne ich zgony? Po co i na co – powie niejeden – zadrażniać tymi opowieściami i tak niełatwe stosunki pomiędzy Polską a Związkiem Sowieckim? Nie żeby jątrzyć została wydana niniejsza antologia, ale by ujawnić, bo tylko ujawnienie zła może oczyścić polsko-sowieckie stosunki, zneutralizować trucizny. I została wydana także dlatego, bo wielkich zbrodni, które napiętnowały XX wiek ery chrześcijańskiej, nie wolno nam zapomnieć, bo każdy z nas ponosi za nie jakąś część odpowiedzialności, a pamięć – to ostrzeżenie”[483].

Książka spotkała się z uznaniem Zdzisława Stahla, który dostrzegł w niej stronę humanitarną i literacko-artystyczną konfrontacji polsko-sowieckiej z lat 1939–1942. Dobór fragmentów uznał za trafny zarówno pod względem tematyki, jak i wartości literackich, które czyniły z książki „lekturę fascynującą”. Stahl uznał zakończenie antologii opowieścią Straszewicza o chłopcu próbującym donieść z Rosji do Polski swoją pięcioletnią siostrzyczkę za „zapadające na samo dno serca”[484].

W nurt literatury obozowej w „Bibliotece Kultury” wpisała się druga łagierna część esejów Herlinga-Grudzińskiego z tomu Drugie przyjście, złożona z tekstów: Izaak Babel, Demon naszych czasów, Siedem śmierci Maksyma Gorkiego; Jegor i Iwan Denisowicz. Pisarz, sam naznaczony doświadczeniem „nieludzkiej ziemi”, przypomniał tragiczną postać Izaaka Babla – jego zdaniem „największego może nowelistę, jakiego Rosja wydała w pokoleniu wchodzącym na scenę po Czechowie i Buninie”[485]. Całość zwieńczyło zestawienie Jegora Czechowa z Iwanem Denisowiczem Sołżenicyna, kończące się okrzykiem: „nędzny jest ustrój, który dla swej obrony musi odwołać się do kata!”[486].

Po śmierci Władysława Broniewskiego w 1962 r. Weintraub, zaprzyjaźniony z poetą od czasu ich wspólnej pracy w piśmie „W drodze”, zaproponował Redaktorowi przedrukowanie Bani z poezją, poematu o wrześniu 1939 r. nigdy dotąd niedrukowanego ze względu na akcenty antysowieckie. Obiecał, że napisze do niego krótki wstęp o okolicznościach, w jakich utwór powstawał[487]. Giedroyc się bardzo zapalił do tego pomysłu i poprosił Weintrauba również o pomoc w pracy redakcyjnej. „To wszystko – wyjaśniał – można by wydać w małym tomiku możliwie szybko. Bardzo to by popsuło oficjalne galówki w Warszawie i myślę, że taka książeczka [byłaby] dopełnieniem obrazu Broniewskiego”[488]. Zaproponował przy okazji inne antysowieckie utwory poety oraz wiersz w języku rosyjskim Czełowiek eto zwuczit gordo, z kolei Weintraub zasugerował rozszerzenie szkicu o teksty „prywatne” przyjaciela, które zapamiętał[489].

Giedroyc powiadomił Mieroszewskiego o zamiarze ogłoszenia wierszy poety niedrukowanych w kraju „w więcej niż licznych »pismach zebranych« czy »wybranych«. Mam również – pisał – jeden wiersz Broniewskiego w języku rosyjskim pisany własnoręcznie. Bardzo to im popsuje uroczystości”[490]. Wiersz ten przetłumaczył Łobodowski, a Redaktor w podziękowaniu wyjaśnił: „zamiast ciągle koncentrować się na poemacie ku czci Stalina, co robi FE i Londyn, lepiej pokazać inne oblicze Broniewskiego i zakłócić radość partii, że wreszcie mają pochówek dla wiernego komunisty”[491]. Napisanie eseju o Broniewskim Giedroyc zaproponował Stempowskiemu, ale odmówił on ze względu na zbyt małą ilość czasu[492].

Redaktor zwrócił się również do Wierzyńskiego z pytaniem, czy napisałby wiersz o Broniewskim. Prawie w tym samym czasie za pośrednictwem Weintrauba otrzymał od poety wiadomość o „krojeniu się” wiersza lub epitafium[493]. Giedroyc swoim zwyczajem ponaglał współpracowników, tłumacząc, że należy „wykorzystać zaskoczenie i świeżą pamięć”. „Przepraszam – ponownie przypominał się – że tak Panu dokuczam, ale Pan właściwie to sprowokował, a trzeba się spieszyć, dopóki w kraju trwa fala wspominków i uroczystości. Co do tytułu, to myślałem, by dać po prostu Wiersze[494]. Wydany w marcu 1961 r. tomik – o charakterze bibliofilskim – rozpoczynał wiersz Wierzyńskiego, upamiętniający zmarłego poetę, po nim następowała przedmowa Weintrauba[495], a dalej wybrane teksty Broniewskiego.

Jesienią 1962 r. Instytut wydał kolejną książkę Dżilasa, opisującą jego trzykrotne spotkania ze Stalinem. Jugosłowiański dysydent napisał ją po uwolnieniu z więzienia na podstawie amnestii w styczniu 1961 r. Jednak po niespełna roku, gdy zapowiedź książki w postaci jej fragmentów ukazała się w prasie zagranicznej, ponownie został skazany – jak wyjaśnił Mihajlo Mihajlov, de facto z powodów politycznych, a de iure za naruszenie przepisów prawnych wydaniem tej pozycji poza Jugosławią[496]. Po premierze światowej Conversations with Stalin Giedroyc postanowił jak najprędzej opublikować tekst w „Bibliotece Kultury” i powierzył tłumaczenie Adamowi Ciołkoszowi. Mieroszewskiemu donosił o „duszeniu” Ciołkosza[497] i obawach o ten przekład: „Bardzo się boję, by Ciołkosz nie marudził z tłumaczeniem książki Dżilasa. Wydanie tej książki ma sens jedynie wtedy, gdy się ukaże możliwie szybko. Duszę go, jak mogę. Może Pan będzie tak dobry zadzwonić do [Józefa] Zielickiego, który się z nim przyjaźni, by go dyskretnie popędzał?”[498]. Ostatecznie Ciołkosz przekład skończył z początkiem lipca, o czym Redaktor poinformował Londyńczyka, oceniając: „wypadło nieźle”[499]. Jednak później żalił się, że tłumaczenie okazało się okropne i musiał je w zasadzie robić na nowo[500].

Mieroszewski Rozmowy ze Stalinem ocenił jako bardzo interesujące[501]. Podobne opinie pojawiły się w prasie emigracyjnej. Ciołkosz anonsował tytuł: „Największym walorem tej książki nie jest jednak obraz Stalina, ani obraz Chruszczowa, lecz obraz samego Dżilasa, ukazanie ewolucji komunisty, który świadomie zerwał z tym, co było całą treścią jego życia: z partią”. W recenzji podkreślono wyjątkowe brzmienie ostatnich wierszy książki: „Niestety, nawet teraz, po tak zwanej destalinizacji, trzeba dojść do tego samego wniosku co uprzednio: Ci, co pragną żyć i przeżyć w świecie odmiennym od świata stworzonego przez Stalina, świata, który w swej istocie wciąż istnieje w pełnej mocy – muszą walczyć”[502].

Przekonanie to w pełni wyrażało dążenia rosyjskich pisarzy, którzy piórem zmagali się z totalitaryzmem sowieckim. Po roku przerwy w „Bibliotece Kultury” został wydany następny utwór Terca, tak jak i poprzednie dostarczony przez Zamoyską. W miesięczniku reklamowano „nowy »nielegalny« rękopis sowieckiego pisarza”[503]. O przekład Giedroyc ponownie zwrócił się do Łobodowskiego, podkreślił przy tym krótki termin zamówienia[504]. Odpowiedź z Madrytu przyszła szybka i konkretna: „Będzie Pan miał przekład przed 1 lipca na pewno”[505]. Redaktor zapowiedział Zamoyskiej, że opowiadanie ukaże się w październiku 1963 r., być może równocześnie z jego edycją w języku rosyjskim[506]. Poinformował ją również o zainteresowaniu utworem wydawców francuskich i amerykańskich. W styczniu następnego roku donosił: „ostatni Terc idzie nieźle. Awizuję, że jest trochę pieniędzy”[507]. Lubimow to opowieść o prowincjonalnym mieście w Związku Radzieckim, w którym 1 maja 1958 r. przeprowadzono „rewizjonistyczną” i bezkrwawą rewolucję, co uczyniło z Lubimowa wolne miasto. Jednak wydarzenia przybrały odmienny bieg i rewolucja „ludowego zbawcy” oraz fundatora „czystego komunizmu” skończyła się klęską[508]. Stempowski uznał powieść za najlepszy, najbardziej ambitny utwór Terca[509].

Równocześnie z książką Terca Instytut pracował nad wyborem tekstów pisarzy rosyjskich, o czym Redaktor napisał Lewickiemu: „Ponieważ w Polsce zahamowano przedruki ostrzejszych »kawałków« z literatury sowieckiej, chciałbym wydać tom, który by je zbierał”[510]. Zamoyskiej doniósł: „Przygotowuję tom antologii ciekawszych opowiadań, które się ukazały w prasie sowieckiej w ostatnich miesiącach. Jest to ważne dlatego, że po przetłumaczeniu Iwana Denisowicza Sołżenicyna cenzura w Polsce nie pozwala na przedruki. Zauważyłem, że prasa czy wydawcy zachodni czytają prasę sowiecką bardzo niestarannie, gdyż ukazało się szereg doskonałych opowiadań, bardzo odważnych, na które nikt na Zachodzie nie zwrócił uwagi”[511]. Antologia współczesnej literatury sowieckiej We własnych oczach z przekładami Józefa Łobodowskiego, Kazimierza Okulicza i Zdzisława Miłoszewskiego zawierała następujące teksty: Oko w oko Leonida Siomina, Żywot człowieka Władimira Maksimowa, Przeżyte Borysa Diakowa, Ludzie nie są aniołami Iwana Stadniuka, Wołogodzkie wesele Aleksandra Jaszyna, Dokoła i wokoło Fiodora Abramowa, Zagroda Matriony Aleksandra Sołżenicyna.

Książka ukazała się zgodnie z zapowiedzią Redaktora jesienią 1963 r. Opowiadania poprzedziła przedmowa Grudzińskiego, prezentująca zarówno tło, „na którym lepiej zarysowują się kontury niniejszej antologii”, jak i sylwetki autorów. Sołżenicyna przedstawiono osobno „ze względu na wysoką rangę jego talentu pisarskiego [...] oraz najczystszy i najuczciwszy wzorzec sowieckiej Księgi krzywd”[512]. Na pytanie, dlaczego tom ten wydano w Paryżu, a nie w Warszawie, autor Innego świata odpowiedział: „Wiele się zdaje wskazywać na to, że władze komunistyczne obawiają się pogłębienia przez sowiecką literaturę »obrachunkową« istniejącej w Polsce nienawiści do Rosji i Rosjan. Trudno o bardziej jaskrawy i wymowny owoc dwudziestolecia PRL: rejestr rosyjskich krzywd i cierpień, który powinien być bliski czytelnikowi polskiemu jako wyraz wspólnoty w ucisku, rozjątrza i zaognia w nim niechęć do wszystkiego co rosyjskie. Ustrój staje się synonimem narodu, nie odróżnia się ofiar od oprawców. Tradycyjny antyrosyjski stereotyp polski święci największe triumfy w cieniu »braterskiej przyjaźni polsko-radzieckiej«. Znowu więc trzeba tłumaczyć (nie mogą tego, rzecz prosta, robić komuniści), że ręce wyciągnięte do siebie nad przepaścią przez uciskanych są rękami wyciągniętymi nad głowami rządów i ustrojów, przeciw rządom i ustrojom”[513]. Miłosz, recenzując tom, zastanawiał się: „Dzieło jest tak niezwykłe, tak prowokujące do mnóstwa pytań, że powinno się przynajmniej odnotować jego istnienie jako fakt zastanawiający. Pozostaje zagadką, dlaczego w Polsce żaden dom wydawniczy nie wpadł na taki pomysł”[514].

Dzień Iwana Denisowicza Sołżenicyna zapoczątkował falę literatury łagiernej, która w rękopisach docierała z Rosji za granicę[515]. W Instytucie Literackim ukazały się następne publikacje rosyjskie. W lutym 1964 r. Giedroyc informował Zamoyską o tłumaczeniu kolejnego opowiadania Arżaka i dopytywał się o następne teksty Terca[516]. „Nie mając wiadomości – tłumaczył Zamoyskiej – wyobrażam sobie, że rękopis jeszcze do Pani nie dotarł. Ale ponieważ tak się składa, że mój tłumacz J. Łobodowski jest obecnie w Maisons-Laffitte i mógłby zająć się przekładem w szybkim tempie, piszę na wszelki wypadek, by się upewnić. Będę wdzięczny za parę słów”[517]. Redaktor otrzymał wraz z nowym tekstem Terca – jak się wyraził – „dokument wstrząsający”, stenogram z procesu Josifa Brodskiego, który wydrukował w najbliższym numerze „Kultury”[518]. W tym samym liście Redaktor pytał Zamoyską, jak wiele fotokopii tego dokumentu dotarło na Zachód. Gdy okazało się, że tekst sprawy sądowej otrzymały poważniejsze tytuły prasowe i od razu go przedrukowały, Giedroyc uznał to za „prawdziwą katastrofę”[519]. Miał nadzieję, że Instytut jako pierwszy wydrukuje ten materiał i zyska tym rozgłos. Giedroyc dostał także od Zamoyskiej wiersze poety, wyraził jej jednak żal, że na Zachodzie znalazły się w wielu kopiach[520]. Mieroszewskiemu o ich uzyskaniu napisał: „Jest to tym większa sensacja, że jak dotąd Brodski siedzi nadal w łagrze i pogłoski o jego zwolnieniu okazały się przedwczesne. [...] Chciałbym to jak najszybciej umieścić w prasie światowej, by zrobić maksymalny szum, który może Brodskiemu pomóc zdobyć dla niego maksimum pieniędzy, no i trochę reklamy dla nas. Warszawa definitywnie oszaleje”[521].

Początkowo Giedroyc nie do końca był pewny, w jakiej formie opublikować otrzymane aforyzmy Terca: jako osobną książeczkę czy w „Kulturze”. Zastanawiał się również nad ich edycją dwujęzyczną, po polsku i po rosyjsku, przy uwzględnieniu sugestii autora co do układu graficznego, by każdą z sentencji drukować na oddzielnej stronie[522]. Ostatecznie Instytut ze względu na koszty zdecydował się na wydanie broszurowe jedynie po polsku. Myśli niespodziewane Terca wydano w styczniu 1965 r. w zaledwie sześciuset egzemplarzach.

We wrześniu tego roku do Maisons-Laffitte dotarły pierwsze głosy o aresztowaniu Terca, o czym Redaktor niezwłocznie powiadomił Zamoyską i poprosił o ustalenie postępowania w razie konieczności udzielania wyjaśnień w tej sprawie przez Instytut Literacki jako wydawcę dzieł pisarza[523]. Zamoyska od początku doradzała zachować daleko idącą ostrożność, żeby niczym nie zdradzić prawdziwych nazwisk autorów ani sposobu, w jaki ich rękopisy dotarły na Zachód. Nie chciała nawet zapewnić Giedroycia, że Terc to rzeczywiście Siniawski. Zaproponowała, by Instytut przyjął wersję o otrzymaniu tekstów anonimowo z Polski[524]. Gdy w zachodniej prasie narastał rozgłos wokół pisarzy rosyjskich, Redaktor – po uzgodnieniu z Zamoyską – wysłał list do „Le Monde”. 23 października „New York Times” przytoczył słowa Redaktora, które podważały tożsamość Siniawskiego i Terca[525]. Informacja ta została następnego dnia powtórzona przez „The Daily Telegraph”[526]. Wat w jednym z listów radził Redaktorowi jako wydawcy pisarzy sformułować odpowiednie – dość lakoniczne, a informujące – oświadczenie i rozesłać do najważniejszych pism i agencji[527].

Giedroyc ponownie zwrócił się do Zamoyskiej: „Bardzo by ułatwiło postępowanie, jeśli bym był lepiej sam zorientowany. Mam wrażenie, że nie dałem powodów, by mnie uważać albo za człowieka niedyskretnego, albo szukającego za wszelką cenę reklamy. Jeśli Pani dokuczam prośbami o szczegóły, to przecież nie dlatego, by je ogłaszać zaraz w prasie, ale by móc odpowiednio szybko dostosować taktykę do rozwijających się wypadków. Rozumiem, że aż do momentu, kiedy ponad wszelką wątpliwość będzie stwierdzona identyczność Terca i Arżaka, trzeba wszystko negować, ale jednocześnie wydaje mi się, że trzeba zrobić wszystko, by zorganizować protesty i pomoc dla Siniawskiego i Daniela. A tu każdy dzień jest ważny. Przepraszam, że piszę tak szczerze, i mam nadzieję, że nie weźmie mi Pani tego za złe”[528].

23 października Giedroyc poinformował Mieroszewskiego, że około 20 września pisarzy aresztowano w wyniku denuncjacji kogoś z ich moskiewskiego otoczenia, kto potwierdził równocześnie tożsamość Terca-Siniawskiego oraz Daniela-Arżaka. Zdaniem Redaktora KGB nie posiadało wówczas wystarczających dowodów do oskarżenia pisarzy i dlatego rozpowiadało o tym, próbując znaleźć potwierdzenie ich działalności w kręgach zachodnich. „Sytuacja jest – pisał dalej w liście do Londyńczyka – dla mnie trudna. [...] Muszę być lojalny i dać im szansę do obrony. Zobaczymy, jak się sprawa będzie rozwijać. W zależności od tego będę ustalał taktykę. [...]. To histeryczne posunięcie, które mobilizuje opinię zachodnią przeciw Rosji i pogłębi nastroje opozycyjne wśród inteligencji. Trzeba pamiętać, że Siniawski był przyjacielem Pasternaka, jest przyjacielem Achmatowej i bożyszczem młodzieży uniwersyteckiej. To jest początek wielkiej awantury o skutkach trudnych w tej chwili do przewidzenia. Nasza taktyka powinna iść w kierunku rozdmuchania casus Siniawski. Tym bardziej że wdzięczne pole daje do tego Nagroda Nobla dla Szołochowa. Szoł[ochow] w swoim czasie z niebywałą brutalnością atakował Pasternaka i samą Nagrodę Nobla”[529].

W tym samym czasie Stempowski „z przerażeniem” donosił do Maisons-Laffitte o przeczytanej w prasie włoskiej wiadomości na ten temat „aresztowania i rzekomego rozkonspirowania Abrama Terca i Arżaka”, uprzedzając Redaktora o ewentualnych zagrożeniach[530]. Giedroyc uspokoił pisarza i zapewnił o swojej przezorności względem KGB, z którym „nigdy [nic] nie wiadomo i niezbędne środki ostrożności trzeba zachować. No ale nie od dzisiaj jestem pod obstrzałem i przygotowany na różne rzeczy. Z takim ryzykiem musiałem się liczyć, zaczynając w ogóle wydawanie »Kultury«”[531].

Przy okazji sprawy Terca i Arżaka Redaktor próbował także wypromować Instytut Literacki. „Prasa amerykańska – pisał Mieroszewskiemu – szaleje i nie mogę się wprost opędzić. »Time« tak się rozochocił, że chce napisać artykuł o »K[ulturze]«. Dziś ich korespondent męczył mnie przez trzy godziny. To są tacy idioci i tak nic nie rozumieją, że z pewnym niepokojem myślę, co z tego wyjdzie. Ale jeśli ten wywiad zamieszczą, to będzie dla nas duża reklama i może różne rzeczy ułatwi”[532]. W kolejnym liście wyznał: „Zdaję sobie sprawę, że dosyć dziecinnie zabiegam, by w tym gwarze około Terca i Arżaka była bita rola »Kultury«, ale to jedyna dla nas szansa, by się wychylić poza getto polskie i zdobyć sobie jakąś pozycję. Zdaje się, że powinno być w ciągu najbliższych tygodni małe story o »Kulturze« w »Time«. Niewykluczone, że w »Newsweeku«”[533].

Po przyznaniu się Terca i Arżaka Giedroyc za zgodą Zamoyskiej oficjalnie rozszyfrował ich pseudonimy oraz potwierdził tym samym przypuszczenia prasy[534]. Przystąpił także do kampanii na rzecz pisarzy i wydał w pierwszej kolejności zbiór opowiadań Arżaka-Daniela, ponieważ – tłumaczył Weintraubowi – „jest b. mało znany, a więc najbardziej narażony. Jest to Żyd, który będąc poetą, zajmował się przekładami poezji ukraińskiej, przede wszystkim żydowskiej. Tu na pewno jest akcent antysemityzmu, jak w sprawie Brodskiego. Wybicie tej sprawy może spowodować większe zainteresowanie jego losem tych wszystkich czynników, które walczą z antysemityzmem”[535]. Poprosił też Stefana Kozłowskiego o „zalansowanie” w Niemczech pisarza i podał te same powody co Weintraubowi[536]. Odkupienie i inne opowiadania Arżaka ukazały się w grudniu 1965 r.[537] Redaktor pytał Zamoyską o wiersze Daniela i proponował ich wydanie w języku rosyjskim. Sugerował również edycję wyboru pism Siniawskiego; zastanawiał się, komu można by powierzyć jego redakcję wraz z przedmową[538]. Tymczasem wydrukował w „Kulturze” kolejne opowiadanie Terca, które uznał za nie najlepsze, lecz warte zamieszczenia ze względu na apolityczny charakter[539].

Instytut Literacki planował zorganizować wraz z Kongresem Wolności Kultury protest intelektualistów przeciwko aresztowaniu pisarzy w ZSRR. Do udziału w tej akcji starano się zmobilizować wszystkich dotychczasowych wydawców Terca i Arżaka. W grudniu 1965 r. po uroczystości przyznania Michaiłowi Szołochowowi literackiej Nagrody Nobla za epopeję Cichy Don laureatowi wręczono apel intelektualistów amerykańskich w obronie uwięzionych w ZSRR pisarzy[540]. Noblista związany z reżimem komunistycznym odmówił pomocy swym rodakom; o jego postawie i protestach pisarzy amerykańskich donosiła prasa emigracyjna[541]. Giedroyc wraz z Czapskim planowali wizytę u André Malraux, ówczesnego francuskiego ministra kultury, by poprosić go o interwencję „w sprawie naszych pupilów” u gen. de Gaulle’a[542]. Inicjatywę tę Zamoyska nazwała nadzwyczajną[543]. „Chcę zrobić – oznajmił jej innym razem Redaktor – table ronde w Radio Liberation w języku rosyjskim na temat stosunków polsko-rosyjskich na marginesie sprawy Terca i Arżaka w odpowiednim sosie. Myślę o Czapskim, Hostowcu, Grudzińskim, może Łobodowskim. Jeśli się uda dobrze zmontować, to może to mieć znaczenie, które trudno przecenić”[544]. Stempowski, z którym Redaktor konsultował projekt, sceptycznie odniósł się do tej propozycji. Zauważył, że „wysuwanie się naprzód w obronie Siniawskiego i Daniela mogłoby im raczej zaszkodzić”, jego zdaniem inicjatywę należało pozostawić w rękach radia rosyjskiego, Radia Svoboda[545]. Redaktor sprostował, że miał na myśli table ronde o stosunkach polsko-rosyjskich i ich roli historycznej dla obu krajów oraz całego bloku[546].

Prasa światowa bardzo interesowała się rosyjskimi pisarzami, ukazywały się liczne artykuły, przedruki ich utworów. O tym wszystkim Giedroyc stale informował Zamoyską, donosił jej także o inicjatywach wydawców z różnych krajów[547]. Redaktor z zaciekawieniem przyjął reakcje prasy żydowskiej, która informowała o sprawie Arżaka i Siniawskiego[548]. Do Kozłowskiego zwrócił się z prośbą o zainspirowanie na uniwersytetach niemieckich akcji protestacyjnych analogicznych do organizowanych na uczelniach francuskich, ze zbieraniem podpisów profesorów i pracowników naukowych. „Sowieciarze bowiem – wykładał – bardzo się ze światem naukowym liczą. Taka akcja jest dla nich tym bardziej katastrofalna, gdyż jak dotąd w tych środowiskach było najwięcej intelektualistów przychylnych komunizmowi, fellow travellersów. To się zmienia ze względu na włączenie się komunistów zachodnich do akcji protestacyjnej”[549].

W końcu stycznia 1966 r. Zamoyska napisała, że Iwanow ujawnił się na policji[550]. Redaktor poprosił o wszystkie szczegóły, „ma się rozumieć dla mojej tylko wiadomości”, zwłaszcza że planował lansować „doskonałą” przedmowę Iwanowa do Życia na Marsie. Zamoyska w tajemnicy wyjawiła, że pod nazwiskiem Iwanowa ukrył się Andriej Remizow (imienia nie była pewna), tłumacz bardzo dobrze znający język francuski, szkolny kolega Siniawskiego[551].

Marcowy numer „Kultury” rozpoczynały słowa: „14 lutego zapadł w Moskwie wyrok w procesie dwóch młodych pisarzy sowieckich: Andriej Siniawskij (Abram Terc) został skazany na siedem lat, zaś Julij Daniel (Nikołaj Arżak) na pięć lat łagrów. Sędziowie moskiewscy wydali wyrok na reprezentowany przez siebie ustrój. Z punktu widzenia normalnej, przyjętej w świecie cywilizowanym praworządności proces Siniawskiego i Daniela był ponurą i okrutną farsą. Żaden kodeks świata, nie wyłączając sowieckiego, nie przewiduje wymiaru kary za przesyłanie manuskryptów za granicę”[552]. Herling-Grudziński w swoim komentarzu przypomniał, że pisarze ci przeniknęli na Zachód dzięki „Kulturze”. Przyszli historycy winni ten czyn odczytać jako „ważny krok na drodze autentycznej, a nie wymuszonej siłą przyjaźni polsko-rosyjskiej, bez której Polska nie odzyska wolności, a Rosja nie będzie miała u boku sąsiada wolnego od głuchej i niemej nienawiści. Rozumie to wielu pisarzy polskich w kraju, myślących i czujących tak samo jak dwaj skazani pisarze rosyjscy i ich młodzi admiratorzy w Związku Sowieckim. Nie rozumie tego, lub nie chce rozumieć, załoga nowego popaździernikowego Establishment literackiego nad Wisłą”[553].

Redaktor pisał Zamoyskiej: „Proces Siniawskiego i Daniela staje się faktem historycznym, którego nie można przecenić. Nie wykluczam, że ta historia jest powodem odwołania konferencji partii komunistycznych, która miała się odbyć właśnie w Moskwie i może mieć wielki wpływ zarówno na plenum KC, jak i [na] zjeździe partii w marcu. Trzeba by więc bardzo poważnie zastanowić [się] nad dalszą taktyką”[554]. Tego samego dnia Redaktor przekonywał Nowaka-Jeziorańskiego: „proces Terca i Arżaka staje się ewenementem chyba zasadniczym, jeśli idzie o Związek Sowiecki. Nie tylko postawa oskarżonych była wyjątkowa, ale po raz pierwszy jest tak ostra reakcja zachodnich partii komunistycznych. I to właśnie przed zjazdem partii. Nie wykluczam, że ta historia spowodowała odłożenie konfederacji partii komunistycznych. To wszystko ma zapewne duże powiązania z Polską”[555].

Giedroyc zastanawiał się również nad pomocą dla rodzin pisarzy i proponował stworzenie funduszu dla intelektualistów prześladowanych w krajach totalitarnych, wykorzystując doskonałą, jego zdaniem, koniunkturę do jego rozpropagowania. Przestrzegał przy tym przed współpracą w tym zakresie z Kongresem Wolności Kultury i Pen Clubem, z uwagi na ich charakter polityczny. Jak się wyraził, „są bardzo trudne do manewrowania. Albo są to czynniki zimnowojenne, albo fellow travellerzy”. Podsunął natomiast ideę utworzenia takiego funduszu w Szwajcarii. Myślał, czy nie zainteresować tym pomysłem Hansa Zbindena, prezesa Związku Literatów Szwajcarskich[556]. Prawdopodobnie Redaktor powrócił do swojego wcześniejszego pomysłu wciągnięcia Zbindena w organizowanie wsparcia dla Arżaka i Siniawskiego, na który wpadł zaraz po aresztowaniu pisarzy. W tej sprawie napisał do Stempowskiego, gdyż liczył na jego przyjaźń ze Zbindenem i pomoc w przekonaniu szwajcarskiego kolegi[557]. Zbinden nie zainteresował się wówczas tą inicjatywą, ale Giedroyc nadal drążył ten temat przez Stempowskiego[558].

Sprawa wyroku na Arżaka i Siniawskiego nabierała rozgłosu, pojawiła się nawet koncepcja wydania „białej księgi”, która zawierałaby wszystkie ważniejsze protesty i wypowiedzi o procesie pisarzy[559]. Z tą inicjatywą wystąpiło Radio Liberty, które konsultowało z Giedroyciem kwestię odpowiedniego wydawcy. W rozgłośni uważano, że ani ona, ani Instytut Literacki nie mogą się podjąć tej edycji ze względów politycznych. Redaktor stale informował Zamoyską o wzrastającym zainteresowaniu prasy zachodniej literatami i wysyłał wycinki z czasopism oraz wykazy nowych tłumaczeń ich utworów. Zaczął również organizować na świecie akcję protestacyjną uniwersytetów[560].

28 marca Zamoyska przesłała Giedroyciowi stenogram z procesu[561], o czym zaraz doniósł on Mieroszewskiemu: „Jestem w tej chwili w stanie rzadkiego u mnie podniecenia: dostałem właśnie stenogram z procesu Siniawskiego i Daniela i teksty ich »ostatniego słowa«. Marzyłem o tym, ale nie spodziewałem się, tym bardziej że wiem, iż KGB zagroził żonie Siniawskiego represjami, jeśli szczegóły procesu ukażą się na Zachodzie. Walka i odwaga tych ludzi jest imponująca i na tym tle polska apatia i oportunizm tzw. środowiska jest rzeczą zawstydzającą. Chcę na głowie stanąć, by to przetłumaczyć najszybciej i wydać. Przez najbliższych parę dni proszę to traktować jako wiadomość poufną”[562]. Jordanowi napisał: „Mam ciągle masę roboty w związku ze sprawą Siniawskiego i Daniela. Teraz właśnie dostałem stenogram z ich procesu oraz ich »ostatnie słowa«. Wstrząsający dokument. Tłumaczę to w morderczym tempie, by wydać jak najszybciej. Coraz bardziej jestem przekonany, że tę rozgrywkę z neostalinowskimi tendencjami w bloku uda się wygrać”[563].

Zamoyskiej odpowiedział: „prawdziwa sensacja z tym stenogramem. Postaram się to rozprowadzić najszerzej, choć trudność polega na tym, że trudno zastrzec na tego rodzaju utwór prawa autorskie, tym bardziej że jak się mogłem zorientować, przemówienie Siniawskiego pokrywa się z tym co podało »Il Giorno«, a za nim »Figaro Littéraire«. Mogą więc się lada chwila pokazać się i inne egzemplarze. W każdym razie zrobię, co tylko będzie możliwe. Niezależnie od podania tekstu do prasy światowej – co jest najpilniejsze – tłumaczę stenogram na język polski i chcę to bardzo szybko wydać. Nie wiem jeszcze, czy jako tekst bilingue, czy może dam tekst rosyjski do »Nowogo Żurnała« w New Yorku”[564]. W tym samym liście Redaktor namawiał Zamoyską, by napisała przedmowę do planowanej edycji stenogramu, w której wyraźnie podkreśliłaby, że „cała akcja i Pani, i »Kultury« nie miała i nie ma charakteru antysowieckiego czy »zimnowojennego«”. Wobec braku reakcji z jej strony dopytywał się o tekst oraz przypisy, równocześnie powiadamiał o podpisanych kontraktach na przedruk stenogramu w prasie, m.in. z „New York Timesem”, „Spieglem” czy z wydawnictwem Julliard na edycję książkową[565]. Po pięciu dniach Giedroyc otrzymał „bardzo dobrą” przedmowę i postanowił umieścić ją również w wydaniu rosyjskim[566].

Książka zatytułowana Sąd idzie! Stenogram z procesu Andrieja Siniawskiego i Julija Daniela ukazała się w podserii „Dokumenty” i miała dwa wydania. Pierwsze, w nakładzie 1050 egzemplarzy, wyszło zaraz w kwietniu, drugie zaś – 800 egzemplarzy – pojawiło się pół roku później. W swej przedmowie Hélène Zamoyska zaznaczyła: „Oskarżenie rzucone przeciwko Siniawskiemu i Danielowi, że świadomie działali przeciwko swojej ojczyźnie, jest być może tym, które najboleśniej rani wszystkich, którzy ich znali”. Zamoyska wyznała, że pisarze powierzyli jej teksty pod jednym warunkiem: iż nie zostaną wydane w oficynie występującej przeciwko ich krajowi. „Szukałam więc – pisała – jako wydawców ludzi, którzy przede wszystkim troszczą się o prawdę i których stanowisko w stosunku do Rosji nie jest dyktowane polemiką czy usłużnym pochlebstwem”. Giedroycia poznała dzięki Czapskiemu, przyjacielowi jej męża i autorowi Na nieludzkiej ziemi. Spotkani ludzie zaskoczyli ją prawością i stosunkiem do Rosji, która przypominała przyjaźń łączącą kiedyś Mickiewicza i Puszkina. „Piękne polskie nazwisko – tłumaczyła – które noszę, i moje osobiste przywiązanie do Rosji sprawiły, że czułam się bliska takiej postawie i byłam pewna, że moi przyjaciele jej nie zdezawuują”[567].

Po wydaniu książki Giedroyc nie ustawał w organizowaniu pomocy pisarzom i nadal informował Zamoyską o wszystkich swych poczynaniach. W akcję na rzecz literatów zaangażował się również Wittlin, który podsunął Redaktorowi pomysł wykorzystania Kongresu Pen Clubu w Nowym Jorku, który miał się rozpocząć w połowie czerwca 1966 r. Zaproponował również, by każdy z 56 Pen Clubów na świecie przez jeden tydzień zajął się pomocą dla Siniawskiego i Daniela. Taką inicjatywę winien podjąć zjazd i dlatego podpowiadał przeprowadzenie m.in. przez Miłosza rozmów nieoficjalnych. Wittlin namawiał także do zainteresowania sprawą pisarzy Igora Strawińskiego, który był ówcześnie w Rosji persona gratissima[568]. Redaktor uznał ten projekt za genialny i dostrzegł w nim nowy bodziec dla opinii światowej, by nie ustawała w protestach[569]. O planach tych napisał Zamoyskiej i poprosił o uruchomienie swoich znajomości[570]. W grudniu doniósł, że „udaje się podtrzymywać zainteresowanie sprawą Siniawskiego i Daniela na Zachodzie. Telewizja amerykańska nakręca specjalne słuchowisko. Inna grupa telewizji N[ational] B[roadcasting Company] była u nas i nakręcała przez dwa dni. [...] Ciągle są nowe przedruki utworów Terca i Arżaka i znów się nazbierało trochę pieniędzy”[571]. Kilka dni później Giedroyc poinformował o otrzymaniu wiadomości, iż w końcu czerwca grupa młodych naukowców z Warszawy wysłała do redakcji „Prawdy” list protestacyjny przeciw skazaniu Siniawskiego i Daniela, którego jednak nie ogłoszono. Jego sygnatariuszami byli m.in.: Janina Waluk-Woroszylska, Maryla Hopfinger-Łagodzińska, Wiesław Łagodziński, Krzysztof Pomian, Antoni Zambrowski[572].

Po sprawie Terca i Arżaka Giedroyc przewidywał, że „Kultura” będzie odgrywać rolę „łącznika czy pomostu między Rosją a Zachodem”. Mieroszewskiemu tłumaczył: „Naszą misją jest doprowadzenie i kierowanie ewolucją w Rosji, doprowadzenie Rosji do Europy. [...] Nie ma mowy o przywództwie na Wschodzie, ale naszym atutem na Zachodzie może być to, że my jesteśmy jedynym kluczem do Rosji. [...] To, co teraz możemy zrobić, jest ogromną grą. Ogromną w skali nie tylko »Kultury«, ale światowej i chyba nie wpadam w megalomanię. [...] Moim miastem dzieciństwa była Moskwa, a nie Wilno, część mojej rodziny stała się w XIX wieku rosyjska, mam krew gruzińską i, nie przeceniając tzw. instynktu, myślę, że mam pewne wyczucie tych spraw”[573].

Giedroycia martwił „ślepy antysowietyzm” nad Wisłą, którego korzeni upatrywał w kompletnym zagubieniu i niezadowoleniu społeczeństwa polskiego[574]. Z okazji stulecia urodzin Aleksandra Lednickiego Instytut wydał studium „obrazujące mało znaną próbę normalizacji stosunków polsko-rosyjskich. Ze względu na wyjątkową aktualność tego zagadnienia – niezależnie od zamieszczenia w 10. »Zeszycie Historycznym« – studium to zostało wydane jako książka”[575]. Polska połowy lat sześćdziesiątych miała także własnych Terców i Arżaków. Sytuacja literatów w Polsce zaczęła się pogarszać. Aresztowanie Hanny Rudzińskiej i Jerzego Kornackiego we wrześniu 1961 r., rozwiązanie Klubu Krzywego Koła w roku następnym stanowiły jedynie symptomy zahamowania przemian popaździernikowych. Na XIII Plenum KC PZPR Gomułka w swym referacie przypomniał o imperatywach środowisk twórczych: „realizmie socjalistycznym” i „świadomości socjalistycznej”. Wartości te miało także wcielać w życie utworzone decyzją plenum nowe pismo – warszawska „Kultura”, powstała z połączenia „Nowej Kultury” i „Przeglądu Kulturalnego”[576]. Zaostrzyła się cenzura i nasiliły się problemy z uzyskaniem przydziału papieru na druk książek, co powodowało spadek ich nakładów. Wpłynęło to na radykalizację nastrojów wśród literatów. Do ostrej krytyki władz doszło podczas plenum Zarządu Głównego Związku Literatów Polskich w styczniu 1964 r., na którym głos zabrali Paweł Hertz, Paweł Jasienica, Stefan Kisielewski, Stanisław Cat-Mackiewicz, Antoni Słonimski, Melchior Wańkowicz. W tym kręgu zrodziła się też idea petycji do rządu, tzw. Listu 34, którą napisał Słonimski z pomocą Jana Józefa Lipskiego i Pawła Hertza.

14 marca 1964 r. Słonimski złożył w kancelarii premiera protest podpisany przez 34 wybitnych pisarzy i naukowców. Wiadomość o proteście polskich intelektualistów szybko przedostała się na Zachód. Giedroyc otrzymał tekst memoriału od Stanisława Mackiewicza i przesłał go Miłoszowi. Poinformował go również o represjach wobec Lispkiego i zakazie drukowania Słonimskiego. „W każdym razie – przekonywał – jest to początek oporu, na który tak dawno czekałem. To, co można z naszej strony zrobić, to możliwie największy bums. W obecnej sytuacji PRL jest bardzo wrażliwa na reakcję Zachodu, specjalnie amerykańską (sprawa rozszerzenia dot[yczyła] pożyczek, eksportu etc.). Myślę, że trzeba by zrobić jakąś akcję wśród intelektualistów amerykańskich etc. Czy mógłbyś się tym zająć?”[577]. W kwietniu Miłosz poinformował, że list do Cyrankiewicza dotarł już do prasy amerykańskiej. Zgodził się, że protest „zasługuje oczywiście na jak najgorętsze rozpowszechnianie, ale nie może i nie powinno być nawet pozorów, że jest kolportowany przez nas. Wszelkie przyłączenie się do tej akcji ze strony »Kultury« byłoby szkodliwe. Jeżeli wolno wypowiedzieć swoje zdanie, odradzałbym Ci jak najbardziej nawet wspominanie o tym w »Kulturze«. [...] Im to należy zostawić”. Miłosz tłumaczył Redaktorowi, iż nie chodziło tylko o „bezpieczeństwo ludzi”. Jego zdaniem nie należało stwarzać pozorów, że „jest to coś innego niż rozgrywka wewnętrzna”[578].

Redaktor szybko montował reakcję „Kultury”. Mieroszewskiego poinformował: „Dostałem właśnie od Gustawa artykuł na temat »34«, który jest świetny: wyważony, twardy, oszczędny. W tej sytuacji byłoby b. ważne, by korespondował z tym, co Pan napisze w »Kronice«. [...] Co dziś właściwie trzeba by uchwalić, to bojkot »Kultury« warszawskiej i bojkot »zjadaczy żab«. [...] Gustaw nam się udał. Cenię to tym bardziej, gdy Miłosz i Stempowski kategorycznie odmówili pomocy w rozszerzeniu historii »34«. Bardzo liczę na to, że Pan ostro postawi [tę sprawę] w »Kronice«. To im się należy, no i – co ważne – jeszcze bardziej zwiąże Gustawa z nami”[579]. Tego samego dnia Mieroszewski doniósł do Maisons-Laffitte o wieczorze protestacyjnym organizowanym przez Związek Dziennikarzy, Związek Pisarzy i Towarzystwo Naukowe w Londynie na rzecz „34”[580].

Z kolei Weintraub informował Giedroycia o echach protestu polskich pisarzy i naukowców w Stanach Zjednoczonych oraz o przygotowywanym liście protestacyjnym amerykańskich intelektualistów, analogicznym do tego, jaki ukazał się w „Timesie”[581]. Korboński w liście do Redaktora również wspomniał o organizowanym proteście pisarzy amerykańskich, a także o działaniach kongresmenów polskiego pochodzenia zmierzających do postawienia kwestii Listu 34 w Kongresie USA. W połowie maja relacjonował, że sprawa ta „wyszła [...] na terenie Kongresu bardzo dobrze. Wypowiedź kongresmena Zabłockiego, z którym rozmawiałem, że rząd St[anów] Zjednoczonych będzie musiał zrewidować swoją politykę wobec Polski, jeśli reżim będzie nadal ograniczał swobodę twórczości, została wczoraj powtórzona przez »New York Times«”[582].

W końcu kwietnia dziesięciu sygnatariuszy Listu 34 napisało list do „Timesa”, w którym wyrazili żal z powodu protestu 21 intelektualistów angielskich i zaprzeczyli, żeby sygnatariuszy Listu 34 spotykały w kraju jakiekolwiek represje. Redaktor komentował Mieroszewskiemu: „Niespodzianką był list profesorów w »Times«. Jednak się załamali. Nie jestem w stanie zrozumieć takich ludzi jak Lipiński np., których znam jako ludzi odważnych. [...] Nie mam nowych wiadomości z kraju i nie spodziewam się ich wcześniej niż w połowie maja. Niemniej myślę, że musimy zająć tu bardzo twarde stanowisko. Sprawą istotną jest: liberalizacja cenzury, zwiększenie przydziału papieru, wzmożenie wymiany kulturalnej z Zachodem, likwidacja »Kultury« warszawskiej i oczyszczenie krajowej prasy, literatury i nauki z agentów i współpracowników UB. Możemy bardzo pomóc, [...] by z tych protestowiczów zrobić bohaterów, nawet wbrew ich woli”[583].

W liście do Miłosza Giedroyc napisał, iż sprawę „memoriału 34” udało się świetnie „rozkręcić”, mimo że „wszędzie są nastroje najbardziej kolaboracyjne”. Dużym ciosem nazwał załamanie się dziesięciu profesorów, „na szczęście Kotarbiński, Ossowska, Pigoń i Estreicher ratują honor polskiej nauki”[584]. Do Korbońskiego pisał: „należy przeprowadzić, ale bez rozgłosu, sankcje wobec tych intelektualistów, którzy się załamali. Ci ludzie nie powinni dostawać zaproszeń, stypendiów, książek”[585]. W czerwcowym numerze pisma Mieroszewski zaprezentował stanowisko redakcji „Kultury” wobec „kontrprotestu” rozesłanego do ludzi pióra przez podstawową organizację partyjną PZPR zrzeszającą literatów. Tekst uzupełnił przypisek redakcji z listą około sześciuset pisarzy, którzy podpisali kontrprotest. W tym numerze Jeleński na prośbę Redaktora przedstawił także echa Listu 34 za granicą[586].

W czerwcu 1964 r. Instytut Literacki wydał Politykę Becka Stanisława Mackiewicza. Autor, sygnatariusz Listu 34, złożył książkę w emigracyjnej oficynie, manifestując swój sprzeciw wobec represji reżimu i niemożności wydania tej pozycji w kraju. Mackiewicz planował powrót do kraju od 1947 r., kiedy zwrócił się w tej sprawie do ambasady w Londynie. Od 1949 r. interesowało się nim Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego, był rozpracowywany pod kątem swych kontaktów emigracyjnych. W 1955 r. Mackiewicz podjął kolejną próbę wynegocjowania z władzami PRL korzystnych warunków powrotu do kraju. Przez niespełna rok od sierpnia 1955 do czerwca 1956 interesował się nim Departament I MSW, za pieniądze bezpieki wydał w Londynie broszurę Od małego do wielkiego Bergu. Powrócił do Polski w 1956 r. i od tego momentu bez przeszkód drukował swoje teksty w kraju[587].

Giedroyc, zapowiadając Mieroszewskiemu edycję Polityki Becka, stwierdził: „ta książka to cały Mackiewicz. Są świetne strony i zupełnie puszczone, czy wręcz maniakalne. Zresztą widać, że są rzeczy, których się boi dopowiedzieć”[588]. W kolejnym liście poprosił „o najściślejszą dyskrecję. Chcę mieć cały efekt niespodzianki”[589]. Redaktor zdradził Korbońskiemu: „Mogę to napisać dzisiaj. Otóż Mackiewicz dwa tygodnie temu przysłał mi swoją książkę do wydania pod własnym nazwiskiem. Dziś ją właśnie ekspediuję”[590]. Z kolei Jordanowi doniósł: „jednak można być w tych warunkach odważnym; jest dowodem St[anisław] Mackiewicz (proszę tu o najściślejszą tajemnicę, przynajmniej przez 10 dni). Przysłał mi książkę do druku pod swoim nazwiskiem. Jak zawsze u Mackiewicza kontrowersyjną, ale b. odważną”[591].

Restrykcje przeciwko inicjatorom Listu 34 przybrały różny charakter. W wypadku Mackiewicza „pełna banicja trwała kilka miesięcy”[592]. W tym czasie starał się on zostać korespondentem jednego z francuskich czasopism. Telefonicznie zwrócił się do Giedroycia z prośbą o pomoc. Zaznaczył, że szuka posady korespondenta w prasie, „najlepiej gaullistowskiej, bo ja kocham de Gaulle’a”[593]. Gdy Redaktorowi udało się skontaktować Mackiewicza z „Le Monde”, pisarz – oficjalnie powiadomiwszy o tym MSZ – otrzymał zakaz współpracy z pismem[594]. Odwołania u Zenona Kliszki i Adama Rapackiego nie przyniosły żadnego rezultatu[595]. Zaczął wówczas wysyłać swe teksty do paryskiej „Kultury”, gdzie publikował je pod pseudonimem Gaston de Cerizay. Jego debiut artykułem o Liście 34 zbiegł się z aresztowaniem Wańkowicza[596]. Autor Bitwy pod Monte Cassino, sygnatariusz Listu 34, został oskarżony „o szkalowanie Polski Ludowej” i zatrzymany 9 października 1964 r. Pisarza skazano na 3 lata więzienia, ale wyrok nie został wykonany. Mieroszewski poinformował czytelników „Kultury”: „Szczerze współczujemy Wańkowiczowi, choć nie podzielamy ani jego optymizmu, ani jego argumentów. Może jednak owo bezprzykładne, stalinowskie sponiewieranie 72-letnim wielkim pisarzem potrząśnie wreszcie sumieniem intelektualistów i pisarzy polskich i wykaże im bezsens pokornej bierności. Panowie ci winni masowo wycofać swe podpisy spod osławionego kontrprotestu. Powinni wymusić na »człowieku z gumy«, Iwaszkiewiczu, by własnoręcznie doręczył Cyrankiewiczowi pismo z setkami podpisów z żądaniem natychmiastowego zwolnienia Wańkowicza i umorzenia śledztwa”. W kolejnym tekście przesłanym do Maisons-Laffitte Mackiewicz opisał przebieg procesu Wańkowicza[597].

W połowie 1965 r. Redaktor otrzymał z kraju wiadomość o rozpoznaniu Gastona de Cerizaya i przesłuchiwaniu go przez SB. Mieroszewskiego informował: „Niestety mam potwierdzenie wiadomości o Mackiewiczu. Przed chwilą miałem telefon z FE, że jest depesza, że Ministerstwo Kultury wystąpiło z oskarżeniem trzech literatów, że pod pseudonimami pisywali kłamliwe artykuły do prasy zachodniej. Wymienione jest tylko jedno nazwisko Stanisława Cata Mackiewicza, „który pod pseudonimem Gaston de Cerizay pisywał korespondencyjnie do »Kultury« paryskiej”. Trzeba możliwie z miejsca organizować maksymalny hałas koło tej sprawy. Trzeba, ma się rozumieć, bić w samą historię i podnieść odwagę Mackiewicza etc., nie precyzując, czy zarzut jest ścisły. [...] jeśli się uda doprowadzić na skutek rozpędzonej kampanii na Zachodzie do kapitulacji reżimu jak w sprawie Wańkowicza czy „34”, to będzie to wielki sukces. No i reklama dla nas”[598]. O tym samym powiadomił Gombrowicza i wymienił obok Mackiewicza, Jerzego Nepomucena Millera oraz płk. Januarego Grzędzińskiego[599]. Po otrzymaniu z Maisons-Laffitte tej wiadomości Hłasko skomentował: „Mackiewicz – rzeczywiście dzielny. W jego wieku narażać się na nędzę, to niełatwe. Tym bardziej że znam jego tryb życia – raczej chyba książęcy”[600].

W lipcowym numerze „Kultury” wydrukowano kolejny artykuł podpisany przez Gastona de Cerizaya, który okazał się prowokacją SB[601]. Giedroyc zasugerował Mieroszewskiemu podanie tego faktu w najbliższej „Kronice angielskiej”, a także zapewnienie czytelników, że Mackiewicz nie podpisał „żadnej umowy i nie brał żadnych pieniędzy. Możemy to – tłumaczył w liście – tym łatwiej zrobić, że pieniądze mu wysyłane przez PKO były wysyłane pod nazwiskiem Wacka Zbyszewskiego, który zgodził się to firmować. Wiadomo wszystkim, jak bliskie były i są stosunki Zbyszewskiego z Mackiewiczem, więc pomoc nikogo nie zdziwi. Zresztą na temat tych pieniędzy Mackiewicz wiele razy pisał do Zbyszewskiego, a nawet telefonował, z wielką efuzją mu dziękując za przyjacielską pomoc. Niestety, Zbyszewski jest w Niemczech. Próbuję go osiągnąć, by na ten temat wypocił list do redakcji »Kultury«”[602]. Na początku sierpnia 1965 r. Redaktor zwrócił się do Zbyszewskiego z prośbą o napisanie do miesięcznika listu stwierdzającego, że „od ubiegłego roku, dowiedziawszy się, że po »manifeście 34« Mackiewicz nie ma prawa publikacji i jest odcięty od możliwości zarabiania, posyłałeś mu i posyłasz pieniądze wraz z kilkoma przyjaciółmi. Jest to kwota skromna, ale etc. Nie żadne dolary, ale przyzwoite funty i drogą najbardziej normalną, bo przez PKO. Dobrze by było, by list był dowcipny, ze swadą etc. Liczę, że nie odmówisz, gdyż to dla Mackiewicza jest gardłowa sprawa. Dla Ciebie zaś nie ma ryzyka, wręcz przeciwnie – wychodzisz bardzo pięknie”[603].

Na początku listopada akt oskarżenia przeciwko Mackiewiczowi trafił do sądu, a na początku lutego 1966 r. pisarz zmarł. Redaktor doniósł Mieroszewskiemu, że „pogrzeb Cata był manifestacją”[604]. Marcowa „Kultura” na okładce zamieściła informację o śmierci pisarza, którego na kartach pisma pożegnał Kazimierz Okulicz. W tym samym numerze ukazały się ostatnie teksty Mackiewicza jako Zapiski z kraju niewoli[605].

Oprócz Mackiewicza za kontakty z Instytutem przed polskim sądem miał odpowiadać również January Grzędziński. Redaktor, relacjonując Weintraubowi ostatnie wydarzenia, stwierdził: „Z Grzędzińskim jest sprawa dość tajemnicza. Ciągle siedzi. Miałem od niego »grypsy«. Wynika z nich, że oskarżają go o kontakt... ze mną. Grzędziński był żonaty z Giedroyciówną (żadna moja krewna i nigdy jej nie widziałem), z którą się rozwiódł. Jest ona obecnie żoną dr. Lisika i mieszka w Casablance. Stosunki jej z Grzędzińskim pozostały b. dobre i korespondowali ze sobą. Grzędziński czasami przesyłał za jej pośrednictwem pozdrowienia dla mnie. Z tego wyszła historia, że jest ona jakąś łączniczką między »K[ulturą]« a Grz[ędzińskim]. Dom wariatów. Skonfiskowali u niego wspomnienia z lat 1914–[19]18 przeznaczone do druku w Polsce, prywatny zbiór pieśni legionowych i stare n[ume]ry »Kultury« z lat pięćdziesiątych, które zabrał ze sobą, jak wracał w [19]57 czy [195]8 do kraju”[606].

Mieroszewski o wszystkim został wcześniej poinformowany i dostał od Redaktora „dla poufnej wiadomości” odpis grypsu Grzędzińskiego[607]. W połowie stycznia 1965 r. Giedroyc powiadomił Stempowskiego o zwolnieniu Grzędzińskiego i toczącym się przeciwko niemu śledztwie. Był on oskarżony z tego samego paragrafu małego kodeksu karnego, co Wańkowicz[608]. Natomiast jesienią Redaktor napisał do Mieroszewskiego: „oskarżanie jego [Grzędzińskiego] o kontakt ze mną było bezpodstawne. Obecnie doprowadzili go do tego, że przysłał mi książkę. To jest nie tyle książkę, ile uzupełnienia do swej książki wydanej w 1936 r. o zamachu majowym. Uzupełnienia są b. ciekawe i podwajają objętość książki. Miałem z tym masę kłopotów, gdyż przysłał pisane na bibułkach, pisane ręcznie, maczkiem i niewyraźnie tak, że prawie straciłem oczy, odczytując pod lupą”[609]. Z kolei w swej autobiografii wspomina, że mikrofilm z książką dotarł do Maisons-Laffitte w lalce kubańskiej, co odkrył Zygmunt Hertz[610].

Maj 1926 Grzędzińskiego wydano jako czternastą pozycję podserii „Dokumenty”. W listopadzie 1965 r. Mieroszewski otrzymał z Instytutu książkę w szpaltach, by mógł napisać o niej w grudniowej „Kronice angielskiej”[611]. Londyńczyk chwalił tom jako „wybitną i zdumiewającą książkę – »krzyk serca« tragicznego pokolenia, które zdobyło niepodległość i ją utraciło”[612]. Giedroyc pisał Osadczukowi: „sensacją książki (oprócz strony »nielegalnej«) jest to, że stwierdza, że polska partia komunistyczna Piłsudskiego poparła i daje nawet fotografię ich ówczesnej ulotki”[613]. W liście tym Redaktor napisał o Grzędzińskim: „jest od roku prawie pod śledztwem. Był 37 razy przesłuchiwany. W lipcu ogłosił strajk, odmawiając zeznań, gdyż uważa, że mały kodeks karny, na podstawie którego jest oskarżany, jest nielegalny, gdyż sprzeczny z konstytucją. Wycofano jego trzy książki, które były już w wydawnictwach. Odebrano mu rentę, jaką miał przyznaną za walkę z faszyzmem, udział w résistance francuskim oraz 50-letnią działalność literacko-publicystyczną (m.in. redagował tygodnik społeczno-polityczny »Czarno na białym«). W końcu sierpnia wysłał list do Cyrankiewicza, domagając się sprawy sądowej i przerwania nachodzeń UB. Gdyby do sprawy nie doszło, to ponieważ został pozbawiony możności zarobkowania, prosi o pozwolenie na emigrację zarobkową. Nie dostał odpowiedzi. Analogiczny list do Rady Państwa, wysłany później, został mu zabrany przez UB”[614].

Redaktor, który podobnie traktował sprawy Sieniawski–Daniel i Mackiewicz–Grzędziński, stale myślał o zorganizowaniu szerokiej pomocy dla literatów zza „żelaznej kurtyny”. W listach do Stempowskiego wracał do idei stworzenia dla nich specjalnego funduszu. Powstała bowiem sprzyjająca sytuacja, z uwagi na „obraz atrakcyjny”: Rosja – Siniawski i Daniel; Polska – grupa Modzelewskiego, Mackiewicz, Grzędziński; Jugosławia – Mihajlov. Giedroyc obstawał zwłaszcza przy łącznym rozpatrywaniu kwestii pisarzy rosyjskich i polskich[615]. Zamoyskiej przypominał: „Trzeba jak najszybciej zdecydować się co do ewentualnego funduszu. Jak Pani wie, umarł parę dni temu w Warszawie Stanisław Mackiewicz, który niesłychanie odważnie pisał do nas mimo grożących mu represji. Nawet w przeddzień śmierci przysłał mi b. odważny artykuł pt. Notatki z kraju niewoli. Kilku czytelników przysłało mi dziś drobne sumy (20 dolarów w sumie), proponując, by ogłosić zbiórkę na fundusz im. Mackiewicza, który by służył pomocą dla prześladowanych intelektualistów. A więc bardzo przeciętnym ludziom to chodzi po głowie. Trzeba się zdecydować b. szybko, dopóki jest odpowiedni nastrój wśród publiczności. Potem może być za późno”[616]. Idea takiego funduszu nie znalazła wówczas poparcia.

W sierpniu 1965 r. Redaktor otrzymał od Piotra Guzego maszynopis powieści Krótki żywot bohatera pozytywnego „z uprzejmą prośbą o rozważenie możliwości wydania w »Bibliotece Kultury«”[617]. Redaktor po dłuższym zastanowieniu odpowiedział: „Pana książka jest b. wybitna i jestem zdecydowany na jej wydanie”[618]. Równocześnie pochwalił się Mieroszewskiemu: „Odkryłem zdaje się nowy talent literacki i zdaje się, że będzie perła pierwszej wielkości. Zobaczymy”[619]. Krótki żywot bohatera pozytywnego Guzego wydano na początku 1966 r. Książkę reklamowano jako „rewelacyjną powieść, malującą psychologiczny portret oficera bezpieki. Zarówno całkowicie nowa forma literacka, jak i pasjonujący temat sprawiają, że książkę tę czyta się jednym tchem”[620].

Mieczysławska określiła utwór jako znakomity. „Ten rodzaj pisania – komentowała – czyli monolog, to już zapoczątkował Camus, a potem Iwaszkiewicz, ale mimo tego książka robi wielkie wrażenie, na ile Guzy ma prawdziwe informacje, co do Poznania i innych pociągnięć w partii – nie wiem, ale całe to rozumowanie jakby »w pijanym widzie« jest niezmiernie sugestywne, tylko czemu tyle ordynarności i nie tylko słów, ale i sytuacji? Wiem, że w kraju brzydkie wyrazy używają po kilka razy, lecz to już jest moda na świecie, by akt miłosny sprowadzić do najniższej prawie funkcji fizjologicznej i lubować się szokowaniem czytelnika. Książka mimo tego jest świetna i chyba będzie miała powodzenie”[621]. Giedroyc odparł: „Cieszę się, że Guzy Ci się podoba. Mieszka on od 7 lat w Anglii i pracuje w nasłuchu BBC w Reading. Te brzydkie słowa to niestety polska rzeczywistość. Niewątpliwie jest na to moda i tu, ale to tylko moda. W Polsce to codzienność. Ciągle widuję różnych ludzi, dostaję różne relacje, ale ciągle wydaje mi się niewiarygodne to niebywałe schamienie. Tego pokoleniami nie odrobimy”[622].

Lektura stanowiła wstrząs dla Janusza Kowalewskiego. „Nie można tej recenzji – pisał w »Ostatnich Wiadomościach« – zacząć inaczej. Każdy, kto tę książkę przeczytał, tak właśnie zaczyna ze mną rozmowę: »To jest wstrząs! Kto to jest?« – »Kto?« – »Autor«. [...] Biografia i osobowość Guzego tłumaczy jego książkę, jak nic lepiej wytłumaczyć by jej nie mogło. Więc w kilku słowach o człowieku. Ma 44 lata; walczył w Dywizji gen. Maczka; stracił nogę pod Falaise – w roku swej pełnoletności, bodaj czy nie w dniu urodzin; wyjechał do kraju w r. 1949, [...] żona – Angielka – i dwaj synowie prawie niemowlęta – razem z nim; zamieszkali w Poznaniu, codzienne przesłuchy w bezpiece. Nie aresztowali, a jeden z ubeków nawet się z Guzym zaprzyjaźnił – ostatecznie tam też są ludzie. [...] Dzięki tej »przyjaźni« – czy może naprawdę przyjaźni – powstał Krótki żywot – książka przedstawiająca atmosferą psychiczną i obyczajową, »świat ludzki« właściwie nieludzki, poznańskiej bezpieki. Dno upodlenia. Chlew obyczajowy. Gnojowisko, w jakie pewną część narodu polskiego przemieniła »idea« i praktyka komunizmu. [...] Forma książki Guzego jest równie rewelacyjna jak jej fabularne wnętrze. [...] Każdy ją zrozumie i oceni po swojemu, ale nie zaśnie nad nią – to jedno jest pewne. Krótki żywot będzie miał długie życie”[623].

Giedroyc planował przyznać nagrody literackie z okazji dwudziestolecia wydawania „Kultury”. Radził się Mieroszewskiego: „Od [19]64 r. przestaliśmy dawać nagrody. Złożyło się na to kilka przyczyn. Zerwanie stosunków z Jeleńskim, pewna bezcelowość tych nagród. Nie miałem formułki reorganizacji, a nie decydowałem się na likwidację. Przez chwilę myślałem, by stworzyć nagrodę czytelników »K[ultury]«. To znaczy, każdy czytelnik mógłby zgłaszać kandydaturę, wpłacając jednocześnie jakąś sumę na nagrodę, powiedzmy dolara czy dwa. No, ale nie jestem pewien, czy to chwyciłoby, a z drugiej strony mogłyby być nieprzyjemne niespodzianki. W każdym razie dla rozwiązania sobie rąk chcę rozwiązać dotychczasowe jury. W związku z 20-leciem »Kultury« myślałem o przyznaniu kilku nagród, które byłyby ogłoszone w n[ume]rze majowym, który traktuję jako »jubileuszowy«. Chciałbym, by te nagrody stanowiły pewną całość i miały swoją wymowę. Myślę o Guzym w pierwszym rzędzie (Fundacja Kościelskich miała mu dać nagrodę, ale się zlękła, że to będzie źle widziane przez W[arsza]wę), Ciołkoszom za historię PPS. Stempowskiemu-Hostowcowi za całość twórczości. [...] Ideałem by było, by był jakiś b. zdolny nastolatek, no ale takiego nie ma. Nie możemy zaś dawać nikomu z kraju w związku z tą kampanią przeciw nam. Co Pan o tym sądzi?”[624].

Ostatecznie wyróżnienie otrzymał Guzy za Krótki żywot bohatera pozytywnego, a oprócz niego uhonorowani zostali Lidia i Adam Ciołkoszowie za Zarys dziejów socjalizmu polskiego oraz Jerzy Stempowski za całość twórczości literackiej. Równocześnie z tą decyzją jury poinformowało o definitywnym zawieszeniu Nagrody Literackiej „Kultury”[625].

Krajowe realia ukazywały również dwie książki Jerzego Działaka, ukrywającego się pod pseudonimem George J. Flemming, wydane w 1966 r. O pierwszej Redaktor powiadomił Londyńczyka: „Mam nowego dziennikarza z kraju, po którym sobie dużo obiecuję. Jego artykuł idzie do kwietniowej »K[ultury]«. Zamawiam u niego książkę o polskiej rzeczywistości”[626]. Polska mało znana Działaka ukazała się na początku lipca, a już w połowie miesiąca Giedroyc donosił Mieroszewskiemu: „Flemming robi karierę. Krajowcy go sobie wyrywają i bardzo chwalą, że to prawdziwe, że to pierwsza rzeczowa książka o Polsce”[627].

W zbliżonym tonie komentował popularność autora w liście do Mieczysławskiej: „Ten Fleming się udał – oby tylko się uchował”[628]. Mieroszewskiemu książka nie przypadła do gustu, ale Redaktor jej bronił: „Nie powiedziałbym, by Flemming był płytki. Przedstawienie polskiej rzeczywistości jest bardzo dobre. To jest tylko dziennikarz, a nie publicysta”[629]. O sukcesie poinformował także Stempowskiego: „To jest książka rozrywana przez przyjezdnych. [...] W Londynie i w Paryżu konsulaty warszawskie rozwijają wściekłą działalność, by dowiedzieć się, kto jest autorem. Jednemu memu londyńskiemu znajomemu zaproponowano wręcz duże pieniądze za dowiedzenie się. Tu miałem kilka bezpośrednich podchodów, a paru osobom konsulat obiecał paszport konsularny jako zapłatę. Dobre, co?”[630]. O tym samym powiadomił Działaka, którego przekonywał, że z ujawnieniem prawdziwego nazwiska należy poczekać do wydania drugiej książki. „Trzeba ich wytrzymać” – pisał[631].

Pragier nazwał książkę Flemminga „baedekerem po nieznanym i, co więcej, nieprawdopodobnym kraju, jakim jest dzisiejsza Polska”[632]. Uważał, że „w kraju następstwem książki nie będzie poznanie rzeczywistości, która i tak jest znana, ale pilne pytanie, jakie postawią sobie właściwe osoby urzędowe: Jak się nazywa i gdzie mieszka ten, co opisał rzeczywistość, czyli »oszkalował Polskę« i schował się za angielskim pseudonimem?”[633]. Samemu autorowi Giedroyc donosił, że jego „książka robi furorę wszędzie”[634]. Pod wpływem dużego zainteresowania utworem Instytut Literacki wznowił go w nakładzie 3 tys. egzemplarzy równo rok po pierwszej edycji[635].

Redaktor, korzystając z koniunktury, podpytywał Działaka: „Druga sprawa to Pana nowa książka, o której Pan wspominał. Jak to wygląda? Jeżeli wyszła ze stadium złudnych projektów, to bardzo proszę o jej dyspozycję, wydaje mi się, że trzeba kuć żelazo, póki gorące, tj. dopóki jest ruch około Flemminga jako »krajowca«”[636]. Otrzymał zapewnienie: „Książka numer dwa posuwa się naprzód, jest już ponad 60 stron. Pierwszą część poślę Panu chyba w poniedziałek, razem z mniej więcej dokładnym opisem części pozostałej (to dlatego, że części te będą się dość znacznie między sobą różnić)”[637]. W listopadzie 1966 r. oficyna wydała drugą książkę Działaka Czym to się je? Pragier w recenzji stwierdził, że jest ona „przeznaczona dla Polaków z zagranicy, którzy chcieliby bądź odwiedzić, bądź osiąść na stałe w »ludowej ojczyźnie budującej socjalizm«. Gdy znajdą się w kraju, spotkają warunki tak niespodziewane i niedające się porównać z niczym, co im jest znane, że będą niby ludzie, którzy po raz pierwszy mają przystąpić do jedzenia nieznanej potrawy. Właśnie Flemming wyjaśnia im, jak ją mają spożywać. Na początek daje im wyjaśnienie uspokajające. Mianowicie, że skoro kilkadziesiąt milionów ludzi od dwudziestu lat w Polsce żyje, to jednak musiały się wytworzyć jakieś sposoby, »ludzkie przetrwalniki«, które wbrew wszystkiemu, co się dzieje, życie ostatecznie umożliwiają”. Swoje omówienie zakończył przestrogą: „A jeżeli ktoś chce swoje losy z tą gromadą złączyć, to może to zrobić, ale musi wiedzieć »czym to się je«”[638]. Z kolei Kowalewski obie pozycje potraktował razem i przyznał, że nie stanowiły one rewelacji literacko-artystycznych, choć „niewątpliwie napisane z talentem, niezwykle interesująco i piekielnie dowcipnie. Obie książki ukazują dzisiejszą Polskę w naturalistycznych barwach i ostrych, nieco skarykaturowanych, konturach półsatyry. [...] Obie pokazują upadek moralny, spustoszenia duchowe, jakich komuniści dokonali w życiu tego wspaniałego narodu”[639].

Redaktor trzymał prawdziwe nazwisko Flemminga w ścisłej tajemnicy, Mieroszewskiemu ujawnił je dopiero w sierpniu 1967 r.: „Dla Pana ścisłej wiadomości podaję, że jest nim dr Jerzy Działak, dziennikarz o dość bujnej przeszłości, która mu pozwoliła poznać całą Polskę. Od jesieni ub.r. jest na Zachodzie. Zapewne w numerze wrześniowym, październikowym najpóźniej podam notę na ten temat. Tymczasem konspiruję, gdyż bawi mnie wściekłość Warszawy, która nie może go rozszyfrować i ciągle kogoś innego podejrzewa, no i chcę wyprzedać książkę. To jest nasz bestseller. Drugie wydanie jest na wykończeniu”[640].

Dzięki polityce wydawniczej Jerzego Giedroycia Instytut Literacki był oficyną otwartą dla literatów zza „żelaznej kurtyny”, którym umożliwiał swobodne publikowanie książek. Wydarzeniem okazało się wydanie utworów Siniawskiego, Remizowa, Daniela. Zapłacili oni wysoką cenę za przekazanie swoich rękopisów na Zachód. Wytoczono im proces i skazano na kary więzienia. Podobny los spotkał polskich pisarzy starszego pokolenia, Mackiewicza i Grzędzińskiego, sponiewieranych podczas procesów sądowych. Obaj na fali popaździernikowych przemian powrócili do kraju, gdzie doznali rozczarowania i upokorzenia. Czytelnikowi emigracyjnemu ówczesną rzeczywistość krajową przybliżały książki Guzego i Działaka, tłumaczące jednocześnie ich decyzję o opuszczeniu ojczyzny. „Biblioteka Kultury” stała się trybuną, z której płynął wolny głos zniewolonego świata.

Świadectwa prawdy

Literatura antytotalitarna stanowiła istotny nurt „Biblioteki Kultury”, a wydarzenia października 1956 r. nadały jej dodatkowe znaczenie. W końcu 1959 r. Miłosz opisał Giedroyciowi swój udział w sympozjum poświęconym rewolucji węgierskiej. Odbywało się ono w Instytucie Nauk Społecznych Imre Nagya w Brukseli, założonym przez współpracownika i przyjaciela byłego premiera Węgier – Györgya Heltaiego. Redaktorowi, planującemu założenie ośrodka myśli rewizjonistycznej i wydanie antologii rewizjonistycznej, Miłosz doradzał nawiązanie współpracy z Węgrami. Jej efektem miał być numer węgierski „Kultury”[641]. Giedroyc, po zapoznaniu się z referatami, zadecydował o wydaniu tomu „Dokumentów” poświęconego Węgrom, z tekstami m.in. Hungaricusa, Pétera Kendego i ze wstępem Miłosza, którego prosił o podjęcie się przekładów z francuskiego i opracowanie redakcyjne książki[642]. Mieroszewskiego poinformował o zbieraniu „bardzo ciekawych materiałów” oraz o przygotowywanej pozycji mającej znaczenie „na odcinku wschodnioeuropejskim”[643]. Początkowo Redaktor planował zakończyć prace nad książką przed olimpiadą, odbywającą się w Rzymie w dniach od 25 sierpnia do 11 września 1960 r., na którą miało przybyć 4 tys. rodaków[644]. Prace się jednak przedłużyły i tom Węgry ukazał się w podserii „Dokumenty” jesienią 1960 r.

W słowie wstępnym Miłosz wyznał: „do ułożenia tej książeczki skłoniła mnie dziwna sytuacja: Polacy, gdziekolwiek mieszkają i jakimkolwiek hołdują poglądom, mają tradycyjną miłość do Węgrów, ale o Węgrzech nie wiedzą prawie nic. [...] Próbując wprowadzenia w sprawy węgierskie, postanowiłem powstrzymać się od udzielania informacji, do czego nie jestem powołany, i oddać głos samym Węgrom. Nie chodziło mi przy tym o jakiś obraz propagandowo przez nich upiększony, ale o to, co sami naprawdę myślą, o ich wewnętrzną dyskusję. Nie tylko Polacy specjalizują się w bolesnych obrachunkach. »Dlaczego?« zdaje się być motywem przewodnim również węgierskiego piśmiennictwa, i to od dawna. Po rewolucji 1956 r. »dlaczego?« przybrało na sile i łatwo dostrzec w najnowszych pracach pewien rys wspólny z obfitą literaturą, do jakiej materiału dostarczył upadek naszych kolejnych powstań. Rzecz jasna, poszukując przyczyny narodowych klęsk, udziela się rozmaitych odpowiedzi. Wybrałem i przetłumaczyłem z francuskiego dwa szkice sporne – wiem o tym – dla wielu Węgrów, ale żywe i prowokujące”[645].

Autorem pierwszego, ukazującego dzieje Węgier z „lotu ptaka”, był Peter Kende, ekonomista, dziennikarz w węgierskim odpowiedniku „Trybuny Ludu”, z którego zwolniono go za popieranie Imre Nagya w 1953 r. Po udziale w rewolucji 1956 r. przedostał się za granicę i zamieszkał we Francji. Drugi tekst Kilka nauk z demokratycznej i narodowej rewolucji węgierskiej podpisano pseudonimem Hungaricus. Ten esej – zdaniem Miłosza – pozwolił „wniknąć w stan umysłu wielu węgierskich komunistów nazajutrz po zgnieceniu powstania”. Jest to cenny dokument, który obala „twierdzenia antywęgierskiej propagandy, podającej rewoltę za kontrrewolucję”. Oba szkice uzupełniła poezja, „wierna towarzyszka ludu węgierskiego w jego nieszczęściach”[646].

Bobkowski uznał tom węgierski za doskonały[647]. Opracowanie Miłosza oraz wydana wcześniej powieść Niki Tibora Déryego pokazały czytelnikowi inną stronę rewolucji węgierskiej 1956 r. Książka – zdaniem recenzenta – „zawiera masę rewelacyjnych wiadomości i w każdym polskim czytelniku utwierdzi sympatię do uchodźców węgierskich i całego narodu węgierskiego, który nie może pojąć krzywd, jakie go spotykają, i zadaje sobie ustawiczne pytanie: »Dlaczego?«”[648]. Natomiast Kowalewski zauważył, że „nieszczęście” Węgier zaczęło się o wiele wcześniej niż w listopadzie 1956 r. Początków tej tragedii upatrywał nie w zamachu stanu „bandy bolszewickiej Lenina i Trockiego”, lecz w momencie, w którym „szaleńcy Marks i Engels” pisali swój Manifest komunistyczny[649].

Korzenie tego „nieszczęścia” pokazał Adam Ciołkosz w książce Róża Luksemburg a rewolucja rosyjska, na którą oprócz jego studium złożyła się niepublikowana dotąd w Polsce rozprawa Luksemburg Rewolucja rosyjska oraz tekst Z zapomnianych polemik – wypowiedzi Juliana Hochfelda i Romana Werfla. Prawdopodobnie pomysł na taki układ tomu zrodził się podczas rozmowy Giedroycia z Jerzym Kornackim i jego żoną Heleną Boguszewską w czerwcu 1960 r. Przekazali oni prośbę pewnych środowisk z kraju „o wydanie niektórych pozycji marksistowskich, w Polsce niedostępnych. Jest to przede wszystkim książka Róży Luksemburg o rewolucji rosyjskiej (ostatnia praca Róży Luksemburg)”[650].

Książka ukazała się w podserii „Dokumenty” w styczniu 1961 r. i spotkała się z zainteresowaniem prasy emigracyjnej. Pragier w swej recenzji pisał: „w sukurs »rewizjonistom« polskim, którym w Warszawie nie dano możności korzystania z krytycznych wypowiedzi Róży Luksemburg o dyktaturze, przyszedł paryski Instytut Literacki przez ogłoszenie na emigracji nie tylko jej broszury w przekładzie polskim, ale także obszernego opracowania wstępnego Adama Ciołkosza. [...] jest to w rzeczywistości niezmiernie gruntownie i wnikliwie napisana historia prądów i sporów ideologicznych w ruchu socjalistycznym. [...] Te spory są dziś już przebrzmiałe, ale ich znaczenie historyczne zachowało się. Odbijają się bowiem i dziś na konfliktach w obrębie komunizmu. [...] Rozprawa Ciołkosza, w którą włożył mnóstwo trudu i znawstwa, jest więc dla wielu powodów potrzebna i z pewnością instynktownie tworzącej się postawie opornej dostarczy uzbrojenia intelektualnego”[651]. Natomiast Andrzej Chciuk zwrócił uwagę na uzupełnienie dwóch pierwszych rozpraw mało znaną polemiką na temat Róży Luksemburg, jaka toczyła się na łamach „Po prostu” w lutym i marcu 1957 r. między Julianem Hochfeldem, „socjalistą humanistycznym i wybitnym teoretykiem”, a Romanem Werflem, „komunistą i tubą KC PZPR”[652].

W niespełna dwa lata później oficyna odsłoniła z kolei kulisy polskiego Października, wydając zbiór tajnych dokumentów KC PZPR. „Rzucają one – donosił Giedroyc Zamoyskiej – bardzo ciekawe światło na ten okres. Byłem bardzo naiwny, mając w tym czasie złudzenia. Ale już karygodną naiwność wykazali katolicy z grupy »Znak«. Widać z tych dokumentów, że komuniści wykorzystali ich najbardziej cynicznie”[653]. Redaktor przeprowadził konsultacje, by upewnić się co do prawdziwości i kompletności otrzymanych materiałów[654]. Giedroyc powiadomił Londyńczyka o przygotowywanej edycji i poprosił o zachowanie ścisłej tajemnicy („chcę, by to było zaskoczenie”)[655]. Wkrótce po ukazaniu się książki doniósł mu o powołaniu komisji śledczej przez KC i wszczętym dochodzeniu w sprawie przeniknięcia wewnętrznych materiałów partii za granicę[656].

Tom 6 lat temu... trafił na rynek księgarski w październiku 1962 r.[657] We wstępie redakcja tłumaczyła: „W piątą rocznicę zamknięcia »Po prostu« – i w szóstą przewrotu październikowego – coraz jaśniej zaczyna się wyłaniać pierwszy bilans tych lat. Piszemy pierwszy zarys bilansu, gdyż wciąż jeszcze wiele elementów jest niewiadomych, niewyjaśnionych do końca, a istotnych dla każdego, kto by chciał się pokusić o pełną analizę i ocenę przewrotu październikowego i dalszych fluktuacji politycznych w Polsce. Nie tylko zresztą w Polsce”. Dlatego Instytut postanowił opublikować jeszcze nigdzie niepublikowane dokumenty z lat 1956–1957, opatrzone komentarzem „wybitnego uczestnika wypadków październikowych, którego nazwiska chwilowo podać nie możemy”. Jego zadaniem było „zbliżenie czytelnika do sytuacji, w jakiej powstawały zamieszczone dokumenty. Chodzi nam również o usytuowanie »historyczne« i »geograficzne« omawianych faktów i porównanie ich z sytuacją istniejącą aktualnie. [...] Zamieszczone dokumenty obrazują intencje i poglądy Gomułki, ich ewolucję oraz nastroje jego otoczenia i elity intelektualnej i partyjnej w tym okresie”[658].

Franciszek Wilk w liście do Redaktora doniósł: „Skończyłem lekturę 6 lat temu... Rewelacyjny dokument, obnaża całą prawdę o Październiku od strony partii. Panu Redaktorowi winszuję takich zdobyczy (tych dokumentów) i ich ogłoszenia”[659]. Ukontentowany Giedroyc odparł: „Cieszę się, że »Dokumenty« Pana zainteresowały. Jestem w tej chwili w trakcie przygotowywania następnego tomu, który (jeśli nic nie nawali) będzie miał materiały znacznie sensacyjniejsze. W każdym razie w kraju ten tom, jak i Jedlicki, robią ciągle niebywałe poruszenie i doprowadziły partię do furii”[660].

W końcu maja 1963 r. Giedroyc zdradził Mieroszewskiemu, że dokumenty zostały dostarczone i opracowane przez Jerzego Monda, który „właśnie wybiera wolność” i ujawnia się tekstem o Gomułce w „sensacyjnym” numerze „Kultury”[661]. Po artykule umieszczono notę biograficzną autora. Jednocześnie w „Zeszytach Historycznych” wydrukowano artykuł Monda skonfiskowany z polecenia Gomułki w 1956 r.[662] Tym samym Instytut Literacki coraz wyraźniej wyrastał na trybunę dla rewizjonistów polskich znad Wisły[663].

W marcu 1961 r. w czasie pobytu w Maisons-Laffitte wydanie swoich przedwojennych antystalinowskich tekstów z komentarzem zaproponował Instytutowi Andrzej Stawar[664]. Prawdopodobnie inicjatorem spotkania był Wat, który w liście do Giedroycia przedstawił swego przyjaciela: „Jest to człowiek mądry i uczciwy. Odwagą nie grzeszy, a jednak w czasie stalinizmu zachowywał się z podziwu godną godnością – nie dał się skłonić do złożenia wymaganej »samokrytyki« i przez wiele lat był skazany na milczenie i poniewierkę. Jest wciąż marksistą i komunistą, chyba dlatego, że musi w coś wierzyć i nie potrafi wyprzeć się własnej długoletniej przeszłości? Do partii nie należy, traktowany przez »wierchuszkę« z rezerwą, ale obecnie w łaskach i honorach. [...] warto, aby się Pan z nim na serio rozmówił, chociaż niełatwo przełamać z nim lody: jest milkliwy, nieufny, łatwo się obraża. [...] W każdym razie warto wysłuchać jego opinii o obecnej sytuacji w kraju, jest trzeźwy, nie należy do żadnej kliki i dobrze poinformowany”[665]. Po czterech miesiącach Wat z ulgą przyznał: „To świetnie, że go Pan przygarnął”[666].

O Stawara martwił się również Stanisław Vincenz, jego przyjaciel z czasów wojny. Poznali się w 1940 r. na Węgrzech i razem aktywnie uczestniczyli w życiu kulturalnym uchodźstwa polskiego, a także pracowali w Komisji Oświatowej tamtejszego Komitetu Polskiego. Stawar był redaktorem „Materiałów Obozowych”, późniejszego „Tygodnika Polskiego”. Vincenz wyjawił Giedroyciowi, że Stawar obawiał się, by jego kontakty z Redaktorem nie zostały uznane za zerwanie z krajem[667]. Wątpliwości te nie przeszkodziły mu jednak, już ciężko choremu, złożyć rękopisu w ręce Giedroycia oraz spędzić ostatnich dni życia w Maisons-Laffitte.

Redaktor opisał Vincenzowi pobyt Stawara w siedzibie „Kultury”: „25 lipca [1961 r.] przyjechał niespodziewanie do Paryża Stawar w bardzo złej formie fizycznej. Do tego stopnia, że telefonował z dworca do nas, by nim się zaopiekować. Przywieźliśmy go taksówką do Laffitte. Był bardzo słaby, ale w pełnej formie umysłowej. Dał mi rękopis swojej książki etc. 31 lipca dostał ostrego ataku, tak że musieliśmy wzywać doktora. Po chwilowej uldze przyszedł nowy atak, w nocy niezmiernie gwałtowny, tak że trzeba go było odwieźć ambulansem do szpitala w Saint-Germain-en-Laye. Badanie wykazało raka w ostatnim stadium, który naciskał na kiszki, co powodowało ich niedrożność. Operacja była niemożliwa, szło jedynie o jakieś przejściowe polepszenie tak, by mógł być przetransportowany do Polski, czy mieć parę dni czy tygodni względnego spokoju. Niestety wczoraj umarł. Wielką pomocą był Jerzy Stempowski, który pomagał nam go pielęgnować, byliśmy bowiem stale w szpitalu. Stawara mało znałem, ale bardzo go przez ten okres polubiłem. Obecnie sprawę przekazaliśmy ambasadzie. [...] Obecnie przepisuję z największym trudem jego rękopis. Ma się rozumieć, proszę to traktować jako rzecz chwilowo całkowicie poufną”[668]. Vincenz po śmierci przyjaciela zapewnił Giedroycia, że Stawar darzył go zaufaniem i cenił jego „niepospolity redaktorski talent”[669]. Z kolei Redaktor napisał Mieroszewskiemu, że Stawar „był jednym z czołowych intelektualistów czy literatów KPP i należał do »wielkiej siódemki«, z której czterech zostało zlikwidowanych przez Stalina ([Jan] Hempel, [Stanisław] Stande, [Witold] Wandurski, [Bruno] Jasieński), dwóch zostało przy życiu: Al[eksander] Wat i Wł[adysław] Broniewski”[670].

Prace redakcyjne nad manuskryptem Redaktor trzymał w największym sekrecie. Listownie zwrócił się do Vincenza o pożyczenie przechowywanej kopii pism Stawara i dwukrotnie prosił go o zachowanie dyskrecji w sprawie książki[671]. O planowanej edycji od początku wiedział Stempowski, gdyż został poproszony o napisanie wstępu. „W każdym razie – donosił mu Giedroyc – ze względu na ostrożność myślę, że lepiej nie poprawiać Pana wstępu. Książka jest na wykończeniu i myślę, że za tydzień zacznę ją ekspediować do kraju. Tymczasem trzymam to w wielkiej tajemnicy, chcąc, by największa ilość egzemplarzy dotarła do kraju, nim podniesie się szum”[672]. Nawet Mieroszewski o całej sprawie dowiedział się dopiero w połowie września: „Musiałem zachować najściślejszą tajemnicę – tłumaczył Londyńczykowi – by nie zdradzić się przedwcześnie Warszawie co do książki. Warszawa wiedziała i była wstrząśnięta faktem, że Stawar u nas mieszkał, nie miała pojęcia, po co właściwie przyjechał do Francji, i nic nie wiedziała o książce. Ta dyskrecja sprawiła, że Stawara pochowano z honorami wojskowymi na kwaterze zasłużonych i że tyle artykułów laudatywnych ukazało się w prasie. Książka będzie więc dla nich prawdziwą bombą atomową”[673]. Hertz donosił Miłoszowi: „Stawarowi zrobili pogrzeb pierwszej klasy – Aleja Zasłużonych na Powązkach, [Jerzy] Putrament w przemowie »per towarzyszu«, mimo że St[awar] dawno nie jest w partii, [Stanisław Ryszard] Dobrowolski też tam wygłaszał jakieś wypracowanko – szwoleżerowie – pańska nawyczka – orkiestra i salwa. Pogrzeb klasy pierwszej”[674].

Giedroyc uznał książkę za rewelacyjną, ważną dla młodzieży rewizjonistycznej i dyskusji wewnątrz partii. Żywił nadzieję, że wpłynie ona na poglądy i ewolucję komunistów[675]. Borysowi Lewickiemu anonsował: „W poniedziałek wyślę Panu naszą nową książkę, która jest chyba bombą w prawdziwym tego słowa znaczeniu. Mam wrażenie, że niezależnie od sensacji jest to książka, która wywrze wielki wpływ na młodzież rew[izjonistyczną] w Polsce, ale przede wszystkim [na] samą partię. Myślę, że w obecnej sytuacji na świecie będzie ona również ciekawą dla lewicy zachodniej. Kto wie, czy nie będzie Pan widział możliwości nie tylko jej omówienia w prasie, ale również wydania w Niemczech”[676]. Giedroyc planował też wydać książkę o Stawarze i oddać w niej głos ludziom towarzyszącym mu w jego drodze do komunizmu, m.in. Izaakowi Deutscherowi, Watowi, Bernardowi Singerowi czy Broniewskiemu. Redaktor spodziewał się, iż zarówno utwory pisarzy rosyjskich, jak i projektowane pozycje spotkają się z „pewnym efektem międzynarodowym”. „Mam nadzieję również – pisał Mieroszewskiemu – że cała ta akcja, która kosztowała mnie dużo nerwów i zdrowia, zrobi z nas centralny ośrodek przynajmniej dla kraju, a kto wie, czy nie dla Zw[iązku] Sowieckiego”[677].

Pisma ostatnie Stawara wydano w podserii „Dokumenty” „dla jeszcze dyskretniejszego potraktowania sprawy”[678]. 18 listopada 1961 r. Giedroyc powiadomił Mieroszewskiego: „Dziś »ujawniam« Stawara, rozsyłając po Europie. B. jestem w nerwach, czy będzie to wielki sukces, czy niewypał. Logicznie rozumując, powinniśmy wygrać”[679]. Londyńczyk po lekturze ocenił książkę jako dokument historyczny, a nie polemikę ze współczesnością. Za słuszną uznał decyzję powierzenia wstępu Stempowskiemu, „którego nikt na emigracji nie posądzi o rewizjonizm, o fellow-travelerstwo”. „Wydaniem tej książki – wykładał Redaktorowi – zapoczątkowaliśmy budowę legendy polskiego marksizmu. To dla partii może być groźniejsze niż cokolwiek innego”[680]. Wybór Stempowskiego na autora słowa wstępnego Redaktor wytłumaczył wielkim autorytetem, jakim cieszył się on w Polsce, co utrudniało „Warszawie potraktowanie wydania Stawara w ramach »zimnej wojny« i połajanki”. Przedstawił też swoją opinię o Pismach: „Książka Stawara jest dokumentem, który na pewno zrobi duże poruszenie nie tylko w partii, w Polsce, ale i na świecie. To jest chyba ostatnia książka marksistowska. Świetna i odkrywcza analiza i... żałosne wnioski. Żałosne nie dlatego, że już nie wystarczyło sił czy inteligencji, ale dlatego że nie miał odwagi na przekreślenie marksizmu. Fakt, że nie pisze o Polsce, jest według mnie plusem: daje to książce charakter niepartykularny”[681]. W opinii Weintrauba książka stanowiła wielką sensację w skali polskiej, natomiast powątpiewał w jej powodzenie u „obcych”[682]. Giedroyc swoim sukcesem wydawniczym dzielił się z Mieroszewskim i donosił o wprost kolosalnym wrażeniu, jakie książka robiła na przyjezdnych oraz na pracownikach ambasady PRL[683].

Prasa emigracyjna szybko odnotowała tę pozycję „Biblioteki Kultury”. Kowalewski w swym omówieniu zauważył: „Książka Stawara jest ogromnie ciekawa przez to, że daje obraz zmagań umysłowych poprzedniej epoki, zmagań o wyznaczenie kierunku walki o lepsze jutro ludzkości. Jest analizą historii »błędów i wypaczeń« bolszewizmu, które są faktycznie grzechami pierworodnymi tkwiącymi w samym marksizmie. Tom składa się z artykułów przedwojennych i uwag wypowiedzianych w ostatnim okresie życia Autora. Widać w nich ciągłość myśli, widać to samo marzenie, ale i bystrość obserwacji życia konkretnego. Stawar na wiele lat przed Milovanem Dżilasem (Nowa klasa wyzyskiwaczy) widzi w ustroju sowieckim ten proces wytwarzania się klasy czerwonych panów, ale widzi go o wiele konkretniej, z całym bogactwem szczegółów”. Według recenzenta „Stawar był przede wszystkim człowiekiem szlachetnym, o którym myśli się ze wzruszeniem i którego błędy nie rażą, nie wywołują niechęci, bo rodzą się ze szlachetnych pobudek”[684].

W kraju wydanie książki Stawara wzbudziło sensację, Mieczysław Rakowski zapisał w swym dzienniku: „Dwa tygodnie temu pękła bomba. Paryska »Kultura« wydała jego książkę, na którą złożyły się przedwojenne utwory m.in. o biurokracji sowieckiej oraz glossy objętości 70 stron maszynopisu, a także listy do Giedroycia. Zrobił więc niezły kawał już po śmierci. Nie jest to przyjemna sprawa. Pomijając, że sam postąpił niezbyt ładnie (jeśli zależało mu na tym, aby teksty te ujrzały światło dzienne, to mógł przecież je gdzieś zdeponować i niechby je wydano, powiedzmy za dziesięć [lat]), to jeszcze zaszkodził swoim kolegom. W kraju, w którym na intelektualistów patrzy się niezbyt chętnym okiem, tego rodzaju manifestacja na pewno nie ułatwi im sytuacji”[685].

Wydanie książki Stawara zbiegło się z dwoma procesami politycznymi w kraju wymierzonymi w Instytut Literacki[686]. Najpierw na początku września 1961 r. za kontakty z „Kulturą” aresztowano Annę Rudzińską, sekretarza Klubu Krzywego Koła. 4 października 1960 r. Giedroyc zwrócił się do Rudzińskiej o pomoc w znalezieniu tłumacza do książki prof. Feliksa Grossa The seizure of political power in a century of revolution (O przechwyceniu władzy politycznej). Początkowo przekładu podjął się Stempowski, ale przerwał pracę nad książką ze względu na jej trudny, hermetyczny język socjologiczny, którego tłumaczenie sprawiało mu wiele kłopotu[687]. Rudzińska poinformowała Redaktora: „Adam [Pogórecki] zgodził się odpowiadać za terminologię socjologiczną polską, mam do tłumaczenia dwie osoby poza nim, socjologowie, stale pracują jako tłumacze dla PWN. Prosimy tylko Pana o dyskrecję”[688].

Rudzińska, aresztowana 4 września, na proces czekała do początku lutego 1962 r. 8 lutego Polskie Radio o godz. 23.00 podało: „Sąd Wojewódzki dla miasta stołecznego Warszawy rozpatrzył sprawę Anny Rudzińskiej, pracownicy administracyjnej Instytutu Socjologicznego w Warszawie. Anna Rudzińska w roku 1959 wyjechała do Francji jako stypendystka. W Paryżu weszła w kontakt z byłym »dwójkarzem«, Jerzym Giedroyciem, redaktorem emigracyjnego wydawnictwa »Kultura«. Za obietnicę korzyści materialnych – otrzymała później 170 dolarów – podjęła się wykonania na terenie Polski różnych usług, miedzy innymi Rudzińska zobowiązała się do przetłumaczenia książki, której treścią było szkalowanie Polski i innych krajów socjalistycznych. Po powrocie do kraju Rudzińska przystąpiła do tłumaczenia i część wykonanej pracy usiłowała przesłać przez znajomą do Paryża. Sąd Wojewódzki dla miasta Warszawy skazał Rudzińską na jeden rok więzienia”[689]. Redaktor, powiadamiając Benedykta Heydenkorna o terminie rozprawy Rudzińskiej, dodał: „Andrzej Markiewicz, młody człowiek, początkujący literat i zresztą ex-urzędnik PAX-u, dostał 3 lata pod zarzutem współpracy z »Kulturą«. Furia trwa”[690].

W końcu września 1961 r. zatrzymany został pisarz Jerzy Kornacki, także związany z KKK, któremu na podstawie art. 24 małego kodeksu karnego zarzucono rozsyłanie prześmiewczych anonimów oraz przechowywanie pism i druków mogących obniżyć powagę naczelnych organów państwa polskiego. W trakcie aresztowania Kornackiego bezpieka znalazła w jego mieszkaniu dzienniki. Zawierały one m.in. komentarze z przebiegu spotkań w KKK, a także dygresje obyczajowe, dotyczące wielu osób również z aparatu władzy. Śledztwo było prowadzone dwutorowo. Pierwsze, które dotyczyło kolportowania anonimów, zakończyło się przyznaniem się Kornackiego do winy. Na rozprawie sądowej pisarz stwierdził, że anonimy nie zawierały elementów zagrażających interesom państwa, lecz miały ośmieszyć literatów działających na szkodę polskiej literatury. Wyrokiem sądu z 2 stycznia 1962 r. Kornacki został skazany z art. 29 kodeksu karnego na rok więzienia, grzywnę w wysokości 250 zł i pokrycie kosztów procesu. Drugie śledztwo łączyło się bezpośrednio z materiałami zarekwirowanymi podczas rewizji, zwłaszcza z pamiętnikami Kornackiego, i dotyczyło de facto jego kontaktów z Giedroyciem oraz paryską „Kulturą”. Bezpieka w obawie przed zdeponowaniem przez Kornackiego pamiętników, Rachunku pamięci oraz innych materiałów w „Kulturze” przekazała je do archiwum MSW i umorzyła śledztwo na podstawie art. 49 kpk[691].

Redaktor zawiadomił Weintrauba, że rozprawa sądowa odbyła się w tajemnicy, nikt nie został poinformowany o jej dacie, przebiegu i oficjalnych zarzutach wobec pisarza. Kornacki był cały czas izolowany, nie mogła się z nim widzieć nawet jego żona Helena Boguszewska[692]. Zdaniem Zygmunta Hertza to odstraszanie od „Kultury” do niczego nie prowadziło, gdyż – jak wyjaśniał Miłoszowi – „istnieje moment przekory i poczucie osłabienia systemu policyjnego, mimo wznowienia aktywności bezpieki, snobizmy, czort wie co. Jeśli te metody dadzą skutki, to po pierwsze częściowe, i po drugie przejściowe”[693]. Redaktor pisał Mieroszewskiemu: „zarzut postawiony Kornackiemu jest bzdurny. Bardzo się obawiam, że to my jesteśmy przyczyną, bo (to ścisła tajemnica) Kornacki i Boguszewska przygotowywali powieść obejmującą ost[atnie] lata niepodległości i pierwsze lata powojenne i chcieli wydać u mnie. [...] Za parę dni powinienem mieć więcej szczegółów i chcę zmontować akcję protestacyjną wśród intelektualistów światowych. Trzeba atakować. To jest pierwsze aresztowanie wybitnego literata PRL. Tego nawet za czasów Bierutowych nie było. [...] W ogóle jest furia w stosunku do nas. Trzeba być b. ostrożnym, gdyż po książkach sowieckich trzeba się liczyć, że i sowieciarze się nami zainteresują. Dlatego bardzo usilnie Pana proszę nie tylko o ostrożność w rozmowach, ale podawanie mi możliwie odwrotnie wszystkich szczegółów rozmów z ludźmi z kraju”[694]. Redaktor zwrócił się do Wittlina o pomoc w zorganizowaniu protestów w obronie Rudzińskiej i Kornackiego w Stanach Zjednoczonych[695]. Pisarz próbował się wywiązać się ze zobowiązania, ale w listopadzie powiadomił Redaktora: „Niestety do tej pory nie udało mi się zorganizować protestu, gdyż moi PEN-klubowcy odnoszą się bardzo niechętnie i sceptycznie do tej sprawy, zniechęceni precedensami”[696]. Wywołało to niezadowolenie Redaktora z postawy PEN Club in Exile[697].

Po ogłoszeniu wyroków rząd komunistyczny przystąpił do ostatecznej rozprawy z Klubem Krzywego Koła – ostatnim symbolem odwilży. Klub zawiązał się jesienią 1955 r. w mieszkaniu Juliusza i Ewy Garzteckich, przy ulicy Krzywe Koło na warszawskim Starym Mieście, stąd wzięła się jego nazwa. Zebrania odbywały się w każdy czwartek o godz. 18.00. Ostatnie spotkanie odbyło się 1 lutego 1962 r., Adam Schaff wygłosił na nim referat „Konflikt humanizmów”[698]. Władze najpierw odebrały Klubowi lokal w Staromiejskim Domu Kultury, a 5 lutego 1962 r. ostatecznie zawiesiły jego działalność. Redaktor śledził funkcjonowanie Klubu od początku jego istnienia, zaprosił nawet członków KKK do Maisons-Laffitte podczas ich planowanego pobytu we Francji. Wspólne spotkanie miało się odbyć 4–6 września 1957 r., ale MSW nie wyraziło na wyjazd zgody. Giedroyc ten fakt skomentował krótko: „Zacieśnia się wszystko niewątpliwie”[699]. O samym Klubie napisał do Londynu: „Organizacyjnie to b. słaby, wręcz nieporadny ośrodek, ale ma wielki autorytet i w jego orbicie jest najciekawsza część inteligencji młodych i średnich roczników. Ich »pozytywizm« bardziej mi trafia do przekonania niż »Tyg[odnika] Powszechnego«. Inna rzecz, że powoli i pracowicie musimy ustawić się bardziej na lewo i bardziej rewolucyjnie od nich”[700].

Po likwidacji KKK jeden z jego założycieli – Witold Jedlicki – wyjechał do Izraela, skąd zaraz skontaktował się z Redaktorem „w imieniu przyjaciół z kierowniczej grupy KKK” i poprosił o „ułatwienie publikacji na temat historii Klubu oraz pewnych związanych z tym zagadnień politycznych i kulturalnych” oraz pomoc w „urządzeniu się”[701]. „Pana list z Izraela – odpowiedział Giedroyc – był dla mnie prawdziwą niespodzianką. Wszystkiego się mogłem spodziewać, ale nie tego. Ma się rozumieć, najchętniej służę Panu we wszystkim w miarę możliwości”. Zaproponował również wydrukowanie w „Kulturze” artykułu o KKK i kontekstach polityczno-kulturalnych, w jakich funkcjonował. Namawiał równocześnie Jedlickiego do szybkiego napisania książki na ten temat[702].

Po opublikowaniu w miesięczniku tekstu Jedlickiego Chamy i Żydy[703] Giedroyc w liście do Mieroszewskiego uznał, że jest on wręcz sensacyjny i rzuca nowe światło na układy wewnątrz partii, kulisy Października oraz ówczesne stosunki. Dlatego zdecydował się odbić artykuł na papierze biblijnym z myślą o wysyłce do kraju. W tajemnicy zdradził Londyńczykowi, że tekst stanowił fragment tomu poświęconego głównie KKK, przygotowywanego dla Instytutu[704]. Mieroszewski ocenił, że artykuł zwiastuje sukces wydawniczy książki Jedlickiego[705]. Wysyłając ten artykuł Lewickiemu, Redaktor podkreślił, że „Jedlicki jest pierwszym emigrantem politycznym świadomym (wyjechał w końcu sierpnia br.) i jest dla mnie niezmiernie cennym wzmocnieniem mojej pracy. Bardzo bym się cieszył, by widział Pan możność ulokowania tego artykułu w prasie niemieckiej”[706]. Lewickyj odpowiedział, że przeczytał go dwukrotnie, za pierwszym razem „jednym tchem”, a za drugim gruntowniej. Za słabą stronę tekstu uznał stawianie wniosków globalnych na podstawie przemian w Polsce i Związku Radzieckim. Natomiast „wszystko, co pisze on o specyficznie polskich sprawach jest [po] prost[u] rewelacją i wielkim sukcesem »Kultury«”[707].

Redaktor podpytywał również Weintrauba: „Bardzo jestem ciekaw Pana reakcji na Jedlickiego. Jego studium zrobiło ogromne wrażenie nie tylko w kraju, ale i na emigracji, czego dowodem jest, że numer grudniowy jest już prawie wyczerpany”[708]. Weintraub odpisał: „Jedlicki [jest] wielką sensacją i powinien wywołać poruszenie w kraju. Są tam pewne uproszczenia, loose ends, ale przy tym wszystkim rzuca to zupełnie nowe światło na Październik i ma swój ładunek polityczny”[709]. Rakowski pod datą 16 grudnia zapisał: „W każdym razie artykuł spełnił bardzo szkodliwą rolę. W całym aktywie KC aż huczy. W sytuacji, gdy w partii nie ma żadnego życia ideologicznego, gdy faktycznie nie istnieje jeden zwarty organizm, w momencie wzrastającego niezadowolenia aktywu ze sposobów rządzenia, tego rodzaju publikacja może jedynie pogłębić istniejący chaos, z czego mogą skorzystać jedynie ci, którzy chcą łowić ryby w mętnej wodzie”[710]. Andrzej Kijowski po lekturze tekstu stwierdził: „artykuł poruszył mnie, ponieważ pozbawił resztek złudzeń co do »polskiego października«, a raczej dowiódł mi, że złudzenia takie miałem”[711].

Jan Nowak-Jeziorański uznał, że artykuł jest rewelacyjny i kontrowersyjny, wywołuje wiele wątpliwości oraz pytań. Dlatego pogratulował tej „sensacji pierwszej klasy” i jednocześnie zaproponował przeprowadzenie dyskusji radiowej w formie „okrągłego stołu” wokół artykułu, deklarował pokrycie wszelkich kosztów przejazdu i pobytu Jedlickiego w Monachium[712].

Redaktor zapalił się do tego pomysłu. Poinformował Jedlickiego o dużym poruszeniu wokół jego artykułu i wysyłce 2 tys. egzemplarzy na papierze biblijnym do kraju, starał się też nakłonić go do udziału w audycji Radia Wolna Europa[713]. Do uczestniczenia w tym panelu namawiał również Londyńczyka, lecz ten kategorycznie odmówił. Przestrzegał przy tym przed grą Wolnej Europy, która jego zdaniem, chciała przejąć od „Kultury” „»październikowy« rząd dusz” oraz wywindować się „do roli jedynych na emigracji obrońców Października”. „Przyjadę do Laffitte – wyjaśniał – kiedy Pan zechce, ale w sytuacji, jaka się wytworzyła, nie wezmę udziału w planowanej dyskusji, bo to nie leży w interesie »Kultury«. Czytelnicy nasi oczekują, że na łamach »Kultury« odpowiem Jedlickiemu”[714]. Giedroyc próbował przekonać Mieroszewskiego: „Jedlicki na emigracji się nie podoba, ale w kraju wzbudza ogromne zainteresowanie, i to zainteresowanie pozytywne. Nie ma dnia, żebym nie miał jakichś relacji z najróżniejszych środowisk. To nam daje pewien kapitał nie tylko wydawniczy, ale również polityczny. [...] Zależy mi, by table ronde miał miejsce w »Kulturze« i zależy mi na Pana udziale, by tę imprezę zafirmować całkowicie. [...] Oderwać nas od kraju nie mogą. [...] To jest dziś po prostu niemożliwe. Naszą siłą jest ścisłe przyleganie do rzeczywistości krajowej i szybkie reagowanie na przemiany – czasem nawet wyprzedzając wypadki. [...] My walczymy nie tylko z ograniczaniem tych swobód, które Październik przyniósł, ale od początku walczyliśmy o »drugi etap«. W tym sensie jesteśmy i będziemy »obrońcami Października«”[715]. Ostatecznie Mieroszewski nie wziął udziału w table ronde, który odbył się w RWE, a swoją opinię przedstawił w miesięczniku[716].

Redaktor powiadomił Londyńczyka, że Jedlicki przygotowuje komentarz, stanowiący polemikę z zarzutami zawartymi w listach do redakcji oraz ze stwierdzeniami, które padły podczas table ronde w siedzibie Wolnej Europy w Monachium[717]. Namawiał Mieroszewskiego do przyjazdu do Paryża, zwłaszcza podczas pobytu w Maisons-Laffitte autora Chamów i Żydów, który kończył książkę o KKK. Zdaniem Giedroycia zawierała ona także „różne ciekawe naświetlenia. W każdym razie niewątpliwie od czasów chyba Światły takiego poruszenia nie było. Jedlicki jeszcze dotąd wywołuje namiętności. I to masowe”[718]. Już w końcu maja książka o KKK była w rekordowym tempie składana. Giedroyc wyraził nadzieję, że „będzie to bomba atomowa” i prosił Mieroszewskiego o „więcej niż ścisłą tajemnicę. To bardzo ważne, by to było zaskoczenie”[719]. W tym samym czasie starał się załatwić Jedlickiemu stypendium w Stanach Zjednoczonych, by wraz z przebywającym tam Andrzejem Brzeskim założyli Klub Krzywego Koła, skupiający polskich naukowców pracujących na uniwersytetach amerykańskich. „To może pomóc – klarował Mieroszewskiemu – książce Jedlickiego mieć duży rezonans w kraju, mobilizować dawnych członków w kraju, może się uda tych intelektualistów skupić. To powinno dać nam zupełnie poważne zaplecze”[720].

Klub Krzywego Koła Jedlickiego wydano w połowie czerwca 1963 r. jako dwunasty tom podserii „Dokumenty”. Na okładce widniał znak Klubu przedstawiający warszawską syrenkę, trzymającą zamiast miecza wieczne pióra, na tarczy znajdował się skrót KKK. Podwójny wakacyjny numer „Kultury” przyniósł oprócz reklamy Klubu Krzywego Koła krótką recenzję Mieroszewskiego[721]. Giedroyc zachwalał książkę Osadczukowi jako klasyczny podręcznik, „jak mogą powstawać zespoły intelektualne w ustroju komunistycznym, nawet przy prowokacji policyjnej, co można zrobić, a jakich błędów uniknąć. Mam wrażenie, że jej omówienie (jeśli nie nadanie prawie w całości – odpowiednio zaadaptowanej) mogłoby być bardzo ważne dla Ukrainy i nie tylko Ukrainy”[722].

Wat zauważył, że Jedlicki dał obraz Polski nieznany emigracji: „Ferment idei. I chociaż Klub był ośrodkiem wyrafinowanych intelektualistów, chociaż poziom bywał wysoki, [...] obrady odzwierciedlały ogólną dyskusję narodową. [...] Była to zatem wolna trybuna w okresie, gdy piśmiennictwo ulegało coraz bardziej prymitywizującemu skrępowaniu. Klub skupiał najambitniejszą młodzież humanistyczną i najbardziej wykwalifikowanych prelegentów. [...] Książka Jedlickiego o Klubie Krzywego Koła jest warta pilnego czytania. Bo pokazuje, w jaki sposób nawet pod komunizmem funkcjonować może dzień za dniem organizacja ludzi spragnionych wolności. Pokazuje konkretnie, jak ludzie urządzają się, by swoją wolność uprawiać”[723]. Z kolei Pragier w swojej recenzji pokrótce przybliżył czytelnikowi dzieje KKK i zakończył refleksją: „samo jego utworzenie i utrzymywanie z wielką uporczywością przez siedem lat jest objawem w państwie komunistycznym całkowicie niezwykłym. Świadczy o dążeniu do swobody, nawet w warunkach najbardziej niegodnych, choćby w zakresie skromnym, a czasem nawet na poziomie nie całkiem poważnym. Była to cena, jaką świadomie płacono za samo istnienie klubu. Książka, którą o jego losach napisał Witold Jedlicki, jest potrzebna i wzruszająca”[724].

Dwudziesta piąta rocznica wybuchu II wojny światowej podsunęła Redaktorowi pomysł wydania „białej księgi”. Miał to być zbiór dokumentów z okresu I i II wojny światowej, naświetlających rosyjskie plany wobec Polski. Przygotowanie tomu zaproponował Wiktorowi Sukiennickiemu, któremu wyjaśnił swoją motywację: „widząc ostatnio masy młodych ludzi z kraju, mogłem się przekonać, że ludzie ci dosłownie nic nie wiedzą o roli Sowietów w latach [19]39 i [19]40”[725]. Biała Księga. Fakty i dokumenty z okresu dwóch wojen światowych ukazała się jako kolejny tom „Dokumentów” w grudniu 1964 r. Książkę kierowano do młodego czytelnika, dlatego aparat krytyczny ograniczono do minimum[726].

W połowie 1964 r. w ramach „Biblioteki Kultury” powstała kolejna podseria – „Archiwum Rewolucji”. Miały się w niej znaleźć ważniejsze wydawnictwa antystalinowskie i antykomunistyczne nieznane w bloku wschodnim oraz książki o charakterze „rewizjonistycznym” autorstwa pisarzy zza „żelaznej kurtyny” bądź tych, którzy niedawno wybrali wolność[727]. Za powstaniem tej kolekcji przemawiała ówczesna sytuacja polityczna w Europie Środkowo-Wschodniej. W Związku Radzieckim przy władzy utrzymywał się jeszcze Chruszczow, choć w październiku został od niej odsunięty i zastąpiony przez Leonida Breżniewa. Rozgrywki wewnątrzpartyjne w KPZR umożliwiały wydawanie literatury, która demaskowała okres stalinowski, pomimo braku oznak liberalizacji systemu komunistycznego w tym kraju. Narastał konflikt radziecko-chiński, przy jego okazji ujawniły się różnice zdań w państwach „demokracji ludowej”. Natomiast w Polsce władza przestała mówić o dokonaniach Października, a na XXII Zjeździe PZPR Gomułka uznał okres destalinizacji i rozliczeń za zakończony. Nastąpiło ograniczenie wolności prasy, drastycznie zmniejszono przydziały papieru, spadły nakłady książek i liczba wydawanych tytułów.

Giedroyc patrzył na te zmiany z niepokojem. Uważał, że mogą one osłabić ogromną rolę, jaką – jego zdaniem – odgrywały polskie książki i prasa w Związku Radzieckim. Redaktor przywiązywał wielką wagę do oddziaływania na inteligencję rosyjską przez Polskę i język polski jako najbardziej rozpowszechniony język obcy w Rosji. Jego zdaniem czterdzieści lat komunizmu wyniszczyło tam kompletnie siły społeczne i dlatego należy pomyśleć o „najspieszniejszej akcji”, gdyż dotychczasowe działania wydawnicze Instytutu są niewystarczające. Swoje przemyślenia Redaktor zebrał w projekcie nowej podserii, w którym poruszył sprawę jej wysokich kosztów dochodzących do 70 tys. dolarów wraz z wydatkami na druk, wynagrodzenia dla tłumaczy oraz honoraria autorskie. Zamierzał uzyskać tę kwotę od jednej czy kilku fundacji amerykańskich[728].

Na początku 1963 r. Redaktor przygotowywał numer specjalny „Kultury” z okazji dziesiątej rocznicy śmierci Stalina. „Chciałbym go zrobić – pisał do Borysa Lewickiego – w sposób nowy, ciekawy, tak by był w pewnym sensie sensacją”[729]. Planował też zapowiedzieć w nim nową serię wydawniczą, z czego – przy okazji dyskusji o numerze marcowym – zwierzył się Watowi: „Wreszcie nerwowo szukam pieniędzy na wydanie serii najważniejszych książek o łagrach. Nie wiem, czy mi się uda, bo to ogromne pieniądze i właściwie trzeba znaleźć jakąś fundację amerykańską – niezainteresowaną, jak np. Ford, w dobrych oficjalnych stosunkach z czynnikami oficjalnymi bloku wschodniego. Nie jest to łatwe i szans nie jest wiele, ale robię maksymalne wysiłki, by coś zdobyć. Byłoby bardzo ważne, by taką serię móc ogłosić też w numerze marcowym. Byłby to wtedy w dosłownym tego słowa znaczeniu numer – bomba atomowa”[730].

Z kwietnia 1963 r. pochodzi kopia listu Giedroycia przypuszczalnie skierowanego do różnych fundacji w sprawie utworzenia specjalnej serii wydawniczej, która odsłaniałaby prawdę o stalinizmie w bloku sowieckim. Jej inaugurację zaplanowano w dziesiątą rocznicę śmierci Stalina. List pokazywał dokonania Instytutu Literackiego, jego pozycję na rynku emigracyjnym, a także podkreślał ważne miejsce radzieckiej literatury rewizjonistycznej w polityce wydawniczej oficyny. Podseria miała liczyć dwadzieścia książek, które przez Polskę dotarłyby do Związku Radzieckiego i innych państw bloku. Przypuszczalny całkowity koszt tej serii oszacowano na 100 tys. dolarów[731].

Redaktor przystąpił do kompletowania pozycji, które weszłyby do nowej serii. Poprosił Mieroszewskiego o zorientowanie się w zakupie książki gen. Waltera G. Krywickiego I was Stalin’s agent wydanej przez Hamilsh Hamilton w Londynie w 1939 r. „Byłbym również bardzo wdzięczny – pisał – by ją Pan przejrzał i ocenił, czy to nie jest książka zbytnio przestarzała i czy może zrobić wrażenie dziś na czytelniku polskim i rosyjskim. W każdym razie czytelnicy ci nic nigdy o autorze i książce nie słyszeli, gdyż wojna skutecznie przytłamsiła zarówno jego zamordowanie, jak i samą książkę”[732]. Walter Krywicki był szefem GRU (radziecki wywiad wojskowy) na Europę Zachodnią. W 1937 r. uciekł ze Związku Radzieckiego do Ameryki Północnej. Dwa lata później w Stanach Zjednoczonych wydał swoje pamiętniki Byłem agentem Stalina. Został zamordowany w Hotelu Bellevue w Waszyngtonie 10 lutego 1941 r.

W jednym z następnych listów do Londyńczyka Giedroyc ponowił prośbę o zorientowanie się w literaturze dotyczącej okresu stalinowskiego, gdyż „jeśli mi się uda wyrwać pieniądze na wydanie takiej serii, to chciałbym mieć możliwie najlepszy zestaw”[733]. W sprawie „serii łagierno-antystalinowskiej” radził się również Lewickiego, którego poprosił o wytypowanie książki „rewizjonistycznej” pisarza ukraińskiego, bo pozycje rumuńska, estońska i węgierska były już wybrane[734]. Na początku maja Redaktor napisał Zamoyskiej o planach wydawania serii książek z okresu »błędów i wypaczeń«, wymagającej dużych nakładów finansowych i rozsyłaniu w związku z tym apeli do różnych fundacji Wahał się, jak nazwać nową kolekcję: „Rewolucja Zdradzona” czy „Kulisy Rewolucji”. Przesłał projektowaną listę tytułów i poprosił Zamoyską o jej ocenę i ewentualne uzupełnienia[735].

Pod koniec maja Redaktor poinformował Mieroszewskiego o braku odzewu ze strony fundacji amerykańskich na prośbę o sfinansowanie „akcji wydawniczej »Zdradzona Rewolucja« czy coś takiego. [...] Ale nie tracę nadziei, że coś z tego wyjdzie”[736]. Już w styczniu powiadomił Wata o odmowie Kongresu Wolności Kultury subsydiowania tej inicjatywy[737]. W grudniu 1963 r. nastąpił przełom: Instytut Literacki otrzymał na nową serię grant z amerykańskiej fundacji Lilly Endowment Inc. w wysokości 20 tys. dolarów[738]. Pieniądze te miały przechodzić przez Polski Instytut Naukowy w Nowym Jorku, którego dyrektorem był wówczas Jan Wszelaki.

Giedroyc rozpoczął intensywne zabiegi wokół uzyskania praw autorskich do książki Krywickiego, które – jak wynikało z informacji Londyńczyka – należały do amerykańskiej firmy Curtis Brown, a ich uzyskanie wymagało czasu[739]. W ostatnich dniach 1963 r. Redaktor prosił Mieroszewskiego, by sfinalizował sprawy związane z prawami autorskimi, gdyż chciał przystąpić do polskiej edycji pamiętników Krywickiego: „Zaczynam tą książką nową serię (to jest »wielki plan«, o którym Panu w swoim czasie pisałem, a który pomału wychodzi). Do tej serii przywiązuję wielką wagę zarówno ze względów politycznych, jak i możliwości zdobywania na to pieniędzy”[740]. Jednak kwestia praw autorskich do książki Krywickiego Byłem agentem Stalina przeciągała się[741]. Gdy wszystko wydawało się od strony formalnej załatwione i w czerwcu 1964 r. ukazała się ona jako setny tom „Biblioteki Kultury”, odezwali się prawnicy wdowy po Krywickim[742]. Sprawa była o tyle skomplikowana, że Krywicka nie wysuwała żądań finansowych, lecz chciała, by zapomniano o mężu i jego biografii. Prawdopodobnie jej syn nic nie wiedział o swoim ojcu. Redaktor zamierzał całą rzecz załatwić przez „starych eks-komunistów”[743], co mu się przypuszczalnie udało, ponieważ problem ten nie powrócił w dalszej korespondencji z Mieroszewskim.

Przedmowę do Byłem agentem Stalina napisał płk Jan Kowalewski, attaché wojskowy w Moskwie i Bukareszcie w latach 1927–1937. Według niego pamiętniki Krywickiego stanowiły doskonałe przypomnienie okresu obejmującego „niemal trzydzieści lat historii Sowietów z czterdziestu lat całego żywota!”. Kowalewski radził, by wspomnienia jednego z pierwszych „destalinizatorów” „traktować nie jako sensacyjne wyznania człowieka, który »wybrał wolność«, lecz jako dokument odnoszący się do historii najbardziej ponurych lat w Sowietach, którego napisanie autor przypłacił życiem. [...] Na tle książki Krywickiego można lepiej zrozumieć psychologię tego »człowieka o siedemnastu pseudonimach« [mowa o Stalinie], który wspólnie z Hitlerem mógł zdecydować, że Polski ma nie być”[744]. Franciszek Wilk po zapoznaniu się z tomem napisał Giedroyciowi: „Doskonały wstęp płk. J. Kowalewskiego. Za taką literaturę, jak i Jedlickiego czy Stawara nie mogą być Panu wdzięczni. To jest powodem nienawiści do Pana wcale »niekulturalnej« w Warszawie”[745].

Janusz Kowalewski, omawiając książkę w „Ostatnich Wiadomościach”, zaliczył ją do pozycji najostrzej oskarżających system bolszewicki. Za rewelacyjną uznał informację, że próby porozumienia Stalina z Hitlerem sięgały jeszcze 1933 r. Podkreślił, że niedawny kierownik wywiadu sowieckiego na Europę barwnie opowiedział wiele sensacyjnych wydarzeń zza kulis działalności radzieckich tajnych służb w Europie. Swoją recenzję Kowalewski zakończył stwierdzeniem: „kto chce poznać przyczynki do źródła naszych tragedii narodowych przez drugą wojnę światową, powinien tę książkę mieć w swej biblioteczce, uczyć się jej na pamięć, utrwalać w sobie i w innych tę istotną, a tak zapomnianą ogólnie myśl, że drugą wojnę światową spowodowała w równym stopniu Rosja bolszewicka, jak Niemcy hitlerowskie”[746].

W „Kulturze” o zainaugurowaniu podserii „Archiwum Rewolucji”, a także o jej celach i założeniach napisał włoski pisarz o poglądach antyfaszystowskich Ignazio Silone. Jego słowa dobrze oddawały sens istnienia serii: „Ilu pokoleń historyków trzeba będzie w przyszłości dla uwolnienia obrazu życia rosyjskiego w ostatnich dziesięcioleciach od ciężkich fałszerstw propagandy i dla zrekonstruowania prawdziwego przebiegu wypadków? Będzie to z pewnością jedno z najtrudniejszych zadań, jakie kiedykolwiek stanęły przed ludzkością: w parze z ogromem materiału do zbadania idą otaczające go od dawna gęste ciemności”. Celem nowej serii było ujawnianie tej prawdy. Można ją ujawnić dzięki temu, że „dziełu osadzenia jej na niewzruszonych podstawach poświęcili swe siły liczni świadkowie, którzy we własnym doświadczeniu poznali terror fizyczny i ideologiczny komunizmu i postawili go w końcu przed sąd i pod pręgierz opinii międzynarodowej. [...] Czytelnicy książek, które »Kultura« włączyła do serii nazwanej »Archiwum Rewolucji«, powinni o tym pamiętać: są to świadectwa prawdy, które wymagały odwagi”[747].

Słowa Silonego uzupełniono krótkim komentarzem: „Od paru lat nasi czytelnicy nie tylko w kraju, ale także i w Związku Sowieckim zwracają się do nas, aby możliwie obiektywnie i wyczerpująco naświetlić nie tylko okres stalinowski, ale w ogóle historię rewolucji rosyjskiej. Jest to bowiem podstawowym warunkiem ewolucji stosunków w kierunku, chyba przez nas wszystkich pożądanym: uratowania prawdziwych wartości rewolucji”. Zespół Instytutu Literackiego podziękował Fundacji Lilly Endowment za życzliwą i bezinteresowną pomoc. Zapowiedział też kolejne książki w nowej seriii: Sabat czarownic Aleksandra Weissberga, wspomnienia Ignatia Silonego, Sprawę Tułajewa Victora Serge’a, Wybór pism Lwa Trockiego oraz Od czerwonego terroru do sowieckiego ustawodawstwa i Politykę narodowościową ZSSR 1953–1963 Borysa Lewickiego[748].

Pozycje „Archiwum Rewolucji” wyróżniały się jednolitą okładką w odcieniu piaskowym, u góry widniał tytuł serii wydrukowany wersalikami szeryfowymi w kolorze czarnym, podkreślony czerwoną linią. Tytuł książki wyróżniono kolorem czerwonym, a na tylnej okładce większości tomów znajdował się tekst Silonego z artykułu przedstawiającego serię czytelnikom „Kultury”. Układ strony tytułowej stanowił odbicie okładki, z tym że wszystkie litery były czarne. Seria miała numerację jedynie w obrębie „Biblioteki Kultury”.

Następną książką w nowej serii były wydane w październiku 1964 r. wspomnienia Ignazia Silonego Wybór towarzyszy. Autor był jednym z najwybitniejszych pisarzy włoskich, współzałożycielem i czołowym działaczem Włoskiej Partii Komunistycznej, w stosunku do której rozczarował się w 1930 r. Należał do głównych postaci Kongresu Wolności Kultury, a w 1955 r. był współtwórcą miesięcznika „Tempo Presente”, czasopisma KWK we Włoszech. Jego kontakty z paryską „Kulturą” sięgały pierwszego kongresu założycielskiego KWK w Berlinie w 1950 r. Wspomnienia Silonego przełożyła Zofia Kozarynowa. Zamiast przedmowy zamieszczono wywiad z autorem. Punktem wyjścia była książka Togliatti w r. 1937 – Jak zeszli z pola przywódcy komunizmu europejskiego pióra Renata Mielego, byłego redaktora mediolańskiego dziennika komunistycznego „L’Unita”. Wystąpił on z partii po stłumieniu przez ZSRR powstania węgierskiego w 1956 r.[749] Przytoczona rozmowa przygotowywała czytelnika do lektury drugiej części książki – autobiograficznej opowieści Silonego, która ukazywała zarówno jego drogę do komunizmu, jak i odchodzenia od niego, czyli „drogę do wolności”. Tom zamykał tytułowy Wybór towarzyszy, ukazujący sylwetki kilku wybitnych byłych komunistów, m.in. André Malraux, ówczesnego ministra kultury w rządzie Charlesa de Gaulle’a. Pragier nazwał książkę „wzruszającym dokumentem wielkiej przygody moralnej, jakiej doznał Silone w swoim zetknięciu się z komunizmem włoskim, a później sowieckim”. Przeszedł on drogę „od włoskiego socjalizmu rewolucyjnego, poprzez komunizm moskiewski, do rewolucyjnego humanizmu chrześcijańskiego”[750].

Niepowodzeniem zakończyło się prowadzone przez Giedroycia od 1958 r. „polowanie na książkę Bergera”[751]. Na początku 1964 r. Redaktor opisywał tego autora Mieroszewskiemu: „[Józef] Berger jest niezmiernie ciekawym człowiekiem i rozmowa z nim da Panu więcej niż 100 zachodnich ekspertów od komunizmu i Sowietów. Był on szefem palestyńskiej partii komunistycznej, jej delegatem do Kominternu, był 22 lata w niebywałych łagrach i więzieniach, w [19]56 roku zwolniony, rehabilitowany wyjechał do Polski, a stamtąd do Izraela. To Żyd polski, mówi dobrze po polsku. Jest naszym czytelnikiem (znam go nieźle), chciał Pana poznać i porozmawiać. [...] Mam nadzieję, że od niego wyduszę książkę, która może być ozdobą »Archiwum Rewolucji«”[752].

W maju 1965 r. ukazało się wznowienie Innego świata Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. Książkę opatrzono jedynie słowem Od Wydawcy, w miejsce przedmowy Bernarda Russella z pierwszej edycji[753]. Pozycję kierowano „przede wszystkim do rąk czytelników krajowych”. Zastanawiając się nad aktualnością Innego świata, przytoczono słowa Silonego z włoskiego wydania dzieła: „Czym się więc tłumaczy, że książka Herlinga nie straciła nic ze swego znaczenia, a nawet przeciwnie – zyskała na znaczeniu? Prostym faktem, że jest ona nie tylko świadectwem, lecz także dziełem literackim”. Silone wyraził przekonanie, że „jeśli cokolwiek może zbliżyć Polaków i Rosjan, to mówienie na głos o krzywdach i świadomość wspólnego cierpienia. Wspólne cierpienie właśnie, cierpienie wszystkich więźniów stalinowskiego imperium koncentracyjnego, tkwi u źródeł Innego świata. Ze wspólnego cierpienia powstaje wspólna nadzieja”[754].

Po książce Grudzińskiego w „Archiwum Rewolucji” ukazało się dzieło Terror i rewolucja pióra Borysa Lewickiego, obok Bohdana Osadczuka najbliższego ukraińskiego współpracownika Instytutu Literackiego. Redaktor wspominał, że poznał Lewickiego dzięki Osadczukowi w kuluarach inauguracyjnego Kongresu Wolności Kultury w Berlinie, w czerwcu 1950 r. Ukraińcy nie brali wówczas udziału w jego obradach[755]. Gdy Redaktor otrzymał od Lewickiego niemiecki egzemplarz Von Roten Terror zur sozialistischen Gesetzlichkeit, niezobowiązująco zapytał o prawa autorskie[756]. Okazało się, że należały do wydawcy monachijskiego, ale autor zadeklarował pomoc w bezpłatnym ich uzyskaniu. Dodał, że w przypadku wydania książki w Instytucie widzi konieczność jej uzupełnienia[757]. Giedroyc powrócił do sprawy przekładu Terroru i rewolucji niespełna rok później, przy okazji przygotowywania projektu serii „Archiwum Rewolucji”. „Proszę pamiętać – pisał do Monachium – przy przerabianiu książki, że będzie ona przeznaczona w pierwszym rzędzie dla czytelnika krajowego oraz rosyjskiego w Związku Sowieckim, a więc idzie o to, by położyć nacisk na problemy, których ten czytelnik nie zna w ogóle lub słabo”[758].

Redaktor zaproponował autorowi honorarium w wysokości 1000 franków, tj. 800 marek zachodnioniemieckich. Autor nie zgodził się, uzasadniając, że kwota jest zbyt niska i nie pokrywa dwumiesięcznej luki w dochodach spowodowanej przeróbką tekstu. Zaproponował minimalną kwotę – 500 marek na przeróbki oraz jednorazowe honorarium wysokości 1000 marek; zadeklarował, że zrobi poprawki przez maj i czerwiec[759]. Giedroyc przyjął „ciężkie warunki” Lewickiego, ale zastrzegł zapłacenie pierwszej połowy kwoty przy otrzymaniu ostatecznego tekstu, a drugiej – przy zakończeniu druku, jednak nie później niż 15 grudnia 1964 r.: „Proszę mi wierzyć, że rozumiem Pana trudności, ale proszę również pomyśleć o moich. Pośpiech jest wskazany nie tylko ze względu na skuteczność tego rodzaju książek, ale mam wrażenie, że jest również ważny dla wprowadzenia Pana na rynek wydawniczy tutejszy czy amerykański”[760]. W końcu lipca do Maisons-Laffitte dotarł przerobiony maszynopis wraz z prośbą o pomoc w znalezieniu polskiego tytułu[761]. Redaktor zaproponował, żeby ogłosić tom jako Terror i rewolucja[762].

Książka Terror i rewolucja ukazała się w czerwcu 1965 r. Autor we wstępie wyjaśniał: „pisząc tę pracę, nie koncentrowałem się na szczegółach, gdyż celem mojej książki jest pokazanie »historycznej funkcji« terroru na poszczególnych etapach ustroju sowieckiego, nie zaś dostarczanie pożywki specjalistom od zimnej wojny. Uważam, że wszystko to, co dzieje się w Związku Sowieckim, ma zasadnicze znaczenie dla narodów Europy Wschodniej i Azji. Poznanie historii ustroju sowieckiego od tej strony, tak bardzo istotnej, ułatwi nam odpowiedź na pytanie, czy system sowiecki ma naprawdę dużo wspólnego z socjalizmem i tradycjami walki mas pracujących”[763]. Na końcu tomu zamieszczono kalendarium, „kronikę środków zastosowanych przez partię dla przywrócenia praworządności w ZSSR”[764]. Po otrzymaniu egzemplarzy autorskich rozgoryczony Lewicki skarżył się, że nie umieszczono jego dedykacji „poświęconej moim rodzicom i moim braciom zniszczonym przez stalinowców”. Wyraził też niezadowolenie z licznych pomyłek, „niektóre – pisał – wywołują po prostu zdumienie, w dobrej drukarni robotnik drukarski nie dopuści do takich błędów”. Do tych wszystkich nieprzyjemności zaliczył jeszcze jedną – fatalną, jego zdaniem, pomyłkę z wydrukowaniem wspomnień Pawła Szandruka w „Kulturze”[765]. Giedroyc bardzo przeprosił za pominięcie dedykacji i winą obarczył drukarnię, choć jednocześnie przyznał: „ma się rozumieć, to mnie nie usprawiedliwia”[766]. Otwarta pozostała zaś kwestia tekstu Szandruka, która doprowadziła do sporu i kilkuletniej przerwy w ich współpracy[767].

Kowalewski w recenzji Innego świata oraz Terroru i rewolucji zauważył: „Książki te – jak najbardziej różne z punktu widzenia gatunku literackiego, kompozycji i materiału, ale bliskie sobie tematyką i niejako duchem – cechuje humanizm, raczej miłość do ludzkości i troska o jej rozwój niż nienawiść do tych, którzy ten rozwój powstrzymują – rewolucją i terrorem, zbrodnią i bezprawiem, gwałtem i próbą powrotu do najciemniejszego barbarzyństwa. [...] Książki te dlatego właśnie doskonale się uzupełniają, że jedna opisuje maszynę i oprawców, którzy ją stworzyli i kierują nią, a druga – skutki: cierpienia fizyczne i duchowe ludzi, poddanych działaniu machiny, ukazane z ogromną siłą i sugestią naocznego świadka, współuczestnika cierpień, a przy tym świetnego pisarza”[768].

Wkrótce zaczął się rysować kształt drugiej książki ukraińskiego autora. Na początku 1960 r. Lewicki, który opracowywał właśnie komunikat radzieckiego urzędu statystycznego o narodowościowym składzie Związku Radzieckiego, zaproponował napisanie do „Kultury” krótkiej analizy pokazującej przez porównanie danych z lat 1939 i 1926 skutki radzieckiej polityki narodowościowej[769]. Redaktor przyjął propozycję z zadowoleniem: „to bardzo ważne i nie widzę, kto mógłby to lepiej i kompetentniej zrobić od Pana”[770]. Drugim tekstem, który zainspirował przyszłą książkę Lewickiego, był jego artykuł w „Kulturze” z marca 1961 r. – „pierwsza próba na Zachodzie zwrócenia uwagi na całkowicie nowe tło sytuacji narodowościowej w Związku Radzieckim. Postęp techniczny i automatyzacja – pisał Lewicki do Redaktora – przynoszą też dla sowieckiego społeczeństwa głębokie społeczne wstrząsy, między innymi bezrobocie w europejskiej części Związku. Wyjście: polityka masowego wyjazdu ludności z europejskiej części na wschód”[771]. W końcu sierpnia 1962 r. Giedroyc zapytał Lewickiego o projekt jego książki o narodach Związku Radzieckiego, o jej układ i ewentualnych współpracowników, gdyż „ta książka byłaby bardzo potrzebna i wzbudziłaby duże zainteresowanie”[772]. Lewicki od razu podchwycił pomysł Redaktora i zaproponował opracowanie jej planu. Uznał, że powinna się składać z dwóch części: „1. teoretyczna, prezentująca politykę narodowościową Moskwy na chruszczowskim etapie; 2. informacyjna, o sytuacji narodów w Związku Sowieckim w chwili obecnej”[773].

Lewicki rozpoczął pracę przynaglany przez Giedroycia, który zaabsorbowany tworzeniem nowej serii, donosił o „wręcz palącej, jeśli idzie o aktualność”, potrzebie wydania tego tomu i zapowiadał swój przyjazd do Monachium[774]. Lewicki informował Maisons-Laffitte o dalszych postępach. Autor nawiązał współpracę ze Wsewołodem Hołubnyczym, który podjął się napisania wstępu do książki. Giedroyc zaproponował, by tłumaczenie powierzyć Mieczysławowi Zarzyckiemu. Ustalając zasady wydań obcojęzycznych, w liście do autora stwierdził: „Bardzo mi na książce zależy, i jak Pan wie, nie jestem wydawcą w handlowym tego słowa znaczeniu, a traktuję [to] jako akcję polityczną. Wydanie polskie będzie dla mnie wydaniem całkowicie deficytowym, bo jak Pan wie, emigracja polska mało czyta i jeśli idzie o problematykę narodowościową Związku Sowieckiego jest endecko kołtuńska. Gros nakładu byłoby rzucone na Polskę i to robię nie tylko bezpłatnie, ale taka wysyłka mnie jeszcze kosztuje”[775].

W kwietniu 1963 r. Redaktor otrzymał projekt książki, która składała się ze wstępu i sześciu rozdziałów wraz z roboczym tytułem Dziesięć lat polityki narodowościowej pod Chruszczowem i zapewnieniem o pracy „na poziomie i wyczerpującej problem”. Nastąpiły pewne zmiany i Hołubnyczy miał nakreślić jedynie tło historyczne i już nie pisać wstępu, Lewicki zaś przedstawić stan obecny[776]. Giedroyc swoim zwyczajem co pewien czas podpytywał: „Jak się posuwa książka?”[777]. W listopadzie 1963 r. Lewicki przesłał do „Kultury” artykuł o dwóch obliczach sowieckiej polityki narodowościowej[778]. Na początku 1964 r. Redaktor poprosił o pilne przysłanie rękopisu książki, gdyż zaplanował nią rozpocząć nową serię[779]. Kilka miesięcy później Lewicki poprosił o wydanie w pierwszej kolejności książki o terrorze, ponieważ praca nad pozycją o polityce narodowościowej się przeciągała[780], z winy zarówno Hołubnyczego, jak i tłumacza[781]. Autor chciał też jeszcze wprowadzić końcowe uzupełnienia. Ostatecznie Polityka narodowościowa ZSSR zeszła z maszyn drukarskich w czerwcu 1966 r.[782] Zawierała przedmowę Lewickiego oraz posłowie Hołubnyczego, które dopełniało obraz sowieckiej polityki narodowościowej[783].

Lewicki donosił, że książka spotkała się z przychylną reakcją ze strony Ukraińców na emigracji, a recenzje ukazały się w następujących pismach: „Ukraiński Wisti”, „Chrystijanskyj Hołos” i „Ukrainskie Słowo”. „Ale największą przyjemność zrobili mi rodacy z Polski, CSRS i Kijowa. Przesłanie książek z Norwegii udało się, mam reakcje, też niektórzy koledzy z USA dostali listy z wiadomością, że książkę czytają” – pisał do Maisons-Laffitte[784]. Pragier w recenzji książki na łamach „Wiadomości” pokrótce zreferował jej najważniejsze punkty, po czym zakończył: „Wiele zależy od tego, w jakim stopniu i w jakim czasie ludność w Sowietach zdoła przełamać nacisk totalizmu, nie tylko w dziedzinie narodowej, ale i we wszelkich innych. Gdy to się w pewnej mierze dokona, narody odzyskają możność rozwijania swoich kultur oraz odrębności”[785].

Redaktor poszukiwał kolejnych tytułów, które odpowiadałyby charakterowi podserii „Archiwum Rewolucji”. Przypomniał sobie wówczas o dwóch książkach Arthura Koestlera Arrow in the blue oraz The invisible writing, które nie były jeszcze tłumaczone na język polski. Na ich podstawie w połowie grudnia 1965 r. Instytut Literacki wydał Fragmenty wspomnień Koestlera. Autor powziął decyzję o napisaniu autobiografii, gdy uniknął plutonu egzekucyjnego w czasie wojny domowej w Hiszpanii w 1937 r. Ślubował, iż zawrze w niej prawdę, nie szczędząc siebie, i „że w porównaniu z nią Wyznania Rousseau i Pamiętniki Celliniego wydadzą się czystą hipokryzją”. Opowieść o sobie zaczął: „Szedłem do komunizmu – jak idzie się do żywego źródła. Opuszczałem komunizm przekonany, że z zatrutej rzeki, zapełnionej szczątkami martwych miast i topielców, wypływam wreszcie na powierzchnię. Takie są moje dzieje od dwudziestego szóstego do trzydziestego drugiego roku życia (1932–1938)”[786]. Heydenkorn po powrocie z podróży do kraju doniósł Giedroyciowi o dużym wrażeniu, jakie wywołały tam Wspomnienia Koestlera[787].

Marian Czuchnowski zastanawiał się: „czym jest ta książka zszyta z wyjątków z innych książek pisanych w rozmaitych okresach i pod naciskiem różnych wydarzeń? Kim jest w niej autor?”. Odpowiedział: „Krótko, trochę upraszczając, można nazwać go anatomem bolszewickiej nieludzkości. [...] Nieludzkość bolszewicka ukazuje się od pierwszej do ostatniej strony Fragmentów wspomnień i to tym bardziej jaskrawo, że Koestler cały czas broni swej wiary w komunizm, robi wszystko, co może, żeby go usprawiedliwić, ale podane przez niego zimne fakty mają twardą wymowę i zbijają jego usprawiedliwienia z nóg”[788].

W końcu 1965 r. kolekcja „antystalinowska” poszerzyła się o Agonię reżymu w ZSSR Michela Gardera. Książkę z francuskiego przełożyła Zofia Hertz. Autor, pułkownik armii francuskiej, wyspecjalizował się w zagadnieniach sowieckich, publikując teksty dotyczące komunizmu[789]. Po ukończeniu w 1958 r. École Supérieure de Guerre służył w Sztabie Głównym Obrony Narodowej i wykładał w Wyższym Szkolnictwie Wojskowym. Redaktor uważał Agonię reżymu „za książkę wręcz świetną. Przy lekkiej, a nawet sensacyjnej formie – polecał Kozłowskiemu – jest b. słuszna i trafna. Nie wiem, czy [Garder] zna język niemiecki, ale Pana znajomi powinni go zaprosić na odczyty dla sfer wojskowych, ew. tę książkę wydać”[790]. Heydenkorn omawiając tę pozycję „Biblioteki Kultury”, zastrzegł że „nie jest dziełem strategicznym. Jest to natomiast żywa, barwna, ale bardzo indywidualistyczna analiza aparatu państwowego i partyjnego ZSRR. Autor posiada doskonałą znajomość mechanizmu sowieckiego, ale jego wnioski są pochopne, by nie powiedzieć opierają się na chciejstwie. Gdyby były chociażby w 50 proc. ścisłe, to ZSRR byłby już w rozkładzie i lada dzień nastąpiłaby zmiana systemu rządów”[791]. Z kolei Czapska dojrzała w niej „obraz wypadków i głębokich przeobrażeń zaszłych od śmierci Stalina tak na szczytach hierarchii rządzącej, jak i w społeczeństwie Rosji sowieckiej”[792].

Na początku 1966 r. w związku z obchodami roku milenijnego oraz z dyskusją posoborową Instytut Literacki wydał Dialog polsko-niemiecki jako piętnasty tom podserii „Dokumenty”[793]. Czytelnikowi emigracyjnemu i krajowemu przedstawiono pełne wersje orędzia biskupów polskich do episkopatu niemieckiego, odpowiedź biskupów niemieckich oraz memoriał niemieckiego Kościoła ewangelickiego ze wstępem Mieroszewskiego. Edycję dokumentów kościelnych poprzedziła ankieta rozpisana przez „Kulturę”, służąca refleksji „nad rolą religii w świecie współczesnym, nad zagadnieniami, które Kościół katolicki przed sobą stawia i usiłuje wyświetlić w wielkiej debacie soborowej, i nad położeniem Kościoła i katolicyzmu w polskim życiu narodowym”[794]. Kwestionariusz zawierał 28 pytań podzielonych na trzy bloki problemowe: stosunek respondenta do wiary, ocena postanowień soborowych i zmian, przed jakimi stoi Kościół oraz sytuacja w polskim Kościele[795]. Jednocześnie z edycją Dialogu polsko-niemieckiego ogłoszono rezultaty ankiety i zaprezentowano głosy jej niektórych uczestników, m.in. Józefa Mackiewicza, Miłosza, Czapskiego, Jerzego Horzelskiego, Witolda Jedlickiego, Zbigniewa S. Siemaszki, a w marcowym numerze pisma z 1966 r. zamieszczono dyskusję z Mieroszewskim[796]. Heydenkorn, który wiosną 1966 r. przebywał w kraju, powiadomił Maisons-Laffitte o „ogromnym zainteresowaniu numerem soborowym. [...] »Znak« uważa, iż niezależnie od treści to bardzo istotne, iż »K[ultura]« zabrała głos w sprawach katolickich, religijnych. Czynniki partyjno-rządowe bardzo ostro naskakiwały”[797]. Na te słowa Redaktor odparł: „trochę mnie bawi ocena »numeru soborowego« przez ludzi »Znaku«. Muszę powiedzieć, że tym numerem nie przejawili zbyt wielkiego zainteresowania katolicy nie tylko emigracyjni, ale i krajowi. Dla mnie ta ankieta była ciekawa, bo odsłoniła nędzę polskiej myśli katolickiej”[798].

Redaktor zasugerował Mieroszewskiemu, by we wstępie do Dialogu polsko-niemieckiego podkreślił, „że możemy i powinniśmy wpływać na ewolucję w Rosji i że to jest dziś nasza historyczna rola. Tu możemy być aktywni, a nie czekać z założonymi rękami na ewolucję, która może się przeciw nam przecież obrócić. [...] Tak samo trzeba wspomnieć o biskupach katolickich dem[okracji] lud[owej]”[799]. Giedroyc dopominał się o tekst Londyńczyka: „Teksty są już złożone – relacjonował – tylko czekam na wstęp. Na pewno będziemy do spraw ros[yjskich] wracali, ale nie można pewnych rzeczy zasadniczych czy propagandowych pomijać. Pan nawet nie wie, jak dokładnie jesteśmy czytani: prawie jak noty dypl[omatyczne] za dawnych czasów. Tu każde niedomówienie czy opuszczenie zaraz jest interpretowane. Broszura jest o tyle pilna, że atak reżymu na episkopat jest najgwałtowniejszy ze wszystkich. Wywołał pewne zamieszanie wśród samych biskupów. Wystąpienie »Znaku« potraktowano jako dezercję. Wyszyński zamknął drzwi przed Zawieyskim. Ciekaw jestem zresztą, na jak długo”[800]. Redaktor anonsował Heydenkornowi „Bardzo polecam Twojej opiece tom »Dokumentów«, który powinien być pożyteczny i cieszyć się dużym zainteresowaniem, gdyż walka przeciw Wyszyńskiemu trwa bez przerwy. Myślę, że stanowisko, jakie zajęliśmy w przedmowie Mieroszewskiego, jest słuszne”[801].

Londyńczyk w słowie wstępnym uwypuklił charakter religijny i narodowy obchodów tysiąclecia, gdyż polityczny z perspektywy dziesięciu wieków wypada ujemnie i nie daje powodów do radości. Jego zdaniem wyjście stosunków polsko-niemieckich z „obłędnego koła nienawiści, mitologii i kompleksów” może nastąpić dopiero w następnych pokoleniach, gdy po obu stronach granicy do steru dojdzie pokolenie nieobarczone winami i wspomnieniami. Samo orędzie biskupów polskich ocenił jako ostrożne, napisane przez „prawych Polaków i patriotów”. Zgodnie z sugestią Redaktora podniósł kwestię wpływania na ewolucję Rosji, znajdującą się w przededniu wielkich przemian. Polacy powinni być nimi zainteresowani, gdyż nawet jeśli Rosja odejdzie w przyszłości od komunizmu, to nie ma gwarancji, że nie obróci się przeciwko Polsce. Mieroszewski sformułował pogląd, że „w roku milenijnym Polska hierarchia kościelna winna wyciągnąć pomocną dłoń nie tylko do Niemców, lecz i do Rosjan”. Dopominał się też, by na uroczystości milenijne zostali zaproszeni przedstawiciele innych Kościołów obrządku wschodniego, np. Ukraińcy, jak również duchowni żydowscy. „W Polsce władza spoczywa w rękach komunistów, lecz »rząd dusz« nie do nich należy. Autorytet rzymskiego Kościoła i polskiej hierarchii jest duży. Odpowiedzialność jest nie mniejsza”[802] – zakończył Mieroszewski.

Pewne odstępstwo od dotychczasowej konwencji „Archiwum Rewolucji” stanowiła książka Tematy rosyjskie Mihajla Mihajlova. Serbski rusycysta, profesor na uniwersytecie w Zadarze, w połowie 1964 r. wyjechał na stypendium do Moskwy, gdzie prowadził badania nad współczesną literaturą rosyjską. Pokłosiem tego pobytu stała się książka opisująca spotkania autora z pisarzami i uczonymi, m.in. z Bułatem Okudżawą, Jewgienijem Winokurowem, Ilią Erenburgiem, Andriejem Wozniesienskim. Jej ukazanie się wywołało protesty ambasady radzieckiej w Jugosławii. Pośrednio doprowadziło to do pierwszego aresztowania Mihajlova, reżim Tity wszczął też wobec niego represje, pozbawiając go profesury oraz pracy[803]. Redaktor powiadomił o wszystkim Weintrauba i ujawnił także postawę „New Leadera”, czasopisma politycznego wychodzącego w Nowym Jorku od 1924 r., które wydało Lato moskiewskie bez zgody pisarza i nie chciało za nie zapłacić[804]. Jedynym źródłem dochodu Mihajlova pozostały honoraria Instytutu Literackiego, dlatego powierzono mu recenzowanie literatury rosyjskiej w „Kulturze”[805].

Giedroyc pod wpływem wydarzeń ostatnich miesięcy napisał Vincenzowi: „stoimy przed fenomenem narastania represji wobec intelektualistów w szeregu krajów i są już ofiary (Hiszpania, Portugalia, Polska, Jugosławia, ZSSR)” gotowe „pójść na wojnę”, nie bacząc na więzienie[806]. W przypadku Mihajlova próba założenia niezależnego pisma zakończyła się kolejnym aresztowaniem i sprawą sądową[807]. W wywiadzie dla „New York Timesa” Giedroyc zdradził, że Mihajlov ma zamiar założyć w Jugosławii pismo opozycyjne i wystąpić do władz o zezwolenie na jego wydawanie[808]. Zdaniem Wiesława Wohnouta, który opisał okoliczności aresztowania Mihajlova, pikanterii sprawie nadawała przesadna dbałość pisarza o to, by cała jego działalność była legalna. W odpowiednim czasie zgłosił on władzom pełną listę siedmioosobowego komitetu redakcyjnego[809]. Mihajlov został aresztowany 8 sierpnia 1966 r. i umieszczony w tym samym więzieniu co Dżilas[810], a po miesiącu i jednym dniu wypuszczony na wolność. Jego proces zaczął się 22 września i trwał dwa dni. Pisarza skazano na rok więzienia „za nazwanie Jugosławii państwem totalitarnym”. Zwolniono go od odpowiedzialności za udzielenie „Kulturze” pozwolenia na publikację Moskiewskiego lata 1964[811]. Prasa zachodnia doniosła o jego zatrzymaniu i rozpoczętym procesie[812]. Redaktor, który konsultował z Mieroszewskim tekst o Mihajlovie do „Kroniki angielskiej”, sugerował, by podkreślić legalizm pisarza, polegający na przysłaniu do Maisons-Laffitte zarówno artykułów, jak i książki legalnie, pocztą. Teksty wysyłane do „Kultury” wcześniej trafiały do prasy jugosłowiańskiej i były w niej drukowane. Ponadto Redaktor przekonywał, że „ten numer musimy za wszelką cenę wygrać, robiąc iunctim z Kuroniem i Modzelewskim. Trzeba wyniuansować naszą pozycję w zestawieniu z Kongresem [Wolności Kultury]. Nie jesteśmy org[anizacją] antykomunist[yczną] w sensie zimnej wojny etc.”[813] Mieroszewski w „Kronice angielskiej” napisał: „Mihajlov, Terc, Arżak, Kuroń, Modzelewski i tysiące ich zwolenników – manifestują w różny sposób ten sam wolnościowy ferment, który dojrzewa pod pokrywą komunistycznego, totalnego konformizmu. Książce Modzelewskiego i Kuronia należy się odrębne omówienie, które ukaże się w numerze październikowym »Kultury«”[814].

Tematy rosyjskie Mihajlova wydano w lipcu 1966 r.[815] Pragier w recenzji dostrzegł aktualność książki i określił ją jako „zwiastun wolności obywatelskiej w ramach dyktatury”. Podkreślił, że w przekonaniu autora „totalizm niezależnie od swoich zewnętrznych obrzędów jest w gruncie rzeczy wszędzie oparty na tym samym. Na odmawianiu człowiekowi jego absolutnej autonomicznej wartości i na poddawaniu go nakazom przemocy z góry”. Dlatego według Mihajlova „nie ma wyboru między Hitlerem a Stalinem”[816].

Redaktor cieszył się z efektów, jakie przyniosła postawa pisarza. Londyńczykowi donosił: „Mihajlov »rośnie«, jest już w Paryżu zalążek młodych Serbów, którzy chcą kontynuować jego robotę. Są to świeży emigranci. Jak zdaje się Panu pisałem, pracuję teraz nad nawiązaniem kontaktu z przyjaciółmi Mihajlova, by i tu były nasze trzy grosze. Trzeba w zmienionych warunkach kontynuować tradycje, że jesteśmy zawsze tam, gdzie się zaczyna dziać, i że jesteśmy, jeśli nie prekursorami, to w pewnym sensie akuszerami. To jest jedna i to nie najmniejsza rola »K[ultury]«”[817]. W końcu roku Redaktor wysłał do Zagrzebia Zygmunta Hertza „dla nawiązania kontaktów z ludźmi Mihajlova. Jest już – wyjawiał sekret Mieroszewskiemu – poza Jugosławią. Okazuje się, że jesteśmy tam też »podpadnięci«. Sytuacja Mihajlova niedobra. Czeka na nowy proces, który mu grozi 15–20 latami więzienia”[818].

Książka Mihajlova była ostatnią pozycją w „Archiwum Rewolucji” w 1966 r. Ponieważ kończyły się fundusze na kontynuowanie serii, Redaktor szukał nowego źródła jej finansowania. Najpierw Mieroszewskiemu, a później Mieczysławskiej – jeszcze przed edycją Tematów rosyjskich – donosił: „Niestety ostatnie książki to »szczątki magnackiej fortuny«: pozostałości grantu Lilly End[owment]. Bardzo się miotam, by zdobyć nowy grant, ale jak dotąd idzie jak z kamienia. Może rosnący szum koło mego nowego pupila Mihajlova coś pomoże”[819]. Instytutowi nie udało się uzyskać żadnego subsydium i podserię „Archiwum Rewolucji” zamknięto w następnym roku.

Lato 1966 r. Redaktor określił Hauptowi jako „gorące” z uwagi na nowości wydawnicze oficyny. Tomowi Mihajlova towarzyszyła edycja Listu otwartego do Partii Jacka Kuronia i Karola Modzelewskiego, do niedawna członków PZPR na Uniwersytecie Warszawskim[820]. Wystąpienie było wyrazem ewolucji ich poglądów pod wpływem sytuacji społeczno-politycznej kraju i krytyczną oceną polityki PZPR: zamknięcia Klubu Dyskusyjnego (powstał jesienią 1962 r. i zapełnił w pewnym stopniu lukę po Klubie Krzywego Koła; rozwiązano go jesienią 1963 r.), stosunku partii do Listu 34 oraz wiecu poparcia dla protestujących intelektualistów przed Biblioteką UW 14 kwietnia 1964 r.[821] W swoim rewizjonistycznym programie postulowali reformę państwa, wprowadzenie systemu wielopartyjnego, tworzenie rad robotniczych, poszanowanie wolności słowa i badań naukowych oraz likwidację cenzury. Nad dokumentem pracowali od czerwca do października 1964 r., a jeszcze przed jego rozpowszechnieniem, 14 listopada, zostali zatrzymani na 48 godzin[822].

Skonfiskowany egzemplarz trafił do KC, a los autorów zdawał się być przesądzony. 27 listopada 1964 r. decyzją Komitetu Uczelnianego PZPR przy UW wykluczono ich z partii[823]. Kuroń i Modzelewski przystąpili do odtwarzania tekstu i nadali mu formę listu o pełnej nazwie List otwarty do członków podstawowej organizacji partyjnej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej i członków uczelnianej organizacji Związku Młodzieży Socjalistycznej przy Uniwersytecie Warszawskim, który powielili w około czternastu odbitkach. Kolportowanie kopii spowodowało ponowne aresztowanie autorów listu 19 marca 1965 r.[824] Wytoczono im proces, który odbył się w Sądzie Wojewódzkim dla miasta Warszawy w dniach od 13 do 16 lipca. Za „sporządzanie i rozpowszechnianie opracowań szkodliwych dla interesu państwa polskiego” zasądzono karę 3 lat więzienia dla Kuronia i 3,5 roku dla Modzelewskiego[825]. Redaktor skomentował werdykt Osadczukowi: „Jeśli Pan doda niespodziewanie surowe wyroki na Modzelewskiego i Kuronia, to jesteśmy w pełni terroru politycznego. A przecież ten reżim jest jednocześnie potwornie słaby”[826]. Natomiast Weintraubowi napisał: „Terror w Polsce jest w pełni. [...] Modzelewski był doprowadzony na rozprawę w kajdankach. Teraz dowiaduję się, że zamknięto Ośrodek Badania Opinii Publicznej przy Polskim Radio pod pretekstem nieporządków buchalteryjnych. [...] To są podrygi słabego reżimu. Jeśliby się udało zorganizować wystarczający odpór, to pęknie”[827].

Giedroyc włączył Kuronia i Modzelewskiego w szeregi prześladowanych intelektualistów, których należało bronić. W związku z czym przekonywał Mieroszewskiego: „Bardzo Panu kładę na sercu sprawę Modzelewski–Hass [...]. Głosząc hasła rewizjonizmu, musimy dziś opiekować się tendencjami rewolucyjnymi. To daje większe nadzieje na przyszłość niż tzw. rewizjoniści, którzy sądząc po takim np. [Leszku] Kołakowskim, są kompletnie wypaleni. Jest w tym stanowisku pozorna nielogiczność, ale musimy grać na kilku fortepianach”[828]. W kolejnym liście przypominał o położeniu dużego nacisku na sprawę Modzelewskiego i o odpowiednim komentarzu w „Kronice angielskiej”[829]. Mieczysławskiej, którą poprosił o wsparcie, napisał o trudnej sytuacji, w jakiej znaleźli się autorzy Listu otwartego i ich rodziny[830].

Redaktor zabiegał także o zdobycie maszynopisu listu i naciskał na Londyńczyka: „Tak samo niech Pan molestuje wszystkich o memoriał Modzelewskiego i Kuronia”[831]. Dziesięć dni później poinformował Mieroszewskiego: „Niech Pan sobie wyobrazi, że dostałem List otwarty do Partii Kuronia i Modzelewskiego. Niezmiernie ciekawy. Bardziej, niż myślałem. Stawiają oni sprawę konieczności rewolucji więcej niż wyraźnie. Jest to 48 str[on] wielkiego formatu, pisane na maszynie bez odstępów i marginesów. Praktycznie jest to streszczenie ich memoriału, który liczył, z tego co piszą, 128 str[on] Dostałem to do druku. Chcę wydać to jak broszurę, gdyż na »Kulturę« to jest za duże – będzie to ok. 100 str[on] [...] Trzeba to bowiem wydać jak najszybciej. Myślę, że o tym memoriale trzeba będzie napisać, a właściwie dać komentarz w »Kronice«. To jest anty-Mihajlov. [...] W każdym razie proszę o ścisłą tajemnicę”[832].

List otwarty do Partii Kuronia i Modzelewskiego ukazał się w połowie sierpnia 1966 r. jako siedemnasta pozycja podserii „Dokumenty”. Opublikowany w pośpiechu miał wiele błędów, dlatego oficyna zdecydowała się na wysłanie czytelnikom erraty ze sprostowaniami i uzupełnieniami. Redaktor nazwał wydanie książki „wydarzeniem”, a swymi wrażeniami dzielił się ze współpracownikami: „Niewątpliwie – napisał Londyńczykowi – strona »pozytywna« elaboratu Kuronia i Modzelewskiego niesłychanie naiwna i nieżyciowa. [...] Analiza jest niewątpliwie ciekawa, choć tu byłbym mniejszym entuzjastą niż Pan. Dla mnie to w pierwszym rzędzie ogromny ładunek wybuchowy podłożony pod ustrój. Będę sugerować, by poszło to na Radio Liberty, ew. ukazało się w językach wschodnioeuropejskich. Ciekaw jestem, jakie będą echa”[833].

Pierwsze reakcje, które dotarły do Instytutu, świadczyły o dużym rezonansie Listu otwartego. W liście do Mieczysławskiej Giedroyc pisał, że „w Warszawie się gotuje”[834]. Nowak przesłał gratulacje i nazwał publikację „wielką bombą” oraz obiecał wykorzystanie listu w programach RWE[835]. Mieroszewskiemu donosił o coraz większym poruszeniu i wyrażał przekonanie, iż „siłą Modz[elewskiego] i Kuronia jest, że po raz pierwszy rzucają wyraźnie hasło rewolucji. [...] Tu chodzi jeszcze o jeden moment niezmiernie ważny: Kuroń i Modz[elewski] mieli odwagę i nie tylko liczyli się z więzieniem, ale na to świadomie poszli. A to gra czy imponuje młodym, którzy widzą, jak siodła się [i podporządkowuje] od lat prawie 8 ludzi jedynie groźbą niedania paszportu za granicę. Te rzeczy trzeba będzie przy jakiejś okazji wybić, bo młodym trzeba pewne rzeczy podsuwać”[836].

O swym ostatnim wydawnictwie Giedroyc napisał Lewickiemu: „List otwarty Kuronia i Modzelewskiego jest niewątpliwie zdumiewającym dokumentem. Bardzo się cieszę, że mogłem go wydać. Ludzie z kraju go sobie wyrywają, w Paryżu Ed[itions] du Seuil chce to wydać po francusku. Myślę, że byłoby dobrze, by ktoś to wydał po niemiecku, bo to może mieć wielkie znaczenie dla młodych z Niemiec Wschodnich”[837]. Zdaniem Stefana Kozłowskiego „List otwarty K[uronia] i M[odzelewskiego] to niezwykle fascynująca literatura. Niestety tutaj [w Monachium] tylko znawcy rozumieją wartość tej publikacji”[838]. Temu ostatniemu stwierdzeniu przeczyło omówienie z „Jutra Polski”: „O ile jednak Marks mógł głosić swoje proroctwa pod rządami kapitalizmu swobodnie i bezkarnie, to biedni Kuroń i Modzelewski muszą w ustroju komunistycznym płacić za ujawnienie swych myśli kilkoma latami więzienia. Widocznie bowiem ideologiczna nadbudowa komunizmu oznacza kryminał dla intelektualnie uczciwych zwolenników Marksa. Trzeba przyznać autorom, że zdawali sobie z tego sprawę i odważnie głosili swe poglądy bez względu na smutne konsekwencje. Należy im się za to szacunek, i trzeba wyrazić wdzięczność Instytutowi Literackiemu w Paryżu, który ich list otwarty ogłosił drukiem, by zapoznać emigrację z interesującym przejawem fermentu umysłowego i opozycji w łonie polskiej partii komunistycznej”[839].

Wewnętrzne podziały i rozgrywki w PZPR przykuwały uwagę Redaktora, dla którego – jak pisał Jerzemu Działakowi – było „niezmiernie ważne wyciąganie wszystkich ruchów odśrodkowych w partii. Dlatego – kontynuował – opublikowałem list Kuronia i Modzelewskiego i dlatego chcę opublikować materiały dot[yczące] nowej frakcji”[840]. W tym samym liście doniósł o powstaniu Komunistycznej Partii Polski oraz opublikowaniu jej „deklaracji ideowej” w prochińskim piśmie komunistycznym „La Voix du Peuple” wydawanym w Brukseli. Giedroyc zaproponował pisarzowi wyjazd do Belgii w celu dotarcia do członków KPP i przeprowadzenia z nimi wywiadu, ewentualnie zrobienia reportażu dla „Kultury”. Wiedząc o kontaktach Działaka ze Szwecją, poprosił również o pomoc w uzyskaniu kompletnej wersji deklaracji ideologicznej KPP za pośrednictwem tamtejszych dwóch grup prochińskich, Towarzystwa Marksistowskiego i Związku Komunistycznych Robotników Szwedzkich. Redaktor opisał także Działakowi swoje próby skontaktowania się poprzez poselstwo albańskie w Paryżu z Kazimierzem Mijalem, z którym wywiad planował zamieścić w „Kulturze”, mimo że uważał go za „ponurego i niebezpiecznego półinteligenta stalinistę” w przeciwieństwie do Kuronia, Modzelewskiego i Mihajlova – wobec nich „miał osobiście wiele sympatii”[841]. W odpowiedzi otrzymał wycinek z „La Voix du Peuple” z artykułem odpierającym insynuacje, jakoby Mijal przebywał w Albanii. Działak swoje rozpoznanie rozpoczął od Hamburga, miejsca swego pobytu, gdyż „komunistów tu jak mrówków, tyle że się z tym oczywiście kryją, a mnie też nie zależy na wystawianiu za bardzo głowy, bo komuniści w wydaniu niemieckim to jeszcze gorzej niż w rosyjskim”[842]. Zniecierpliwiony Redaktor ponaglał, że „sprawa Mijala jest b. ważna”[843]. O swych zamierzeniach napisał też Lewickiemu: „Mam nadzieję, że w najbliższym czasie będę mógł wydać nowe »Dokumenty« świadczące o fermencie w PRL”[844]. Mieroszewskiemu powtórzył to samo i wysłał fotokopię broszury Kazimierza Mijala[845].

Na początku października 1966 r. jako osiemnasty tom podserii „Dokumenty” ukazała się pozycja Schizmy, ze wstępem Mieroszewskiego. Zawierała ona Wytyczne ideowo-polityczne Stowarzyszenia PAX z kwietnia 1966 r. opatrzone klauzulą „tylko dla Zarządu” oraz odezwę KPP Pod sztandarem marksizmu-leninizmu do walki o socjalizm! podpisaną przez Tymczasowy Komitet Centralny KPP z grudnia 1965 r. W słowie wstępnym Londyńczyk zaznaczył, że wydanie obu tekstów pod wspólnym tytułem nie jest przypadkowe, ponieważ zarówno Mijal z KPP, jak i Piasecki z PAX-em byli przeciwnikami polskiego Października, reprezentującymi „najbardziej konserwatywne i reakcyjne poglądy. Mijal i Piasecki – dowodził Mieroszewski – są »schizmatykami« w stosunku do komunizmu obowiązującego oficjalnie w Polsce. Oczywiście obie »schizmy« różnią się zasadniczo. Pierwszy sekretarz tymczasowego KC KPP – jest prochińskim stalinowcem. [...] Piasecki jest również politycznym bankrutem”. Nie doprowadził ani do porozumienia Kościoła z państwem, ani do rozbicia jedności katolickiej w Polsce, nie przekształcił też PAX-u w katolicką partię komunistyczną. Na koniec Mieroszewski zwrócił uwagę na „typowe piętno stalinowskiej »drętwej mowy«” obu broszur[846]. Redaktor wysyłał Schizmy Osadczukowi z komentarzem, że „te deklaracje ideowe PAX-u i Mijala wydają się bardzo charakterystyczne i łącznie z Kuroniem i Modzelewskim świadczą chyba o rosnącym rozpadzie partii”[847].

„Odwilż” w bloku środkowo-wschodnim wpłynęła na powstanie w ramach „Biblioteki Kultury” dwóch podserii. „Dokumenty” utworzono głównie z myślą o czytelniku krajowym, któremu należało pokazać nieznane materiały ilustrujące konsekwencje wydarzeń 1956 r. (Węgry, 6 lat temu...). Dotyczyły one życia społeczno-kulturalnego i religijnego (Klub Krzywego Koła, Dialog polsko-niemiecki), przybliżały losy jednostek, a zwłaszcza niektórych komunistów (Pisma ostatnie Stawara), oraz prezentowały szeroko rozumiany nurt rewizjonistyczny (List otwarty do Partii, Schizmy). Z kolei antystalinowska, antytotalitarna podseria „Archiwum Rewolucji” demaskowała system komunistyczny, ukazując rozmiary jego zbrodni (Inny świat, Terror i rewolucja, Polityka narodowościowa ZSSR), walkę pisarzy rosyjskich o wolność słowa (Tematy rosyjskie) czy refleksje dysydentów po „ukąszeniu heglowskim” (Fragmenty wspomnień Koestlera). „Biblioteka Kultury” stała się wolną trybuną dla pisarzy z obu stron „żelaznej kurtyny”.

ZAKOŃCZENIE

Lata 1946–1966 to najbardziej fascynujący rozdział w historii Instytutu Literackiego. Dzięki swojej wielkiej determinacji i wytrwałości Jerzy Giedroyc na emigracji stworzył i rozwinął wydawnictwo wywierające wpływ daleko poza „polskie getto”. Jego konsekwentna działalność przyniosła niespotykaną w następnych latach różnorodność oferty wydawniczej. Od początku oficyna dążyła do niezależności nie tylko w sprawach finansowych, ale również w sferze programowej. Na łamach „Kultury” toczyły się spory ideowe wokół takich kwestii, jak stosunek do Polski powojennej, sąsiadujących z nią narodów, emigracji i świata zachodniego. Sprawa reportażu Wracam z Polski Aleksandra Janty-Połczyńskiego ujawniła różnice między Maisons-Laffitte a Londynem dotyczące kontaktów z krajem oraz nastawienia do zmian zachodzących nad Wisłą i przyczyniła się do definitywnego rozdzielenia obu ośrodków. Klub Trzeciego Miejsca Melchiora Wańkowicza sprowokował polemikę na temat roli powojennej emigracji polskiej. Natomiast artykuł Miłosza Nie! i wywołany nim ostracyzm wobec pisarza, szczególnie ze strony londyńskich „niezłomnych”, pogłębił istniejące podziały oraz unaocznił bezkompromisowość postaw wśród wychodźstwa. Za jego publikację „Kulturę” krytykowały zarówno środowiska emigracyjne, jak i reżim warszawski. Przyszło jej więc samotnie, bez sojuszników, budować pomost między Polakami żyjącymi w kraju a tymi na obczyźnie. Dyskusja wywołana opublikowanym w miesięczniku w 1952 r. listem księdza Majewskiego z Pretorii, postulującym akceptację powojennych granic Polski, świadczyła o śmiałym podejmowaniu przez środowisko „Kultury” trudnych tematów. Jako jedyna na uchodźstwie oficyna z Maisons-Laffitte zaangażowała się w Kongres Wolności Kultury i szukała wspólnej płaszczyzny porozumienia narodów Europy Wschodniej i Zachodniej.

W początkach okresu paryskiego Instytut Literacki wydawał książki sporadycznie, głównie jako odbitki miesięcznika (Walka o świat) bądź pozycje wychodzące nakładem autorów (np. Tułacze dzieci Ordonówny). W 1953 r. oficyna poszerzyła działalność wydawniczą: przy piśmie stworzono serię „Biblioteka Kultury”, która zadebiutowała Trans-Atlantykiem Gombrowicza, 1984 Orwella i Zniewolonym umysłem Miłosza. Nie były to lektury „ku pokrzepieniu serc”, ale zgodnie z zapowiedziami Giedroycia zmuszające czytelnika do myślenia. Na doborze tytułów w „Bibliotece Kultury” zaważyły zmiany zachodzące w bloku wschodnim po śmierci Stalina. Giedroyc, starając się „przylegać do rzeczywistości”, dostosowywał plany edytorskie do aktualnej sytuacji.

Literatura antytotalitarna, już wcześniej obecna w repertuarze Instytutu, w okresie „odwilży” stała się jednym z istotniejszych nurtów „Biblioteki Kultury”. Komunizm demaskowano piórami autorów zachodnich, m.in. Arona, Camusa, Fasta, oraz głosami niedawnych jego wyznawców i ofiar zza „żelaznej kurtyny”: Déryego, Dżilasa, Ławrynenki, Stawara, Sukiennickiego. System ten w perspektywie historycznej i współczesnej analizowały dzieła wychodzące w dwóch nowych podseriach. Powstałe na fali przemian „Dokumenty”, początkowo ograniczające się do wyboru materiałów źródłowych, po wydarzeniach 1956 r. pokazywały kulisy Października i jego konsekwencje w Europie Środkowo-Wschodniej. Z kolei założone w dziesiątą rocznicę śmierci Stalina „Archiwum Rewolucji” odsłaniało mechanizmy systemu komunistycznego i jego zbrodnie.

Instytut sięgnął do dorobku pisarzy zachodnich ideowo związanych z Kongresem Wolności Kultury przekonany o walorach ich pisarstwa, zakazanego nad Wisłą, a tak interesującego dla inteligencji krajowej. Wydanie w „Bibliotece Kultury” utworów Burnhama, Weil, Bella i Greene’a oraz nawiązanie do sporów intelektualistów francuskich pozycjami Arona i Camusa uatrakcyjniło programowo serię i przesądziło o jej wartości w omawianym dwudziestoleciu. Pod koniec 1959 r. Kultura masowa w wyborze Miłosza oraz Nowy wspaniały świat poprawiony Huxleya zamknęły cykl przekładów z piśmiennictwa zachodniego.

W nurt „literatury bez granic i cenzora” wpisały się dzieła niezależnych pisarzy rosyjskich. Bestsellerem okazał się Doktor Żiwago Borysa Pasternaka, który osiągnął łączny nakład 11 tys. egzemplarzy. Instytut Literacki zawdzięczał światowy rozgłos edycjom rękopisów Terca, Arżaka i Iwanowa, tzw. samizdatów przemycanych ze Związku Radzieckiego. Druk tych utworów trwał niespełna siedem lat. W 1965 r. pisarze zostali aresztowani i wytoczono im proces, z którego stenogram oficyna opublikowała w 1966 r. pod tytułem Sąd idzie! Istotną rolę w dialogu polsko-ukraińskim odegrała edycja tomu Rozstrilane widrodżennia Jurija Ławrynenki. Instytut Literacki nie poprzestawał na przekładach z języka rosyjskiego i ukraińskiego, wydawał ponadto książki po czesku i węgiersku.

Ogółem do 1966 r. w serii ukazały się 33 pozycje z literatury obcej, przede wszystkim tłumaczone z angielskiego (Orwell, Huxley, Bell), rosyjskiego (Pasternak, Terc) i francuskiego (Aron, Camus, Garder). Większość literatury przekładowej stanowiły nowości wydawnicze, jak w przypadku Fasta czy Burnhama, a nawet pierwodruki (Terc, Arżak).

Największe zasługi „Biblioteka Kultury” położyła jednak w przybliżaniu dorobku piśmiennictwa polskiego, traktowanego całościowo, bez podziału na twórczość emigracyjną i krajową. Otwarta i dalekowzroczna polityka wydawnicza Redaktora zaowocowała dziełami autorów różnych pokoleń i przekonań. W 1953 r. Giedroyc wydał Gombrowicza i Miłosza, których wiele różniło, a łączył los uchodźcy. Wyrywał odciętych od publiczności krajowej literatów z ich wewnętrznej emigracji, dopominając się o książki, przyznając nagrody literackie. Aby przeciwdziałać „odwilżowej” polityce reżimu warszawskiego wobec pisarzy emigracyjnych, wydał Parnickiego w deficytowym nakładzie 2 tys. egzemplarzy oraz wszystkie pozycje Gombrowicza i Miłosza. Niestrudzenie zabiegał o kolejne utwory Bobkowskiego, Stempowskiego, Straszewicza, Wittlina czy Vincenza. Zachęcał do pisania młode pokolenie poetów, publikował wiersze m.in. Czaykowskiego i Czerniawskiego. Redaktor, ceniący przede wszystkim rangę dzieł, drukował tomy swoich niedawnych przeciwników: Wierzyńskiego, Herlinga-Grudzińskiego, a nawet prof. Kota. Czytelnikowi krajowemu proponował literaturę historyczną takich autorów, jak Katelbach, Korboński, Józef Mackiewicz i Zaremba. Już sam dobór autorów budował w „Bibliotece Kultury” prawdziwą „zgodę narodową”.

Dzięki stałym kontaktom Giedroycia z Polską w „Bibliotece Kultury” pojawili się pisarze krajowi, których utwory zostały odrzucone bądź wstrzymane przez cenzurę. Jako pierwszy w 1958 r. zdecydował się wydać w Paryżu swoje opowiadania Hłasko; zapoczątkowało to jego stałą współpracę z Giedroyciem. W jego ślady poszedł najpierw Rembek, który wyraził zgodę na wznowienie swej powieści W polu o wojnie 1920 r., a następnie Swinarski, publikując wybór dramatów. Sensację w kręgach emigracyjnych wywołały książki Działaka i Guzego opisujące rzeczywistość nad Wisłą, która zmusiła ich do opuszczenia ojczyzny.

Zaniechanie popaździernikowych przemian w Polsce stało się dla paryskiej oficyny impulsem do wydawania niezależnej literatury krajowej, w tym rewizjonistycznej. Opublikowano wybór dokumentów 6 lat temu... opracowany przez Jerzego Monda, Klub Krzywego Koła Witolda Jedlickiego oraz książki Stanisława Mackiewicza i Januarego Grzędzińskiego. Wydanie w 1966 r. Listu otwartego do Partii Kuronia i Modzelewskiego oznaczało przełom w repertuarze „Biblioteki Kultury” i zdecydowany zwrot w stronę piśmiennictwa krajowego.

W ciągu dwudziestu lat Instytut wydał w sumie 162 książki, z czego 24 w okresie rzymskim, a dziewięć we wczesnym paryskim. W „Bibliotece Kultury” ukazało się 128 tytułów. Liczba pozycji wydawanych w poszczególnych latach systematycznie rosła, by dojść do piętnastu tomów w 1959 r., osiągnąć zaś apogeum – dziewiętnaście utworów – w roku 1966. Stale rosła też dynamika produkcji wydawniczej książek: w 1954 r. ukazały się dwie pozycje, w 1956 trzy, w następnym roku było ich dziesięć. Ta tendencja wzrostowa utrzymywała się do 1966 r.

Oficyna wydawała zazwyczaj książki jednotomowe, których objętość wahała się od kilkunastu do kilkuset stron. Najmniejsza była trzydziestotrzystronicowa Pieśń o Ukrainie Łobodowskiego, a najpoważniejsze przedsięwzięcie edytorskie stanowiło wydanie trzytomowych Moich wspomnień Witosa, liczące łącznie 1324 strony. Objętość wszystkich utworów wydrukowanych do końca 1966 r. wyniosła 27 516 stron.

Nakłady książek kształtowały się rozmaicie, przy czym największe ich zróżnicowanie dotyczyło literatury pięknej. Utwory przede wszystkim Hłaski (zwłaszcza Cmentarze. Następny do raju), Herlinga-Grudzińskiego, Gombrowicza, Miłosza, Guzy czy Działaka osiągały nakłady 1,5–2,5 tys. egzemplarzy. W skromniejszej liczbie wydawano tomy poezji, na przykład Gucio zaczarowany Miłosza czy Złota Hramota Łobodowskiego opublikowane zostały w sześciuset egzemplarzach. Niektóre pozycje historyczne ukazały się w większych nakładach, na przykład W imieniu Rzeczypospolitej i W imieniu Kremla Korbońskiego, Kontra Józefa Mackiewicza czy Historia Stanów Zjednoczonych Zaremby. Książki szczególnie ważne, zdaniem Giedroycia strategiczne, wydane z myślą o przesłaniu ich do Polski i krajów bloku wschodniego, drukowano w 2 tys. egzemplarzy. Chodzi o takie pozycje, jak Wybór pism Weil, Rozstrzelane odrodzenie Ławrynenki, Izrael w poezji polskiej Winczakiewicza czy List otwarty do Partii Kuronia i Modzelewskiego. Łącznie do 1966 r. wydano 185 512 egzemplarzy książek. Przeciętny nakład wynosił 1,4 tys. egzemplarzy.

Analiza tytułów, które ukazały się w „Bibliotece Kultury”, potwierdziła przekonanie badaczy o pierwszeństwie dawanym przez Giedroycia literaturze[1]. Największa liczba, 72 tytuły, przypadła na literaturę piękną, dzieła najważniejszych piór kolekcji: Bobkowskiego, Gombrowicza, Guzy, Haupta, Herlinga-Grudzińskiego, Hłaski, Miłosza, Stempowskiego, Wierzyńskiego, Wittlina, Vincenza. Na drugim miejscu uplasowała się literatura społeczno-polityczna z książkami Burnhama, Huxleya, Koestlera, Jedlickiego, Kuronia i Modzelewskiego, Mieroszewskiego, Miłosza, Monda, Orwella, Stawara (28). Kolejne miejsce zajęły książki historyczne Katelbacha, prof. Kota, Korbońskiego, Józefa i Stanisława Mackiewiczów, Parnickiego, Sukiennickiego, Witosa, Zaremby (22). Pojedyncze pozycje zaliczają się do literatury socjologicznej (Bell, Hertz, Miłosz), bibliologicznej (Kowalik) i religijnej (Dialog polsko-niemiecki w świetle dokumentów kościelnych)[2].

Książki wydane przez oficynę w pierwszym dwudziestoleciu, zwłaszcza w „Bibliotece Kultury”, stanowią najbardziej różnorodny i interesujący programowo dorobek w jej dziejach. Szeroka oferta wydawnicza, począwszy od literatury zachodniej, przez polską – emigracyjną i krajową – a skończywszy na rosyjskiej, wyróżniała Instytut Literacki spośród wszystkich wydawnictw na obczyźnie. Oficyna odznaczała się również niespotykaną determinacją w walce o odbiorcę krajowego. Świadczą o niej listy Redaktora kierowane do rodaków, a przede wszystkim liczba książek wysyłanych i przemycanych do Polski. Wydawnictwa Instytutu Literackiego oddziaływały na życie umysłowe inteligencji krajowej, zwłaszcza przyszłej opozycji demokratycznej, odgrywając poważną rolę w jej uformowaniu intelektualnym. Stworzyły grunt dla zrodzonego w 1976 r. drugiego obiegu wydawniczego w Polsce. Stanowiły także istotne dopełnienie linii politycznej Giedroycia prezentowanej na łamach „Kultury” z koncepcją Ukraina–Litwa–Białoruś (ULB) na czele.

Najważniejsze wydawnictwa wychodźstwa politycznego, funkcjonujące przede wszystkim w Londynie, nastawione były na czytelnika emigracyjnego, „nieprzejednanego” i zachowawczego. Swoje publikacje dopasowywały do jego gustów, koncentrując się na wydawaniu literatury pięknej i historycznej, głównie pisarzy przebywających na uchodźstwie, rzadko sięgając do tłumaczeń i twórczości literatów krajowych. W wydawnictwach emigracyjnych ukazywały się rozmaite serie. Założone w 1944 r. w Londynie wydawnictwo „Orbis” stworzyło „Bibliotekę Ziemi Naszej”, „Bibliotekę Autorów Polskich” i „Powieści Morskich”. Do 1969 r. wydało ponad sto kilkadziesiąt książek w seriach i poza nimi. Z kolei „Gryf”, który powstał w Londynie w tym samym roku co Casa Editrice „Lettere”, początkowo kontynuował działalność edytorską Oddziału Kultury i Prasy 2. Korpusu; w 1953 r. jako pierwszy wydał Inny świat Herlinga-Grudzińskiego, a trzy lata później stworzył serię „Książka dla Wszystkich”. W 1976 r. produkcja wydawnicza „Gryfu” przekroczyła sto pozycji. Drugie wydawnictwo równe stażem Instytutowi stanowił działający również nad Tamizą Katolicki Ośrodek Wydawniczy „Veritas”. W 1952 r. rozpoczął edycję „Biblioteki Polskiej”, która dzieliła się na pięć podserii wyróżnionych kolorem okładki: literacko-pamiętnikarską, religijną, popularnonaukową, premiową i tomistyczną. Ponadto „Veritas” wydawał sześć innych serii skierowanych m.in. do dzieci i młodzieży, a jego dorobek do końca 1963 r. wyniósł około trzystu tomów. Polska Fundacja Kulturalna jako jedyna podjęła się na szeroką skalę druku tanich książek w miękkich i kolorowych okładkach, wyłącznie autorów emigracyjnych. Wychodziły one seriami, w kompletach po pięć tytułów. W latach 1963–1966 ukazało się około 35 pozycji. W 1956 r. w Paryżu rozpoczęła edycję książek Libella, która w ciągu dziesięciu lat wydała jedenaście tytułów. Gros wydawnictw na obczyźnie posiadało zaplecze finansowe w postaci fundacji, instytucji czy organizacji je współtworzących oraz własne możliwości kolportażu. W przeciwieństwie do Instytutu Literackiego nie przejawiały one jednak ambicji, by stać się emigracyjnymi opiniotwórczymi ośrodkami politycznymi. Wpływało to również na ich ofertę programową i strategię wydawniczą. Koncentrowały się na odbiorcy emigracyjnym i nie zabiegały o czytelnika krajowego, co stanowiło konsekwencję stosunku wychodźstwa do powojennej Polski. Do lat siedemdziesiątych wydawnictwa te były w zasadzie niedostępne dla autorów zza „żelaznej kurtyny”.

Dorobek Instytutu Literackiego wyróżniał się nie tylko na tle rodzimych oficyn na obczyźnie, lecz również na tle aktywności wydawniczej innych emigracji politycznych Europy Środkowo-Wschodniej po II wojnie światowej. Uchodźstwo ukraińskie prowadziło prężną działalność zarówno na Starym Kontynencie, jak i w obu Amerykach. Książki po ukraińsku wydawały oficyny prywatne, należące do instytucji społecznych, a także związane z organizacjami nacjonalistycznymi i narodowymi. Na uwagę zasługiwały dokonania m.in. takich wydawnictw, jak Prometej w Detroit, Peremohy w Buenos Aires, Suczasnej Ukrainy w Monachium czy Związku Ukraińców w Wielkiej Brytanii. Działały także emigracyjne instytucje naukowe: Ukraiński Instytut Literatury w Monachium i Ukraińska Wolna Akademia Nauk i Naukowe Towarzystwo im. T. Szewczenki w Nowym Jorku. Dwie ostatnie były finansowane przez Eastern European Fund. Pomoc materialna Fundacji Forda przyczyniła się do powstania rosyjskiego Wydawnictwa im. Czechowa (Chekhov Publishing House of the East European Fund) w Nowym Jorku we wrześniu 1953 r. Dzięki rocznej dotacji 200 tys. dolarów do 1956 r. wydało ono 162 pozycje ponad 130 autorów, w tym kilka antologii. Ogólny nakład wyniósł 500 tys. egzemplarzy. Oprócz autorów z rosyjskiej powojennej emigracji oficyna wydawała także przekłady dzieł amerykańskich i angielskich. W 1945 r. rozpoczęło działalność wydawnictwo Posiew w Niemczech. Rozkwit życia kulturalno-wydawniczego emigracji rosyjskiej nastąpił wraz z jej trzecią falą po 1966 r. Z kolei Instytut Badania ZSRR w Monachium publikował pozycje w języku białoruskim i rosyjskim. Natomiast w Buenos Aires litewskie pismo „Literaturos Lankai” założyło serię wydawniczą wydającą książki w rodzimym języku.

Prężnie działała emigracja czechosłowacka, zwłaszcza czeska. Od 1950 r. funkcjonowała katolicka Akademia Chrześcijańska w Rzymie, wydająca książki, czasopisma i prowadząca konkursy literackie. W tym samym roku w Londynie powstało wydawnictwo Satira, jedno z ważniejszych na wychodźstwie. Kierowali nim Robert Vlach i Stanislav Brzobohatý. W latach 1950–1970 w Paryżu nieregularną działalność prowadziło wydawnictwo Setkani publikujące po czesku i francusku. Wiosną 1952 r. dzięki fundatorce Medzie Skolovej-Mladkovej założono Wydawnictwo Skolova w Genewie, które przetrwało do 1956 r.; wydało w tym czasie sześć pozycji, m.in. antologię poetów czeskich na emigracji. Książki publikowały także Masaryk Institut, Czechoslovak Society of Arts and Sciences in America oraz Czechoslovak National Council in America (wszystkie w Nowym Jorku). Spośród słowackich prywatnych wydawnictw emigracyjnych wyróżnić można Mladost’ z Buenos Aires, Orbis z Sydney, Slovenské Vydavatel’stvo z Hamilton w Kanadzie oraz Zahraničną Maticę Slovenską z Rzymu. Nad Tybrem książki wydawał The Slovak Institut of St. Cyril and Metod, w Buenos Aires Institut Argentinsko-Slovensky. W omawianym czasie żadna z emigracji politycznych narodów Europy Środkowo-Wschodniej nie mogła się jednak poszczycić wydawnictwem dorównującym Instytutowi Literackiemu. Działania istniejących oficyn koncentrowały się przede wszystkim na zaspokojeniu potrzeb czytelniczych swoich społeczności (diaspor) na obczyźnie, a nie na prowadzeniu polityki prokrajowej porównywalnej ze strategią Giedroycia. Nie podjęto też szerszego dialogu z narodami bloku wschodniego, jak to zrobił Instytut. Zmiany w polityce wydawniczej tych emigracji następowały stopniowo w późniejszych latach, a istotną rolę odegrały tu wydarzenia roku 1968.

Oficyna swą wysoką pozycję na emigracji zawdzięczała przede wszystkim osobowości Redaktora oraz jego darowi otaczania się wybitnymi ludźmi. Zofia i Zygmunt Hertzowie, Józef Czapski oraz Henryk Giedroyc stanowili filary funkcjonującego przez lata w niezmienionym składzie wydawnictwa. O powodzeniu całego przedsięwzięcia zadecydował też dobór współpracowników i autorów. Jerzy Stempowski był niezmiennie związany z Instytutem od jego założenia, czyli od okresu rzymskiego. Już w 1950 r. z dysput na łamach „Kultury” narodził się tandem Giedroyc–Mieroszewski, a rola Londyńczyka wykraczała poza funkcję porte parole miesięcznika. W 1956 r. współpracę z wydawnictwem wznowił Herling-Grudziński, który dziesięć lat później został korespondentem „Kultury” we Włoszech.

Autorzy „Biblioteki Kultury” to najwybitniejsze pióra współczesnej literatury polskiej: Bobkowski, Gombrowicz, Haupt, Herling-Grudziński, Hłasko, Miłosz, Stempowski, Wittlin, Vincenz, Wierzyński, a w przypadku Gombrowicza i noblisty Miłosza także światowej. Za sprawą ich dzieł i instynktu Giedroycia-wydawcy tomy „Biblioteki Kultury” z charakterystyczną jońską kolumną wpisały się na trwałe w kanon lektur polskich. Dzięki Redaktora „pracy u podstaw” Instytut stał się ośrodkiem myślenia o sprawach Polski, wpływającym zarówno na opinię publiczną w kraju, jak i na emigracji, a także na Zachodzie.

ANEKS

Przewodnik po autorach „Biblioteki Kultury” i współpracownikach Instytutu Literackiego 1946–1966

Aron Raymond (1905–1983) – francuski filozof, socjolog i politolog, profesor Sorbony, redaktor „Le Figaro”. Brał udział w pracach Kongresu Wolności Kultury.

Bell Daniel (1919) – amerykański socjolog i dziennikarz; związany z KWK. W 1955 r. współinicjator Komitetu Pisarzy i Wydawców Europejskiej Samopomocy Intelektualnej. W latach 1959–1969 profesor Columbia University w Nowym Jorku, później na Havard University w Cambridge.

Bielatowicz Jan (1913–1965) – publicysta, pisarz, krytyk literacki i bibliograf. Żołnierz Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich, później 2. Korpusu Polskiego. Brał udział w bitwie o Monte Cassino. W latach 1944–1946 redaktor Biblioteki „Orła Białego”. Od 1946 r. w Anglii, związany z Katolickim Ośrodkiem Wydawniczym „Veritas”; redaktor m.in. „Gazety Niedzielnej”, „Życia”, „Drogi”. Współpracował z Instytutem Literackim w Rzymie.

Blum Léon (1872–1950) – francuski polityk socjalistyczny i pisarz. Aresztowany po powstaniu rządu Pétaine’a w Vichy, w latach 1943–1945 w obozie koncentracyjnym w Buchenwaldzie. Po wojnie krótko był premierem rządu francuskiego (grudzień 1946–luty 1947). W 1948 r. został honorowym przewodniczącym Mouvement Européen.

Bobkowski Andrzej (1913–1961) – pisarz, diarysta. Wojnę spędził we Francji, brał udział we francuskim ruchu oporu. W latach 1945–1948 współpracował z Józefem Czapskim i Samodzielnym Wydziałem Kultury i Prasy przy Delegaturze 2. Korpusu do spraw Uzupełnień we Francji, tzw. placówką paryską. Redagował biuletyn informacyjny, pisał analizy polityczne. Od 1948 r. mieszkał w Gwatemali. Z Instytutem Literackim związany od pierwszego numeru „Kultury”.

Broniewski Władysław (1897–1962) – poeta i tłumacz. W latach 1940–1941 więziony w Związku Radzieckim, potem na zesłaniu w Ałma Acie. Żołnierz Armii Polskiej w ZSRR i na Wschodzie. Redaktor techniczny „W drodze” (1943–1945). Po wojnie wrócił do Polski.

Burnham James (1905–1987) – amerykański socjolog i politolog. W latach 1955–1978 założyciel i redaktor „National Review”. Jeden z twórców KWK. Od końca lat czterdziestych współpracował z Instytutem Literackim.

Camus Albert (1913–1960) – francuski pisarz i publicysta. Laureat literackiej Nagrody Nobla w 1957 r.

Chałasiński Józef (1904–1979) – socjolog, profesor Uniwersytetu Łódzkiego i Uniwersytetu Warszawskiego.

Chciuk Andrzej (1920–1983) – prozaik, poeta, dziennikarz. W czasie wojny we francuskim i polskim ruchu oporu. Od 1951 r. w Australii, od końca lat pięćdziesiątych publikował w „Kulturze”.

Ciołkosz Adam (1901–1978) – działacz socjalistyczny, publicysta. W czasie wojny najpierw we Francji, a następnie w Wielkiej Brytanii. W latach 1947–1957 przewodniczący PPS w Wielkiej Brytanii; członek Rady Politycznej 1949–1954. Od 1954 r. członek Egzekutywy Zjednoczenia Narodowego. Redaktor „Robotnika” w latach 1950–1959.

Czapska Maria (1894–1981) – pisarka, tłumaczka, historyk literatury; siostra Józefa. Podczas okupacji działała w Radzie Pomocy Żydom „Żegota”. W 1945 r. wyemigrowała do Francji, latem 1948 r. zamieszkała w siedzibie Instytutu Literackiego w Maisons-Laffitte.

Czapski Józef (1896–1993) – malarz, pisarz. W 1939–1941 więzień łagrów, 1941–1942 poszukiwał z polecenia gen. Władysława Andersa zaginionych oficerów polskich, zamordowanych w Katyniu. Szef Wydziału Propagandy Armii Polskiej w ZSRR, Armii Polskiej na Wschodzie, później (do 1944 r.) Oddziału Kultury i Prasy 2. Korpusu Polskiego. Od września 1945 r. szef Samodzielnego Wydziału Kultury i Prasy przy Delegaturze 2. Korpusu Polskiego do spraw Uzupełnień we Francji. Współtworzył Instytut Literacki. We Francji zamieszkał w Maisons-Laffitte, jeden z najbliższych współpracowników Jerzego Giedroycia.

Czaykowski Bogdan (1932) – poeta, krytyk literacki, tłumacz. W 1940 r. wywieziony wraz z rodziną do Rosji. Lata 1942–1948 spędził w obozach dla polskich sierot w Persji oraz Indiach. Od 1948 r. w Wielkiej Brytanii. W latach 1955–1962 redaktor „Życia Akademickiego”, „Merkuriusza Polskiego” i „Kontynentów”. Od 1962 r. w Kanadzie, objął katedrę filologii polskiej w British Columbia University w Vancouver. Od połowy lat pięćdziesiątych publikował w „Kulturze”.

Czerniawski Adam (1934) – poeta, krytyk literacki, tłumacz polskiej literatury współczesnej. W 1941 r. znalazł się w Stambule, w latach 1942–1947 przebywał w Palestynie i Bejrucie, następnie wyjechał do Londynu. W latach 1957–1958 członek redakcji „Merkuriusza Polskiego”, a później do 1962 r. „Kontynentów”. Wykładał filozofię i literaturę współczesną w Londynie i Rochester. Od połowy lat pięćdziesiątych publikował w „Kulturze”.

Daniel Julij, pseud. Nikołaj Arżak (1925–1988) – prozaik, poeta i tłumacz rosyjski. W 1966 r. skazany na 5 lat łagru o zaostrzonym rygorze za współpracę z Instytutem Literackim.

Déry Tibor (1894–1977) – pisarz węgierski. Uwięziony w 1956, zwolniony w 1960 r.

Działak Jerzy, pseud. George J. Flemming (1921–1973) – dziennikarz, pisarz. Członek AK, po Powstaniu Warszawskim wywieziony do Niemiec. W 1946 r. powrócił do Polski. Pracował w „Rzeczpospolitej”, „Dookoła świata”, Polskim Radiu i PIW. W 1957 r. został attaché prasowo-kulturalnym Ambasady PRL w Kopenhadze, a następnie kierownikiem Biura Informacji Prasowej Ambasady PRL w Pradze. W 1959 r. zwolniony z pracy w MSZ. W latach 1959–1962 zatrudniony w dziale zagranicznym Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich. W 1964 r. wyjechał do Danii i pozostał na emigracji. Współpracował z Instytutem Literackim od 1966 r.

Dżilas Milovan (1911–1995) – jugosłowiański pisarz, polityk, działacz komunistyczny. W 1954 r. usunięty z partii i pozbawiony stanowisk. W latach 1956–1966 kilkakrotnie więziony.

Fast Howard, właśc. Walter Ericson (1914–2003) – pisarz amerykański, od 1944 r. członek partii komunistycznej, w 1953 r. laureat Stalinowskiej Nagrody Pokoju. Zerwał z partią w 1957 r.

Felsztyn Tadeusz (1894–1963) – specjalista w zakresie balistyki i uzbrojenia. Od 1949 r. w Anglii, nauczyciel matematyki i fizyki w szkołach średnich.

Garder Michel (1916–1993) – francuski wojskowy, specjalizował się w zagadnieniach sowieckich.

Giedroyc Henryk (1922) – brat Jerzego. W czasie wojny żołnierz 2. Korpusu Polskiego. Od 1952 r. w zespole Instytutu Literackiego.

Gombrowicz Witold (1904–1966) – powieściopisarz, dramaturg i eseista. W latach 1939–1963 w Argentynie. Od 1963 r. w Europie, najpierw w Berlinie, a następnie w Royaumont pod Paryżem i w Vence koło Nicei. Współpracował z Instytutem Literackim od 1950 r.

Greene Graham (1904–1991) – katolicki pisarz angielski.

Grzędziński January (1891–1975) – inżynier lotnik, wojskowy, dziennikarz, literat. W 1937 r. wystąpił z wojska, od 1938 r. w Paryżu, w 1939 r. komendant obozu w Coetquidan, inicjator wydawania „Polski Walczącej”; w styczniu 1940 r. wznowił w Paryżu przedwojenne pismo „Czarno na białem”. W 1957 r. na fali akcji reemigracyjnej powrócił do Polski; zajmował się pracą dziennikarską oraz literacką.

Guilley-Chmielowska Halszka (1915–1999) – powieściopisarka. W latach 1936–1937 studiowała historię sztuki na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. W czasie wojny działała w podziemnej organizacji Wolność, należała do Związku Walki Zbrojnej, a później Armii Krajowej. W 1942 r. została aresztowana przez gestapo i wywieziona w Niemiec, do obozu pracy w Arnstadt. Po wojnie została we Francji.

Guzy Piotr (1922) – prozaik i publicysta. W czasie II wojny światowej walczył m.in. w Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka. Po wojnie zamieszkał w Anglii. Do Polski powrócił w 1949 r. i pracował w „Dzienniku Zachodnim”. Zagrożony aresztowaniem w 1957 r. uciekł z Polski do Anglii. Współpracę z Instytutem Literackim rozpoczął w połowie lat sześćdziesiątych.

Haupt Zygmunt (1907–1975) – pisarz, tłumacz, artysta malarz. Brał udział w kampanii wrześniowej, następnie w PSZ. Od 1946 r. w Stanach Zjednoczonych, współpracownik sekcji polskiej Głosu Ameryki, współredaktor polskiej edycji „Ameryki”, redaktor „Tematów”. Publikował w „Kulturze” od początku lat pięćdziesiątych.

Herling-Grudziński Gustaw (1919–2000) – pisarz, krytyk literacki, eseista, publicysta, tłumacz. W latach 1940–1942 w łagrze sowieckim. Żołnierz Armii Polskiej w ZSRR, Armii Polskiej na Wschodzie i 2. Korpusu Polskiego. Uczestnik bitwy o Monte Cassino. W 1946–1947 w Rzymie był kierownikiem literackim Casa Editrice „Lettere”. Współtworzył „Kulturę” i współredagował jej pierwszy rzymski numer z czerwca 1947 r. Po rozwiązaniu PSZ mieszkał z żoną, malarką Krystyną Domańską, w Londynie (1948–1952). Po jej śmierci przeniósł się do Monachium i pracował w RWE do 1955 r. W listopadzie tego roku zamieszkał w Neapolu i ożenił się z Lidią Croce, córką sławnego filozofa włoskiego Benedetta Crocego. Ponowną współpracę z Instytutem Literackim rozpoczął w 1956 r. W 1966 r. został stałym korespondentem „Kultury” we Włoszech.

Hersch Jeanne (1910–2000) – szwajcarska filozof, eseistka i pisarka, tłumaczka, profesor Uniwersytetu w Genewie.

Hertz Aleksander (1895–1983) – socjolog. Od 1939 r. w Stanach Zjednoczonych. Współpracował z Instytutem Literackim od początku lat pięćdziesiątych.

Hertz Zygmunt (1908–1979) – w latach 1940–1941 w łagrze sowieckim. Żołnierz Armii Polskiej w ZSRR, Armii Polskiej na Wschodzie, później w 2. Korpusie Polskim. Od początku należał do zespołu Instytutu Literackiego, jeden z najbliższych współpracowników Jerzego Giedroycia.

Hertz Zofia (1910–2003) – rejent notarialny. W latach 1940–1941 wraz z mężem Zygmuntem w łagrze sowieckim. Służyła w Armii Polskiej w ZSRR, Armii Polskiej na Wschodzie, w 2. Korpusie Polskim. Współzałożycielka Instytutu Literackiego, najbliższa współpracownica Jerzego Giedroycia.

Heydenkorn Benedykt (1906–1999) – dziennikarz i publicysta. W czasie wojny na zesłaniu w ZSRR. Żołnierz 2. Korpusu Polskiego. W latach 1944–1946 w redakcji „Dziennika Polskiego Armii Polskiej na Wschodzie”. Od 1949 r. w Kanadzie. W latach 1957–1977 redaktor „Związkowca”. Współpracował z Instytutem Literackim od początku lat pięćdziesiątych.

Hłasko Marek (1934–1969) – pisarz. W latach 1955–1957 pracował w „Po prostu”. W 1958 r. wyjechał z Polski; związał się z Instytutem Literackim.

Huxley Aldous (1894–1963) – powieściopisarz i eseista angielski.

Iwaniuk Wacław (1915) – poeta, krytyk literacki, tłumacz. W czasie wojny w Brygadzie Podhalańskiej i Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka. W 1948 r. wyjechał do Kanady, równocześnie rozpoczął drukowanie swych utworów w „Kulturze” i Instytucie Literackim.

Janta-Połczyński Aleksander (1908–1974) – reporter, pisarz, poeta, tłumacz. Żołnierz PSZ we Francji. Od 1945 r. w Stanach Zjednoczonych. Współpracował z Instytutem Literackim od końca lat czterdziestych.

Jedlicki Witold (1929–1995) – socjolog. Należał do Klubu Krzywego Koła. W 1962 r. wyemigrował do Izraela i podjął współpracę z Instytutem Literackim.

Jeleński Konstanty A. (1922–1987) – eseista, krytyk literacki i sztuki, tłumacz. W czasie wojny w Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka. Redaktor „Dziennika Żołnierza 1. Dywizji Pancernej”. W 1955 r. współinicjator Komitetu Pisarzy i Wydawców Europejskiej Samopomocy. W latach 1952–1973 w sekretariacie międzynarodowym KWK, w 1953–1969 członek redakcji „Preuves”. Od 1950 r. współpracował z Instytutem Literackim.

Jordan Zbigniew (1911–1977) – filozof i socjolog. W latach 1940–1945 w PSZ. W okresie 1955–1959 redaktor RWE w Monachium. Publikował w „Kulturze” od końca lat czterdziestych.

Kaden-Bandrowski Juliusz (1885–1944) – pisarz, publicysta. W latach 1923–1926 prezes Zarządu Głównego Związku Zawodowego Literatów Polskich. W okresie 1933–1939 sekretarz generalny Polskiej Akademii Literatury.

Katelbach Tadeusz (1897–1977) – dziennikarz, działacz polityczny. Przed wojną należał do Związku Młodzieży Polskiej „Zet” i Związku Naprawy Rzeczpospolitej. W latach 1919–1920 redagował „Ziemię Suwalską” i „Gazetę Wileńską”. Był korespondentem najpierw prasy polskiej w Berlinie i Genewie (1921–1925); następnie w latach 1933–1937 „Gazety Polskiej” w Kownie, a także nieoficjalnym przedstawicielem Polski na Litwie. Senator z ramienia Obozu Zjednoczenia Narodowego (1938–1939). W czasie II wojny światowej szef sekcji niemieckiej w Ministerstwie Informacji rządu RP na Uchodźstwie. W latach 1956–1965 pracował w RWE.

Koestler Artur (1905–1983) – pisarz i dziennikarz angielski pochodzenia węgierskiego. Współzałożyciel KWK, twórca The Fund for Intellectual Freedom.

Korboński Stefan (1901–1989) – adwokat, działacz ludowy. Członek PSL „Wyzwolenie” i Stronnictwa Ludowego. W latach 1941–1943 szef Kierownictwa Walki Cywilnej, 1943–1944 członek Kierownictwa Walki Podziemnej. W 1941 r. zorganizował sieć łączności radiowej z Londynem. Był dyrektorem departamentu spraw wewnętrznych Delegatury Rządu na Kraj 1944–1946; p.o. delegata rządu w 1945 r. W 1947 r. został posłem na sejm, członek Naczelnego Komitetu Wykonawczego PSL. W listopadzie 1947 r., tuż przed aresztowaniem przez komunistów uciekł z Polski. Osiadł w Stanach Zjednoczonych. Od 1951 r. jeden z przywódców PSL-Odłam Jedności Narodowej, w latach 1966–1968 wiceprezes Komitetu Zagranicznego SL. Od 1954 r. przewodniczący polskiej delegacji do ACEN (Assembly of Captive European Nations, Zgromadzenie Ujarzmionych Narodów Europy), w latach 1958–1959 i 1966–1967 przewodniczący ACEN. Drukował w „Kulturze” od 1948 r.

Kot Stanisław (1885–1975) – działacz polityczny, historyk. Od 1920 r. profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego. Po 1918 r. związany z PSL „Piast”. Od 1933 r. członek SL, bliski współpracownik Wincentego Witosa. 1939–1940 minister bez teki; 1940–1941 minister spraw wewnętrznych; 1941–1942 ambasador w Moskwie; 1943–1944 minister informacji i dokumentacji. Po wojnie ambasador Polski Ludowej w Rzymie (1945–1947). Po 1947 r. jeden z przywódców emigracyjnego PSL, 1955–1963 przewodniczący Rady Naczelnej PSL. Bliski współpracownik Stanisława Mikołajczyka.

Kowalik Jan (1910–2001) – nauczyciel, bibliograf, historyk prasy i publicysta. Redaktor dwutygodnika obozowego „Polak w Waldeck”, współpracownik „Ostatnich Wiadomości” i „Kroniki”. Od 1949 r. drukował zestawienia bibliograficzne w „Kulturze”.

Kozłowski Stefan Władysław, pseud. Bogdan Konaszewicz (1896/1897–1981) – inżynier, oficer. Przed wojną ukończył Politechnikę Warszawską. Pracował m.in. w Nieświeżu jako dyrektor Fabryki Przetwórstwa Spożywczego. W czasie wojny brał udział w kampanii wrześniowej, należał do Narodowych Sił Zbrojnych. W 1943 r. aresztowany przez gestapo i więziony na Pawiaku, został wywieziony do Oświęcimia, a potem KL Neuengammen k. Hamburga. Po wojnie wstąpił do Kompanii Wartowniczej k. Bambergu. Współpracował z „Kulturą” od 1951 r.

Krywicki Walter G. (1899–1941) – szef GRU (sowiecki wywiad wojskowy) na Europę Zachodnią. W 1937 r. uciekł ze Związku Radzieckiego do Ameryki Północnej. Został zamordowany w 1941 r.

Kukiel Marian (1885–1973) – historyk, generał, żołnierz I Brygady Strzelców. Po 1918 r. oficer zawodowy. Od 1927 r. docent Uniwersytetu Jagiellońskiego. Dyrektor Muzeum i Biblioteki Czartoryskich w Krakowie, członek Polskiej Akademii Umiejętności. Bliski współpracownik gen. Władysława Sikorskiego. 1939–1942 wiceminister spraw wojskowych; 1940–1942 dowódca 1. Korpusu PSZ w Szkocji; 1942–1949 minister obrony narodowej. Prezes Polskiego Towarzystwa Historycznego i komitetu redakcyjnego „Tek Historycznych”, wiceprezes Zarządu Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie. Współorganizator i prezes Zarządu Instytutu Polskiego i Muzeum gen. Sikorskiego w Londynie (1951–1966). Współtwórca Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie w 1950 r.

Kuroń Jacek (1934–2004) – polityk, pedagog, publicysta. W latach 1954–1961 organizator czerwonego harcerstwa, tzw. drużyn walterowskich. W 1953 i 1956–1964 członek PZPR, z której został usunięty po opublikowaniu wraz Karolem Modzelewskim listu otwartego do członków partii. Wielokrotnie więziony z powodu działalności opozycyjnej, m.in. w latach 1964–1967.

Kuszelewska-Rayska Stanisława (1894–1966) – działaczka harcerska, prozaik, tłumaczka, współzałożycielka i wiceprezes Centralnego Towarzystwa Ogrodów Jordanowskich, członkini Rady Programowej Polskiego Radia.

Lednicki Wacław (1891–1967) – historyk literatur słowiańskich. Od 1928 r. profesor Uniwerystetu Jagiellońskiego. W latach 1933–1939 prezes Polskiego Towarzystwa dla Badań Europy Wschodniej i Bliskiego Wschodu. Po 1939 r. na emigracji, osiadł w Stanach Zjednoczonych. W 1940 r. rozpoczął wykłady na Uniwersytecie Columbia w Nowym Jorku, jednocześnie wykładał na Uniwersytecie Harvarda 1940–1944. W latach 1944–1967 profesor Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley. Współzałożyciel Polskiego Instytutu Naukowego w Nowym Jorku w 1942 r. Współpracował z Instytutem Literackim w latach 1949–1967.

Lewickyj Borys (1915–1984) – ukraiński publicysta i działacz polityczny. Na emigracji członek Ukraińskiej Rewolucyjno-Demokratycznej Partii i redaktor jej organu prasowego „Wpered”. Twórca biura studiów sowietologicznych w 1948 r. W latach pięćdziesiątych komentator spraw wschodnich w monachijskiej „Süddeutsche Zeitung”. Stały współpracownik Instytutu Literackiego od 1951 r.

Lipski Leo, właśc. Lipschütz (1917–1997) – prozaik. Przed wojną publikował m.in. w „Naszym Wyrazie” i „Pionie”. W latach 1940–1941 w łagrze sowieckim. Opuścił Związek Radziecki z armią gen. Andersa. Zwolniony z wojska z powodu ciężkiej choroby. W 1945 r. zamieszkał w Tel Awiwie.

Ławrynenko Jurij (1905–1987) – ukraiński pisarz i krytyk literacki. W 1935 r. aresztowany, do 1942 r. na zesłaniu. W 1944 r. wyjechał do Austrii, a potem do Niemiec. W 1950 r. osiadł w Stanach Zjednoczonych. Zaczął drukować w „Kulturze” w 1959 r.

Łobodowski Józef (1909–1988) – poeta, prozaik, publicysta i tłumacz. Przed wojną redagował m.in. „Barykady” i „Dźwigary”. W 1935 r. nawiązał współpracę z emigracją ukraińską i kaukaską. Uczestnik kampanii wrześniowej. Od 1941 r. w Hiszpanii, w Madrycie. Współtwórca i współpracownik sekcji polskiej Radio National w Madrycie (1949–1975). Z „Kulturą” związany od jej pierwszego numeru.

Mackiewicz Józef (1902–1985) – powieściopisarz, nowelista, publicysta. Przed wojną współpracował z wileńskim „Słowem”. W 1943 r. był świadkiem ekshumacji grobów polskich oficerów w Katyniu. Od 1945 r. na emigracji, najpierw w Londynie, a od 1955 r. w Monachium. W 1952 r. wystąpił przed Komisją Kongresu USA badającą zbrodnię katyńską. Współpracę z Instytutem Literackim rozpoczął w 1951 r.

Mackiewicz Stanisław, pseud. Cat, Gaston de Cerizay (1896–1966) – publicysta, polityk. Twórca i redaktor wileńskiego „Słowa” w latach 1922–1939. Poseł na Sejm z ramienia BBWR 1928–1935. W 1939 r. więzień Berezy Kartuskiej. Od 1939 r. na emigracji, najpierw we Francji, a później w Wielkiej Brytanii. W latach 1954–1955 premier rządu RP na Uchodźstwie i minister spraw zagranicznych. W 1956 r. powrócił do Polski. Jeden z sygnatariuszy Listu 34 w 1964 r. W „Kulturze” zaczął publikować w 1952 r.

Miciński Bolesław (1911–1943) – filozof, eseista, poeta. W latach 1932–1934 należał do redakcji dwutygodnika „Zet”, 1935–1938 prowadził dział krytyki literackiej w „Prosto z mostu”. Po ewakuacji z Polski w 1940 r. osiadł w Grenoble.

Mieczysławska Aniela (1910–1998) – córka Franciszka Lilpopa, znanego architekta warszawskiego. We wrześniu 1939 r. opuściła Polskę i w 1940 r. dotarła do Stanów Zjednoczonych, zamieszkała w Nowym Jorku. Pracowała w sklepie „India” oraz Nowojorskim Komitecie Pomocy Niewidomym w Polsce. Na początku lat sześćdziesiątych wyjechała do Londynu, gdzie prowadziła działalność charytatywną i społeczną. Po śmierci męża Witolda Mieczysławskiego, z którym była w separacji, w 1991 r. poślubiła Edwarda Raczyńskiego, prezydenta RP na wychodźstwie. Od początku lat pięćdziesiątych współpracowała z Jerzym Giedroyciem.

Mieroszewski Juliusz, pseud. Londyńczyk (1906–1976) – dziennikarz, publicysta, pisarz polityczny. Przed wojną związany z „Ilustrowanym Kurierem Codziennym”. Po wybuchu wojny przedostał się przez Rumunię i Cypr na Bliski Wschód, wstąpił do Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich gen. Stanisława Kopańskiego. Współredagował „Paradę”, „Ku wolnej Polsce”, „Orła Białego”. Od 1949 r. związany z Instytutem Literackim.

Mihajlov Mihajlo (1934) – pisarz i publicysta jugosłowiański pochodzenia rosyjskiego.

Miłosz Czesław (1911–2004) – poeta, eseista, tłumacz, historyk literatury. Przed wojną współzałożyciel grupy poetyckiej Żagary i współredaktor jej pisma. Od końca 1945 r. dyplomata – pracownik konsulatu polskiego w Nowym Jorku, od 1947 r. attache kulturalny ambasady w Waszyngtonie, od 1950 r. na tym samym stanowisku w Paryżu. Na emigracji przebywał najpierw we Francji (1951–1960), a później osiadł w Stanach Zjednoczonych. Profesor Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley oraz Harvarda w Cambridge. Laureat literackiej Nagrody Nobla w 1980 r. Brał czynny udział w pracach Kongresu Wolności Kultury. W 1951 r. rozpoczął współpracę z Instytutem Literackim.

Mirzwiński Henryk (1923–1990) – poeta, żołnierz 2. Korpusu Polskiego.

Modzelewski Karol (1937) – historyk, polityk, profesor Uniwersytetu Warszawskiego. W latach 1957–1964 w PZPR, z której został usunięty po wystosowaniu wraz Jackiem Kuroniem listu otwartego do członków partii. Był za to więziony w latach 1964–1967.

Mond Jerzy (1921–2000) – publicysta. W latach 1956–1957 sekretarz generalny Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich. Od 1960 r. w Paryżu. Współpracownik „Kultury” w latach 1963–1968.

Mostwin Danuta (1921) – powieściopisarka i socjolog. Od 1945 r. na emigracji, najpierw w Wielkiej Brytanii, od 1951 r. w Stanach Zjednoczonych. W „Kulturze” publikowała od 1958 r.

Nowakowski Tadeusz (1917–1996) – pisarz, publicysta, dziennikarz. W czasie II wojny najpierw więziony, później osadzony w obozie koncentracyjnym w Niemczech. Przeszedł przez obóz dla wysiedleńców, tzw. dipisów. W 1947 r. zamieszkał w Londynie; w 1953 r. przeniósł się do Monachium, gdzie podjął pracę w Rozgłośni Polskiej RWE. Członek Polskiego Ruchu Wolnościowego Niepodległość i Demokracja. Pierwszy utwór w „Kulturze” ogłosił w 1948 r.

Ordonówna Hanka, pseud. literacki Weronika Hort, właśc. Maria Anna z Pietruszyńskich hrabina Michałowa Tyszkiewiczowa (1902–1950) – piosenkarka, aktorka. W 1940 r. aresztowana przez gestapo, torturowana. W 1941 r. aresztowana przez NKWD i zesłana do obozu pracy w Uzbekistanie. Jako opiekunka polskich dzieci wyjechała z armią gen. Andersa na Bliski Wschód. Po wojnie osiadła w Bejrucie.

Orwell George, właśc. Eric A. Blair (1903–1950) – pisarz i publicysta angielski.

Osadczuk Bohdan, pseud. Aleksander Korab, krypt. A.K. (1920) – publicysta ukraiński. Współpracownik „Die Neue Zeitung” i „Die Neue Zürcher Zeitung”. Od 1950 współpracował z Instytutem Literackim.

Pankowski Marian (1919) – poeta, prozaik, tłumacz. W czasie wojny aresztowany przez gestapo, więzień niemieckich obozów koncentracyjnych. Po wojnie osiadł w Belgii. Wykładowca literatury i języka polskiego w Brukseli. Z Instytutem Literackim intensywnie współpracował w latach 1953–1958.

Parnicki Teodor (1908–1988) – pisarz. Przed wojną współpracował z „Kurierem Lwowskim” (1932–1934), następnie z „Kurierem Literacko-Naukowym”, dodatkiem do „Ilustrowanego Kuriera Codziennego”, „Przeglądem Powszechnym” i „Drogą”. Aresztowany i więziony przez NKWD w latach 1940–1941. Po uwolnieniu attaché kulturalny ambasady polskiej w Kujbyszewie (1941–1943). Współredaktor pisma „Polska”. W latach 1944–1945 pracował w poselstwie polskim w Meksyku, gdzie osiadł. W 1967 r. powrócił do Polski.

Pasternak Borys (1890–1960) – rosyjski poeta i pisarz. W 1958 r. laureat literackiej Nagrody Nobla.

Pawlikowski Michał K. (1893–1972) – uczestnik wojny polsko-bolszewickiej. Przed wojną urzędnik państwowy najpierw w Urzędzie Wojewódzkim w Brześciu Litewskim, w Delegaturze Rządu oraz w Urzędzie Wojewódzkim w Wilnie. Współpracował z wileńskim „Słowem” i „Łowcą Polskim”. W latach 1940–1943 pracował w redakcji sztokholmskich „Wiadomości Polskich”. Od 1943 r. w Londynie, w 1949 r. wyjechał do Stanów Zjednoczonych W latach 1951–1962 lektor slawistyki na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley. W „Kulturze” drukował od 1953 r.

Piasecki Sergiusz (1899–1964) – pisarz. W czasie II wojny światowej brał udział w konspiracji na Wileńszczyźnie, działał w ZWZ i AK. W 1946 r. przedostał się do Włoch, potem osiadł w Anglii.

Pietrkiewicz Jerzy (1916) – poeta, prozaik, publicysta, tłumacz. W latach 1935–1939 współpracował z „Prosto z mostu” i „Polską Zbrojną”. Od 1939 r. na emigracji, zamieszkał w Wielkiej Brytanii. W latach 1950–1970 profesor literatury polskiej Uniwersytetu Londyńskiego. Współpracę z Instytutem Literackim rozpoczął w 1948 r.

Piskor Aleksander (1911–1972) – pisarz i publicysta, dyrektor londyńskiej Vistula Press.

Rembek Stanisław (1901–1985) – pisarz, publicysta, tłumacz. Brał udział w obronie Warszawy w 1939 r., w czasie okupacji działał w tajnym nauczaniu. Po wojnie publikował w „Przekroju”, „Dziś i jutro”, „Kierunkach”. W latach 1956–1981 członek Stowarzyszenia PAX.

Remizow Andriej, pseud. I. Iwanow – rosyjski pisarz.

Silone Ignazio, właśc. Secondo Tranquilli (1900–1978) – włoski pisarz, publicysta i działacz polityczny. W latach 1930–1945 na emigracji w Szwajcarii. Związany z Kongresem Wolności Kultury, współzałożyciel w 1955 r. wydawanego we Włoszech czasopisma KWK „Tempo Presente”.

Siniawskij Andrzej, pseud. Abram Terc (1925–1997) – rosyjski pisarz, eseista i historyk literatury. W latach 1965–1971 więziony w obozie pracy przymusowej. Od 1973 r. na emigracji w Paryżu.

Singer Bernard (1893–1966) – dziennikarz i publicysta. W latach 1925–1939 współpracownik „Naszego Przeglądu”. W czasie wojny aresztowany przez NKWD, przeszedł przez łagry. Zwolniony na mocy amnestii, pracował w ambasadzie RP w Kujbyszewie. Po wojnie mieszkał w Londynie.

Stawar Andrzej (1900–1961) – krytyk literacki, tłumacz, w okresie międzywojennym związany z obozem rewolucyjnej lewicy. Działalność krytyczną rozpoczął w 1924 r. w „Nowej Kulturze”, później publikował w „Dźwigni”, „Miesięczniku Literackim”, współpracował z „Wiadomościami Literackimi”. W latach 1934–1936 wydawał pisma „Pod prąd”, „Nurt”. Jeden z pionierów polskiej krytyki marksistowskiej, objęty zakazem publikacji w latach 1949–1956.

Stempowski Jerzy, pseud. Paweł Hostowiec (1893–1969) – eseista, epistolograf, krytyk literacki, tłumacz. W latach 1923–1926 był korespondentem Polskiej Agencji Telegraficznej w Berlinie. W 1926 r. został urzędnikiem w Prezydium Rady Ministrów; od 1929 r. pracował w Państwowym Banku Rolnym. W 1940 r. przedostał się do Szwajcarii, gdzie spędził resztę życia. Od 1946 r. związany z Instytutem Literackim.

Straszewicz Czesław (1904–1963) – prozaik. Zadebiutował w 1928 r. w piśmie „Kwadryga”. W latach 1937–1939 współredagował „Tygodnik Ilustrowany”, 1938–1939 kierował działem literackim „Polityki”. W czasie wojny służył w Armii Polskiej we Francji, potem pracował w radiostacji „Świt” w Londynie. W 1944 r. został wysłany do Montevideo jako attaché prasowy; osiadł tam na stałe. Pierwszy tekst opublikował w „Kulturze” w 1952 r.

Strug Andrzej (1871–1937) – prozaik, publicysta. W 1914 r. walczył w Legionach oraz działał w Polskiej Organizacji Wojskowej. W dwudziestoleciu międzywojennym należał do czołowych działaczy PPS. Aktywnie działał w Związku Zawodowym Literatów Polskich, był jego dwukrotnym prezesem w 1924 i 1935 r. Protestował przeciwko procesom brzeskim i Berezie Kartuskiej. Odmówił przyjęcia członkostwa Polskiej Akademii Literatury.

Sukiennicki Wiktor (1901–1983) – publicysta, politolog, prawnik, profesor. W latach 1929–1939 docent Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. Więziony w ZSRR w latach 1941–1942, następnie pracownik Ambasady Polskiej w Kujbyszewie. Po wojnie na emigracji w Stanach Zjednoczonych. Współpracownik Radia Wolna Europa i Instytutu Hoovera w Stanford. Współpracę z Instytutem Literackim rozpoczął w 1950 r.

Sulik Bolesław (1929) – dziennikarz, publicysta, krytyk i filmowiec. W 1946 r. dołączył do ojca gen. Nikodema Sulika przebywającego na emigracji w Wielkiej Brytanii. Absolwent Londyńskiej Szkoły Techniki Filmowej, członek redakcji miesięcznika „Kontynenty”, wydawca brytyjskiego kwartalnika krytyki filmowej „Definitions”, krytyk filmowy w tygodniku „Tribune”. Utrzymywał kontakty ze środowiskiem literackim i filmowym w Polsce.

Swinarski Artur Maria (1900–1965) – poeta, satyryk, dramatopisarz, tłumacz.

Szpotański Stanisław (1880–1936) – historyk literatury, pisarz i publicysta. W latach 1915–1925 przebywał w Paryżu i prowadził badania nad Wielką Emigracją.

Toporska Barbara (1913–1985) – pisarka, żona Józefa Mackiewicza.

Ulatowski Jan (1907–1997) – publicysta, tłumacz, krytyk sztuki. Przed wojną współpracownik poznańskiego „Życia Literackiego”. W latach 1939–1940 urzędnik MSZ w Budapeszcie. Walczył w Brygadzie Strzelców Karpackich i 2. Korpusie Polskim. Pracował w redakcji „Orła Białego” (1943–1944). Po odmowie wstąpienia do Polskiego Korpusu Przysposobienia i Rozmieszczenia deportowany z Wielkiej Brytanii; osiadł we Francji. Związany z Instytutem Literackim od 1948 r.

Vincenz Stanisław (1888–1971) – eseista, badacz kultury i filozof, tłumacz. Od 1923 r. współredagował „Drogę”, w latach 1927–1928 był jej redaktorem naczelnym. W 1940 r. przedostał się na Węgry, gdzie uczestniczył w życiu kulturalnym wychodźstwa polskiego. W latach 1946–1947 przebywał w Niemczech, następnie we Francji; w 1964 r. przeniósł się do Lozanny. Współpracował z Instytutem Literackim od 1947 r.

Wańkowicz Melchior (1892–1974) – publicysta, prozaik reporter, wydawca. Współtwórca Towarzystwa Wydawniczego „Rój”, które wraz z Marianem Kisterem prowadził do 1939 r. Po wybuchu wojny przebywał w Rumunii, następnie na Bliskim Wschodzie, we Włoszech, Francji, Niemczech i Anglii. W latach 1943–1945 był korespondentem wojennym, brał udział w bitwie o Monte Cassino. W 1949 r. zamieszkał w Stanach Zjednoczonych. W 1958 r. powrócił do Polski. Jeden z sygnatariuszy Listu 34 w 1964 r. Z „Kulturą” współpracował od 1948 r.

Wat Aleksander, właśc. Chwat (1900–1967) – poeta, prozaik, tłumacz, współtwórca polskiego futuryzmu. W latach 1929–1931 współredaktor „Miesięcznika Literackiego”, następnie kierownik literacki w wydawnictwie Gebethner i Wolff. Związany z ruchem komunistycznym, rozszedł się z nim po procesach moskiewskich 1936–1937. W czasie wojny aresztowany przez NKWD i zesłany. W 1946 r. powrócił do Polski. W latach 1948–1955 był redaktorem naczelnym Państwowego Instytutu Wydawniczego. W 1959 r. wyjechał na Zachód, status emigranta wybrał w 1963 r.

Weil Simone (1909–1943) – francuska pisarka filozoficzna i religijna.

Weintraub Wiktor (1908–1988) – historyk literatury. W latach 1941–9942 pracownik wydziału prasowego Ambasady Polskiej w Moskwie, następnie redaktor „W drodze” w Jerozolimie (1942–1945). Profesor slawistyki Uniwersytetu Harvarda w latach 1954–1978, działacz Polskiego Ruchu Wolnościowego Niepodległość i Demokracja, członek Rady Politycznej. Współpracował z Instytutem Literackim od okresu rzymskiego.

Wierzyński Kazimierz (1894–1969) – poeta, prozaik, eseista. Współtwórca grupy poetyckiej Skamander. Współpracownik „Wiadomości Literackich”, „Kultury”, „Gazety Polskiej”. W czasie wojny najpierw we Francji, a później od 1943 r. w Stanach Zjednoczonych. Do Europy powrócił po koniec życia; zamieszkał najpierw w Rzymie, a następnie w Londynie. Współpracę z Instytutem Literackim rozpoczął w 1960 r.

Wilk Franciszek (1914–1990) – działacz Stronnictwa Ludowego we Lwowie. W latach 1940–1941 więziony w ZSRR, uwolniony i ewakuowany do Londynu. Od 1949 r. prezes PSL w Wielkiej Brytanii. Wydawał „Jutro Polski”, od 1954 r. był redaktorem pisma. Od 1952 r. wiceprzewodniczący Rady Europejskiej PSL. W latach 1955–1963 członek Naczelnego Komitetu Wykonawczego PSL, 1963–1968 przewodniczący Rady Naczelnej.

Winczakiewicz Jan (1921) – poeta, krytyk teatralny, tłumacz. Brał udział w kampanii wrześniowej i walczył w PSZ. Po wojnie zamieszkał w Paryżu.

Witos Wincenty (1874–1945) – rolnik, działacz polityczny. W 1918 r. stanął na czele Polskiej Komisji Likwidacyjnej. W latach 1919–1933 poseł na sejm z ramienia PSL „Piast”. Trzykrotny premier (1920-–1921, 1923 i 1926 r.), pozbawiony urzędu premiera w wyniku przewrotu majowego. W latach 1929–1930 jeden z przywódców Centrolewu. Był współzałożycielem i prezesem Rady Naczelnej Stronnictwa Ludowego (1931–1939). Po skazaniu w procesie brzeskim przebywał na emigracji w Czechosłowacji. W latach 1939–1941 więziony przez Niemców, następnie w areszcie domowym pod nadzorem gestapo.

Wittlin Józef (1896–1976) – poeta, powieściopisarz i tłumacz. Początkowo związany z grupą Zdrój, a od 1920 r. ze Skamandrem. Od 1939 r. przebywał na emigracji, we Francji i Portugalii. W 1941 r. osiadł w Nowym Jorku.

Zamoyska-Peltier Hélène (1924) – francuska pisarka, publicystka i tłumaczka, żona rzeźbiarza Augusta Zamoyskiego. Zajmowała się literaturą rosyjską, zwłaszcza dysydencką.

Zaremba Paweł (1915–1979) – historyk, publicysta. Po kampanii wrześniowej w oflagu, później wstąpił do 2. Korpusu Polskiego. W 1946 r. osiadł w Londynie. Od 1949 r. kierownik Gryf Publications. W 1967 r. przeniósł się do Monachium i wszedł w skład kierownictwa RWE.

Książki wydane w „Bibliotece Kultury” w latach 1953–1966

Numer w serii

Autor

Tytuł

Rok wydania

Nakład

Rok wyczerpania nakładu

1

Witold Gombrowicz

Trans-Atlantyk. Ślub

1953

1500

1969

2

George Orwell

1984

I 1953

2500

1964

II 1972

1200

1975

3

Czesław Miłosz

Zniewolony umysł

1953

2000

1960

4

James Burnham

Bierny opór czy wyzwolenie?

1953

1500

1979

5

Czesław Miłosz

Światło dzienne

1953

1000

1967

6

Czesław Straszewicz

Turyści z bocianich gniazd

1953

2000

1965

7

Stefan Korboński

W imieniu Rzeczypospolitej...

1954

2300

1956

8

Józef Łobodowski

Złota Hramota

1954

1100

1984

9

Czesław Miłosz

Zdobycie władzy

1955

1250

1962

10

Czesław Miłosz

Dolina Issy

1955

1000

1961

11

Marian Pankowski

Smagła swoboda

1955

1000

1965

12

Teodor Parnicki

Koniec Zgody Narodów, t. 1–2

1955

2000

1971

13

Stefan Korboński

W imieniu Kremla...

1956

2000

1967

14

Raymond Aron

Koniec wieku ideologii

1956

1000

1968

15

Graham Greene

Moc i chwała

1956

1500

1979

16

Leo Lipski

Dzień i noc

1957

500

1963

17

Andrzej Chciuk

Smutny uśmiech

1957

500

1972

18

Jeanne Hersch

Polityka i rzeczywistość

1957

1500

1980

19

Czesław Miłosz

Traktat poetycki

1957

500

1962

20

Józef Mackiewicz

Kontra

1957

2000

1981

21

Witold Gombrowicz

Dziennik (1953–1956)

1957

1500

1967

22

Andrzej Bobkowski

Szkice piórkiem (Francja 1940–1944), t. 1–2

1957

1600

1981

23

Paweł Zaremba

Historia Stanów Zjednoczonych

1957

2000

1975

24

Aleksander Hertz

Amerykańskie stronnictwa polityczne. Mechanizm demokracji

1957

1500

1981

25

Daniel Bell

Praca i jej gorycze. Kult wydajności w Ameryce

1957

1000

1978

26

Jan Winczakiewicz

Izrael w poezji polskiej. Antologia

1958

2000

1986

27

Milovan Dżilas

Nowa klasa wyzyskiwaczy. Analiza systemu komunistycznego

1958

1600

1962

28

Marek Hłasko

Cmentarze. Następny do raju

I 1958

2000

1958

II 1958

1000

1958

III 1958

500

1961

29

Czesław Miłosz

Kontynenty

1958

1200

1971

30

Jan Kowalik

Polska w bibliografii niemieckiej 1954–1956 oraz uzupełnienia do okresu 1945–1953

1958

500

1983

31

Stanisław Rembek

W polu

1958

1500

1985

32

Howard Fast

Król jest nagi

1958

1000

1967

33

Simone Weil

Wybór pism

1958

2000

1982

34

Albert Camus

Człowiek zbuntowany

1958

1500

1972

35

James Burnham

Rewolucja manadżerska

1958

1100

1973

36

Tadeusz Katelbach

Rok złych wróżb (1943)

1959

1500

1985

37

Jurij Ławrynenko

Rozstrilane widrodżennia

1959

2000

1980

38

Józef Łobodowski

Pieśń o Ukrainie

1959

600

1978

39

Tadeusz Nowakowski

Syn zadżumionych

1959

500

1967

40

Program Związku Komunistów Jugosławii. Krytyka „Komunista” („Dokumenty”, z. 5)

1959

1500

1983

41

Kultura masowa. Wybór essayów („Dokumenty”, z. 6)

1959

1500

1983

42

Marek Hłasko

Hrbitovy

1959

1000

1972

43

Jan Kowalik

„Kultura” 1947–1957. Bibliografia zawartości treści. Działalność wydawnicza (1946–maj 1959)

1959

1500

1986

44

Borys Pasternak

Doktor Żiwago

I 1959

5500

1959

II 1959

1500

1967

III 1967

2000

1972

IV 1972

1200

1974

V 1974

802

1984

45

Wacław Lednicki

Glossy Krasińskiego do apologetyki rosyjskiej

1959

500

1976

46

Abram Terc [Andriej Siniawskij]

Sąd idzie. Co to jest realizm socjalistyczny?

1959

2000

1974

47

Tibor Déry

Niki

1959

1000

1971

48

Wiktor Sukiennicki

Kolumbowy błąd. Szkice z historii, teorii i praktyki sowieckiego „komunizmu”

1959

1100

1981

49

Wacław Iwaniuk

Milczenia. 1949–1959

1959

500

1978

50

Czesław Miłosz

Rodzinna Europa

1959

2000

1974

51

Gustaw Herling-Grudziński

Skrzydła ołtarza

1960

2000

1983

52

Halszka Guilley-Chmielowska

Spotkania na galerii

1960

2000

1985

53

Józef Czapski

Oko

1960

1500

1982

54

Witold Gombrowicz

Pornografia

1960

1500

1970

55

Leo Lipski

Piotruś

1960

1000

1986

56

Aldous Huxley

Nowy wspaniały świat poprawiony

1960

1500

1984

57

Kazimierz Wierzyński

Tkanka ziemi

1960

1000

1973

58

Stanisław Kot

Jerzy Niemirycz w 300-lecie ugody hadziackiej

1960

1000

niewyczerpany (102 egz. w 1985)

59

Czesław Miłosz

Węgry („Dokumenty”, z. 8)

1960

1000

1981

60

Artur Maria Swinarski

Sasza i bogowie. Cztery utwory dramatyczne

1960

1200

1981

61

Andrzej Chciuk

Rejs do Smithon. Stary ocean

1960

1500

1979

62

Adam Ciołkosz

Róża Luksemburg a rewolucja rosyjska („Dokumenty”, z. 9)

1961

1000

1979

63

Bogdan Czaykowski

i Bolesław Sulik

Polacy w Wielkiej Brytanii

1961

1500

1986

64

Danuta Mostwin

Ameryko! Ameryko!

1961

2000

1981

65

Paweł Hostowiec [Jerzy Stempowski]

Eseje dla Kassandry

1961

1500

1983

66

Aleksander Hertz

Żydzi w kulturze polskiej

1961

1000

1970

67

Andrzej Stawar

Pisma ostatnie („Dokumenty”, z. 10)

1961

1200

1969

68

Abram Terc [Andriej Siniawskij]

Opowieści fantastyczne

1961

1500

1975

69

I. Iwanow [Aleksiej Remizow]

Czy istnieje życie na Marsie?

1961

1200

1984

70

Abram Terc [Andriej Siniawskij]

Fantasticzeskije powiesti

1961

1000

1967

71

I. Iwanow [Aleksiej Remizow]

Jest li żyzń na Marsie

1961

1000

1982

72

Paweł Zaremba

Historia Polski, t. 1: Od zarania państwa do roku 1506

1961

2000

1983

73

„Zeszyty Historyczne”, z. 1

1962

2000

niewyczerpany (114 egz. w 1985)

74

Adam Czerniawski

Topografia wnętrza

1962

300

1981

75

Władysław Broniewski

Wiersze

1962

800

1969

76

Józef Czapski

Na nieludzkiej ziemi (wyd. 2)

1962

1500

1974

77

Czesław Miłosz

Człowiek wśród skorpionów

1962

1500

1982

78

Bernard Singer

Od Witosa do Sławka

1962

1500

1985

79

Czesław Miłosz

Król Popiel i inne wiersze

1962

1000

1976

80

„Zeszyty Historyczne”, z. 2

1962

1500

1979

81

Witold Gombrowicz

Dziennik, t. 2: 1957–1961

1962

1600

1974

82

Milovan Dżilas

Rozmowy ze Stalinem

1962

1500

1973

83

Jerzy Mond

6 lat temu... Kulisy polskiego października („Dokumenty”, z. 11)

1962

1500

1973

84

„Zeszyty Historyczne”, z. 3

1963

1500

1979

85

Józef Wittlin

Orfeusz w piekle XX wieku

1963

2000

1982

86

Zygmunt Haupt

Pierścień z papieru

1963

1500

brak informacji

87

Marek Hłasko

Opowiadania

1963

2500

1983

88

Maria Czapska

Polacy w ZSSR (1939–1942). Antologia

1963

1500

1974

89

Witold Jedlicki

Klub Krzywego Koła („Dokumenty”, z. 12)

1963

3000

niewyczerpany (28 egz. w 1985)

90

„Zeszyty Historyczne”, z. 4

1963

1500

1979

91

Abram Terc [Andriej Siniawskij]

Lubimow

1963

1000

1972

92

We własnych oczach. Antologia współczesnej literatury sowieckiej

1963

1500

1984

93

Gustaw Herling-Grudziński

Drugie przyjście oraz inne opowiadania i szkice

1963

1500

1982

94

Jan Kowalik

Materiały do historii prasy polskiej na obczyźnie 1939– –1962. Bibliografia, t. 1

1964

560

1983

95

„Zeszyty Historyczne”, z. 5

1964

1600

1983

96

Marek Hłasko

Wszyscy byli odwróceni. Brudne czyny

1964

2000

1976

97

Kazimierz Wierzyński

Kufer na plecach

1964

1000

brak informacji

98

Bogdan Czaykowski

Spór z granicami

1964

500

brak informacji

99

Wincenty Witos

Moje wspomnienia, t. 1–3

I 1964

2500

1986

II 1964

2500

niewyczerpany (134 egz. w 1985)

II 1964

2500

niewyczerpany (175 egz. w 1985)

100

Walter G. Krywicki

Byłem agentem Stalina („Archiwum Rewolucji”)

1964

1000

1973

101

Jan Bielatowicz

Gaude Mater Polonia

1964

700

1976

102

Stanisław Mackiewicz

Polityka Becka

1964

1100

1980

103

„Zeszyty Historyczne”, z. 6

1964

1500

1983

104

Ignazio Silone

Wybór towarzyszy („Archiwum Rewolucji”)

1964

1000

1983

105

Wiktor Sukiennicki

Biała księga. Fakty i dokumenty z okresu dwóch wojen światowych („Dokumenty”, z. 13)

1964

1000

1971

106

Juliusz Mieroszewski

Ewolucjonizm

1964

1000

1969

107

Abram Terc [Andriej Siniawskij]

Myśli niespodziewane

1965

600

1977

108

„Zeszyty Historyczne”, z. 7

1965

1500

1983

109

Wacław Iwaniuk

Wybór wierszy

1965

1000

1985

110

Michał K. Pawlikowski

Wojna i sezon

1965

1500

1986

111

Gustaw Herling-Grudziński

Inny świat. Zapiski sowieckie

(wyd. 2)

1965

1200

brak informacji

112

Witold Gombrowicz

Kosmos

1965

1500

1970

113

Borys Lewickyj

Terror i rewolucja („Archiwum Rewolucji”)

1965

1500

1983

114

Stanisław Vincenz

Po stronie pamięci. Wybór esejów

1965

1000

1983

115

Danuta Mostwin

Olivia

1965

1150

1986

116

Czesław Miłosz

Gucio zaczarowany

1965

600

1974

117

„Zeszyty Historyczne”, z. 8

1965

1500

1985

118

Jerzy Pietrkiewicz

Poematy londyńskie i wiersze przedwojenne

1965

1000

niewyczerpany

119

January Grzędziński

Maj 1926

1965

1250

1983

120

Mikołaj Arżak [Julij Daniel]

Odkupienie i inne opowiadania

1965

1300

1985

121

Arthur Koestler

Fragmenty wspomnień („Archiwum Rewolucji”)

1966

1350

1983

122

Michel Garder

Agonia reżymu w ZSSR („Archiwum Rewolucji”)

1966

1350

1983

123

Piotr Guzy

Krótki żywot bohatera pozytywnego

1966

2000

1977

124

Dialog polsko-niemiecki w świetle dokumentów kościelnych („Dokumenty”, z. 15)

1966

800

1979

125

„Zeszyty Historyczne”, z. 9

1966

1550

1985

126

Barbara Toporska

Siostry

1966

1660

1985

127

Sąd idzie! Stenogram z procesu Andrieja Siniawskiego i Julija Daniela („Dokumenty”, z. 16)

1966

1850

1983

128

Marek Hłasko

Piękni dwudziestoletni

1966

I 2000

1967

1972

II 1200

1976

129

Borys Lewickyj

Polityka narodowościowa ZSSR („Archiwum Rewolucji”)

1966

1000

1979

130

Mihajlo Mihajlov

Tematy rosyjskie („Archiwum Rewolucji”)

1966

1000

1983

131

George J. Flemming [Jerzy Działak]

Polska mało znana

I 1966

2000

1966

II 1967

3000

1983

132

Jacek Kuroń, Karol Modzelewski

List otwarty do Partii („Dokumenty”, z. 17)

1966

2000

1979

133

„Zeszyty Historyczne”, z. 10

1966

1500

1985

134

Wacław Lednicki

Rosyjsko-polska entente cordiale (jej początki i fundamenty, 1903–1905)

1966

300

1981

135

Adam Czerniawski

Sen. Cytadela. Gaj

1966

600

1976

136

Schizmy („Dokumenty”, z. 18)

1966

1000

1983

137

George J. Flemming [Jerzy Działak]

Czym to się je? Czyli dobre rady dla reemigrantów i turystów

1966

2500

1977

138

Witold Gombrowicz

Dziennik (1961–1966). Operetka

1966

1500

1974

139

Aleksander Hertz

Refleksje amerykańskie

1966

1550

niewyczerpany

140

„Zeszyty Historyczne”, z. 11

1966

1550

1979

SUMMARY

The Instytut Literacki (Literary Institute) belonged to the most influential institutions of post-war emigration from Poland, and was notable for the power and range of its impact on the cultural life of Poles who remained in Poland and on those who emigrated. The Institute was established by Jerzy Giedroyc under the name of “Casa Editrice Lettere” in the spring of 1946 with the 2nd Polish Corps in Rome. Its extensive activities in Italy consisted both of services for the army as well as its own publishing plans, making its debut with a production of Henryk Sienkiewicz’s Legiony (The Legions). Giedroyc’s closest collaborators were Gustaw Herling-Grudziński, and Zofia and Zygmunt Hertz, and he was also assisted in the venture by Józef Czapski in Paris. The first issue of Kultura appeared in June 1947 at the time of the dissolution of the Polish Armed Forces in Britain, and coincided with a crisis in the Italian book market. In light of these circumstances, in the autumn of 1947 Giedroyc removed the publishing house from the 2nd Polish Corps and moved its headquarters to Maisons-Laffitte in France, where Czapski and the Hertzes lived.

From there on, the main focus of the publishing house became the Kultura monthly, which subsequently gained a prominent position amongst emigrant periodicals. Owing to the strategy adopted by Giedroyc and his group of collaborators, Kultura became an independent centre of political thought which had a significant impact on the attitudes of their compatriots, both in Poland and in the emigrant community. An equally important role for Kultura was to unify emigrant and domestic literature, and allowed the connection of literary work from both sides of the iron curtain.

For financial reasons, books were published irregularly during the first years in France, mainly as copies from Kultura on Bible paper or at the author’s expense. This situation changed at the beginning of 1953, when Witold Gombrowicz’s TransAtlantic and George Orwell’s 1984 inaugurated the Biblioteka Kultury (Kultura Library) series. The series continued the political line of the monthly, and became its de facto extension. It contained work by both emigrant and domestic writers, in particular pieces from authors such as Marek Hłasko, Artur Maria Swinarski and January Grzędziński which were banned in Poland. Institute publications also included Western intellectuals co-operating with the Kongres Wolności Kultury (Congress for Cultural Freedom), including James Burnham, Raymond Aron and Daniel Bell. At the time, it was the only Polish emigrant publishing house which printed Central and Eastern European authors such as Boris Pasternak, Milovan Djilas, Tibor Déry. Political events contributed to the establishment of two sub-series with an anti-totalitarian nature: Dokumenty (Documents) and Archiwum Rewolucji (Archive of the Revolution).

Despite the achievements of the Biblioteka Kultury, academic interest has focused on the Kultura phenomenon, leaving aside the remaining work of the Institute. This book is aimed at rectifying the balance. It presents those books published by the Institute in the years 1946–1966, the dates corresponding to the changes in the Institute’s editorial activities. 1946 saw the establishment of the publishing house in Rome and its debut, with 1966 marking a shift in the history of the Biblioteka Kultury. This was linked to the publishing of two significant pieces. The first of these, Sąd idzie! stenogram z procesu Andrzeja Siniawskiego i Julija Daniela (The Court Rises! The Stenograph of the Trial of Andriej Siniawski and Julij Daniel), was the culmination of the edition of works by Russian authors which had begun in 1959 and had gained the Institute a worldwide recognition. The second, List otwarty do Partii (An Open Letter to the Party) by Jacek Kuroń and Karol Modzelewski, initiated a turn towards the work of Poland-based writers, some of them revisionist. From 1967 onwards the Institute systematically published contemporary work from domestic authors writing under pseudonyms.

The book presents Giedroyc’s hitherto unknown editorial project and plans, reflecting his intentions concerning the Institute, and their realization. The factors and criteria crucial for the selection of particular volumes are presented, along with the efforts undertaken by The Editor in order for the book to appear in print. An important issue is the relationship between Giedroyc – as editor and publisher – and the authors. The nature of this relationship allows us to reveal the situation on the emigrant and, to a lesser extent, Polish publishing markets. These contacts demonstrate the ups and downs of the lives of emigrants and expose the soullessness of the system, with the almighty censor at its head. The book relays the stories of those writers who, as a result of their co-operation with the Institute, ended in court or even in prison.

During the course of these twenty years, the Institute published 162 books, 24 of them in Rome and nine during the early years in Paris. The Biblioteka Kultury series contained 128 volumes. The number of titles published in subsequent years grew systematically: from 2 in 1954, to 3 in 1956, 10 in the following year, and reached a peak of 19 in 1966.

The greatest achievement of the Biblioteka Kultury was the popularization of pieces by the most outstanding figures of Polish literature: Andrzej Bobkowski, Zygmunt Haupt, Gustaw Herling-Grudziński, Marek Hłasko, Jerzy Stempowski, Józef Wittlin, Stanisław Vincenz and Kazimierz Wierzyński. In the cases of Witold Gombrowicz and Noble Prize winner Czesław Miłosz, both went on to achieve international fame. Owing to their masterpieces, and to Giedroyc’s instinct, the volumes of the Biblioteka Kultury series with their distinctive Ionian column have gained a lasting place in Polish literature. Due to The Editor’s strategy, the Institute became a centre of Polish political thought, forming public opinion both at home and in the West.

Translated by Magda Jekiel-Pugh

WYKAZ SKRÓTÓW

AIL ML

– Archiwum Instytutu Literackiego w Maisons-Laffitte

APW

– Armia Polska na Wschodzie

CEL

– Casa Editrice „Lettere”

CSRS

– Czechosłowacka Republika Socjalistyczna

FE

– Free Europe (Komitet Wolnej Europy)

IPMS

– Instytut Polski i Muzeum im. gen. Władysława Sikorskiego w Londynie

IPN

– Instytut Pamięci Narodowej

KC

– Komitet Centralny

KGB

– Komitiet Gosudarstwiennoj Biezopasnosti (Komitet Bezpieczeństwa Państwowego)

KKK

– Klub Krzywego Koła

KPZR

– Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego

KPP

– Komunistyczna Partia Polski

KWE

– Komitet Wolnej Europy

KWK

– Kongres Wolności Kultury

MWRiOP

– Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego

NKWD

– Narodnyj Komissariat Wnutriennich Dieł (Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych)

OGI

– Officine Grafiche Italiane

PIN

– Polski Instytut Naukowy w Ameryce

PKPiR

– Polski Korpus Przysposobienia i Rozmieszczenia

PPR

– Polska Partia Robotnicza

PPS

– Polska Partia Socjalistyczna

PRL

– Polska Rzeczpospolita Ludowa

PSL

– Polskie Stronnictwo Ludowe

PSZ

– Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie

PZPR

– Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

RWE

– Radio Wolna Europa

SBSK

– Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich

SPK

– Stowarzyszenie Polskich Kombatantów

SN

– Stronnictwo Narodowe

TRJN

– Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej

UB

– Urząd Bezpieczeństwa

UNRRA

– United Relief and Rehabilitation Administration (Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Pomocy i Odbudowy)

USA

– United States of America (Stany Zjednoczone Ameryki)

UW

– Uniwersytet Warszawski

ZLP

– Związek Literatów Polskich

ZPPO

– Związek Pisarzy Polskich na Obczyźnie

ZSRR

– Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich

ZSSR

– Związek Socjalistycznych Sowieckich Republik

BIBLIOGRAFIA

ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Archiwum Instytutu Literackiego w Maisons-Laffitte

Materiały dotyczące okresu rzymskiego (1945–1947)

Różne projekty odnoszące się do koncepcji tworzonego instytutu

Sprawy organizacyjne Casa Editrice „Lettere”

Kwestie personalne Casa Editrice „Lettere”

Inicjatywy wydawnicze

Kolportaż wydawnictw

Prawa autorskie

Współpraca z autorami

Libella a Instytut Literacki w Rzymie

Likwidacja Casa Editrice „Lettere” w Rzymie

Inicjatywa roztoczenia opieki nad Instytutem Literackim przez Polski Instytut Naukowy w Ameryce

Sprawy wydawnicze Instytutu Literackiego 1947/1948

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Janem Bielatowiczem

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Tadeuszem Felsztynem

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Władysławem Folkierskim

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Herminią Naglerową

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Sergiuszem Piaseckim

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Janiną Piłatową

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Adamem Pragierem

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Marią Prądzyńską

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Juliuszem Scharfem

Korespondencja Jerzego Giedroycia z amb. Michałem Sokolnickim

Korespondencja Jerzego Giedroycia z gen. Kazimierzem Wiśniowskim

Korespondencja Jerzego Giedroycia ze Stefanią Zahorską

Listy różne (pojedyncze)

Materiały związane z początkiem działalności w Maisons-Laffitte 1947/1948–1953

Sprawa Aleksandra Janty-Połczyńskiego

(Listy: Józefa Czapskiego, Władysława Andersa, Jerzego Giedroycia z 1948 r.)

Plany wydawnicze, po 1953 r.

Materiały dotyczące wydania „Wspomnień” Wincentego Witosa w Instytucie Literackim (listy: córki Witosa Julii Masiowej, prof. Kota, prof. Jana Hulewicza, dyrektora Ossolineum prof. Jana Trzynadlowskiego, adwokatów Masiowej, Ossolineum i „Kultury”)

Współpraca z Free Europe

• Fragmenty korespondencji Zygmunt Michałowski–Jerzy Giedroyc 1958–1961

• Free Europe Committee: B. Yarrow, J. Leich–Redaktor 1957–1958

• Free Europe Press: John Matthews, J. Kirk 1956–1959

• Free Europe Exile Relations in Paris 1957–1960

• Free Europe 1956–1959

• National Committee for a Free Europe 1951–1952

• Radio Free Europe 1953, 1957

Współpraca z Kongresem Wolności Kultury 1950–1951

Nakłady „Biblioteki Kultury”, „Kultury”, „Zeszytów Historycznych”

Libella a Instytut Literacki 1947–1949

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Jamesem Burnhamem 1949–1966

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Jerzym Działakiem 1966

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Aleksandrem Hertzem 1957–1967

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Zofią Hertz 1945–1947

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Benedyktem Heydenkornem 1950–1967

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Aleksandrem Jantą-Połczyńskim 1948–1963, 1965–1972, 1974

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Witoldem Jedlickim 1963–1966

Korespondencja Jerzego Giedroycia ze Zbigniewem Jordanem 1950–1966

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Stefanem Korbońskim 1948–1987

Korespondencja Jerzego Giedroycia z prof. Stanisławem Kotem 1957, 1959, 1960–1963

Korespondencja Jerzego Giedroycia ze Stefanem Kozłowskim 1951–1977

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Borysem Lewickim 1950–1966

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Józefem Łobodowskim1947–1964, 1966–1971

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Charlesem Merrillem 1957–1961

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Anielą Mieczysławską 1953–1966

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Juliuszem Mieroszewskim 1957–1967

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Czesławem Miłoszem 1952–1966

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Janem Nowakiem-Jeziorańskim 1952–1966

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Bohdanem Osadczukiem 1950–1966

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Teodorem Parnickim 1947–1966

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Davidem Roussetem 1949

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Georges’em Sidre’em 1953–1960

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Bernardem Singerem 1962

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Stanisławem Vincenzem 1947–1966

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Aleksanderem Watem 1959–1963

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Wiktorem Weintraubem 1946–1967

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Franciszkiem Wilkiem 1959, 1962–1965

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Hélène Zamoyską 1961–1966

Korespondencja Jerzego Giedroycia z Jerzym Zawieyskim 1956–1957

Instytut Polski i Muzeum im. gen. Władysława Sikorskiego, Londyn

A.XI.1 – Dowództwo 2. Korpusu, Oddział Służby Sztabu

XI.2 – Dowództwo Korpusu, Oddział Operacyjny

XI.3 – Dowództwo Korpusu, Kwatermistrz

XI.7 – Wydział Dobrobytu Żołnierza

XI.9 – Oddział Kultury i Prasy

XI.9/1 – Wydział Propagandy i Oświaty

XI.9/2 Akta Tajne 1944

XI.9/3 – Akta Tajne 1944

XI.9/4 – Akta Tajne 1945

XI.15 – Dowództwo Bazy Korpusu

XI.17 – Kwatermistrz Bazy

XI.22 – Referaty Specjalne Dowództwa

XI.25 – Centrum Wyszkolenia Armii

XI.29 – Zastępca Kwatermistrza Korpusu

XI.57 – Samodzielny Referat Historyczny

XI.58 – Biuro Planowania Dowództwa Korpusu

A.XIa.1– Dowództwo 2. Korpusu

XIa.1/3 – Zarządzenia organizacyjne władz naczelnych

XIa.5 – Kwatermistrz 2. Korpusu

XIa.6 – Dowództwo 2. Korpusu – Szefowie służb

XIa.6/7 – Oddział Kultury i Prasy

XIa.11 – Oddział Informacyjny Dowództwa 2. Korpusu

XIa.12 – Dowództwo 2. Korpusu

XIa.28.1–7 – Wydział Oświaty 2. Korpusu

XIa.30.1–13 – Wydział Kultury i Prasy 2. Korpusu

11 – Kolekcja gen. Władysława Andersa

138 – Kolekcja płk. Wincentego Bąkiewicza

117 – Kolekcja gen. Kazimierza Wiśniowskiego

117/4 – Fundusz Społeczny Żołnierza

117/6 – Sprawy wydawnictw

111 – Kolekcja gen. Karola Masnego

Biblioteka Czartoryskich w Krakowie

Spuścizna po Józefie Czapskim, tzw. placówka paryska

ŹRÓDŁA OPUBLIKOWANE

A. Zbiory dokumentów, listy

1956, Polska emigracja a Kraj. Antologia źródeł, red. M.M. Drozdowski, Warszawa 1998.

Andrzej Bobkowski i Radio Wolna Europa. Korespondencja z Janem Nowakiem-Jeziorańskim, opracowała i przygotowała do druku V. Wejs-Milewska, „Kresy” 2003, nr 4.

Anty-Kultura, wybór M. Zieliński, Warszawa 1992.

Bobkowski A., Przysiągłem sobie, że jeśli umrę, to nie w tłumie... Korespondencja z Anielą Mieczysławską 1951–1961, do druku podał, wstępem i przypisami opatrzył AS. Kowalczyk, Wałbrzych 2003.

Bobkowski A., „Tobie zapisuję Europę” – listy do Jarosława Iwaszkiewicza; do druku podał i opracował J. Zieliński, „Twórczość” 1986, nr 2.

Giedroyc J., Bobkowski A., Listy 1946–1961, wybrał, opracował i wstępem opatrzył J. Zieliński, Warszawa 1997.

Giedroyc J., Emigracja ukraińska. Listy 1950–1982, wybór, wstęp i przypisy B. Berdychowska, przekład listów autorów ukraińskich O. Hnatiuk, Warszawa 2004.

Giedroyc J., Gombrowicz W., Listy 1950–1969, wybrał, wstępem i przypisami opatrzył A.S. Kowalczyk, Warszawa 1993.

Giedroyc J., Jeleński KA., Listy 1950–1987, wybrał, opracował i wstępem opatrzył W. Karpiński, Warszawa 1995.

Giedroyc J., Mieroszewski J., Listy 1949–1956, cz. 1–2, wybrał i wstępem poprzedził K. Pomian, przypisami i indeksami opatrzyli J. Krawczyk, K. Pomian, Warszawa 1999.

Giedroyc J., Stempowski J., Listy 1946–1969, cz. 1–2, wybrał, opracował i wstępem poprzedził A.S. Kowalczyk, Warszawa 1998.

Giedroyc J., Wańkowicz M., Listy 1945–1963, wyboru dokonała i wstępem opatrzyła A. Ziółkowska-Boehm, przypisy opracowali A. Ziółkowka-Boehm, J. Krawczyk, Warszawa 2000.

Gombrowicz – walka o sławę. Korespondencja, układ, przedmowy, przypisy J. Jarzębski, cz. 1–2, Kraków 1996–1998.

Hertz Z., Listy do Czesława Miłosza 1952–1979, wybór i opracowanie R. Gorczyńska, Paryż 1992.

Jeleński K.A., Listy z Korsyki do Józefa Czapskiego, wybrał i przypisami opatrzył W. Karpiński, Warszawa 2003.

Korespondencja: Konstanty A. Jeleński – Jarosław Iwaszkiewicz, do druku podał P. Kłoczowski, „Twórczość” 1990, nr 2.

Listy W. Gombrowicza do J. Wittlina, do druku podał W. Wyskiel, „Ruch Literacki” 1985, z. 1.

Listy Zbigniewa Herberta do Bolesława Taborskiego (w relacji adresata), „Więź” 2000, nr 11.

Miciński B., Stempowski J., Listy, opracowanie A. Micińska, J. Klejnocki, A.S. Kowalczyk, wprowadzenie H. Micińska-Kenarowa, K. Régamey, Warszawa 1995.

Mieroszewski J., Finał klasycznej Europy, wybór, opracowanie i wstęp R. Habielski, Lublin 1997.

Miłosz Cz., Zaraz po wojnie. Korespondencja z pisarzami 1945–1950, Kraków 1998.

Nowak-Jeziorański J., Giedroyc J., Listy 1952–1998, wybór, opracowanie i wstęp D. Platt, Wrocław 2001.

Partia i literaci. Dokumenty Biura Politycznego KC PZPR 1959, wstępem i przypisami opatrzył T. Kisielewski, Łowicz 1996.

Ptasińska M., Czapski–Anders–Giedroyc. Trzy listy w sprawie Janty, „Zeszyty Historyczne” 2001, z. 138.

Ptasińska M., Jerzy Giedroyc–Jerzy Zawieyski. Z listów 1956–1957, „Zeszyty Historyczne” 2003, z. 144.

Ptasińska M., Z listów wydawcy do autora. Giedroyc–Korboński 1948–1987, „Zeszyty Historyczne” 2002, z. 139.

Samotność słowa. Z listów do Wacława Iwaniuka. Józef Wittlin, Kazimierz Wierzyński, Aleksander Janta-Połczyński, opracował i wstępem opatrzył L.M. Koźmiński, Lublin 1995.

Sąd orzekł..., Paryż 1972.

Steinhaus H., Vincenz S., Korespondencja, oprac. Z.K., „Odra” 1985, nr 1.

Stempowski J., Dziesięć listów (III). Do B. Korzeniewskiego, wybór i opracowanie J. Timoszewicz, „Zeszyty Literackie” 1999, nr 2.

Stempowski J., Listy [do M. i J. Czapskich, J. Kotta, C. Miłosza, M. i St. Stempowskich, W. Weintrauba, J. Wittlina], słowo wstępne J. Kott, W. Karpiński, posłowie A.S. Kowalczyk, wybór i redakcja B. Toruńczyk, [Warszawa] 2000.

Stenogram z IV Walnego Zjazdu Delegatów ZLP. I dzień obrad, 18 IX 1964 r., Maszynopis w zbiorach Biblioteki Domu Literatury.

Supruniuk M.A., Emisariusze innej Polski. Instytut Literacki w Paryżu (1946–1992), Toruń 1992.

Tajne dokumenty Biura Politycznego PRL–ZSRR 1956–1970, wstęp A. Paczkowski, Londyn 1998.

Wańkowicz i Miłosz w świetle korespondencji, do druku podała A. Ziółkowska, „Twórczość” 1981, z. 10.

Wizja Polski na łamach „Kultury” 1947–1976, t. 1–2, do druku przygotowała, wstęp, przypisy i indeksy opracowała G. Pomian, Lublin 1999.

Z listów Mieczysława Grydzewskiego, wybór, wstęp i opracowanie R. Habielski, Londyn 1990.

B. Publicystyka

Andrzejewski J. [Paczkowski A.], Miłosz ’51, „Krytyka” 1983, nr 13/14.

Barańczak S., Na czterdziestolecie Kultury, „Pamiętnik Literacki” (Londyn) 1987, t. 11.

Berberyusz E., Książę z Maisons-Laffitte, Gdańsk 1995.

Berstein S., Le proces Kravchenko, „Le Monde”, 23 I 1989.

Broński M., George Orwell, „Kultura” 1973, nr 10 (313).

Chruślińska I., Zapomniane procesy, „Rzeczpospolita”, 24 XII 1994, dodatek „Plus-Minus”.

Czterdziestolecie Instytutu Literackiego, „Arka” 1986, nr 15.

Dialog episkopatów Polski i Niemiec. Oceny i odgłosy na Zachodzie, w opracowaniu M. Czerskiego, A. Walickiego, wstęp W. Wasiutyński, Londyn 1966.

Dybciak K, Dzieje i dorobek Instytutu Literackiego [w:] Zostało tylko słowo... Wybór tekstów o „Kulturze” paryskiej i jej twórcach, Lublin [b.d.w.].

Friszke A., Na pożegnanie Jerzego Giedroycia, „Więź” 2000, nr 11.

Gombrowicz W., Publicystyka. Wywiady. Teksty różne, 1939–1966 [w:] Dzieła, t. 13, Kraków 1996.

Habielski R., Laboratorium „Kultury”, Więź 2000, nr 11.

Jeleński K.A., Mandaryni, komunizm, koegzystencja, „Kultura” 1955, nr 9 (95).

Kłossowski A., Instytut Literacki w Paryżu, „Nowe Książki” 1991, nr 8.

Krzyżanowski J.A., Z perspektywy Warszawy lat pięćdziesiątych, „Pamiętnik Literacki” (Londyn) 1987, t. 11.

Maspero F., David Rousset, l’un de ces „fous qui veulent changer le monde”, „Horizons”, 16 XII 1997.

Maurer J., Moje lata z Kulturą, „Pamiętnik Literacki”, Londyn 1987, t. 11.

Orwell G., Anglicy i inne eseje, Warszawa 2002.

Orwell G., Why I Write, „Gangrel” 1946, nr 4.

Papieski R., Wygnanie jako los. Głos Iwaszkiewicza w „sprawie Miłosza”, „Twórczość” 2001, nr 2.

Ptasińska M., Jerzego Giedroycia potyczki z cenzurą w okresie Października ’56, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2004, nr 2, s. 45–49.

Supruniuk M.A., Czesław Miłosz i „londyńczycy”, „Przegląd Polski”, tygodniowy dodatek literacko-społeczny „Nowego Dziennika” (Nowy Jork), 29 VI 2001.

Taylor N., Od brytyjskiej polonistki, „Pamiętnik Literacki” (Londyn) 1987, t. 11.

Vincenz i krytycy. Antologia tekstów, wybór, wstęp i opracowanie P. Nowaczyński, Lublin 2003.

Wawryniewicz R., Od „gomułkizmu” do „rewizjonizmu” – paryska „Kultura” w latach 1956–
–1958, „Głos” 1991, nr 70/71.

Zostało tylko słowo... Wybór tekstów o „Kulturze” paryskiej i jej twórcach, Lublin [b.d.w.].

C. Dzienniki, wspomnienia, wywiady

40 lat paryskiej „Kultury”. Wywiad redakcji „Tygodnika Mazowsze” z Jerzym Giedroyciem, „Tygodnik Mazowsze” 1986, nr 183.

Anders W., Bez ostatniego rozdziału, Londyn 1950.

Bau Z., „Salus” i konspiracja Klimkowskiego, „Kultura” 1978, nr 1/2–4.

Bell D., La roue d’Ixion. Le travail et ses servitudes [w:] Preuves, Une Revue Européenne à Paris, wstęp, wybór i noty P. Grémion, posłowie F. Bondy, Paris 1989.

Bobkowski A., „Tobie zapisuję Europę” – listy do Jarosława Iwaszkiewicza; do druku podał i opracował J. Zieliński, „Twórczość” 1986, nr 2.

Chruślińska I., Była raz „Kultura”... Rozmowy z Zofią Hertz, Warszawa 1994.

Chruślińska I., Zosia, „Zeszyty Historyczne” 2003, z. 145.

Ciołkoszowa L., Spojrzenie wstecz. Rozmowy przeprowadził Andrzej Friszke, Paris 1995.

Cybulska M.E., Rozmowy ze Stanisławem Gliwą, Londyn 1990.

Czapski J., Na nieludzkiej ziemi, Warszawa 1990.

Czapski J., Relacja o pracy Biura Propagandy i Kultury w 1942 r., „Zeszyty Historyczne” 2001, z. 138.

Czapski J., Świat w moich oczach, rozmowy przeprowadził P. Kłoczowski, Ząbki–Paryż 2001.

Czapski J., Wyrwane strony, [Warszawa] 1993.

Dąbrowska M., Dzienniki powojenne, wybór, wstęp i przypisy T. Drewnowski, t. 1: 1945–1949, t. 2: 1950–1954, t. 3: 1955–1959; t. 4: 1960–1965, Warszawa 1997.

Dunin-Wilczyński Z., Wojsko polskie w Iraku 1942–1943, Warszawa 1993.

Dywizja Lwów. Wspomnienia żołnierskie z ZSRR i z Iraku, Warszawa 1991.

Gawłowicz J., Byłem kurierem Giedroycia, Szczecin 1998.

Giedroyc J., Autobiografia na cztery ręce, słowo wstępne J. Giedroyc, opracował i posłowiem opatrzył K. Pomian, Warszawa 1994.

Giedroyc J., Po wielu latach autoryzowana rozmowa przeprowadzona przez J. Garlińskiego, „Pamiętnik Literacki”, Londyn 1987, t. 11.

Giedroyc J., Wspomnienie o Bernardzie Singerze, opracował K. Pomian [w:] B. Singer, Moje Nalewki, Warszawa 1993.

Głuchowski K., W Polskim Londynie 1947–1970, Londyn 1999.

Gorczyńska R., Portrety paryskie, Kraków 1999.

Gorczyńska R., Wybór Zofii, „Zeszyty Historyczne” 2003, z. 145.

Herling-Grudziński G., Najkrótszy przewodnik po sobie samym, opracowanie i przygotowanie tekstu do druku W. Bolecki, Kraków 2000.

Hertz A., Wyznania starego człowieka, Warszawa 1991.

Iwaniuk W., Ostatni romantyk. Wspomnienie o Józefie Łobodowskim, Toruń 1998.

Jedynym wyjściem jest słowo. Z Jerzym Giedroyciem rozmawia Adam Sławiński, „Rzeczpospolita”, 21–22 VII 1990.

Karpiński W., Książki zbójeckie, Londyn 1988.

Karpiński W., Portret Czapskiego, Wrocław 1996.

Kerski B., Kowalczyk A.S., Wiek ukraińsko-polski. Rozmowy z Bohdanem Osadczukiem, Lublin 2001.

Kijowski A., Dziennik 1955–1969, wybór i oprac. tekstu K. Kijowska, J. Błoński, Kraków 1998.

Kopański S., Wspomnienia wojenne 1939–1946, Londyn 1961.

Kornat M., Wiktor Sukiennicki (1901–1983) – prawnik, sowietolog, historyk, „Zeszyty Historyczne” 2001, z. 137.

Kossak Z., Na emigracji, oprac. M. Pałaszewska, Warszawa 1998.

Międzyrzecki A., Z dzienników i wspomnień, Warszawa 1999.

Miłosz Cz., Aleksander Hertz, „The 1999 Aleksander and Alicja Hertz Annual memorial Lecture”, Kraków 2000.

Miłosz Cz., Aleksander Hertz [w:] A. Hertz, Żydzi w kulturze polskiej, Warszawa 2003.

Młotek M., Samodzielna Brygada Strzelców Karpacka. (25 lat po Tobruku i Gazali), „Zeszyty Historyczne” 1967, z. 11–12.

O „Kulturze”. Wspomnienia i opinie, materiały do książki zebrali i ułożyli Grażyna i Krzysztof Pomianowie, Londyn 1987.

Osadczuk B., Wspomnienie, „Zeszyty Historyczne” 2003, z. 145.

Piasecki S., Autodenuncjacja. Teksty autobiograficzne, wywiady, wspomnienia, publicystyka, zebrał, opracował i przedmową poprzedził K. Polechoński, Warszawa 2002.

Pragier A., Czas przeszły dokonany, Londyn 1966.

Ptasińska M., Strażniczka „Zniczu”, „Zeszyty Historyczne” 2003, z. 145.

Racięski Z., Pisklęce lata „Orła Białego”, „Zeszyty Historyczne” 2001, z. 138.

Rakowski M.F., Dzienniki polityczne 1958–1962, Warszawa 1998.

Rudzińska A., O moją Polskę. Pamiętniki 1939–1991, Łódź–Warszawa 2003.

Sawicka E., Widok z wieży. Rozmowy z Gustawem Herlingiem-Grudzińskim, Warszawa 1997.

Soplicowo w Maisons-Laffitte. Z Zofią Hertz rozmawia Stanisław Bereś, „Odra” 2000, nr 1.

Swianiewicz S., Wspomnienia o Wiktorze Sukiennickim, „Zeszyty Historyczne” 1983, z. 66.

Wat A., Mój wiek. Pamiętnik mówiony, rozmowę prowadził i przedmową opatrzył Cz. Miłosz, do druku przygotowała L. Ciołkosz, t. 1–2, Warszawa 1990.

Zamorski K., Dwa tajne biura 2. Korpusu, Londyn 1990.

Zaryczny Z., Miejsce dla polskiego lobby. Rozmowa z Jerzym Giedroyciem, „Życie Warszawy”, 20–21 X 1990.

Zaryczny Z., Na przeciągu historii. Rozmowa z Jerzym Giedroyciem, „Życie Warszawy”, 3–4 XI 1990.

Zieliński M., Ostatni z rodu, „Życie Warszawy”, 3–4 XI 1990.

Ziółkowska A., Blisko Wańkowicza, Kraków 1988.

D. Bibliografie, informatory, katalogi

Bielatowicz J., Bibliografia druków polskich we Włoszech. 1 IX 1939–1 IX 1945, Rzym 1945.

Czachowska J., Maciejewska M.K., Tyszkiewicz T., Literatura polska i teatr w latach II wojny światowej. Bibliografia, Wrocław 1983–1986.

Danilewicz-Zielińska M., Bibliografia. „Kultura” (1958–1973). „Zeszyty Historyczne” (1962–
–1973). Działalność wydawnicza (1959–1973), Paryż 1975.

Fik M., Kultura polska po Jałcie. Kronika lat 1944–1981, t. 1, Warszawa 1991.

Gołaszewska M., Kościałkowski S., Polonica bibliograficzne irańskie z lat 1942–1944, „Studia Irańskie” 1945, t. 3.

Gołaszewska M., Kościałkowski S., Zdzieński R., Polonica bibliograficzne irańskie z roku 1945 tudzież uzupełnienia do lat 1942–1944 [w:] „Teka Bejrucka”, Bejrut 1949, zeszyt B.

Katalog Biblioteki „Kultury”, Paryż 1966.

Kościałkowski S., Łagowska M., Polonica bibliograficzne libańskie z lat 1942–1949 [w:] „Teka Bejrucka”, Bejrut 1949, zeszyt B.

Kowalik J., „Kultura” 1947–1957. Bibliografia zawartości treści. Działalność wydawnicza (1946–maj 1959), Paryż 1959.

„Kultura” i jej krąg 1946–1986. Katalog wystawy czterdziestolecia Instytutu Literackiego, Biblioteka Polska, Paryż 11 XII 1986–10 I 1987, Les Amis de „Kultura” [Paryż 1988].

Moczkodan R., Życie Akademickie – „Kontynenty” 1949–1966. Bibliografia zawartości, Toruń 2001.

Supruniuk M.A., „Kultura”. Materiały do dziejów Instytutu Literackiego w Paryżu. Bibliografia działalności wydawniczej 1946–1990. Uzupełnienia, t. 1, Toruń 1994.

Supruniuk M.A., „Kultura”. Materiały źródłowe do dziejów Instytutu Literackiego w Paryżu [t. 2], Bibliografia przedruków wydawnictw Instytutu Literackiego w Paryżu w niezależnych oficynach wydawniczych w Polsce w latach 1977–1990, Toruń 1995.

Zabielska J., Bibliography of Books in Polish or Relating to Poland Published Outside Poland, t. 1: 1939–1951, London 1953; t. 2: 1952–1957; supplement do t. 1, London 1959.

Zieliński J., Leksykon polskiej literatury emigracyjnej, wyd. 1, Lublin 1989, wyd. 2, Lublin [1991].

E. Prasa

„Ameryka-Echo” (Toledo, Detroit, Chicago) 1953–1966

„Dziennik Chicagowski” (Chicago) 1953–1966

„Dziennik Polski” (Detroit) 1953–1966

„Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” (Londyn) 1947–1966

„Jutro Polski” (Londyn) 1947–1966

„Kultura” (Paryż) 1947–1967

„Kurier Polski” 1953–1966

„Myśl Polska” (Londyn) 1953–1966

„Narodowiec” (Lens) 1953–1966

„Nowy Świat” (Nowy Jork) 1953–1966

„Odnowa” (Londyn) 1953–1966

„Orzeł Biały” (Londyn) 1946–1966

„Ostatnie Wiadomości” (Mannheim) 1953–1966

„Polska Walcząca” (Londyn) 1947–1948

„Słowo Polskie” (Paryż) 1947–1959

„Syrena” (Paryż) 1953–1966

„Wiadomości” (Londyn) 1946–1967

„Wiadomości Polskie” (Sydney) 1953–1966

„Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1962–2003

„Związkowiec” (Toronto) 1949–1966

„Życie” (Londyn) 1948–1966

OPRACOWANIA

A.P. [Andrzej Paczkowski], 25 lat „Zeszytów Historycznych”, „Zeszyty Historyczne” 1987, z. 82.

Alberska M., Ośrodki emigracji polskiej wobec kryzysów politycznych w kraju (1956–1981), Wrocław 2000.

Alberska M., Październik 1956 w świetle polskiej prasy emigracyjnej [w:] „Acta Universitatis Wratislaviensis. Politologia”, t. 13, Wrocław 1994.

Aparat bezpieczeństwa w Polsce w latach 1950–1952. Taktyka, strategia, metody, wstęp A. Paczkowski, wybór i opracowanie A. Dudek, A. Paczkowski, Warszawa 2000.

Aron R., Aron o kongresie, „Przegląd Polityczny” 1997, nr 35.

Aron R., Widz i uczestnik, Warszawa 1992.

Berdychowska B., Od nacjonalisty do lewicowca. Przypadek Borysa Łewyckiego, „Zeszyty Historyczne” 2003, z. 145.

Between Lvov, New York and Ulysses’ Ithaca Józef Wittlin. Poet, Essaylist, Novelist, red. A. Frajlich, Toruń–Nowy Jork 2001.

Brzoza Cz., Zapomniana armia. Polskie Oddziały Wartownicze w Europie (1945–1951), „Zeszyty Historyczne” 1996, nr 116.

Chłap-Nowakowa J., Sybir, Bliski Wschód, Monte Cassino: środowisko poetyckie 2. Korpusu i jego twórczość, Kraków 2004.

Ciołkoszowa L., Publicystyka [w:] Literatura polska na obczyźnie 1940–1960, t. 2, red. T. Terlecki, Londyn 1965.

Coleman P., The Liberal Conspiracy. The Congress for Cultural Freedom and the Struggle for the Mind of Postwar Europe, New York 1989.

Czapliński Cz., Polskie szkolnictwo podstawowe i średnie na obczyźnie [w:] Oświata, książka i prasa na obczyźnie, Prace Kongresu Kultury Polskiej, t. 9, Londyn 1989.

Czarnik O.S., Między dwoma Sierpniami. Polska kultura literacka w latach 1944–1980, Warszawa 1993.

Czarnik O.S., Życie kulturalne Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich [w:] Instytucje – publiczność – system lektury, t. 6, Warszawa 1997.

Czyżewski A., Piękny dwudziestoletni, Warszawa [2000].

Danilewicz-Zielińska M., Szkice o literaturze emigracyjnej, wyd. 1, Paryż 1978, wyd. 2, Wrocław 1992.

Dominiczak H., Organy bezpieczeństwa PRL w walce z Kościołem katolickim 1944–1990 w świetle danych MSW, Warszawa 2000.

Draus J., Oświata i nauka polska na Bliskim i Środkowym Wschodzie 1939–1950, Lublin 1993.

Dudek A., Gryz R., Komuniści i Kościół w Polsce (1945–1989), Kraków 2003.

Dudek A., Państwo i Kościół w Polsce 1945–1970, Kraków 1995.

Dudek A., Pytel G., Bolesław Piasecki. Próba biografii politycznej, Londyn 1990.

Dunin J., Rozwój cech wydawniczych książki literackiej w XIX i XX wieku, Łódź 1982.

Dybciak K., Literacka działalność Instytutu Literackiego [w:] Literatura źle obecna. Rekonesans, Londyn 1984.

Dybciak K., Panorama literatury na obczyźnie, Kraków 1990.

Eisler J., List 34, Warszawa 1993.

Friszke A., Jerzego Giedroycia praca u podstaw (1956–1976) [w:] Z. Kudelski, Spotkania z paryską „Kulturą”, Lublin 1995.

Friszke A., Koło posłów „Znak” w Sejmie PRL 1957–1976, Warszawa 2002.

Friszke A., Opozycja polityczna w PRL 1945–1980, Londyn 1994.

Friszke A., Polska. Losy państwa i narodu 1939–1989, Warszawa 2003.

Friszke A., Sprawa Hanny Rewskiej, „Zeszyty Historyczne” 1996, z. 117.

Friszke A., Życie polityczne emigracji, Warszawa 1999 [Druga Wielka Emigracja 1945–1990, t. 1].

Gamma [W. Wolski], Obecna sytuacja polityczna Francji [1947 r.], „Kultura” 1948, nr 2/4.

Garbal Ł., Edytorskie problemy z „Pornografią”, „Archiwum Emigracji” 2001, z. 4.

Gawenda J., Wyższe szkolnictwo polskie na obczyźnie [w:] Oświata, książka i prasa na obczyźnie, Prace Kongresu Kultury Polskiej, t. 9, Londyn 1989.

Gella A., Pozbycie się Polskich Sił Zbrojnych przez brytyjski Rząd J.K.M. 1945–47, „Znaki Czasu” 1988, nr 9.

Gella A., Zagłada Drugiej Rzeczypospolitej 1945–1947, Warszawa 1998.

Gombrowicz R., Gombrowicz w Europie 1963–1969, Kraków 1993.

Grémion P., Berlin 1950. Początki Kongresu Wolności Kultury, „Przegląd Polityczny” 1997, nr 35.

Grémion P., Konspiracja wolności. Kongres Wolności Kultury w Paryżu (1950–1975), Warszawa 2004.

Grémion P., Regards sur la diplomatie americaine des idées pendant la guerre froide [w:] „Communisme” 2000, nr 62–63.

Habielski R., Kryzysy prezydenckie 1947 i 1954. Ich antecendencje i następstwa [w:] Warszawa nad Tamizą, red. A. Friszke, Warszawa 1994.

Habielski R., Między Londynem a Maisons-Laffitte [w:] Z. Kudelski, Spotkania z paryską „Kulturą”, Warszawa 1995.

Habielski R., Niezłomni, nieprzejednani. Emigracyjne „Wiadomości” i ich krąg 1940–1981, Warszawa 1991.

Habielski R., Życie społeczne i kulturalne emigracji, Warszawa 1999 [Druga Wielka Emigracja 1945–1990, t. 3].

Hofman I., Ukraina, Litwa, Białoruś w publicystyce paryskiej „Kultury”, Poznań 2003.

Hofman I., Zjednoczona Europa w publicystyce paryskiej „Kultury”, Lublin 2001.

Jarosz D., Pasztor M., Robineau, Bassaler i inni. Z dziejów stosunków polsko-francuskich w latach 1948–1953, Toruń 2001.

Jaruzelski J., Stanisław Cat-Mackiewicz 1896–1966. Wilno–Londyn–Warszawa, Warszawa 1994.

Jarzębski J., Pożegnanie z emigracją. O powojennej prozie polskiej, Kraków 1998.

Jaworska K., Wydawnictwa i działalność informacyjna Drugiego Korpusu w języku włoskim [w:] „Pamiętnik Literacki” 1991, t. 16.

Jedlicki W., Klub Krzywego Koła, Paryż 1963.

Jerzy Giedroyc. Redaktor, polityk, człowiek, zebrał, do druku przygotował i wstępem poprzedził K. Pomian, Lublin 2001.

Johnson P., Intelektualiści, Warszawa 1994.

Katelbach T., Rok złych wróżb (1943), Paryż 1959.

Katolicki Ośrodek Wydawniczy Veritas w Londynie. Nie zamknięty rozdział, Studia i szkice, red. Z. Wałaszewski, R. Moczkodan, Toruń–Londyn 2003.

Kersten K., Repatriacja ludności polskiej po II wojnie światowej. Studium historyczne, Warszawa 1974.

Kłoskowska A., Kultura masowa, Warszawa 1964.

Kłoskowska A., Posłowie [w:] J. Chałasiński, Przeszłość i przyszłość inteligencji polskiej, Warszawa 1997.

Kłossowski A., Instytucja spełnionej nadziei. Paryska Libella i Galeria Lambert Zofii i Kazimierza Romanowiczów, Warszawa 1994/5.

Kłossowski A., Polski ruch wydawniczy we Francji po II wojnie światowej (1945–1989), cz. 1 [w:] „Editor” 1990, t. 3.

Kłossowski A., Polskie oficyny wydawnicze na obczyźnie, Warszawa 1993.

Koestler A., KWK – Kongres Wolności Kultury, „Przegląd Polityczny” 1998, nr 36.

Kołakowski L., Główne nurty marksizmu, t. 3, Warszawa 1989.

Kopczyński K., O Jerzym Giedroyciu i polityce polskiej lat 1989–1994 [w:] Z. Kudelski, Spotkania z paryską „Kulturą”, Warszawa 1995.

Kopczyński K., Przed przystankiem Niepodległość. Paryska „Kultura” i Kraj w latach 1980–1989, Warszawa 1990.

Kopczyński K., Wśród „zagubionych romantyków”. „Kultura” podczas przełomu październikowego [w:] Między Polską a światem. Kultura emigracyjna po 1939 roku, red. M. Fik, Warszawa 1992.

Korek J., Paradoksy paryskiej „Kultury”. Ewolucja myśli politycznej w latach 1947–1980, Stockholm 1998.

Kowalczyk A.S., „»Kultura« chodzi własnymi drogami”. Giedroyc i pisarze [w:] Z. Kudelski, Spotkania z paryską „Kulturą”, Lublin 1995.

Kowalczyk A.S., Giedroyc i „Kultura”, Wrocław 1999.

Kowalczyk A.S., Jerzy Giedroyc w Bukareszcie (1939–1940), „Zeszyty Historyczne” 2001, z. 136.

Kowalczyk A.S., Nieśpieszny przechodzień i paradoksy. Rzecz o Jerzym Stempowskim, Wrocław 1997.

Król M., Style politycznego myślenia. Wokół „Buntu Młodych” i „Polityki”, Paryż 1979.

Kudelski Z., Studia o Herlingu-Grudzińskim. Twórczość – recepcja – biografia, Lublin 1998.

Laqueur W., Kongres Wolności Kultury, „Przegląd Polityczny” 1997, nr 33/34.

Leich F.J., Great Expectations: The National Councils in Exile 1950–1960, „The Polish Review” 1990, t. 35, nr 3.

Leitgeber W., Polski Korpus Przysposobienia i Rozmieszczenia w świetle dokumentów brytyjskich [w:] Mobilizacja uchodźstwa do walki politycznej 1945–1990, red. L. Kliszewicz, Londyn 1995.

Lewandowska S., Prasa polskiej emigracji wojennej 1939–1945, Warszawa 1993.

Lewański R.K., Literatura 2. Korpusu Polskiego we Włoszech [w:] Literatura polska na obczyźnie, Londyn 1985.

Libella. Galerie Lambert. Szkice i wspomnienia, red. M.A. Supruniuk, Toruń 1998.

Literatura emigracyjna 1939–1989, red. J. Garliński, Z. Jagodziński, J. Olejniczak, I. Opacki, M. Pytasz, t. 1–2, Katowice 1994.

Literatura polska na obczyźnie 1940–1960, red. T. Terlecki, t. 1–2, Londyn 1964.

Lottman H., Albert Camus. Biografia, Warszawa 1996.

Łuczak Cz., Polacy w okupowanych Niemczech 1945–1949, Poznań 1993.

Machcewicz P., Emigracja w polityce międzynarodowej, Warszawa 1999 [Druga Wielka Emigracja 1945–1990, t. 2].

Machcewicz P., Polski rok 1956, Warszawa 1993.

Madajczyk Cz., Klerk czy intelektualista zaangażowany? Świat polityki wobec twórców kultury i naukowców europejskich w pierwszej połowie XX wieku, Poznań 1999.

Madyda A., Zygmunt Haupt. Życie i twórczość literacka, Toruń 1998.

Mencwel A., Studium sukcesu. Przykład „Kultury” (1946–1956) [w:] Przedwiośnie czy potop. Studium postaw polskich w XX wieku, Warszawa 1998.

Morawicz J., Demobilizacja Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie [w:] Mobilizacja uchodźstwa do walki politycznej 1945–1990, red. L. Kliszewicz, Londyn 1995.

Od Herberta do Herberta. Nagroda „Wiadomości” 1958–1990, opracowanie i przedmowa S. Kossowska, postscriptum T. Nowakowski, Londyn 1993.

Paczkowski A., Pół wieku dziejów Polski 1939–1989, Warszawa 1995.

Paczkowski A., Stanisław Mikołajczyk czyli klęska realisty, Warszawa 1991.

Paprocki S.J., Literatura dokumentalna w czasopismach [w:] Literatura polska na obczyźnie 1940–1960, t. 2, red. T. Terlecki, Londyn 1965.

Parzymies S., Stosunki międzynarodowe w Europie 1945–1999, Warszawa 1999.

Pasztor M., Między Paryżem, Warszawą a Moskwą. Stosunki polsko-francuskie w latach 1954–
–1969, Toruń 2003.

Pestkowska M., Kazimierz Sosnkowski, Wrocław 1995.

Polskie Siły Zbrojne w II wojnie światowej, t. 2: Kampanie na obczyźnie, cz. 2, Londyn 1975.

Pomian K., W kręgu Giedroycia, Warszawa 2000.

Pomoc krajowi przez niepodległościowe uchodźstwo 1945–1990, red. R. Lewicki, Londyn 1995.

Proces krakowski 11 VII–10 IX 1947 r. Działacze WiN i PSL przed sądem komunistycznym. Materiały z sesji zorganizowanej 6 IX 2002 r. przez Oddział Krakowski Instytutu Pamięci Narodowej [w:] „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2002, nr 12.

Ptasińska M., Casa Editrice „Lettere” w latach 1946–1947: o pierwszych inicjatywach edytorskich Instytutu Literackiego w Maisons-Laffitte, „Kieleckie Studia Bibliologiczne” 2000, t. 5.

Ptasińska M., Jerzego Giedroycia „Hotel Lambert”, „Zeszyty Historyczne” 2002, z. 141.

Ptasińska M., Na rozdrożu: repertuar wydawniczy Instytutu Literackiego w Paryżu 1948–1952, „Kieleckie Studia Bibliologiczne” 2001, t. 6.

Ptasińska M., Rzymskie lata Instytutu Literackiego, „Zeszyty Historyczne” 2001, z. 137.

Pyszny J., Boje na łamach. Pisarze i literatura w prasie polskiej lat pięćdziesiątych XX wieku, Wrocław 2002.

Radzik T., Polskie instytucje i organizacje oświatowe w latach 2 wojny światowej 1940–45, Lublin 1980.

Rostworowski S.J., Polacy a początki zjednoczonej Europy, „Więź” 2000, nr 11.

Roszkowski W., Historia Polski 1914–1996, Warszawa 1997.

Roszkowski W., Półwiecze. Historia polityczna świata po 1945 roku, Warszawa 2002.

Rousset D., Bernard T., Rosenthal G., Pour la verité sur les camps concentrationnaires, Paris 1951.

Rudziński E., Paryska „Kultura” a przeobrażenia w Polsce (1989–1992) [w:] Transformacja prasy polskiej (1989–1992), Warszawa 1992.

Rutkowski T.P., Stanisław Kot 1885–1975. Biografia polityczna, Warszawa 2000.

Saunders F.S., Who paid the piper? The CIA and the cultural Cold War, London 1999.

Siemaszko Z.S., Niektóre wypowiedzi płk. W. Bąkiewicza, „Zeszyty Historyczne” 1974, z. 29.

Siwik A., Polska emigracja polityczna lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych. Problem pojednania, „Dzieje Najnowsze” 1994, nr 1.

Stahl Z., Generał Anders i 2 Korpus, Londyn 1989.

Stanisławski W., „Rycerz przegranej sprawy”? Kontakty Dymitra Fiłosofowa z polskimi elitami kulturalnymi [w:] Emigracja rosyjska. Losy i idee, red. R. Baucker, Z. Karpus, Łódź 2002.

Stawar A., O Brzozowskim i inne szkice, Warszawa 1961.

Supruniuk M.A., Czesław Miłosz i Kongres Wolności Kultury, „Archiwum Emigracji” 1998, z. 1.

Supruniuk M.A., Czesław Miłosz i „londyńczycy”, „Przegląd Polski. Dodatek Literacko-Społeczny”, 29 VI 2001.

Supruniuk M.A., Twarze emigracji. Wierzyński. Hłasko. Gombrowicz. Stempowski. Grydzewski, Toruń 1999.

Supruniuk M.A., Zagadki Czesława Miłosza. Rok 1951 – wstęp do opisu, „Kresy” 2003, nr 2/3.

Szaruga L., Przestrzeń spotkania. Eseje o „Kulturze” paryskiej, Lublin 2001.

Świderska H., Z dziejów polskiej prasy opozycyjnej w Londynie 1941–45, „Zeszyty Historyczne” 1992, nr 101.

Świderska H., Z dziejów polskiej prasy w Anglii 1944–45, „Zeszyty Historyczne” 1996, nr 115.

Świderska H., Z dziejów polskiej prasy w Anglii. Likwidacja prasy 2. Korpusu, „Zeszyty Historyczne” 1998, nr 126.

Święch J., Literatura polska w latach II wojny światowej, Warszawa 1997.

Terlecki R., Dyktatura zdrady. Polska w 1947 roku, Kraków 1991.

Turkowski R., Parlamentaryzm polski na uchodźstwie 1945–1972, Warszawa 2001.

Venclova T., Aleksander Wat. Obrazoburca, Kraków 1997.

Wall I.M., L’influence americaine sur la politique française 1945–1954, Paris 1989.

Wasiutyński W., Literatura religijna [w:] Literatura polska na obczyźnie 1940–1960, t. 1, red. T. Terlecki, Londyn 1965.

Wawer Z., Znów w polskim mundurze. Armia Polska w ZSRR sierpień 1941–marzec 1942, Warszawa 2001.

Wejs-Milewska V., Wykorzenieni i wygnani. O twórczości Czesława Straszewicza, Kraków 2003.

Wieniewski I., Wznowienia tekstów pisarzy polskich i obcych [w:] Literatura polska na obczyźnie 1940–1960, t. 2, red. T. Terlecki, Londyn 1965.

Wittlin T., Pieśniarka Warszawy. Hanka Ordonówna i jej świat, Warszawa 1990.

Wolański M.S., Europa Środkowo-Wschodnia w myśli politycznej emigracji polskiej 1945–1975, Wrocław 1996.

Wolański M.S., Środowiska emigracyjne w Londynie i Paryżu a kwestia stosunków polsko-niemieckich (1949–1972), Warszawa 1994.

Wolsza T., Rząd RP na obczyźnie wobec wydarzeń w kraju 1945–1950, Warszawa 1998.

Wolsza T., W „polskim” Londynie o ucieczce Stanisława Mikołajczyka z kraju, „Dzieje Najnowsze” 1996, nr 1.

Woźniakowski K., Między ubezwłasnowolnieniem a opozycją. Związek Literatów Polskich w latach 1949–1956, Kraków 1990.

Woźniczka Z., Trzecia wojna światowa w oczekiwaniach emigracji i podziemia w latach 1944–
–1953, Katowice 1999.

Wraga R., Rola i zadania emigracji polskiej, Rzym 1945.

Wyrwa T., Bezdroża dziejów Polski. Kraj i emigracja po 1 września 1939, wyd. 3, Lublin 2000.

Wyrwa T., Generał Anders i demobilizacja Wojska Polskiego na Zachodzie w raportach dyplomatów francuskich, „Zeszyty Historyczne” 1988, nr 84.

Wyrwa T., Krytyczne eseje z historii Polski XX wieku, Warszawa–Kraków 2000.

Wyrwa T., Oświata i propaganda Rządu Polskiego na Emigracji podczas drugiej wojny światowej, „Zeszyty Historyczne” 1994, nr 108.

Zabielska J., Instytucje i firmy wydawnicze – oficyny drukarskie [w:] Literatura polska na obczyźnie 1940–1960, red. T. Terlecki, t. 2, Londyn 1965.

Zamorski K., Dwa tajne biura 2. Korpusu, Londyn 1990.

Zaremba M., Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm. Nacjonalistyczna legitymizacja władzy komunistycznej w Polsce, Warszawa 2001.

Ziętara P., Emigracja wobec Października. Postawy polskich środowisk emigracyjnych wobec liberalizacji w PRL w latach 1955–1957, Warszawa 2001.

Ziętara P., Misja ostatniej szansy. Próba zjednoczenia polskiej emigracji politycznej przez gen. Kazimierza Sosnkowskiego w latach 1952–1956, Warszawa 1995.

Zimand R., Trzydzieści lat temu i później [w:] Miłosz–Tyrmand–Zinowiew, Warszawa 1982.

Żaroń P., Armia Andersa, Toruń 1997.

Żaryn J., Dzieje Kościoła katolickiego w Polsce (1944–1989), Warszawa 2003.

Żebrowski M., Rozgłośnia specjalnego znaczenia (Wypisy z propagandy PRL), „Zeszyty Historyczne” 2002, nr 142.

Żongołłowicz B., Andrzej Chciuk. Pisarz z Antypodów, Kraków [1999].

INDEKS OSÓB

Indeks nie uwzględnia hasła Giedroyc Jerzy (Redaktor)

Abramow Fiodor 276

Achmatowa Anna właśc. Gorienko Anna 278

Adamczewski Stanisław 47

Adamic Louis 175

Agee James 176

Alberska Małgorzata 11, 135

Aleksandrowicz Jerzy 51

Algren Nelson 175

Altman Georges 168

Anders Władysław 12, 19–30, 32–37, 41–46, 71, 72, 74–76, 80–84, 89–91, 97, 105, 106, 108, 113, 138, 333, 337, 339

Andreis Egisto de 33, 44, 45

Andrzejewski Jakub zob. Paczkowski Andrzej

Andrzejewski Jerzy 121

Anonim Sowiecki zob. Słucki Borys

Arciszewski Tomasz 30, 50

Aron Raymond 10, 168–171, 173, 174, 182, 184, 185, 326, 327, 332

Arżak Nikołaj zob. Daniel Julij

Askenazy Szymon 104

Avenarius Richard 232

Babel Izaak 273

Baka T. 119

Baliński Stanisław 49, 211

Bałucki Michał 23

Barańczak Stanisław 7, 9

Bartel Kazimierz 59

Bau Zdzisław 19

Bäcker Roman 25

Bąkiewicz Wincenty 12, 27, 29

Beauvoir Simone de 180

Beck Józef 160

Beckett Samuel 216

Bednarczyk Czesław 20, 129, 234

Bednarczyk Krystyna 129, 234

Bell Daniel 174, 185, 251, 264, 327, 329, 332

Berberyusz Ewa 13, 70

Berdychowska Bogumiła 13, 186, 312, 314

Berenbau Edward 94, 95, 123, 128

Berent Wacław 24, 47, 58, 62

Berger Józef 308, 309, 312

Bergholz Stefan zob. Wat Aleksander

Berlstein Alfred 227, 237

Bernard Théo 105, 106

Berstein S. 105

Besterman Władysław M. 263

Bielatowicz Irena 54

Bielatowicz Jan 19, 24, 35, 52, 54–57, 59, 97, 129, 138, 211, 218, 223, 226, 229, 238, 249, 332

Bieńkowska Danuta 138, 221

Bieńkowski Władysław 161

Bierut Bolesław 151

Binder David 320

Blair Sonia 164

Bliss-Lane Artur 105

Bloch Ernst 269

Blum Léon 48, 61, 65, 332

Blumsztajn Seweryn 9

Błoński Jan 14, 305

Bobkowski Andrzej 13, 60, 61, 67, 70, 77, 82, 83, 87, 88, 92, 93, 99, 100, 103, 108, 109, 111, 117, 123, 124, 128, 129, 133, 138, 139, 141, 142, 145–147, 149, 150, 153, 155, 157, 159, 162, 164, 168, 171, 173, 178, 180, 184, 188, 192, 193, 195, 196, 201–203, 205, 208, 214–221, 229, 245, 259, 261, 264, 295, 327, 329, 331, 332

Bocheński Adolf 19, 24, 58, 185

Bocheński Józef Franciszek (o. Innocenty Maria) 24, 88

Bogusławski Antoni 53, 54, 57

Boguszewska Helena 296, 303

Bohusz-Szyszko Marian 88

Bohusz-Szyszko Zygmunt 103

Boisgelin Gilles de 95

Bolecki Włodzimierz (Malewski J.) 14, 26, 127, 140

Böll Henrich 184

Bondy François 168, 174

Bornholtz Tadeusz 43, 229

Borwicz Michał M. 249

Bosquet Alain 174

Boy-Żeleński Tadeusz 167, 174, 253

Bór-Komorowski Tadeusz 49, 50, 84

Brandys Kazimierz 266

Bregman Aleksander 87, 127, 167, 293, 317, 320

Breiter Kazimierz 39

Breżniew Leonid 278, 307

Brodski Josif 277, 279

Brodziński Bohdan 320

Broncel Zdzisław 20, 190

Broniewski Władysław 266, 273, 274, 299, 300, 332

Broński Maciej zob. Skalmowski Wojciech

Brückner Aleksander 47, 49, 51

Brzeski Andrzej 306

Brzezina Jacek właśc. Grobicki Aleksander 64

Brzeziński M. 81

Brzeziński Zbigniew 230, 250, 262, 263

Brzękowski Jan 219

Brzobohatý Berton Stanislav F. 330

Brzoza Czesław 38

Brzozowski Stanisław 48, 49, 179, 231–233

Buchowicz E. 260

Bujak Franciszek 244

Bujnowski Józef 57

Bułganin Nikołaj 192

Bunin Iwan 273

Budrecki Lech 164

Burhardt Oswald 51

Burnham James 91, 106, 109–111, 113, 114, 118, 119, 147, 163, 165–167, 171, 174, 181, 182, 184, 185, 188, 267, 268, 327, 329, 332

Burr Cecylia 75

Camus Albert 10, 179–181, 184, 185, 208, 291, 326, 327, 332

Carls Alice C. 236

Carruth Hayden 93

Cassou Jean 208

Cellini Benvenuto 316

Cenckiewicz Sławomir 131, 132, 160

Cerizay Gaston de zob. Mackiewicz-Cat Stanisław

Chałasiński Józef 60, 61, 162, 332

Charkiewicz Walerian 25

Chciuk Andrzej 138, 139, 142, 153, 154, 156, 162, 193, 201, 213, 220, 224, 260, 296, 333

Chilecki Andrzej 251

Chmielewski Mieczysław 224

Chmielowiec Michał (Michał Sambor) 88, 138, 224, 238, 292, 317

Chojecka Jolanta 9

Chomęcki Jan zob. Morawski Kajetan

Choromański Michał 47, 63

Chowaniec Czesław 66

Choynowski Piotr 24

Chruszczow Nikita 152, 192, 258, 260, 261, 267, 271, 275, 278, 281, 307

Chruszczyński Andrzej 159

Chruślińska Iza 13, 14, 26, 29, 46, 53, 69, 73, 97, 105, 155, 164, 185, 299

Chrzanowska-Pieńkos Jolanta 67

Ciołkosz Adam 227, 247, 252, 274, 275, 292, 296, 301, 333

Ciołkosz Lidia 23, 30, 283, 292, 298

Coleman Peter 91, 165, 168

Conrad Joseph (Korzeniowski Józef Konrad) 24, 220

Coulter S. 279

Croce Benedetto 64, 334

Croce Lidia 334

Curie-Skłodowska Maria 55

Cybulski Zbigniew 195

Cyrankiewicz Józef 147, 258, 259, 285, 288, 290

Czachowska Jadwiga 22

Czapliński Czesław 20

Czapliński Stefan 109

Czapnik (Chapnik) Jacques 114

Czapska Maria 25, 53, 59, 67, 88, 97, 104, 178, 227, 272, 273, 317, 320, 333

Czapski Józef 7, 12–14, 20, 23–29, 31, 42, 43, 45, 58, 59, 61, 67–69, 71–76, 80, 82, 84, 85, 88, 90–93, 95–98, 104–107, 112–114, 117, 123, 124, 145, 146, 148–150, 178, 185, 192, 196, 205, 206, 213, 214, 217, 221, 226, 227, 231, 236, 238, 240, 271, 272, 279, 280, 283, 308, 317, 331–333

Czarnecki Leszek 18

Czarnik Oskar Stanisław 20, 212

Czartoryski Adam Jerzy 104

Czaykowski Bogdan 138, 156, 171, 182, 221–
–223, 258, 262, 263, 327, 333

Czechow Antoni 273

Czerniawski Adam 221, 223, 224, 258, 327, 333

Czerski Michał 319

Czerwiński Michał 319

Czuchnowski Marian 134, 272, 316

Czyżewski Andrzej 157, 241, 243

Daix Pierre 105

Daniel Julij (Nikołaj Arżak) 16, 214, 268–270, 276, 278–284, 290, 294, 320, 327, 333

Danilewicz-Zielińska Maria 7, 10, 21, 22, 54, 57, 66, 80, 124, 129, 146, 160, 212, 213, 219–221, 224, 236, 253, 255

Daszyński Ignacy 235

Dąbrowska Maria 14, 25, 47, 58, 63, 85, 137, 154, 225, 259, 287, 299, 303, 305

Dąbrowski Jan Henryk 23, 52

Déry Tibor 189, 208, 209, 295, 326, 333

Deutscher Isaac 236, 300

Diakow Borys 276

Dickens Charles 163

Diduch Włodzimierz 35, 36, 46

Dmowski Roman 48

Dobek Rafał 168

Dobkowa M. 292

Dobrowolski T. 206

Dobrowolski Stanisław Ryszard 299

Dolberg A. 269, 270

Domańska-Grudzińska Krystyna 46, 334

Dominiczak Henryk 79

Drabienko Edward 247

Draus Jan 20

Dresler Jarosław 194

Drewnowski Tadeusz 14, 85

Drobniak Tadeusz 119

Drymmer Wiktor Tomir 27

Drzewieniecka Z. 129

Dudek Antoni 78, 79, 319, 325

Dunin Janusz 113

Dunin-Wilczyński Zbigniew 21

Dybciak Krzysztof 10, 15

Dygasiński Adolf 47

Dygat Stanisław 63

Działak Jerzy (George J. Flemming) 292–294, 323, 324, 328, 333

Dziewanowski Marian Kamil 313

Dziuba Iwan 281

Dżilas Milovan 177, 182, 188–190, 274, 275, 301, 319, 326, 333

Ehrlich Stanisław 144, 145

Eisenhower Dwight 165

Eisler Jerzy 287

Eismenn M. 102

Engels Fryderyk 296

Erenburg Ilia 319

Estreicher Karol 286

Falk Wanda właśc. Gliksman Łucja 274

Fast Howard 176–178, 185, 326, 327, 334

Faulkner William 175

Fejtö François 189, 258

Felsztyn Tadeusz 62, 334

Feltrinelli Giangiacomo 197, 200

Ferber Edna 175

Fiedler Arkady 58, 182

Fik Marta 7, 11, 287

Filipowicz Kornel 58

Fiłosofow Dymitr 25, 68

Flemming George J. zob. Działak Jerzy

Florczak Zbigniew 80, 99, 108, 109, 113, 131

Folkierski Władysław 30, 35, 50, 62, 63

Ford Henry 93, 94

Frajlich Anna 118

Fredro Aleksander 28

Freud Zygmunt 254

Friszke Andrzej 11, 13–15, 77, 80, 81, 89, 108, 158, 192, 223, 252, 285, 287, 302, 303, 318, 321, 322, 324

Fryd Józef 35, 36, 44, 46

Furatyk Leon zob. Stempowski Jerzy

Gałczyński Konstanty Ildefons 271

Garbal Łukasz 215

Garcias Jean 195

Garcias Lorca Federic 184

Garder Michel 69, 188, 316, 327, 334

Garliński Józef 10

Garztecka Ewa 303

Garztecki Juliusz 303

Gaulle Charles de 97, 280, 287, 311

Gawenda Józef 20

Gawłowicz Józef 242

Gąsiorowski Wacław 47

Gąskiewicz Janina 18

Gella Aleksander 33, 37

Giedroyc Henryk 18, 67, 70, 97, 127, 129, 148, 156, 202, 331, 334

Gierat Stanisław 32, 43

Gieratowa Ewa 317

Giergielewicz Mieczysław 63

Giertych Jędrzej 123

Girzyński Zbigniew 11

Giżycki Jan 109

Gliksman Jerzy 272

Gliwa Stanisław 24, 54, 56–58, 60

Głuchowski Krzysztof 67

Gniatczyński Wojciech 317

Godlewska Anna 97

Gogol Nikołaj 265

Goldman W. 223

Gołaszewska Melania 21, 51

Gołębiowska Halina 58

Gombrowicz Rita 18, 119, 253

Gombrowicz Witold 7, 13, 117–120, 123, 125, 136, 138, 141–144, 146, 150, 162, 163, 174, 185, 203, 211, 214, 215, 219, 221, 231, 236, 253, 254, 256–258, 288, 308, 326–329, 331, 334

Gömöri György 208

Gomulicki Wiktor 63

Gomułka Władysław 79, 132, 135, 137, 150, 151, 154, 157, 161, 188, 192, 271, 272, 285, 297, 298, 307, 323, 324

Gorczyńska Renata 10, 13, 14, 69, 73

Gorgol Zygmunt 36, 37

Górnicki Łukasz 47

Gramsci Antoni 311

Greene Graham 170, 171, 185, 327, 334

Greenberg Clement 182

Grémion Pierre 15, 77, 85, 91, 94, 168, 174, 208

Griffith William E. 143, 262, 263

Grocholski Zygmunt 214

Gronowski Roman 252

Grosjean Roger 73

Gross Feliks 48, 227, 301

Grubiński Wacław 272

Grydzewski Mieczysław 87, 104, 118, 156, 212, 217, 218, 238

Gryz Ryszard 79, 319

Gryziewicz Stanisław 79, 111, 113, 119, 182

Grzędziński January 288–290, 294, 328, 334

Guilley-Chmielewska Halszka 212, 213, 255, 258, 334

Gul Roman 264

Günther Władysław 124

Guze Joanna 181

Guzy Piotr 291, 292, 294, 328, 329, 334

Haag Ernest Van Den 182

Habielski Rafał 10, 11, 13, 14, 18, 33, 80, 88, 104, 118, 135, 217, 219

Halecki Oskar 41

Handelsman Marceli 104

Hass Ludwik 322

Haupt Zygmunt 107, 176, 239–241, 258, 321, 329, 331, 334

Heltai György 295

Hemar Marian 19, 49

Hemingway Ernest 48

Hempel Jan 299

Hendel Konrad 35, 46

Henein Georges 188

Herbert Auberon 75, 156

Herbert Zbigniew 198

Hercen Aleksander 174, 261

Herling-Grudziński Gustaw 7, 14, 16, 20, 25, 26, 35, 36, 39, 45, 46, 48, 53, 57, 58, 61–64, 81, 86, 138, 148, 191, 196, 198, 202, 203, 205, 208, 211, 212, 219, 221, 226, 227, 257, 258, 272, 273, 275, 276, 280, 281, 284, 285, 292, 308, 311, 312, 327–329, 331, 334

Hersch Jeanne 69, 122, 168, 170–174, 185, 335

Hertz Aleksander 136–138, 141, 142, 149, 150, 162, 174, 175, 224–228, 256–258, 261–264, 267, 329, 335

Hertz Paweł 285

Hertz Zofia 7, 13, 14, 18, 25–27, 29, 35, 36, 45, 47, 51, 52, 55, 57, 64, 67–70, 73, 94, 97, 100, 115, 155, 164, 184, 185, 193, 216, 232, 233, 242, 243, 247, 248, 259, 316, 331, 335

Hertz Zygmunt 7, 13, 14, 25, 26, 35, 36, 46, 47, 67, 70, 73, 74, 76, 97, 100, 149, 188, 233, 234, 242, 243, 290, 298, 299, 301, 303, 305, 321, 331, 335

Heydenkorn Benedykt 87, 129, 131, 134, 137, 141, 149, 153, 166, 174, 182, 189–191, 200, 206, 221, 223, 228, 229, 245, 249, 251, 271, 275, 290, 296, 302, 307, 316–
–318, 324, 335

Hitler Adolf 310, 320

Hlond August 81

Hłasko Marek 150, 154–159, 162, 194–196, 202, 216, 234, 241–244, 257–259, 288, 308, 328, 329, 331, 335

Hnatiuk Ola 13

Hochfeld Julian 296

Hofman Iwona 8, 80

Holmes Stetson S. 92

Hołubnyczy Wsewołod 315

Hołuj Tadeusz 54

Hopfinger-Łagodzińska Maryla 284

Hordyński Światosław 186, 194

Hort Weronika zob. Ordonówna Hanka

Horzelski Jerzy 181, 317

Hostowiec Paweł zob. Stempowski Jerzy

Hrabyk Klaudiusz 78, 87, 122, 127, 164

Hradyska Irena 120

Hulewicz Jan 245

Hungaricus właśc. Sándor Fekete 295

Huston Cloyce K. 142

Huxley Aldous 183–185, 327, 329, 335

Ignotus Pál 308, 309

Ihnatowicz Janusz 221

Iwaniuk Wacław 88, 160–162, 186, 217, 218, 252, 253, 335

Iwanow I. zob. Remizow Andriej

Iwańczuk M. 252

Iwańska Alicja 255

Iwaszkiewicz Jarosław 63, 161, 215, 288, 291

Jagodziński Zdzisław 10

Jaksiński Józef 253

Jakubisiak Augustyn 60

James Henry 176

Jan Zygmunt 322

Janik Aleksander 272, 301

Janta-Połczyński Aleksander 16, 74, 75, 80–85, 90, 91, 100–103, 105, 107, 109, 113, 114, 216, 217, 326, 335

Jarosz Dariusz 76

Jaruzelski Jerzy 287

Jarzębski Jerzy 13, 118, 214

Jasienica Paweł 285

Jasieńczyk Janusz 124

Jasieński Bruno 299

Jaszyn Aleksander 276

Jasiński Zbigniew 138, 252

Jaspers Karl 122, 172

Jaworska Krystyna 24

Jedlicki Witold 11, 158, 223, 290, 301, 303–
–307, 310, 317, 321, 328, 329, 335

Jeleńska Teresa (Rena) 163

Jeleński Konstanty A. 13, 69, 87, 88, 92, 95, 120, 122, 128, 130, 138, 143, 144, 147–
–149, 151, 152, 156, 161, 163, 168–171, 174, 178–181, 185, 188, 192–194, 196, 199, 205, 206, 211, 213–216, 218, 222, 223, 226–228, 232, 233, 240, 245, 253, 254, 264, 270, 286, 292, 299, 305, 335

Jeszke Witold 36, 44, 45, 72

Jeśman Czesław 149

Jewtuszenko Jewgienij 269, 270

Jędrkiewicz Andrzej 317

Jiménez Juan Ramón 184

Jodzewicz Jan 79

Jonson Paul 185

Jordan Henryk A. 94

Jordan Zbigniew 61, 143, 151, 223, 224, 282, 286, 287, 298, 304, 335

Junosza W. (pseud.) 81

Kaczmarek Czesław 79

Kaden-Bandrowska Roma 58

Kaden-Bandrowski Juliusz 24, 47, 58, 59, 63, 335

Kalita Dorota 18

Kałużyński Zygmunt 225

Kamiński Bronisław 37, 58

Karasiewicz Christiane 73, 76

Kardelj Edvard 190

Karol X, hrabia d’Artois 67

Karpińska Teresa 18

Karpiński Stanisław 66

Karpiński Wojciech 9, 13, 14, 59, 69, 163, 178, 231

Karpus Zbigniew 25

Kartezjusz 253

Katelbach Tadeusz 160, 162, 327, 329, 336

Katz Janina 255

Kende Péter 295

Kennan George F. 77

Kennedy John F. 256, 257, 262

Kerski Basil 187, 312

Kersten Krystyna 38, 135

Kijowska Kazimiera 14, 305

Kijowski Andrzej 14, 305

Kipling Rudyard 163

Kisielewski Tadeusz 161, 199

Kisielewski Józef 171

Kisielewski Stefan (Tomasz Staliński) 11, 15, 158, 249, 272, 285

Kister Marian 341

Klejnocki Jarosław 60

Kliszewicz Leonidas 33

Kliszko Zenon 287, 324

Kłoczowski Piotr 14, 172

Kłoskowska Antonina 60, 183

Kłossowski Andrzej 9, 73

Kochanowski Jan 21

Koczy Leon 229

Kodź Stanisław 59, 73, 75

Koestler Artur 48, 61, 62, 65, 91, 93, 97, 98, 103, 163, 164, 176, 184, 308, 309, 316, 329, 336

Kogon Eugen 112

Kolumb Krzysztof 207

Kołakowski Leszek 11, 189, 322

Konkol Kazimierz 39

Kopański Stanisław 19, 21, 25, 33

Kopczyński Krzysztof 10, 11, 15

Korbońska Zofia 18

Korboński Stefan 125–127, 133–135, 137, 140, 141, 162, 168, 171, 194, 195, 227, 262, 263, 267, 286, 287, 327–329, 336

Korczak Janusz 47

Korek Janusz 8, 11, 15, 77, 81, 109, 111, 135, 185

Kornacki Jerzy 284, 290, 296, 302, 303

Kornaga Zygmunt (i.e. Czesław Miłosz) 129

Kornat Marek 207

Korson J. właśc. Krok-Paszkowski Jan 320

Korzeniowski Józef 47

Korzeniowski Józef Konrad zob. Conrad Joseph

Kosacz Jurij 186, 187

Kosianowski Władysław 64

Kossak-Szczucka Zofia 62, 63, 132

Kossowska Stefania 156

Kosygin Aleksiej 278

Kościałkowski Stanisław 21, 51, 263

Kot Stanisław 16, 40, 41, 54, 66, 171, 219–221, 234–236, 244–248, 258, 308, 327, 329, 336

Kotarbiński Tadeusz 286

Kotowycz Pawło 188

Kott Jan 13, 59, 151

Kowalczyk Andrzej S. 9, 10, 13, 18, 25, 54, 59, 60, 100, 112, 146, 187, 225, 312

Kowalewski Jan 309

Kowalewski Janusz 106, 138, 139, 153, 156, 159, 173, 178, 194, 213, 226, 228, 233, 249, 270, 290–292, 294, 296, 301, 305, 310, 314

Kowalik Jan 16, 26, 29, 61, 64, 65, 111, 113, 114, 150, 161, 216, 329, 336

Kozarynowa Zofia 208, 213, 224, 311

Kozłowska Nina 18

Kozłowska Stefania 67

Kozłowski Stefan W. 76, 86, 87, 94, 112, 184, 196, 201, 279, 280, 323, 336

Koźmiński Leszek M. 13

Krakowiecki Anatol 272

Krakowska Krystyna 102

Krasiński Zygmunt 47, 206, 207

Kraszewski Józef Ignacy 21, 63

Krawczenko Wiktor 104, 105, 184

Krawczyk Jacek 13, 18, 25, 27

Kroński Tadeusz 162, 282

Król Marcin 68

Kruczkowski Leon 54

Krywicki Walter G. 308–310, 336

Krzywicka Irena 266

Krzywicki Ludwik 48

Krzyżanowski Jerzy R. 9, 103

Krzyżaniak Marian 317

Kudelski Zdzisław 10, 11, 14, 15, 26, 88, 104, 118, 212, 219

Kudłyk Mikołaj 115

Kukiel Marian 97, 98, 104, 107, 113, 229, 336

Kuncewiczowa Maria 58, 61

Küng Hans 317

Kurdybacha Łukasz 48

Kuroń Jacek 15, 16, 320–325, 328, 329, 337, 338

Kurowski Stefan 150, 297

Kurtyka Janusz 18

Kuryluk Karol 137

Kuszelewska-Rayska Stanisława 55

Kuta Jan 317

Kwapiński Jan 31, 49

Laffitte Jacques 67

Lanckorońska Karolina 35

Langzam Władysław 115, 119

Laqueur Walter 91

Laskowski Janusz 261

Lasky Melvin J. 91, 92, 204, 205

Lasota Eligiusz 189

Lasota Marek 18

Lebenstein Jan 234

Lednicki Aleksander 269, 284

Lednicki Wacław 206, 207, 233, 284, 337

Legeżyński Stefan 229

Legrain Philippe 126

Leich John F. 92

Leitgeber Bolesław 23

Leitgeber Witold 33

Lenin Włodzimierz 182, 207, 258, 296

Lerad (pseud.) 187

Lerski Jerzy 57, 58

Lewandowska Stanisława 22

Lewański Ryszard K. 23

Lewickyj Borys 186, 203, 258, 263, 275, 278, 300, 304, 308, 309, 311–315, 323, 324, 337

Lichten Józef 227, 228

Lilpop Franciszek 338

Limanowski Bolesław 48

Lipiński Edward 286

Lipski Jan Józef 11, 162, 285

Lipski Józef 157

Lipski-Lipschütz Leo 138, 215, 216, 221, 272, 308, 337

Lisowski Jerzy 215

Londyńczyk zob. Mieroszewski Juliusz

Lottman Herbert R. 185

Luksemburg Róża 296

Łabędź Leopold 204, 268

Łagodziński Wiesław 284

Łagowska Maria 21, 51

Łaszewski J. 180

Ławrynenko Jurij 191–194, 260, 264, 326–328, 337

Ławrynowicz Zygmunt 138, 221

Łempicki Zygmunt 47

Łobodowski Józef 87, 117, 120, 162, 170, 171, 184–188, 192–194, 198, 201–203, 211, 219, 260, 265, 268–271, 274–277, 279–281, 328, 337

Łochtin Stefan 135

Łubieński Jerzy 42, 67

Łubieński Ludwik 71, 89, 90, 106

Łuczak Czesław 38

Łukasiewicz Juliusz 50

Macdonald Dwight 182, 183

Mach Ernst 232

Machcewicz Paweł 11, 14, 18, 77, 91, 92, 105, 137, 152, 192, 287

Maciejewska Maria K. 22

Mackiewicz Józef 127, 138–141, 149, 162, 197, 198, 203, 206, 219, 235, 253, 255, 256, 317, 327–329, 337, 341

Mackiewicz-Cat Stanisław (Gaston de Cerizay) 121, 132, 259, 285, 287–291, 294, 328, 329, 338

Maczek Stanisław 291, 334, 335

Madajczyk Czesław 91, 105, 180, 185

Madyda Aleksander 239

Majewski Józef 186, 326

Makaruszka Lubomyr 112

Maksimow Władimir 276

Makuszyński Kornel 63

Malaparte Curzio 184

Malewski J. zob. Bolecki Włodzimierz

Malia Martin 269, 270

Malinowski-Pobóg Władysław 149, 207, 208, 231

Malraux André 97, 129, 168, 280, 311

Małaczewski Eugeniusz 63

Małaniuk Jewhen 264

Małcużyński Witold 75, 94

Mantel Feliks 308

Manteuffel Andrzej 296

Mańkowski Aleksander 32, 33, 44, 45

Mao Tse-tung 188, 190

Marczewski Jan 174

Marek Joseph właśc. Ciołkosz Andrzej 312

Markiewicz Andrzej 302

Markiewicz Zygmunt 58, 180

Marks Karol 182, 273, 296, 323

Marlewski Józef 23

Masiowa Julia 244–247

Masny Karol 42

Maspero François 105

Matthews John P.C. 12, 142, 147

Maurer Jadwiga 9

Mauriac Claude 168

Mayewski Paweł 230, 263, 264

Mayran Camille 178

Mazurkiewicz Aleksander R. 193, 194

McCarthy Joseph R. 148

McLuhan Marshall 182, 183

Meissner Janusz 58

Melville Herman 175

Mełeń Aleksander 113

Mencwel Andrzej 9, 65, 104, 178

Mercier Jacques 247

Merleau-Ponty Maurice 10, 168, 170, 184

Merrill Charles 12, 147, 148, 154, 161, 181, 199, 200, 267, 268

Merrill James 12, 148, 199

Merton Thomas 179, 180, 231

Mękarski Stefan 223

Michalski R.H. 8

Michałowski Zygmunt 12, 225, 227, 262

Micińska Aniela 60, 61, 225

Micińska-Kenarowa Halina 60

Miciński Bolesław 60, 61, 65, 338

Mickiewicz Adam 47, 53, 54, 65, 283

Mieczkowski Bogdan 317

Mieczysławska Aniela 13, 85, 86, 92–95, 97, 100, 103, 111, 112, 120, 126–128, 133, 135, 136, 140, 146–148, 150, 153, 156–158, 164–167, 170, 198, 200, 201, 203, 204, 214, 216–220, 225, 244, 262, 263, 265, 266, 268, 269, 284, 291, 293, 321–323, 338

Mieczysławski Witold 338

Miedzińska Janina 174

Miedziński Bogusław 138

Mieli Renato 311

Mieroszewski Juliusz (Londyńczyk) 9, 11, 13–
–15, 19, 56, 77, 78, 87, 88, 92, 93, 95–97, 109, 113, 117, 123–127, 129–133, 135, 137, 139, 140, 142, 147–152, 155, 158–
–166, 170–172, 174, 176–178, 181, 183, 187–192, 194, 196, 200, 201, 203–206, 212, 214, 217–219, 221–223, 225, 227–
–230, 233–236, 238, 245–248, 250–252, 254, 256, 258–264, 266–275, 277–279, 281, 282, 284–295, 297, 299–301, 303–310, 312, 317–319, 320–325, 329, 331, 338

Mietkowski Andrzej 9

Międzyrzecki Artur 70

Mihajlov Mihajlo 274, 290, 319–322, 324, 338

Mijal Kazimierz 323–325

Mikołajczyk Stanisław 27, 78, 81, 336

Mikorski Jan 317

Miller Henry 216

Miller Nepomucen Jerzy 288, 290

Miłosz Czesław 13, 14, 85–89, 103, 112, 117, 118, 120–122, 127–131, 133, 138, 139, 141, 142, 144, 147–149, 153, 154, 157, 161–165, 167–175, 178–183, 185, 196–
–198, 215, 217, 218, 226, 227, 231–234, 254–259, 265, 269, 270, 274, 276, 283, 285, 286, 294–296, 298, 299, 301, 303, 317, 326–329, 331, 338

Miłosz Janina 232

Miłoszewski Zdzisław 276

Mirzwiński Henryk 111, 113, 114, 338

Młotek Mieczysław 20

Moczkodan Rafał 171, 221

Modzelewski Karol 15, 16, 290, 320–325, 328, 329, 337, 338

Modzelewski Zygmunt 85

Molier 23, 28

Mołotow Wiaczesław 258

Mond Jerzy 297, 298, 328, 329, 338

Mora Sylwester zob. Zamorski Kazimierz

Morawicz Jerzy 33

Morawski Kajetan (Chomęcki Jan) 99

Morgan Claude 105

Mortimer Raymond 104

Mostwin Danuta 224, 258, 339

Munk Andrzej 195

Naglerowa Herminia 20, 58, 63, 272

Nagy Imre 189, 295

Nałkowska Zofia 63

Negri Pola 75

Neyman Izabella 224

Neyman Stanisław 224

Niedziałkowski Mieczysław 235

Niemirycz Jerzy 219

Niezbrzycki Jerzy zob. Wraga Ryszard

Noël Léon 50

Norwid Cyprian Kamil 21, 53, 269

Nowaczyński Piotr 298

Nowak-Jeziorański Jan 13, 94, 124, 129, 133, 134, 136, 137, 140, 142, 143, 150, 152, 153, 194, 225, 229, 258, 261, 272, 281, 297, 305, 323

Nowakowski Tadeusz 124, 143, 156, 160, 162, 339

Nowakowski Zygmunt 61, 63, 81, 87, 123

Nurkiewicz Ignacy 41

Obertyńska Beata 20, 272

Oktawiec Jan 24

Okudżawa Bułat 319

Okulicz Kazimierz 276, 289

Olechowski Jan 128

Olejniczak Józef 10

Olszewski W. właśc. Kępiński Witold 272

Opacki Ireneusz 10

Ordonka zob. Ordonówna Hanka

Ordonówna Hanka właśc. Tyszkiewiczowa Maria Anna (Weronika Hort) 100, 101, 107, 113, 272, 339

Orłowski Leon 77

Orwell George 7, 117, 118, 125, 163–165, 167, 171, 177, 182, 184, 185, 202, 204, 326, 327, 329, 339

Orzeszkowa Eliza 63

Osadczuk Bohdan 14, 69, 94, 112, 187, 193, 195, 196, 201, 204, 209, 258, 263, 281, 290, 306, 312, 321, 322, 325, 339

Osiecka Agnieszka 155

Osmańczyk Edmund J. 257

Ossowska Maria 286

Paczkowski Andrzej (Jakub Andrzejewski) 14, 18, 27, 78, 87, 230, 285

Paczowski Bohdan 18

Palester Roman 129, 173, 174

Pałaszewska Mirosława 132

Pandora pseud. Adama Pragiera i Stefanii Zahorskiej

Pankowski Marian 129–131, 138, 162, 171, 216, 217, 339

Panufnik Andrzej 130

Papée Kazimierz 33

Papieski Robert 87

Paprocki Stanisław J. 23

Parnicki Teodor 63, 99, 100, 121, 124, 132–134, 136, 138, 144, 162, 171, 327, 329, 339

Parzymies Stanisław 15, 77

Pasternak Borys 16, 196–203, 206, 209, 278, 327, 339

Paszkiewicz Mieczysław 122, 229

Pasztor Maria 76

Pawlikowski Michał K. 35, 141, 253, 339

Pehr Otton 127

Pestkowska Maria 27

Pétain Philippe 61, 332

Philip André 168

Piasecki Bolesław 158, 159, 324

Piasecki Sergiusz 58, 59, 87, 339

Pieńkos Andrzej 67

Pietrkiewicz Jerzy 99, 255, 339

Pigoń Stanisław 53, 245, 286

Pijade Moša 189

Pilatowa Janina 31, 48, 49, 51

Piłsudski Józef 41, 48, 159, 160, 290

Piskor Aleksander 38, 43, 59, 60, 64, 340

Plater Emilia 55

Platt Dobrosława 13, 94

Plevier Theodor 308, 309

Plutyński Antoni 51, 52

Płoski Józef 317

Pogórecki Adam 302

Poklewska-Koziełł Ada 64

Poklewski Zdzisław 39

Polechoński Krzysztof 88

Połtawa Leonid 186

Pomian Grażyna 8, 9, 11, 88

Pomian Krzyszof 8–10, 13, 14, 80, 234, 284, 328

Poniatowski Juliusz 27

Popović Koča 190

Posner Anna 215

Pospieszalski Antoni 317

Pragier Adam 27, 29–32, 34, 35, 40–42, 46, 49–51, 81, 97, 98, 124, 178, 182, 206, 232, 233, 249, 283, 290, 293, 294, 296, 301, 306, 307, 311, 312, 315–317, 320

Prądzyńska Janina 66

Prądzyńska Maria (Maja) 31, 35, 36, 38, 40, 49, 51

Prądzyński Jerzy 112

Protasewicz Michał 39, 43, 45

Prus Bolesław 62, 63

Ptasińska-Wójcik Małgorzata 9, 12, 14, 28, 67, 69, 84, 125, 132, 134, 135, 144, 145, 158, 302

Pułaski Franciszek 53

Puszkin Aleksander 283

Putrament Jerzy 299

Pyszny Joanna 88

Pytasz Marek 7, 10

Pytel Grzegorz 325

Quasimodo Salvatore 184

Racięski Zbigniew 20

Raczkiewicz Władysław 31, 49, 79

Raczyński Edward 338

Radzymińska Janina 122, 124, 164

Rakowski Mieczysław F. 14, 301, 304, 305, 324

Ranković Aleksandar 190

Rapacki Adam 287

Rawski Cz.L. 127

Régamey Konstanty 60

Rej Mikołaj 21

Rembek Stanisław 47, 158, 159, 162, 328, 340

Remizow Andriej (I. Iwanow) 265–267, 270, 280, 294, 327, 340

Rewska Anna (Hanna) 11, 157

Reymont Władysław 47, 55, 64, 65

Ripka Hubert 130

Rizzi Bruno 188

Rojewska-Olejarczuk Ewa 200

Rojewski Jan 308

Rokossowski Konstanty 129

Romains Jules 168

Roman Józef M. 167

Romanowicz Kazimierz 46, 73–76

Romer Tadeusz 88

Rosenthal Gérard 105, 106

Rostworowski Stanisław Jan 80

Rostworski Karol Hubert 63

Roszkowski Wojciech 14, 15

Roure Rémy 168

Rousseau Jean Jacques 316

Rousset David 104–106, 168, 184

Równy Anna 18

Rubel Ludwik 149

Rubinstein Artur 284

Ruchowska E. 258

Rudowski Leonard 79

Rudzińska Anna 284, 301, 302

Rudzki Marek 142

Russell Bernard 312

Ruszkowski Andrzej 317

Rutkowska Ewa 9

Rutkowski Krzysztof 9

Rutkowski Tadeusz Paweł 234, 244

Rylski S. 156

Rzerzycha 52

Sakowski Juliusz 60, 146, 212, 238

Sałtykow-Szczedrin Michaił (Szczedryn) 265

Sambor Michał zob. Chmielowiec Michał

Sandauer Artur 214, 215, 254

Sapieha Adam Stefan 56

Sarna A. właśc. Szczęsny Jerzy 9

Sartre Jean Paul 10, 170, 180, 184

Sas-Korczyński A. 127

Saunders Frances Stonor 91, 164, 168

Sawicka Elżbieta 46

Schaff Adam 151, 303

Scharf Juliusz 52, 55, 58, 60

Scherer Olga 255

Schoenfeld Henryk 138

Schultz Bruno 216

Sémelin Jacques 280

Serge Victor 308, 309, 311

Shabecoff Philip 279

Sidre Georges 126, 127, 132, 139, 157–159, 162, 164, 167, 172, 180, 196, 202, 203, 208, 209, 261

Sielecki Stanisław 37, 45

Siemaszko Zbigniew S. 29, 317

Sienkiewicz Henryk 7, 15, 47, 52, 53, 62, 65, 239

Sieroszewski Wacław 47, 55, 63

Sikora Wojciech 18

Sikorska Helena 272

Sikorski Kazimierz 36

Sikorski Władysław 12, 19, 20, 22, 27, 106, 160, 272, 337

Silone Ignatio właśc. Tranquilli Secondo 86, 188, 308, 310–312, 340

Singer Bernard 234–236, 300, 340

Singer Nachum Baruch 235

Siniawskij Andriej (Abram Terc) 16, 202–206, 209, 214, 260, 261, 264–270, 275–284, 290, 294, 320, 327, 340

Siomin Leonid 276

Sito Jerzy S. 138, 221, 222

Siuta Izabela 35, 36, 44, 46

Siuta Tadeusz 30, 34–36, 44, 46, 64

Siwik Anna 252

Skalmowski Wojciech (Maciej Broński) 163

Skolova-Mladkova Meda 330

Skórzewska Teresa 61, 105, 163

Skrzypek Andrzej 192

Skrzypek Stanisław 272

Słonimski Antoni 87, 161, 196, 285

Słowacki Juliusz 47

Słucki Borys (Anonim Sowiecki) 203, 271

Sokolnicki Michał 50, 97, 98, 125, 138

Sołżenicyn Aleksander 273, 275, 276, 297

Sosnkowski Kazimierz 22, 27, 80, 89

Sperber Manès 308, 309

Stadniuk Iwan 276

Stahl Zdzisław 23, 24, 28, 106, 152, 190, 273

Stalin Józef 27, 78, 168, 185, 188, 203, 258, 271, 274, 275, 299, 308, 310, 317, 320, 326, 327

Staliński Tomasz zob. Kisielewski Stefan

Stande Stanisław 299

Stanisławski Jan 24

Stanisławski Wojciech 25

Starzewski Stanisław (Piotr Zwierniak) 23, 106, 272

Stawar Andrzej (Edward Janus) 231, 298–301, 310, 325, 327, 329, 340

Stawarz Janusz 223

Steindel Joanna 248

Steinhaus Hugo 298

Stempowski Jerzy (Leon Furatyk, Paweł Hostowiec) 13–15, 25, 59–61, 64, 65, 77, 78, 85, 91, 92, 100, 101, 105, 111, 115, 117, 128–134, 138, 144, 145, 147, 153, 155, 156, 158, 168, 171, 186–188, 192, 193, 196–198, 200, 201, 211–213, 219, 223–228, 231, 233, 235, 236, 240, 244, 246, 252, 253, 257, 259–261, 263, 266, 268–271, 274–276, 278–282, 285, 289, 290, 292, 293, 298–303, 305, 308, 312, 314, 319, 320, 327, 329, 331, 340

Stempowski Stanisław 25

Stocki Andrzej (pseud.) 272

Stomma Stanisław 158

Stone Shepard 137, 198, 199, 259

Straszewicz Czesław 63, 119, 123, 124, 127, 128, 133, 141, 143, 162, 171, 174, 202, 217, 272, 273, 327, 340

Strawiński Igor 283, 284

Stroński Stanisław 235, 263

Strug Andrzej 39, 47, 58, 59, 64, 340

Strumph-Wojtkiewicz Stanisław 25

Struve Gleb 204

Strzetelski Stanisław 161, 199

Stwosz Wit 102

Subotin Stojan 188

Suchodolski Bohdan 48

Sukiennicki Wiktor 206–208, 307, 326, 329, 340

Sulik Bolesław 222, 223, 258, 341

Sulik Nikodem 341

Sułkowski Tadeusz 81

Supruniuk Mirosław A. 8, 64, 73, 87, 92, 113, 118, 191, 308

Swianiewicz Stanisław 207

Swinarski Artur Maria 258–260, 328, 341

Switłyczny Iwan 281

Symonenko Wasyl 281

Szacki Józef 183

Szandruk Pawło 313–315

Szarek Jarosław 18

Szaruga Leszek 10, 14

Szczedryn zob. Sałtykow-Szczedrin Michaił

Szelburg-Zarembina Ewa 63

Szembek Jan 97, 98

Szembekowa Wanda 98

Szerech Jurij 188

Szołochow Michaił Aleksandrowicz 278, 279

Szpotański Stanisław 47, 54, 65, 341

Śliwa Michał 61

Śmieja Florian 138, 221

Świderska Hanna 23

Świderski Bolesław 102, 234

Święch Jerzy

Taborski Bolesław 138, 170, 221

Tanner Henry 277, 279

Tarka Krzysztof 132, 287

Tarnawski Wit 88, 120, 138

Tatarkiewicz Władysław 60

Taylor Nina 9, 20

Templeton K.S. 309

Tennenbaum Henryk 49

Terc Abram zob. Siniawskij Andriej

Terlecki Ryszard 12, 18, 78

Terlecki Tymon 10, 164, 218, 227

Thibon Gustaw 178

Timoszewicz Jerzy 13

Tito Josip Broz 188, 190

Togliatti Palmiro 311

Tokarzewski-Karaszewicz Michał 23

Toporska Barbara 208, 209, 215, 255, 256, 341

Toruńczyk Barbara 13, 59

Trocki Lew 296, 311

Truman Harry 77, 110, 164

Trzynadlowski Jan 244, 245

Tumin Melvin 182

Turkiewicz Zygmunt 214

Turkowski Romuald 252

Turowicz Jerzy 158

Tutkowska Maria 275

Tworymirśkyj P. 193

Tyson Levering 92

Tyszkiewicz Michał 100

Tyszkiewicz Teresa 22

Tyzenhauz Antoni 263

Ujazdowski Kazimierz Michał 185

Ukniewska Maria 63

Ulatowski Jan 60, 99, 165, 167, 341

Unger Leopold 8

Ursyn Józef zob. Zdziechowski Paweł

Valéry Paul 64

Venclova Tomas 266, 298

Vincenz Andrzej 186, 254

Vincenz Kazimierz 96

Vincenz Stanisław 47, 67, 69, 87, 88, 100, 143, 146, 159, 167, 227, 228, 236, 252, 254, 255, 258, 282, 298, 299, 319, 327, 329, 331, 341

Vlach Robert 330

Walicki Andrzej 319

Wall Irvin M. 15, 77

Waluk-Woroszylska Janina 284

Wałaszewski Zdzisław 171

Wałęsa Lech

Wandurski Witold 299

Wandycz Piotr 230

Wańkowicz Melchior 13, 16, 24, 55, 57, 58, 62, 69, 75, 77, 78, 80, 87, 88, 90, 92, 93, 102, 105, 107–113, 115, 132, 165, 166, 186, 231, 272, 285, 288, 289, 326, 341

Warden John 75

Wasiak Regina 9

Wasilewska Wanda 129

Wasilewski Zbigniew (Skiz) 155

Wasiutyński Wojciech 24, 57, 319

Wat Aleksander (Bergholz Stefan) 194, 228, 258, 259, 265, 266, 277, 297–300, 306, 308, 309, 341

Wawer Zbigniew 20

Wawryniewicz Ryszard 11

Wąchała Władysław 30, 32, 34–37, 39, 43, 44, 46, 72

Weaver Howard S. 142, 147

Wegner Rudolf 48

Weil Simone 168, 170, 178–180, 185, 327, 328, 341

Weintraub Wiktor 35, 38, 40, 44, 63, 64, 90, 118, 121, 133, 137, 138, 142, 147, 148, 156, 163, 170, 192, 196–200, 203–206, 234, 249, 256, 259, 273, 274, 278, 279, 286, 289, 300–304, 319, 322, 341

Weissberg-Cybulski Aleksander 105, 308, 309, 311

Wejs-Milewska Violetta 13, 123

Wellisz Leopold 74

Wells Herbert Goerge 48, 163

Werfel Roman 296

Westwalewicz Stanisław 56, 57, 138

Weyssenhoff Józef 62, 63

Węgrzyńska-Kościołkowska Janina 213

Whitman Walt 175

Wiatr Józef 31

Wieniewski Ignacy 21

Wierczyński Stefan 65

Wierzyńska Halina 217, 218

Wierzyński Kazimierz 16, 58, 103, 121, 153, 212, 216–219, 221, 227, 236, 238, 253, 258, 274, 327, 329, 331, 342

Wiktor Jan 47

Wilk Franciszek 200, 244–249, 297, 310, 317, 342

Williams William Carlos 175

Winczakiewicz Jan 122, 129, 152, 153, 187, 226, 228, 328, 342

Windfang Fryderyk 35, 36, 46

Winokurow Jewgienij 319

Wiśniowski Kazimierz 27, 29, 31–34, 37, 40–46, 51, 64, 70–72, 84, 85, 97

Witek Ignacy 28, 32–34, 36, 42–44, 72

Witos Wincenty 12, 134, 244–249, 258, 328, 329, 336, 342

Wittlin Halina 212

Wittlin Józef 7, 47, 58, 69, 93, 100–102, 118–121, 124, 129, 130, 135, 141, 143, 144, 146, 152, 153, 155, 161, 170, 180, 200, 211–213, 215, 218, 219, 225–228, 236–240, 246, 253, 254, 255, 258, 261, 264, 283, 284, 303, 327, 329, 331, 342

Wittlin Tadeusz 101

Wohnout Wiesław 159, 160, 319, 320

Wojciechowski Konstanty 47

Wolański Marian S. 11, 80, 111, 185, 251

Wolski Jan 36, 37

Wolski Władysław 67, 77

Wolsza Tadeusz 80, 81

Woysław W. 220

Wozniesienski Andriej 319

Woźniakowski Krzysztof 137, 161, 221

Woźnicki Andrzej 317

Woźniczka Zygmunt 80

Wójcik Stanisław 245

Wraga Ryszard (Niezbrzycki Jerzy) 32, 37, 53, 87, 104, 121, 141, 167

Wszelaki Jan 309

Wujakowski S. 220

Wycech Czesław 246

Wyrwa Tadeusz 23, 33, 77

Wyskiel Wojciech 119

Wyspiański Stanisław 63

Wyszyński Stefan 79, 318

Yankovitch Paul 320

Yarrow Bernard 12, 142

Yolles Piotr P. 81, 166

Zabielska Janina 21

Zabłocki Klemens 286

Zahora Franciszka 154, 193

Zahorska Stefania 31, 32, 49, 124, 178, 182

Zaleski August 79, 89

Zaleski Wojciech 79, 88, 139

Zaleski Zygmunt Lubicz 121, 122

Zambrowski Antoni 284

Zamorski Kazimierz (Mora Sylwester) 20, 23, 24, 34, 88, 105, 106, 272

Zamoyska Peltier Hélène 265, 266, 268–271, 275–284, 290, 291, 296, 297, 309, 342

Zamoyski August 266, 268, 269, 342

Zamoyski Stefan 75, 95, 104

Zaremba Marcin 152

Zaremba Paweł 134, 138, 147–150, 162, 164, 229, 230, 258, 271, 327–329, 342

Zaremba Zygmunt 88, 260

Zaryczny Zdzisław 8

Zarzewski Stanisław 130, 181

Zarzycki Mieczysław 315

Zastawny Krzysztof 312

Zawadowski Zygmunt 167

Zawieyski Jerzy 136, 137, 145, 171, 318

Zbinden Hans 282

Zbyszewski Wacław A. 14, 69, 96, 98, 103, 105, 112, 124, 140, 219, 288, 289

Zdziechowski Paweł (Ursyn Józef) 88, 118, 146, 320

Zdzieński Roman 51

Zielicki Józef Antoni 29, 39, 42, 43, 67, 75, 223, 252, 274

Zieliński Jan 10, 13

Zieliński Marek 8

Ziemann Sonia 157, 241

Ziętara Paweł 11, 89, 130–132, 135, 192

Zimand Roman 87

Zimmerer Ludwig 156

Ziółkowska-Boehm Aleksandra 13, 85, 132

Znaniecki Florian 48, 125, 224

Zwierniak Piotr zob. Starzewski Stanisław

Żaba Norbert 258

Żarnowski Z. 135

Żaroń Piotr 20

Żaryn Jan 79, 317, 318

Żebrowski Marek 131

Żenczykowski Tadeusz 305

Żeromski Stefan 47, 48, 58

Żongołłowicz Bogumiła 139, 220

Żółkiewski Stefan 161

Żukrowski Wojciech 58

Żurkowska Helena 139

Żyromski W. (pseud.) 287

Żywina Józef 88, 127

W serii „Monografie” dotychczas ukazały się następujące tomy:

1  I. Hałagida, Ukraińcy na zachodnich i północnych ziemiach Polski 1947–1957 (2002)

2  G. Jakubowski, Sądownictwo powszechne w Polsce w latach 1944–1950 (2002)

3  T. Bereza, P. Chmielowiec, J. Grechuta, W cieniu „Linii Mołotowa”. Ochrona granicy ZSRR z III Rzeszą między Wisznią a Sołokiją w latach 1939–1941 (2002)

4  G. Baziur, Armia Czerwona na Pomorzu Gdańskim 1945–1947 (2003)

5  K. Kaczmarski, Podziemie narodowe na Rzeszowszczyźnie 1939–1944 (2003)

6  Stan wojenny w Polsce 1981–1983, red. A. Dudek (2003)

7  W. Grabowski, Polska tajna administracja cywilna 1940–1945 (2003)

8  J. Wróbel, Uchodźcy polscy ze Związku Sowieckiego 1942–1950 (2003)

9  L. Próchniak, Kolektywizacja rolnictwa w regionie łódzkim (2003)

10  P. Kładoczny, Prawo jako narzędzie represji w Polsce Ludowej (1944–1956). Prawna analiza kategorii przestępstw przeciwko państwu (2004)

11  J. Borowiec, Aparat bezpieczeństwa a wojskowy wymiar sprawiedliwości. Rzeszowszczyzna 1944–1954 (2004)

12  D. Morgan, Konflikt pamięci. Narracje radomskiego Czerwca 1976 (2004)

13  S. Jankowiak, Wysiedlenie i emigracja ludności niemieckiej w polityce władz polskich w latach 1945–1970 (2005)

14  „Zwyczajny” resort. Studia o aparacie bezpieczeństwa 1944–1956, red. K. Krajewski, T. Łabuszewski (2005)

15  D. Iwaneczko, Opór społeczny a władza w Polsce południowo-wschodniej 1980–
–1989 (2005)

16  M. Stanowska, A. Strzembosz, Sędziowie warszawscy w czasie próby 1981–1988 (2005)

17  J.K. Zawodny, Powstanie warszawskie w walce i dyplomacji (2005)

18  Służby bezpieczeństwa Polski i Czechosłowacji wobec Ukraińców (1945–1989), red. G. Motyka (2005)

19  Aparat bezpieczeństwa wobec emigracji politycznej i Polonii, red. R. Terlecki (2005)

20  I. Hałagida, Prowokacja „Zenona”. Geneza, przebieg i skutki operacji MBP o kryptonimie „C-1” przeciwko banderowskiej frakcji OUN i wywiadowi brytyjskiemu (1950–1954) (2005)

21  P. Semków, Informacja Marynarki Wojennej w latach 1945–1957 (2006)

22  J. Eisler, Polski rok 1968 (2006)

23  W. Suleja, Dolnośląski Marzec ’68. Anatomia protestu (2006)

24  Polacy i Żydzi. Pod okupacją niemiecką 1939–1945. Studia i materiały, red. A. Żbikowski (2006)

25  P. Sasanka, Czerwiec 1976. Geneza, przebieg, konsekwencje (2006)

26  Wokół pogromu kieleckiego, red. Ł. Kamiński, J. Żaryn (2006)

27  K. Persak, Sprawa Henryka Hollanda (2006)

28  A. Kura, Aparat bezpieczeństwa i wymiar sprawiedliwości wobec kolektywizacji wsi polskiej 1948–1956 (2006)

29  G. Waligóra, Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela 1977–1980 (2006)

PRZYPISY

Wstęp

[1] W stosunku do Polaków, którzy opuścili kraj w wyniku agresji niemiecko-sowieckiej z września 1939 r., używam terminów: wychodźstwo, uchodźstwo, emigracja, zdając sobie sprawę z różnic znaczeniowych pomiędzy nimi. Problem ten znalazł odzwierciedlenie w wypowiedziach uchodźców-emigrantów oraz różnego rodzaju opracowaniach (Literatura emigracyjna a Kraj. Ankieta „Kultury”, „Kultura” 1956, nr 12 (110), s. 50–71; J. Wittlin, Blaski i nędze wygnania, „Kultura” 1959, nr 9 (143), s. 3–15; S. Barańczak, „Emigracja”: co to znaczy? [w:] Między Polską a światem. Kultura emigracyjna po 1939 roku, red. M. Fik, Warszawa 1992, s. 10–20; M. Danilewicz-Zielińska, Szkice o literaturze emigracyjnej, wyd. 2, Wrocław 1992, s. 14–15; M. Pytasz, Kilka uwag wstępnych [w:] Literatura emigracyjna 1939–1989, t. 1, Katowice 1994, s. 11–22; idem, Pisarze polscy na obczyźnie: podstawowe rozróżnienia [w:] idem, Wygnanie – emigracja – diaspora. Poeta w poszukiwaniu czytelnika, Katowice 1998, s. 9–24).

[2] J. Korek, Paradoksy paryskiej „Kultury”. Ewolucja myśli politycznej w latach 1947–1980, Sztokholm 1998; Wizja Polski na łamach „Kultury” 1947–1976, t. 1–2, do druku przygotowała, wstęp, przypisy i indeksy opracowała G. Pomian, Lublin 1999; I. Hofman, Zjednoczona Europa w publicystyce paryskiej „Kultury”, Lublin 2001.

[3] L. Unger, Dekalog AntyKultury [w:] AntyKultura, oprac. M. Zieliński, Warszawa 1992, s. 7–18.

[4] Na przykład tylko w 1990 r. w prasie krajowej ukazały się liczne teksty poświęcone Instytutowi: Jedynym wyjściem jest słowo. Z Jerzym Giedroyciem rozmawia Adam Sławiński, „Rzeczpospolita”, 21–22 VII 1990; R.H. Michalski, Droga do Maisons-Laffitte, „Tygodnik Demokratyczny” 1990, nr 30; Z. Zaryczny, Miejsce dla polskiego lobby. Rozmowa z Jerzym Giedroyciem, „Życie Warszawy”, 20–21 X 1990; idem, Na przeciągu historii. Rozmowa z Jerzym Giedroyciem, „Życie Warszawy”, 3–4 XI 1990; M. Zieliński, Ostatni z rodu, „Życie Warszawy”, 3–4 XI 1990.

[5] Zob. M.A. Supruniuk, Emisariusze innej Polski. Instytut Literacki w Paryżu (1946–1992), Toruń 1992, s. 23–26; idem, „Kultura”. Materiały do dziejów Instytutu Literackiego w Paryżu, t. 1: Bibliografia działalności wydawniczej 1946–1990 (Uzupełnienia), Toruń 1994, s. 95–113; idem, „Kultura”. Materiały źródłowe do dziejów Instytutu Literackiego w Paryżu, t. 2: Bibliografia przedruków wydawnictw Instytutu Literackiego w Paryżu w niezależnych oficynach wydawniczych w Polsce w latach 1977–1990, Toruń 1995, s. 225–230.

[6] O „Kulturze”. Wspomnienia i opinie, materiały do książki zebrali i ułożyli G. i K. Pomianowie, Londyn 1987.

[7] „Kultura” i jej krąg 1946–1986. Katalog wystawy czterdziestolecia Instytutu Literackiego, Biblioteka Polska, Paryż 11 XII 1986–10 I 1987, [Paryż 1988].

[8] Zob. K. Pomian, Redaktor i publicysta – o polityce Kultury [w:] „Kultura” i jej krąg..., s. 7–25; J. Chojecka, Gułag [w:] ibidem, s. 83–86; A. Mietkowski, Sąsiedzi i Europa [w:] ibidem, s. 95–99, E. i K. Rutkowscy, Literatura bez granic i cenzora [w:] ibidem, s. 109–113; W. Karpiński, Esej i krytyka [w:] ibidem, s. 133; G. Pomian, „Kultura” i emigracja [w:] ibidem, s. 143–150; S. Blumsztajn, „Kultura”–Kraj–„Kultura” [w:] ibidem, s. 159–161.

[9] „Pamiętnik Literacki” (Londyn) 1987, t. 11: [Od Redakcji], Ważny jubileusz, s. 7; J. Giedroyc, Po wielu latach. Autoryzowana rozmowa przeprowadzona przez J. Garlińskiego, s. 8–16; S. Barańczak, Na czterdziestolecie „Kultury”, s. 17–20; J.R. Krzyżanowski, Z perspektywy Warszawy lat pięćdziesiątych, s. 21–27; J. Maurer, Moje lata z „Kulturą”, s. 28–31; N. Taylor, Od brytyjskiej polonistki, s. 32–34; R. Wasiak, Głosy o „Kulturze”, s. 35–38.

[10] W. Karpiński, Książki zbójeckie, Londyn 1988.

[11] Czterdziestolecie Instytutu Literackiego, „Arka” 1986, nr 15; 40 lat paryskiej „Kultury”. Wywiad redakcji „Tygodnika Mazowsze” z Jerzym Giedroyciem, „Tygodnik Mazowsze” 1986, nr 183; A. Sarna, Czterdziestolecie, „Most. Wolne Pismo” 1986, nr 7/8.

[12] A.S. Kowalczyk, Giedroyc i „Kultura”, Wrocław 1999 [seria Wydawnictwa Dolnośląskiego „A to Polska właśnie”].

[13] A. Kłossowski, Polski ruch wydawniczy we Francji po II wojnie światowej (1945–1989), cz. 1, „Editor” 1990, t. 3, s. 15–35; idem, Instytut Literacki w Paryżu, „Nowe Książki” 1991, nr 8; idem, Polskie oficyny wydawnicze na obczyźnie, Warszawa 1993; M. Ptasińska, Oficyna wydawnicza z Maisons-Laffitte, „Kieleckie Studia Bibliologiczne” 1995, t. 2, s. 59–74.

[14] A. Mencwel, Studium sukcesu. Przykład „Kultury” (1946–1956) [w:] Przedwiośnie czy potop. Studium postaw polskich w XX wieku, Warszawa 1998.

[15] K. Pomian, W kręgu Giedroycia, Warszawa 2000, s. 15–71.

[16] Literatura polska na obczyźnie 1940–1960, red. T. Terlecki, t. 1–2, Londyn 1964. Zasługi Instytutu zostały dostrzeżone niemal we wszystkich szkicach tej pracy zbiorowej.

[17] M. Danilewicz-Zielińska, Szkice o literaturze...

[18] Literatura emigracyjna 1939–1989, red. J. Garliński i in., t. 1–2, Katowice 1994.

[19] R. Habielski, Życie społeczne i kulturalne emigracji, Warszawa 1999 [Druga Wielka Emigracja 1945–1990, t. 3].

[20] K. Dybciak, Literacka działalność Instytutu Literackiego [w:] Literatura źle obecna. Rekonesans, Londyn 1984, s. 11–23; idem, Panorama literatury na obczyźnie, Kraków 1990.

[21] J. Zieliński, Leksykon polskiej literatury emigracyjnej, wyd. 1, Lublin 1989, wyd. 2, Lublin [1991], s. 187–188.

[22] Leksykon kultury polskiej poza krajem od roku 1939, t. 1, red. K. Dybciak, Z. Kudelski, Lublin 2000.

[23] A.S. Kowalczyk, Giedroyc i...

[24] A.S. Kowalczyk, „Kultura” chodzi własnymi drogami. Giedroyc i pisarze [w:] Z. Kudelski, Spotkania z paryską „Kulturą”, Lublin 1995, s. 48–62. Sesja odbyła się w Lublinie w dniach 10–13 maja 1994 r.

[25] K. Pomian, Pisarze „Kultury” [w:] idem, W kręgu..., s. 46–50.

[26] L. Szaruga, Przestrzeń spotkania, Lublin 2001.

[27] R. Gorczyńska, Giedroyc literacki [w:] Jerzy Giedroyc. Redaktor, polityk, człowiek, zebrał, do druku przygotował i wstępem poprzedził K. Pomian, Lublin 2001, s. 67–88.

[28] K. Kopczyński, Wśród „zagubionych romantyków”. „Kultura” podczas przełomu październikowego [w:] Między Polską a światem. Kultura emigracyjna po 1939 roku, red. M. Fik, Warszawa 1992, s. 149–162.

[29] Z. Girzyński, Jerzy Giedroyc a „przełom październikowy” w Polsce [w:] Archiwum Emigracji, Toruń 2002/2003, z. 5/6, s. 143–153; zob. także R. Wawryniewicz, Od „gomułkizmu” do „rewizjonizmu” – paryska „Kultura” w latach 1956–1958, „Głos” 1991, nr 70/71.

[30] A. Friszke, Jerzego Giedroycia praca u podstaw (1956–1976) [w:] Z. Kudelski, Spotkania..., s. 11–36.

[31] R. Habielski, Między Londynem a Maisons-Laffitte [w:] Z. Kudelski, Spotkania..., s. 71–92.

[32] M. Alberska, Październik 1956 w świetle polskiej prasy emigracyjnej [w:] „Acta Universitatis Wratislaviensis. Politologia”, t. 13, Wrocław 1994, s. 69–81; idem, Ośrodki emigracji polskiej wobec kryzysów politycznych w kraju (1956–1981), Wrocław 2000; A. Friszke, Życie polityczne emigracji, Warszawa 1999 [Druga Wielka Emigracja 1945–1990, t. 1]; P. Ziętara, Emigracja wobec Października. Postawy polskich środowisk emigracyjnych wobec liberalizacji w PRL w latach 1955–1957, Warszawa 2001.

[33] M.S. Wolański, Środowiska emigracyjne w Londynie i Paryżu a kwestia stosunków polsko-niemieckich (1949–1972), Warszawa 1994; idem, Europa Środkowo-Wschodnia w myśli politycznej emigracji politycznej 1945–1975, Wrocław 1996.

[34] P. Machcewicz, Emigracja w polityce międzynarodowej, Warszawa 1999 [Druga Wielka Emigracja 1945–1990, t. 2].

[35] J. Korek, Paradoksy...

[36] Wizja Polski...

[37] Zob. M. Ptasińska, Rzymskie lata Instytutu Literackiego, „Zeszyty Historyczne” 2001, z. 137, s. 3–34.

[38] Na podstawie dokumentów z archiwum IPN i AAN powstały artykuły: M. Ptasińska, Kryptonim „Rable”. O próbach „werbunku” Zygmunta Hertza, „Zeszyty Historyczne” 2004, z. 147, s. 79–106; Inwigilacja Instytutu Literackiego przez Służbę Bezpieczeństwa w czasach Gomułki [w:] Aparat bezpieczeństwa wobec emigracji politycznej i Polonii, red. R. Terlecki, Warszawa 2005.

[39] Zob. J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy 1946–1961, wybrał, opracował i wstępem opatrzył J. Zieliński, Warszawa 1997; J. Giedroyc, W. Gombrowicz, Listy 1950–1969, wybrał, wstępem i przypisami opatrzył A.S. Kowalczyk, Warszawa 1993; J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy 1950–1987, wybrał, opracował i wstępem opatrzył W. Karpiński, Warszawa 1995; J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy 1949–1956, cz. 1–2, wybrał i wstępem poprzedził K. Pomian, przypisami i indeksami opatrzyli J. Krawczyk, K. Pomian, Warszawa 1999; J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy 1946–1969, cz. 1–2, wybrał, opracował i wstępem opatrzył A.S. Kowalczyk, Warszawa 1998; J. Giedroyc, M. Wańkowicz, Listy 1945–1963, wyboru dokonała i wstępem opatrzyła A. Ziółkowska-Boehm, przypisy opracowali A. Ziółkowska-Boehm, J. Krawczyk, Warszawa 2000; J. Nowak-Jeziorański, J. Giedroyc, Listy 1952–1998, wybór, opracowanie i wstęp D. Platt, Wrocław 2001.

[40] J. Giedroyc, Emigracja ukraińska. Listy 1950–1982, wybór, wstęp i przypisy B. Berdychowska, przekład listów autorów ukraińskich O. Hnatiuk, Warszawa 2004.

[41] Z. Hertz, Listy do Czesława Miłosza 1952–1979, wybór i opracowanie R. Gorczyńska, Paryż 1992.

[42] A. Bobkowski, Przysiągłem sobie, że jeśli umrę, to nie w tłumie... Korespondencja z Anielą Mieczysławską 1951–1961, do druku podał, wstępem i przypisami opatrzył A.S. Kowalczyk, Wałbrzych 2003; Andrzej Bobkowski i Radio Wolna Europa. Korespondencja z Janem Nowakiem-Jeziorańskim, opracowała i przygotowała do druku V. Wejs-Milewska, „Kresy” 2003, nr 4, s. 199–215. Ponadto wykorzystałam m.in. korespondencję: Z listów do Mieczysława Grydzewskiego 1946–1966, wybór, wstęp i opracowanie R. Habielski, Londyn [1990]; Samotność słowa. Z listów do Wacława Iwaniuka, opracowanie i wstęp L.M. Koźmiński, Lublin 1995; Gombrowicz – walka o sławę, układ, przedmowy, przypisy J. Jarzębski, t. 1–2, Kraków 1996; J. Stempowski, Dziesięć listów (III). Do B. Korzeniewskiego, wybór i opracowanie J. Timoszewicz, „Zeszyty Literackie” 1999, nr 2, s. 116–119; J. Stempowski, Listy [do M. i J. Czapskich, J. Kotta, C. Miłosza, M. i St. Stempowskich, W. Weintrauba, J. Wittlina], słowo wstępne J. Kott, W. Karpiński, posłowie A.S. Kowalczyk, wybór i redakcja B. Toruńczyk, [Warszawa] 2000.

[43] J. Giedroyc, Autobiografia na cztery ręce, słowo wstępne J. Giedroyc, opracował i posłowiem opatrzył K. Pomian, Warszawa 1994; I. Chruślińska, Była raz „Kultura”... Rozmowy z Zofią Hertz, Warszawa 1994. Do najlepszych wywiadów Giedroycia i jego najbliższej współpracownicy należą: [B. Toruńczyk], Rozmowa z Jerzym Giedroyciem sprzed dwunastu lat [w:] Zostało tylko słowo... Wybór tekstów o „Kulturze” paryskiej i jej twórcach, Lublin [b.d.w.], s. 60–85; eadem, Rozmowa z Zofią Hertz [w:] ibidem, s. 99–112; Redaktor i róże. Zofia Hertz, Jerzy Giedroyc [w:] R. Gorczyńska, Portrety paryskie, Kraków 1999, s. 33–55; Soplicowo w Maisons-Laffitte. Z Zofią Hertz rozmawia Stanisław Bereś, „Odra” 2000, nr 1, s. 31–34. Istotną rolę odegrały również dwa tomy listów Gombrowicza z pisarzami (Gombrowicz – walka...).

[44] E. Berberyusz, Książę z Maisons-Laffitte, Gdańsk 1995; K. Pomian, Giedroyc: sylwetka [w:] idem, W kręgu..., s. 9–11; idem, Redaktor i publicysta – o polityce „Kultury” [w:] ibidem, s. 115–149.

[45] Jerzy Giedroyc. Redaktor...; zob. też A. Friszke, Na pożegnanie Jerzego Giedroycia, „Więź” 2000, nr 11, s. 112–120; R. Habielski, Laboratorium „Kultury”, ibidem, s. 207–211.

[46] J. Czapski, Świat w moich oczach, rozmowy przeprowadził P. Kłoczowski, Ząbki–Paryż 2001; W. Karpiński, O Józefie Czapskim: Słowa i widzenie [w:] Zostało tylko słowo..., s. 86–98.

[47] Cz. Miłosz, Słowo wstępne [w:] I. Chruślińska, Była raz „Kultura”..., s. 5–8; W.A. Zbyszewski, Zagubieni romantycy, „Kultura” 1959, nr 10/144, s. 27–46; B. Osadczuk, Wspomnienie, „Zeszyty Historyczne” 2003, z. 145, s. 3–6; I. Chruślińska, Zosia, ibidem, s. 7–11; M. Ptasińska, Strażniczka „Zniczu”, ibidem, s. 11–22; R. Gorczyńska, Wybór Zofii, ibidem, s. 23–32.

[48] Cz. Miłosz, Był raz... [w:] Z. Hertz, Listy..., s. 493–504.

[49] L. Szaruga, To można było przewidzieć. O Juliuszu Mieroszewskim [w:] Z. Kudelski, Spotkania..., s. 63–70; R. Habielski, Realizm, wizje i sny romantyków. O pisarstwie Juliusza Mieroszewskiego [w:] J. Mieroszewski, Finał klasycznej Europy, Lublin 1997, s. 5–50; idem, Materiały do refleksji i zadumy (Juliusz Mieroszewski), „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 1993, nr 3, s. 215–220; K. Pomian, Aktualność Mieroszewskiego [w:] idem, W kręgu..., s. 75–114.

[50] G. Herling-Grudziński, Najkrótszy przewodnik po sobie samym, opracowanie i przygotowanie tekstu do druku W. Bolecki, Kraków 2000.

[51] M. Dąbrowska, Dzienniki powojenne, wybór, wstęp i przypisy T. Drewnowski, t. 1: 1945–1949, t. 2: 1950–1954, t. 3: 1955–1959, t. 4: 1960–1965, Warszawa 1997; A. Kijowski, Dzienniki 1955–1969, wybór i opracowanie tekstu K. Kijowska, J. Błoński, Kraków 1998.

[52] M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1958–1962, Warszawa 1998.

[53] A. Friszke, Życie polityczne...; P. Machcewicz, Emigracja w polityce...; R. Habielski, Życie społeczne... [Druga Wielka Emigracja 1945–1990, t. 1–3].

[54] A. Friszke, Polska. Losy państwa i narodu 1939–1989, Warszawa 2003; A. Paczkowski, Pół wieku dziejów Polski 1939–1989, Warszawa 1995; W. Roszkowski, Historia Polski 1914–1996, Warszawa 1997.

[55] W. Roszkowski, Półwiecze. Historia polityczna świata po 1945 roku, Warszawa 2002; S. Parzymies, Stosunki międzynarodowe w Europie 1945–1999, Warszawa 1999; I.M. Wall, L’influence americaine sur la politique française 1945–1954, Paris 1989.

[56] P. Grémion, Konspiracja wolności. Kongres Wolności Kultury w Paryżu (1950–1975), Warszawa 2004.

[57] Zob. m.in.: K. Kopczyński, Przed przystankiem Niepodległość. Paryska „Kultura” i Kraj w latach 1980–1989, Warszawa 1990; J. Korek, „Przylegać do rzeczywistości”. Stanowiska i spory w „Kulturze” w latach 1968–1975 [w:] „Acta Sueco-Polonica” 1993, nr 1, s. 113–166; K. Kopczyński, O Jerzym Giedroyciu i polityce polskiej lat 1989–1994 [w:] Z. Kudelski, Spotkania..., s. 37–47; A. Friszke, Jerzego Giedroycia praca u podstaw (1956–1976) [w:] Z. Kudelski, Spotkania..., s. 11–36; Wizja Polski...

[58] K. Dybciak, Dzieje i dorobek Instytutu Literackiego [w:] Zostało tylko słowo..., s. 14–17.

[59] J. Kowalik, „Kultura” 1947–1957. Bibliografia zawartości treści. Działalność wydawnicza (1946–maj 1959), Paryż 1959.

1. Geneza Instytutu Literackiego do 1947 roku)

[1] Polskie Siły Zbrojne w II wojnie światowej, t. 2: Kampanie na obczyźnie, cz. 2, Londyn 1975.

[2] Barwny opis początków współpracy „ramzesów” i „prawosławnych” w: Z. Bau, „Salus” i konspiracja Klimkowskiego, „Kultura” 1978, nr 1/2 (364/365), s. 90–98; nr 3 (366), s. 31–41; nr 4 (367), s. 29–49.

[3] S. Kopański, Wspomnienia wojenne 1939–1946, Londyn 1961, s. 238–244.

[4] O.S. Czarnik, Życie kulturalne Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich [w:] Instytucje – publiczność – system lektury, t. 6, Warszawa 1997, s. 162–200.

[5] M. Młotek, Samodzielna Brygada Strzelców Karpacka. 25 lat po Tobruku i Gazali, „Zeszyty Historyczne” 1967, z. 11, s. 147–167; z. 12, s. 116–139.

[6] Dokładny opis dziejów Armii Polskiej w ZSRR przedstawili m.in.: Z. Wawer, Znów w polskim mundurze. Armia Polska w ZSRR sierpień 1941–marzec 1942, Warszawa 2001; P. Żaroń, Armia Andersa, Toruń 1997.

[7] Dywizja Lwów. Wspomnienia żołnierskie z ZSRR i z Iraku, Warszawa 1991, s. 274.

[8] J. Czapski, Na nieludzkiej ziemi, Warszawa 1990, s. 228, 254; zob. też Z. Racięski, Pisklęce lata „Orła Białego”, „Zeszyty Historyczne” 2001, z. 138, s. 146–152; J. Czapski, Relacja o pracy Biura Propagandy i Kultury w 1942 r. [w:] idem, ibidem, s. 152–158.

[9] Nina Taylor podała, iż z „syberyjskiego piekła” wydostało się ponad stu literatów (N. Taylor, Proza zsyłkowa [w:] Literatura emigracyjna 1939–1989, t. 1, Katowice 1994, s. 262–264).

[10] Polskie Siły Zbrojne..., t. 2, s. 278, 295.

[11] P. Żaroń, Armia..., s. 144.

[12] Szerzej problem ten omówili m.in.: Cz. Czapliński, Polskie szkolnictwo podstawowe i średnie na obczyźnie [w:] Oświata, książka i prasa na obczyźnie, Prace Kongresu Kultury Polskiej, t. 9, Londyn 1989, s. 22–32; J. Draus, Oświata na Bliskim i Środkowym Wschodzie 1939–1950, Lublin 1993; J. Gawenda, Wyższe szkolnictwo polskie na obczyźnie [w:] Oświata, książka..., s. 11–21.

[13] W wojsku działania te spoczywały głównie na Ministerstwie Obrony Narodowej, Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie (w poszczególnych formacjach zajmowały się tym różne placówki, np. Wydawnictwo Literackie Oddziału Opieki nad Żołnierzem Dowództwa 1. Korpusu). Działalność wydawniczą prowadziły państwowe delegatury: MSZ, Ministerstwa Informacji i Dokumentacji, a przede wszystkim Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Oficyny społeczne to przedstawicielstwa znanych na całym świecie YMCA i PCK z ich polskimi odpowiednikami (J. Zabielska, Instytucje i firmy wydawnicze – oficyny drukarskie [w:] Literatura polska na obczyźnie..., t. 2, s. 549–572; M. Danilewicz-Zielińska, Szkice o literaturze...; J. Święch, Literatura polska w latach II wojny światowej, Warszawa 1997).

[14] Z. Dunin-Wilczyński, Wojsko polskie w Iraku 1942–1943, Warszawa 1993, s. 116.

[15] M. Danilewicz-Zielińska, Szkice o literaturze..., s. 106.

[16] Bibliography of Books in Polish or relating to Poland published outside Poland, compiled by Janina Zabielska, t. 1: 1939–1951, London 1953, s. 28–35; t. 2: 1952–1957, Supplements to 1939–1951, London 1959, s. 31–35. Obraz produkcji wydawniczej na tym obszarze dają także bibliografie: M. Gołaszewska, S. Kościałkowski, Polonica bibliograficzne irańskie z lat 1942–1944, „Studia Irańskie” 1945, t. 3; M. Gołaszewska, S. Kościałkowski, R. Zdzieński, Polonica bibliograficzne irańskie z roku 1945 tudzież uzupełnienia do lat 1942–1944, „Teka Bejrucka” 1949, zeszyt B; S. Kościałkowski, M. Łagowska, Polonica bibliograficzne libańskie z lat 1942–1949, ibidem.

[17] I. Wieniewski, Wznowienia tekstów pisarzy polskich i obcych [w:] Literatura polska na obczyźnie..., t. 1, s. 445–452.

[18] Dane przytoczone za: S. Lewandowska, Prasa polskiej emigracji wojennej 1939–1945, Warszawa 1993, s. 289–290. To jedyna do tej pory próba całościowego potraktowania tej problematyki.

[19] M. Danilewicz-Zielińska, Szkice o literaturze..., s. 99; zob. też „Pamiętnik Teatralny” 1963, z. 1–4 (w całości poświęcony teatrowi w czasie wojny i okupacji); J. Czachowska, M.K. Maciejewska, T. Tyszkiewicz, Literatura polska i teatr w latach II wojny światowej. Bibliografia, Wrocław 1983–1986.

[20] W wyniku licznych reorganizacji PSZ na Bliskim i Środkowym Wschodzie często błędnie podaje się pełne nazwy jednostek. W przypadku tego oddziału najpierw był to Wydział Informacji i Oświaty APW 19 IX 1943 r. przemianowany – po usamodzielnieniu się Oddziału Informacji – na Wydział Propagandy i Oświaty APW, by dalej – po wyodrębnieniu 23 XII 1943 r. Służby Oświatowej APW – przyjąć nazwę Oddziału Propagandy i Kultury APW. Mimo że 2. Korpus działał od lipca 1943 r., to dopiero reorganizacja z 5 X 1944 r. powołała Oddział Kultury i Prasy 2. Korpusu (IPMS, Kolekcja gen. Andersa, XI.9/7, XIa.12/7).

[21] IPMS, Kolekcja gen. Andersa, XIa.12/7, Sprawozdanie Oddziału Kultury i Prasy 2. Korpusu z prac kulturalno-prasowych wykonanych w okresie kampanii włoskiej, [1946 r.], k. 4.

[22] British Military Censorship sprzeciwiało się opublikowaniu Wspomnień starobielskich Czapskiego i wysłało list w tej sprawie do ministra delegata rządu do spraw polskich na Wschodzie Bolesława Leitgebera (IPMS, Kolekcja gen. Andersa, XI.9/2). Po przeanalizowaniu sprawy radca Ambasady RP w Kairze Józef Marlewski w liście do gen. Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza uznał ich wydanie „za mogące przynieść sprawie polskiej więcej trudności aniżeli korzyści” (IPMS, Kolekcja gen. Andersa, XI.9/2). Ze względu na angielską cenzurę książka Kazimierza Zamorskiego i Stanisława Starzewskiego Sprawiedliwość sowiecka została w 1945 r. wydana we Włoszech pod pseudonimami Sylwester Mora i Piotr Zwierniak. Interesujących informacji na ten temat dostarczają również artykuły Hanny Świderskiej: Z dziejów polskiej prasy opozycyjnej w Londynie 1941–45, „Zeszyty Historyczne” 1992, z. 101, s. 56–82; Z dziejów polskiej prasy w Anglii 1944–45, „Zeszyty Historyczne” 1996, z. 115, s. 193–209; Z dziejów polskiej prasy w Anglii. Likwidacja prasy 2. Korpusu, „Zeszyty Historyczne” 1998, z. 126, s. 55–64.

[23] IPMS, Kolekcja gen. Andersa, XIa.12/7, Sprawozdanie Oddziału Kultury i Prasy 2. Korpusu z prac kulturalno-prasowych wykonanych w okresie kampanii włoskiej, [1946 r.], k. 4.

[24] Ibidem, k. 5.

[25] R.K. Lewański, Literatura 2. Korpusu Polskiego we Włoszech [w:] Literatura polska na obczyźnie, Londyn 1985, s. 26–42.

[26] Z. Stahl, Generał Anders i 2. Korpus, Londyn 1989.

[27] IPMS, Kolekcja gen. Andersa, XIa.12/7, Sprawozdanie z pracy Wydziału Kultury i Prasy, Referatów Kultury i Prasy oraz oficerów ideowo-wychowawczych za okres 1 VII–30 IX 1944 r., s. 7–8.

[28] O problematyce poruszanej na łamach prasy emigracyjnej i jej znaczeniu w czasie II wojny światowej pisali m.in.: S.J. Paprocki, Literatura dokumentalna w czasopismach [w:] Literatura polska na obczyźnie..., t. 2, s. 35–167; L. Ciołkoszowa, Publicystyka [w:] ibidem, s. 169–296; T. Wyrwa, Wizja niepodległej Polski w prasie emigracyjnej we Francji w latach 1939–1940 [w:] Krytyczne eseje z historii Polski XX wieku, Warszawa–Kraków 2000, s. 101–112; idem, Oświata i propaganda Rządu Polskiego na Emigracji podczas drugiej wojny światowej, „Zeszyty Historyczne” 1994, z. 108, s. 83–98.

[29] IPMS, Kolekcja gen. Andersa, XIa.12/7, Sprawozdanie z pracy Wydziału Kultury i Prasy, Referatów Kultury i Prasy oraz oficerów ideowo-wychowawczych za okres 1–31 III 1946 r., s. 26.

[30] IPMS, Kolekcja gen. Andersa, XIa.12/7, Sprawozdanie z pracy Wydziału Kultury i Prasy, Referatów Kultury i Prasy oraz oficerów ideowo-wychowawczych za okres 1 X–31 XII 1945 r., s. 11.

[31] Całość serii prezentuje: J. Bielatowicz, Bibliografia druków polskich we Włoszech 1 IX 1939–1 IX 1945, Rzym 1945.

[32] Działalność tę prowadził Wydział III Oddziału Kultury i Prasy, składający się z Biura Studiów i Biura Dokumentów. O ich znaczeniu i zakresie pracy dla 2. Korpusu w: K. Zamorski, Dwa tajne biura 2. Korpusu, Londyn 1990.

[33] Szerzej w: K. Jaworska, Wydawnictwa i działalność informacyjna Drugiego Korpusu w języku włoskim [w:] „Pamiętnik Literacki” 1991, t. 16, s. 84–99.

[34] W. Wasiutyński, Literatura religijna [w:] Literatura polska na obczyźnie..., t. 1, s. 453–466.

[35] Dokładne zestawienia statystyczne produkcji wydawniczej w: IPMS, Kolekcja gen. Andersa, XIa.30/12, Trzylecie pracy Sekcji Wydawniczej 2. Korpusu. Zasięg terenowy; zob. też Bibliografia wydawnictw szkolnych w Palestynie i we Włoszech, 8 V 1942–7 V 1946, oprac. J. Oktawiec, Bari 1946.

[36] Generał Anders darzył Czapskiego wielkim zaufaniem, czego dowodem była powierzona mu misja odnalezienia zaginionych oficerów polskich. Swe poszukiwania Czapski opisał w książce Na nieludzkiej ziemi.

[37] J. Czapski, Na nieludzkiej..., s. 224–225.

[38] IPMS, Kolekcja gen. Andersa, XIa.6/7, Pismo podpisane przez rtm. Józefa Czapskiego, 26 V 1943 r., [k. 140–143].

[39] A.S. Kowalczyk, Jerzy Giedroyc w Bukareszcie (1939–1940), „Zeszyty Historyczne” 2001, z. 136, s. 3–41; J. Krawczyk, Jerzy Giedroyc 1906–2001 [w:] Jerzy Giedroyc. Redaktor..., s. 17–18.

[40] Czapski z Giedroyciem poznali się, co prawda przelotnie, już w okresie międzywojennym u Dymitra Fiłosofowa, który zorganizował klub dyskusyjny „Domik w Kołomnie”. W spotkaniach tych uczestniczyli m.in. Czapski z siostrą Marią, Jerzy i Stanisław Stempowscy, Maria Dąbrowska (M. Dąbrowska, Dzienniki powojenne..., t. 1: 1945–1949, s. 273–276; W. Stanisławski, „Rycerz przegranej sprawy”? Kontakty Dymitra Fiłosofowa z polskimi elitami kulturalnymi [w:] Emigracja rosyjska. Losy i idee, red. R. Baucker, Z. Karpus, Łódź 2002, s. 313–328).

[41] Według Jana Kowalika zabiegi Czapskiego i Giedroycia w Palestynie spowodowały, iż „Orzeł Biały” „rozwinął się do poziomu wielkiego pisma, kształtującego kierunek ideowy nie tylko wojska” (J. Kowalik, Czasopiśmiennictwo [w:] Literatura polska na obczyźnie..., t. 2, s. 435).

[42] I. Chruślińska, Była raz „Kultura”..., s. 35–36.

[43] Z. Kudelski, Studia o Herlingu-Grudzińskim. Twórczość – recepcja – biografia, Lublin 1998, s. 298.

[44] J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 105.

[45] G. Herling-Grudziński, Najkrótszy przewodnik..., s. 51.

[46] IPMS, Kolekcja gen. Andersa, XIa.30/1, Księga Ewidencji Personalnej Wydziału Kultury i Prasy 2. Korpusu. Obsada oficerska Jednostki Organizacyjnej, 21 I 1945 r.

[47] Ich odejście należy wiązać ze zmianą polityki propagandowej Andersa. Przybrała ona wyraźny kurs antysowiecki, gdy okazało się, że Stanisław Mikołajczyk, następca gen. Sikorskiego na stanowisku premiera, prowadził zbyt ugodową politykę wobec Związku Radzieckiego. Powstał konflikt między Mikołajczykiem a Naczelnym Wodzem gen. Kazimierzem Sosnkowskim, popieranym przez dowódcę 2. Korpusu i mającym silne oparcie w wojsku. Do premiera dochodziły informacje z Włoch o „działaniu tam różnych grup antyrządowych, jakoby pieczołowicie chronionych przez Sosnkowskiego. Powtarzały się nazwiska Poniatowskiego, Drymmera, Giedroycia” (M. Pestkowska, Kazimierz Sosnkowski, Wrocław 1995, s. 164). W opinii gen. Andersa Mikołajczyk, podobnie jak Sikorski, okazał się zbyt uległy wobec Stalina i nie doceniał wysiłku wojska. Napięcie pomiędzy zwierzchnikiem sił zbrojnych a głową rządu rosło. Po usilnych zabiegach Mikołajczyka Sosnkowski został zwolniony 30 IX 1944 r. (szerzej o tym: A. Paczkowski, Stanisław Mikołajczyk czyli klęska realisty, Warszawa 1991, s. 64–103). Generał Anders, przewidując taką sytuację, zdołał wcześniej dokonać zmian personalnych w Oddziale Kultury i Prasy, które wzmocniły w nim wpływy płk. Wincentego Bąkiewicza, szefa II Oddziału.

[48] IPMS, Kolekcja gen. Andersa, XIa.30/2, Wydział Kultury i Prasy 2. Korpusu. Ewidencja oficerów i szeregowych. Rozkaz Personalny Dowództwa AWP nr 86/44, 21 I 1945 r. Tu znajduje się również potwierdzenie odbioru dokumentów, ewidencja 427/44.

[49] IPMS, Kolekcja gen. Andersa, XI.17/6, Zarządzenie Dowództwa 2. Korpusu – Kwatermistrz, 21 IX 1945 r.

[50] IPMS, Kolekcja gen. Andersa, XIa.30/2, Ewidencja oficerów i szeregowych. Rozkaz Personalny Dowództwa AWP nr 86/44, 21 I 1945 r. Ani w autobiografii Giedroycia, ani w źródłach archiwalnych nie znalazłam informacji o jego działalności w ostatnich miesiącach wojny. W swych ustaleniach oparłam się na materiałach, do których udało mi się dotrzeć. W dokumentach Oddziału Kultury i Prasy 2. Korpusu Polskiego pojawiła się nota mówiąca o wyjeździe Giedroycia do MON, do Londynu (IPMS, Kolekcja gen. Andersa, XI.9/5), niepotwierdzona jednak przez inne źródła (AIL ML, List Adama Pragiera do gen. Władysława Andersa Naczelnego Wodza PSZ, b.d.). Najprawdopodobniej list datowany był w tym samym czasie, co przydział do Departamentu Kontynentalnego i być może skończyło się jedynie na wezwaniu do MON (J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 108–109). Wątpliwości nie rozwiało również kalendarium życia Giedroycia sporządzone przez Jacka Krawczyka zamieszczone w książce-hołdzie, wydanej w pierwszą rocznicę śmierci Redaktora (J. Krawczyk, Jerzy Giedroyc 1906–2000..., s. 14–31).

[51] Wskazują na to listy Czapskiego do gen. Władysława Andersa, gen. Kazimierza Wiśniowskiego, płk. Wincentego Bąkiewicza (Biblioteka Czartoryskich w Krakowie, Kolekcja placówki paryskiej, bez sygnatury, w opracowaniu).

[52] M. Ptasińska, Strażniczka „Zniczu”..., s. 14–17.

[53] J. Czapski, Na nieludzkiej..., s. 226.

[54] IPMS, Kolekcja Andersa, XI.1/11, Notatka Biura Studiów Oddziału Kultury i Prasy 2. Korpusu napisana na rozkaz dowódcy 2. Korpusu do jego dyspozycji, Rzym, 19 I 1945 r.

[55] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do płk. Ignacego Witka, 4 II 1948 r.

[56] J. Kowalik, „Kultura” 1947–1957. Bibliografia..., s. 375.

[57] I. Chruślińska, Była raz „Kultura”..., s. 43.

[58] Biblioteka Czartoryskich w Krakowie, Archiwum Czapskiego, Kolekcja placówki paryskiej, List Józefa Czapskiego do płk. Wincentego Bąkiewicza, Paryż, 14 XII 1945 r. Zastanawiające, że Giedroyc w swej autobiografii nie wspomniał o tej roli Bąkiewicza, podkreślił jedynie wrogość pułkownika do niego (J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 106, 107, 113, 127).

[59] Biblioteka Czartoryskich w Krakowie, Archiwum Czapskiego, Kolekcja placówki paryskiej, List płk. Wincentego Bąkiewicza do Józefa Czapskiego, Londyn, 2 II 1946 r. Kolejna partia ich korespondencji znajduje się w Londynie (IPMS, Kolekcja Andersa XIa.30/7). Józef Zielicki był zastępcą Czapskiego w Paryżu.

[60] Zbigniew S. Siemaszko wypowiedział się o pułkowniku: „Na ogół był on mało znany, a tymczasem odnosi się wrażenie, iż wywierał poważny wpływ na polski sztab w ZSRR, a później na Środkowym Wschodzie i we Włoszech. W ciągu całego tego okresu miał on również łatwy dostęp do gen. Andersa i z pewnością był jednym z jego doradców” (Z.S. Siemaszko, Niektóre wypowiedzi płk. W. Bąkiewicza, „Zeszyty Historyczne” 1974, z. 29, s. 144–156).

[61] Rolę Pragiera w powstaniu oficyny potwierdziła również Lidia Ciołkoszowa (L. Ciołkoszowa, Spojrzenie wstecz. Rozmowy przeprowadził Andrzej Friszke, Paryż 1995, s. 225).

[62] AIL ML, Projekt sporządzony przez Jerzego Giedroycia, 14 II 1946 r. Przypuszczalnie planów tych było więcej, a ten stanowił podsumowanie poprzednich. Prawdopodobnie Redaktor rozsyłał projekty do wszystkich, których chciał zainteresować swoją koncepcją.

[63] IPMS, Kolekcja gen. Andersa, XI.a 30/7, List Adama Pragiera do Jerzego Giedroycia, 24 II 1946 r.

[64] AIL ML, Pismo gen. Władysława Andersa do wiadomości szefa Służby Pieniężnej oraz kierownika Instytutu Wydawniczego, 11 II 1946 r.

[65] Ibidem, List Adama Pragiera do Jerzego Giedroycia, Londyn, 15 III 1946 r.

[66] Przemawia za tym korespondencja pomiędzy zainteresowanymi osobami przechowywana w trzech archiwach: AIL ML, IPMS w Londynie i Bibliotece Czartoryskich w Krakowie, Archiwum Czapskiego, Kolekcja placówki paryskiej.

[67] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do prezydenta Władysława Raczkiewicza, 26 X 1946 r. Wynika z niego, że Redaktor został osobiście przyjęty przez prezydenta w tej sprawie.

[68] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do ministra przemysłu, handlu i żeglugi Jana Kwapińskiego, 26 X 1946 r.

[69] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do gen. Józefa Wiatra, dowódcy Jednostek Wojska na Środkowym Wschodzie 1945–1947, 29 III 1946 r.

[70] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Janiny Pilatowej, 29 III 1946 r. Pilatowa pracowała w Sekcji Wydawniczej Jednostek Wojska na Środkowym Wschodzie w latach 1943–1947, gdzie brała czynny udział w akcjach kulturalno-wydawniczych.

[71] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stefanii Zahorskiej, 8 IV 1946 r. Pisarka współpracowała z londyńskimi „Wiadomościami”, na ich łamach systematycznie publikowała felietony pod wspólnym z Pragierem pseudonimem Pandora.

[72] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Adama Pragiera, 3 III 1946 r.; ibidem, Pismo Jerzego Giedroycia do delegata szefa Służby Pieniężnej Sztabu Głównego płk. Ignacego Witka, Rzym, 18 IX 1946 r.

[73] Problemy te sygnalizował Redaktor w liście do Jerzego Niezbrzyckiego [Ryszarda Wragi] z 29 VII 1946 r. oraz do Stanisława Gierata z 4 VII 1946 r. (oba listy w AIL ML).

[74] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Jerzego Niezbrzyckiego [Ryszarda Wragi], 29 VII 1946 r.

[75] IPMS, Kolekcja gen. Andersa, XI.17/6, Rozkaz szefa Sztabu Głównego gen. dyw. Stanisława Kopańskiego w sprawie wstępowania do PKPiR, 3 IX 1946 r. Zdając sobie jednak sprawę z trudnego wyboru żołnierzy PSZ i ich braku zaufania do Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej, gen. Kopański oświadczył, że nie zamierza wywierać na nich żadnego nacisku. Zagadnienie to poruszyli: A. Gella, Zagłada Drugiej Rzeczypospolitej 1945–1947, Warszawa 1998; J. Morawicz, Demobilizacja Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie [w:] Mobilizacja uchodźstwa do walki politycznej 1945–1990, red. L. Kliszewicz, Londyn 1995, s. 1–28; W. Leitgeber, Polski Korpus Przysposobienia i Rozmieszczenia w świetle dokumentów brytyjskich [w:] ibidem, s. 29; R. Habielski, Życie społeczne i kulturalne..., s. 22–40, rozdział Likwidacja Polskich Sił Zbrojnych. Utworzenie PKPR; T. Wyrwa, Generał Anders i demobilizacja Wojska Polskiego na Zachodzie w raportach dyplomatów francuskich, „Zeszyty Historyczne” 1988, z. 84, s. 210–217; idem, Rozbrojenie Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie [w:] Bezdroża dziejów Polski. Kraj i emigracja po 1 września 1939, wyd. 3, Lublin 2000, s. 128–171.

[76] AIL ML, Rozkaz organizacyjny Instytutu Literackiego w Rzymie, 28 IX 1946 r.

[77] Miała ona odrębną osobowość prawną. Formalnymi właścicielami OGI, podobnie jak w przypadku Instytutu, zostali obywatele włoscy Aleksander Mańkowski i Egisto de Andreis, przy czym cesje in blanco zabezpieczające prawa własności znajdowały się w rękach władz Korpusu (AIL ML, Jeden z projektów rozkazu organizacyjnego Instytutu Literackiego, [b.d.]).

[78] Instytut Literacki nie był jedynym przedsięwzięciem ekonomicznym gen. Andersa i 2. Korpusu. Zadaniem Związku Samopomocy Gospodarczej powstałego przy Funduszu Społecznym Żołnierzy 2. Korpusu było „zatrudnianie b. żołnierzy 2. Korpusu na terenie Francji w warsztatach pracy założonych przez Związek, w celu zapewnienia im bytu. [...] Związek zakupuje względnie dzierżawi fermy rolnicze, garaże i warsztaty samochodowe oraz biura transportowe, hotele i inne przedsiębiorstwa, zatrudniając w nich w pierwszym rzędzie b. żołnierzy 2. Korpusu i Polaków”. W następnych punktach podkreślono ich samodzielność i samofinansowanie zgodne z zasadami rynkowymi (IPMS, Kolekcja gen. Wiśniowskiego, 117/4, Protokół Walnego Zgromadzenia Stowarzyszenia Funduszu Społecznego Żołnierzy 2. Korpusu, 30 X 1947 r. Najprawdopodobniej fundusze na te cele wiązały się z pieniędzmi, którymi zarządzał gen. Anders. Z relacji Kazimierza Zamorskiego (Monachium, lipiec 2000 r.) wynika, że kwoty, którymi zarządzał Anders, pochodziły z pożyczek udzielonych przez rząd brytyjski PSZ tuż przed ich likwidacją w 1946 r.

[79] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Adama Pragiera, 26 X 1946 r.

[80] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Adama Pragiera, 3 IV 1946 r.

[81] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Marii Prądzyńskiej, 1 IV 1946 r.

[82] „Bardzo mi przykro, że prof. Folkierski – pisał Redaktor Pragierowi – odnosi się z pewną niechęcią do Instytutu, a jednocześnie nie stara się nam przyjść z żadną pomocą. Nie mówię już o stronie finansowej, ale o sprawach dotyczących podręczników czy nawet rękopisów. Szczegóły w tej sprawie może zresztą dostarczyć Panu Profesorowi p. Weintraub” (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Adama Pragiera, 15 VIII 1946 r.).

[83] Ibidem, Pismo Jerzego Giedroycia do drugiego zastępcy kwatermistrza 2. Korpusu, 6 XI 1946 r.

[84] Ibidem, Regulamin zajęć w Instytucie Literackim w Rzymie podpisany przez Jerzego Giedroycia, 5 XI 1946 r.

[85] Ibidem, Pismo szefa Delegatury Służby Pieniężnej Sztabu Głównego płk. Ignacego Witka wyznaczające kierownika działu finansowo-administracyjnego Instytutu Literackiego w Rzymie, 26 XI 1946 r. Giedroyc proponował stanowisko to powierzyć dr. Witoldowi Jeszkemu. Niestety nie został on przydzielony, a konsekwencje niewłaściwej decyzji dały o sobie znać w trakcie likwidacji i wszelkich rozliczeń finansowych Instytutu w Rzymie.

[86] Świadczy o tym jej korespondencja z lat 1946–1947, m.in. z Marią Prądzyńską czy z samym Giedroyciem.

[87] IPMS, Kolekcja gen. Andersa, A.XIa.30/1, Księga Ewidencji Personalnej Oddziału Kultury i Prasy 2. Korpusu, [1946 r.]. Formalnie jako ostatni został dokooptowany Grudziński, dopiero 22 VIII 1946 r., po przeniesieniu do Komendy Miasta Rzym, której podlegał cały skład Instytutu.

[88] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Zygmunta Gorgola, 24 VI 1946 r.

[89] Ibidem, Zaświadczenie podpisane przez Jerzego Giedroycia i Władysława Wąchałę, 5 VII 1946 r.

[90] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Jerzego Niezbrzyckiego [Ryszarda Wragi], 29 VII 1946 r.

[91] Pierwsza kwota została wypłacona na podstawie decyzji gen. Andersa z 11 II 1946 r., natomiast kolejne w sumie 4 mln uiszczono: 3 mln 15 kwietnia, następny zaś milion 4 V 1946 r. W całości dało to kwotę 12 mln długu, który został zabezpieczony przez wybranego męża zaufania 2. Korpusu ppłk. Sieleckiego, prawnego właściciela maszyn drukarskich (IPMS, Kolekcja gen. Wiśniowskiego, 117/4, Pismo Jerzego Giedroycia do szefa Służby Pieniężnej 2. Korpusu, 1 X 1946 r.; AIL ML, Pismo szefa Służby Pieniężnej ppłk. Kamińskiego do dyrektora administracyjnego Instytutu Literackiego por. Władysława Wąchały, 4 V 1946 r.).

[92] A. Gella, Pozbycie się Polskich Sił Zbrojnych przez brytyjski Rząd J.K.M. 1945–47, „Znaki Czasu” 1988, nr 9, s. 111.

[93] W. Anders, Bez ostatniego rozdziału, Bydgoszcz 1989, s. 356.

[94] Cz. Brzoza, Zapomniana armia. Polskie Oddziały Wartownicze w Europie (1945–1951), „Zeszyty Historyczne” 1996, z. 116, s. 3–21.

[95] Więcej na ten temat w: K. Kersten, Repatriacja ludności polskiej po II wojnie światowej. Studium historyczne, Warszawa 1974; Cz. Łuczak, Polacy w okupowanych Niemczech 1945–1949, Poznań 1993.

[96] AIL ML, Upoważnienie Jerzego Giedroycia dla Wiktora Weintrauba do reprezentowania Instytutu Literackiego w Wielkiej Brytanii, 17 VI 1946 r.

[97] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Marii Prądzyńskiej, 18 IV 1946 r.

[98] Ibidem, Oryginał umowy z podpisami Giedroycia, Piskora i Prądzyńskiej, Rzym, 1 X 1946 r.

[99] Ibidem, Umowa Libelli sp. z o.o. w osobie Józefa Antoniego Zielickiego z Instytutem Literackim w osobie Jerzego Giedroycia, Rzym, 24 X 1946 r.

[100] Ibidem, Umowa zawarta pomiędzy Wydziałem Oświaty 2. Korpusu w osobach kpt. Kazimierza Konkola i ppor. Zdzisława Poklewskiego a Instytutem Literackim reprezentowanym przez Jerzego Giedroycia i Władysława Wąchałę, 11 X 1946 r.

[101] Ibidem, Pismo Jerzego Giedroycia i Władysława Wąchały do szefa Sztabu Oddziału Kultury i Prasy 2. Korpusu, 31 VII 1946 r.

[102] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Adama Pragiera, 26 X 1946 r.

[103] Ibidem, Notatka Jerzego Giedroycia, 14 II 1946 r.

[104] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do gen. Kazimierza Wiśniowskiego, 21 IV 1946 r.

[105] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Marii Prądzyńskiej, 9 IX 1946 r.

[106] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 30 XI 1946 r. Profesor Kot pełnił funkcję ambasadora rządu warszawskiego w Rzymie w latach 1945–1947, po czym został na emigracji.

[107] Ibidem, Notatka Jerzego Giedroycia, 23 X 1946 r.

[108] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Prezydenta RP na Uchodźstwie, 26 X 1946 r.; ibidem, List Jerzego Giedroycia do Adama Pragiera, 26 X 1946 r.

[109] Ignacy Nurkiewicz – prezes Instytutu Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku.

[110] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Oskara Haleckiego, 7 XI 1946 r.

[111] Ibidem, List Oskara Haleckiego do Jerzego Giedroycia, 11 XII 1946 r.

[112] Ibidem, List Oskara Haleckiego do Jerzego Giedroycia, 14 III 1947 r.

[113] Generał Kazimierz Wiśniowski stale indagowany w tej sprawie przez Giedroycia przypomniał, że przyjęty jeszcze w Ankonie statut Instytutu wyraźnie mówił, iż jest to instytucja państwowa pod kierownictwem gen. Andersa lub osoby przez niego wskazanej. Generał nie widział potrzeby zmiany tego zapisu (AIL ML, List gen. Kazimierza Wiśniowskiego do Jerzego Giedroycia, 27 II 1947 r.). Problem ten do końca działalności CEL był punktem spornym.

[114] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do gen. Kazimierza Wiśniowskiego, Rzym, 19 II 1947 r.

[115] Redaktor przekonywał do swojej idei Pragiera (list z 13 III 1947 r.) oraz gen. Wiśniowskiego (listy z 22 I oraz 19 II 1947 r.). Charakterystyczne dla postępowania Giedroycia jest to, że wobec braku zainteresowania ze strony generała próbował dalej u ministra.

[116] AIL ML, Notatka z konferencji u gen. Kazimierza Wiśniowskiego w Paryżu, 31 III–1 IV 1947 r.

[117] AIL ML, Pismo gen. Kazimierza Wiśniowskiego do zastępcy szefa Sztabu ds. Wojska Polskiego, Dowódcy Grupy Obozów Rozmieszczenia w Forli, 1 IV 1947 r.

[118] IPMS, Kolekcja gen. Andersa, XIa.30/9, Raport Komisji Likwidacyjnej Oddziału Kultury i Prasy 2. Korpusu, 14 XI 1947 r.

[119] IPMS, Kolekcja gen. Wiśniowskiego, 117/6, Spółka Wydawnicza „Gryf”, 7 II 1947 r.

[120] Ibidem, Kolekcja gen. Wiśniowskiego, 117/6. Pismo gen. Kazimierza Wiśniowskiego do Zarządu firmy Vistula Press Ltd, Londyn, 27 IV 1947 r. Tam też wymiana pism pomiędzy mjr. Bornholtzem (list z 29 IV 1947 r.) a Vistulą (list z 2 V 1947 r.) w sprawie wyznaczenia terminu kontroli. Na uwagę zasługuje list Aleksandra Piskora do Giedroycia o stanowisku Vistuli: „Oczywiście przeprowadzenie kontroli komisowej sprzedaży wydawnictw Instytutu Literackiego przez naszą firmę jest niemożliwe w ścisłym tego słowa znaczeniu, gdyż The Vistula Press Ltd jest prywatną brytyjską spółką akcyjną. Zależy nam jednak bardzo, aby władze przełożone Instytutu Literackiego były dokładnie poinformowane o naszych wysiłkach związanych z dystrybucją książek wydawanych przez Instytut Literacki. Z tego powodu chętnie udzielimy Panu Majorowi w drodze prywatnej najbardziej szczegółowych wyjaśnień i informacji, aby mógł Pan przedstawić dokładny obraz sytuacji” (AIL ML, List Aleksandra Piskora do Jerzego Giedroycia, 2 V 1947 r.).

[121] AIL ML, Dwa listy Jerzego Giedroycia do gen. Kazimierza Wiśniowskiego, 5 V 1947 r. Pierwszy list był oficjalny, przewodni, a drugi osobisty. Jako pierwszy zaczął intrygować przeciwko Giedroyciowi Wąchała. Już we wrześniu 1946 r. próbował on przy okazji podpisywania umowy z Wydziałem Oświaty zdyskredytować postanowienia Redaktora (IPMS, Kolekcja gen. Andersa, XI.22/1, List do płk. [M. Protasewicza], 17 IX 1946 r.).

[122] AIL ML, Protokół z konferencji u gen. Andersa w sprawie Instytutu Literackiego w Rzymie, 19 V 1947 r.

[123] Ibidem, List Józefa Fryda do Egisto de Andreisa, b.d., Rzym; ibidem, List Tadeusza Siuty do Aleksandra Mańkowskiego, b.d. (z zapisem: „odszkodowanie za współpracę z człowiekiem z zasady nielojalnym wobec pracowników”); ibidem, List Aleksandra Mańkowskiego do Jerzego Giedroycia, 27 VI 1947 r. Zawierał on słowa: „Proszę o uregulowanie wszelkich spraw związanych z likwidacją personelu Instytutu i załatwienie wszelkich ewentualnych pretensji do Instytutu Literackiego. Zanim te sprawy nie będą załatwione, nie będę w stanie podpisać żadnego aktu potrzebnego dla likwidacji Casa Editrice »Lettere«. Zawiadamiam, że z dniem dzisiejszym cofam Panu udzieloną prokurę”.

[124] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do gen. Kazimierza Wiśniowskiego, 30 VI 1947 r. W całości poświęcony został problemom personalnym Instytutu. Przy końcu Redaktor stwierdził: „Nie chcąc rzucać przedwczesnych oskarżeń, dopóki cała sprawa nie zostanie ostatecznie zbadana przez Delegaturę – mogę jednak już dziś stwierdzić, że ostatnia »działalność« p. Wąchały w drukarni naraziła instytucję na ogromne straty”.

[125] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 20 VI 1947 r.

[126] AIL ML, Pismo szefa Komisji Likwidacyjnej Służby Pieniężnej we Włoszech płk. Ignacego Witka do gen. Władysława Andersa, 15 I 1948 r.

[127] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do gen. Kazimierza Wiśniowskiego,1 VII 1947 r.

[128] Ibidem, Protokół [wstępny] pomiędzy dr. Witoldem Jeszke a Egisto de Andreisem, 11 IX 1947 r.; ibidem, Protokół końcowy, 24 IX 1947 r.

[129] IPMS, Kolekcja gen. Wiśniowskiego, 117/4, Protokół Walnego Zgromadzenia Stowarzyszenia Funduszu Społecznego Żołnierzy 2. Korpusu, 30 X 1947 r.

[130] AIL ML, Pismo gen. Władysława Andersa do mjr. Józefa Czapskiego (tajne), 8 IX 1947 r.

[131] Ibidem, Sprawozdanie z likwidacji agend Instytutu Literackiego (poufne), 14 XI 1947 r.

[132] Ibidem, Pismo gen. Władysława Andersa do Jerzego Giedroycia, 27 VIII 1947 r.

[133] I. Chruślińska, Była raz „Kultura”..., s. 49.

[134] G. Herling-Grudziński, Najkrótszy przewodnik..., s. 54; zob. E. Sawicka, Widok z wieży. Rozmowy z Gustawem Herlingiem-Grudzińskim, Warszawa 1997, s. 15–18.

[135] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Adama Pragiera, 26 XI 1947 r. Prawie w całości jest poświęcony sprawie Herlinga-Grudzińskiego, wzmianka o niej także w liście do gen. Wiśniowskiego (ibidem, List Jerzego Giedroycia do gen. Kazimierza Wiśniowskiego, 3 XI 1947 r.).

[136] Ibidem, Certificat d’engagement (umowa o pracę) dla Gustawa Herlinga-Grudzińskiego i Krystyny Domańskiej-Grudzińskiej, 28 IV 1947 r.

[137] AIL ML, Projekt wydawniczy Instytutu Literackiego, [b.d.].

[138] W okresie międzywojennym firma wydawnicza Trzaska, Evert i Michalski stworzyła taką właśnie kolekcję, w której w przystępnej formie wydawano dzieła przede wszystkim angielskich naukowców, np. Dzieje świata H.G. Wellsa. Seria cieszyła się u czytelników dużą popularnością i prawdopodobnie na niej wzorował się CEL.

[139] Seria ta była również wzorowana na krakowskiej „Bibliotece Narodowej”, jej redaktorem był prof. Łukasz Kurdybacha. W latach 1943–1946 wydano w niej 102 tomy.

[140] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Janiny Pilatowej, 29 III 1946 r.

[141] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do prof. Henryka Tennenbauma, 3 IV 1946 r.

[142] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Adama Pragiera, 3 IV 1946 r. Giedroyc skierował te słowa do prof. Pragiera na początku kwietnia 1946 r., a więc jeszcze przed ogłoszeniem planu Marshalla i amerykańskiej doktryny powstrzymywania (containment).

[143] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stefanii Zahorskiej, 8 IV 1946 r.

[144] Ibidem.

[145] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Adama Pragiera, 13 III 1947 r.

[146] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Marii Prądzyńskiej, 1 IV 1946 r.; ibidem, List Jerzego Giedroycia do Marii Prądzyńskiej, 18 IV 1946 r.

[147] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do gen. Tadeusza Bora-Komorowskiego, 6 VII 1946 r.

[148] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Adama Pragiera, 3 IV 1946 r.

[149] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do ambasadora Juliusza Łukasiewicza, 29 VII 1946 r. W 1969 r. ukazały się wspomnienia ambasadora: J. Łukasiewicz, Wspomnienia z 1939 roku. Zmiana na stanowisku Prezydenta RP, „Zeszyty Historyczne” 1969, z. 267, s. 95–130.

[150] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do ambasadora Juliusza Łukasiewicza, 29 VII 1946 r. W Instytucie Literackim nie wydano projektowanej książki.

[151] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do gen. Tadeusza Bora-Komorowskiego, 6 VII 1946 r. Książka Bora nie ukazała się nigdy w Instytucie Literackim, a jego Armię Podziemną wydał w 1966 r. Veritas.

[152] Część wspomnień Ambasadora zamieszczono w „Kulturze” (M. Sokolnicki, Dziennik Ankarski, „Kultura” 1948, nr 4, s. 100–112), natomiast jako całość zostały wydane dopiero w 1965 r. przez londyński Gryf (M. Sokolnicki, Dziennik ankarski 1939–1945, Londyn 1965).

[153] AIL ML, List Zofii Hertz do Marii Prądzyńskiej, 7 V 1946 r.

[154] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do gen. Kazimierza Wiśniowskiego, 22 I 1946 r.

[155] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do płk. Jerzego Aleksandrowicza, 3 II 1947 r.

[156] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Adama Pragiera, 13 III 1947 r.

[157] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Janiny Pilatowej, 29 III 1946 r.

[158] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Janiny Pilatowej, 7 X 1946 r. Na Bliskim i Środkowym Wschodzie ze względu na ożywiony ruch wydawniczy i działalność naukowo-badawczą polskich uczonych znajdowała się pokaźna liczba poloniców (zob. M. Gołaszewska, S. Kościałkowski, Polonica bibliograficzne irańskie z lat 1942–1944, „Studia Irańskie” 1945, t. 3; M. Gołaszewska, S. Kościałkowski, R. Zdzieński, Polonica bibliograficzne irańskie z roku 1945 tudzież uzupełnienia do lat 1942–1944, „Teka Bejrucka” 1949, zeszyt B; S. Kościałkowski, M. Łagowska, Polonica bibliograficzne libańskie z lat 1942–1949, ibidem).

[159] AIL ML, List Marii Prądzyńskiej do Jerzego Giedroycia, 5 V 1946 r.

[160] Ibidem, Notatka Antoniego Plutyńskiego, [b.d.].

[161] Korespondencja poświadczająca te działania Redaktora znajduje się w archiwum Instytutu Literackiego.

[162] AIL ML, Książka kasowa prowadzona przez Zofię Hertz. Pod datą 23 V 1946 r. widnieje informacja o wysyłce okazowych egzemplarzy Legionów Henryka Sienkiewicza.

[163] Cytaty z materiału informacyjnego na skrzydełkach obwoluty Legionów.

[164] J. Bielatowicz, Przedmowa [w:] H. Sienkiewicz, Legiony, Rzym 1946, s. 26.

[165] Nowe Wydawnictwo, „Orzeł Biały” 1946, nr 20, s. 2.

[166] Oprócz notek informacyjnych ukazały się również recenzje: A. Bogusławski, „Legiony” H. Sienkiewicza, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, 17 VII 1946; [Od Redakcji], „Myśl Polska”, nr 101, 7 VIII 1946; X.G., Na historycznym szlaku. Legiony Dąbrowskiego – 2. Korpus, „Tygodnik Jednostek Wojska na Środkowym Wschodzie, nr 35, 1 IX 1946; W.O., Ostatnia powieść H. Sienkiewicza „Legiony” zostały wydane przez Instytut Literacki w Rzymie, „Gazeta Polska (Środkowy Wschód)”, 17 XII 1946.

[167] G. Herling-Grudziński, „Księgi narodu i pielgrzymstwa polskiego” na nowej emigracji [w:] A. Mickiewicz, Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego, Rzym 1946, s. 6. Bardziej radykalnie o funkcji ówczesnego wychodźstwa: R. Wraga, Rola i zadania emigracji polskiej, Rzym 1945.

[168] G. Herling-Grudziński, „Księgi narodu..., s. 20.

[169] Zob. J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 128; I. Chruślińska, Była raz „Kultura”..., s. 47.

[170] AIL ML, List Marii Czapskiej do Jerzego Giedroycia, 10 IV 1946 r.

[171] Księgi zostały ponownie wydane w 1982 r. w formie fotooffsetowej jako 364. tom „Biblioteki Kultury”, w nakładzie 2060 egzemplarzy.

[172] Stanisław Gliwa – wybitny artysta typograf emigracyjny, twórca sygnetu Instytutu Literackiego. Od 1947 r. w Wielkiej Brytanii, projektował, opracowywał i tłoczył druki bibliofilskie. Jeden z najlepszych typografów na Wyspach Brytyjskich, członek elitarnej London Chappel of Private Press Printers.

[173] Zob. „Księgi narodu i pielgrzymstwa polskiego” na nowej emigracji, „Dziennik Żołnierza APW”, nr 156, 2 VII 1946; [nota redakcyjna], „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, 15 VII 1946; W.O., To co jest wieczne: płomienna wiara. Na marginesie nowego wydania „Ksiąg Pielgrzymstwa Polskiego”, „Gazeta Polska (Środkowy Wschód)”, nr 288, 3 X 1946.

[174] W literaturze poświęconej Instytutowi panuje pewne zamieszanie co do chronologii poszczególnych tytułów CEL. Za pierwszą wydaną pozycję przyjmowano powszechnie Księgi pielgrzymstwa Mickiewicza (zob. M. Danilewicz-Zielińska, Szkice o literaturze..., s. 118; A.S. Kowalczyk, Giedroyc i..., s. 73). Również sami twórcy oficyny niejasno wypowiadali się na ten temat, przypisując debiut Księgom (J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 126).

[175] J. Giedroyc Autobiografia..., s. 126.

[176] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Jana Bielatowicza, 21 VI 1947 r.

[177] A. Bogusławski, Stanisław Szpotański. Na marginesie „Prometeuszów”, „Wiadomości” 1947, nr 21.

[178] J. Bielatowicz, Powieść o ideach, „Skrzydlata Polska”, 24 VI 1947.

[179] Seria „Biblioteka Narodowa” była wydawana z inicjatywy prof. Stanisława Kota przez Krakowską Spółkę Wydawniczą od 1919 r. Po bankructwie oficyny seria została odkupiona przez Ossolineum; jest kontynuowana do chwili obecnej.

[180] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Scharfa, 3 VII 1946 r.

[181] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stanisławy Kuszelewskiej, 3 VII 1946 r.

[182] Wskazuje na to odpowiedź Zofii Hertz udzielona autorce proszącej o kolejne egzemplarze książki (ibidem, List Zofii Hertz do Stanisławy Kuszelewskiej, 25 XI 1946 r.).

[183] ERG, [bez tytułu], „Dziennik Żołnierza APW”, [b.d.] 1946; M. Wańkowicz, Książka o kobietach w Polsce, „Wiadomości” 1946, nr 27.

[184] AIL ML, List Jana Bielatowicza do Jerzego Giedroycia, 28 IV 1947 r.

[185] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Jana Bielatowicza, 10 V 1947 r.

[186] Ibidem, List Jana Bielatowicza do Jerzego Giedroycia, 16 V 1947 r.

[187] Ibidem, List Jana Bielatowicza do Jerzego Giedroycia, 10 VI 1947 r.

[188] Ibidem, List Jana Bielatowicza do Jerzego Giedroycia, 16 V 1947 r.

[189] Ibidem, List Jana Bielatowicza do Jerzego Giedroycia, 10 VI 1947 r.

[190] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Jana Bielatowicza, 6 VI 1947 r. List ten jest ciekawy przede wszystkim ze względu na zawartą w nim propozycję Giedroycia, by Bielatowicz komentował bieżące wydarzenia w Anglii. „Bardzo bym chciał – pisał Redaktor – by poza tematami, które by Pana specjalnie interesowały, zechciał Pan do następnego numeru [„Kultury”] napisać List z Anglii”. Poważniejsza współpraca nie została nawiązana, a w niedługim czasie pojawiły się komentarze Juliusza Mieroszewskiego, choć na jego pierwszy List z Wyspy trzeba było poczekać do 1950 r. Trudno dziś stwierdzić, w jakim stopniu stała rubryka Mieroszewskiego stanowiła jego własny pomysł, a w jakim Giedroycia. W ich korespondencji nie ma odpowiedzi na to pytanie (J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 1, s. 58–72).

[191] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Jana Bielatowicza, 21 VI 1947 r.

[192] Ibidem, List Jana Bielatowicza do Jerzego Giedroycia, 12 VII 1947 r.

[193] Zob. J. Lerski, [rubryka „Z nowych książek”] Przewodnik serdeczny po Italii, „Polska Walcząca” 1948, nr 15. Estetykę książki podkreślił również Antoni Bogusławski, [rubryka „Nowe książki”] Wojna i piękno, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, 29 IV 1948.

[194] Szersze omówienie recepcji książki w prasie w: J. Bujnowski, Esej [w:] Literatura polska na obczyźnie..., t. 1, s. 212–213. Z tego szkicu pochodzą również przytoczone cytaty.

[195] G. Herling-Grudziński, Wojna w oczach pisarzy [w:] W oczach pisarzy. Wybór opowieści wojennych 1939–1945, Rzym 1947, s. 13–14.

[196] M. Danilewicz-Zielińska, Szkice o literaturze..., s. 119.

[197] J. Lerski, Książka naszych przeżyć, „Polska Walcząca” 1948, nr 28, s. 4.

[198] H. Gołębiowska, W oczach pisarzy, „Orzeł Biały” 1948, nr 4 (290), s. 3.

[199] Powieści Struga stanowiły typową produkcję zleconą i w związku z tym nie można ich identyfikować z polityką wydawniczą Instytutu.

[200] Zob. J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 166, 171. Zastanawia fakt, iż nie ukazała się żadna z książek Wacława Berenta ani Stefana Żeromskiego, pomimo planowanych ich wydań w okresie rzymskim Instytutu. Być może nie starczyło na to czasu.

[201] Wydanie książki spowodowało konflikt wokół praw autorskich po pisarzu. Na podstawie zachowanych dokumentów trudno dziś rozstrzygnąć, czy jego przyczyną była nieuczciwość Bronisława Kamińskiego, kuzyna reprezentującego Romanę Bandrowską, czy obawy żony pisarza przed konsekwencjami, jakie mogły ją spotkać ze strony władz komunistycznych po edycji dzieł męża na emigracji. Libella dostała od wydawnictwa Gebethner i Wolff pismo w tej sprawie: „P. Kaden-Bandrowska poinformowała nas, iż nie udzielała żadnych pełnomocnictw na zawieranie umów wydawniczych, a jedynie upoważniła p. Kamińskiego do inkasowania należności honoraryjnych za wydania tych utworów Juliusza Kadena-Bandrowskiego, które ukazały się w czasie wojny” (AIL ML, Pismo wydawnictwa Gebethner i Wolff do Libelli, 12 I 1948 r.).

[202] Redaktor pisał Scharfowi: „Książek Piaseckiego przekazujemy Panu Doktorowi znacznie więcej, niż Pan żąda, gdyż cieszą się bardzo wielką poczytnością, i przypuszczam, że się bardzo szybko rozejdą w Palestynie” (AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Scharfa, 22 III 1947 r.).

[203] Z. Markiewicz, Proza beletrystyczna [w:] Literatura polska na..., cz. 1, s. 146.

[204] Stanisław Kodź od 1942 r. był urzędnikiem Ministerstwa Sprawiedliwości rządu londyńskiego i urzędowym kuratorem praw autorskich.

[205] W archiwum Instytutu Literackiego znajduje się gros ponad rocznej korespondencji między Piaseckim a oficyną w tej sprawie.

[206] Książka wydana dla Vistuli; zob. J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 124.

[207] AIL ML, List Aleksandra Piskora do Jerzego Giedroycia, 4 IX 1946 r.

[208] Giedroyc tak wspomina nawiązanie kontaktu ze Stempowskim: „Jerzy Stempowski natomiast był bardzo zaprzyjaźniony z Czapskim; ja stykałem się z nim dość przelotnie, jeszcze w czasach gdy był w gabinecie Bartla, ale znałem o wiele lepiej jego ojca. Józio skłonił Stempowskiego do przyjazdu ze Szwajcarii, gdzie mieszkał, do Rzymu i razem namówiliśmy go na podróż do Austrii i Niemiec, przy czym załatwiliśmy mu pieniądze i różne przepustki niezbędne po temu” (J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 128). O początkach przyjaźni Czapskiego ze Stempowskim w: W. Karpiński, [Słowo wstępu przed listami Stempowskiego do Marii i Józefa Czapskich] [w:] J. Stempowski, Listy, słowo wstępne J. Kott, W. Karpiński, posłowie A.S. Kowalczyk, wybór i redakcja B. Toruńczyk, Warszawa 2000, s. 10.

[209] J. Stempowski, List do Marii Czapskiej, 14 XI 1946 r. [w:] J. Stempowski, Listy..., s. 19.

[210] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Sakowskiego, 5 IV 1946 r.

[211] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Scharfa, 5 VII 1946 r.

[212] Wielce prawdopodobne, że książka ukazała się dzięki Stempowskiemu, którego Miciński był uczniem oraz najserdeczniejszym przyjacielem (J. Stempowski, Listy..., s. 11; B. Miciński, J. Stempowski, Listy, opracowanie A. Micińska, J. Klejnocki, A.S. Kowalczyk, wprowadzenie H. Micińska-Kenarowa, K. Régamey, Warszawa 1995).

[213] Bolesław Miciński, uczeń prof. Władysława Tatarkiewicza, po wybuchu wojny przez Litwę i Szwecję dotarł do Paryża. Po wkroczeniu Niemców do Francji przeniósł się do Grenoble. Zachorował na gruźlicę i 30 V 1943 r., w wieku 32 lat, zmarł w Bouqueron pod Grenoble.

[214] J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 126–127.

[215] Sam prof. Chałasiński był zadowolony z edycji rzymskiej, chociaż nie zgadzał się ze słowami swego adwersarza. Ze względów politycznych nie mógł jednak Ulatowskiemu odpowiedzieć. Tytuł książki posłużył profesorowi do rozwiniętego studium na temat inteligencji ogłoszonego w 1958 r. (A. Kłoskowska, posłowie do kolejnego wydania książki, Warszawa 1997).

[216] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 22.

[217] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 1, s. 58–59.

[218] Zob. Z. Jordan, Społeczna funkcja inteligencji, „Kultura” 1948, nr 7, s. 31–38; idem, Bunt intelektualisty, „Kultura” 1955, nr 9 (95), s. 92–102; idem, Socjologia inteligencji, „Kultura” 1957, nr 9 (119), s. 134–138.

[219] Blum swoją książkę À l’échelle humaine, która stanowiła wykładnię jego poglądów socjalistycznych w konfrontacji z komunizmem, napisał w więzieniu w 1941 r., gdy był aresztowany po powstaniu rządu Pétaine’a w Vichy, a po raz pierwszy wydał w 1945 r. W wielu zapowiedziach wydawniczych reklamowano ją jako Na poziomie człowieczeństwa. Więcej o autorze w: M. Śliwa, Szkic biografii politycznej Leona Bluma, „Dzieje Najnowsze” 1995, nr 1, s. 47–61.

[220] Kultura, „Kultura” 1947, nr 1, s. 1.

[221] AIL ML, List Teresy Skórzewskiej do Jerzego Giedroycia, 20 IV 1946 r.

[222] Oryginał umowy znajduje się w archiwum Instytutu Literackiego w Maisons-Laffitte.

[223] Taka informacja znalazła się na stronie tytułowej książki, przytacza ją również Jan Kowalik w bibliografii.

[224] G. Herling-Grudziński, Wojna w oczach..., s. 11.

[225] Ibidem, s. 12.

[226] AIL ML, List J. Giedroycia do A.D. Peters & W.N. Roughead, 22 III 1947 r. Tytuł w tłumaczeniu Grudzińskiego różnił się od pierwotnego.

[227] W archiwum Instytutu Literackiego znajduje się cała dokumentacja dotycząca uzyskania praw autorskich od pisarza, jak również oryginał umowy wstępnej.

[228] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Tadeusza Felsztyna, 20 V 1947 r.

[229] Ibidem, List Tadeusza Felsztyna do Jerzego Giedroycia, 8 V 1947 r.

[230] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Tadeusza Felsztyna, 20 V 1947 r.

[231] Ibidem, List Tadeusza Felsztyna do Jerzego Giedroycia, 8 V 1947 r.

[232] J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 125.

[233] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Władysława Folkierskiego, 9 I 1947 r.

[234] Ibidem, List Władysława Folkierskiego do Jerzego Giedroycia, 25 I 1947 r.

[235] J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 126.

[236] G. Herling-Grudziński, Najkrótszy przewodnik..., s. 53–54.

[237] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 26 I 1947 r.

[238] G. Herling-Grudziński, Najkrótszy przewodnik..., s. 53–54.

[239] J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 125.

[240] Kultura, „Kultura” 1947, nr 1, s. 1.

[241] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 20 VI 1947 r.

[242] Do dorobku Instytutu nie zaliczyłam Informatora o Imperium Brytyjskim i krajach Ameryki Płn. i Płd. w opracowaniu Tadeusza Siuty, ponieważ uznałam go za produkcję na rzecz wojska, być może PKPiR. Natomiast Jan Kowalik w swoim zestawieniu zaliczył ten tom do książek oficyny.

[243] J. Brzezina, Towarzysz nr 103, Rzym 1946; A. Poklewska-Koziełł, Cudowna podróż małego żołnierza, Rzym 1946; Polska Marynarka Wojenna od pierwszej do ostatniej salwy w drugiej wojnie światowej. Album pamiątkowy, oprac. W. Kosianowski, Rzym 1947.

[244] Zob. M.A Supruniuk, Kultura. Materiały do dziejów Instytutu Literackiego w Paryżu. Bibliografia działalności wydawniczej 1946–2000. Uzupełnienia, t. 1, Toruń 1994.

[245] Jako pierwsze zostały zamówione dwie książki Andrzeja Struga: Mogiła nieznanego żołnierza oraz Dzieje jednego pocisku w nakładzie po 5 tys. egzemplarzy. Książki wydrukowane przez Instytut miały wychodzić z jego logo (AIL ML, Umowa między Instytutem Literackim a Wydziałem Oświaty 2. Korpusu, 11 X 1946 r.). Kolejną zamówioną pozycją, zresztą przez samego autora, był esej Aleksandra Piskora Siedem ekscelencji i jedna dama. Prawa do niego przejęła The Vistula Press, której jednym ze współwłaścicieli był Piskor (AIL ML, Protokół, 4 IX 1947 r.; por. J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 124). To samo dotyczyło również trylogii Reymonta Rok 1794, która została zamówiona przez Oddział Kultury i Prasy 2. Korpusu (AIL ML, List gen. Kazimierza Wiśniowskiego do Jerzego Giedroycia, 10 I 1947 r.; ibidem, List Jerzego Giedroycia do gen. Kazimierza Wiśniowskiego, 5 III 1947 r.).

[246] Obecnie trudno jednoznacznie dokonać takiego rozgraniczenia, dlatego dorobek Instytutu Literackiego został potraktowany całościowo. Podobnie postąpił Jan Kowalik w swej bibliografii, z tym że pisał ją bez kwerendy w archiwum Instytutu Literackiego, jedynie na podstawie zbiorów własnych i Hoover Library w Stanach Zjednoczonych.

[247] „Wśród tych żołnierzy, dla których pierwotnie praca została pomyślana, poziomy umysłowe i gusta artystyczne były tak zróżnicowane, jak w społeczeństwie, z którego się wywodzili. Nie ma co się dziwić, że Henryk Sienkiewicz znajduje się tuż obok Jerzego Stempowskiego, Władysław Reymont obok Bolesława Micińskiego” (A. Mencwel, Przedwiośnie czy potop. Studium postaw polskich w XX wieku, Warszawa 1997, s. 271).

[248] Andrzej Mencwel, analizując dorobek Instytutu w latach 1946–1956, surowo ocenił poziom – skądinąd uznanych przez Giedroycia – Prometeuszy Szpotańskiego. Pisał, że „był to utwór jeszcze gorszy od nieudanego utworu klasyka [chodzi o Legiony Sienkiewicza], był on tak zły, jak złe bywają zwykle prozatorskie popularyzacje pisane przez ideologów i uczonych” (ibidem, s. 269–282).

[249] AIL ML, List dyrektora Biblioteki Narodowej prof. Stefana Wierczyńskiego do Jerzego Giedroycia, 10 VI 1947 r.

[250] Archiwum Biblioteki Narodowej w Warszawie, dokumenty Działu Gromadzenia i Zasobów Bibliotecznych BN w Warszawie, Dary 62/25 A, 82/156–324.

[251] Dane ustalone na podstawie Księgi Akcesyjnej [za okres 1945–1947] Biblioteki Narodowej w Warszawie.

[252] Księga Akcesyjna Biblioteki Narodowej, nr D 434/1-27, 27 IX 1947 r.; ibidem, nr D 508/1-102, 12 XI 1947 r.; pełny wykaz znajduje się w archiwum Biblioteki Narodowej w Warszawie, teczka 62/25 A.

[253] M. Danilewicz-Zielińska, Szkice o literaturze..., s. 119.

2. Na rozdrożu (1948–1952)

[1] Według książki kasowej prowadzonej przez Zofię Hertz oficyna nie pracowała od 10 do 14 X 1947 r. O pierwszych latach Instytutu we Francji zob. M. Ptasińska, Jerzego Giedroycia „Hotel Lambert”, „Zeszyty Historyczne” 2002, z. 141, s. 3–36.

[2] Maisons-Laffitte to miasteczko położone w północno-zachodniej części okręgu paryskiego, około 25 km od stolicy. Obecnie znane przede wszystkim z odbywających się tam wyścigów konnych. Nad miejscowością góruje zamek wybudowany w XVII w. dla przewodniczącego parlamentu Paryża markiza de Maisons. W 1777 r. Maisons stało się własnością hrabiego D’Artois, późniejszego Karola X. W 1818 r. zostało sprzedane bankierowi Jacques’owi Laffitte. Rozparcelowanie wielkiego parku okalającego zamek dało w 1833 r. początek miejscowości Maisons-Laffitte. Zamek często zmieniał właściciela i ostatecznie państwo odkupiło go w 1905 r. (Guide de Tourisme. Environs de Paris, Michelin, wyd. 19, s. 107–108; J. Chrzanowska-Pieńkos, A. Pieńkos, Słownik artystyczny Paryża i regionu Ile-de-France. Architektura, malarstwo, rzeźba, Warszawa 1996, s. 219–220).

[3] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Stanisława Vincenza, 17 XII 1947 r.

[4] Zarówno oni trzej, jak i Łubieński pracowali w placówce Czapskiego w Paryżu. Relacje Zielickiego z zespołem Instytutu od czasu 2. Korpusu opisane w: K. Głuchowski, W polskim Londynie 1947–1970, Londyn 1999, s. 262–263.

[5] Rozmowa z Zofią Hertz [w:] Zostało tylko słowo..., s. 101.

[6] O międzywojennym okresie działalności Redaktora w: M. Król, Style politycznego myślenia. Wokół „Buntu Młodych” i „Polityki”, Paryż 1979.

[7] J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 144.

[8] O relacjach z Fiłosofowem i jego znaczeniu zob. J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 15–16; J. Czapski, Świat w moich..., s. 134–135, 142–144.

[9] J. Czapski, Świat w moich..., s. 146–147.

[10] Ibidem, s. 156. O udziale Czapskiego w funkcjonowaniu Instytutu w: W. Karpiński, Portret Czapskiego, Wrocław 1996.

[11] Jerzy Giedroyc, Autobiografia..., s. 202.

[12] Po śmierci Zofii Hertz w 2003 r. ukazał się poświęcony jej numer „Zeszytów Historycznych” (B. Osadczuk, Wspomnienie, „Zeszyty Historyczne” 2003, z. 145, s. 3–6; I. Chruślińska, Zosia, ibidem, s. 7–11; M. Ptasińska, Strażniczka „Zniczu”, ibidem, s. 11–22; R. Gorczyńska, Wybór Zofii, ibidem, s. 23–32).

[13] M. Ptasińska, Strażniczka „Zniczu”..., s. 19.

[14] W.A. Zbyszewski, Zagubieni romantycy, „Kultura” 1959, nr 10 (144), s. 27–46.

[15] J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 200.

[16] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Stanisława Vincenza, 8 VII 1961 r.

[17] J. Giedroyc, M. Wańkowicz, Listy..., s. 270–271.

[18] A. Międzyrzecki, Z dzienników i wspomnień, Warszawa 1999, s. 90.

[19] J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 200.

[20] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 690.

[21] Portret Henryka Giedroycia w: E. Berberyusz, Książę z Maisons-Laffitte..., s. 79–84.

[22] J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 13.

[23] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do gen. Kazimierza Wiśniowskiego, 25 VII 1947 r.

[24] Ibidem, List gen. Kazimierza Wiśniowskiego do Jerzego Giedroycia, 20 XI 1947 r.

[25] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do gen. Kazimierza Wiśniowskiego, 26 XI 1947 r.

[26] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Ludwika Łubieńskiego, 26 XI 1947 r.

[27] Biblioteka Czartoryskich w Krakowie, Archiwum Czapskiego, Kolekcja placówki paryskiej, List Józefa Czapskiego do gen. Kazimierza Wiśniowskiego, Paryż, 7 XI 1947 r.

[28] AIL ML, Pismo płk. Ignacego Witka do gen. Władysława Andersa, 5 I 1948 r.

[29] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do płk. Ignacego Witka, 4 II 1948 r.

[30] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do gen. Kazimierza Wiśniowskiego i towarzyszące mu pismo z informacją o wydaniu firmie Vistula Press polecenia wypłaty dr. Jeszkemu należnej sumy, 31 V 1948 r.

[31] Szerzej o oficynie: I. Chruślińska, Była raz „Kultura”..., s. 55; A. Kłossowski, Instytucja spełnionej nadziei. Paryska Libella i Galeria Lambert Zofii i Kazimierza Romanowiczów, Warszawa 1994/5, s. 11, 32; Libella. Galerie Lambert. Szkice i wspomnienia, red. M.A. Supruniuk, Toruń 1998; R. Gorczyńska, Portrety paryskie, Kraków 1999, s. 57–58.

[32] Sprawy własności Libelli były dość skomplikowane ze względu na prawo francuskie, które zabraniało obcokrajowcom prowadzenia samodzielnej działalności. Dlatego formalnie dyrektorem Libelli był Francuz. W archiwum Instytutu Literackiego znajduje się część dokumentów dotyczących początkowego okresu funkcjonowania Libelli.

[33] Przed władzami francuskimi Instytut Literacki reprezentował mecenas Stanisław Kodź. „Przesyłam – pisał Giedroyc – w załączeniu notatkę z danymi potrzebnymi do uzyskania licencji na »Kulturę«. Statut Libelli oraz listę akcjonariuszy z wyszczególnieniem udziałów, podpisane przez geranta, nadeślę w tych dniach i będę wtedy oczekiwać telefonu od Pana co do dalszych formalności” (AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Stanisława Kodzia, 10 I 1949 r.).

[34] Ibidem, List Kazimierza Romanowicza do Józefa Czapskiego, 8 VIII 1949 r.

[35] Ibidem, List Kazimierza Romanowicza do Józefa Czapskiego, 20 VIII 1949 r.

[36] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Janty-Połczyńskiego, 25 I 1949 r.

[37] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Janty-Połczyńskiego, 31 I 1949 r. Równocześnie Giedroyc zwrócił się o pomoc do Melchiora Wańkowicza (J. Giedroyc, M. Wańkowicz, Listy..., s. 75–78). W archiwum Instytutu znajduje się list Redaktora do Poli Negri z prośbą o wsparcie finansowe z 16 V 1949 r.; aktorce przekazać go miał Janta-Połczyński. Pozostał on jednak bez odpowiedzi.

[38] [Redakcja], „Kultura” 1949, nr 4/5 (21/22), s. 6. Pierwszymi ofiarodawcami byli Stefan Zamoyski („Kultura” 1949, nr 4/5 (21/22)), Witold Małcużyński („Kultura” 1949, nr 7 (24)). Następnie pojawiły się numery poświęcone fundatorom: „pierwszej grupy czytelników” („Kultura” 1949, nr 8 (25)); pamięci Johna Wardena (nr 1949, nr 9 (26)); Wydziałowi Stanowemu Kongresu Polonii Amerykańskiej („Kultura” 1950, nr 4 (30)); p. Cecylii Burr („Kultura” 1950, nr 5 (31)); p. Auberonowi Herbertowi („Kultura” 1950, nr 6 (32)) oraz Legionowi Młodych Polek w Chicago („Kultura” 1950, nr 11 (37)).

[39] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do mec. Stanisława Kodzia, 6 X 1949 r.

[40] Ibidem, List Józefa Czapskiego do Kazimierza Romanowicza, 11 X 1949 r.

[41] Ibidem, List Kazimierza Romanowicza do Józefa Czapskiego, 13 X 1949 r.

[42] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stefana Kozłowskiego, 16 VII 1960 r.; zob. Z. Hertz, Listy..., s. 115.

[43] Od Redakcji „Kultury”, „Kultura” 1961, nr 10 (168), s. 2.

[44] „France Nouvelle” ouvre le dossier „Anders” et dénonce l’activité des fascistes polonais en France, „France-Nouvelle”, 18 I 1947, s. 1; Que fait en France la mafia d’Anders?, „L’Humanité”, 1 IV 1947, s. 1; L’Armée Anders en France, „Ce Soir Paris”, 22 I 1947.

[45] Zob. J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 142. Sytuację Polaków we Francji, pomijając sprawę uchodźców powojennych, zarysowali: D. Jarosz, M. Pasztor, Robineau, Bassaler i inni. Z dziejów stosunków polsko-francuskich w latach 1948–1953, Toruń 2001; M. Pasztor, Między Paryżem, Warszawą a Moskwą. Stosunki polsko-francuskie w latach 1954–1969, Toruń 2003.

[46] Wojna koreańska toczyła się przez trzy lata i emigracja podjęła próby wykorzystania jej – z różnym skutkiem – dla sprawy Polski w świecie (P. Machcewicz, Emigracja w polityce..., s. 43–107).

[47] J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 1, s. 109. Po stronie Redaktora stanęli Juliusz Mieroszewski (J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 1, s. 108–110) i Andrzej Bobkowski (J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 165–176). Odmienne stanowisko zajęli Jerzy Stempowski (J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 1, s. 127–128, 130) i Melchior Wańkowicz (J. Giedroyc, M. Wańkowicz, Listy..., s. 207–213). Więcej o tym sporze w: A. Friszke, Życie polityczne emigracji..., s. 123–124.

[48] Gamma [Władysław Wolski], Obecna sytuacja polityczna Francji, „Kultura” 1947, nr 2/3, s. 109–131. Wszelkie aspekty amerykanizacji Francji po 1947 r. wnikliwie omówiono w: I.M. Wall, L’influence américaine... Szerzej tę problematykę podejmuje: P. Grémion, Regards sur la diplomatie américaine des idées pendant la guerre froide, „Communisme” 2000, nr 62/63, s. 57–84.

[49] Jej podstawy stanowił raport George’a Kennana, tzw. długi telegram (S. Parzymies, Stosunki międzynarodowe w Europie 1945–1999, Warszawa 1999, s. 105–107).

[50] Zob. L. Furatyk [Jerzy Stempowski], Sytuacja międzynarodowa widziana z Genewy, „Kultura” 1950, nr 5 (31), s. 75–84; Gamma [Władysław Wolski], Sytuacja międzynarodowa [pod koniec r. 1949] widziana z Paryża, „Kultura” 1950, nr 1 (27), s. 107–118; idem, Sytuacja międzynarodowa widziana z Paryża [u progu r. 1950], „Kultura” 1950, nr 2/3 (28/29), s. 139–150; idem, Sytuacja międzynarodowa z perspektywy paryskiej, „Kultura” 1949, nr 15, s. 91–99; L. Orłowski, Uwagi o podłożu polityki amerykańskiej, „Kultura” 1950, nr 7/8 (33/34), s. 131–140. W 1953 r. ukazał się specjalny amerykański numer miesięcznika: Współczesna kultura amerykańska, „Kultura” 1953, nr 7/8 (69/70). Szeroko o tym kierunku działań Redaktora i współpracowników „Kultury” wypowiedział się Janusz Korek (Paradoksy..., s. 52–87); zob. również: J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 1, s. 161–163, 213–214. Większość emigracyjnej społeczności zajęła stanowisko podobne jak Redaktor (więcej na ten temat w: P. Machcewicz, Emigracja w polityce..., s. 27–35).

[51] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 1, s. 137.

[52] J. Giedroyc, M. Wańkowicz, Listy..., s. 224–226.

[53] J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 1, s. 119.

[54] Postawę Giedroycia najlepiej ilustruje polemika między Redakcją „Kultury” a Klaudiuszem Hrabykiem: K. Hrabyk, Wolna Trybuna, „Kultura” 1955, nr 1/2 (87/88), s. 144–149; Redaktor, Na marginesie artykułu p. Hrabyka, ibidem, s. 142–144; K. Hrabyk, List do Redakcji, „Kultura” 1955, nr 3 (89), s. 157–158; zob. także J. Mieroszewski, Intelektualiści a Ameryka, „Kultura” 1954, nr 11 (85), s. 64–71; J. Mieroszewski, O liberalizmie „Kultury”, „Kultura” 1955, nr 3 (89), s. 83.

[55] O skali prześladowań zob. A. Paczkowski, System represji w Polsce 1944–1989. Podbój państwa, czyli terror masowy (1944–1947) i Podbój społeczeństwa, czyli terror powszechny (1948–1956) [w:] Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania, Warszawa 1999, s. 351–359; R. Terlecki, Dyktatura zdrady. Polska w 1947 r., Kraków 1991; Aparat bezpieczeństwa w Polsce w latach 1950–1952. Taktyka, strategia, metody, wstęp A. Paczkowski, wybór i opracowanie A. Dudek, A. Paczkowski, Warszawa 2000.

[56] Więcej na temat systemu represji i skali prześladowań Kościoła w powojennej Polsce w: H. Dominiczak, Organy bezpieczeństwa PRL w walce z Kościołem katolickim 1944–1990. W świetle danych MSW, Warszawa 2000; A. Dudek, Państwo i Kościół w Polsce 1945–1970, Kraków 1995; A. Dudek, R. Gryz, Komuniści i Kościół w Polsce (1945–1989), Kraków 2003; J. Żaryn, Dzieje Kościoła katolickiego w Polsce (1944–1989), Warszawa 2003.

[57] Ramy życia w Polsce, t. 1–5, red. S. Gryziewicz, J. Jodzewicz, L. Rudowski, W. Zaleski, marzec 1952–lipiec 1953 (nr 1, marzec 1952: Instytucje polityczne, wymiar sprawiedliwości, rodzina, szkolnictwo, nauka, ruch wydawniczy, życie gospodarcze i zawodowe; nr 2, październik 1952: Nowa konstytucja, partia i stronnictwa, armia, reglamentacja twórczości artystycznej, państwowy i prywatny przemysł i handel, rzemiosło; nr 3, grudzień 1952: Sowietyzacja kultury w Polsce, m.in. nowe wytyczne filozofii, teoria i historia literatury, nauki społeczno-ekonomiczne, biologia, literatura piękna; nr 4, maj 1953: Struktura gospodarstwa polskiego, m.in. energetyka i surowce, rolnictwo, hutnictwo, przemysły: chemiczny, elektrotechniczny, włókienniczy, metalowo-przetwórczy, transport, handel zagraniczny; nr 5, lipiec 1953: Położenie Kościoła w Polsce i sprawy młodzieży, m.in. organizacje młodzieży, podręczniki szkolne dla dzieci i młodzieży).

[58] [Od Redakcji], Przedmowa, „Kultura” 1952, numer specjalny, s. 5.

[59] Problem sukcesji po prezydencie Raczkiewiczu (zm. w 1947 r.) wywołał poważny kryzys na emigracji i negatywnie odbił się na dalszym funkcjonowaniu władz polskich na uchodźstwie do śmierci Augusta Zaleskiego w 1972 r. (R. Habielski, Kryzysy prezydenckie 1947 i 1954. Ich antecedencje i następstwa [w:] Warszawa nad Tamizą, red. A. Friszke, Warszawa 1994, s. 19–42; idem, Niezłomni, nieprzejednani. Emigracyjne „Wiadomości” i ich krąg 1940–1981, Warszawa 1991, s. 82–88; T. Wolsza, W „polskim” Londynie o ucieczce Stanisława Mikołajczyka z kraju, „Dzieje Najnowsze” 1996, nr 1). Wyczerpujący opis mechanizmów życia politycznego na uchodźstwie po II wojnie światowej w: A. Friszke, Życie polityczne...

[60] Redaktor, „Kultura” 1951, nr 2/3 (40/41), s. 3. Widać tu pewną ewolucję w myśleniu Redaktora, który w 1944 r. nie wierzył w wybuch globalnego konfliktu (K. Pomian, W kręgu..., s. 24). Wnikliwie problematykę tę prezentuje Z. Woźniczka, Trzecia wojna światowa w oczekiwaniach emigracji i podziemia w latach 1944–1953, Katowice 1999.

[61] W pierwszych latach po zakończeniu II wojny światowej do głosu dochodził pogląd, że tylko zjednoczenie Europy może uchronić ją przed kolejną tragedią. Na drodze do zespolenia kontynentu ścierały się dwie koncepcje: federalistyczna i funkcjonalistyczna. Pierwszą prezentował Giedroyc ze współpracownikami (J. Czapski, W Berlinie o zjednoczonej Europie, „Kultura” 1951, nr 9 (47), s. 108–113; K. Pomian, W kręgu..., s. 34–42; por. M.S. Wolański, Europa Środkowo-Wschodnia w myśli politycznej emigracji polskiej 1945–1975, Wrocław 1996, s. 82–117, 158–167; J. Giedroyc, M. Wańkowicz, Listy..., s. 76; S.J. Rostworowski, Polacy a początki zjednoczonej Europy, „Więź” 2000, nr 11, s. 145–157; I. Hofman, Zjednoczona Europa w publicystyce paryskiej „Kultury”, Lublin 2001).

[62] M. Danilewicz-Zielińska, Szkice o literaturze..., wyd. 1, Paryż 1978, s. 140–142; R. Habielski, Życie społeczne i kulturalne emigracji..., s. 155–156.

[63] A. Janta, Wracam z Polski 1948, „Kultura” 1948, nr 12, s. 9–24.

[64] Ibidem, s. 10–11.

[65] Zob. T. Wolsza, Poglądy polityczne Adama Pragiera [w:] Myśl polityczna na wygnaniu. Publicyści i politycy polskiej emigracji powojennej, red. A. Friszke, Warszawa 1995, s. 16–22.

[66] W prasie pojawiły się zarówno głosy krytyczne ([b.a.], Fałszywa moneta, „Życie”, 19 X 1948; [b.a.], Nie wolno o Polsce mówić prawdy, „Gazeta Polska”, 16 X 1948; [b.a. oraz b.t.], „Syrena” 1948, nr 42; [b.a.], O reportaż chodzi czy o zaufanie?, „Pod prąd” 1948, nr 32; W. Junosza, Wracam z Polski, „Syrena” 1949, nr 56, s. 5; Z. Nowakowski, Wielki spowiednik, „Wiadomości” 1949, nr 16/17), jak również oceny ostrożne, czy wręcz pochlebne (P.P. Yolles, Po mordzie, „Nowy Świat”, 19 II 1949; M. Brzeziński, Londyńskie sensacje, „Słowo Katolickie”, styczeń 1949). Szerzej na ten temat w: J. Korek, Paradoksy..., s. 29–32.

[67] O postawie ZZPPO przede wszystkim doniósł nieprzychylny Instytutowi Bywalec z „Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza” (nr 25, 29 I 1949). Poinformował on również, że Gustaw Herling-Grudziński oraz Tadeusz Sułkowski zrezygnowali z pracy w Zarządzie, domagając się zajęcia bardziej krytycznego stanowiska wobec decyzji Gryfu, kolportera wydawnictw Instytutu Literackiego w Wielkiej Brytanii.

[68] [Od Redaktora], „Kultura” 1948, nr 13, s. 11–12.

[69] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 53.

[70] Ibidem, s. 46

[71] Ibidem.

[72] AIL ML, List Józefa Czapskiego do gen. Władysława Andersa, 29 X 1948 r. „Orzeł Biały” – tygodnik powołany do życia 7 XII 1941 r. w Buzułuku przez Wojskowe Biuro Propagandy i Oświaty Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR; po zakończeniu wojny przeniesiony do Londynu; od 1964 r. miesięcznik. Pismo o charakterze informacyjno-kulturalnym skierowane było przede wszystkim do inteligencji powrześniowej. Odegrało ogromną rolę w kształtowaniu postaw żołnierzy polskich walczących na Bliskim i Środkowym Wschodzie oraz we Włoszech. Generał Anders swoje najważniejsze wystąpienia drukował w pierwszej kolejności w „Orle Białym”.

[73] Ibidem.

[74] AIL ML, List gen. Władysława Andersa do Jerzego Giedroycia, 30 X 1948 r.

[75] A. Bobkowski, Pożegnanie, „Kultura” 1948, nr 6, s. 82–93.

[76] AIL ML, List gen. Władysława Andersa do Jerzego Giedroycia, 30 X 1948 r.

[77] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do gen. Władysława Andersa, 8 XI 1948 r.

[78] Ibidem; zob. M. Ptasińska, Czapski–Anders–Giedroyc. Trzy listy w sprawie Janty, „Zeszyty Historyczne” 2001, z. 138.

[79] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do gen. Kazimierza Wiśniowskiego, 21 III 1949 r.

[80] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Janty-Połczyńskiego, 23 III 1949 r.

[81] Zob. J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 1, s. 156; M. Dąbrowska, Dzienniki powojenne, t. 2: 1950–1954, wybór, wstęp i przypisy T. Drewnowski, Warszawa 1997, s. 187–188, 265–266; P. Grémion, Konspiracja wolności. Kongres Wolności Kultury w Paryżu (1950–1975), Warszawa 2004, s. 50; Cz. Miłosz, Zaraz po wojnie. Korespondencja z pisarzami 1945–1950, Kraków 1998, s. 511–517; Wańkowicz i Miłosz w świetle korespondencji, do druku podała A. Ziółkowska, „Twórczość” 1981, z. 10.

[82] Cz. Miłosz, Nie, „Kultura” 1951, nr 5 (43), s. 3–13; idem, Moje credo poetyckie: Poeta, s. 13–14; Fragment poematu „Toast”, s. 14–15; Mdło bzykający, s. 15–16; Do Jonathana Swifta, s. 16–17; Do T. Różewicza, poety, s. 18.

[83] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 25 IV 1951 r.

[84] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 8 V 1951 r. Po latach w swej autobiografii Redaktor nazwał książkę „fałszywą”, gdyż, jak to zauważył Grudziński, „kreowała mit ketmana, podczas gdy w grę wchodził po prostu strach i oportunizm. Książka ta nie ułatwiła mi zrozumienia świata komunistycznego. Ale ułatwiła mi zrozumienie polskiego środowiska intelektualnego, pozbawiając mnie wielu złudzeń” (J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 163).

[85] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Stefana Kozłowskiego, 11 VI 1951 r.

[86] Ibidem, List Stefana Kozłowskiego do Jerzego Giedroycia, 22 VI 1951 r.

[87] M. Grydzewski, [„Silva rerum”], „Wiadomości” 1951, nr 22. W prasie ukazały się m.in.: A. Bregman, „Nawrócony”, ale czy całkiem?, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, 11 VIII 1951; K. Hrabyk, Wyznanie niewolnika, „Związkowiec”, 22 VII 1951; Z. Nowakowski, Za wcześnie, kwiatku!, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, 5 I 1952; S. Piasecki, Były poputczik Miłosz, „Wiadomości”, 4 XI 1951; R. Wraga, Nie ma żadnej „sprawy Miłosza” [Listy do Redakcji], „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, 9 I 1952. Wybór Miłosza spotkał się również z reakcją prasy reżimowej. Pisarza najbardziej zabolały słowa Antoniego Słonimskiego (Odprawa, „Trybuna Ludu”, 4 XI 1951), na które odpowiedział w formie listu (Cz. Miłosz, Do Antoniego Słonimskiego [List otwarty], „Kultura” 1951, nr 12 (50), s. 80–88).

[88] AIL ML, List Józefa Łobodowskiego do Jerzego Giedroycia, 17 XI 1951 r.

[89] Ibidem, List Stanisława Vincenza do Jerzego Giedroycia, 27 VI 1951 r.

[90] S. Vincenz, Syrojidy, „Kultura” 1952, nr 1 (51), s. 33–51.

[91] Ibidem, List Benedykta Heydenkorna do Jerzego Giedroycia, 2 XII 1951 r. Redaktor tzw. sprawę Miłosza żywo dyskutował także z Mieroszewskim (J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 1, s. 125–127, 129, 162–166), Bobkowskim (J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 177–182, 185, 188, 203–204), Jeleńskim (J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 54–56, 58, 81–82) czy Wańkowiczem (J. Giedroyc, M. Wańkowicz, Listy..., s. 226–230). Dyskusję w ówczesnej prasie emigracyjnej i krajowej omówili: J. Andrzejewski [A. Paczkowski], Miłosz ’51, „Krytyka” 1983, nr 13/14; R. Zimand, Trzydzieści lat temu i później [w:] Miłosz – Tyrmand – Zinowjew, Krąg, Warszawa 1982; R. Papieski, Wygnanie jako los. Głos Iwaszkiewicza w „sprawie Miłosza”, „Twórczość” 2001, nr 2, s. 121–140; M.A. Supruniuk, Czesław Miłosz i „londyńczycy”, „Przegląd Polski. Dodatek Literacko-Społeczny”, 29 VI 2001; S. Piasecki, Autodenuncjacja. Teksty autobiograficzne, wywiady, wspomnienia, publicystyka, zebrał, opracował i przedmową poprzedził K. Polechoński, Warszawa 2002, s. 190–207; J. Pyszny, „Sprawa Miłosza” czyli poeta w czyśćcu [w:] Boje na łamach. Pisarze i literatura w prasie polskiej lat pięćdziesiątych XX wieku, Wrocław 2002, s. 61–93. Problem ten znalazł odzwierciedlenie również w: J. Mieroszewski, Finał klasycznej Europy, wybór, opracowanie i wstęp R. Habielski, Lublin 1997, s. 14, 73–80; G. Pomian, Emigracja i Kraj o PRL [w:] Wizja Polski na łamach „Kultury” 1947–1976, t. 2, do druku przygotowała, wstęp, przypisy i indeksy G. Pomian, s. 291–331. O sprawie tej również w: R. Habielski, Między Londynem a Maisons-Laffitte [w:] Z. Kudelski, Spotkania..., s. 76–78.

[92] I.M. Bocheński, Zarys Manifestu Demokratycznego [w:] J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 278; I.M. Bocheński, Zarys Manifestu Demokratycznego, „Kultura” 1951, nr 9 (47), s. 3–17.

[93] Ibidem, s. 17.

[94] I.M. Bocheński, Zarys Manifestu Demokratycznego, „Kultura” 1951, nr 9 (47), s. 3–17; J. Mieroszewski, Psychologia przełomu, ibidem, s. 99–107; J. Czapski, W Berlinie o Zjednoczonej Europie, ibidem, s. 108–113.

[95] J. Giedroyc, M. Wańkowicz, Listy..., s. 206.

[96] J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 75; zob. „Kultura” 1951, nr 9 (47).

[97] [Redakcja], Oświadczenie w sprawie nowej emigracji, „Kultura” 1951, nr 12 (50), s. 3.

[98] A. Friszke, Życie polityczne..., s. 115–119.

[99] Ibidem, s. 169–203; zob. P. Ziętara, Misja ostatniej szansy. Próba zjednoczenia polskiej emigracji politycznej przez gen. Kazimierza Sosnkowskiego w latach 1952–1956, Warszawa 1995.

[100] Zespół „Kultury”, Oświadczenie, „Kultura” 1954, nr 11 (85), s. 62–63.

[101] IPMS, Kolekcja gen. Andersa, VI, List Ludwika Łubieńskiego do Jerzego Giedroycia, Londyn, 19 XI 1954 r.

[102] IPMS, Kolekcja gen. Andersa, VI, List Jerzego Giedroycia do Ludwika Łubieńskiego, 15 XII 1954 r.

[103] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Janty-Połczyńskiego, 2 III 1949 r.

[104] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 10 III 1949 r.

[105] Ibidem, List Wiktora Weintrauba do Jerzego Giedroycia, 15 III 1949 r.

[106] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Janty-Połczyńskiego, 22 XII 1949 r.; zob. J. Giedroyc, M. Wańkowicz, Listy..., s. 81.

[107] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Janty-Połczyńskiego, 11 II 1950 r.

[108] IPMS, Kolekcja gen. Andersa, LIII, List Józefa Czapskiego do gen. Władysława Andersa, 27 IV 1950 r.

[109] Ibidem, List Józefa Czapskiego do gen. Władysława Andersa, 28 II 1950 r. Giedroyc osobiście poznał Burnhama i zaprzyjaźnił się z nim (J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 159). W archiwum Instytutu znajduje się ich korespondencja z lat 1949–1966. Wskazuje ona na dużą przychylność amerykańskiego pisarza wobec działań Instytutu.

[110] Zastąpiło ją następnie Międzynarodowe Stowarzyszenie na rzecz Wolności Kultury rozwiązane w 1979 r.; szerzej zob. P. Coleman, The Liberal Conspiracy. The Congress for Cultural Freedom and the Struggle for the Mind of Postwar Europe, New York 1989; W. Laqueur, Kongres Wolności Kultury, „Przegląd Polityczny” 1997, nr 33/34, s. 56–63; P. Grémion, Berlin 1950. Początki Kongresu Wolności Kultury, „Przegląd Polityczny” 1997, nr 35, s. 96–98; A. Koestler, KWK – Kongres Wolności Kultury, „Przegląd Polityczny” 1998, nr 36, s. 90–94. Wnikliwie o Kongresie napisali: P. Grémion, Intelligence de L’Anticommunisme. Le Congrès pour la liberté de la culture à Paris 1950–1975, Paris 1995; P. Machcewicz, Emigracja w polityce..., s. 66–67; Cz. Madajczyk, Klerk czy intelektualista zaangażowany? Świat polityki wobec twórców kultury i naukowców europejskich w pierwszej połowie XX wieku, Poznań 1999, s. 458–478; F.S. Saunders, Who Paid the Piper? The CIA and the Cultural Cold War, London 1999.

[111] AIL ML, List Józefa Czapskiego do Melvina Lasky’ego, 20 IV 1950 r. Czapski odebrał zaproszenie wiosną 1950 r., gdy przebywał w Stanach Zjednoczonych z serią odczytów. Propozycję zaproszenia na kongres również Giedroycia i Stempowskiego zgłosił najprawdopodobniej bez konsultacji z Redaktorem.

[112] Jednoznacznie wskazują na to: list Lasky’ego informujący Czapskiego o zaproszeniu Giedroycia (ibidem, List Melvina Lasky’ego do Józefa Czapskiego, 27 IV 1950 r.); podziękowania Czapskiego za zaproszenie również Giedroycia (ibidem, List Józefa Czapskiego do Melvina Lasky’ego, 1 V 1950 r.); osobiste podziękowanie Redaktora (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Melvina Lasky’ego, Paryż, 11 V 1950 r.).

[113] Zob. J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 105; AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 27 I 1953 r.

[114] Aktywność Czapskiego i Giedroycia najlepiej pokazuje korespondencja Redaktora z Bobkowskim (A. Bobkowski, J. Giedroyc, Listy..., s. 151–153, 188–191), Jeleńskim (K.A. Jeleński, J. Giedroyc, Listy 1950–1987..., s. 17, 22–25, 29, 35, 68); Mieroszewskim (J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., s. 88–92).

[115] Pomoc KWK dla Instytutu Literackiego zostanie zaprezentowana w dalszej części książki. Jednak ze względu na brak dostępu do archiwum KWK oraz do rozliczeń finansowych Instytutu nie można ukazać pełnego bilansu obu instytucji. Więcej o kontaktach KWK z pisarzami w: M.A. Supruniuk, Czesław Miłosz i Kongres Wolności Kultury, „Archiwum Emigracji” 1998, z. 1, s. 95–102.

[116] Pierwotnie oficjalna nazwa Komitetu brzmiała National Committee for Free Europe, następnie została jednak uproszczona na Free Europe Committee (J.F. Leich, Great Expectations: The National Councils in Exile 1950–1960, „The Polish Review” 1990, t. 35, nr 3, s. 183–196; P. Machcewicz, Emigracja w polityce..., s. 45–56). Wsparcie finansowe tej instytucji, podobnie jak w przypadku KWK, zostanie pełniej nakreślone w dalszych rozdziałach. Z powodu braku dostępu do archiwum FEC wszelkie kwoty podano na podstawie fragmentarycznych informacji pochodzących z dokumentacji Instytutu Literackiego oraz wydanej korespondencji Redaktora, głównie z Mieroszewskim, Stempowskim i Jeleńskim.

[117] AIL ML, List Levering Tyson z National Committee for Free Europe do Józefa Czapskiego, Nowy Jork, 13 VIII 1951 r. Podziękowanie za przyznaną subwencję wystosował Czapski (ibidem, List Józefa Czapskiego do Levering Tyson z National Committee for Free Europe, 22 VIII 1951 r.; zob. J. Giedroyc, M. Wańkowicz, Listy..., s. 269–270).

[118] Świadczy o tym korespondencja: list Jerzego Giedroycia do Levering Tyson z National Committee for Free Europe, 21 IV, 6 V, 6 VII 1952 r., odpowiedź Levering Tyson, 30 VI 1952 r., oraz definitywna odmowa zawarta w liście Stetson S. Holmes z Mid-European Studies Center do Jerzego Giedroycia, 18 VII 1952 r. (wszystkie listy w AIL ML).

[119] J. Giedroyc, M. Wańkowicz, Listy..., s. 299.

[120] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Józefa Wittlina, 6 X 1950 r.; zob. J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 97, 107–108, 117–118, 160, 167, 181, 190–191, 193.

[121] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 20 IV 1951 r.; zob. też ibidem, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 25 IV 1951 r.

[122] J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 1, s. 151.

[123] Starania Giedroycia i Czapskiego w Fund for Intellectual Freedom założonej przez Artura Koestlera o wsparcie dla Andrzeja Bobkowskiego (J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 194–196, 198, 212–213, 217, 220).

[124] J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 1, s. 202. O tym samym później informował Wańkowicza (J. Giedroyc, M. Wańkowicz, Listy..., s. 306).

[125] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 14 IV 1953 r.

[126] [Od Redakcji], „Kultura” 1953, nr 7/8 (69/70), s. 2.

[127] AIL ML, Pismo Jerzego Giedroycia do Hayden Carruth, Project Administrator, Intercultural Publications Inc., 6 VII 1953 r. Zawierało ono pełną kalkulację kosztów poniesionych przez Instytut przy okazji specjalnego numeru amerykańskiego (ibidem, Pismo Hayden Carruth, Project Administrator, Intercultural Publications do Jerzego Giedroycia, Informacja Fundacji o przelaniu dotacji przyznanej na ten numer, 20 VII 1953 r.).

[128] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 21 X 1953 r.

[129] P Grémion, Konspiracja wolności..., s. 234–258; zob. D. Platt, rozdział Konflikty [w:] J. Nowak-Jeziorański, J. Giedroyc, Listy..., s. 40–43.

[130] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 16 VI 1954 r.

[131] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stefana Kozłowskiego, 4 VII 1954 r.

[132] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Bohdana Osadczuka, 4 VII 1954 r.

[133] Ibidem, Listy Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 23 VI 1954 r.; 23 VII 1954 r.

[134] J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 172.

[135] J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 1, s. 396.

[136] Ibidem, s. 397.

[137] J. Czapski, [***], „Kultura” 1954, nr 9 (83), s. 6.

[138] J. Mieroszewski, Polacy i... poganie, ibidem, s. 62–63.

[139] Idem, Budujemy dom, „Kultura” 1954, nr 10 (84), s. 3–12.

[140] J. Czapski, [***], ibidem, s. 13.

[141] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Wacława Zbyszewskiego, 29 XII 1954 r.

[142] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 12 XII 1954 r.; zob. również J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 140–142; I. Chruślińska, Była raz „Kultura”..., s. 71–75.

[143] Wpłaty na fundusz rozpoczęły się w „Kulturze” od numeru 11 (157) z 1960. Zasilił go również sam Redaktor, przekazując na jego rzecz przyznaną mu w 1967 r. nagrodę im. Anny Godlewskiej w wysokości 3 tys. franków szwajcarskich ([rubryka „Komunikaty”], „Kultura” 1968, nr 1/2 (243/244), s. 203).

[144] A. Malraux, Do Redakcji „Kultury”, „Kultura” 1955, nr 9 (95), s. 3–4. André Malraux – pisarz francuski, 1945–1946 minister informacji w rządzie Charles’a de Gaulle’a, 1959–1969 minister kultury w trakcie kadencji prezydenckiej de Gaulle’a.

[145] Londyńczyk [J. Mieroszewski], Gen. Kazimierz Wiśniowski, „Kultura” 1964, nr 12 (206), s. 89–90.

[146] A. Koestler, Ciemność w południe, „Kultura” 1949, nr 16/17, s. 1–165. W postaci książki ukazała się dopiero w 1983 r., jako 377. tom „Biblioteki Kultury”.

[147] J. Czapski, Na nieludzkiej ziemi, Paryż 1949; jej fragment: idem, Jangi Jul. Gołębie i obłoki, „Kultura” 1947, nr 2/3, s. 99–107.

[148] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do p. Szembekowej, 1 III 1947 r.

[149] AIL ML, List Adama Pragiera do Jerzego Giedroycia, 20 V 1947 r. Wyboru wyjątków przeznaczonych do druku dokonał Wacław Zbyszewski, który w tym celu pojechał z ramienia Pragiera do Lizbony.

[150] W miesięczniku ukazał się jedynie jego fragment: J. Szembek, Fragmenty pamiętników min. Szembeka, „Kultura” 1952, nr 6 (56), s. 49–73. Ambasador Sokolnicki na łamach pisma opublikował zaś apel do polskich władz na emigracji o pełne wydanie archiwum ministra Szembeka (M. Sokolnicki, Archiwum ministra Szembeka, „Kultura” 1952, nr 9 (59), s. 111–122). Giedroyc jeszcze w okresie rzymskim zabiegał o edycję pamiętników i w tej sprawie korespondował z wdową po ministrze. Ich pełne trzytomowe wydanie ukazało się w latach 1964–1965–1970 w Londynie.

[151] „Kultura” 1947, nr 2/3, s. 4.

[152] Zob. [Słowo od Redakcji], Kultura, „Kultura” 1947, nr 1, s. 1.

[153] Zob. A. Bobkowski, Pożegnanie, „Kultura” 1948, nr 6, s. 82–93; Z. Florczak, Podróż na horyzonty, „Kultura” 1949, nr 3 (20), s. 61–71; J. Ulatowski, Inteligenckie herezje polityczne, „Kultura” 1948, nr 5, s. 31–35.

[154] Rozmowa z Jerzym Giedroyciem sprzed dwunastu lat [w:] Zostało tylko słowo..., s. 76.

[155] „Całość pierwszego zeszytu »Kultury« – pisano w jednej z recenzji – na niezwykle wysokim poziomie. Kiedy następny?” (Alicja D., „Kultura”, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, 2 VI 1947). W podobnym tonie m.in.: Redakcja, Nowa placówka kulturalna, „Słowo Polskie”, 20 VI 1947, Londyn; [b.a.], „Kultura”, „Wiadomości” 1947, nr 26/65, s. 2; dh, Ciekawe pismo emigracyjne, „Dziś i Jutro”, nr 3/122, 18 I 1948; st.r., Nowy miesięcznik „Kultura”, „Przegląd Literacki” 1948, nr 2; J. Pietrkiewicz, Piśmiennictwo polskie na uchodźstwie, „Skrzydła” 1948, nr 20/21, s. 26; j.l., „Kultura”, „Polska Walcząca” 1948, nr 13/14, s. 8.

[156] J. Chomęcki [Kajetan Morawski], Czym jest „Kultura”? List do Zespołu „Kultury”, „Kultura” 1951, nr 12 (50), s. 147–155.

[157] [Zespół „Kultury”], Nasza odpowiedź, ibidem, s. 156–157.

[158] [Zespół „Kultury”], Wyjaśnienie, „Kultura” 1955, nr 3 (89), s. 70.

[159] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 323.

[160] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Teodora Parnickiego, 15 XII 1956 r.

[161] A. Bobkowski, Przysiągłem sobie..., s. 140.

[162] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Janty-Połczyńskiego, 14 II 1947 r.

[163] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 1, s. 51.

[164] AIL ML, List Jerzy Giedroycia do Stanisława Vincenza, 26 XI 1947 r.

[165] Giedroyc odpisał Stempowskiemu: „Mam dokładne informacje z zony francuskiej. Druk jest zupełnie niemożliwy. Badałem to dość gruntownie” (J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 1, s. 70).

[166] AIL ML, List Jerzy Giedroycia do Józefa Wittlina, 6 X 1950 r.

[167] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Janty-Połczyńskiego, 25 I 1949 r.

[168] W. Hort, Tułacze dzieci, Bejrut 1948, s. 297.

[169] Postawę Ordonki przejmująco opisał Tadeusz Wittlin w książce Pieśniarka Warszawy. Hanka Ordonówna i jej świat, Warszawa 1990.

[170] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Janty-Połczyńskiego, 13 III 1947 r.

[171] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Janty-Połczyńskiego, 16 XII 1948 r.

[172] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Janty-Połczyńskiego, 5 I 1949 r.

[173] Początkowo Stempowski pisał: „Relacja Janty jest też doskonała, zbliżająca się śmiało do najistotniejszej strony obecnej sytuacji” (J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 1, s. 76–78). Później jego entuzjazm osłabł: „Książka Janty trochę mnie rozczarowała. [...] Nie potrafiłbym o niej nic rozumnego napisać” (ibidem, s. 87).

[174] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Bolesława Świderskiego, 28 XII 1948 r.

[175] Wskazywała na to korespondencja Redaktora z Krystyną Krakowską (AIL ML, Listy Jerzego Giedroycia do Krystyny Krakowskiej, 10 I 1949 r., 19 I 1949 r.) oraz z M. Eismennem z Imprimerie La Colonne (ibidem, List Jerzego Giedroycia do M. Eismenna, 19 I 1949 r.).

[176] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Janty-Połczyńskiego, 8 II 1949 r.

[177] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Janty-Połczyńskiego, 2 III 1949 r.

[178] J. Giedroyc, M. Wańkowicz, Listy..., s. 72.

[179] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Janty-Połczyńskiego, 15 IV 1949 r.

[180] Ibidem, List Józefa Wittlina do Jerzego Giedroycia, 4 IV 1949 r.

[181] Zygmunt Bohusz-Szyszko (1893–1982) – generał, legionista, uczestnik kampanii wrześniowej, po której opuścił Polskę i w styczniu 1940 r. dotarł do Francji; w 1940 r. dowódca Samodzielnej Brygady Strzelców Podhalańskich, legendarny dowódca polskich sił walczących pod Narwikiem; w 1942 r. szef Armii Polskiej na Wschodzie; w latach 1943–1945 zastępca dowódcy 2. Korpusu; po wojnie na emigracji, mieszkał w Londynie.

[182] AIL ML, List Zygmunta Bohusza-Szyszko do Aleksandra Janty-Połczyńskiego, 10 VI 1949 r.

[183] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 20 VII 1949 r.

[184] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Wacława Zbyszewskiego, 14 VI 1949 r.

[185] A. Janta, Nowe odkrycie Ameryki, Paryż 1973, s. 108. W tej książce autor opublikował trzy inne listy dotyczące reportażu, otrzymane od Czesława Miłosza, Andrzeja Bobkowskiego i Kazimierza Wierzyńskiego; zob. również Janta. Człowiek i pisarz, red. J.R. Krzyżanowski, Londyn 1982.

[186] R. Habielski, Między Londynem a Maisons-Laffitte. Emigracja niezłomna i „Kultura” [w:] Z. Kudelski, Spotkania..., s. 76. Generał Kukiel należał do kręgu bliskiego „Wiadomościom” Mieczysława Grydzewskiego, które ukazywały się w Londynie.

[187] Andrzej Mencwel przy omawianiu wydawnictw Instytutu Literackiego z lat 1946–1956 zwraca uwagę na polemiczny charakter Księcia Adama wobec dzieł Szymona Askenazego i Marcelego Handelsmana. Mencwel sugeruje, że za wydaniem tego tytułu kryły się jakieś podteksty. Wydaje się jednak, że dla Redaktora książka była ważna ze względu na jej bohatera, księcia Adama Czartoryskiego – symbol emigranta, polityka i mecenasa, a nie na autora i jego próby rozrachunku z tzw. szkołą historyczną krakowską i warszawską (A. Mencwel, Przedwiośnie..., s. 284). Była to również forma hołdu złożonego rodzinie Czartoryskich, która tyle wniosła do kultury polskiej i przyszła z pomocą także Instytutowi.

[188] [Redakcja], „Kultura” 1949, nr 4/5 (21/22), s. 6; M. Kukiel, Książę Adam, Paryż 1950, s. 7–51; M. Kukiel, Książę Adam [Jerzy Czartoryski], cz. 1: Na rozdrożach historii, „Kultura” 1949, nr 4/5 (21/22), s. 7–51; idem, Książę Adam [Jerzy Czartoryski], cz. 2: W walce z caratem, „Kultura” 1949, nr 7 (24), s. 13–66.

[189] M. Kukiel, Książę...

[190] Zob. R. Wraga, Książki o Rosji, „Kultura” 1948, nr 4, s. 136–144 (recenzja dotyczyła m.in. książki: W. Krawczenko, J’ai choisi la liberté, Paris 1947); M. Czapska, Z tamtego świata, „Kultura” 1948, nr 9/10, s. 195–206 (m.in. o książce D. Rousset, L’univers concentrationnaire, Paris 1946).

[191] J. Czapski, Na nieludzkiej ziemi, Paryż 1949.

[192] A. Koestler, Ciemność w południe, „Kultura” 1949, nr 16/17, s. 9–165. Redakcja zareklamowała pozycję w poprzednim numerze („Kultura” 1949, nr 15). W postaci książki ukazała się dopiero w 1983 r. jako 377. tom „Biblioteki Kultury”. O Koestlerze ukazał się również szkic: R. Mortimer, Artur Koestler, „Kultura” 1948, nr 7, s. 55–65.

[193] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Janty-Połczyńskiego, 2 III 1949 r.

[194] Zob. [b.a.], Człowiek na nieludzkiej ziemi, „Polak”, 17 III 1949; [b.a.], Na nieludzkiej ziemi, „Słowo Katolickie”, 16 IV 1949; T. Skórzewska, Na nieludzkiej ziemi, „Życie” 1949, nr 17; [ b.a.], Na nieludzkiej ziemi, „Skrzydła”, 15 V 1949, nr 25.

[195] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 1, s. 93.

[196] Zeznania świadków i przebieg procesu Rousseta opublikowano w: D. Rousset, T. Bernard, G. Rosenthal, Pour la vérité sur les camps concentrationnaires, Paryż 1951; zob. także S. Berstein, Le proces Kravchenko, „Le Monde”, 23 I 1989; I. Chruślińska, Zapomniane procesy, „Rzeczpospolita”, 24 XII 1994; F. Maspero, David Rousset, l’un de ces „fous qui veulent changer le monde”, „Horizons”, 16 XII 1997; Cz. Madajczyk, Klerk czy intelektualista zaangażowany? Świat polityki wobec twórców kultury i naukowców europejskich w pierwszej połowie XX wieku, Poznań 1999, s. 398–399.

[197] W tym samym czasie Artur Bliss-Lane, ambasador Stanów Zjednoczonych w Polsce w latach 1945–1947, założył prywatny komitet do zbadania zbrodni katyńskiej. W 1951 r. śledztwo w tej sprawie przejęła specjalna komisja utworzona przez amerykański Kongres (P. Machcewicz, Emigracja w polityce..., s. 93–94). Z ambasadorem kontaktował się również osobiście Czapski, donosił potem o tych spotkaniach gen. Andersowi (IPMS, Kolekcja gen. Andersa, LIII, Listy Józefa Czapskiego do gen. Władysława Andersa, 15 XII 1949 r., 15 II 1950 r., 28 II 1950 r.; por. J. Giedroyc, M. Wańkowicz, Listy..., s. 118–121).

[198] IPMS, Kolekcja gen. Andersa, LIII, List Józefa Czapskiego do gen. Władysława Andersa, 14 XI 1949 r.

[199] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Davida Rousseta, 5 XII 1949 r.; Podziękowania adwokata Rousseta i samego pisarza: ibidem, List Teo Bernarda do Jerzego Giedroycia, 9 XII 1949 r.; ibidem, List Davida Rousseta do Jerzego Giedroycia, 27 XII 1949 r.

[200] IPMS, Kolekcja gen. Andersa, LIII, List Jerzego Giedroycia do Ludwika Łubieńskiego, 24 III 1950 r.

[201] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Ludwika Łubieńskiego, 20 III 1950 r.

[202] Obie powstały w Biurze Studiów 2. Korpusu, utworzonym przez gen. Andersa w celu badania i dokumentowania zbrodni sowieckich na narodzie polskim (K. Zamorski, Dwa tajne biura 2. Korpusu, Londyn 1990). Dokumentacja tego biura znajduje się w Instytucie Polskim i Muzeum gen. Władysława Sikorskiego w Londynie.

[203] IPMS, Kolekcja gen. Andersa, LIII, List Jerzego Giedroycia do Ludwika Łubieńskiego, 24 III 1950 r.

[204] J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 180.

[205] IPMS, Kolekcja gen. Andersa, LIII, List Jerzego Giedroycia do Ludwika Łubieńskiego, 24 III 1950 r.

[206] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Davida Rousseta, 16 XII 1950 r. W archiwum Instytutu Literackiego znajdują się jedynie fragmenty ich korespondencji.

[207] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Zygmunta Haupta, 2 XII 1949 r.

[208] J. Giedroyc, M. Wańkowicz, Listy..., s. 88–89.

[209] M. Wańkowicz, Klub Trzeciego Miejsca, Paryż 1949, najpierw w: „Kultura” 1949, nr 6 (23), s. 5–83.

[210] Redaktor, „Kultura” 1949, nr 6 (23), s. 2. Redaktor specjalnie na potrzeby przyszłej dyskusji stworzył w „Kulturze” (od numeru ósmego w 1949 r.) dział „Klub Trzeciego Miejsca”.

[211] Z. Florczak, Lustro błędu, „Wiadomości” 1947, nr 43; idem, Podróż na horyzonty, „Kultura” 1949, nr 3 (20), s. 61–71. Głos w tej dyskusji stanowił również artykuł Andrzeja Bobkowskiego Pożegnanie („Kultura” 1948, nr 6).

[212] M. Wańkowicz, Klub..., s. 71.

[213] Zob. A. Friszke, Jerzego Giedroycia praca..., s. 11–13.

[214] Ibidem..., s. 86.

[215] J. Giedroyc, M. Wańkowicz, Listy..., s. 100–101.

[216] [Od Redakcji], Bujda P. Wańkowicza, „Placówka” 1949, nr 43; [b.a.], Przeglądamy prasę – Redakcja interpretuje artykuł Wańkowicza „Trzecia orientacja”, „Kronika Tygodniowa”, 3 XII 1949; J. Giżycki, Nie wolno myśleć, „Związkowiec”, 11 XII 1949.

[217] [Redaktor], „Kultura” 1949, nr 3 (20), s. 71.

[218] J. Giedroyc, M. Wańkowicz, Listy..., s. 101.

[219] Ibidem, s. 118.

[220] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 123.

[221] J. Mieroszewski, Do Redaktora „Kultury”, „Kultura” 1949, nr 8 (25), s. 94.

[222] J. Giedroyc, M. Wańkowicz, Listy..., s. 206; zob. J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., s. 118–121. Jako ostatni głos w tej sprawie zabrał Stefan Czapliński (Prosta odpowiedź, „Kultura” 1950, nr 6 (32), s. 131–134). W tym samym numerze redakcja wydała swoje oświadczenie (s. 159–160). Gruntowne studium książki Wańkowicza w: J. Korek, Paradoksy..., s. 37–45.

[223] J. Burnham, Walka o świat, Paryż 1950; wcześniej w: „Kultura” 1949, nr 9 (26), s. 27–56; „Kultura” 1950: nr 1 (27), s. 35–59; nr 2/3 (28/29), s. 21–96; nr 4 (30), s. 57–77; nr 5 (31), s. 7–31.

[224] J. Giedroyc, M. Wańkowicz, Listy..., s. 118.

[225] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Jamesa Burnhama, 1 XI 1949 r.

[226] Ibidem.

[227] Szerzej w: J. Korek, Paradoksy..., s. 52–55. Następne wystąpienia Burnhama nie zawierały już takich ekstremalnych poglądów.

[228] S. Gryziewicz, Środki polityki gospodarczej, Paryż 1949; fragment książki zatytułowany Złożoność polityki gospodarczej w: „Kultura” 1948, nr 9/10, s. 12–47.

[229] J. Giedroyc, M. Wańkowicz, Listy..., s. 225.

[230] H. Mirzwiński, Etiudy, Paryż 1951; idem, Czasem, „Kultura” 1949, nr 6 (23), s. 174; idem, Muszla, „Kultura” 1951, nr 4 (42), s. 57.

[231] Fragmenty korespondencji na ten temat w archiwum Instytutu Literackiego.

[232] J. Kowalik, Polonica niemieckie za czas od 1 września 1939 do 31 grudnia 1948 r., Paryż 1952; fragmenty: „Kultura” 1949, nr 9 (26), s. 155–159; „Kultura” 1950: nr 1 (27), s. 148–151; nr 4 (30), s. 155–158; nr 5 (31), s. 154–158; nr 6 (32), s. 158–159; nr 7/8 (33/34), s. 237–239; nr 10 (36), s. 156–159; nr 11 (37), s. 2.

[233] J. Giedroyc, M. Wańkowicz, Listy..., s. 165.

[234] Szerzej na ten temat: M.S. Wolański, Środowiska emigracyjne w Londynie i w Paryżu a kwestia stosunków polsko-niemieckich (1949–1972), Wrocław 1992. O opcji niemieckiej w: J. Korek, Paradoksy..., s. 99–115.

[235] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 31 VIII 1951 r.

[236] O rezygnacji z korespondenta w Berlinie Giedroyc pisał Stefanowi Kozłowskiemu: „Niestety już mi nie starczyło pieniędzy” (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stefana Kozłowskiego, 20 II 1953 r.).

[237] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Wacława Zbyszewskiego, 4 XII 1951 r.

[238] J. Giedroyc, M. Wańkowicz, Listy 1945–1963..., s. 165–166.

[239] Cz. Miłosz, Słowo wstępne [w:] B. Osadczuk, Ukraina, Polska, świat, wybrał i przedmową opatrzył A.S. Kowalczyk, Sejny 2000, s. 7.

[240] List Bohdana Osadczuka do Józefa Czapskiego, 29 VI 1950 r. [w:] J. Giedroyc, Autobiografia..., fotokopia listu, s. 272–273.

[241] J. Dunin, Rozwój cech wydawniczych książki literackiej w XIX i XX wieku, Łódź 1982.

[242] W kolejności chronologicznej: W. Hort [Hanka Ordonówna], Tułacze dzieci, Bejrut 1948; S. Gryziewicz, Środki polityki gospodarczej, Paryż 1949; J. Czapski, Na nieludzkiej ziemi, Paryż 1949; A. Janta, Wracam z Polski, Paryż 1949; M. Wańkowicz, Klub Trzeciego Miejsca, Paryż 1949; M. Kukiel, Książę Adam, Paryż 1950; J. Burnham, Walka o świat, Paryż 1950; H. Mirzwiński, Etiudy, Paryż 1951; J. Kowalik, Polonica niemieckie za czas od 1 września 1939 do 31 grudnia 1948 r., Paryż 1952 (J. Kowalik, „Kultura” 1947–1957. Bibliografia zawartości..., s. 377–387).

[243] Wydawnictwa często wydawały lirykę w nietypowych formatach; Instytut Literacki zrobił to tylko raz.

[244] J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 148–149.

[245] Ciekawie swoją współpracę z drukarniami wspominali Redaktor (Autobiografia..., s. 136–137) oraz Zofia Hertz (Była raz „Kultura”..., s. 56–57); na ten temat również w: J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 1, s. 37.

[246] J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 136–137.

[247] J. Giedroyc, M. Wańkowicz, Listy..., s. 98.

[248] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 1, s. 22–23, 43, 82.

3. Czas przyszły (1953–1959)

[1] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Józefa Łobodowskiego, 8 X 1952 r. Redaktorowi prawdopodobnie chodziło o pomoc od KWE, o którą bezskutecznie zabiegał.

[2] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 1, s. 193. Bobkowskiemu podawał inną kolejność: Orwell, Gombrowicz i Łobodowski (J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 222).

[3] J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 1, s. 255.

[4] Biblioteka „Kultury”, „Kultura” 1953, nr 2/3 (64/65).

[5] Ibidem. Prasa emigracyjna od razu odnotowała tę inicjatywę wydawniczą Instytutu (Biblioteka „Kultury” [w:] Nowe książki, „Polak w Kalifornii” 1953, nr 3/4; Biblioteka „Kultury” [w:] Wiadomości wydawnicze, „Narodowiec” 1953, nr 56; Biblioteka „Kultury”, „Życie” 1953, nr 11; Wydawnictwa „Kultury” do nabycia w „Związkowcu”, „Związkowiec”, 22 III 1953; (n), Życie kulturalne w kraju i na obczyźnie, „Orzeł Biały” 1953, nr 13/14; Nowe wydawnictwa polskie, „Głos Polski” (Kanada) 1953, nr 15; J.J., [rubryka „Wśród książek i wydawnictw”], „Orzeł Biały” 1953, nr 15; Nowe wydawnictwa Polski [w:] Z teki wydawniczej, „Dziennik Chicagowski”, 28 IV 1953.

[6] Biblioteka „Kultury”, „Kultura” 1953, nr 2/3 (64/65).

[7] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 27 I 1953 r.

[8] Zob. M.A. Supruniuk, Wielki Pisarz Polski i redaktorzy. O kilku powodach, dla których Witold Gombrowicz nie pisał dla „Wiadomości” [w:] Twarze emigracji. Wierzyński. Hłasko. Gombrowicz. Stempowski. Grydzewski, Toruń 1999, s. 44–55; R. Habielski, Między Londynem a Maison-Laffitte [w:] Z. Kudelski, Spotkania..., s. 78–79; Gombrowicz–Wittlin, Listy (1941–1969) [w:] Gombrowicz – walka o sławę, układ, przedmowy, przypisy J. Jarzębski, t. 1, Kraków 1996, s. 20, 22.

[9] Gombrowicz–Wittlin, Listy (1941–1969)..., s. 18–27; J. Jarzębski, Gombrowicz i Wittlin – dwaj spiskowscy [w:] idem, Pożegnanie z emigracją. O powojennej prozie polskiej, Kraków 1998; idem, Gombrowicz and Wittlin – Two Conspirators [w:] Between Lvov, New Jork and Ulysses’ Ithaca: Józef Wittlin – Poete, Essaylist, Novelist, red. A. Frajlich, Toruń–Nowy Jork 2001, s. 187–200.

[10] J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 169; J. Giedroyc, W. Gombrowicz, Listy..., s. 15.

[11] J. Giedroyc, W. Gombrowicz, Listy..., s. 22.

[12] Ibidem, s. 32.

[13] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Józefa Wittlina, 20 VI 1951 r.

[14] J. Giedroyc, W. Gombrowicz, Listy..., s. 56.

[15] Zob. J. Giedroyc, Paryż – „Kultura” [w:] R. Gombrowicz, Gombrowicz w Europie 1963–1969, Kraków 1993, s. 49.

[16] Listy W. Gombrowicza do J. Wittlina, do druku podał W. Wyskiel, „Ruch Literacki” 1985, z. 1, s. 47.

[17] J. Giedroyc, W. Gombrowicz, Listy..., s. 77. Pozycja została wyczerpana dopiero w 1969 r. Nakład skalkulowano na podstawie danych o sprzedaży miesięcznika w prenumeracie bezpośredniej; było to wtedy 2041 egzemplarzy.

[18] Fragment dramatu krytyce poddali m.in.: T. Baka, Kumoszki z Windsoru, czyli nowa moda wśród literatów polskich, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” 1951, nr 148; T. Drobniak, List do redakcji, „Kultura” 1951, nr 10 (48), s. 157–158. „Głos Polski” po ukazaniu się Trans-Atlantyku wstrzymał się na początku od opinii i ograniczył do wydrukowania wstępu Wittlina (J. Wittlin, Przedmowa do „Trans-Atlantyku” i „Ślubu” [w:] Kultura i wiedza, „Głos Polski”, 27 II 1953).

[19] J. Wittlin, Apologia Gombrowicza, „Kultura” 1951, nr 7/8 (45/46), s. 52–60.

[20] J. Giedroyc, W. Gombrowicz, Listy..., s. 28.

[21] I. Hradyska, Czarodziejskie lusterko, „Ostatnie Wiadomości”, 1 III 1953. Gorącą dyskusję wzbudził tekst Gombrowicza: Przeciw poetom, „Kultura” 1951, nr 10 (48), s. 3–11. Zareagowali na niego m.in.: Cz. Miłosz, List do Gombrowicza, „Kultura” 1951, nr 11 (49), s. 117–124; J. Łobodowski, Tym razem w obronie poetów, „Kultura” 1951, nr 12 (50), s. 111–119; W. Tarnawski, Jeszcze w obronie poetów, „Kultura” 1952, nr 1 (52), s. 114–116.

[22] J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 97.

[23] K.A. Jeleński, Witold Gombrowicz, „Preuves” 1953, nr 34, s. 89; W. Gombrowicz, Le Transatlantique et Ferdydurke (extraits), ibidem, s. 10–11. Jeleński należał do redakcji „Preuves” w latach 1952–1969.

[24] J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 164.

[25] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 4 I 1954 r.

[26] Ibidem, List Czesława Miłosza do Jerzego Giedroycia, styczeń 1953 r.; zob. List Czesława Miłosza do Jerzego Giedroycia, „Zeszyty Historyczne” 2004, z. 149, s. 8–9.

[27] Mowa o nieprzejednanej postawie części powojennej emigracji w stosunku do kraju.

[28] 1953 r.

[29] Ibidem, List Czesława Miłosza do Jerzego Giedroycia, [styczeń 1953 r.].

[30] Cz. Miłosz, Ketman. [Rozdział piąty z książki o intelektualistach demokracji ludowych], „Kultura” 1951, nr 7/8 (45/46), s. 24–43. W tym czasie wydrukowano kolejną część książki Murti-Bing w prasie zagranicznej: Cz. Miłosz, Murti-Bing, „Der Monat” 1951, nr 35; Cz. Miłosz, Murti-Bing, „The Twentieth Century and After” 1951, nr 7.

[31] AIL ML, List Józefa Wittlina do Jerzego Giedroycia, 24 VI 1953 r.

[32] Ibidem, List Teodora Parnickiego do Jerzego Giedroycia, 11 VII 1953 r.

[33] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Józefa Wittlina, 29 VI 1953 r.

[34] S. Mackiewicz, Odpompatycznienie, „Wiadomości”, 19 IV 1953; polemika z recenzją Mackiewicza ukazała się w londyńskim tygodniku „Orzeł Biały” (M.K.R., Kapryśny pan Mackiewicz (czyli „chru-chru” o pewnej recenzji), „Orzeł Biały” 1953, nr 13, s. 13–15).

[35] Z.L. Zaleski, „Zniewolony umysł” czy sponiewierany charakter?, „Orzeł Biały” 1953, nr 51/52. O książce napisano: „A jeślibyście gdzieś przeczytali recenzję atakującą Zniewolony umysł, to zapamiętajcie sobie, że tylko książki marne pokrywa się milczeniem, a autorzy ich mają satysfakcję zbieraczy złota” (Polityka na wesoło, „Ostatnie Wiadomości”, 27 III 1953; zob. także [rubryka „Wśród książek i wydawnictw”], „Orzeł Biały”, 11 IV 1953; Z.Z., Duszyczka gwałcona przez reżym, „Dziennik Polski”, 9 V 1953; „Zniewolony umysł”, „Straż”, 9 VII 1953; J. Radzymińska, Rzecz o zabijaniu duszy, „Głos Polski”, 7 VIII 1953).

[36] K. Hrabyk, „Zniewolony umysł” Miłosza, „Dziennik Polski” (Detroit), 11 IV 1953.

[37] K. Jaspers, O książce Miłosza, „Kultura” 1953, nr 6 (68), s. 118–120.

[38] AIL ML, List Czesława Miłosza do Jerzego Giedroycia, [kwiecień] 1953 r.

[39] Niektóre wiersze opublikowano wcześniej w „Kulturze”. Pierwszy cykl Moje credo poetyckie obejmował następujące utwory: Poeta, fragment poematu Toast, Do Jonathana Swifta, Do T. Różewicza, poety („Kultura” 1951, nr 5 (43), s. 13–18). Drugi List do Kraju zawierał: Na śmierć Tadeusza Borowskiego, Paryż 1951, Faust warszawski, Mittelbergheim („Kultura” 1952, nr 6 (56), s. 35–43). Ponadto w tomiku znalazły się: Dwa wiersze z komentarzem, Do polityka, Siegfried i Erika („Kultura” 1952, nr 10 (60), s. 141–144) i Dziecię Europy („Kultura” 1953, nr 6 (68), s. 61–64). Tom poezji Miłosza omówili m.in.: J.O., [rubryka „Wśród książek i wydawnictw”] Czesław Miłosz, „Światło dzienne”, „Orzeł Biały” 1953, nr 49; J. Winczakiewicz, Miłosz w świetle dziennym, „Ostatnie Wiadomości. Dodatek Tygodniowy”, 10 I 1954; M. Paszkiewicz, Trudna prostota, „Życie Akademickie” 1954, nr 5.

[40] Zob. W.N., Nagroda dla Miłosza, „Słowo Polskie”, 29 III 1953; Cz. Miłosz laureatem Prix Européen, „Kultura” 1953, nr 4 (66), s. 3; Czesław Miłosz laureatem „Nagrody Europejskiej”, „Ostatnie Wiadomości”, 8 IV 1953; zob. J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 166.

[41] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Czesława Straszewicza, 22 XII 1946 r.

[42] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Czesława Straszewicza, 13 V 1948 r.

[43] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Czesława Straszewicza, 25 I 1949 r.

[44] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Czesława Straszewicza, 14 V 1951 r.

[45] Ibidem, List Czesława Straszewicza do Jerzego Giedroycia, 16 IX 1951 r.

[46] Ibidem, List Czesława Straszewicza do Jerzego Giedroycia, 27 III 1952 r. Opis emigracyjnych losów Straszewicza i jego twórczości w: V. Wejs-Milewska, Wykorzenieni i wygnani. O twórczości Czesława Straszewicza, Kraków 2003.

[47] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 213.

[48] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Czesława Straszewicza, 5 VIII 1952 r.

[49] Cz. Straszewicz, Katedra Sandwiczów, „Kultura” 1952, nr 10 (60), s. 17–98.

[50] J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 1, s. 262.

[51] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 225.

[52] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Czesława Straszewicza, 26 XI 1952 r.

[53] Ibidem, List Teodora Parnickiego do Jerzego Giedroycia, 10 XII 1952 r.

[54] Cz. Straszewicz, Kociołek na Ziemowita, „Kultura” 1953, nr 6 (68), s. 65–82.

[55] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Czesława Straszewicza, 10 V 1953 r.

[56] AIL ML, List Józefa Wittlina do Jerzego Giedroycia, 24 VI 1953 r.

[57] AIL ML, List Czesława Straszewicza do Jerzego Giedroycia, 21 V 1953 r.

[58] [Nagroda Związku Literatów Polskich na Obczyźnie za 1953 r.], „Głos Polski”, 10 XII 1953. W posiedzeniu Związku uczestniczył również Mieroszewski, który poinformował Redaktora o jego przebiegu (J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 1, s. 301–302).

[59] Wiadomość o wzroście jej poczytności o 300 proc. w stosunku do innych książek podała Giedroyciowi Maria Danilewicz, on zaś przekazał tę informację Straszewiczowi jako zachętę do dalszego pisania (AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Czesława Straszewicza, 11 V 1954 r.). Entuzjastyczne recenzje napisali: J. Radzymińska, Książka z liściem wawrzynu, „Głos Polski”, 11 XII 1953; Pandora [S. Zahorska i A. Pragier], Sandwicze i katedry, „Wiadomości”, 8 II 1953; J. Jasieńczyk, Straszewicz znakomity, „Orzeł Biały” 1953, nr 48; W. Günther, Powieść o Polsce współczesnej, „Nowy Świat”, 5 V 1954; W.A. Zbyszewski, Straszewicz, „Wiadomości”, 30 IV 1954.

[60] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Czesława Straszewicza, 12 III 1956 r. Pisarz zmarł w Montevideo w 1963 r. Pośmiertnie uczcili jego pamięć: J. Czapski, Czesław Straszewicz, „Kultura” 1963, nr 10 (192), s. 135–136; T. Nowakowski, Czesio, „Wiadomości” 1963, nr 916, dodatek „Na antenie”.

[61] J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 1, s. 313–314.

[62] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Stefana Korbońskiego, 22 VII 1948 r.

[63] W „Kulturze” opublikowano następujące teksty Korbońskiego: Ostatnie miesiące Delegatury Rządu RP i Rady Jedności, „Kultura” 1948, nr 11, s. 91–107; Testament Podziemia, „Kultura” 1949, nr 3 (20), s. 84–106; Pierwsze władze Polski Podziemnej (Wspomnienia osobiste), „Kultura” 1949, nr 7 (24), s. 85–120; „Świt” – tajemnica Naczelnego Wodza, „Kultura” 1953, nr 9 (71), s. 84–106. Szerzej o jego współpracy z Giedroyciem w: M. Ptasińska, Z listów wydawcy do autora. Giedroyc–Korboński 1948–1987, „Zeszyty Historyczne” 2002, z. 139, s. 199–217.

[64] AIL ML, List Stefana Korbońskiego do Jerzego Giedroycia, 16 IX 1953 r.

[65] Ibidem.

[66] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Stefana Korbońskiego, 20 II 1953 r.

[67] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stefana Korbońskiego, 24 IX 1953 r.

[68] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stefana Korbońskiego, 10 VI 1954 r.

[69] Ibidem, List Stefana Korbońskiego do Jerzego Giedroycia, 26 I 1954 r.; por. J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 1, s. 313, 342.

[70] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 8 III 1954 r.

[71] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stefana Korbońskiego, 10 VI 1954 r.

[72] Ibidem, List Stefana Korbońskiego do Jerzego Giedroycia, 16 V 1954 r.; ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stefana Korbońskiego, 10 VI 1954 r.

[73] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Georges’a Sidre’a, 28 VI 1954 r.

[74] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stefana Korbońskiego, 12 VII 1954 r.

[75] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stefana Korbońskiego, 2 II 1955 r. Recenzje prasowe zamieścili m.in.: Z teki wydawniczej. „W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej”, „Dziennik Chicagowski”, 29 IV 1954; K. Hrabyk, Dni chwały, grozy i naiwności, „Dziennik Polski”, 25 VI 1954; ZPPA, Książka S. Korbońskiego, Głowy Rządu Podziemnej Polski, Na Rynku, „Dziennik Związkowy”, 28 VI 1954; W imieniu Rzeczypospolitej, „Głos Polski”, 8 VII 1954; Cz.L. Rawski, „Tu mówi podziemna Warszawa... Słyszycie nas?”. O książce Stefana Korbońskiego pt. „W imieniu Rzeczypospolitej...”, „Dziennik Chicagowski”, 17 VII 1954; Wspomnienia S. Korbońskiego, „Gwiazda Polarna”, 31 VII 1954; A. Sas-Korczyński, „W imieniu Rzeczypospolitej...”, „Czas”, 28 VII 1954; Wspomnienia S. Korbońskiego – książkę tę warto przeczytać, „Gwiazda Polarna”, 31 VII 1954; A. Bregman, Wierny wizerunek polskiego podziemia, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, 23 VIII 1954; J. Pł., Naród nie do pokonania, „Myśl Polska”, 15 XI 1954; O. Pehr, „Naród w Podziemiu”. Książka Stefana Korbońskiego „W imieniu Rzeczypospolitej...”, „Robotnik Polski”, 12 XII 1954.

[76] AIL ML, Księga rozchodów książek „Biblioteki Kultury” prowadzona przez Henryka Giedroycia.

[77] Zob. J. Żywina, Laureaci, „Ostatnie Wiadomości” (Detroit), 14 IX 1954; por. J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 1, s. 403.

[78] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 3 X 1954 r.; ibidem, Listy Józefa Mackiewicza do Jerzego Giedroycia, 15 IX 1954 r., 13 X 1954 r.; por. J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 1, s. 404; zob. J. Mackiewicz, [Listy do Redakcji, „Zarzuty” z okresu okupacji], „Kultura” 1957, nr 7–8 (117–118), s. 223–225. Sprawę Józefa Mackiewicza i wywiązaną wokół niej polemikę wnikliwie opisał Włodzimierz Bolecki (J. Malewski [W. Bolecki], Wyrok na Józefa Mackiewicza, Londyn 1991).

[79] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 26 III 1954 r. Oficynę tę stworzono z myślą o emigracji rosyjskiej dzięki pomocy Fundacji Forda w Nowym Jorku w 1951 r. (J. Olechowski, Wydawnictwo im. Czechowa, „Kultura” 1953, nr 4 (66), s. 119–123).

[80] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 264.

[81] [Redakcja], Nagroda Literacka „Kultury” na rok 1954, „Kultura” 1954, nr 1/2 (75/76), s. 4; [Redakcja], Nagroda Literacka „Kultury”, „Kultura” 1954, nr 3 (77), s. 128.

[82] AIL ML, List Czesława Straszewicza do Jerzego Giedroycia, 6 XI 1953 r.

[83] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Czesława Straszewicza, [listopad 1953 r.].

[84] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 29 I 1954 r. W 1956 r. Instytut przyznał już trzy nagrody: literacką, muzyczną i plastyczną ([Redakcja], Nagrody „Kultury”, „Kultura” 1956, nr 2 (102), s. 125–126).

[85] Zob. J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 2, s. 44; J. Nowak-Jeziorański, J. Giedroyc, Listy..., s. 67. Książkę Kornagi zarejestrowała jedna z części polskiej bibliografii narodowej Polonica Zagraniczne. Bibliografia za okres od września 1939 r. do 1955 r. , t. 2: K–Q, poz. 7137, Warszawa 1987, s. 60. Na całą mistyfikację nabrał się Stempowski, który książkę wziął za krajowy pastisz Miłosza (J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 1, s. 270–273).

[86] Por. J. Nowak-Jeziorański, J. Giedroyc, Listy..., s. 67. W prasie emigracyjnej ukazały się recenzje: Z. Drzewieniecka, Nowe książki. „Zdobycie władzy”, „Gwiazda Polarna”, 28 IV 1955; J. Bielatowicz, Zdobycie władzy, „Życie”, 15 V 1955; Co czytać?, „Związkowiec”, 12 VI 1955.

[87] AIL ML, Księga rozchodów książek „Biblioteki Kultury” prowadzona przez Henryka Giedroycia.

[88] Wcześniej w „Kulturze” opublikowano jej fragmenty: 1955, nr 1/2 (87/88), s. 81–128; nr 3 (89), s. 27–60; nr 4 (90), s. 62–90; nr 5 (91), s. 61–101; nr 6 (92), s. 40–80. Recenzje: J. Winczakiewicz, Powieść Czesława Miłosza, „Ostatnie Wiadomości”, 17 IV 1955; T.N., Poetycka powieść Miłosza, „Głos Polski”, 1 IX 1955; J. Bielatowicz, Dolina Issy, „Życie”, 16 X 1955.

[89] AIL ML, List Józefa Wittlina do Jerzego Giedroycia, 6 II 1955 r.

[90] Ibidem, List Benedykta Heydenkorna do Jerzego Giedroycia, 23 X 1955 r.

[91] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 286.

[92] Ibidem, s. 288.

[93] M. Pankowski, Smagła swoboda, Paryż 1955.

[94] [Redakcja], Nagroda Literacka „Kultury” 1954, „Kultura” 1955, nr 3 (89), s. 2; zob. AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Józefa Wittlina, 16 XI 1960 r. Pisarz następnie związał się z londyńską Oficyną Poetów i Malarzy Czesława i Krystyny Bednarczyków. Po 1958 r. wydawał swoje utwory w Polsce. Więcej w: M. Danilewicz-Zielińska, Szkice o literaturze..., s. 352–354.

[95] Alcest, „Smagła swoboda” M. Pankowskiego, „Ostatnie Wiadomości. Dodatek Tygodniowy”, 29 I 1956.

[96] O napisanie tego tekstu Redaktor poprosił Jeleńskiego: „Idzie mi o zapowiedź nie szablonową i banalną i tu wielka prośba o pomoc: czy nie zechciałby Pan ułożyć taki tekst?” (J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 194).

[97] Książkę Pankowskiego zareklamowano we wrześniowym numerze „Kultury” (Wydawnictwa Biblioteki „Kultury”, „Kultura” 1955, nr 9 (95), zapowiedzi wydawnicze na okładce).

[98] Chodzi o recenzję książki Matuga idzie (Cz. Miłosz, Diariusz paryski, „Kultura” 1960, nr 3 (149), s. 12–20).

[99] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Józefa Wittlina, 16 VII 1960 r.

[100] P. Hostowiec, [„Notatnik nieśpiesznego przechodnia”] Dziesięć lat literatury kierowanej, „Kultura” 1954, nr 9 (83), s. 7–24; A. Panufnik, Życie muzyczne w dzisiejszej Polsce, „Kultura” 1955, nr 1–2 (87–88), s. 7–20; M. Pankowski, Dziesięć lat poezji krajowej, ibidem, s. 21–40; Cz. Miłosz, Literatura po dziesięciu latach, „Kultura” 1955, nr 10 (96), s. 105–114.

[101] Ankieta „Kultury”. Czy przemiany w Polsce są odwracalne? Cel i charakter ankiety, „Kultura” 1954, nr 12 (86), s. 102–104. Podsumował ją Stanisław Zarzewski (Które z przemian w Polsce są odwracalne?, „Kultura” 1955, nr 7/8 (93/94), s. 3–19). W kolejnych numerach miesięcznika opublikowano odpowiedzi na ankietę: cz. 2, „Kultura” 1955, nr 9 (95), s. 29–51; cz. 3, „Kultura” 1955, nr 10 (96), s. 12–31; cz. 4, „Kultura” 1955, nr 11 (97), s. 5–20. W większości udzielone odpowiedzi pominęły oznaki „odwilży” w kraju i skoncentrowały się na sprawach dotyczących przeszłości (P. Ziętara, Emigracja wobec Października. Postawy polskich środowisk emigracyjnych wobec liberalizacji w PRL w latach 1955–1957, Warszawa 2001, s. 35).

[102] Zob. J. Mieroszewski, Europa zneutralizowana?, „Kultura” 1955, nr 5 (91), s. 107–113; H. Ripka, Konferencja Czterech a Europa Wschodnia, „Kultura” 1955, nr 6 (92), s. 81–89; J. Mieroszewski, Dramat „wyzwolenia”, „Kultura” 1955, nr 7/8 (93/94), s. 151–156; P. Hostowiec, Konferencja Czterech w Genewie, „Kultura” 1955, nr 9 (95), s. 7–18; P. Hostowiec, Odprężenie ogarnia emigrację, „Kultura” 1955, nr 10 (96), s. 3–11.

[103] M. Żebrowski, Rozgłośnia spec. znaczenia (Wypisy z propagandy PRL), „Zeszyty Historyczne” 2002, z. 142, s. 198–230. W latach 1956–1958 ze Związku Radzieckiego powróciło do Polski ponad 200 tys. rodaków. W szerszym kontekście akcję repatriacyjną omówili: S. Cenckiewicz, Udział aparatu bezpieczeństwa PRL w drugiej kampanii reemigracyjnej (1955–1957) [w:] Aparat bezpieczeństwa..., s. 241–283; P. Ziętara, Emigracja wobec..., s. 39–66.

[104] Zbigniew Florczak namawia do powrotu. Radio „Kraj” – 2.08.1955, „Kultura” 1955, nr 9 (95), s. 102–104.

[105] M. Pankowski, [Odpowiedź Florczakowi], „Kultura” 1955, nr 9 (95), s. 104–106.

[106] [Redakcja], Do czterdziestu ośmiu, „Kultura” 1955, nr 11 (97), s. 3–4; por. J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 2, s. 140; J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 1, s. 334–336.

[107] J. Mieroszewski, Dramat polskich „klerków”, „Kultura” 1955, nr 11 (97), s. 74–81; Cz. Miłosz, Refleksje o środowisku zamkniętym, ibidem, s. 21–33; por. J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 2, s. 177.

[108] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Benedykta Heydenkorna, 18 XI 1955 r.

[109] [Redakcja], Do czterdziestu ośmiu, „Kultura” 1955, nr 11 (97), s. 4.

[110] J. Mieroszewski, Karty na stół, „Kultura” 1956, nr 1 (99), s. 3–11; P. Hostowiec, [„Notatnik nieśpiesznego przechodnia”] Teoria bierności, „Kultura” 1956, nr 2 (100), s. 47–50.

[111] Zob. Do Polaków na całym świecie, „Biuletyn Rozgłośni »Kraj«”, 20 I 1956; [Redakcja], Jedźmy, nikt nie woła, „Kultura” 1956, nr 2 (100), s. 122–123; P.H. [P. Hostowiec], Z kraju milczenia. Odezwa 62. Niedole czynnika społecznego, ibidem, s. 123–126.

[112] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Georges’a Sidre’a, 11 II 1956 r.; por. J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 2, s. 200–202; J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 1, s. 347–351.

[113] [Redakcja], Oświadczenie, „Kultura” 1956, nr 12 (110), s. 2.

[114] M. Ptasińska, Jerzego Giedroycia potyczki z cenzurą w okresie Października ’56, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2004, nr 2, s. 45–49.

[115] Zob. K. Tarka, „Polska jest Polską”. Powrót Stanisława Mackiewicza do kraju w czerwcu 1956 r., „Zeszyty Historyczne” 2004, z. 150, s. 55–96; S. Cenckiewicz, Udział aparatu bezpieczeństwa PRL..., s. 274.

[116] P. Ziętara, Emigracja wobec Października..., s. 153; Z. Kossak, Na emigracji, oprac. M. Pałaszewska, Warszawa 1998, s. 24–35.

[117] S. Cenckiewicz, Melchiora Wańkowicza kręta droga do Polski Ludowej [w:] „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2004, nr 2, s. 27–44; A. Ziółkowska, Blisko Wańkowicza, Kraków 1988.

[118] J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 59.

[119] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 1 V 1955 r.

[120] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Czesława Straszewicza, 2 VI 1955 r.

[121] J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 2, s. 123.

[122] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 5 VII 1955 r.

[123] J. Nowak-Jeziorański, J. Giedroyc, Listy..., s. 70–73; J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 1, s. 330–332.

[124] Zob. J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 2, s. 123.

[125] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Stefana Korbońskiego, 3 IX 1955 r.

[126] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Stefana Korbońskiego, 29 IX 1955 r.

[127] W „Kulturze” wcześniej zaprezentowano fragment: T. Parnicki, Na progu Wielkiej Przygody, „Kultura” 1954, nr 7/8 (81/82), s. 11–37.

[128] B.H. [B. Heydenkorn], Dzieje tajniaka nad tajniakami, „Głos Polski”, 2 II 1956. Określono ją także jako „łamigłówkę historyczno-psychologiczną”. Zob. także T. Parnickiego „Koniec zgody narodów”, „Myśl Polska” 1957, nr 18; M. Czuchnowski, Koniec urody powieści. Kilkanaście uwag o nowej książce T. Parnickiego, „Ostatnie Wiadomości. Dodatek Tygodniowy” 1956, nr 12; A.T., Co czytać?, „Związkowiec”, 21 VII 1956. Książkę tę omówił Stempowski przy okazji jej wydania krajowego w 1958 r. (P. Hostowiec, [„Notatnik nieśpiesznego przechodnia”] „Zgoda Narodów”, „Kultura” 1958, nr 9 (131), s. 59–62).

[129] AIL ML, Listy Teodora Parnickiego do Jerzego Giedroycia, 23 X 1957 r., 6 XI 1957 r.; ibidem, List Jerzego Giedroycia do Teodora Parnickiego, 8 XI 1957 r.; zob. M. Ptasińska, Jerzego Giedroycia potyczki..., s. 45–49.

[130] P.H. [P. Hostowiec], Nagroda literacka „Kultury” na 1963 rok, „Kultura” 1963, nr 12 (194), s. 125.

[131] Zob. J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 245.

[132] J. Nowak-Jeziorański, J. Giedroyc, Listy..., s. 70–73; J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 1, s. 330–332.

[133] AIL ML, List Stefana Korbońskiego do Jerzego Giedroycia, 25 II 1955 r.

[134] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stefana Korbońskiego, 2 VII 1955 r.; por. M. Ptasińska, Z listów..., s. 205–206.

[135] S. Korboński, Śmierć i pogrzeb Wincentego Witosa [31 października – 8 listopada 1945], „Kultura” 1955, nr 10 (96), s. 117–126.

[136] Zob. „Pogrzeb Witosa”, Fragment książki Stefana Korbońskiego „W imieniu Kremla”, „Wiadomości Polskie” (Sydney), 29 I 1956; S. Łochtin, Mit rewolucji a rzeczywistość Polski, „Ostatnie Wiadomości. Dodatek Tygodniowy” (Londyn), 29 IV 1956; [rubryka: „Książki, książki”] Walka bez szans, „Myśl Polska” (Londyn) 1956, nr 9; Alcest, „W imieniu Kremla”, „Syrena” 1956, nr 18; J.Ł., Pod czerwoną okupacją, „Związkowiec” 1956, nr 27; Z. Żarnowski, W imieniu Kremla, „Głos Polski” (Buenos Aires), 14 IX 1956. Po latach krytyczny referat o książkach Korbońskiego W imieniu Rzeczypospolitej i W imieniu Kremla wygłosiła Krystyna Kersten na seminarium w Polskiej Akademii Nauk (K. Kersten, „Trylogia” Stefana Korbońskiego, „Zeszyty Historyczne” 1987, z. 82, s. 197–208).

[137] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 14 XII 1955 r.

[138] AIL ML, List Józefa Wittlina do Jerzego Giedroycia, 15 VII 1956 r.

[139] J. Mieroszewski, Dialog, „Kultura” 1956, nr 9 (107), s. 3–11; idem, Dylemat Władysława Gomułki [w:] „Dokumenty”, z. 2, Paryż 1956, dodatek do „Kultury” 1956, nr 11 (109). W dodatku znalazły się jeszcze: Przemówienie I Sekretarza KC PZPR Władysława Gomułki na VIII Plenum 21.10.1956. Komentarz J. Mieroszewskiego; J. Mieroszewski, Ewolucjoniści i „wyzwoleńcy”, „Kultura” 1957, nr 1/2 (111/112), s. 3–9; por. J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 2, s. 326–328, 357–358; R. Habielski, Realizm, wizje i sny romantyków. O pisarstwie Juliusza Mieroszewskiego [w:] J. Mieroszewski, Finał klasycznej..., s. 36–39.

[140] Literatura emigracyjna a Kraj. Ankieta „Kultury”, „Kultura” 1956, nr 12 (110), s. 50–71; J. Mieroszewski, Podsumowanie ankiety. Uchwała „Terlecki–Kisielewski”, „Kultura” 1957, nr 1/2 (111/112), s. 87–90. Szerzej o postawie emigracji i Instytutu Literackiego wobec wydarzeń w Polsce lat 1955–1957 w: 1956. Polska emigracja a Kraj. Antologia źródeł, Warszawa 1998; M. Alberska, Ośrodki emigracji polskiej wobec kryzysów..., s. 46–92; J. Korek, Paradoksy..., s. 176–194; P. Ziętara, Emigracja wobec Października..., s. 209–229, 370–377.

[141] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 6 I 1956 r.; por. J. Nowak-Jeziorański, J. Giedroyc, Listy..., s. 112–113, 122.

[142] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Jerzego Zawieyskiego, sierpień 1956 r.

[143] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Jerzego Zawieyskiego, 17 XI 1956 r.

[144] W archiwum Instytutu Literackiego znajduje się bogata korespondencja poświadczająca tego rodzaju kontakty. Instytut aż do 1962 r. współpracował m.in. z Biblioteką Naukową Wojskowej Akademii Politycznej im. Feliksa Dzierżyńskiego w Warszawie. Zyskała na tym też biblioteka Instytutu Literackiego, która wzbogaciła swoje zbiory o wydawnictwa krajowe.

[145] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Jerzego Zawieyskiego, 17 XI 1956 r.

[146] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Hertza, 4 XII 1956 r.; por. Uchwała VII Zjazdu ZLP, „Nowa Kultura” 1956, nr 50; J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 2, s. 424, 475–477. Nie udało się jednak wymusić na władzy zniesienia ograniczeń w rozpowszechnianiu prasy i książek emigracyjnych, a w szczególności „Kultury”. Natomiast dzięki zaangażowaniu Związku Literatów Polskich ówczesny minister kultury i sztuki Karol Kuryluk uchylił obowiązujący od 1950 r. przepis w sprawie prohibitów bibliotecznych. W ten sposób został zrealizowany jeden z istotniejszych postulatów VII Zjazdu ZLP (K. Woźniakowski, Związek Literatów Polskich między apolitycznością a opozycją (1956–1959) [w:] idem, Między ubezwłasnowolnieniem a opozycją. Związek Literatów Polskich w latach 1949–1956, Kraków 1990, s. 116). Opis przedwyborczej atmosfery w kraju w: P. Machcewicz, Polski rok 1956, Warszawa 1993, s. 197–213.

[147] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 23 XII 1956 r.

[148] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Hertza, 4 XII 1956 r.; zob. J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 2, s. 325; por. J. Nowak-Jeziorański, J. Giedroyc, Listy..., s. 112–113. W marcu 1957 r. Redaktor przesłał do Fundacji Forda projekt takiego wydawnictwa wraz z projektem jego budżetu (AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Sheparda Stone’a z Fundacji Forda, 12 III 1957 r.).

[149] B.H. [B. Heydenkorn], Dom Wydawniczy im. Czechowa, „Kultura” 1956, nr 7/8 (105/106), s. 188–190.

[150] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Stefana Korbońskiego, 10 XII 1956 r.

[151] Ibidem, Projekt wydawniczy, brak daty powstania. Prawdopodobnie został przygotowany w celu uzyskania dotacji od FE na wydanie proponowanych książek.

[152] Ibidem. Kolejny projekt „Książki, które »Kultura« mogłaby wydać w roku 1957” zakładał wydanie następujących pozycji: 1) W. Weintraub, Studia historyczno-literackie; 2) Cz. Miłosz, Rodzinna Europa; 3) Cz. Miłosz, Wybór szkiców; 4) J. Stempowski, Essaye; 5) J. Stempowski, Owidiusz; 6) T. Parnicki, powieść o nieustalonym tytule; 7) S. Westwalewicz, książka z zakresu filologii, tytuł nieustalony; 8) M. Sokolnicki, Dziennik Ankarski; 9) B. Miedziński, Pamiętnik; 10) W. Tarnawski, Ucieczka. Tom nowel; 11) J. Bielatowicz, tom nowel; 12) H. Schoenfeld, Świat jest łukiem – esseje naukowe; 13) Z. Jasiński, powieść na tle AK i Powstania Warszawskiego (na ukończeniu); 14) M. Pankowski, Sto mil przed brzegiem, poezje, rękopis gotowy; 15) tomiki poezji następujących młodych poetów: B. Czaykowskiego, B. Taborskiego, F. Śmiei, J. Sity, D. Bieńkowskiej, Z. Ławrynowicza.

[153] [Redakcja], Nagroda Literacka „Kultury” na rok 1955, „Kultura” 1956, nr 3 (101), s. 2.

[154] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 1, s. 351.

[155] M. Sambor [M. Chmielowiec], Pieśń o ziemi nieludzkiej, „Wiadomości” 1967, nr 573. Janusz Kowalewski poświęcił jej pochwalną recenzję (J. Kowalewski, Dzień i noc, „Ostatnie Wiadomości. Dodatek Tygodniowy” 1957, nr 9).

[156] B. Żongołłowicz, Andrzej Chciuk. Pisarz z Antypodów, Kraków 1999, s. 77–97.

[157] J. Kowalewski, Smutny uśmiech, „Ostatnie Wiadomości. Dodatek Tygodniowy” 1957, nr 8. Książkę omówili: S.M., Wokół „Smutnego uśmiechu”, „Wiadomości Polskie” 1957, nr 40; H. Żurkowska, Miłosz, Chciuk i Lipski, „Orzeł Biały” 1957, nr 18; W. Zaleski, [Smutny uśmiech], „Horyzonty” 1957, nr 11.

[158] [Redakcja], Nagroda Literacka „Kultury”, „Kultura” 1956, nr 3 (101), s. 2.

[159] Wcześniej utwór opublikowano na łamach miesięcznika (Cz. Miłosz, Traktat poetycki, „Kultura” 1956, nr 6 (104), s. 3–25; „Kultura” 1957, nr 1/2 (111/112), s. 46–55). Fragmenty poematu zamieścił krajowy tygodnik „Ziemia i Morze” w numerze z 26 I 1957 r.; zgodnie z życzeniem Miłosza honorarium w wysokości 800 zł przekazano na konto Wojewódzkiego Obywatelskiego Komitetu Pomocy Repatriantom z ZSRR w Szczecinie (Dla repatriantów z ZSRR, „Ziemia i Morze”, 9 III 1957).

[160] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Georges’a Sidre’a, 25 V 1956 r.

[161] J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 2, s. 339.

[162] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 425.

[163] J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 2, s. 330.

[164] J. Kowalewski, Smutny uśmiech, „Ostatnie Wiadomości. Dodatek Tygodniowy” 1957, nr 8.

[165] Zob. J. Malewski [W. Bolecki], Wyrok na..., s. 75–274.

[166] AIL ML, List Józefa Mackiewicza do Jerzego Giedroycia, 25 IV 1951 r.

[167] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Józefa Mackiewicza, 19 IX 1955 r.

[168] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 9 II 1956 r.

[169] Ibidem, List Józefa Mackiewicza do Jerzego Giedroycia, 23 IX 1955 r.

[170] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 9 II 1956 r.

[171] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 11 III 1956 r. W tym czasie Redaktor prowadził intensywną kampanię w FE i Fundacji Forda na rzecz pomocy pisarzom emigracyjnym związanym z Instytutem oraz samej oficynie (J. Nowak-Jeziorański, J. Giedroyc, Listy..., s. 105–117; J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 2, s. 231).

[172] J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 2, s. 476.

[173] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Benedykta Heydenkorna, 6 VII 1957 r.

[174] Ibidem, List Benedykta Heydenkorna do Jerzego Giedroycia, 16 VIII 1957 r.

[175] R. Wraga, Kontra, „Syrena” 1957, nr 33/34. Zob. też [rubryka „Przegląd wydawnictw”] Józef Mackiewicz, „Kontra”, „Orzeł Biały” 1957, nr 15; Wydanie na stracenie, „Myśl Polska” 1957, nr 8.

[176] Co czytać?, „Życie”, 9 VI 1957 r.

[177] M.K. Pawlikowski, Kontra, „Wiadomości” 1957, nr 40.

[178] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 461.

[179] AIL ML, List Józefa Wittlina do Jerzego Giedroycia, 27 VI 1957 r.

[180] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stefana Korbońskiego, 4 VI 1957 r.

[181] Ibidem, Faktura wystawiona przez Jerzego Giedroycia Free Europe Press w Monachium, 31 XII 1956 r.

[182] Ibidem, List Bernarda Yarrowa z Free Europe Exile Relations w Nowym Yorku do Jerzego Giedroycia, 14 XI 1956 r.; J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 2, s. 466. Redaktor pochwalił się Weintraubowi i napisał o liście Yarrowa (AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 23 XII 1956 r.).

[183] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Bernarda Yarrowa, 9 I 1957 r.

[184] List Jana Nowaka do Bernarda Yarrowa [w:] J. Nowak-Jeziorański, J. Giedroyc, Listy..., s. 151–153; kopia znajduje się w archiwum Instytutu Literackiego.

[185] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Bernarda Yarrowa, 25 I 1957 r.; por. J. Nowak-Jeziorański, J. Giedroyc, Listy..., s. 153–157.

[186] AIL ML, List Cloyce K. Huston z FE Committee w Nowym Jorku do Jerzego Giedroycia, 6 V 1957 r.

[187] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Howarda S. Weavera z Free Europe Press, 23 II 1957 r.; por. J. Nowak-Jeziorański, J. Giedroyc, Listy..., s. 158–164. Free Europe Press kupiła czterdzieści egzemplarzy Dzień i noc Lipskiego oraz piętnaście sztuk Smutnego uśmiechu Chciuka (AIL ML, List z fakturą Jerzego Giedroycia do Johna P.C. Matthews z Free Europe Press, 18 X 1957 r.), a także pięćdziesiąt egzemplarzy Doliny Issy Miłosza (ibidem, List z fakturą Jerzego Giedroycia do Johna P.C. Matthews z Free Europe Press, 30 XII 1957 r.). Sprawę rozdawnictwa książek przez FE przedstawił Marek Rudzki (M. Rudzki, Akcja masowych przekazów książek do Polski w latach 1956–1994, „Zeszyty Historyczne” 2000, nr 134, s. 217–224).

[188] Zob. J. Nowak-Jeziorański, J. Giedroyc, Listy..., s. 212, 217–218.

[189] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Williama Griffitha z RWE, 15 VIII 1957 r.

[190] Na łamach „Kultury” opublikowano jego fragmenty („Kultura” 1953: nr 4 (66), s. 43–50; nr 9 (71), s. 45–57; nr 11 (73), s. 25–36; nr 12 (74), s. 15–24; „Kultura” 1954: nr 1/2 (75/76), s. 31–38; nr 5 (79), s. 51–60; nr 6 (80), s. 48–56; nr 7/8 (81/82), s. 39–48; nr 11 (85), s. 29–34; nr 12 (86), s. 59–69; „Kultura” 1955: nr 3 (89), s. 15–26; nr 4 (90), s. 37–46; nr 7/8 (93/94), s. 43–64; „Kultura” 1956: nr 3 (101), s. 3–13; nr 4 (102), s. 43–53; nr 6 (104), s. 58–68; nr 9 (107), s. 21–30; „Kultura” 1957: nr 3 (113), s. 43–53).

[191] J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 254.

[192] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Stanisława Vincenza, 15 VII 1956 r.

[193] J. Giedroyc, W. Gombrowicz, Listy..., s. 162; zob. Gombrowicz–Wittlin, Listy (1941–1969)..., s. 93.

[194] J. Giedroyc, W. Gombrowicz, Listy..., s. 159.

[195] J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 253.

[196] J. Giedroyc, W. Gombrowicz, Listy..., s. 195.

[197] Ibidem, s. 218. Redaktor o pomoc w rozwiązaniu tego problemu poprosił Jeleńskiego, zaprzyjaźnionego i szczerze oddanego Gombrowiczowi (J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 249–255; zob. Gombrowicz–Wittlin, Listy (1941–1969)..., s. 162–163.

[198] J. Giedroyc, W. Gombrowicz, Listy..., s. 221–222.

[199] Gombrowicz–Wittlin, Listy (1941–1969)..., s. 165–166.

[200] AIL ML, List Józefa Wittlina do Jerzego Giedroycia, 27 VI 1957 r.; zob. K.A. Jeleński, Bohaterskie niebohaterstwo Gombrowicza, „Kultura” 1957, nr 9 (119), s. 31–42; Cz. Miłosz, Zdarzenia literackie, „Kultura” 1957, nr 10 (120), s. 108–110.

[201] AIL ML, List Józefa Wittlina do Jerzego Giedroycia, 10 V 1958 r.

[202] J. Giedroyc, W. Gombrowicz, Listy..., s. 236

[203] AIL ML, Pismo Jerzego Giedroycia do Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, 12 IV 1957 r.; zob. M. Ptasińska, Jerzego Giedroycia potyczki..., s. 45–49.

[204] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do prof. Stanisława Ehrlicha, redaktora naczelnego „Państwa i Prawa”, 13 IV 1957 r.

[205] Ibidem, List prof. Stanisława Ehrlicha do Jerzego Giedroycia, 5 VI 1957 r.

[206] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do prof. Stanisława Ehrlicha, 24 VI 1957 r.

[207] Ibidem, Pismo Jerzego Giedroycia do Zarządu Głównego ZLP, 1 VII 1957 r.

[208] List Jerzego Giedroycia do Jerzego Zawieyskiego, 6 VII 1957 r. [w:] M. Ptasińska, Jerzy Giedroyc – Jerzy Zawieyski. Z listów 1956–1957, „Zeszyty Historyczne” 2003, z. 144, s. 48.

[209] J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 133.

[210] Te motywy Redaktor wymienił w liście do Stempowskiego (J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 1, s. 331). Bobkowski zadeklarował swoje solidaryzowanie się z uchwałą ZPPO przy okazji odpowiedzi na ankietę „Kultury” (Literatura emigracyjna a Kraj. Ankieta „Kultury”, „Kultura” 1956, nr 12 (110), s. 50–71; por. J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 392).

[211] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 406.

[212] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 19 IX 1957 r.

[213] Ibidem, List Józefa Wittlina do Jerzego Giedroycia, 29 XI 1957 r.

[214] J. Sakowski, Na linii życia, „Wiadomości” 1958, nr 16.

[215] A. Bobkowski, Przysiągłem sobie..., s. 126; zob. W. Gombrowicz, Fragment z dziennika, „Kultura” 1958, nr 10 (132), s. 17–19.

[216] A. Bobkowski, Przysiągłem sobie..., s. 101–103, 142–143, 181–187.

[217] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Józefa Wittlina, 29 VI 1961 r.

[218] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stanisława Vincenza, 8 VII 1961 r. W miesięczniku ukazało się pożegnanie pisarza (J. Czapski, Querido Bob, „Kultura” 1961, nr 9 (167), s. 5–9), a od następnego numeru „Kultura” zaczęła zbierać wpłaty na jego nagrobek.

[219] P. Zdziechowski, Wizja Andrzeja Bobkowskiego, „Kultura” 1971, nr 4 (283), s. 131–134; por. M. Danielewicz-Zielińska, Szkice o literaturze..., s. 215–216. Bobkowski działał w czasie wojny w ruchu oporu.

[220] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Jamesa Burnhama, 23 II 1953 r.

[221] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 10 II 1953 r.

[222] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 23 VI 1954 r.; zob. J. Giedoyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 1, s. 332.

[223] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 7 VIII 1954 r.

[224] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Czesława Miłosza, 25 VI 1957 r.

[225] Ibidem. Polski premier Józef Cyrankiewicz przebywał z wizytą w Paryżu we wrześniu 1957 r.

[226] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Johna P.C. Matthews z Free Europe Press, 17 X 1956 r.; ibidem, List Johna P.C. Matthews do Jerzego Giedroycia, 27 X 1956 r.; ibidem, List Howarda S. Weavera z Free Europe Press do Jerzego Giedroycia, 12 VIII 1957 r.; ibidem, List Jerzego Giedroycia do Howarda S. Weavera, 7 IX 1957 r.; por. J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 228; J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 420. Giedroyc starał się także uzyskać dotacje z Fundacji Forda (J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 137–138, 140, 159–160; J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 1, s. 384).

[227] AIL ML, List Czesława Miłosza do Jerzego Giedroycia, [maj] 1957 r.

[228] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Charlesa Merrilla, 15 VIII 1957 r.

[229] Ibidem, List Charlesa Merrilla do Jerzego Giedroycia, 19 IX 1957 r.

[230] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Charlesa Merrilla, [październik 1957 r.].

[231] Ibidem, List Charlesa Merrilla do Jerzego Giedroycia, 25 XI 1957 r.; List Charlesa Merrilla do Jerzego Giedroycia, 22 I 1958 r.

[232] J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 159.

[233] AIL ML, Księga rozchodów książek „Biblioteki Kultury” prowadzona przez Henryka Giedroycia.

[234] P. Zaremba, Historia Stanów Zjednoczonych, Paryż 1957, s. 7.

[235] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 19 IX 1957 r.

[236] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 7 I 1958 r. W wydanej korespondencji Redaktora z Jeleńskim nie zostały zamieszczone listy dotyczące tej sprawy.

[237] AIL ML, List Juliusza Mieroszewskiego do Jerzego Giedroycia, 11 I 1958 r.

[238] Ibidem, List Czesława Miłosza do Jerzego Giedroycia, lipiec 1957 r.

[239] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 505.

[240] Ibidem, s. 508.

[241] L. Rubel, Ameryka – wspólne dzieło i dziedzictwo całej Europy, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, 10 III 1958 r.

[242] Cz. Jeśman, Historia Ameryki na gorąco, „Wiadomości” 1958, nr 20. W prasie książkę omówili: Dzieje Stanów Zjednoczonych, „Myśl Polska” 1958, nr 3; B.H. [B. Heydenkorn], Historia i polityka Stanów Zjedn., „Związkowiec” 1958, nr 13; Nowości wydawnicze, „Jutro Polski” 1958, nr 6; Na marginesie „Historii St. Zjednoczonych”, „Nowy Świat”, 17 I 1959.

[243] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Hertza, 25 I 1957 r.

[244] Ibidem, List Jerzy Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 11 IV 1956 r.

[245] Ibidem, List Anieli Mieczysławskiej do Jerzego Giedroycia, 21 IV 1956 r.

[246] J. Nowak-Jeziorański, J. Giedroyc, Listy..., s. 166–167, 212.

[247] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 505.

[248] AIL ML, List Anieli Mieczysławskiej do Jerzego Giedroycia, 26 I 1958 r.

[249] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 6 IV 1958 r.

[250] Ibidem, Projekt wydawniczy na 1958 r., b.d.

[251] Ibidem, Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 10 V 1957 r.

[252] Ibidem, List Juliusza Mieroszewskiego do Jerzego Giedroycia, 25 VI 1957 r.

[253] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 6 X 1957 r.

[254] Ibidem.

[255] Redaktor, Do krajowych czytelników „Kultury” [w:] J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 285–289.

[256] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 20 XI 1957 r.

[257] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 11 XII 1957 r.

[258] J. Mieroszewski, ABC polskiej sytuacji, „Kultura” 1957, nr 11 (121), s. 69–77; Z. Jordan, Odwrót od Października, „Kultura” 1957, nr 12 (122), s. 3–22.

[259] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 7 I 1958 r.

[260] Ibidem, List Juliusza Mieroszewskiego do Jerzego Giedroycia, 25 I 1958 r.

[261] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Józefa Wittlina, 8 VII 1956 r.

[262] Ankieta „Kultury”, „Kultura” 1956, nr 9 (107), s. 12. Obok opublikowano tekst Jeleńskiego Od endeków do stalinistów (ibidem, s. 13–20). Problem antysemityzmu oraz przeciwdziałanie mu w kraju i na emigracji zajął także ważkie miejsce w korespondencji Giedroycia z Nowakiem-Jeziorańskim (J. Nowak-Jeziorański, J. Giedroyc, Listy..., s. 168–173). Zagadnienie antysemityzmu w polskiej „odwilży” podnieśli Marcin Zaremba i Paweł Machcewicz. Pierwszy upatrywał źródeł nagonki antyżydowskiej przede wszystkim w wyrażonej przez Chruszczowa trosce „o nacjonalistyczną legitymację komunistycznego systemu władzy w Polsce”, która zaowocowała polityczną rozgrywką wewnątrz partii pomiędzy „natolińczykami” i „puławianami” (M. Zaremba, Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm. Nacjonalistyczna legitymizacja władzy komunistycznej w Polsce, Warszawa 2001, s. 228–238). Drugi badacz, oprócz względów politycznych dotyczących działań „natolińczyków” oraz antysemityzmu dotykającego gros aparatu partii, wskazał na trzecią przyczynę – uśpione nastroje antyżydowskie w społeczeństwie, wykorzystywane przez władzę w newralgicznych momentach, które uwidoczniły się np. w postaci pogromów żydowskich wiosną i latem 1946 r. oraz w wydarzeniach 1956 r. (P. Machcewicz, Polski rok 1956..., s. 216–231).

[263] [Zapowiedź wydawnicza: Jan Winczakiewicz, Izrael w poezji polskiej], „Kultura” 1957, nr 1/2 (117/118), s. 24.

[264] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 6 IV 1958 r.; por. J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 446, 452; J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 1, s. 432–433, 447; J. Nowak-Jeziorański, J. Giedroyc, Listy..., s. 169.

[265] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Józefa Wittlina, 27 VII 1957 r.

[266] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Benedykta Heydenkorna, 15 IV 1958 r.

[267] Ibidem, List Czesława Miłosza do Jerzego Giedroycia, [1958 r.].

[268] Książki i publikacje nadesłane do redakcji, „Głos Polski” (Buenos Aires), 4 IX 1958; ponadto: Nowości wydawnicze, „Jutro Polski” 1958, nr 6; J. Kowalewski, Polacy i Żydzi, „Ostatnie Wiadomości. Dodatek Tygodniowy” (Mannheim) 1958, nr 18; F.Z., Izrael w poezji polskiej, „Kurier Polski”, 12 VI 1958; A. Chciuk, Izrael w poezji, „Wiadomości Polskie” (Sydney), 15 VI 1958.

[269] K. Wierzyński, Izrael w poezji polskiej, „Wiadomości” 1958, nr 45.

[270] [Redakcja], Przekształcamy Nagrodę Literacką „Kultury”, „Kultura” 1957, nr 3 (113), s. 116–117.

[271] [Redakcja], Nagroda Literacka „Kultury” za rok 1957, „Kultura” 1958, nr 1/2 (123/124), s. 182.

[272] AIL ML, List Charlesa Merrilla do Jerzego Giedroycia, 1 XI 1957 r.; ibidem, List Jerzego Giedroycia do Charlesa Merrilla, 23 XI 1957 r.

[273] Ibidem, List Czesława Miłosza do Jerzego Giedroycia, czerwiec 1958 r.

[274] has, Refleksje poety, „Myśl Polska” 1960, nr 5.

[275] A. Chciuk, „Kontynenty” Miłosza, „Wiadomości Polskie” (Sydney), 1958, nr 35.

[276] [Redakcja], Krajowa nagroda „Kultury”, „Kultura” 1958, nr 4 (126), s. 125.

[277] F. Zahora, „Sensacyjne” nagrody, „Kurier Polski”, 17 IV 1958.

[278] M. Dąbrowska, Dzienniki powojenne..., t. 3, s. 292.

[279] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Marka Hłaski, 5 I 1957 r.

[280] Ibidem, List Marka Hłaski do Jerzego Giedroycia, 21 I 1957 r.

[281] Ibidem, List Marka Hłaski do Jerzego Giedroycia, 16 IX 1957 r.; ibidem, List Jerzego Giedroycia do Marka Hłaski, 27 IX 1957 r.; por. I. Chruślińska, Była raz „Kultura”..., s. 81. Zofia Hertz opowiedziała o perypetiach związanych z pobytem Hłaski w Maisons-Laffitte w 1958 r. oraz o kontaktach z pisarzem utrzymywanych do jego śmierci (ibidem, s. 81–84; Soplicowo w Maisons-Laffitte. Z Zofią Hertz rozmawia Stanisław Bereś, „Odra” 2000, nr 1, s. 31–34; zob. też J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 195, 201; J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 551).

[282] AIL ML, List Marka Hłaski do Jerzego Giedroycia, 29 XI 1957 r.

[283] Ibidem, List Juliusza Mieroszewskiego do Jerzego Giedroycia, 5 III 1958 r.

[284] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 8 III 1958 r.; zob. ibidem, List Jerzego Giedroycia do Józefa Wittlina, 7 IV 1958 r.; por. J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 499, 511–512, 561; J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 12–15, 25–30.

[285] W gazecie rządowej zaatakowano pisarza tekstem: Skiz [Z. Wasilewski], Primadonna jednego tygodnia, „Trybuna Ludu”, nr 95/97, 5–7 IV 1958; odpowiedź Hłaski: M. Hłasko, Chwileczkę, grabarze..., „Kultura” 1958, nr 6 (128), s. 142–145.

[286] AIL ML, List Juliusza Mieroszewskiego do Jerzego Giedroycia, 13 IV 1958 r.

[287] Nakład wyczerpano w połowie listopada 1961 r. (AIL ML, Księga rozchodów książek „Biblioteki Kultury” prowadzona przez Henryka Giedroycia).

[288] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 25 IV 1958 r.

[289] Ibidem, List Wiktora Weintrauba do Jerzego Giedroycia, 22 IV 1958 r.; ibidem, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 1 IV 1958 r.

[290] Zob. Polski Dżilas, „Nowy Świat” (Nowy Jork), 2 IV 1958; B. Czaykowski, Drugi krok Marka Hłaski, „Dziennik Polski”, 15 IV 1958; idem, Notatki parysko-londyńskie, „Odgłosy”, 26 IV 1958; S. Rylski, Marek Hłasko – bohater mimo woli, „Związkowiec”, 30 IV 1958; P. Hostowiec, Drugi krok w chmurach Marka Hłasko, „Kultura” 1958, nr 5 (127), s. 133–137; J. Kowalewski, Polsce narodził się geniusz literacki, „Ostatnie Wiadomości. Dodatek Tygodniowy”, 4 V 1958; S. Kossowska, Sprawa Hłaski, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza, 16 V 1958; A. Chciuk, Cmentarze, „Wiadomości Polskie” (Sydney), 8 VI 1958. Głosy w prasie zagranicznej: Polish reds chide a critical writer, „The New York Times”, 7 IV 1958; L. Zimmerer, Hess (!) und Liebe des Polen Marek Hlasko..., „Die Welt”, 8 IV 1958; Marek Hlasko (26) le plus connu des jeunes écrivains polonais choisit la liberté, „France Soir”, 11 X 1958; L’écrivain polonais Hlasko demade asile à Berlin-Ouest, „Le Monde”, 10 X 1958; Across the line, „The Times”, 20 X 1958; Hlasko, Joven Escritor Polaco, Vive el Dolor de sus Personajes y Abrio sus Ojos a la Fe, „El Pueblo”, 21 X 1958.

[291] A. Chciuk, Sprawa Marka Hłaski, „Wiadomości Polskie” (Sydney), 20 IV 1958.

[292] Nagroda została ustanowiona w 1958 r. i nawiązywała do przedwojennej tradycji tygodnika „Wiadomości Literackie” redagowanego przez Mieczysława Grydzewskiego. Przed wojną stanowiła on odpowiedź środowiska „Wiadomości” na działalność Polskiej Akademii Literatury. Fundatorem pierwszej emigracyjnej nagrody „Wiadomości” był Anglik, Auberon Herbert (Od Herberta do Herberta. Nagroda „Wiadomości” 1958–1990, opracowanie i przedmowa S. Kossowska, postscriptum T. Nowakowski, Londyn 1993).

[293] Zob. J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 278, 281–289.

[294] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 6 IV 1958 r.

[295] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Georges’a Sidre’a, 27 X 1958 r. O pierwszych latach Hłaski na emigracji w: A. Czyżewski, Piękny dwudziestoletni, Warszawa [2000], s. 128–186.

[296] AIL ML, List Czesława Miłosza do Jerzego Giedroycia, [listopad/grudzień] 1958 r.

[297] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 25 IV 1958 r.

[298] Szerzej w: W. Jedlicki, Klub Krzywego Koła, Paryż 1963, s. 142–144; Sąd orzekł..., Paryż 1972, s. 25–64; A. Friszke, Sprawa Hanny Rewskiej, „Zeszyty Historyczne” 1996, z. 117, s. 185–194.

[299] J. Mieroszewski, [„Kronika angielska”] „Gomułkizm” versus Gomułka, „Kultura” 1958, nr 6 (128), s. 81–84.

[300] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 13 IX 1958 r.

[301] M. Ptasińska-Wójcik, Inwigilacja Instytutu Literackiego przez Służbę Bezpieczeństwa w czasach Gomułki [w:] Aparat bezpieczeństwa..., s. 105–184.

[302] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 4 X 1953 r.; por. J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 1, s. 216.

[303] AIL ML, Projekt wydawniczy, brak tytułu i daty.

[304] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 4 VII 1958 r.

[305] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 7 VIII 1958 r.

[306] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Georges’a Sidre’a, 1 VIII 1958 r.; zob. też ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stanisława Vincenza, 21 V 1958 r.; ibidem, List Jerzego Giedroycia do Marka Hłaski, 28 VII 1958 r.; por. J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 533, 550.

[307] Zrecenzowali ją m.in.: J. Kowalewski, Najcięższy trud, „Ostatnie Wiadomości”, 7 IX 1958; W. Wohnout, Beck, Szembek, Rembek, „Kultura” 1959, nr 3 (137), s. 128–136; zob. też A. Chruszczyński, Glosy do wizerunku St. Rembeka w 100-lecie urodzin twórcy, „Studia i Materiały Polonistyczne” 2002, t. 6, s. 77–85.

[308] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 6 I 1959 r.

[309] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 12 I 1959 r.

[310] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 498.

[311] J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 290–296.

[312] Wnikliwie losy wojenne Katelbacha opisał: S. Cenckiewicz, Tadeusz Katelbach (1897–1977). Biografia polityczna, Warszawa 2005, s. 389–441.

[313] Katalog Biblioteki „Kultury”, Paryż 1966, s. 5. W „Kulturze” pojawiła się recenzja książki: W. Wohnout, Guliwer i królestwo Liliputów, „Kultura” 1959, nr 12 (46), s. 122–135. Katelbach w liście do redakcji odniósł się do głosów krytykujących jego dziennik (T. Katelbach, [Listy do Redakcji], „Kultura” 1960, nr 5 (151), s. 153–155).

[314] T. Nowakowski, Syn zadżumionych, „Kultura” 1959, nr 1/2 (135/136), s. 65–145.

[315] M. Danilewicz-Zielińska, Szkice o literaturze..., s. 187.

[316] Naprawdę pozycja ta została wydrukowana w styczniu 1960 r. Niezorientowanemu w tym Mieroszewskiemu Redaktor wyjaśnił: „Jestem przerażony Pana przekonaniem, że wydaję »Bibliotekę« według numerów zapowiedzi. Ma się rozumieć, że nie” (AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 13 X 1957 r.).

[317] Samotność słowa. Z listów do Wacława Iwaniuka. Józef Wittlin, Kazimierz Wierzyński, Aleksander Janta-Połczyński, Lublin 1995, s. 17.

[318] J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 308.

[319] AIL ML, Pismo dyrektora Polskiego Instytutu Naukowego w Ameryce Stanisława Strzetelskiego do Jerzego Giedroycia, 6 V 1960 r.

[320] Ibidem, Projekt listu Jerzego Giedroycia do Polskiego Instytutu Naukowego w Nowym Jorku, b.d. „Oklapnięciem” Redaktor nazwał prawdopodobnie końcowe akordy Października: proces Rewskiej, usunięcie bliskiego Gomułce Władysława Bieńkowskiego ze stanowiska ministra oświaty oraz zastąpienie wybranego w 1956 r. na prezesa ZLP Antoniego Słonimskiego przez Jarosława Iwaszkiewicza. Tekę ministra szkolnictwa wyższego stracił także Stefan Żółkiewski (Partia i literaci. Dokumenty Biura Politycznego KC PZPR 1959, wstępem i przypisami opatrzył T. Kisielewski, Łowicz 1996; K. Woźniakowski, Między ubezwłasnowolnieniem...).

[321] J. Kowalik, „Kultura” 1947–1957. Bibliografia zawartości treści. Działalność wydawnicza (1946–maj 1959), Paryż 1959.

[322] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 1 II 1959 r.

[323] Faktycznie książka ta została wydrukowana, analogicznie jak tomik Iwaniuka, w styczniu 1960 r. Równocześnie z premierą Rodzinnej Europy opublikowano jej fragment w miesięczniku: Cz. Miłosz, Tygrys, „Kultura” 1960, nr 1/2 (147/148), s. 67–101. Książkę zrecenzowano m.in. w: Świat zabłąkanego pisarza, „Myśl Polska”, 1 III 1960; [rubryka „Wiadomości wydawnicze”], „Odnowa” 1960, nr 4.

[324] Cz. Miłosz, Rodzinna Europa, [Dzieła zbiorowe], t. 6, wyd. 2, Paryż 1980, s. 11.

[325] Zob. Katalog Biblioteki „Kultury”..., s. 8.

[326] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Georges’a Sidre’a, 13 II 1960 r.

[327] J. Giedroyc, W. Gombrowicz, Listy..., s. 287.

[328] W. Gombrowicz, Fragment z dziennika, „Kultura” 1960, nr 7/8 (153/154), s. 10–12.

[329] Londyńczyk (J. Mieroszewski), Tygrys, „Kultura” 1960, nr 5 (151), s. 71–75. Odpowiedź: Cz. Miłosz, Krowa i anty-krowa [w:] Co śmiem myśleć, „Kultura” 1960, nr 7/8 (153/154), s. 15–17.

[330] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Czesława Miłosza, 9 IV 1953 r.

[331] G. Orwell, Why I Write, „Gangrel” 1946, nr 4. Cyt. za: M. Broński [W. Skalmowski], George Orwell, „Kultura” 1973, nr 10 (313), s. 3–26 (tekst napisany w siedemdziesiątą rocznicę urodzin pisarza).

[332] J. Burnham, Walka o świat, Paryż 1950.

[333] AIL ML, Listy Wiktora Weintrauba do Jerzego Giedroycia, 2 VII 1946 r., 5 XII 1946 r., 22 XII 1946 r.; ibidem, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 12 XII 1946 r.; ibidem, List Teresy Skórzewskiej do Jerzego Giedroycia, 11 III 1947 r.

[334] Ibidem, List Wiktora Weintrauba do Jerzego Giedroycia, 22 I 1947 r.; ibidem, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 4 II 1947 r.

[335] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 13 II 1948 r.

[336] G. Orwell, Lew i nosorożec. Anglia, twoja Anglia, „Kultura” 1948, nr 4, s. 41–62; Środki zapobiegawcze w literaturze, „Kultura” 1948, nr 5, s. 3–14; Raffles i panna Blandish, „Kultura” 1948, nr 9 (10), s. 48–58; zob. K.A. Jeleński, Listy z Korsyki do Józefa Czapskiego, wybrał i przypisami opatrzył W. Karpiński, Warszawa 2003, s. 63. Natomiast Teresa Skórzewska z upoważnienia pisarza przetłumaczyła: G. Orwell, Twórczość Donalda Mac Gilla, „Kultura” 1950, nr 1 (27), s. 75–84.

[337] Por. J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 1, s. 117, 122, 131–133, 144, 148, 163, 201.

[338] F.S. Saunders, Who Paid the Piper?..., s. 140–141.

[339] I. Chruślińska, Była raz „Kultura”..., s. 67.

[340] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Georges’a Sidre’a, 9 IV 1953 r.

[341] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 2 IX 1954 r.; por. J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., t. 1, s. 432. Mowa zapewne o: L. Budrecki, Milczenie i ucho igielne, „Nowa Kultura” 1954, nr 34.

[342] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Czesława Miłosza, 9 IX 1954 r.

[343] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 234. W prasie emigracyjnej pojawiły się recenzje „potwornej wizji przyszłości” (K. Hrabyk, Potworna wizja przyszłości, „Dziennik Polski”, 3 III 1953 r.). Razem omawiano dwa pierwsze tomy „Bibiloteki Kultury”: [rubryka „Nowe książki”] Biblioteka „Kultury”, „Polak w Kalifornii” 1953, nr 3/4 (20); [rubryka „Wiadomości wydawnicze”] Biblioteka „Kultury”, „Narodowiec” 1953, nr 56; Biblioteka „Kultury”, „Życie” 1953, nr 11; Wydawnictwa „Kultury” do nabycia w „Związkowcu”, „Związkowiec”, 22 III 1953; [rubryka „Z teki wydawniczej”] Nowe wydawnictwa Polski, „Dziennik Chicagowski”, 28 IV 1953; J. Radzymińska, Requiem wolności, „Głos Polski”, 15 V 1953.

[344] J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 1, s. 275.

[345] Znaczenie dorobku Orwella dla powstania i działalności KWK podkreślił Peter Coleman (P. Coleman, The Liberal Conspiracy..., s. 124).

[346] Katalog Biblioteki „Kultury”, Paryż 1966, s. [1].

[347] J. Giedroyc, M. Wańkowicz, Listy..., s. 298. Redaktor prowadził ożywioną dyskusję z autorem Monte Cassino na temat twórczości i poglądów Burnhama (ibidem, s. 326–327, 345–346, 358–359).

[348] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Jamesa Burnhama, 23 II 1953 r.

[349] J. Burnham, Polityka wyzwolenia, „Kultura” 1953, nr 2/3 (64/65), s. 3–14.

[350] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 27 I 1953 r.

[351] Zob. J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 1, s. 246–249, 251, 260, 263–264, 271–272, 275.

[352] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Czesława Miłosza, 9 IV 1953 r.

[353] Ibidem, List Anieli Mieczysławskiej do Jerzego Giedroycia, 3 III 1953 r.; zob. też J. Giedroyc, M. Wańkowicz, Listy..., s. 369–370. Inaczej na tę kwestię patrzył Mieroszewski, który sukcesów książek Orwella i Burnhama upatrywał głównie w ich konkurencyjnej cenie (J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 1, s. 286).

[354] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 1953 r. W majowym numerze miesięcznika książkę Burnhama omówił Mieroszewski (J. Mieroszewski, Pytanie brzmi – jak?, „Kultura” 1953, nr 5 (67), s. 3–9).

[355] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Benedykta Heydenkorna, 29 V 1953 r.

[356] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 29 VI 1953 r. Piotr Yolles (1892–1958) – dziennikarz „Nowego Świata” wychodzącego w Nowym Jorku od 1921 r., na którego łamach często zamieszczał pochlebne recenzje dotyczące zarówno miesięcznika, jak i książek „Kultury”.

[357] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 29 X 1953 r.

[358] Ibidem, List Anieli Mieczysławskiej do Jerzego Giedroycia, 2 XI 1953 r.

[359] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 9 XI 1953 r.

[360] R. Wraga, James Burnham, „Syrena” 1953, nr 16.

[361] Z. Zawadowski, Ideologia wyzwolenia, „Wiadomości”, 21 VI 1953; zob. A. Bregman, James Burnham, niedoceniony prorok polityki wyzwolenia, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, 27 IV 1953; J.M. Roman, Polityka biernego oporu. O nowej książce Burnhama, „Słowo Polskie” 1953, nr 118; J. Ulatowski, Demi-monde czyli neutralizm antykomunistów, „Wiadomości”, 5 VII 1953.

[362] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Jamesa Burnhama, 23 II 1953 r.

[363] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Georges’a Sidre’a, 5 III 1953 r.

[364] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 14 IV 1953 r.

[365] W latach 1915–1935 Tadeusz Boy-Żeleński wydał w „Bibliotece Boya” ponad sto tomów przekładów najwybitniejszych dzieł literatury francuskiej, zaopatrzonych we wstępy krytycznoliterackie.

[366] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Stanisława Vincenza, 11 XI 1953 r.

[367] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 249.

[368] AIL ML, [Plan „Biblioteki Przekładów Arcydzieł Współczesnej Literatury”], brak daty i podpisu.

[369] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stefana Korbońskiego, 9 XII 1955 r.

[370] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 1, s. 332.

[371] J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 180.

[372] Por. F.S. Saunders, Who Paid the Piper?..., s. 76; szerzej o jego uczestnictwie w pracach KWK w: P. Coleman, The Liberal Conspiracy... Aron pisał m.in. do „Preuves”, współredagowanego przez Jeleńskiego z François Bondym (P. Grémion, Konspiracja wolności. Kongres Wolności Kultury w Paryżu..., s. 85; R. Dobek, Raymond Aron – dialog z historią i polityką, Poznań 2005, s. 81).

[373] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Czesława Miłosza, 1955 r.

[374] Ibidem, List Czesława Miłosza do Jerzego Giedroycia, [wrzesień] 1955 r.

[375] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Czesława Miłosza, 2 IX 1955 r.

[376] J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 176; J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 205, 218, 229–230.

[377] AIL ML, List Czesława Miłosza do Jerzego Giedroycia, 1956 r.

[378] Ibidem.

[379] Ibidem.

[380] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 14 XII 1955 r.

[381] K.A. Jeleński, Mandaryni, komunizm, koegzystencja, „Kultura” 1955, nr 9 (95), s. 136.

[382] J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 2, s. 306, 407.

[383] J.Ł. [J. Łobodowski], Opium intelektualistów, „Związkowiec”, 8 XII 1956.

[384] L.K., Nieudana książka, „Życie” 1956, nr 35/36; zob. też W., Koniec ideologii?, „Myśl Polska”, 15 III 1958.

[385] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Józefa Wittlina, 7 IX 1956 r.

[386] Ibidem, Listy Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 24 II 1948 r.; 8 III 1949 r.

[387] Ibidem, List Wiktora Weintrauba do Jerzego Giedroycia, 15 III 1949 r.

[388] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Czesława Miłosza, 19 XII 1955 r.

[389] Tytuł rozchodził się dość powoli, bo do końca lat siedemdziesiątych.

[390] J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 231.

[391] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Jerzego Zawieyskiego, 17 XI 1956 r.

[392] J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 231.

[393] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do prof. Stanisława Kota, 11 XI 1959 r.

[394] J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., t. 2, s. 232–233. Józef Kisielewski kierował Katolickim Ośrodkiem Wydawniczym Veritas w Londynie w latach 1955–1960 (Katolicki Ośrodek Wydawniczy Veritas w Londynie. Nie zamknięty rozdział, Studia i szkice, red. Z. Wałaszewski i R. Moczkodan, Toruń–Londyn 2003).

[395] B. Czaykowski, Wywiad z Graham Greene’em, „Kultura” 1956, nr 4 (102), s. 93–99.

[396] G. Greene, [Listy do Redakcji] [Sprawa przedrukowywania utworów w „Dziś i Jutro”], „Kultura” 1956, nr 6 (104), s. 148–149.

[397] Katalog „Biblioteki Kultury”, Paryż 1966, s. [2].

[398] [rubryka „Wśród książek i wydawnictw”] F.Z., Moc i sława, „Nasza Sprawa”, 26 I 1957; [rubryka „Między plotką i anegdotą”] „Odgreeniony” Graham Greene, „Orzeł Biały”, 26 V 1956; J.Ł. [J. Łobodowski], Małość ludzka w służbie świętości, „Związkowiec” 1956, nr 46; J.B., Przekład „Mocy i chwały”, „Życie” 1956, nr 49.

[399] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 1, s. 346.

[400] J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 2, s. 343.

[401] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 408.

[402] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Czesława Miłosza, 17 VII 1956 r.

[403] Ibidem, List Czesława Miłosza do Jerzego Giedroycia, [sierpień 1956 r.].

[404] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Czesława Miłosza, 13 VIII 1956 r.

[405] Ibidem, List Czesława Miłosza do Jerzego Giedroycia, 22 VIII 1956 r.

[406] Cz. Miłosz, Nota tłumacza [w:] J. Hersch, Polityka i rzeczywistość, Paryż 1957, s. 9–10.

[407] Zob. AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Georges’a Sidre’a, 17 VIII 1956 r.; por. J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 2, s. 356, 436; Korespondencja: Konstanty A. Jeleński – Jarosław Iwaszkiewicz, do druku podał P. Kłoczowski, „Twórczość” 1990, nr 2, s. 38.

[408] J. Hersch, Przedmowa do wydania polskiego [w:] eadem, Polityka i..., s. 11–12.

[409] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 417.

[410] Ibidem, s. 461.

[411] Ibidem, s. 467.

[412] [rubryka „Książki”] Co czytać?, „Życie”, 9 VI 1957. O książce napisano m.in.: W.W., Socjalizm demokratyczny, „Myśl Polska”, 15 III 1957; [rubryka „Przegląd wydawnictw”] J. Hersch „Polityka i rzeczywistość”, „Orzeł Biały” 1957, nr 13; J. Kowalewski, Polityka i rzeczywistość, „Ostatnie Wiadomości. Dodatek Tygodniowy” 1957, nr 13.

[413] AIL ML, R. Palester, [Felieton dla Wolnej Europy poświęcony Polityce i rzeczywistości Jeanne Hersch], 18 II 1957.

[414] Książkę omówili m.in.: B.H. [B. Heydenkorn], Ciernie pracy, „Związkowiec” 1958, nr 1; O kulcie wydajności, „Myśl Polska”, 15 I 1958.

[415] J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 209.

[416] Zob. Preuves, Une Revue Européenne à Paris, wstęp, wybór i noty P. Grémion, posłowie F. Bondy, Paris 1989, s. 294; P. Grémion, Konspiracja wolności. Kongres Wolności Kultury w Paryżu..., s. 171–175, 182–194.

[417] Ibidem, List Czesława Miłosza do Jerzego Giedroycia, 17 IV 1957 r.

[418] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 8 VII 1957 r.

[419] D. Bell, Praca i jej gorycze. Kult wydajności w Ameryce, Paryż 1957, s. 11–13. Wydanie książki zbiegło się z artykułami w „Kulturze”, które poruszały problemy socjalne i stan gospodarki Polski oraz przemiany, jakie winny w niej nastąpić (J. Miedzińska, Kurtyna została podniesiona, „Kultura” 1956, nr 10 (108), s. 59–74; J. Marczewski, Gospodarka Polska w godzinie wyboru, „Kultura” 1956, nr 12 (110), s. 72–88).

[420] AIL ML, „Biblioteka Przekładów z Literatury Amerykańskiej”. Projekt sporządzony przypuszczalnie przez Giedroycia, [grudzień 1956 r.].

[421] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Hertza, 4 XII 1956 r.

[422] AIL ML, „Biblioteka Przekładów z Literatury Amerykańskiej”. Projekt sporządzony przypuszczalnie przez Giedroycia, [grudzień 1956 r.].

[423] Ibidem, List Aleksandra Hertza do Jerzego Giedroycia, 8 XII 1956 r.

[424] Ibidem, Projekt tłumaczenia literatury amerykańskiej na polski autorstwa Aleksandra Hertza, [1957 r.].

[425] AIL ML, List Zygmunta Haupta do Jerzego Giedroycia, 27 II 1958 r.; zob. Z. Haupt, Henry James, „Kultura” 1958, nr 3 (125), s. 124–127.

[426] AIL ML, Listy Zygmunta Haupta do Jerzego Giedroycia, 8 V 1958 r., 10 VI 1958 r.; zob. Z. Haupt, James Agee, „Kultura” 1958, nr 6 (128), s. 33–34; J. Agee, Pochwalmy teraz sławnych ludzi (wyjątek), „Kultura” 1958, nr 6 (128), s. 34–38.

[427] [Redakcja], Zapowiedź wydawnicza Howard Fast „Król jest nagi”, „Kultura” 1958, nr 4 (125), s. 160. Prawdopodobnie autorem tej zapowiedzi był Mieroszewski, którego Redaktor poprosił o skreślenie kilku słów o autorze i książce (AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 12 II 1958 r.).

[428] AIL ML, List Juliusza Mieroszewskiego do Jerzego Giedroycia, 11 I 1958 r.

[429] Ibidem, List Juliusza Mieroszewskiego do Jerzego Giedroycia, 5 III 1958 r.

[430] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 8 III 1958 r.

[431] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 4 IV 1958 r.

[432] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 7 IV 1958 r.

[433] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 11 IV 1958 r.

[434] Ibidem, List Juliusza Mieroszewskiego do Jerzego Giedroycia, 13 IV 1958 r.

[435] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 15 IV 1958 r.

[436] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 17 IV 1958 r.

[437] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 6 V 1958 r.

[438] Ibidem, Listy Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 1 VII 1958 r.; 4 VII 1958 r.

[439] Ibidem, List Juliusza Mieroszewskiego do Jerzego Giedroycia, 2 VII 1958 r.

[440] Na podstawie listów Redaktora do Jeleńskiego można odnieść wrażenie, że dofinansował ją jednak KWK (J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 274–275).

[441] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 4 VII 1958 r.

[442] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 543.

[443] J. Kowalewski, Mocne uderzenie w komunizm, „Ostatnie Wiadomości. Dodatek Tygodniowy” 1958, nr 37; zob. także J.B., Spowiedź komunistycznego pisarza, „Związkowiec”, 22 XII 1958; Puszka [A. Pragier, S. Zahorska], Król jest nagi, „Wiadomości” 1958, nr 19.

[444] J. Kowalewski, Mocne uderzenie w komunizm, „Ostatnie Wiadomości. Dodatek Tygodniowy” 1958, nr 37.

[445] Pierwszy anons tego tytułu w: [Redakcja], Zapowiedź wydawnicza Simone Weil, Wybór pism w tłumaczeniu i ze wstępem Czesława Miłosza, „Kultura” 1958, nr 9 (131), s. 158. W „Kulturze” ukazało się omówienie pierwszej książki Weil, wydany po śmierci pisarki wybór jej dzienników dokonany przez Gustawa Thibona (C. Mayran, „Ciążenie i łaska” [La pesanteur et la grâce] Simone Weil (tłum. M. Czapska), „Kultura” 1948, nr 12, s. 151–154). Na nią powołał się również Czapski w swym eseju: J. Czapski, Ja, „Kultura” 1949, nr 15, s. 49–50.

[446] J. Czapski, Świat w moich..., s. 135, 183; A. Mencwel, Przedwiośnie czy potop. Studium postaw polskich w XX wieku, Warszawa 1997, s. 47.

[447] Cz. Miłosz, Przedmowa [w:] S. Weil, Wybór pism, Kraków 1997, s. 5; zob. W. Karpiński, Portret Czapskiego, Wrocław 1996, s. 177, 183.

[448] J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 163.

[449] AIL ML, List Czesława Miłosza do Jerzego Giedroycia, [czerwiec] 1955 r.

[450] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Czesława Miłosza, 29 VI 1955 r.

[451] Ibidem, List Czesława Miłosza do Jerzego Giedroycia, [lipiec] 1955 r.; ibidem, List Jerzego Giedroycia do Czesława Miłosza, 28 VII 1955 r.; 28 VIII 1955 r.

[452] Ibidem, List Czesława Miłosza do Jerzego Giedroycia, [wrzesień] 1955 r.

[453] AIL ML, List Czesława Miłosza do Jerzego Giedroycia, [wrzesień] 1955 r.

[454] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Czesława Miłosza, 3 IX 1955 r.

[455] J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 209.

[456] T. Merton, Cz. Miłosz, Listy, Kraków 2003, s. 15.

[457] Por. J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 176; J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 228, 229, 241, 289.

[458] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Georges’a Sidre’a, 26 IX 1958 r.

[459] Katalog Biblioteki „Kultury”, Paryż 1966, s. [5]. Książka Weil wywołała także zainteresowanie prasy emigracyjnej: [rubryka „Książki nadesłane”] Simone Weil, Wybór pism, „Oblicze Tygodnia” 1958, nr 66; J.B., Simone Weil, „Życie” 1958, nr 12; [rubryka „Wśród wydawnictw”] Simone Weil, Wybór pism, „Orzeł Biały” 1959, nr 2; J. Łaszewski, Simone Weil, „Kurier Polski” 1959, nr 83.

[460] O sporze Camusa z Sartre’em napisał Miłosz: M.K. [Cz. Miłosz], Sartre – Camus, „Kultura” 1953, nr 1 (63), s. 115–117. Książka de Beauvoir sprowokowała esej Jeleńskiego: K.A. Jeleński, Mandaryni, komunizm, koegzystencja, „Kultura” 1955, nr 9 (95), s. 132–142. Szerzej o tych sporach w: Cz. Madajczyk, Klerk czy intelektualista..., s. 395–408.

[461] J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 83, 86. Jeleński jej nie zrecenzował. Ostatecznie w miesięczniku omówił ją Z. Markiewicz (Zbuntowany człowiek, „Kultura” 1952, nr 2/3 (52/53), s. 191–193).

[462] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Józefa Wittlina, 29 IX 1953 r.

[463] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 226.

[464] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 11 XI 1957 r.

[465] Zob. J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 290. Instytut z propozycją o subsydiowanie m.in. tej książki wystąpił do Merrilla, podkreślając, że zakazano jej wydania w Polsce (AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Charlesa Merrilla, 23 XI 1957 r.). W odpowiedzi Merrill przesłał czek na 1800 dolarów, tłumacząc, iż w ten sposób chce pomóc „Kulturze” w dalszym jej oddziaływaniu we Francji (ibidem, List Charlesa Merrilla do Jerzego Giedroycia, 25 XI 1957 r.).

[466] Albert Camus otrzymał Nagrodę Nobla w 1957 r. Pisarz zginął w wypadku samochodowym w styczniu 1960 r. Instytut Literacki pożegnał go tekstem Miłosza (Cz. Miłosz, Diariusz paryski. Pożegnanie, „Kultura” 1960, nr 3 (149), s. 3–12).

[467] J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 207. Studium Collineta nie opublikowano, a ankietę Stanisława Zarzewskiego „Które z przemian w Polsce są odwracalne?” omówiono w miesięczniku („Kultura” 1955, nr 7/8 (93/94), s. 3–19; „Kultura” 1955, nr 9 (95), s. 29–51; „Kultura” 1955, nr 10 (96), s. 12–31; „Kultura” 1955, nr 11 (97), s. 5–20).

[468] J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 209.

[469] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Jamesa Burnhama, 22 XII 1957 r.

[470] Ibidem, List Jamesa Burnhama do Jerzego Giedroycia, 31 I 1958 r.

[471] Redaktor poinformował o uzyskaniu praw autorskich od wydawcy Burnhama The John Day Co. na początku lutego (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Jamesa Burnhama, 2 II 1958 r.).

[472] J. Burnham, Przedmowa do wydania polskiego [w:] idem, Rewolucja manadżerska..., s. 9–14.

[473] Katalog Biblioteki „Kultury”, Paryż 1966, s. [5].

[474] Zob. G. Orwell, Refleksje nad Jamesem Burnhamem [w:] idem, Anglicy i inne eseje, Warszawa 2002, s. 241–271.

[475] Na łamach „Kultury” do Rewolucji manadżerskiej nawiązał Raymond Aron w swym eseju Mit społeczeństwa bezklasowego („Kultura” 1948, nr 8, s. 3–18). Echa tych rozważań znalazły się w książce Gryziewicza (S. Gryziewicz, Środki polityki gospodarczej, Paryż 1949), której fragment wydrukowano w miesięczniku (S. Gryziewicz, Złożoność polityki gospodarczej, „Kultura” 1948, nr 9/10, s. 12–47).

[476] J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 173.

[477] Tom omówili m.in.: B. Czaykowski, Kultura masowa, „Dziennik Polski”, 11 VIII 1959; b.h. [B. Heydenkorn], Kultura dla mas, „Związkowiec”, 15 VIII 1959; Puszka [A. Pragier, S. Zahorska], Kultura masowa, „Wiadomości” 1959, nr 50.

[478] Cz. Miłosz, Przedmowa [w:] Kultura masowa, Paryż 1959, s. 7–9.

[479] AIL ML, List Juliusza Mieroszewskiego do Jerzego Giedroycia, 15 IV 1959 r.

[480] A. Kłoskowska, Kultura masowa, Warszawa 1964. Na ten fakt uwagę zwrócił również Jerzy Szacki, który skonstatował: „na emigracji Miłosz wcześniej od krajowych obserwatorów uświadomił sobie, że komunizm nie zlikwiduje odbywających się na świecie procesów i nie jest zdolny do stworzenia cywilizacji zasadniczo innej aniżeli ta, której »prapremiera« odbywała się właśnie za oceanem. Potrafił opóźniać nadejście tamtej cywilizacji, z czasem imitować ją i psuć, ale nie przeciwstawić jej w praktyce czegoś lepszego” (J. Szacki, Czterdzieści parę lat później [w:] Kultura masowa, wybór, przekład i przedmowa Cz. Miłosz, Kraków 2002).

[481] A. Huxley, Przedmowa [w:] idem, Nowy wspaniały świat poprawiony, Paryż 1960, s. 8.

[482] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 643.

[483] Zaczerpnięte z: Katalog Biblioteki „Kultury”, s. 11.

[484] Zespół, [bez tytułu], „Kultura” 1947, nr 2/3, s. 5. Już w pierwszym numerze padło zapewnienie, że „»Kultura« chce szukać w świecie cywilizacji zachodniej tej woli życia, bez której Europejczyk umrze tak, jak umarły niegdyś kierownicze warstwy dawnych imperiów” („Kultura” 1947, nr 1, s. 1). W zapowiedzi serii „Biblioteka Kultury” również napisano o wydawaniu „tłumaczeń wybitniejszych dzieł zagranicznych” (Biblioteka „Kultury”, „Kultura” 1953, nr 2/3 (64/65)).

[485] Na łamach miesięcznika znalazły się również teksty przedstawicieli piśmiennictwa niemieckiego z głośną książką Heinricha Bőlla na czele (H. Bőll, Pociąg nie miał spóźnienia, autoryzowany przekład S.W. Kozłowski, „Kultura” 1955, nr 7/8 (93/94), s. 119–150; „Kultura” 1955, nr 9 (95), s. 52–68; „Kultura” 1955, nr 10 (96), s. 73–104). Bőll w 1972 r. otrzymał Nagrodę Nobla. Książkę wydano dzięki wysiłkowi Kozłowskiego, który oprócz tłumaczenia wystarał się o zgodę autora i uzyskanie praw autorskich. Książkę opublikowano w „Kulturze”, gdyż problemy finansowe oficyny nie pozwoliły na wydanie jej w „Bibliotece Kultury”, a Giedroyciowi zależało na jak najszybszym ukazaniu się tekstu w polskim przekładzie. Wszystkie zabiegi wokół tej edycji ilustruje korespondencja Giedroycia z Kozłowskim. Swoje miejsce znalazła również literatura włoska (C. Malaparte, Historia jutra, tłum. Zofia Hertz, „Kultura” 1949, nr 6 (23), s. 85–171) oraz hiszpańska za sprawą Łobodowskiego, którego przekłady przybliżyły twórczość Federica Garcii Lorki, Salvatora Quasimodo czy Ramóna Juana Jiméneza.

[486] Cytat za: R. Aron, Widz i uczestnik, Warszawa 1992, s. 168.

[487] Ibidem, s. 169.

[488] Obcojęzyczna literatura o postawach intelektualistów przed wojną i po jej zakończeniu jest obszerna. Z pozycji tłumaczonych na język polski na uwagę zasługują m.in.: R. Aron, Widz i uczestnik...; P. Jonson, Intelektualiści, Warszawa 1994; H. Lottman, Albert Camus. Biografia, Warszawa 1996. Natomiast z krajowych dokonań na wyróżnienie zasługuje przytaczana już i niestety stronnicza rozprawa Czesława Madajczyka Klerk czy intelektualista...

[489] R. Aron, Aron o Kongresie, „Przegląd Polityczny” 1997, nr 35, s. 100.

[490] Czapski swoje refleksje dotyczące KWK zawarł we wspomnieniach Świat w moich oczach..., s. 157–160, Redaktor zaś w Autobiografii..., s. 173–178. W archiwum Instytutu Literackiego zachowały się listy Redaktora do Zofii Hertz, tzw. korespondencja berlińska, ukazujące nawiązywanie kontaktów podczas tego kongresu (zob. I. Chruślińska, Była raz „Kultura”..., wyd. 2, Lublin 2002).

[491] Zob. K.M. Ujazdowski, Żywotność konserwatyzmu. Idee polityczne Adolfa Bocheńskiego, Warszawa 2005.

[492] J. Korek, Paradoksy paryskiej „Kultury”..., s. 88–98; M.S. Wolański, Europa Środkowo-Wschodnia w myśli politycznej emigracji polskiej..., s. 158–167.

[493] J. Łobodowski, Antologia poezji białoruskiej, „Kultura” 1951, nr 7/8 (45/46), s. 75–88.

[494] (AV) [Andrzej Vincenz], Białoruska „Veda”, „Kultura” 1954, nr 3 (77), s. 148–149; J. Giedroyc, M. Wańkowicz, Listy..., s. 349.

[495] Wcześniej Łobodowski napisał artykuł o stosunkach polsko-ukraińskich (J. Łobodowski, Przeciw upiorom przeszłości, „Kultura” 1952, nr 2/3 (52/53), s. 14–66). Redaktor doniósł o tym zaraz pisarzowi ukraińskiemu Borysowi Lewickiemu (AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Borysa Lewickiego, 18 II 1952 r.). W końcu roku gorącą dyskusję wywołał opublikowany w „Kulturze” list alumna seminarium duchownego w Pretorii Józefa Majewskiego, który uznawał prawo Litwinów do Wilna, a Ukraińców do Lwowa (J. Majewski, [Listy do Redakcji] O poprzestaniu na status quo granic Polski po roku 1945, „Kultura” 1952, nr 11 (61), s. 157–158). Spór na ten temat toczył się na łamach miesięcznika przez cały rok 1953. (B. Berdychowska, Giedroyc i Ukraińcy [w:] Jerzy Giedroyc, Emigracja ukraińska..., s. 5–56).

[496] Zob. W. Iwaniuk, Ostatni romantyk. Wspomnienie o Józefie Łobodowskim, Toruń 1998.

[497] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Józefa Łobodowskiego, 8 X 1951 r.

[498] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Józefa Łobodowskiego, 8 IV 1952 r.

[499] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Józefa Łobodowskiego, 20 V 1952 r.

[500] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 1, s. 193.

[501] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Józefa Łobodowskiego, 9 II 1954 r.

[502] Ibidem, List Józefa Łobodowskiego do Jerzego Giedroycia, 4 III 1954 r.

[503] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Bohdana Osadczuka, 4 VII 1954 r.

[504] Jej fragmenty wcześniej były publikowane w miesięczniku (Hellada Scytyjska; Epitaphium generałowi Tarnawskiemu; Na czarnym szlaku; Przesłanie, „Kultura” 1948, nr 9/10, s. 65–71).

[505] J. Łobodowski, Od autora [w:] Złota Hramota, Paryż 1954, s. 7; Katalog Biblioteki „Kultury”, Paryż 1966, s. 1.

[506] AIL ML, List Józefa Łobodowskiego do Jerzego Giedroycia, 17 VIII 1954 r.

[507] J. Łobodowski, Od autora [w:] Złota Hramota..., s. 8.

[508] B. Kerski, A.S. Kowalczyk, Wiek ukraińsko-polski. Rozmowy z Bohdanem Osadczukiem, Lublin 2001, s. 84–85.

[509] AIL ML, List Bohdana Osadczuka do Jerzego Giedroycia, 11 VIII 1954 r.

[510] Lerad, Odkrycie Ukrainy, „Związkowiec”, 10 X 1954. Książka została zauważona nie tylko przez polską prasę emigracyjną (J. Winczakiewicz, Złota Hramota, „Ostatnie Wiadomości” 1954, nr 47; T.N., Złota Hramota, „Głos Polski” 1954, nr 38; „Złota Hramota”, „Dziennik Polski”, 4 X 1954; J. Kosacz, Dumy Ukraińskie Łobodowskiego, „Wiadomości” 1955, nr 3), ale również ukraińską; w „Suczasnej Ukrajinie” ukazała się najpierw, 29 sierpnia 1954 r., recenzja książki, a potem, 24 października 1954 r., wywiad z Łobodowskim (Recenzjia Józef Łobodowski: Złota Hramota, „Kijew” 1954, nr 5; Polskaja emigracja, „Ukraińskie Słowo”, 9 IX 1954; P. Kotowycz, Ce ne holos wopijuszczoho w pustyni (z prywodu „Zołotoji Hramoty” Jozefa Łobodowskoho, „Suczasna Ukrajina”, 24 X 1954; Bibliografija, „Ukrainska Dumka” 1954, nr 39/40; J. Szerech, Z krytycznoho szczodennyka, „Nowi dni” 1954, nr 59).

[511] Debiut światowy Dżilasa przywrócił dyskusję wokół „nowej klasy” przypominającą spory po wydaniu Rewolucji manadżerskiej Burnhama. Heinen w swym artykule w „Le Contrat Social” wskazał, że przekonania podobne do głoszonych przez Dżilasa dwadzieścia osiem lat wcześniej zaprezentował w swojej książce Bruno Rizzi (G. Henein, Bruno R. et la „Nouvelle classe”, „Le Contrat Social” 1958, t. 2, nr 6, s. 365–368).

[512] J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 266. W grudniu 1957 r. nie odbył się zjazd PZPR z powodu braku jedności w partii oraz konieczności likwidacji „ideologicznego zamieszania” w jej szeregach. Sytuacja w PZPR odzwierciedlała atmosferę walki o przywództwo, która panowała w obozie komunistycznym po śmierci Stalina. Sukces odniosła polityczna ofensywa polityczna Chińczyków, która torowała drogę Mao Tse-tungowi do panowania nad imperium komunistycznym. W dniach 14–19 września 1957 r. w Moskwie podczas konferencji partii komunistycznych zostały przyjęte wszystkie zapisy forsowane przez Chińczyków. Delegacja PZPR, a wraz z nią Gomułka, otrzymała wyraźny sygnał do zmiany umiarkowanego kursu w Polsce. Prawdopodobnie wtedy została odwołana wizyta Mao w Polsce planowana na jesień 1957 r. (M. Garder, Agonia reżymu w ZSSR, Paryż 1965, s. 23–24).

[513] J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 155.

[514] J. Giedroyc A. Bobkowski, Listy..., s. 480.

[515] J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 271–272.

[516] AIL ML, List Juliusza Mieroszewskiego do Jerzego Giedroycia, 10 VIII 1957 r. Mieroszewski o książce napisał do październikowego numeru miesięcznika z 1957 r. (J. Mieroszewski, [„Kronika angielska”] „Nowa klasa”, „Kultura” 1957, nr 10 (120), s. 63–64). Do pracy Dżilasa odwołał się również w artykule ABC polskiej sytuacji („Kultura” 1957, nr 11 (121), s. 69–70).

[517] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 28 VIII 1957 r.

[518] Ibidem, Listy Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 6 X 1957 r., 20 X 1957 r.

[519] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 20 XI 1957 r.

[520] F. Fejtö, Perspektywy ewolucji komunizmu. Kilka uwag na marginesie książki Dżilasa, „Kultura” 1958, nr 1/2 (123/124), s. 185–193.

[521] B.H. [B. Heydenkorn], Nowa klasa wyzyskiwaczy, „Związkowiec” 1958, nr 9. W prasie emigracyjnej ukazały się następujące recenzje książki Dżilasa: Nowa klasa wyzyskiwaczy, „Ostatnie Wiadomości. Dodatek Tygodniowy” 1958, nr 3; Z. Stahl, Dżilas i jego książka. O błędnych przepowiedniach zawiedzionego komunisty, „Dziennik Chicagowski”, 8 II 1958; Chodzę po Toronto, „Głos Polski” 1958, nr 12; [rubryka „Nowości wydawnicze”] Milovan Dżilas, „Jutro Polski” 1958, nr 6; Nowa klasa, „Ameryka-Echo”, 7 XII 1958.

[522] AIL ML, Listy Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 29 IV 1958 r.; 1 V 1958 r.; 7 V 1958 r.; 10 V 1958 r.

[523] Ibidem, List Juliusza Mieroszewskiego do Jerzego Giedroycia, 13 V 1958 r.

[524] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 13 IX 1958 r.

[525] Ibidem, Listy Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 6 I 1959 r., 12 I 1959 r.

[526] [Redakcja], Wstęp [w:] Program Związku Komunistów Jugosławii. Krytyka „Komunista”, Paryż 1959, s. 9–10. W prasie emigracyjnej tę publikację omówili: b.h. [B. Heydenkorn], Osnowa herezji Titowskiej, „Związkowiec” 1959, nr 59; Program Związku Komunistów Jugosławii, „Ameryka-Echo”, 12 VII 1959.

[527] [Redakcja], Wstęp [w:] Program Związku Komunistów Jugosławii. Krytyka „Komunista”, Paryż 1959, s. 9–10.

[528] [Redakcja], Dokumenty [w:] Program Związku Komunistów..., s. 7. Informację podobnej treści zamieszczono w: [Redakcja], Dokumenty, „Kultura” 1959, nr 3 (137), s. 4. Pierwsze numery z tego cyklu wydano w formie dodatku do miesięcznika bądź na papierze biblijnym. Pierwsze broszurowe wydania tej podserii objęły: nr 1 – O kulcie jednostki i jego następstwach; nr 2 – Przemówienie I Sekretarza KC PZPR Władysława Gomułki na VIII Plenum. 21 X 1956; nr 3 – Przyczyny rewolucji węgierskiej. Testament Haricha; nr 4 – Warszawa–Kijów (M.A. Supruniuk, Kultura. Materiały..., s. 33, 37, 39, 40).

[529] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 6 I 1959 r. Redaktor poprosił Mieroszewskiego o napisanie „krótkiego wstępu sygnalizującego serię (nie bardzo wiem, czy lepiej to nazwać serią czy kolekcją?) »Dokumentów«” (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 12 I 1959 r.).

[530] Przed wydaniem tego wyboru w miesięczniku ukazał się szkic Ławrynenki Literatura sytuacji pogranicznych („Kultura” 1958, 3 (137), s. 5–17). W tym samym numerze podano notę biograficzną Ławrynenki. Tekst przełożył i omówił Herling-Grudziński (G. Herling-Grudziński, Komentarz tłumacza, „Kultura” 1958, 3 (137), s. 17–20).

[531] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 1, s. 451–452, 456. To samo Redaktor napisał Bobkowskiemu (J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 487).

[532] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 27 V 1960 r.

[533] J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 288–289.

[534] J. Czapski, Katyń i odwilż, „Kultura” 1956, nr 4 (104), s. 3–8.

[535] Więcej o roli wychodźstwa w całej kampanii repatriacyjnej: P. Ziętara, Emigracja wobec..., s. 60–61; A. Friszke, Życie polityczne emigracji..., s. 239–240; P. Machcewicz, Emigracja w polityce międzynarodowej..., s. 136–140.

[536] A. Skrzypek, O drugiej repatriacji z ZSRR (1954–1959), „Kwartalnik Historyczny” 1991, nr 4.

[537] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 14 III 1957 r. Bobkowskiemu również wspominał o tym, że akcja repatriacyjna może ułatwić dotarcie z książkami Instytutu na Ukrainę (J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 487).

[538] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 10 V 1957 r.

[539] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Józefa Łobodowskiego, 27 V 1958 r.

[540] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Józefa Łobodowskiego, 9 X 1958 r.

[541] J. Giedroyc, J. Ławrynenko, [Listy 1957–1960] [w:] J. Giedroyc, Emigracja ukraińska..., s. 665–713.

[542] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Bohdana Osadczuka, 29 VI 1959 r.

[543] Zob. J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 85, 98–99. Redaktor wraz Zofią Hertz pojechali w sprawie ekspedycji Antologii do Monachium (AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Bohdana Osadczuka, 20 VIII 1959 r.). Recenzent z „Dziennika Chicagowskiego” uznał tę inicjatywę wydawniczą za ogromnie udaną (Z teki wydawniczej. Dla Ukraińców, „Dziennik Chicagowski”, 10 IX 1959). W podobnym tonie doniosły „Wiadomości Codzienne”: „Instytut Literacki w Paryżu wydający m.in. miesięcznik »Kultura« jak i jego spiritus movens red. Jerzy Giedroyc zasługują na słowa uznania za inicjatywę wypuszczenia na rynek księgarski antologii poezji, prozy, dramatu i eseju, jakie wyszły spod piór ukraińskich pisarzy, a są zabronione w Sowietach” (Z bieżącej chwili, „Wiadomości Codzienne”, 13 X 1959; zob. także A. Chciuk, Rozstrilane widrodżennia, „Wiadomości Polskie”, 25 X 1959; F. Zahora, Rozstrzelane odrodzenie, „Kurier Polski” 1959, nr 116; J. Łobodowski, Dwie antologie, „Kultura” 1960, nr 6 (152), s. 132–133). Książkę zauważyły również pisma ukraińskie (P. Tworymirśkyj, Nowa antologija, „Narodna Wola”, 15 X 1959; Red., Pamiatnik rozstrilanomu widrodżenniu, „Wilne słowo” 1959, nr 44; A.G., I szczo ż skażyt prijateli?, „Prometej”, 29 X 1959).

[544] J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 303.

[545] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 603.

[546] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 85.

[547] AIL ML, List Józefa Łobodowskiego do Jerzego Giedroycia, 20 X 1959 r.

[548] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Józefa Łobodowskiego, 23 X 1959 r.

[549] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 29 XII 1961 r. Książkę Mazurkiewicza zrecenzował Łobodowski (Kijów o „Antologii”, „Kultura” 1962, nr 5 (175), s. 117–121).

[550] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Wata, 6 I 1962 r. Powiadomił również Jeleńskiego (J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 337) i Nowaka (J. Nowak-Jeziorański, Listy..., s. 254).

[551] J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 434.

[552] J.P.H., Pieśń o Ukrainie, „Orzeł Biały” 1959, nr 9.

[553] AIL ML, List Józefa Łobodowskiego do Jerzego Giedroycia, 26 I 1959 r.

[554] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Józefa Łobodowskiego, 4 II 1959 r.

[555] O poemacie napisali m.in.: J.P.H., Pieśń o Ukrainie, „Nowy Świat”, 28 III 1959; J. Kowalewski, Prometeusze, „Ostatnie Wiadomości. Dodatek Tygodniowy” 1959, nr 20.

[556] Równocześnie z edycją Hrbitovy w miesięczniku ukazał się tekst: J. Dresler, Literatura dzisiejszej Czechosłowacji, „Kultura” 1959, nr 7/8 (141/142), s. 3–12.

[557] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Stefana Korbońskiego, 22 V 1959 r.

[558] Ibidem.

[559] AIL ML, List Stefana Korbońskiego do Jerzego Giedroycia, 27 V 1959 r.; ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stefana Korbońskiego, 30 V 1959 r.

[560] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stefana Korbońskiego, 21 VI 1959 r.

[561] Ibidem, List Stefana Korbońskiego do Jerzego Giedroycia, 19 VII 1959 r.

[562] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 591.

[563] AIL ML, List Bohdana Osadczuka do Jerzego Giedroycia, 2 VIII 1959 r.

[564] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Bohdana Osadczuka, 20 VIII 1959 r.; zob. Obserwator [B. Osadczuk], O Wiedniu bez blagi, „Kultura” 1959, nr 9 (143), s. 66–71.

[565] Zob. J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 83, 87–95. Stempowski swoje wrażenia opisał w tekście Z dziennika podróży ([„Notatnik nieśpiesznego przechodnia”] „Kultura” 1960, nr 1/2 (147/148), s. 15–33).

[566] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Stefana Kozłowskiego, 22 II 1959 r. Giedroyc o wiedeńskim festiwalu pisał także Bobkowskiemu (J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 599, 603) i Jeleńskiemu (J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 303).

[567] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Georges’a Sidre’a, 22 VIII 1959 r.

[568] G. Herling-Grudziński, Zwycięstwo Borysa Pasternaka, „Kultura” 1958, nr 1/2 (123/124), s. 35–48. Numer grudniowy miesięcznika z 1958 r. był poświęcony Pasternakowi z racji przyznania mu Nagrody Nobla (A. Bobkowski, Wielki Akwizytor, „Kultura” 1958, nr 12 (134), s. 3–7; Cz. Miłosz, Komentarz do komentarzy o nagrodzie Nobla, ibidem, s. 8–16; G. Herling-Grudziński, Wielka książka, ibidem, s. 17–19; Londyńczyk [J. Mieroszewski], [„Kronika angielska”], ibidem, s. 67–72; Zarząd Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie, Komunikat [w sprawie rezygnacji Borysa Pasternaka z Nagrody Nobla], ibidem, s. 144).

[569] Prezes ZLP Antoni Słonimski przesłał pisarzowi gratulacje z okazji przyznania mu Nagrody Nobla.

[570] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 28 X 1958 r.

[571] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Czesława Miłosza, 28 X 1958 r.

[572] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 499.

[573] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 62.

[574] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 28 X 1958 r.

[575] Ibidem, List Czesława Miłosza do Jerzego Giedroycia, [b.d.] 1958 r.

[576] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Józefa Mackiewicza, 11 XII 1958 r.

[577] Ibidem, List Józefa Mackiewicza do Jerzego Giedroycia, 20 XII 1958 r.

[578] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Józefa Mackiewicza, 23 XII 1958 r.

[579] Ibidem, List Wiktora Weintrauba do Jerzego Giedroycia, 2 I 1959 r.

[580] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 66.

[581] Ibidem. Stempowski obszernie referował Redaktorowi „pasternakiadę”, zasługującą jego zdaniem na osobne omówienie (J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 1, s. 455–456; cz. 2, s. 63–65).

[582] AIL ML, Listy Jerzego Giedroycia do Józefa Łobodowskiego, 19 I 1959 r.; 4 II 1959 r.; 13 II 1959 r.

[583] Ibidem, List Józefa Łobodowskiego do Jerzego Giedroycia, 14 II 1959 r.

[584] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 6 II 1959 r.

[585] Wskazują na to listy: Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 28 X 1958 r.; Wiktora Weintrauba do Jerzego Giedroycia, 31 X 1959 r.; Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 4 XI 1958 r.; 30 XI 1958 r. (ibidem).

[586] Redaktor miał na myśli IX Zjazd ZLP odbywający się we Wrocławiu w dniach 15–16 XII 1958 r., na którym ostro uwidocznił się podział na pisarzy partyjnych i opozycyjnych. Konsekwencją tego zjazdu stała się uchwała Sekretariatu KC PZPR w sprawie sytuacji w ZLP z początku 1959 r. (Partia i literaci...).

[587] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 5 XII 1958 r.

[588] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Charlesa Merrilla, 21 XI 1958 r.

[589] Ibidem, List Charlesa Merrilla do Jerzego Giedroycia, 1 XII 1958 r. Giedroyc po konsultacjach z Weintraubem i Merrillem wysłał list z prośbą do Stone’a. Po otrzymaniu od niego negatywnej odpowiedzi nie krył swego rozczarowania niezrozumieniem roli politycznej i kulturalnej, jaką książka Pasternaka odgrywała w bloku wschodnim (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Sheparda Stone’a, 21 XI 1958 r.; List Sheparda Stone’a do Jerzego Giedroycia, 1 XII 1958 r.; List Jerzego Giedroycia do Sheparda Stone’a, 8 XII 1958 r.).

[590] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Charlesa Merrilla, 8 XII 1958 r.

[591] Ibidem, List Charlesa Merrilla do Jerzego Giedroycia, 10 XII 1958 r. Redaktor podziękował: ibidem, List Jerzego Giedroycia do Charlesa Merrilla, 22 XII 1958 r.

[592] Ibidem, List Charlesa Merrilla do Jerzego Giedroycia, 6 I 1959 r.

[593] Ibidem, Pismo The Ingram Merrill Foundation do Stanisława Strzetelskiego z Polskiego Instytutu Naukowego, 22 V 1959 r.

[594] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stanisława Strzetelskiego, 21 IX 1959 r.

[595] Zob. J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 295–296.

[596] W wydaniu paryskim użyto formy nazwiska Żiwago, nowe polskie tłumaczenie Ewy Rojewskiej-Olejarczuk (1990) stosuje współczesną transkrypcję Żywago.

[597] B. Pasternak, Doktor Żiwago, Paryż 1959, s. 3.

[598] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 19 XII 1958 r.

[599] Ibidem, List Józefa Wittlina do Jerzego Giedroycia, 28 I 1959 r. O swych planach informował także Mieczysławską: „Nie pamiętam, czy podawałem Pani, że ustaliliśmy ostatecznie termin przedpłaty do końca kwietnia. Książka ukaże się w pierwszych dniach lipca” (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 6 II 1959 r.).

[600] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Benedykta Heydenkorna, 18 I 1959 r. Heydenkorn, zamieściwszy ogłoszenie, doniósł: „Sprawa Żiwago załatwiona” (ibidem, List Benedykta Heydenkorna do Jerzego Giedroycia, 8 II 1959 r.).

[601] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 22 II 1959 r.

[602] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Franciszka Wilka, 1 II 1959 r. Wilk odpisał, że informacje o subskrypcji zostaną zamieszczone w najbliższym numerze „Jutra Polski” (ibidem, List Franciszka Wilka do Jerzego Giedroycia, 5 III 1959 r.).

[603] [Ogłoszenie], „Tygodnik Katolicki” (Sydney), 20 II 1959.

[604] A. Chciuk, Doktor Żiwago, „Wiadomości Polskie” (Sydney), 28 II 1959.

[605] Przedpłata na „Doktora Żiwago”, „Kultura” 1959, nr 3 (137), s. 3.

[606] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 28 IV 1959 r.

[607] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 78.

[608] B. Pasternak, Doktor Żiwago, Paryż 1959, s. 3.

[609] Problemy dotyczyły Stempowskiego i Łobodowskiego. Pierwszy narzekał na tempo pracy i stwierdzał: „Żiwago przestał być dla mnie kompleksem, a stał się rodzajem szału, demencji podobnej do mania furiosa”. Co gorsza, pod koniec pracy uległ niegroźnemu wypadkowi (J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 70–83). Drugi, tak jak i przy poprzednich książkach, nie dotrzymywał słowa, milcząc korespondencyjnie. „Ciągle brak – pisał Redaktor do Łobodowskiego – wiadomości od Pana” (AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Józefa Łobodowskiego, 28 V 1959 r.).

[610] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 29 VI 1959 r.

[611] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stefana Kozłowskiego, 22 II 1959 r.

[612] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 22 II 1959 r.

[613] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 570.

[614] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Bohdana Osadczuka, 29 VI 1959 r.

[615] Jeszcze raz „Doktor Żiwago”, „Związkowiec”, 10 X 1959.

[616] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Georges’a Sidre’a, 4 VII 1959 r.

[617] Drugie wydanie w nakładzie 2 tys. egzemplarzy wyszło w maju 1967 r. Zamieszczono w nim „Stenogram ogólnego zebrania pisarzy moskiewskich w dn. 31 X 1958”, na którym potępiono Pasternaka za wydanie Doktora Żiwago za granicą. Dokument przełożył Józef Łobodowski. W grudniu 1972 r. ukazało się wydanie trzecie – 1,2 tys. egzemplarzy. Z niego w styczniu 1974 r. dodrukowano jeszcze 802 egzemplarze. Z dostępnych dokumentów wynika, że całkowity nakład wyniósł ok. 10 tys. egzemplarzy (ibidem, Księga rozchodów książek „Biblioteki Kultury” prowadzona przez Henryka Giedroycia).

[618] J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 198.

[619] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Józefa Łobodowskiego, 28 V 1959 r.

[620] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Józefa Łobodowskiego, 14 VI 1959 r.

[621] Ibidem, List Józefa Łobodowskiego do Jerzego Giedroycia, 16 VI 1959 r.

[622] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Józefa Łobodowskiego, 21 VI 1959 r.

[623] Ibidem, List Józefa Łobodowskiego do Jerzego Giedroycia, 7 VIII 1959 r.

[624] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 591.

[625] G. Herling-Grudziński, Przedmowa [w:] A. Terc, Sąd idzie!; Anonim, Co to jest realizm socjalistyczny?, Paryż 1959, s. 7–11.

[626] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 13 XI 1959 r.

[627] Pisarz swój pogląd wyraził w: „Ostatnie Wiadomości. Dodatek Tygodniowy” 1959, nr 45 (561). Ripostował mu Mieroszewski (O „ekspertach” i apokryfach, „Kultura” 1960, nr 1/2 (147/148), s. 141–144).

[628] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 618.

[629] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 9 XII 1959 r.

[630] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 2 X 1959 r.

[631] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 16 X 1959 r. Borysowi Lewickiemu napisał nawet, że liczy na sensację niewiele mniejszą od Doktora Żiwago (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Borysa Lewickiego, 12 X 1959 r.).

[632] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Jerzego Łobodowskiego, 23 X 1959 r. Redaktor pisząc o Tercu do Sidre’a, użył sformułowania „sensacja à la Pasternak” (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Georges’a Sidre’a, 31 X 1959 r.). O szumie wokół książki informował też Gombrowicza, którego zachęcał do napisania na ten temat do „Kultury” (J. Giedroyc, W. Gombrowicz, Listy..., s. 276).

[633] AIL ML, List Anieli Mieczysławskiej do Jerzego Giedroycia, 2 XI 1959 r.

[634] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 24 X 1959 r.

[635] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 24 XI 1959 r.

[636] Ibidem, List Wiktora Weintrauba do Jerzego Giedroycia, 29 XI 1959 r. Redaktor o rozgłosie opowiadania Terca powiadomił także Osadczuka (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Bohdana Osadczuka, 23 XI 1959 r.).

[637] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 11 XI 1959 r.

[638] Ibidem, List Juliusza Mieroszewskiego do Jerzego Giedroycia, 17 XI 1959 r.

[639] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 19 XI 1959 r.

[640] Ibidem, List Juliusza Mieroszewskiego do Jerzego Giedroycia, 18 XII 1959 r.

[641] Ibidem, List Juliusza Mieroszewskiego do Jerzego Giedroycia, 20 XII 1959 r.

[642] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 29 XII 1959 r.

[643] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 619–622, 625, 638.

[644] Ibidem, s. 635.

[645] J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 318.

[646] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 10 I 1960 r.

[647] J. Mieroszewski, „Encounter” – „Kultura”, „Kultura” 1960, nr 3 (149), s. 102.

[648] J. Czapski, List do Redakcji, „Kultura” 1960, nr 4 (150), s. 152–153; K.A. Jeleński, List do Redakcji, ibidem, s. 153–154.

[649] b.h. [B. Heydenkorn], Druzgocąca satyra komunizmu, „Związkowiec”, 28 XI 1959.

[650] Pandora, Daleki głos, „Wiadomości” 1960, nr 6. Książkę zrecenzowali także m.in.: T. Dobrowolski, Sąd idzie!, „Nowy Świat” 1960, nr 1; (be), Epitafium socrealizmu, „Odnowa” 1959, nr 11; Wydawnictwa nadesłane, „Ostatnie Wiadomości. Dodatek Tygodniowy” 1959, nr 41; b.h. [B. Heydenkorn], Druzgocąca satyra komunizmu, „Związkowiec” 1959, nr 95; J. Mackiewicz, Gdzie prawda? Gdzie apokryf?, „Ostatnie Wiadomości. Dodatek Tygodniowy” 1959, nr 45.

[651] AIL ML, W. Pobóg-Malinowski, Zygmunt Krasiński a problem Rosji, maszynopis audycji, 15 I 1960 r., s. 2.

[652] Ibidem, s. 3.

[653] W. Sukiennicki, Kolumbowy błąd, Paryż 1959, s. 13.

[654] O losach wojennych Sukiennickiego zob. S. Swianiewicz, Wspomnienia o Wiktorze Sukiennickim, „Zeszyty Historyczne” 1983, z. 66, s. 48–69; M. Kornat, Wiktor Sukiennicki (1901–1983) – prawnik, sowietolog, historyk, „Zeszyty Historyczne” 2001, z. 137, s. 35–75.

[655] AIL ML, W. Pobóg-Malinowski, „Kolumbowy błąd” Wiktora Sukiennickiego, maszynopis audycji, 11 I 1960 r. W zbliżonym tonie o tej książce napisali m.in.: Puszka, Kolumbowy błąd, „Wiadomości” 1960, nr 12; B.K., Humanista o komunizmie, „Odnowa” 1960, nr 4.

[656] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Georges’a Sidre’a, 4 VII 1959 r.

[657] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 603.

[658] G. Herling-Grudziński, Przedmowa [w:] T. Déry, Niki, Paryż 1959, s. 8.

[659] W 1958 r. zorganizowano przy KWK komitet pomocy dla Déryego, w którego skład weszli wydawcy, pisarze i intelektualiści francuscy. Przewodniczącym został Jean Cassou. Camus otrzymaną w 1957 r. Nagrodę Nobla przekazał na pomoc intelektualistom węgierskim i ich rodzinom (P. Grémion, Konspiracja wolności..., s. 135, 142; zob. także G. Gömöri, Literatura węgierska 1957–1959, „Kultura” 1960, nr 6 (152), s. 85–98; idem, Tibor Déry, „Kultura” 1969, nr 11 (266), s. 127–133).

[660] G. Herling-Grudziński, Przedmowa..., s. 10–11.

[661] T.B., Człowiek i pies, „Gazeta Niedzielna” 1960, nr 2 (225); Pieski żywot, „Związkowiec” 1960, nr 13; Z. Kozarynowa, Psia dusza, „Wiadomości” 1960, nr 9; M-ski, Niki, „Odnowa” 1960, nr 2; B. Toporska, Niki, „Ostatnie Wiadomości. Dodatek Tygodniowy” 1960, nr 13.

[662] B. Toporska, Niki, „Ostatnie Wiadomości. Dodatek Tygodniowy” 1960, nr 13.

[663] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Georges’a Sidre’a, 20 XII 1959 r. Redaktor o projekcie numeru rosyjskiego napisał Osadczukowi: „chodzi mi po głowie specjalny numer »Kultury« w języku rosyjskim” (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Bohdana Osadczuka, 20 VIII 1959 r.).

4. Wolna trybuna (1960–1966)

[1] Zob. J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 292; J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 60, 62–63. Wyróżnione opowiadanie wcześniej opublikowano w „Kulturze” (G. Herling-Grudziński, Wieża, „Kultura” 1958, nr 7/8 (129/130), s. 65–87). Oficyna poinformowała czytelników o przyznanej nagrodzie w numerze grudniowym z 1958 r. ([Redakcja], Tegoroczne nagrody „Kultury”. Nagroda Literacka, „Kultura” 1958, nr 12 (134), s. 143).

[2] P. Hostowiec, [„Notatnik nieśpiesznego przechodnia”], „Kultura” 1959, nr 1/2 (135/136), s. 16–17.

[3] AIL ML, List Józefa Wittlina do Jerzego Giedroycia, 25 IV 1960 r.

[4] Ibidem, List Józefa Wittlina do Jerzego Giedroycia, 5 VIII 1960 r.

[5] S. Baliński, Twórcza samotność, „Tydzień Polski” 1960, nr 18. Książkę zrecenzowali: [b.a.], Opowieści włoskie, „Gazeta Niedzielna”, 24 IV 1960; J. Bielatowicz, Brewiarz dla cierpiących. List do autora „Skrzydeł ołtarza”, „Wiadomości” 1960, nr 39; [rubryka „Co czytać?”], „Związkowiec” 1960, nr 44; [b.a.], Opowiadania włoskie G. Herlinga-Grudzińskiego, „Odnowa” 1969, nr 6; J. Łobodowski, Skrzydła ołtarza, „Orzeł Biały-Syrena” 1961, nr 40; Katalog Biblioteki „Kultury”..., s. [9].

[6] G. Herling-Grudziński, Książę Niezłomny, „Kultura” 1956, nr 7/8 (105/106), s. 83–113.

[7] J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 2, s. 329–330.

[8] Tytułowy esej ukazał się najpierw w „Kulturze” (G. Herling-Grudziński, Drugie przyjście, „Kultura” 1961, nr 9 (167), s. 67–82). Zapowiedź nowej książki tego autora Redakcja umieściła po opowiadaniu Demon naszych czasów (G. Herling-Grudziński, Demon naszych czasów, „Kultura” 1964, nr 1/2 (195/196), s. 3–14). W numerze tym wydrukowano także erratę do Drugiego przyjścia (s. 235; zob. Z. Kudelski, Studia o Herlingu-Grudzińskim. Twórczość – recepcja – biografia, Lublin 1998, s. 321–532). Dziesięć lat po powrocie do Instytutu Literackiego, w dwudziestolecie jego powstania, Herling-Grudziński został korespondentem włoskim „Kultury” ([Stopka redakcyjna], „Kultura” 1966, nr 5 (223), s. 160).

[9] Por. Od Herberta do Herberta..., s. 47–59, 91–107.

[10] AIL ML, List Józefa Wittlina do Jerzego Giedroycia, 26 III 1964 r.

[11] Ibidem, List Juliusza Mieroszewskiego do Jerzego Giedroycia, 20 III 1964 r.

[12] Z. Kudelski, Studia o Herlingu-Grudzińskim..., s. 321–532. Na początku lat sześćdziesiątych ustanowiono kilka ważnych nagród emigracyjnych, wyraźnie wzrosło też znaczenie już istniejących wyróżnień. Na emigracji poza wyróżnieniem przyznawanym przez Instytut Literacki najbardziej liczyły się nagrody Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie (od 1951 r.), londyńskich „Wiadomości” (1958), Fundacji im. Kościelskich w Szwajcarii (1962), Fundacji Alfreda Jurzykowskiego w Stanach Zjednoczonych (1964) (O.S. Czarnik, Między dwoma Sierpniami. Polska kultura literacka w latach 1944–1980, Warszawa 1993, s. 349–369).

[13] M. Danilewicz-Zielińska, Szkice o literaturze..., s. 274.

[14] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 100.

[15] Ibidem, s. 104.

[16] J. Giedroyc, K.A.Jeleński, Listy..., s. 311–312.

[17] AIL ML, List Józefa Wittlina do Jerzego Giedroycia, 25 IV 1960 r.

[18] Ibidem, List Józefa Wittlina do Jerzego Giedroycia, 27 X 1960 r.

[19] A. Chciuk, „Spotkania na galerii”, „Wiadomości Polskie” 1960, nr 20.

[20] J. Węgrzyńska-Kościałkowska, Spotkanie ze „Spotkaniami na galerii”, „Ostatnie Wiadomości” 1961, nr 21. Książkę omówiono m.in. w: [b.a], O życiu bardzo trudnym, „Związkowiec” 1960, nr 36; Z. Kozarynowa, Na cudzym podwórku, „Wiadomości” 1960, nr 20; „Spotkania na galerii”, „Kurier Polski”, 16 VI 1960; M. Danilewicz, Spotkania na galerii, „Dziennik Polski”, 29 VI 1960; J. Kowalewski, O „grzechu samotności”, „Nowy Świat. Dodatek Tygodniowy”, 16 VII 1960.

[21] Sprawa dotyczyła opublikowania opowiadań Terca i Arżaka w piśmie KWK „Encounter” bez wzmianki o tym, że materiały te udostępnił Instytut Literacki.

[22] AIL ML, List Juliusza Mieroszewskiego do Jerzego Giedroycia, 14 III 1960 r.

[23] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 22 III 1960 r.

[24] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 11 III 1961 r. Wystawa odbyła się w Galerie Benezit w Paryżu.

[25] W prasie napisali o niej m.in.: T.B., Malarstwo w oczach malarza, „Gazeta Niedzielna”, 17 VII 1960; Z. Turkiewicz, O nowej książce Józefa Czapskiego „Oko”, „Orzeł Biały”, 28 VII 1960; [rubryka „Wydawnictwa nadesłane”] „Oko” Józefa Czapskiego, „Ostatnie Wiadomości. Dodatek Tygodniowy” 1960, nr 35; Z. Grocholski, Wrażenia z lektury książki J. Czapskiego „Oko”, „Kurier Polski”, 29 IX 1960; (h), [rubryka „Co czytać?”], Książka dla miłośników sztuki, „Związkowiec”, 1 X 1960.

[26] K.A. Jeleński, Czyste malarstwo czy poetyka, „Kultura” 1960, nr 9 (155), s. 33–45.

[27] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 679.

[28] J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 197.

[29] J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 300. Dziesięć dni wcześniej Jeleński swoje wrażenia z lektury Pornografii przekazał Gombrowiczowi, by następnie omawiać z pisarzem ewentualne sprostowania w powieści (Gombrowicz – Jeleński (1952–1968) [w:] Gombrowicz – walka o sławę, układ, przedmowy, przypisy J. Jarzębski, t. 2, Kraków 1998, s. 64–69). Gombrowicz pisał o nowej książce także Arturowi Sandauerowi (Gombrowicz–Sandauer (1956–1968) [w:] Gombrowicz – walka..., t. 1, s. 231–232, 233).

[30] J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 306, 310.

[31] J. Giedroyc, W. Gombrowicz, Listy..., s. 275.

[32] Zob. J. Giedroyc, W. Gombrowicz, Listy..., s. 282–285; Listy Gombrowicza do Iwaszkiewicza i Sandauera w: Gombrowicz – walka..., t. 1, s. 167–168, 239.

[33] Na problemy z autografem Pornografii zwrócił uwagę Łukasz Garbal, który wskazał liczne błędy w adiustacji tekstu i ich przypuszczalną przyczynę – dyspozycję Gombrowicza, by podstawą do dalszych wydań powieści było tłumaczenie francuskie z 1962 r. Jerzego Lisowskiego (Ł. Garbal, Edytorskie problemy z „Pornografią”, „Archiwum Emigracji” 2001, z. 4, s. 29–41).

[34] J. Giedroyc, W. Gombrowicz, Listy..., s. 289.

[35] Ibidem, s. 294.

[36] [K.A. Jeleński], Nagroda Literacka „Kultury” za rok 1960, „Kultura” 1961, nr 5 (163), s. 110–111. O napisanie tych słów Redaktor poprosił Jeleńskiego (J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 320). Równocześnie z ogłoszeniem laureata opublikowano recenzję Barbary Toporskiej poświęconą wyróżnionej książce (B. Toporska, „Pornografia”, „Kultura” 1961, nr 5 (163), s. 111–116). Gombrowicz miał pretensję do Redaktora za to omówienie, wypominał autorce, że „nic nie chwyta, z tata (Fryderyka) robi wariata i w ogóle pisze jak ślepy o kolorach. I najniepotrzebniej w tępocie swojej nadaje właśnie książce pozór antykatolicki” (J. Giedroyc, W. Gombrowicz, Listy..., s. 314–315). Nagroda przyznana Gombrowiczowi wzbudziła różne reakcje czytelników, na które Redaktor odpowiedział piórem Jeleńskiego (K.A. Jeleński, Wokół „Pornografii” i Gombrowicza, „Kultura” 1961, nr 7/8 (165/166), s. 193–194).

[37] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Czesława Miłosza, 23 I 1959 r.

[38] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Józefa Wittlina, 16 VII 1960 r.

[39] Giedroyc nie chciał wydać Pankowskiemu jego książki Matuga idzie. Przygody.

[40] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 643.

[41] Ibidem, s. 646.

[42] Ibidem, s. 659–660.

[43] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 19 X 1960 r.

[44] J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 299.

[45] AIL ML, List Marka Hłaski do Jerzego Giedroycia, 12 X 1960 r.

[46] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Marka Hłaski, 14 X 1960 r.

[47] Wierzyński drukował w „Kulturze” w latach 1947–1949 i w 1953 r. (J. Kowalik, „Kultura” 1947–1957..., s. 285).

[48] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 76.

[49] M. Pankowski, Sztuka jest wyborem, „Kultura” 1953, nr 5 (67), s. 129–130; zob. J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 269.

[50] List Kazimierza Wierzyńskiego do Wacława Iwaniuka [w:] Samotność słowa. Z listów do Wacława Iwaniuka, Lublin 1995, s. 90.

[51] Ibidem, s. 92.

[52] Z listów Mieczysława Grydzewskiego 1946–1966, wybór, wstęp i opracowanie R. Habielski, Londyn 1990, s. 74.

[53] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 273.

[54] AIL ML, List Anieli Mieczysławskiej do Jerzego Giedroycia, 11 I 1954 r.

[55] A. Bobkowski, Przysiągłem sobie..., s. 136.

[56] Ibidem, s. 152.

[57] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 592.

[58] [„Poezje zebrane” Kazimierza Wierzyńskiego], „Kultura” 1958, nr 4 (126), s. 12.

[59] AIL ML, List Juliusza Mieroszewskiego do Jerzego Giedroycia, 15 VI 1960 r.

[60] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 651.

[61] Ibidem, s. 656.

[62] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 3 VII 1960 r.

[63] Ibidem, List Józefa Wittlina do Jerzego Giedroycia, 27 X 1960 r.

[64] List Józefa Wittlina do Wacława Iwaniuka [w:] Samotność słowa..., s. 26.

[65] J. Bielatowicz, Wielka przygoda życia. O poezji Kazimierza Wierzyńskiego [w:] idem, Literatura na emigracji, Londyn 1998, s. 185–186. W „Kulturze” twórczość poety omówił Jeleński (K.A. Jeleński, Trzy pory roku Kazimierza Wierzyńskiego, „Kultura” 1961, nr 9 (167), s. 14–30).

[66] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 5 IV 1961 r. Na początku lat sześćdziesiątych współpracę z „Wiadomościami” zawiesili Herling-Grudziński i Stempowski, a Wierzyński i Wittlin coraz częściej drukowali w Instytucie Literackim (R. Habielski, „Wiadomości”. Tygodnik na emigracji [w:] „Wiadomości” i okolice. Szkice i wspomnienia, Archiwum „Wiadomości”, t. 1, Toruń 1995, s. 22; idem, Niezłomni, nieprzejednani. Emigracyjne „Wiadomości” i ich krąg 1940–1981, Warszawa 1991, s. 13–31). Habielski sformułował także pogląd o następującym od lat sześćdziesiątych „zmierzchu Londynu” w wyniku utraty znakomitych piór. Zauważył „większą obecność londyńczyków (w tym przypadku nie jest to pojęcie geograficzne) w »Bibliotece Kultury« niż związanych z miesięcznikiem pisarzy w Londynie” (R. Habielski, Między Londynem a Maisons-Laffitte [w:] Z. Kudelski, Spotkania..., s. 89–90). Zdaniem Habielskiego „nie uprawnia to jednak do stawiania tezy o wyraźnym podziale na pisujących do »Kultury« (poza ścisłym kręgiem współpracowników) i do periodyków »niezłomnych«”. Podaje przykłady Wacława A. Zbyszewskiego, Józefa Łobowskiego i Kazimierza Wierzyńskiego (R. Habielski, Życie społeczne..., s. 139–140). W tych rozważaniach został pominięty bardzo ważny aspekt decyzji literatów, związany z ich sytuacją materialną. Powszechnie znane były trudne warunki życia Gombrowicza, Łobodowskiego, Józefa Mackiewicza, Mieroszewskiego czy Stempowskiego.

[67] Zob. M. Danilewicz-Zielińska, Bibliografia. „Kultura” (1958–1973). „Zeszyty Historyczne (1962–1973). Działalność wydawnicza (1959–1973), Paryż 1975, s. 225–226.

[68] J. Brzękowski, Druga młodość Wierzyńskiego, „Kultura” 1964, nr 6 (200), s. 161–167.

[69] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 3 VII 1960 r.

[70] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 646. Stempowskiemu pisał o „realizowaniu ideału świętej zgody narodowej” (J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 124).

[71] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Stanisława Kota, 8 V 1960 r.

[72] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stanisława Kota, 15 V 1960 r.

[73] S. Kot, Jerzy Niemirycz. Inicjator ugody hadziackiej, załcznik do: AIL ML, List Stanisława Kota do Jerzego Giedroycia, 18 VIII 1960 r.; zob. Katalog Biblioteki „Kultury”, Paryż 1966, s. 11–12.

[74] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 19 X 1960 r.

[75] A. Chciuk, [rubryka „Kiosk z nowymi książkami”] Wierzyński, Miłosz, Kot, „Wiadomości Polskie”, 18 XII 1960; zrecenzowali ją ponadto: (s), [rubryka „Z ruchu wydawniczego”] Stanisław Kot, „Jerzy Niemirycz – w 300-lecie ugody hadziackiej”, „Orzeł Biały”, 3 XI 1960; W. Woysław, Twórca ugody hadziackiej, „Głos Polski”, 11 XI 1960; (h), [rubryka „Co czytać?”] Mąż stanu i żołnierz, „Związkowiec”, 3 XII 1960; S. Wujakowski, Ideolog ugody hadziackiej, „Ameryka-Echo”, 18 XII 1960.

[76] B. Żongołłowicz, Andrzej Chciuk..., s. 98, 103.

[77] Ibidem, s. 103–104.

[78] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 631.

[79] M. Danilewicz, Pisarz z prawdziwego zdarzenia, „Wiadomości” 1961, nr 19; M. Danilewicz, „Rejs do Smithton” Chciuka, „Wiadomości Polskie”, 5 III 1961; B.H. [B. Heydenkorn], Majestat śmierci, „Związkowiec”, 8 III 1961.

[80] M. Danilewicz, „Rejs do Smithton” Chciuka, „Wiadomości Polskie”, 5 III 1961.

[81] „Merkuriusz Polski” – miesięcznik kulturalno-literacki założony przez grupę młodych poetów i krytyków, wydawany od 1955 r. w Londynie nakładem Zrzeszenia Studentów i Absolwentów Polskich na Uchodźstwie. Jego redaktorami byli Franciszek Śmieja i Adam Czerniawski. W skład grupy wchodzili ponadto Bolesław Taborski, Bogdan Czaykowski, Jerzy S. Sito. Pismo, krytycznie nastawione do emigracyjnego konserwatyzmu, było otwarte na przemiany w kraju. W 1958 r. zawiesiło działalność, by od następnego roku wychodzić jako „Kontynenty”. Nowy miesięcznik ukazywał się do 1966 r. (R. Moczkodan, Życie Akademickie – „Kontynenty” 1949–1966. Bibliografia zawartości, Toruń 2001).

[82] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 416–417.

[83] AIL ML, Nota w wersji polskiej i angielskiej, przypuszczalnie dla FE lub KWK, [1957 r.].

[84] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 13 X 1957 r.

[85] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 20 IX 1958 r.

[86] J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 296.

[87] Ibidem, s. 194. Jeleński dopytywał Redaktora: „Czaykowski to zdaje się ten b. zdolny poeta, którego Pan niedawno odkrył?” (ibidem, s. 196).

[88] Ibidem, s. 296.

[89] Redaktor pisał o nich Jeleńskiemu: „Bo co ma zrobić Sulik czy Czaykowski, którzy nie mogą się nigdzie życiowo zaczepić i którzy nie mają szans na wydawanie swych tomików” (ibidem, s. 308).

[90] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 5 I 1960 r.

[91] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 1 II 1960 r.

[92] Ibidem, List Juliusza Mieroszewskiego do Jerzego Giedroycia, 17 X 1960 r.

[93] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 21 X 1960 r.

[94] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 18 XII 1960 r.

[95] W „Kulturze” ukazały się dwa fragmenty książki: B. Czaykowski, B. Sulik, Polacy w Szkocji, „Kultura” 1958, nr 9 (131), s. 105–123; nr 10 (132), s. 107–124; nr 11 (133), s. 66–84; eidem, Rolnicy, „Kultura” 1959, nr 7/8 (141/142), s. 119–128.

[96] B. Czaykowski, B. Sulik, Przedmowa [w:] eidem, Polacy w W. Brytanii, Paryż 1961, s. 10.

[97] Redaktor informował Mieroszewskiego: „Czaykowski, który tu jest, dostał list od żony i Sulika, że podobno [Stefan] Mękarski stawiał wniosek na Radzie Jedności Narodowej, by ich za książkę Polacy w W. Brytanii pozbawić praw obywatelskich, tj. prawa brania udziału w wyborach. Nie wydaje mi się to prawdopodobne. Ale może Pan to sprawdzi. Może przez Józia Zielickiego, który przyjaźni się z Sabbatem. Jeśli to prawda, to będzie trzeba dopisać do »Kroniki«, bo to wyjątkowy wygłup i będzie reklamą dla książki” (AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 18 VIII 1961 r.). W tym czasie w Londynie trwała dyskusja nad projektem ordynacji wyborczej do Rady Jedności Narodowej (A. Friszke, Życie polityczne..., s. 290–293). Mieroszewski nie zamieścił w swej „Kronice angielskiej” żadnej wiadomości na ten temat. W prasie książkę skrytykował m.in. Jan Bielatowicz (Polacy w W. Brytanii w krzywym zwierciadle. 600 stron, 700 nazwisk, błędów – bez liku, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, 3 VIII 1961). Pozytywnie wypowiedzieli się o niej: B.H. [B. Heydenkorn], Polacy w Wielkiej Brytanii, „Związkowiec”, 26 VII 1961; J. Mieroszewski, Teoria diaspory, „Kultura” 1961, nr 7/8 (165/166), s. 121–125; J. Stawarz, Emigracja na cenzurowanym, „Merkuriusz Polski. Życie Akademickie” 1961, sierpień–wrzesień; (fz), Podręcznik dla emigracji, „Kurier Polski”, 14 IX 1961; W. Goldman, Królowie są nadzy, „Narodowiec”, 18 VII 1961.

[98] J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 332.

[99] Ibidem, s. 334.

[100] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 19 VI 1962 r.

[101] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 22 IX 1964 r. W tym samym czasie tłumaczył Stempowskiemu, że Czaykowski byłby dobrym kandydatem do nagrody Fundacji Kościelskich, gdyż „bardzo się rozwija jako poeta, ponadto zostawszy wykładowcą literatury polskiej na uniwersytecie w Vancouverze, bardzo ten dział rozbudował (powiększył go o historię), zrobił dużą akcję zbierania funduszów na stypendia dla studentów kanadyjskich polskiego pochodzenia” (J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 281. Czaykowski został laureatem tej nagrody w 1964 r.).

[102] Omówienie wyboru w „Kulturze”: A. Czerniawski, Czaykowski raj utracony, „Kultura” 1964, nr 12 (206), s. 138–144.

[103] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Zbigniewa Jordana, 26 [IX] 1962 r.

[104] Zob. J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 415.

[105] Ibidem, cz. 2, s. 137.

[106] M. Danilewicz, Saga państwa Żuławskich, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, 26 VII 1961. Inne recenzje: J. Kowalewski, Ameryko! Ameryko!, „Ostatnie Wiadomości” 1961, nr 20; Z. Kozarynowa, Odkrywanie Ameryki, „Wiadomości”, 30 VII 1961; (H.), Paryska książka o nas, „Nowy Świat. Dodatek Tygodniowy”, 22 VII 1961; Ciernisty szlak, „Związkowiec” 1961, nr 84.

[107] W tym samym roku pisarka za Olivię otrzymała nagrodę Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie ufundowaną przez Mieczysława Chmielewskiego.

[108] [Redakcja], Nowa nagroda literacka za esej, „Kultura” 1961, nr 4 (162), s. 131–132. W miesiąc po przyznaniu nagrody ukazał się artykuł o Stempowskim: M. Sambor [M. Chmielowiec], Równy krok nieśpiesznego przechodnia, „Kultura” 1961, nr 5 (163), s. 103–109.

[109] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Hertza, 23 III 1961 r.

[110] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 98.

[111] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Zygmunta Michałowskiego, 23 III 1961 r. Propozycja ta zbiegła się z inicjatywą Nowaka, by pisarz co miesiąc opracowywał dla RWE recenzje z książek, które ukazywały się w Polsce (ibidem, List Zygmunta Michałowskiego do Jerzego Giedroycia, 28 III 1961 r.).

[112] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 1, s. 429–430; M. Dąbrowska, Dzienniki powojenne..., t. 3: 1955–1959, s. 288; B. Miciński, J. Stempowski, Listy..., s. 293.

[113] M. Dąbrowska, Dzienniki powojenne..., t. 3, s. 218. Później nastąpił impas w edycji krajowej tego zbioru, który nie ukazał się wówczas w Polsce (M. Dąbrowska, Dzienniki powojenne, t. 4: 1960–1965, Warszawa 1997, s. 19; A.S. Kowalczyk, Nieśpieszny przechodzień i paradoksy. Rzecz o Jerzym Stempowskim, Wrocław 1997, s. 36–37). Pisarkę ucieszyła wiadomość o nagrodzie i wydaniu książki Stempowskiego (Dzienniki powojenne..., t. 4, s. 141–142).

[114] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 104.

[115] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 1, s. 106, 113, 162.

[116] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 7 VI 1961 r. Mieroszewski szybko to podchwycił i napisał w miesięczniku: J. Mieroszewski, [rubryka „Kronika angielska”] Sto lat (z okazji setnego tomu Biblioteki „Kultury”), „Kultura” 1961, nr 7/8 (165/166), s. 126.

[117] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 10 VIII 1961 r.

[118] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Józefa Wittlina, 23 VI 1961 r.

[119] Ibidem, List Józefa Wittlina do Jerzego Giedroycia, 1 VII 1961 r.

[120] Ibidem, List Czesława Miłosza do Jerzego Giedroycia, 5 IX 1961 r.

[121] W dyskusji wzięli udział: J. Czapski, Przy Sybillach – królowych, „Kultura” 1961, nr 11 (169), s. 27–31; G. Herling-Grudziński, Wyjścia z milczenia, ibidem, s. 31–37; K.A. Jeleński, Paweł Hostowiec, czyli o wysiłku wyobraźni, ibidem, s. 37–41; Cz. Miłosz, Proza, ibidem, s. 41–44.

[122] AIL ML, List Józefa Wittlina do Jerzego Giedroycia, 19 XI 1961 r.

[123] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 178.

[124] J. Bielatowicz, Dzieło czystej prozy. „Eseje dla Kassandry” Pawła Hostowca, „Dziennik Polski”, 13 XII 1961.

[125] J. Kowalewski, O filozofii, pornografii, osiołku i ojczyźnie. Eseje dla Kassandry, „Ostatnie Wiadomości. Dodatek Tygodniowy” 1961, nr 35.

[126] AIL ML, List Aleksandra Hertza do Jerzego Giedroycia, 7 XII 1957 r.

[127] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Hertza, 20 XII 1957 r.

[128] Ibidem, List Aleksandra Hertza do Jerzego Giedroycia, 13 III 1959 r.

[129] A. Hertz, Wyznania starego człowieka, Warszawa 1991, s. 121. W innym miejscu Hertz przyznał, że starał się w książce „wykazać wszechstronność i głębokość oddziaływań kulturalnych polsko-żydowskich” (ibidem, s. 175). Jak doszło do napisania książki Żydzi w kulturze polskiej, próbował opowiedzieć Miłosz na kartach książeczki o jej autorze (Cz. Miłosz, Aleksander Hertz [w:] The Aleksander and Alicja Hertz Annual Memorial Lecture, nr 1, Kraków 2000; Cz. Miłosz, Aleksander Hertz [w:] A. Hertz, Żydzi w kulturze polskiej, Warszawa 2003, s. 5–17).

[130] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Hertza, 20 III 1959 r. W latach 1959–1960 opublikowano eseje z cyklu Żydzi w kulturze polskiej: Zagasły światła szabaśne, „Kultura” 1959, nr 5 (139), s. 11–25; nr 6 (140), s. 11–21; Swoi i obcy, „Kultura” 1959, nr 9 (143), s. 17–25; nr 10 (144), s. 11–25; Kasta, „Kultura” 1960, nr 1/2 (147/148), s. 44–68.

[131] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Zygmunta Michałowskiego, 30 VI 1961 r.

[132] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Aleksandera Hertza, 31 I 1961 r.; por. J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 327.

[133] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 17 VI 1961 r.

[134] Ibidem.

[135] AIL ML, List Aleksandra Hertza do Jerzego Giedroycia, 1 VII 1960 r.

[136] Ibidem, List Aleksandra Hertza do Jerzego Giedroycia, 26 XI 1960 r. Redaktor pomysł na tę książkę konsultował ze Stempowskim (J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 124, 159–161), Vincenzem (AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Stanisława Vincenza, 8 VII 1961 r.) oraz Aleksandrem Watem (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Wata, [b.d.] 1960 r.). Wat napisał: „bardzo dobry pomysł tej książki dla Żydów amerykańskich. Trzeba tu zastosować metodę komparatystyczną, pokazać różnicę sytuacji Żydów w Polsce a w Rosji i innych krajach bloku” (ibidem, List Aleksandra Wata do Jerzego Giedroycia, 25 VII 1960 r.).

[137] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 27 V 1960 r. Mieroszewski poruszył ten problem w swojej „Kronice angielskiej” (J. Mieroszewski, Debit „Kultury” w Izraelu, „Kultura” 1960, nr 7/8 (153/154), s. 147–148).

[138] J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 332.

[139] AIL ML, List Józefa Wittlina do Jerzego Giedroycia, 20 VII 1961 r.

[140] (beh) [B. Heydenkorn], Żydzi w kulturze polskiej, „Związkowiec”, 10 I 1962. Na temat książki wypowiedzieli się również m.in.: Polonius, Żydzi w kulturze polskiej, „Orzeł Biały”, 8 III 1962; J. Lichten, Żydzi w kulturze polskiej, „Robotnik Polski”, październik–listopad 1961; J. Kowalewski, Płomień nadziei. Żydzi w kulturze polskiej, „Ostatnie Wiadomości” 1961, nr 29.

[141] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 13 X 1957 r. Zaremba w przedmowie do książki podziękował Giedroyciowi nie tylko jako wydawcy, ale nade wszystko jako jej inicjatorowi (P. Zaremba, Od Autora [w:] idem, Historia Polski, t. 1, Paryż 1961, s. 10).

[142] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 578, 588.

[143] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 29 XII 1961 r. Wcześniej jako przedsmak edycji opublikowano: P. Zaremba, Polska w połowie XII-go wieku, „Kultura” 1959, nr 1/2 (135/136), s. 18–39.

[144] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 6 I 1962 r. W tym czasie zwrócił się do Nowaka z prośbą o zorganizowanie table ronde wokół książki Zaremby Bez taryfy ulgowej (J. Nowak-Jeziorański, Listy..., s. 254).

[145] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 27 I 1962 r.

[146] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Benedykta Heydenkorna, 18 XI 1961 r.

[147] S. Legeżyński, Dyskusja o „Historii Polski” Pawła Zaremby, „Gazeta Niedzielna”, 1 IV 1962.

[148] J. Bielatowicz, Literacka historia Polski, „Gazeta Niedzielna”, 5 VIII 1962.

[149] T. Bornholtz, „Jeszcze jedna?” Tom I „Historii Polski” Pawła Zaremby, „Orzeł Biały-Syrena”, 29 III 1962. Książkę omówili: B.H. [B. Heydenkorn], Historia jak powieść, „Związkowiec” 1962, nr 14; „Historia Polski” P. Zaremby, „Jutro Polski”, 15 IV 1962.

[150] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 27 VI 1962 r.

[151] Ibidem.

[152] Zob. Redakcja, Nowe wydawnictwo „Kultury” „Zeszyty Historyczne”, „Kultura” 1961, nr 4 (162), s. 3–4.

[153] [Od Redakcji], „Zeszyty Historyczne” 1962, z. 1, s. 7; zob. A.P. [A. Paczkowski], 25 lat „Zeszytów Historycznych”, „Zeszyty Historyczne” 1987, z. 82, s. 3–15.

[154] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 17 IX 1961 r.

[155] Ibidem, List Czesława Miłosza do Jerzego Giedroycia, 30 XII 1960 r.

[156] Zob. W. Karpiński, Portret Czapskiego, Wrocław 1996, s. 172–177.

[157] T. Merton, Cz. Miłosz, Listy, Kraków 2003, s. 77–78.

[158] Ibidem, s. 120. Wańkowicz napisał Giedroyciowi, że Miłosz robi kwerendę w Instytucie Hoovera nad archiwum Ochrany i poszukuje materiałów dotyczących Brzozowskiego (J. Giedroyc, M. Wańkowicz, Listy..., s. 421).

[159] Cz. Miłosz, Co robić z Brzozowskim?, „Kultura” 1961, nr 4 (162), s. 5–19. Wcześniej Miłosz opublikował tekst Co śmiem myśleć? Stanisław Brzozowski („Kultura” 1960, nr 7/8 (153/154), s. 13–34). W kraju w rocznicę śmierci Brzozowskiego opublikowano zbiór esejów Andrzeja Stawara (A. Stawar, O Brzozowskim i inne szkice, Warszawa 1961).

[160] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Czesława Miłosza, 10 III 1961 r.

[161] Ibidem, List Czesława Miłosza do Jerzego Giedroycia, 1 VII 1961 r.

[162] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 196.

[163] W. Gombrowicz, [fragment Dziennika], „Kultura” 1962, nr 10 (180), s. 19–30; W. Pobóg-Malinowski, Sprawa St. Brzozowskiego, „Kultura” 1962, nr 12 (182), s. 130–137; J. Czapski, O Brzozowskim, „Kultura” 1963, nr 1/2 (182/183), s. 199–211; zob. też Cz. Miłosz, Uwagi do uwag Gombrowicza, „Kultura” 1962, nr 12 (182), s. 122–125.

[164] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Czesława Miłosza, 17 II 1962 r.

[165] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Czesława Miłosza, 26 II 1962 r.

[166] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Czesława Miłosza, 2 III 1962 r.

[167] Ibidem, List Czesława Miłosza do Jerzego Giedroycia, [b.d.] 1962 r.

[168] Ibidem, List Czesława Miłosza do Jerzego Giedroycia, 11 V 1962 r.

[169] List Zofii Hertz do Janiny Miłosz [w:] Z. Hertz, Listy..., s. 123. O błędach w druku Redaktor poinformował Jeleńskiego (J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 340–342).

[170] A. Pragier, Trudne życie Stanisława Brzozowskiego, „Wiadomości”, 29 VII 1962.

[171] J. Kowalewski, O sprawiedliwość dla Brzozowskiego, „Ostatnie Wiadomości” 1962, nr 31.

[172] W 1960 r. Miłosz został zaproszony na roczne wykłady z literatury polskiej na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley. W następnym roku, po uzyskaniu tytułu profesora języków i literatur słowiańskich, osiadł tam na stałe. Na uniwersytecie zastąpił prof. Wacława Lednickiego, który przeszedł na emeryturę.

[173] AIL ML, List Juliusza Mieroszewskiego do Jerzego Giedroycia, 17 X 1960 r.

[174] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 21 X 1960 r.

[175] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 24 VI 1965 r. W tajemnicy Redaktor wyznał to też Stempowskiemu (J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 364). Giedroyc w swych wspomnieniach przyznał, że Hertz odegrał rolę „piorunochronu” w jego kontaktach z Miłoszem, które „nie zawsze układały się najlepiej” (J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 201).

[176] Tytułowy wiersz opublikowano wcześniej w „Kulturze” (Cz. Miłosz, Gucio zaczarowany, „Kultura” 1963, nr 9 (191), s. 100–103).

[177] Z. Hertz, Listy..., s. 215.

[178] Ibidem, s. 237.

[179] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 4 II 1966 r.

[180] Ibidem, List Wiktora Weintrauba do Jerzego Giedroycia, 6 VI 1961 r.

[181] Redaktor, wspominając po latach swoje przedwojenne związki z Żydami, na pierwszym miejscu wymienił właśnie Singera i „Nasz Przegląd” (J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 45–46).

[182] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 11 VI 1961 r.

[183] Zob. T.P. Rutkowski, Stanisław Kot..., s. 286, 290.

[184] W. Weintraub, Bernard Singer i jego Nalewki, „Kultura” 1960, nr 4 (150), s. 138–144.

[185] J. Giedroyc, Wspomnienie o Bernardzie Singerze, opracował K. Pomian [w:] B. Singer, Moje Nalewki, Warszawa 1993, s. 10.

[186] B. Singer, Przedmowa [w:] idem, Od Witosa do Sławka, Paryż 1962, s. 20.

[187] AIL ML, List Bernarda Singera do Jerzego Giedroycia, 20 VI 1962 r.

[188] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Bernarda Singera, 21 VI 1962 r.

[189] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Bernarda Singera, 20 VII 1962 r.

[190] Ibidem, List Juliusza Mieroszewskiego do Jerzego Giedroycia, 2 VII 1962 r.

[191] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 4 VII 1962 r.

[192] J. Giedroyc, W. Gombrowicz, Listy..., s. 306–316.

[193] Ibidem, s. 320.

[194] Całość była wcześniej systematycznie drukowana w „Kulturze” w latach 1958–1961 (M. Danilewicz, Bibliografia..., poz. 2650, s. 229).

[195] AIL ML, List Stanisława Vincenza do Jerzego Giedroycia, 12 V 1949 r.

[196] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stanisława Vincenza, 14 V 1949 r.

[197] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Józefa Wittlina, 6 XI 1949 r.; zob. A.C. Carls, Józef Wittlin Passages through France [w:] Between Lvov, New Jork and Ulysses’Ithaca: Józef Wittlin..., s. 157–175.

[198] AIL ML, List Józefa Wittlina do Jerzego Giedroycia, 19 II 1958 r.

[199] Wittlin zasady „fizjologii literackiej” na emigracji wyłożył w eseju Blaski i nędze wygnania („Kultura” 1959, nr 9 (143), s. 3–15).

[200] AIL ML, List Józefa Wittlina do Jerzego Giedroycia, 11 V 1959 r.

[201] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Józefa Wittlina, 28 V 1959 r.

[202] Ibidem, List Józefa Wittlina do Jerzego Giedroycia, 6 VII 1959 r.

[203] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Józefa Wittlina, 26 X 1959 r.

[204] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Józefa Wittlina, 29 IV 1960 r.

[205] Ibidem, List Józefa Wittlina do Jerzego Giedroycia, 25 IV 1960 r.

[206] Ibidem, List Józefa Wittlina do Jerzego Giedroycia, 24 V 1960 r.

[207] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Józefa Wittlina, 16 VII 1960 r.

[208] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Józefa Wittlina, 23 VI 1961 r.

[209] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Józefa Wittlina, 27 X 1961 r.

[210] Pisarz osobiście podziękował Iwaniukowi za zajęcie się przedpłatą w Kanadzie (Samotność słowa..., s. 44). Wittlin wziął udział w wieczorach autorskich, m.in. w Toronto, Londynie i Nowym Jorku (ibidem, s. 44, 48).

[211] AIL ML, List Józefa Wittlina do Jerzego Giedroycia, 16 IX 1962 r. Tekst Wierzyńskiego zachęcający do subskrypcji opublikowano w miesięczniku (K. Wierzyński, Zaproszenie do przedpłaty na książkę Józefa Wittlina, „Kultura” 1962, nr 11 (181), s. 4).

[212] [Redakcja], Subskrypcja na pisma Józefa Wittlina ogłoszona przez Instytut Literacki w Paryżu, „Kultura” 1962, nr 10 (180), s. 121; nr 11 (181), s. 2. Równocześnie ukazały się dwa teksty o Wittlinie także zachęcające do subskrypcji (J. Czapski, [Józef Wittlin], „Kultura” 1962, nr 10 (180), s. 121–123; K. Wierzyński, Orfeusz w piekle XX wieku, „Kultura” 1962, nr 11 (181), s. 3–4).

[213] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Józefa Wittlina, 19 X 1962 r.

[214] J. Bielatowicz, Pisarz najcichszych tonów, „Wiadomości” 1963, nr 37. Wittlin napisał Grydzewskiemu: „Dziękuję Ci Mieciu, żeś zwrócił się do Bielatowicza o recenzję o Orfeuszu. Czy napisze lub już napisał może? Julek Sakowski też coś wspominał o możliwości takiej recenzji w »Wiadomościach«, tylko skarżył się na brak czasu” (Z listów Mieczysława Grydzewskiego..., s. 153).

[215] Orfeusz w piekle XX wieku. „Kultura” zapowiada wydanie dzieł Wittlina, „Orzeł Biały”, 30 XI 1962; Orfeusz w piekle XX wieku. „Kultura” zapowiada wydanie zbiorów dzieł Wittlina, „Czas”, 30 XI 1962. Teksty opublikowali: J. Bielatowicz, 600 stron Wittlinowej prozy, „Orzeł Biały”, 6 XII 1962; J. Czapski, Subskrypcja na pisma J. Wittlina, „Wiadomości Polskie”, 21 X 1962 (ten sam artykuł w: „Dziennik Polski”, 24 X 1962; „Kurier Polski”, 25 X 1962; „Głos Polski”, 9 XI 1962; „Związkowiec”, 24 IX 1962); j.j.t., Na przyjazd Józefa Wittlina, „Głos Polski”, 26 IX 1963 r.; M. Sambor [M. Chmielowiec], Nie na kolanie – na kolanach (Przed wydaniem „Orfeusza w piekle XX wieku”), „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, 24 XI 1962; K. Wierzyński, Orfeusz w piekle XX wieku, „Ostatnie Wiadomości”, 25 XI 1962 (powtórzony w: „Związkowiec”, 24 XI 1962, „Głos Polski”, 11 I 1963); Orfeusz w piekle XX wieku, „Ostatnie Wiadomości” 1963, nr 13.

[216] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 22 I 1963 r.

[217] W styczniowej „Kulturze” ukazał się fragment z Orfeusza, anonsujący wybór pism Wittlina (J. Wittlin, Pisma pośmiertne, „Kultura” 1963, nr 1/2 (183/184), s. 3–12).

[218] AIL ML, List Józefa Wittlina do Jerzego Giedroycia, 23 II 1963 r.

[219] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Józefa Wittlina, 2 XII 1964 r.

[220] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Józefa Wittlina, 27 II 1965 r.

[221] Ibidem, List Józefa Wittlina do Jerzego Giedroycia, 4 IV 1949 r.

[222] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Zygmunta Haupta, 6 XI 1949 r. Tego samego dnia doniósł Wittlinowi: „Zwracam się również z propozycją współpracy do Haupta. Wydaje się, że jest to ciekawy talent. Chciałbym tylko, by napisał nam coś innego niż do »Wiadomości«, gdyż to zaczyna być trochę monotonne” (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Józefa Wittlina, 6 XI 1949 r.).

[223] A. Madyda, Zygmunt Haupt. Życie i twórczość literacka, Toruń 1998, s. 49–55.

[224] AIL ML, List Zygmunta Haupta do Jerzego Giedroycia, 23 V 1961 r.

[225] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Zygmunta Haupta, 1 VII 1961 r.

[226] Ibidem, List Zygmunta Haupta do Jerzego Giedroycia, 24 IX 1962 r.

[227] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Zygmunta Haupta, 25 IX 1962 r.

[228] Ibidem, List Zygmunta Haupta do Jerzego Giedroycia, 7 X 1962 r. Esej sygnalny: Z. Haupt, Pierścień z papieru, „Kultura” 1962, nr 11 (181), s. 36–40. W piśmie podano, iż zaprezentowany tekst stanowi „fragment z książki, która w niedługim czasie ukaże się w »Bibliotece Kultury« pod tym samym tytułem”.

[229] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 208–217; J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 354–355.

[230] Redakcja, Nagroda literacka „Kultury” za rok 1962 – Zygmunt Haupt, „Kultura” 1963, nr 1/2 (183/184), s. 195–196. Tekst podpisał Paweł Hostowiec.

[231] AIL ML, List Zygmunta Haupta do Jerzego Giedroycia, 13 I 1963 r.

[232] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Zygmunta Haupta, 7 III 1963 r.

[233] Ibidem, List Zygmunta Haupta do Jerzego Giedroycia, 17 IV 1963 r.

[234] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Zygmunta Haupta, 8 X 1963 r. Czapski omówił książkę w miesięczniku (J. Czapski, O Haupcie, „Kultura” 1963, nr 10 (192), s. 138–144).

[235] AIL ML, List Zygmunta Haupta do Jerzego Giedroycia, 30 I 1964 r.

[236] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Zygmunta Haupta, 25 VI 1966 r.

[237] Ibidem, List Zygmunta Haupta do Jerzego Giedroycia, 30 VI 1966 r.

[238] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Marka Hłaski, 14 X 1960 r.

[239] Ibidem, List Marka Hłaski do Jerzego Giedroycia, 18 X 1960 r.

[240] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Marka Hłaski, 22 X 1960 r.

[241] Zob. A. Czyżewski, Piękny dwudziestoletni. Biografia Marka Hłaski, Warszawa [2000], s. 225–256.

[242] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Marka Hłaski, 22 II 1961 r.

[243] M. Hłasko, Powiedz im, kim byłem, „Kultura” 1961, nr 10 (168), s. 33–40.

[244] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Marka Hłaski, 9 IX 1961 r.

[245] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Marka Hłaski, 11 I 1962 r.

[246] Ibidem, List Marka Hłaski do Jerzego Giedroycia, 15 I 1962 r.

[247] Ibidem.

[248] M. Hłasko, W dzień śmierci jego, „Kultura” 1962, nr 5 (175), s. 61–98.

[249] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Marka Hłaski, 16 VI 1962 r.

[250] M. Hłasko, Amor 43, „Kultura” 1963, nr 12 (183/184), s. 57–63. W książce zmieniono tytuł opowiadania na Szukając gwiazd.

[251] AIL ML, List Marka Hłaski do Jerzego Giedroycia, czerwiec 1963 r.

[252] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Marka Hłaski, 23 VI 1963 r.

[253] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Marka Hłaski, 1 XII 1963 r.

[254] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Marka Hłaski, 28 I 1964 r. Józef Gawłowicz, oficer na statkach Polskich Linii Oceanicznych, wspominał, jak w maju 1964 r. w Dunkierce czekała na niego „niezawodna paczka z Maisons-Laffitte”, zawierająca m.in. Wszyscy byli odwróceni. Brudne czyny Hłaski (J. Gawłowicz, Byłem kurierem Giedroycia, Szczecin 1998, s. 64–65).

[255] AIL ML, List Marka Hłaski do Jerzego Giedroycia, 3 IX 1964 r.

[256] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Marka Hłaski, 27 IX 1964 r.

[257] Ibidem, List Marka Hłaski do Jerzego Giedroycia, 1 X 1964 r. Opowiadanie to wydrukowano także w „Kulturze” (M. Hłasko, Drugie zabicie psa, „Kultura” 1965, nr 1/2 (207/208), s. 68–155).

[258] A. Czyżewski, Piękny..., s. 248–249.

[259] AIL ML, List Marka Hłaski do Jerzego Giedroycia, [lipiec/sierpień] 1964 r.

[260] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Marka Hłaski, 11 VIII 1964 r.

[261] M. Hłasko, Piękni dwudziestoletni, „Kultura” 1965, nr 11 (217), s. 3–19; nr 12 (218), s. 14–31; 1966, nr 1/2 (219/220), s. 38–52.

[262] AIL ML, List Marka Hłaski do Jerzego Giedroycia, 13 XI 1965 r.

[263] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Marka Hłaski, 24 XI 1965 r.

[264] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Marka Hłaski, 24 XI 1965 r.; ibidem, List Marka Hłaski do Jerzego Giedroycia, 24 XI 1965 r.

[265] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Marka Hłaski, 29 VI 1966 r.

[266] Hłasko opublikował w „Kulturze” cykl amerykański: M. Hłasko, Listy z Ameryki, „Kultura” 1967, nr 5 (235), s. 77–92; „Kultura” 1967, nr 7/8 (237/238), s. 81–96; „Kultura” 1967, nr 10 (240), s. 12–21; „Kultura” 1968, nr 4 (245), s. 45–54.

[267] AIL ML, List Anieli Mieczysławskiej do Jerzego Giedroycia, 7 III 1966 r.

[268] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 1, s. 203; cz. 2, s. 72, 120. T.P. Rutkowski, Stanisław Kot 1885–1975. Biografia polityczna, Warszawa 2000, s. 413–414.

[269] AIL ML, Oświadczenie Stanisława Kota „W sprawie wydania pamiętników Wincentego Witosa” podpisane przez profesora i poświadczone przez Franciszka Wilka, 10 VIII 1963 r.

[270] Ibidem, List Franciszka Bujaka do Julii Masiowej, 7 III 1946 r.; ibidem, List Julii Masiowej do Stanisława Kota, 11 III 1946 r.

[271] Ibidem, Pismo Zakładu im. Ossolińskich-Wydawnictwo do prof. Stanislawa Kota, 5 VI 1957 r.

[272] Ibidem, Pismo prof. Stanisława Kota do dyrekcji Wydawnictwa Zakładu im. Ossolińskich, 7 VI 1957 r.

[273] Ibidem, Pismo prof. Jana Trzynadlowskiego do prof. Stanisława Kota, 24 VI 1957 r.

[274] Ibidem, List Julii Masiowej do prof. Stanisława Kota, 10 VIII 1957 r.

[275] Ibidem, Pismo prof. Jana Trzynadlowskiego do prof. Stanisława Kota, 8 X 1957 r., 11 XI 1957 r.

[276] Ibidem, Pismo Julii Masiowej do dyrekcji Wydawnictwa Ossolineum, 31 V 1958 r.

[277] Redaktor informował Mieroszewskiego o pertraktacjach z ludowcami w sprawie pamiętników Witosa, na razie zadowalając się drukiem fragmentu (J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 2, s. 123, 140; zob. W. Witos, Fragmenty z pamiętnika, „Kultura” 1955, nr 9 (95), s. 108–128; poprzedzone: S. Wójcik, 60-lecie ruchu ludowego i Wincenty Witos, ibidem, s. 107–108).

[278] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Benedykta Heydenkorna, 29 IX 1955 r.

[279] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do prof. Stanisława Kota, 26 X 1959 r. W czerwcu Redaktor doniósł Bobkowskiemu: „Niech Pan sobie wyobrazi, że profesor Kot przyszedł do Kanosy i proponuje wydanie pamiętników Witosa. Bardzo się palę, ale jednocześnie to nowy kłopot na głowę, gdyż to jest potężne tomisko” (J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 586).

[280] AIL ML, List prof. Stanisława Kota do Jerzego Giedroycia, 3 XI 1959 r.

[281] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do prof. Stanisława Kota, 11 XI 1959 r.

[282] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Franciszka Wilka, 8 III 1959 r.

[283] Ibidem, List Franciszka Wilka do Jerzego Giedroycia, 24 III 1959 r.

[284] Ibidem, List Franciszka Wilka do Jerzego Giedroycia, 18 III 1962 r.

[285] S. Kot, W sprawie wydania Pamiętników Wincentego Witosa, Paryż 1963, s. 5. Giedroyc poinformował Wilka o zgodzie prof. Kota na edycję wspomnień na początku 1964 r. (AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Franciszka Wilka, 6 I 1963 r.; zob. J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 224, 228).

[286] AIL ML, Umowa wydawnicza na edycję pamiętników Wincentego Witosa przez Instytut Literacki, 19 VI 1963 r.

[287] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Franciszka Wilka, 6 III 1963 r.

[288] Ibidem, List Franciszka Wilka do Jerzego Giedroycia, 24 III 1963 r. Redaktor zwrócił się do Mieroszewskiego o pomoc w rozpropagowaniu subskrypcji na wspomnienia Witosa (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 11 IX 1963 r.).

[289] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Franciszka Wilka, 24 V 1963 r. Redaktor wyjaśniał Mieroszewskiemu, że „wydanie tych pamiętników integralnych będzie miało bardzo wielki rezonans w kraju i może mieć pewien wpływ na chłopów. Z drugiej strony taktycznie to będzie dla nas również bardzo wygodne” (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 31 V 1963 r.; zob. J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 240).

[290] [Redakcja], Ogłaszamy subskrypcję na pamiętniki Wincentego Witosa pt. „Moje wspomnienia”, „Kultura” 1963, nr 7/8 (189/190), s. 3. W tym samym numerze Mieroszewski zwracał uwagę na sensacje wydawnicze Instytutu, wymieniając m.in. wspomnienia Witosa (J. Mieroszewski, [„Kronika angielska”] Sensacje wydawnicze, ibidem, s. 146).

[291] J. Mieroszewski, [„Kronika angielska”] Złota księga, „Kultura” 1963, nr 12 (194), s. 72–78. W prasie ukazały się zapowiedzi edycji: J. Mieroszewski, Subskrypcja na pamiętniki Wincentego Witosa „Moje wspomnienia”, 22 IX 1963; F. Wilk, Pamiętniki Wincentego, „Narodowiec”, 23 IX 1963; Przedpłata na pamiętniki W. Witosa, „Jutro Polski”, 10 XI 1963; A. Ciołkosz, Wincenty Witos, „Robotnik Polski”, październik 1963; A. Ciołkosz, Pamiętniki Witosa, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, 16 X 1963; (ZPPA), Pamiętniki Wincentego Witosa, „Nowy Świat”, 16 X 1963.

[292] AIL ML, Pismo adwokata Edwarda Drabienko do Instytutu Literackiego, 22 VIII 1963 r.

[293] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Franciszka Wilka, 26 VIII 1963 r. Redaktor poprosił Mieroszewskiego o dokładne przepytanie Wilka w sprawie pełnomocnictw dla prof. Kota (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 1 XI 1963 r.).

[294] Ibidem, List Franciszka Wilka do Jerzego Giedroycia, 10 IX 1963 r.

[295] Ibidem, Pismo Jacques’a Merciera do Zofii Hertz, 29 XI 1963 r. Instytut Literacki borykał się z pretensjami Ossolineum jeszcze w pierwszych miesiącach 1964 r. Najprawdopodobniej na skutek nacisków i w obawie przed odmową wydania paszportu Masiowa wystosowała jeszcze dwa listy, jeden do prof. Kota, a drugi do Instytutu, protestując w nich przeciwko pozbawieniu jej prawa do spuścizny po ojcu (ibidem, List Julii Masiowej do prof. Stanisława Kota, 8 I 1964 r.; ibidem, Pismo Julii Masiowej do Instytutu Literackiego, 7 IV 1964 r.). Zarówno Redaktor, jaki i Wilk nie wierzyli, że jest to jej samodzielna inicjatywa, dopatrywali się zakulisowych działań i posłużenia się w nich Masiową (ibidem, List Franciszka Wilka do Jerzego Giedroycia, 14 II 1964 r.). W kwietniu 1964 r. Masiowa przyjechała do Londynu, gdzie spotkała się z Redaktorem (ibidem, List Franciszka Wilka do Jerzego Giedroycia, 28 IV 1964 r.).

[296] Ibidem, List Franciszka Wilka do Jerzego Giedroycia, 13 XI 1963 r.

[297] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Franciszka Wilka, 28 I 1964 r.

[298] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Franciszka Wilka, 11 II 1964 r.

[299] Ibidem, List Franciszka Wilka do Jerzego Giedroycia, 11 II 1964 r.

[300] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Franciszka Wilka, 20 II 1964 r.

[301] Ibidem, List Franciszka Wilka do Jerzego Giedroycia, 24 II 1964 r.

[302] Zapowiedź tomu zob. W. Witos, Urywki z diariusza 1936–1939, „Kultura” 1964, nr 1/2 (195/196), s. 144–157.

[303] AIL ML, Listy Franciszka Wilka do Jerzego Giedroycia, 28 V 1964 r., 29 V 1964 r., 10 VI 1964 r., 16 VI 1964 r.

[304] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Franciszka Wilka, 17 VI 1964 r.

[305] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Franciszka Wilka, 29 VII 1964 r.

[306] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Franciszka Wilka, 19 X 1964 r. Wilkowi bardzo zależało na wydaniu ostatniego tomu przed Bożym Narodzeniem, gdyż wiele osób dopytywało się o termin zakończenia pracy nad edycją wspomnień (ibidem, List Franciszka Wilka do Jerzego Giedroycia, 16 X 1964 r.).

[307] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Franciszka Wilka, 25 II 1965 r.

[308] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 13 II 1965 r.

[309] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Franciszka Wilka, 22 III 1965 r.

[310] B.H. [B. Heydenkorn], Świadectwo wielkiej wagi, „Związkowiec” 1964, nr 80. Tomy ponadto omówili: „Moje wspomnienia”. I tom pamiętników Witosa w roku 1964, „Głos Polski”, 24 X 1963; Wincenty Witos o swych pamiętnikach, „Jutro Polski” 1964, nr 4; Obserwator, Pamiętniki Witosa, „Dziennik Polski”, 24 II 1964; „Pamiętniki Wincentego Witosa”, „Ameryka-Echo”, 1 V 1964; Pamiętniki Wincentego Witosa, „Głos Polski”, 6 XI 1964; J. Kowalewski, „Ostatnie Wiadomości” 1964, nr 43; J. Kowalewski, Trzy tragedie dwudziestolecia (uwagi na marginesie 3-go tomu „Moich wspomnień” W. Witosa), „Ostatnie Wiadomości” 1965, nr 15; Puszka [A. Pragier], Wspomnienia Witosa, tom pierwszy, „Wiadomości” 1965, nr 15; A. Pragier, Wspomnień Witosa tom drugi, „Dziennik Polski”, 30/31 VII 1965; A. Pragier, Wspomnień Witosa tom trzeci, „Dziennik Polski”, 20–21 VIII 1965.

[311] Zbiory Biblioteki Domu Literatury, Głos Stefana Kisielewskiego na IV Walnym Zjeździe Delegatów ZLP [w:] Stenogram z IV Walnego Zjazdu Delegatów ZLP. I dzień obrad 18 IX 1964 r., mps, s. 101–102.

[312] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 8 III 1963 r.

[313] J. Bielatowicz, Gaude Mater Polonia. Gawęda [o Uniwersytecie Jagiellońskim], „Kultura” 1964, nr 5 (199), s. 16–38. Na początku czerwca Redaktor zaproponował przebywającemu wówczas w Londynie prof. Hulewiczowi napisanie anonimowo historii UJ w okresie Polski Ludowej „bez taryfy ulgowej” (AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Franciszka Wilka, 2 VI 1964 r.).

[314] AIL ML, List Wiktora Weintrauba do Jerzego Giedroycia, 13 X 1964 r. W miesięczniku książeczkę zrecenzował Michał M. Borowicz: ... Zabawy, spory w one lata, „Kultura” 1964, nr 9 (203), s. 143–155. W numerze grudniowym pisma, w listach do redakcji, zamieszczono dyskusję między autorem a recenzentem, która dotyczyła właśnie przebiegu zajść antyżydowskich na UJ (J. Bielatowicz, Odp. A., „Kultura” 1964, nr 12 (206), s. 152–155; M. Borowicz, Odp. recenzenta, ibidem, s. 155–158; M. Borwicz, Erratum do tego listu, „Kultura” 1965, nr 1/2 (207/208), s. 234).

[315] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 25 IX 1962 r. W styczniu 1963 r. Redaktor kolejny raz pytał Mieroszewskiego o termin ukończenia książki, sugerując, by był to luty (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 4 I 1963 r.).

[316] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 15 II 1963 r.

[317] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 7 III 1963 r.

[318] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 5 IX 1964 r.

[319] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 13 XII 1964 r.

[320] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 16 XII 1964 r.

[321] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 4 I 1965 r. Żadna z tych inicjatyw nie została podjęta.

[322] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 12 I 1965 r. Książka zawierała teksty autora wcześniej ogłoszone w „Kulturze”: Refleksje ćwierćwiecza, 1964, nr 9 (203), s. 5–14; Polska – Rosja – Ameryka, 1964, nr 6 (200), s. 79–88; Geoideologia, 1964, nr 12 (206), s. 3–12; Strona bierna, 1964, nr 11 (205), s. 69–76; Model roku 19??, 1964, nr 10 (204), s. 3–11; Ideologia samobójstwa, 1965, nr 1/2 (207/208), s. 167–176.

[323] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Benedykta Heydenkorna, 13 I 1965 r.

[324] Ibidem, List Benedykta Heydenkorna do Jerzego Giedroycia, 15 II 1965 r.

[325] J. Mieroszewski, Wstęp [w:] idem, Ewolucjonizm, Paryż 1964, s. 8.

[326] Ibidem, s. 10.

[327] A.J. Chilecki, Ewolucja w kierunku dyktatury oświeconej, „Kultura” 1965, nr 5 (211), s. 95–98. W tym samym numerze opublikowano dwa inne teksty nawiązujące do książki Mieroszewskiego: D. Bell, Nowoczesność i społeczeństwo masowe, s. 3–25; W.A. Zbyszewski, Przyszłość emigracji w kraju, s. 26–46.

[328] J. Mieroszewski, [„Kronika angielska”] Polemiki, „Kultura” 1965, nr 3 (209), s. 69–71. Marian S. Wolański odniósł się do najważniejszych założeń książki Mieroszewskiego w pracy Europa Środkowo-Wschodnia w myśli politycznej emigracji polskiej 1945–1975, Wrocław 1996, s. 264–269.

[329] O pobudzeniu i odrodzeniu emigracji Mieroszewski napisał w artykule O emigracji politycznej – inaczej („Kultura” 1965, nr 6 (212), s. 74).

[330] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 24 II 1965 r.

[331] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stanisława Vincenza, 25 IX 1964 r.

[332] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 24 IV 1965 r. W „Kulturze” istniała rubryka „Sprawy i troski” poświęcona wyłącznie sprawom Polaków rozsianych po całym świecie, w której podnoszono ich problemy polityczne, społeczne, kulturalne czy demograficzne. W 1964 r. pojawiły się teksty ostrzegające przed działalnością propagandową Warszawy wśród wychodźstwa; wywołały one ostre polemiki (Z. Jasiński, Cień Frankowskiego w Australii, „Kultura” 1964, nr 11 (205), s. 97–105; M. Iwańczak, [Listy do Redakcji], „Kultura” 1965, nr 1/2 (207/208), s. 235–236; [Redakcja], Polemiki australijskie, „Kultura” 1965, nr 3 (209), s. 122–128; R. Gronowski, Cienie nad Australią, „Kultura” 1965, nr 4 (210), s. 97–106).

[333] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 24 IV 1965 r.

[334] Zob. A. Friszke, Życie polityczne..., s. 319–322.

[335] W połowie lat sześćdziesiątych na emigracji zaczęto coraz poważniej rozważać kwestię zwołania zjazdu politycznego Polaków na wychodźstwie. Inicjatywę tę poparła Egzekutywa Zjednoczenia Narodowego z Ciołkoszem na czele; w czerwcu 1965 r. podjęła decyzję o zwołaniu Światowego Zjazdu Polski Walczącej. Miał się on odbyć w maju 1966 r., w roku milenijnym. Równocześnie w kręgach Stowarzyszenia Polskich Kombatantów, które coraz bardziej pretendowało do roli pierwszoplanowej organizacji wychodźczej, pojawiła się także koncepcja zjazdu o charakterze społeczno-politycznym. Stowarzyszenie zadecydowało o VIII Zjeździe Federacji Światowej SPK. W maju 1966 r. w Londynie odbyły się dwa poważne zjazdy emigracji. Przy ich okazji ponownie ujawniły się i utrwaliły podziały wśród Polaków poza krajem (A. Friszke, Życie polityczne..., s. 334–344; A. Siwik, Polska emigracja polityczna lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych. Problem pojednania, „Dzieje Najnowsze” 1994, nr 1; R. Turkowski, Parlamentaryzm polski na uchodźstwie 1945–1972, Warszawa 2001, s. 194–218).

[336] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 24 II 1965 r.

[337] Ibidem.

[338] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 289.

[339] [Redakcja], Nagrody „Kultury” za rok 1964, „Kultura” 1965, nr 1/2 (207/208), s. 205. Na łamach pisma omówienie tomu w: J.P. Jaksiński, Nowy tom Iwaniuka, „Kultura” 1965, nr 7/8 (213/214), s. 208–212.

[340] Samotność słowa..., s. 54, 109. Wittlin w liście z powinszowaniami po raz drugi odmówił Iwaniukowi, tym razem napisania recenzji książki (ibidem, s. 55).

[341] Autobiograficzna powieść Pawlikowskiego Dzieciństwo i młodość Tadeusza Irteńskiego ukazała się w Londynie w 1959 r.

[342] J. Mackiewicz, Wtrącenia do przekroczonego czasu..., „Kultura” 1965, nr 9 (215), s. 35.

[343] M. Danilewicz, Szkice o literaturze..., s. 298.

[344] J. Giedroyc, W. Gombrowicz, Listy..., s. 348; R. Gombrowicz, Gombrowicz w Argentynie 1939–1963, Kraków 2005, s. 167–169.

[345] Wcześniej w miesięczniku ukazał się fragment powieści: W. Gombrowicz, Kosmos, „Kultura” 1962, nr 7/8 (177/178), s. 43–56.

[346] Katalog Biblioteki „Kultury”..., s. 25–26. Te kilka zdań o książce Gombrowicz napisał na prośbę Redaktora, który uznał notę za bardzo dobrą, przypominającą mu napis Tadeusza Boya-Żeleńskiego na opasce Rozprawy o metodzie Kartezjusza: „Tylko dla dorosłych” (J. Giedroyc, W. Gombrowicz, Listy..., s. 402–403).

[347] J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 372–373. Jeleński pod wrażeniem lektury przekazał zbliżoną opinię o Kosmosie Gombrowiczowi (Gombrowicz – walka..., cz. 2, s. 108–110).

[348] Ibidem, s. 374. Zapowiadany przez Jeleńskiego esej o Kosmosie nie ukazał się w „Kulturze”.

[349] AIL ML, List Józefa Wittlina do Jerzego Giedroycia, 1 IX 1965 r. W wyborze korespondencji Gombrowicza z Wittlinem nie znalazły się listy z tego okresu (Gombrowicz – walka..., cz. 1).

[350] J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 35–36.

[351] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Stanisława Vincenza, 11 XI 1953 r.; zob. J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Listy..., cz. 1, s. 313. „Kultura” przypomniała o siedemdziesiątej rocznicy urodzin pisarza i związanych z nią uroczystościach w Bernie (Jubileusz Stanisława Vincenza, „Kultura” 1959, 1/2 (135/136), s. 217; S. Vincenz, [Listy do Redakcji] Podziękowanie za życzenia z okazji 70-tych urodzin, „Kultura” 1959, nr 3 (137), s. 158).

[352] Ibidem, List Stanisława Vincenza do Jerzego Giedroycia, 12 II 1964 r.

[353] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stanisława Vincenza, 3 IX 1964 r.

[354] AIL ML, List Stanisława Vincenza do Jerzego Giedroycia, 19 IX 1964 r.

[355] Cz. Miłosz, Przedmowa [w:] S. Vincenz, Po stronie Pamięci. Wybór esejów, Paryż 1965, s. 8–9.

[356] J. Pietrkiewicz, Dwadzieścia lat poezji. Wybór wierszy z lat 1934–1954. Z uwagą wstępną Mariana Pankowskiego, „Kultura” 1955, nr 4 (90), s. 48–62. Pojawienie się Pietrkiewicza na łamach „Kultury” wywołało konsternację Wittlina.

[357] Od wydawcy [w:] J. Pietrkiewicz, Poematy londyńskie i wiersze przedwojenne, Paryż 1965, s. 9, 10.

[358] Od autora [w:] J. Pietrkiewicz, Poematy..., s. 11.

[359] Zob. J. Katz, Jak być emigrantem? (W czterech próbach), „Kultura” 1972, nr 3 (294), s. 116–131. Artykuł dotyczył czterech książek wydanych przez Instytut: Spotkania na galerii Halszki Guilley-Chmielowskiej, W czas morowy Olgi Scherer, Siostry Barbary Toporskiej i Świat przetłumaczony Alicji Iwańskiej.

[360] M. Danilewicz-Zielińska, Szkice o literaturze..., Wrocław 1992, s. 292.

[361] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 15 II 1963 r.

[362] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 7 II 1963 r.

[363] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Czesława Miłosza, 6 II 1963 r.

[364] Ibidem, List Józefa Mackiewicza do Jerzego Giedroycia, 23 III 1965 r.

[365] Ibidem, List Józefa Mackiewicza do Jerzego Giedroycia, 20 IV 1965 r.

[366] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Józefa Mackiewicza, 25 IV 1965 r.

[367] Od Herberta do Herberta..., s. 132–145.

[368] J. Giedroyc, W. Gombrowicz, Listy..., s. 404–405.

[369] Ibidem, s. 415–416; Gombrowicz – walka..., cz. 2, s. 128

[370] J. Giedroyc, W. Gombrowicz, Listy..., s. 417.

[371] Na cykl ten złożyły się artykuły Hertza publikowane w miesięczniku od 1955 r. Zgodnie z układem książki wcześniej ukazały się w „Kulturze”: Refleksje amerykańskie (1955, nr 11 (97), s. 35–60); Dwie emigracje (1956, nr 5 (103), s. 23–54); In God we trust (1956, nr 10 (108), s. 3–26); Czarna Ameryka (1957, nr 5 (115), s. 3–32); Robotnik amerykański (1956, nr 9 (95), s. 23–46); Amerykanin wobec swego państwa (1958, nr 7/8 (129/130), s. 3–28); Zmieniająca się Ameryka (1958, nr 1/2 (123/124), s. 3–34). Do książki nie wszedł tekst o Kennedym: Kennedy i druga rewolucja (1965, nr 7/8 (213/214), s. 3–24).

[372] AIL ML, List Aleksandra Hertza do Jerzego Giedroycia, 31 V 1965 r. Redaktor o wydaniu Refleksji amerykańskich myślał już od pewnego czasu i próbował namówić do współfinansowania książki Wolną Europę (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Hertza, 29 III 1960 r.). Ponad rok później pisał do Stanów: „Dostałem wiadomość z kraju, że książka Osmańczyka, którą Pan omawiał w »Kulturze«, rozeszła się błyskawicznie. Cenzura zakazała drugiego wydania, uważając, że książka jest nie na czasie. Jest to doskonały argument, by wydać Pana Refleksje amerykańskie (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Hertza, 11 VI 1961 r.; zob. A. Hertz, Ameryka widziana przez Osmańczyka, „Kultura” 1961, nr 6 (164), s. 126–132. Recenzja dotyczyła: E.J. Osmańczyk, Współczesna Ameryka, Warszawa 1960).

[373] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Hertza, 25 VI 1965 r.

[374] Ibidem, List Aleksandra Hertza do Jerzego Giedroycia, 18 VIII 1965 r.

[375] Ibidem, List Aleksandra Hertza do Jerzego Giedroycia, 29 VI 1965 r.

[376] A. Hertz, Druga rewolucja [w:] idem, Refleksje amerykańskie, Paryż 1966, s. 7.

[377] A. Hertz, Wyznania starego..., s. 120–121.

[378] W tym czasie przybierała na sile rywalizacja Chin ze Związkiem Radzieckim o prymat w bloku komunistycznym, zwłaszcza po XXII Zjeździe KPZR, który odbył się w dniach 17–31 X 1961 r. w Moskwie. Chruszczow potępił na nim raz jeszcze stalinizm, a w trakcie jego trwania trumnę Stalina przeniesiono z Mauzoleum Lenina na placu Czerwonym pod mur kremlowski. Od władzy odsunięty został m.in. Wiaczesław Mołotow (B. Lewickyj, Drugi pogrzeb Stalina, „Kultura” 1961, nr 12 (170), s. 37–43; J. Mieroszewski, Pacyfikacja spacyfikowanych, ibidem, s. 44–47; B. Osadczuk, Konflikt Chiny–Rosja, „Kultura” 1961, nr 1/2 (159/160), s. 123–134; idem, „Niedorozwinięta” polityka, „Kultura” 1961, nr 5 (163), s. 54–58; F. Fejtö, Panorama światowego komunizmu w roku 1963, „Kultura” 1963, nr 11 (193), s. 3–23; J. Mieroszewski, Polska–Rosja–Chiny, „Kultura” 1964, nr 3 (197), s. 41–50).

[379] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Wata, 13 II 1960 r.

[380] Pismo Artura M. Swinarskiego do premiera Józefa Cyrankiewicza, 15 VI 1960 r. [w:] E. Ruchowska, Prasa szwedzka pisze o „polskim Pasternaku”. Dramat pisarza, który jest w niełasce, „Tydzień Polski. Dodatek do Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza” 1962, nr 6.

[381] J. Nowak-Jeziorański, Listy..., s. 250–253.

[382] AIL ML, Listy: Wiktora Weintrauba do Jerzego Giedroycia, 17 X 1961 r.; Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 21 X 1961 r.; Wiktora Weintrauba do Jerzego Giedroycia, 28 XII 1961 r.

[383] [Redakcja], Zbiórka na nagrobek dla A.M. Swinarskiego, „Kultura” 1965, nr 6 (212), s. 2.

[384] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Wata, 13 II 1960 r.

[385] M. Dąbrowska, Dzienniki..., t. 4, s. 106.

[386] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 145–146.

[387] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 21 X 1960 r.

[388] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Czesława Miłosza, 25 X 1960 r.

[389] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 663.

[390] Ibidem, s. 680.

[391] Z. Hertz, Listy..., s. 43.

[392] E. Buchowicz, Rozkaz reżymu: „O Swinarskim macie zapomnieć!”, „Dziennik Polski”, 14 VIII 1961.

[393] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 141.

[394] A. Chciuk, Pożegnanie. Swinarski i Danilewiczowa, „Wiadomości Polskie”, 12 II 1961.

[395] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 16 X 1959 r.

[396] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Józefa Łobodowskiego, 11 VIII 1959 r.

[397] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 29 XII 1959 r.

[398] Ibidem, List Józefa Łobodowskiego do Jerzego Giedroycia, 20 X 1959 r.

[399] Ibidem, List Juliusza Mieroszewskiego do Jerzego Giedroycia, 1 I 1960 r.

[400] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 5 I 1960 r. W następnym roku w „Kulturze” ukazał się tekst o rewizjonizmie rosyjskim: Z. Zaremba, Istota rewizjonizmu sowieckiego, „Kultura” 1961, nr 10 (168), nr 103–109.

[401] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 1 II 1960 r. Nikita Chruszczow rozpoczął swą pierwszą oficjalną podróż do Francji 23 III 1960 r. Władze francuskie w obawie przed protestami deportowały kilkudziesięciu emigrantów politycznych na Korsykę. Redaktor żalił się Sidre’owi: „my tu mamy bardzo urozmaicone życie z powodu Chruszczowa. Co prawda nie pojechałem na Korsykę, ale za to muszę kilka razy dziennie meldować się w komisariacie. Biorąc pod uwagę, że do komisariatu jest ok. dwóch km, to jest doskonałe ćwiczenie sportowe, ale bardzo komplikuje życie” (ibidem, List Jerzego Giedroycia do George’a Sidre’a, 24 III 1960 r.). Stempowskiemu donosił: „Na szczęście (jak dotąd) nie mamy kłopotów z przyjazdem pana »K«. Ale nie można powiedzieć hop, gdyż stale wywożą na Korsykę lub każą się meldować parę razy dziennie w komisariacie. Masę czasu pochłania zaopiekowanie się internowanymi, o których nikt praktycznie nie dba z organizacji emigracyjnej (nie tylko polskiej). Posłaliśmy im swoje książki i mobilizujemy inne wydawnictwa, głównie ukraińskie, litewskie, rosyjskie, serbskie, białoruskie i węgierskie. Są oni bowiem odcięci kompletnie od jakichś rozrywek” (J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 232; zob. J. Laskowski, Nad Korsyką wieje wiatr od Wschodu. Dziennik z deportacji, „Kultura” 1960, nr 4 (150), s. 3–37). Artykuł ten w formie felietonu radiowego wyemitowało Radio Wolna Europa (J. Nowak-Jeziorański, Listy..., s. 246–249).

[402] J. Mieroszewski, K woprosu o polsko-russkich otnoszenijach, „Kultura” 1960, numer poświęcony stosunkom polsko-rosyjskim, s. 5–13.

[403] Redaktor zasygnalizował swój zamiar jednocześnie Mieroszewskiemu i Bobkowskiemu (AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 29 XII 1959 r.; J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 619).

[404] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Hertza, 29 III 1960 r.

[405] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 121. O realizowaniu „planu wschodnioeuropejskiego” pisał również Bobkowskiemu (J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 634, 637).

[406] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Józefa Wittlina, 16 VII 1960 r.

[407] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Hertza, 14 XII 1960 r. Przypuszczalny termin wyjazdu Redaktor podał również Stempowskiemu, który zachęcony przedstawił własną ocenę nowej administracji amerykańskiej (J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 151–156).

[408] AIL ML, List Aleksandra Hertza do Jerzego Giedroycia, 21 XII 1960 r.

[409] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 2 XII 1960 r.

[410] Ibidem, List Stefana Korbońskiego do Jerzego Giedroycia, 6 III 1961 r.

[411] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Hertza, 21 XII 1960 r.

[412] Ibidem, List Aleksandra Hertza do Jerzego Giedroycia, 21 XII 1960 r.

[413] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 7 VI 1961 r.

[414] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Zygmunta Michałowskiego, 30 VI 1961 r.

[415] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 29 VI 1961 r.

[416] Z. Brzeziński, W.E. Griffith, O nową politykę wobec Europy Wschodniej, tłum. B. Czaykowski, „Kultura” 1961, 7/8 (165/166), s. 3–16. Tekst Brzezińskiego poprzedziła analiza polityczna Mieroszewskiego Rosja–Niemcy–Ameryka („Kultura” 1961, nr 4 (162), s. 49–58; nr 5 (163), s. 45–53).

[417] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Borysa Lewickiego, 19 II 1961 r. Osadczukowi przedstawił pod dyskusję zbliżone problemy (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Bohdana Osadczuka, 23 II 1961 r.).

[418] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 28 II 1961 r.; zob. również ibidem, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Hertza, 23 III 1961 r. Redaktor w jednym z listów do Hertza napisał o planowanym wydaniu dwóch książek monstre, tj. pracy prof. Stanisława Kościałkowskiego o Tyzenhauzie oraz pamiętników Stanisława Strońskiego. Liczył na to, że za oceanem znajdzie pieniądze na ich edycję (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Hertza, 1 III 1961 r.).

[419] Władysław M. Besterman (1903–1974) – dziennikarz i publicysta, od wojny w Stanach Zjednoczonych, na początku lat sześćdziesiątych pracował jako wysoki urzędnik w Kongresie USA.

[420] Paweł Mayewski (1920–1991) – prozaik, tłumacz. W 1951 r. zamieszkał w Stanach Zjednoczonych, współredagował polsko-amerykański kwartalnik literacki „Tematy”. Na początku lat sześćdziesiątych nawiązał bliski kontakt z Giedroyciem, pomagał mu w przygotowaniu podróży do Ameryki i zdobyciu funduszy na dom wydawniczy. Redaktor w pewnym momencie zastanawiał się, czy nie zrobić go przedstawicielem „Kultury” w Stanach Zjednoczonych (J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 117, 119–120).

[421] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 11 III 1961 r. O celu wydawniczym Redaktor napisał także Korbońskiemu (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stefana Korbońskiego, 19 III 1961 r.).

[422] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Hertza, 16 IV 1961 r.

[423] Ibidem, List Juliusza Mieroszewskiego do Jerzego Giedroycia, 14 IV 1961 r.

[424] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Józefa Wittlina, 19 III 1961 r.; zob. też J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 687.

[425] Ibidem, List Józefa Wittlina do Jerzego Giedroycia, 29 III 1961 r.

[426] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 7 VI 1961 r. Redaktor lakonicznie wspomniał o książkach autorów rosyjskich Jeleńskiemu (J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 324).

[427] AIL ML, List Czesława Miłosza do Jerzego Giedroycia, 12 VI 1961 r.

[428] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 19 VII 1961 r.

[429] Ibidem, List Hélène Zamoyskiej do Jerzego Giedroycia, 20 VII 1961 r.

[430] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Józefa Łobodowskiego, 6 VI 1961 r.

[431] Ibidem, List Józefa Łobodowskiego do Jerzego Giedroycia, 9 VI 1961 r.

[432] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 10 VI 1961 r.

[433] Ibidem, List Aleksandra Wata do Jerzego Giedroycia, 2 VIII 1961 r.

[434] A. Wat, Czytając Terca [w:] A. Terc, Opowieści fantastyczne, Paryż 1961, s. 17.

[435] T. Venclova, Aleksander Wat. Obrazoburca, Kraków 1997, s. 348.

[436] Wat otrzymał stypendium z Fundacji Forda. 28 IV 1969 r. opuścił Polskę, udając się do Francji. Gdy wydawano książkę Terca, miał jeszcze paszport warszawski. Dopiero 28 V 1963 r. zarejestrował się jako bezpaństwowiec i formalnie od tego momentu zaczęła się jego droga emigracyjna (szerzej w: T. Venclova, Aleksander Wat..., s. 334–359).

[437] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 12 X 1961 r.

[438] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 17 IX 1961 r.

[439] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 167.

[440] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 12 X 1961 r.

[441] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 4 XII 1961 r.

[442] Zob. J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 176–177.

[443] I. Iwanow, Przedmowa [w:] idem, Czy istnieje życie na Marsie?, Paryż 1961, s. 7–10.

[444] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Hertza, 30 VI 1961 r.

[445] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stefana Korbońskiego, 19 VII 1961 r.

[446] Ibidem, List Charlesa Merrilla do Jerzego Giedroycia, 29 VIII 1961 r.

[447] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Charlesa Merrilla, 11 IX 1961 r.

[448] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 9 IX 1961 r.; zob. J. Mieroszewski, Głos rozsądku, „Kultura” 1961, nr 10 (168), s. 74–75.

[449] AL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 18 IX 1961 r.

[450] Ibidem; zob. J. Mieroszewski, James Burnham o „Kulturze”, „Kultura” 1961, nr 11 (169), s. 121–122.

[451] AL ML, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 12 X 1961 r.

[452] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 26 X 1961 r.

[453] Ibidem, List Augusta Zamoyskiego do Jerzego Giedroycia, 25 XI 1961 r.

[454] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 4 XII 1961 r.; zob. N. Arżak, Mówi Moskwa, tłum. J. Łobodowski, „Kultura” 1962, nr 1/2 (171/172), s. 77–112.

[455] AIL ML, List Juliusza Mieroszewskiego do Jerzego Giedroycia, 19 IX 1961 r.

[456] Ibidem, Listy Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 30 IX 1961 r.; 9 XI 1961 r.; zob. J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 174–175.

[457] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Józefa Łobodowskiego, 11 XI 1961 r.

[458] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 25 XI 1961 r.

[459] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 170–172.

[460] E. Bloch, Nowy protest intelektualisty, „Kultura” 1961, nr 11 (169), s. 107–108.

[461] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 26 IX 1961 r.

[462] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 9 XI 1961 r.; por. J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 168–169, 181. Tekst ten w tłumaczeniu Stempowskiego (pod pseudonimem Leon Furatyk) ukazał się dopiero w 1963 r.; zob. E. Bloch, O stopniach i granicach odpowiedzialności, „Kultura” 1963, nr 5 (187), s. 3–8.

[463] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 25 XI 1961 r.

[464] Abramek Terc, tłum. J. Łobodowski, „Kultura” 1966, nr 1/2 (219/220), s. 85.

[465] AIL ML, List Augusta Zamoyskiego do Jerzego Giedroycia, 9 I 1962 r. Ich popularność w kręgach inteligenckich przedstawił Arżak w opowiadaniu Odkupienie, w przekładzie Józefa Łobodowskiego (N. Arżak [J. Daniel], Odkupienie, „Kultura” 1964, nr 4 (198), s. 29–75).

[466] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 8 III 1962 r.

[467] Ibidem, List Czesława Miłosza do Jerzego Giedroycia, 11 IV 1962 r.

[468] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Czesława Miłosza, 16 IV 1962 r.

[469] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 16 IV 1962 r.

[470] Ibidem, List Hélène Zamoyskiej do Jerzego Giedroycia, 19 IV 1962 r. Problem autentyczności publikowanych tekstów sowieckich poruszył Juliusz Mieroszewski („Rodowód” Abrama Terca, „Kultura” 1962, nr 6 (176), s. 74–75). Głos w tej sprawie zabrał A. Dolberg, który zdementował w liście do redakcji plotki rozpowszechniane przez Jewtuszenkę („Kultura” 1962, nr 9 (179), s. 146).

[471] J. Kowalewski, Abram Terc – koszmarny sen, „Ostatnie Wiadomości. Dodatek Tygodniowy”, 29 X 1961.

[472] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 181. Redaktor konsultował kandydaturę Łobodowskiego również z Jeleńskim (J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 336).

[473] P.H. [P. Hostowiec], Nagroda Literacka „Kultury” za rok 1961, „Kultura” 1961, nr 12 (170), s. 119–121. W 1961 r. Łobodowski przetłumaczył także do „Kultury” wiersze Anonima Sowieckiego oraz napisał poprzedzającą je notę (J. Łobodowski, Wiersze Anonima Sowieckiego, „Kultura” 1961, nr 11 (169), s. 84–98). Jesienią 1962 r. okazało się, że pod tym pseudonimem krył się Borys Słucki, który – wiedząc już o publikacji w „Kulturze” – jeden z wydrukowanych utworów zamieścił pod swoim nazwiskiem w „Litieraturnoj Gazetie”. Giedroyc całą sprawę określił Zamoyskiej jako „pasjonującą historię” (AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 30 XI 1962 r.). Natomiast Stempowskiemu napisał o „przyjemnej sensacji” (J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 216).

[474] P. Zaremba, Józef Łobodowski – poeta bez zwątpień. W związku z Nagrodą Literacką „Kultury” na rok 1961, „Orzeł Biały”, 18 I 1962.

[475] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Józefa Łobodowskiego, 27 XI 1961 r.

[476] Ibidem, List Józefa Łobodowskiego do Jerzego Giedroycia, 13 XII 1961 r.

[477] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 25 I 1962 r. O reedycji książki Czapskiego Redaktor napisał także Heydenkornowi (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Benedykta Heydenkorna, 25 I 1962 r.).

[478] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 27 I 1962 r.

[479] J. Czapski, Znów Katyń, „Kultura” 1962, nr 3 (173), s. 5–7. O wznowieniu książki Czapskiego Giedroyc poinformował również Nowaka-Jeziorańskiego (J. Nowak-Jeziorański, J. Giedroyc, Listy..., s. 270).

[480] Redakcja, „Kultura” 1962, nr 3 (173), s. 8. W tym samym numerze opublikowano dwugłos Mieroszewski–Kisielewski: J. Mieroszewski, Wizyta Luboniów. Stefanowi Kisielewskiemu, ibidem, s. 9–19; idem, „Komentarze”, ibidem, s. 66–68; S. Kisielewski, List do Redaktora „Kultury”, ibidem, s. 72–80.

[481] Nowe wydanie „Na nieludzkiej ziemi”, „Dziennik Polski”, 21 III 1962; J. Czapski, Znów Katyń, „Związkowiec”, 21 III 1962; Wstęp do nowego wydania książki „Na nieludzkiej ziemi”, „Ameryka-Echo”, 22 IV 1962; Mordy sowieckie w Katyniu a mordy niemieckie w Polsce, „Narodowiec”, 30 IV 1962; Nowe wydanie „Na nieludzkiej ziemi”, „Walka” 1962, nr 3/4; Pisarz w walce o prawdę. Nowe wydanie książki Józefa Czapskiego, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, 20 VI 1962.

[482] [Od Redakcji], „Związkowiec”, 21 III 1962.

[483] M. Czapska, Wstęp [w:] Polacy w ZSRR (1939–1942). Antologia, Warszawa 1991, s. 15–16.

[484] Z. Stahl, Antologia – Polacy w ZSSR (1939–1942), „Orzeł Biały”, 3 X 1963.

[485] G. Herling-Grudziński, Izaak Babel, „Kultura” 1962, nr 1/2 (171/172), s. 53–76.

[486] G. Herling-Grudziński, Jegor i Iwan Denisowicz, „Kultura” 1963, nr 3 (185), s. 138–143. Okrzyk Herlinga stanowił trawestację użytego w tekście stwierdzenia Marksa: „Jakże nędzne jest społeczeństwo, które dla swojej obrony musi odwoływać się do kata!” (ibidem, s. 141).

[487] AIL ML, List Wiktora Weintrauba do Jerzego Giedroycia, 16 II 1962 r.

[488] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 19 II 1962 r.

[489] Ibidem, List Wiktora Weintrauba do Jerzego Giedroycia, 22 II 1962 r.

[490] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 24 II 1962 r.

[491] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Józefa Łobodowskiego, 1 III 1962 r.

[492] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 182–185.

[493] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 24 II 1962 r.; ibidem, List Wiktora Weintrauba do Jerzego Giedroycia, 24 II 1962 r.

[494] Ibidem, Listy Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 26 II 1962 r.; 2 III 1962 r.

[495] W numerze kwietniowym „Kultury” uczczono pamięć poety: J. Mieroszewski, Broniewski: Koszta dezinformacji, „Kultura” 1962, nr 4 (174), s. 80–86; K. Wierzyński, Na śmierć Broniewskiego, ibidem, s. 121–122; Cz. Miłosz, O Broniewskim, ibidem, s. 123–125; zob. również W. Falk, Trocheje. Wspomnienie o Władysławie Broniewskim, „Kultura” 1962, nr 7/8 (177/178), s. 205–206.

[496] M. Mihajlov, Dżilas i współczesna Jugosławia, „Kultura” 1966, nr 7/8 (225/226), s. 11–18.

[497] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 28 V 1962 r.

[498] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 1 VI 1962 r.

[499] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 4 VII 1962 r.

[500] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 1 XI 1962 r.

[501] Ibidem, List Juliusza Mieroszewskiego do Jerzego Giedroycia, 2 VII 1962 r.

[502] A. Ciołkosz, Rozmowy ze Stalinem, „Orzeł Biały” 1962, nr 28; B.H. [B. Heydenkorn], Stalin i jego towarzysze, „Związkowiec”, 7 XI 1962; Rozmowy ze Stalinem, „Ostatnie Wiadomości”, 4 XI 1962; M. Tutkowska, Prawdziwa twarz Stalina, „Głos Polski”, 3 I 1963.

[503] [Redakcja], Abram Terc Lubimow, „Kultura” 1963, nr 7/8 (189/190), s. 240.

[504] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Józefa Łobodowskiego, 4 VI 1963 r.

[505] Ibidem, List Józefa Łobodowskiego do Jerzego Giedroycia, 7 VI 1963 r.

[506] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 6 VIII 1963 r.

[507] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 12 I 1964 r.

[508] G. Herling-Grudziński, Głosy z Rosji podziemnej. Rosyjski Lucyper, „Robotnik Polski”, październik 1964.

[509] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 352.

[510] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Borysa Lewickiego, 2 III 1963 r. To samo powtórzył w następnym liście (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Borysa Lewickiego, 17 III 1963 r.).

[511] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 4 V 1963 r.; zob. J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 228. Stempowski przetłumaczył pierwsze opowiadanie Sołżenicyna wydrukowane w „Kulturze” (A. Sołżenicyn, Zdarzenie na stacji Kreczetowka, „Kultura” 1963, nr 7/8 (189/190), s. 5–53). Zaraz po tekście zaanonsowano wydanie antologii opowiadań sowieckich ([Redakcja], Zapowiedź wydawnicza. Tom XCII Biblioteki „Kultury”. Antologia współczesnej literatury sowieckiej. We własnych oczach, „Kultura” 1963, nr 7/8 (189/190), s. 54).

[512] G. Herling-Grudziński, Księga krzywd, „Kultura” 1963, nr 12 (194), s. 36–37.

[513] Ibidem, s. 39.

[514] Cz. Miłosz, Długi bieg, „Kultura” 1964, nr 3 (197), s. 134–137.

[515] Zob. G. Herling-Grudziński, Serebriakowa, Głazow i inni, „Kultura” 1963, nr 5 (187), s. 101–108.

[516] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 7 II 1964 r. W numerze kwietniowym miesięcznika wydrukowano: N. Arżak [J. Daniel], Odkupienie, „Kultura” 1964, nr 4 (198), s. 29–75.

[517] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 20 V 1964 r.

[518] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 8 VI 1964 r. Stenogram procesu ukazał się w: Poezja przed sądem w Leningradzie, tłum. J. Łobodowski, „Kultura” 1964, nr 7/8 (201/202), s. 3–28.

[519] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 4 VII 1964 r.

[520] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 26 XI 1964 r.

[521] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 24 XI 1964 r. Redakcja zaraz doniosła swym czytelnikom o otrzymanych trzynastu utworach, obiecując ich druk w najbliższym numerze miesięcznika ([Od Redakcji], „Kultura” 1964, nr 12 (206), s. 2; J. Brodskij, Ze smutkiem i czułością; ***; Okna; ***, tłum. J. Łobodowski, „Kultura” 1965, nr 1/2 (207/208), s. 158–160; idem, Wiersze, tłum. J. Łobodowski, „Kultura” 1965, nr 7/8 (213/214), s. 106–108).

[522] AIL ML, Listy Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 26 VIII 1964 r.; 28 X 1964 r.

[523] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 27 IX 1965 r.

[524] Ibidem, Listy Hélène Zamoyskiej do Jerzego Giedroycia, 1 X 1965 r.; 11 X 1965 r.; 19 X 1965 r.

[525] H. Tanner, Publisher Denies Arrest of Tertz, „The New York Times”, 23 X 1965.

[526] Wrong Men Held by Russians, „The Daily Telegraph”, 24 X 1965.

[527] AIL ML, List Aleksandra Wata do Jerzego Giedroycia, 22 X 1965 r.

[528] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 23 X 1965 r.

[529] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 23 X 1965 r. List o podobnej treści Redaktor przesłał również Weintraubowi (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 28 X 1965 r.). Pisarzy aresztowano w Moskwie już po „upadku” Chruszczowa, który nastąpił podczas plenum KC KPZR 13–14 października 1964 r. Stanowisko I sekretarza KC KPZR objął Leonid Breżniew, premierem został Aleksiej Kosygin. Na łamach „Kultury” ukazały się komentarze tych wydarzeń (B. Lewickyj, Upadek Chruszczowa, „Kultura” 1964, nr 12 (206), s. 66–78; idem, „Chruszczowizm” bez Chruszczowa?, „Kultura” 1965, nr 1/2 (207/208), s. 176–184).

[530] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 343–344.

[531] Ibidem, s. 346.

[532] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 28 X 1965 r.

[533] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 12 XI 1965 r. (Communists, „Time”, 17 XII 1965; S. Coulter, Paris voice for silanced Soviet authors, „The Sunday Times”, 20 II 1966).

[534] H. Tanner, Publisher Identifies Jailed Soviet Writer as Terz, „The New York Times”, 11 XI 1965; Die Verhaftung russischer Schriftsteller. Erklarung des Chefredaktors der Pariser „Kultura”, „Neue Zurcher Zeitung”, 12 XI 1965; Losy dwóch pisarzy sowieckich. Przyznali się do współpracy z polskim miesięcznikiem emigracyjnym, „Tydzień Polski” 1965, nr 46; zob. J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 347.

[535] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 30 X 1965 r.

[536] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stefana Kozłowskiego, 16 XI 1965 r.

[537] Tom objął utwory wcześniej wydrukowane w „Kulturze”: Odkupienie, tłum. J. Łobodowski, „Kultura” 1964, nr 4 (198), s. 29–75; Mówi Moskwa, tłum. J. Łobodowski, „Kultura” 1962, nr 1/2 (170/171), s. 77–112; Człowiek z MINAP-u, tłum. J. Stempowski, „Kultura” 1962, nr 9 (179), s. 49–65; Ręce, tłum. J. Łobodowski, „Kultura” 1961, nr 9 (167), s. 83–87.

[538] AIL ML, Listy Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 17 XI 1965 r., 25 XI 1965 r.

[539] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 27 XII 1965 r.; zob. A. Terc, Pchenc, „Kultura” 1966, nr 1/2 (219/220), s. 67–84.

[540] P. Shabecoff, Sholokhov Evades Plea for Jailed Soviet Writers, „The New York Times”, 10 XII 1965; Writers and the Police, „Encounter” 1966, nr 1.

[541] Zob. Szołochow nie chce pomóc. Siniawski czeka na proces, „Dziennik Polski” 1965, nr 293; Pisarze protestują, „Dziennik Polski” 1965, nr 294. W grudniowej „Kulturze” o Tercu napisał Stempowski (P. Hostowiec, Abram Terc, „Kultura” 1965, nr 12 (218), s. 3–7).

[542] List Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 19 XI 1965 r.

[543] AIL ML, List Hélène Zamoyskiej do Jerzego Giedroycia, 22 XI 1965 r.

[544] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 25 XI 1965 r.

[545] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 357. Radio Svoboda pojawiło się w 1959 r. w miejsce Radia Liberty, które od 1 marca 1953 r. nadawało z Monachium dla Związku Radzieckiego (J. Sémelin, Wolność w eterze, Lublin 1999, s. 45–48).

[546] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 358.

[547] AIL ML, Listy Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 27 XII 1965 r., 29 XII 1965 r., 31 XII 1965 r.; 17 I 1966 r.; 9 II 1966 r.

[548] Ibidem, Listy Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 29 XII 1965 r. Redaktor wymienił „Arche”, pismo żydowskie w języku francuskim, oraz izraelski „Maariv” w języku hebrajskim. Wspomniał również o oficynie Jedimo, która wydała wszystkie nowele Arżaka.

[549] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stefana Kozłowskiego, 6 III 1966 r.

[550] Ibidem, List Hélène Zamoyskiej do Jerzego Giedroycia, 28 I 1966 r.

[551] Ibidem, List Hélène Zamoyskiej do Jerzego Giedroycia, 1 II 1966 r.

[552] G. Herling-Grudziński, Wyrok, „Kultura” 1966, nr 3 (221), s. 3. Wyrok zapadł niemal równo w dziesiątą rocznicę XX Zjazdu KPZR i „tajnego” referatu Chruszczowa. W kwietniowym numerze pisma na ten zbieg okoliczności zwrócił uwagę Mieroszewski ([„Kronika angielska”] Sąd idzie..., „Kultura” 1966, nr 4 (222), s. 51–52). W tym samym numerze ukazał się ważny artykuł programowy Mieroszewskiego (J. Mieroszewski, ABC polityki „Kultury”, ibidem, s. 40–51).

[553] G. Herling-Grudziński, Wyrok, „Kultura” 1966, nr 3 (221), s. 9. Czerwcowy numer pisma przyniósł wiadomość o kijowskim procesie dwóch ukraińskich krytyków literackich, Iwana Switłycznego i Iwana Dziuby, którym zarzucono „szerzenie poglądów sprzecznych z oficjalną linią partii, a zatem »wrogich ludowi«”. Pretekst do oskarżenia stanowiły ich wspomnienia o przedwcześnie zmarłym poecie ukraińskim Wasylu Symonence wypowiedziane podczas zebrania mu poświęconego (J. Łobodowski, Sąd nad umarłym, „Kultura” 1966, nr 6 (224), s. 3–9; W. Symonenko, Urywki myśli, ibidem, s. 9–12; idem, Z „Brzegu wyczekiwań”, „Kultura”, ibidem, s. 12–17). Giedroyc po otrzymaniu od Osadczuka notatki o procesie kijowskim zachęcał do napisania o nim również Stempowskiego (J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 360).

[554] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 17 II 1966 r.

[555] J. Nowak-Jeziorański, Listy..., s. 281. Tę samą myśl zawarł w liście do Bohdana Osadczuka (AIL ML, 17 II 1966 r.). 63 członków Związku Pisarzy Radzieckich wraz z dwustu przedstawicielami środowisk inteligenckich zwróciło się w liście do XXIII Zjazdu KPZR oraz prezydiów Rady Najwyższej ZSRR i Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej o zwolnienie Siniawskiego i Arżaka.

[556] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 17 II 1966 r.

[557] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 334–335, 346. Giedroyc próbował zaangażować również Stanisława Vincenza (AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Stanisława Vincenza, 12 IX 1965 r.).

[558] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 348, 354. W tym czasie Zbinden opublikował w „Kulturze” artykuł wspominający jego ostatnią podróż do Polski (H. Zbinden, Polska szuka drogi na Zachód, tłum. J. Kroński, „Kultura” 1965, nr 10 (216), s. 82–108; J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 356–357).

[559] Redaktor pomagał Zamoyskiej w kompletowaniu materiałów do takiej księgi przygotowywanej przez wydawnictwo Collinsa (J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 364).

[560] AIL ML, Listy Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 23 II 1966 r., 5 III 1966 r., 11 III 1966 r., 26 III 1966 r., 7 IV 1966 r.

[561] Ibidem, List Hélène Zamoyskiej do Jerzego Giedroycia, 28 III 1966 r. Od pewnego czasu Redaktor wyczulał Zamoyską na zdobycie stenogramu i przekazanie go Instytutowi (ibidem, Listy Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 22 I 1966 r.; 17 II 1966 r.).

[562] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 29 III 1966 r. Stempowskiego poinformował kilka dni później (J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 360).

[563] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Zbigniewa Jordana, 6 IV 1966 r.

[564] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 1 IV 1966 r.

[565] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 8 IV 1966 r.

[566] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 13 IV 1966 r.

[567] H. Zamoyska, Wstęp [w:] Sąd idzie! Stenogram z procesu Andrieja Siniawskiego i Julija Daniela, Paryż 1966, s. 7–8. O wydaniu stenogramu, a zwłaszcza wyznaniu Zamoyskiej pisała prasa emigracyjna: L. Ciołkoszowa, Terc i Arżak, „Orzeł Biały”, marzec 1966; Sprawozdanie z procesu przeszmuglowane na zachód. Nowe oblicze Siniawskiego i Daniela. Helena Zamoyska uzasadnia swą rolę, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, 20 IV 1966; Proces Siniawskiego i Daniela, „Kontynenty”, maj 1966; Nowe oblicze Siniawskiego i Daniela. Hélène Zamoyska uzasadnia swą rolę, „Dziennik Polski”, 9 V 1966; A. Pragier, Proces pisarzy sowieckich, „Dziennik Polski”, 24–25 VI 1966.

[568] AIL ML, List Józefa Wittlina do Jerzego Giedroycia, 9 V 1966 r.

[569] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Józefa Wittlina, 15 V 1966 r.

[570] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 15 V 1966 r. W tę sprawę zaangażował także Mieczysławską, której wyłożył znaczenie poparcia Strawińskiego i Artura Rubinsteina (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 15 V 1966 r.).

[571] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 5 XII 1966 r.

[572] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 12 XII 1966 r. Wiadomość tę podała także „Kultura” (Polacy w obronie Siniawskiego i Daniela, „Kultura” 1967, nr 1/2 (231/232), s. 154). W tym samym numerze ukazał się artykuł Herlinga-Grudzińskiego, który miał stanowić wstęp do drugiego tomu dokumentów z procesu pisarzy, zawierającego również wybór listów oraz deklaracji protestacyjnych (G. Herling-Grudziński, Po wyroku, ibidem, s. 155–160). Redakcja zapowiedziała tę książkę po otrzymaniu z ZSRR listu z prośbą o jego wydrukowanie (Obywatel Sowiecki Starego Pokolenia, Do starego przyjaciela, „Kultura” 1966, nr 12 (230), s. 73–82). Tomu tego ostatecznie nie wydano.

[573] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 6 V 1966 r.

[574] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 15 VII 1966 r. W tym liście Redaktor doniósł o dwunastu procesach politycznych młodzieży szkolnej z Łodzi: „dostałem właśnie gryps w tej sprawie”. Znalazł się on następnie w miesięczniku ([rubryka „Kraj”] 12 procesów młodzieżowych, „Kultura” 1966, nr 9 (227), s. 69–70).

[575] Katalog Biblioteki „Kultury”..., s. [32]. Rosyjsko-polska entente cordiale (jej początki i fundamenty, 1903–1905) Wacława Lednickiego ukazała się jako odbitka w trzystu egzemplarzach.

[576] Zob. A. Friszke, Kultura czy ideologia? Polityka kulturalna kierownictwa PZPR w latach 1957–1963 [w:] Władza a społeczeństwo w PRL. Studia historyczne, tom poświęcony prof. Andrzejowi Paczkowskiemu, red. A. Friszke, Warszawa 2003, s. 115–145.

[577] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Czesława Miłosza, 3 IV 1964 r.

[578] Ibidem, List Czesława Miłosza do Jerzego Giedroycia, [kwiecień] 1964 r.

[579] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 13 IV 1964 r.; zob. J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 261–272; G. Herling-Grudziński, Memoriał Trzydziestu Czterech, „Kultura” 1964, nr 5 (199), s. 3–7; J. Mieroszewski, [„Kronika angielska”] Protest, ibidem, s. 68–70.

[580] AIL ML, List Juliusza Mieroszewskiego do Jerzego Giedroycia, 13 IV 1964 r.

[581] Ibidem, List Wiktora Weintrauba do Jerzego Giedroycia, 21 IV 1964 r.

[582] Ibidem, Listy Stefana Korbońskiego do Jerzego Giedroycia, 20 IV 1964 r.; 18 V 1964 r.

[583] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 2 V 1964 r.

[584] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Czesława Miłosza, 9 V 1964 r.

[585] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stefana Korbońskiego, 25 V 1964 r.

[586] J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 368–369; zob. K.A. Jeleński, Protest 34 w perspektywie międzynarodowej, „Kultura” 1964, nr 6 (200), s. 41–56; J. Mieroszewski, [„Kronika angielska”] Niekonsekwencje i nieporozumienia, ibidem, s. 88–96; Broszura, ibidem, s. 144–146. Ponadto o Liście 34 napisano w miesięczniku: Z.A. Jordan, Trzydziesty piąty podpis pod protestem 34, „Kultura” 1964, nr 7/8 (201/202), s. 29–37; K.A. Jeleński, Konsekwencje protestu 34, ibidem, s. 196–199; Dalsza lista oportunistów, ibidem, s. 199–200; Dalsze echa memoriału „34”, Kultura 1964, nr 9 (203), s. 104–107; W. Żyromski, Zenon Kliszko i list „34”, Kultura 1964, nr 12 (206), s. 147–151. Zob. także M. Fik, Kultura polska po Jałcie. Kronika lat 1944–1981, t. 1, Warszawa 1991, s. 442–453; J. Eisler, List 34, Warszawa 1993; A. Friszke, Opozycja polityczna w PRL 1945–1980, Londyn 1994, s. 177–179; M. Dąbrowska, Dzienniki..., t. 4, s. 265–268, 273, 277–281; P. Machcewicz, Emigracja w polityce..., s. 205.

[587] Zob. K. Tarka, „Polska jest Polską”. Powrót Stanisława Mackiewicza do kraju w czerwcu 1956 r., „Zeszyty Historyczne” 2004, z. 150, s. 55–96.

[588] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 2 VI 1964 r. Mieroszewski napisał recenzję książki: J. Mieroszewski, „Polityka Becka”, „Kultura” 1964, nr 7/8 (201/202), s. 228–230.

[589] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 8 VI 1964 r.

[590] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stefana Korbońskiego, 18 VI 1964 r.

[591] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Zbigniewa Jordana, 4 VI 1964 r.

[592] J. Jaruzelski, Stanisław Cat-Mackiewicz 1896–1966. Wilno–Londyn–Warszawa, Warszawa 1994, s. 260.

[593] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 8 VI 1964 r.

[594] Ibidem. Redaktor całą sprawę opisał też Korbońskiemu (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stefana Korbońskiego, 18 VI 1964 r.).

[595] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 8 VI 1964 r.; ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stefana Korbońskiego, 18 VI 1964 r.

[596] G. de Cerizay, Polska Gomułki i list „34”, „Kultura” 1964, nr 10 (204), s. 13–26; J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 187; zob. J. Mieroszewski, [„Kronika angielska”] Sprawa Wańkowicza, „Kultura” 1964, nr 11 (205), s. 76–77.

[597] G. de Cerizay, Trzy zagadki sprawy Wańkowicza, „Kultura” 1965, nr 1/2 (207/208), s. 161–166.

[598] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 16 VII 1965 r.

[599] J. Giedroyc, W. Gombrowicz, Listy..., s. 406.

[600] AIL ML, List Marka Hłaski do Jerzego Giedroycia, [lipiec/sierpień] 1965 r.

[601] G. de Cerizay, Adwokatura po roku – czyli zbędni ludzie w służbie przemocy, „Kultura” 1965, nr 7/8 (213/214), s. 128–133.

[602] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 30 VII 1965 r.; zob. J. Mieroszewski, [„Kronika angielska”] Cat-Mackiewicz i inni, „Kultura” 1965, nr 9 (215), s. 81–82. Redaktor w tym liście doniósł także o opublikowaniu kolejnego tekstu Gastona de Cerizaya, tym razem autentycznego, o którego wysłaniu do Maisons-Laffitte pisarz powiadomił prokuratora (G. de Cerizay, Podziemie gospodarcze, „Kultura” 1965, nr 9 (215), s. 93–97).

[603] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Wacława Zbyszewskiego, 2 VIII 1965 r. Zbyszewski, spełniając prośbę, napisał do „Kultury” (W.A. Zbyszewski, List do Redakcji, „Kultura” 1965, nr 9 (215), s. 157–159), a w następnym numerze pisma ukazał się jego tekst: W.A. Zbyszewski, Mackiewicz i wolność prasy w Polsce, „Kultura” 1965, nr 10 (216), s. 22–34. Zbyszewski omówił także książkę Europa in flagranti Mackiewicza wydaną w 1965 r. przez PAX („Kultura” 1965, nr 12 (218), s. 110–123).

[604] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 13 III 1966 r.

[605] K. Okulicz, Stanisław Mackiewicz (Natus 1897 – Obit 1966), „Kultura” 1966, nr 3 (221), s. 10–18; S. Mackiewicz, Zapiski z kraju niewoli, ibidem, s. 13–18; S. Mackiewicz, List do Redakcji, ibidem, s. 18. Pisarza wspomniał również Zbyszewski (W.A. Zbyszewski, Stanisław Mackiewicz, „Kultura” 1966, nr 6 (224), s. 27–56).

[606] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 12 XII 1964 r.

[607] Ibidem, List Juliusza Mieroszewskiego do Jerzego Giedroycia, 8 XII 1964 r.

[608] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 293.

[609] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 23 X 1965 r. W tajemnicy poinformował także Stempowskiego o edycji książki Grzędzińskiego (J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 351).

[610] J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 187.

[611] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 5 XI 1965 r.

[612] J. Mieroszewski, [„Kronika angielska”] Spowiedź ideowego piłsudczyka, „Kultura” 1965, nr 12 (218), s. 57. O książce napisano: Stosunki między reżimem PRL a pisarzami, „Ostatnie Wiadomości”, 10 XII 1965; January Grzędziński: „Maj 1926”, „Głos Toronto”, 10 III 1966; J. Kowalewski, Wolna kultura polska na przełomie roku 1965–1966, „Ostatnie Wiadomości” 1966; B.H. [B. Heydenkorn], Wypadki majowe. Wspominki historyczne, „Związkowiec” 1966, nr 34; Pandora [A. Pragier], Maj 1926, „Wiadomości” 1966.

[613] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Bohdana Osadczuka, 16 XI 1965 r.

[614] Ibidem. W „Kulturze” Jedlicki przypomniał rolę, jaką mały kodeks karny spełnił w PRL i odniósł jego skuteczność „do pięciu spraw przeciwko ludziom z elit pisarstwa polskiego, tj. Kornackiego, Wańkowicza, Millera, Grzędzińskiego, Mackiewicza” skazanych na jego podstawie (W. Jedlicki, Mały kodeks karny, „Kultura” 1965, nr 9 (215), s.110–119).

[615] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 346, 351. O Modzelewskim i Mihajlovie szerzej w następnym podrozdziale.

[616] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 23 II 1966 r.

[617] AIL ML, List Piotra Guzego do Jerzego Giedroycia, 28 VIII 1965 r.

[618] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Piotra Guzego, 25 X 1965 r.

[619] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 25 X 1965 r.

[620] [rubryka „Nowości”] Piotr Guzy „Krótki żywot bohatera pozytywnego”, „Kultura” 1966, nr 3 (221), tylna strona okładki; Katalog Biblioteki „Kultury”..., s. [29].

[621] AIL ML, List Anieli Mieczysławskiej do Jerzego Giedroycia, 7 III 1966 r.

[622] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 13 III 1966 r.

[623] J. Kowalewski, O bohaterach pozytywnych, „Ostatnie Wiadomości. Dodatek Literacki” 1966, nr 6. Książkę Guzego omówili m.in.: M. Chmielowiec, Portret ubeka, „Wiadomości” 1966, nr 20; M. Dobkowa, DNO, „Kontynenty” 1966, maj; G. Herling-Grudziński, Krótki żywot bohatera pozytywnego, „Robotnik Polski” 1966, nr 11; idem, O Guzym, Bąblu i Szkłowskim, „Na antenie (Wiadomości)” 1966, nr 39.

[624] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 14 III 1967 r.

[625] [Redakcja], Nagrody literackie „Kultury”, „Kultura” 1967, nr 5 (235), s. 5.

[626] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 29 III 1966 r. Działak zadebiutował: G.J. Flemming, Z polskiej rzeczywistości, cz. 1, „Kultura” 1966, nr 4 (222), s. 59–68, cz. 2, „Kultura” 1966, nr 5 (223), s. 121–126.

[627] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 15 VII 1966 r. Mieroszewski poświęcił jej miejsce w „Kronice angielskiej” (Orzeł Biały na nerwowym tle, „Kultura” 1966, nr 9 (227), s. 41–42).

[628] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 14 VII 1966 r.

[629] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 22 VII 1966 r.

[630] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 379.

[631] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Jerzego Działaka, 4 IX 1966 r.

[632] A. Pragier, Polska na co dzień, „Wiadomości” 1966, nr 45.

[633] Ibidem. W prasie emigracyjnej ukazały się recenzje: A. Bregman, Anatomia Polski „Ludowej”, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, 17 VIII 1966; idem, Anatomia Polski „Ludowej”, „Nowy Świat”, 25 VIII 1966; Z.R., Polska mało znana, „Głos Polski” 1966, nr 51; A. Pragier, Życie codzienne, „Dziennik Polski”, 30–31 XII 1966; Polska mało znana..., „Gwiazda Polarna”, 15 IV 1967.

[634] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Jerzego Działaka, 10 VIII 1966 r.

[635] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 29 I 1967 r.

[636] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Jerzego Działaka, 1 VIII 1966 r.

[637] Ibidem, List Jerzego Działaka do Jerzego Giedroycia, 19 VIII 1966 r.

[638] A. Pragier, Czym to się je?, „Wiadomości” 1967, nr 8.

[639] J. Kowalewski, Książki, książki..., „Dodatek Literacki Ostatnich Wiadomości”, 29 I 1967.

[640] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 7 VIII 1967 r. Flemming sam napisał o sobie i podał swoje prawdziwe nazwisko (G.J. Fleming [J. Działak], Flemming jedzie na Zachód, „Kultura” 1967, nr 9 (239), s. 23–26).

[641] AIL ML, List Czesława Miłosza do Jerzego Giedroycia, [październik] 1959 r.

[642] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Czesława Miłosza, 8 XI 1959 r.

[643] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 11 XI 1959 r.

[644] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Czesława Miłosza, 21 VII 1960 r.

[645] Cz. Miłosz, Przedmowa [w:] Węgry, wstęp i tłumaczenie Cz. Miłosz, Paryż 1960, s. 7–10.

[646] Ibidem, s. 10–12.

[647] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy..., s. 670.

[648] Węgry, „Ameryka-Echo”, 8 I 1961; zob. też Cz. Miłosz „Węgry”, „Wiadomości Polskie”, 18 XII 1960; J. Kowalewski, Węgry, „Ostatnie Wiadomości. Dodatek Tygodniowy” 1960, nr 50; A. Manteuffel, [„Warto przeczytać”] Węgry, „Czas”, 4 I 1961.

[649] J. Kowalewski, Węgry, „Ostatnie Wiadomości. Dodatek Tygodniowy” 1960, nr 50.

[650] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Czesława Miłosza, [czerwiec] 1960 r. W 1922 r. pośmiertnie została wydana rozprawa Die russische Revolution, którą Róża Luksemburg napisała w ostatnich miesiącach życia.

[651] Puszka [A. Pragier], Dzieje jednej broszury, „Wiadomości” 1961, nr 780.

[652] A. Chciuk, Na nowo recenzje, „Wiadomości Polskie”, 16 VII 1961; zob. też A. Pragier, Debata o dyktaturze, „Dziennik Polski”, 13 III 1961; B.H. [B. Heydenkorn], Wycinek historii politycznej, „Związkowiec”, 5 IV 1961; Mitomania marksistowska, „Jutro Polski” 1961, nr 8; Róża Luksemburg a rewolucja rosyjska, „Robotnik” 1961, nr 8/9.

[653] 1962 r.

[654] J. Nowak-Jeziorański, J. Giedroyc, Listy..., s. 263–264.

[655] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 25 IX 1962 r.

[656] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 29 I 1963 r.

[657] Tom zawierał następujące dokumenty: Przemówienie Władysława Gomułki na VIII Plenum KC PZPR, 20 X 1956 r.; Przemówienie Władysława Gomułki na naradzie redaktorów w KC PZPR, 29 X 1956 r.; Fragmenty przemówienia Władysława Gomułki na naradzie sekretarzy K[omitetów] W[ojewódzkich] PZPR w Warszawie, 23 XI 1956 r.; Notatka z narady dziennikarzy prasy terenowej, 12 XII 1956 r.; Dalekopis sekretariatu KC PZPR do pierwszych sekretarzy komitetów wojewódzkich i powiatowych PZPR, 8 I 1957 r.; Do wszystkich instancji i organizacji Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. List Biura Politycznego, luty 1957 r.; opracowanie Niektóre problemy walki przeciwko dogmatyzmowi i rewizjonizmowi; referat Stefana Kurowskiego Apatia – czyli poszukiwanie celu; Fragmenty przemówienia Władysława Gomułki na naradzie z dziennikarzami, 5 X 1957 r.

[658] Od Redakcji [w:] 6 lat temu..., Paryż 1962, s. 7–8.

[659] AIL ML, List Franciszka Wilka do Jerzego Giedroycia, 27 II 1963 r.

[660] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Franciszka Wilka, 1 III 1963 r.

[661] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 31 V 1963 r.; zob. J. Mond, Władysław Gomułka, „Kultura” 1963, nr 7/8 (189/190), s. 160–184. Ten numer miesięcznika zawierał opowiadanie Zdarzenie na stacji Kreczetowka Sołżenicyna oraz tekst Klucz i hak Aleksandra Wata, który w 1963 r. wybrał status emigranta.

[662] J. Mond, O nieznanej dyskusji Gomułki z dziennikarzami, „Zeszyty Historyczne” 1963, nr 4, s. 7–21. Wcześniej anonimowo opublikował dwa artykuły: XYZ [J. Mond], List z Kraju, „Kultura” 1961, nr 7/8 (165/166), s. 127–132; idem, Od Kęplicza do Jaszuńskiego, „Kultura” 1962, nr 11 (181), s. 69–76.

[663] Na łamach miesięcznika dyskusję o rewizjonizmie polskim rozpoczął Zbigniew Jordan tekstem Rewizjonizm w Polsce, jego cechy uniwersalne i specyficzne (cz. 1, „Kultura” 1961, nr 12 (170), s. 15–29; cz. 2, „Kultura” 1962, nr 1/2 (171/172), s. 21–44).

[664] Andrzej Stawar, właśc. Edward Janus, krytyk literacki, tłumacz. W 1923 r. wstąpił do Komunistycznej Partii Polski, z którą zerwał w 1934 r. W latach 1934–1936 wydawał radykalne czasopismo marksistowskie „Pod prąd”. Stawar zaprzyjaźnił się z Watem około 1924 r., w czasie ich współpracy z „Nową Kulturą”, i stał się „jego przyjacielem i – mentorem (mimo że dziwnym zbiegiem okoliczności urodzili się tego samego dnia i w tym samym roku, tj. 1 maja 1900)” (T. Venclova, Aleksander Wat..., s. 120; zob. także A. Wat, Mój wiek. Pamiętnik mówiony, rozmowę prowadził i przedmową opatrzył Cz. Miłosz, do druku przygotowała L. Ciołkosz, t. 1–2, Warszawa 1990).

[665] AIL ML, List Aleksandra Wata do Jerzego Giedroycia, 9 IV 1961 r. O ich przyjaźni Hertz napisał Miłoszowi (Z. Hertz, Listy..., s. 90–91).

[666] AIL ML, List Aleksandra Wata do Jerzego Giedroycia, 2 VIII 1961 r.

[667] Ibidem, List Stanisława Vincenza do Jerzego Giedroycia, 26 VIII 1961 r. Z okresu wojny pochodziła m.in. recenzja Stawara dotycząca broszury Vincenza O książkach i czytaniu (Vincenz i krytycy. Antologia tekstów, wybór, wstęp i opracowanie P. Nowaczyński, Lublin 2003, s. 398; H. Steinhaus, St. Vincenz, Korespondencja, opracowanie Z.K., „Odra” 1985, nr 1, s. 66–70). Stawar podczas pobytu za granicą dla poratowania zdrowia przebywał u Vincenzów w Grenoble (J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 164).

[668] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Stanisława Vincenza, 6 VIII 1961 r.; zob. J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 164; J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 194; I. Chruślińska, Była raz „Kultura”..., s. 85–86; Z. Hertz, Listy..., s. 89–90; M. Dąbrowska, Dzienniki..., t. 4, s. 159–160. Redaktor starał się załatwić Stawarowi stypendium takie jak w przypadku Wata (J. Giedroyc, K.A. Jeleński, Listy..., s. 324–334).

[669] AIL ML, List Stanisława Vincenza do Jerzego Giedroycia, 26 VIII 1961 r.

[670] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 17 IX 1961 r.

[671] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stanisława Vincenza, 6 VIII 1961 r.

[672] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 164.

[673] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 17 IX 1961 r.

[674] Z. Hertz, Listy..., s. 94.

[675] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 17 IX 1961 r. Tego samego dnia poinformował Stempowskiego: „książka Stawara wyszła w ubiegły czwartek do kraju [na] począt[ek], pojutrze ją dopiero puszczam do sprzedaży na Zachodzie i rozsyłam egzemplarze” (J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 166–167).

[676] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Borysa Lewickiego, 16 IX 1961 r. W odpowiedzi otrzymał od Lewickiego wiadomość, że wydawnictwo Wissenschaft und Politik jest zainteresowane prawami do niemieckiego wydania Stawara (ibidem, List Borysa Lewickiego do Jerzego Giedroycia, 13 X 1961 r.). Redaktor prowadził już wówczas rozmowy z oficyną Kiepenhauer (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Borysa Lewickiego, 17 XI 1961 r.).

[677] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 17 IX 1961 r. O projektowanej książce napisał również Weintraubowi (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 21 X 1961 r.).

[678] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 168.

[679] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 18 IX 1961 r.

[680] Ibidem, List Juliusza Mieroszewskiego do Jerzego Giedroycia, 19 IX 1961 r.; zob. Londyńczyk, [„Kronika angielska”] Stawar i inni, „Kultura” 1961, nr 11 (169), s. 119–121.

[681] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 22 IX 1961 r.

[682] Ibidem, List Wiktora Weintrauba do Jerzego Giedroycia, 17 X 1961 r.

[683] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 28 IX 1961 r. To samo Redaktor powtórzył Weintraubowi (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 14 X 1961 r.). Z kolei Hertz komentował Miłoszowi: „Stawar zaczyna robić szum – nieboszczyk po śmierci nabiera czerstwości i rumieńców” (Z. Hertz, Listy..., s. 97).

[684] J. Kowalewski, Spowiedź minionej epoki. „Pisma ostatnie Andrzeja Stawara”, „Ostatnie Wiadomości. Dodatek Tygodniowy” 1961, nr 39; zob. też Pisma ostatnie Andrzeja Stawara, „Ostatnie Wiadomości” 1961, nr 38; Pośmiertny emigrant, „Wiadomości” 1961, nr 310; Polityczno-literacki skandal w Polsce, „Nowy Świat”, 10 X 1961; A. Janik, Wyznania pisarza komunistycznego, „Związkowiec”, 14 X 1961; Pandora [A. Pragier], Komunista myślący, „Wiadomości”, [14 X 1961]; Pośmiertna krytyka reżimu sowieckiego przez zmarłego komunistę polskiego, „Narodowiec”, 14 X 1961; A. Ciołkosz, Testament Stawara, „Orzeł Biały” 1961, nr 47.

[685] M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1958–1962, t. 1, Warszawa 1998, s. 307.

[686] Trzy dni po aresztowaniu Rudzińskiej, 7 IX 1961 r., odbyło się zebranie KKK ku czci Stawara, jeszcze przed wydaniem jego książki (W. Jedlicki, Klub Krzywego Koła, Paryż 1963, s. 141–142).

[687] A. Rudzińska, O moją Polskę. Pamiętniki 1939–1991, Łódź–Warszawa 2003, s. 145; J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 129–134.

[688] A. Rudzińska, O moją Polskę..., s. 147.

[689] AIL ML, Komunikat Radia Warszawa I, 8 II 1962 r. Rudzińska została warunkowo zwolniona 15 VI 1962 r. (zob. A. Rudzińska, O moją Polskę..., s. 159–174, 316; J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 135–136; A. Friszke, Opozycja polityczna..., s. 176; W. Jedlicki, Klub..., s. 144–148).

[690] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Benedykta Heydenkorna, 25 I 1962 r.

[691] Więcej na ten temat w: M. Ptasińska, Inwigilacja Instytutu..., s. 131–135.

[692] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 5 I 1962 r.; zob. J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 169–172; Z. Hertz, Listy..., s. 98–99, 101–103, 108; A. Friszke, Opozycja polityczna..., s. 176; M. Dąbrowska, Dzienniki..., t. 4, s. 166, 182–183; W. Jedlicki, Klub..., s. 148–149.

[693] Z. Hertz, Listy..., s. 102–103.

[694] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 4 X 1961 r. Mieroszewski w swej „Kronice” poruszył kwestie tych aresztowań i wyroków (Kornacki–Rudzińska, „Kultura” 1962, nr 1/2 (171/172), s. 192; Wyrok, „Kultura” 1962, nr 3 (173), s. 65–66).

[695] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Józefa Wittlina, 27 X 1961 r.

[696] Ibidem, List Józefa Wittlina do Jerzego Giedroycia, 19 XI 1961 r.

[697] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Józefa Wittlina, 25 XI 1961 r.

[698] W. Jedlicki, Klub..., s. 158–159.

[699] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 28 VIII 1957 r.

[700] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 4 VII 1958 r.

[701] Ibidem, List Witolda Jedlickiego do Jerzego Giedroycia, 11 VIII 1962 r. Redaktor o wyjeździe Jedlickiego z Polski powiadomił m.in. Jordana, prosząc go o zachowanie tajemnicy (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Zbigniewa Jordana, 26 [IX] 1962 r.).

[702] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Witolda Jedlickiego, 14 VIII 1962 r.

[703] W. Jedlicki, Chamy i Żydy, „Kultura” 1962, nr 12 (182), s. 3–4.

[704] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 13 XI 1962 r.

[705] Ibidem, List Juliusza Mieroszewskiego do Jerzego Giedroycia, 31 XII 1962 r.

[706] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Borysa Lewickiego, 29 XI 1962 r.

[707] Ibidem, List Borysa Lewickiego do Jerzego Giedroycia, 4 XII 1962 r.

[708] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 18 XII 1962 r.

[709] Ibidem, List Wiktora Weintrauba do Jerzego Giedroycia, 28 XII 1962 r.

[710] M.F. Rakowski, Dzienniki..., t. 1, Warszawa 1998, s. 500.

[711] A. Kijowski, Dziennik 1955–1969..., s. 189–190; zob. także M. Dąbrowska, Dzienniki..., t. 4, s. 218–219.

[712] J. Nowak-Jeziorański, J. Giedroyc, Listy..., s. 264–265.

[713] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Witolda Jedlickiego, 11 I 1963 r.

[714] Ibidem, List Juliusza Mieroszewskiego do Jerzego Giedroycia, 31 XII 1962 r.

[715] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 4 I 1963 r. Redaktor w kolejnych listach ponawiał zaproszenie Londyńczyka do Maisons-Laffitte (ibidem, Listy Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 22 I 1963 r., 29 I 1963 r.; zob. też J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 223–224; Z. Hertz, Listy..., s. 136–137, 146).

[716] Zob. J. Mieroszewski, [„Kronika angielska”] „Chamy i Żydy”, „Kultura” 1963, nr 3 (185), s. 99–102. Przebieg spotkania z udziałem Jedlickiego, Jeleńskiego, Nowaka-Jeziorańskiego i Tadeusza Żenczykowskiego w siedzibie „Kultury” zreferował Janusz Kowalewski („Październik 1956”, „Ostatnie Wiadomości. Dodatek Tygodniowy” 1963, nr 39).

[717] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 15 II 1963 r.

[718] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 7 III 1963 r.

[719] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 28 V 1963 r.; zob. J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 217.

[720] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 28 V 1963 r.

[721] J. Mieroszewski, [„Kronika angielska”] Sensacje wydawnicze, „Kultura” 1963, nr 7/8 (189/190), s. 145–147.

[722] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Bohdana Osadczuka, 22 VI 1963 r.

[723] A. Wat, Klub Krzywego Koła. O książce Witolda Jedlickiego, „Wiadomości” 1963, nr 26.

[724] A. Pragier, Klub Krzywego Koła, „Dziennik Polski”, 18–19 I 1963. W podobnym tonie o książce wypowiedział się Benedykt Heydenkorn: (beh), Z tajemnic PZPR, „Związkowiec”, 24 VII 1963.

[725] W. Sukiennicki, Biała księga. Fakty i dokumenty z okresów dwóch wojen światowych, Paryż 1964, s. 8. Wrześniowy numer „Kultury” z 1964 r. odnotował dwie rocznice: 25. wybuchu II wojny światowej i 20. utrwalania władzy ludowej ([Redakcja], „Wyzwolenie”, „Kultura” 1964, nr 9 (203), s. 3–4; J. Mieroszewski, Refleksje ćwierćwiecza, ibidem, s. 5–14).

[726] W. Sukiennicki, Biała księga..., s. 9.

[727] AIL ML, Jedna z wersji projektu w maszynopisie dotyczącym uzyskania pomocy w utworzeniu nowej podserii w „Bibliotece Kultury”, brak tytułu, podpisu, [1964 r.].

[728] Ibidem, Projekt serii w języku angielskim z tytułami książek do wydania po polsku bądź tłumaczenia na język rosyjski wraz z przygotowanym dossier w tej sprawie „Kultura” and its Influence in Eastern Europe. Plan sugerował m.in. teksty następujących autorów: Aleksandra Weissberga, Victora Serge’a, Arthura Koestlera, Manesa Sperbera, gen. Waltera G. Krywickiego, Józefa Bergera, Ignatia Silone, Borysa Lewickiego, Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Theodore’a Pleviera, Pála Ignotusa, a także przekłady na rosyjski dzieł Gombrowicza, Hłaski, Leo Lipskiego, Hostowca (M.A. Supruniuk, „Kultura”. Materiały..., s. 87–91).

[729] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Borysa Lewickiego, 15 I 1963 r. Redaktor zaproponował także prof. Kotowi propozycję napisania artykułu do tego numeru (ibidem, List Jerzego Giedroycia do prof. Stanisława Kota, 13 I 1963 r.). Profesor odmówił, gdyż czuł się „wciąż nieco za ciężki do pisania” (ibidem, List prof. Stanisława Kota do Jerzego Giedroycia, 30 I 1963 r.). Numer marcowy „Kultury” zawierał następujące artykuły: J. Stempowski, W dziesięciolecie śmierci Stalina, „Kultura” 1963, nr 3 (185), s. 16–21; J. Czapski, Jak nie krzyczeć, s. 22–26; B. Lewickyj, 10 lat po śmierci Stalina, s. 27–36; J. Berger, Jemielianow, s. 37–44; F. Mantel, Rozmyślania w karcerze, s. 45–57; J. Rojewski, On, s. 58–75.

[730] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Wata, 12 I 1963 r. O numerze specjalnym oraz o serii dotyczącej łagrów i Stalina Redaktor poinformował też Stefana Kozłowskiego, którego prosił o ewentualne sugestie, jakie jeszcze pozycje powinny się w niej znaleźć (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stefana Kozłowskiego, 22 I 1963 r.).

[731] Ibidem, List Jerzego Giedroycia, brak adresata, kwiecień 1963 r.

[732] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 4 I 1963 r.

[733] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 29 I 1963 r.

[734] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Borysa Lewickiego, 2 III 1963 r.

[735] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 4 V 1963 r. W odnalezionym w archiwum Instytutu wykazie wybranych tytułów do „specjalnej serii” wymieniono: Lewickiego, Weissberga, Serge’a, Bergera, Koestlera, Sperbera, Krywickiego, Pleviera, Ignotusa. Prawdopodobnie lista ta została sporządzona w 1963 r. i wysyłana wraz z listami do fundacji. Nie widniała na niej ostateczna nazwa serii „Archiwum Rewolucji”.

[736] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 28 V 1963 r.

[737] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Aleksandra Wata, 23 I 1963 r.

[738] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do K.S. Templeton, z Lilly Endowment ING, 30 XII 1963 r. Podziękowanie za przyznanie grantu. W odpowiedzi przyszedł list potwierdzający przyznanie pomocy, zawierający prośbę o przysłanie raportu z realizacji programu do listopada 1964 r. (ibidem, List K.S. Templeton, z Lilly Endowment ING do Jerzego Giedroycia, 14 I 1964 r.; zob. J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 159). Instytutowi pomocy odmówiły m.in. The American Foundation z Filadelfii i Farfield Foundation z Nowego Jorku.

[739] Ibidem, List Juliusza Mieroszewskiego do Jerzego Giedroycia, 28 X 1963 r.

[740] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 28 XII 1963 r.

[741] AIL ML, Listy Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 10 I 1964 r., 25 II 1964 r. Zamoyskiej doniósł o przystąpieniu do wydawania książek w serii „antystalinowskiej” i zdobyciu na nią pewnych środków (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Hélène Zamoyskiej, 12 I 1964 r.).

[742] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 4 VI 1964 r.

[743] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 5 IX 1964 r.

[744] J. Kowalewski, Przedmowa [w:] W.G. Krywicki, Byłem agentem Stalina, Paryż 1964, s. 7–13.

[745] AIL ML, List Franciszka Wilka do Jerzego Giedroycia, 15 VI 1964 r.

[746] J. Kowalewski, Byłem agentem Stalina, „Ostatnie Wiadomości” 1964, nr 33.

[747] I. Silone [Secondo Tranquilli], „Archiwum Rewolucji”, „Kultura” 1964, nr 6 (200), s. 3–4.

[748] [Redakcja], „Archiwum Rewolucji”, „Kultura” 1964, nr 6 (200), s. 4–5.

[749] Wywiad z Ignazio Silone [w:] I. Silone, Wybór towarzyszy, Paryż 1964, s. 7–16. Wywiad ten w części opublikowała również prasa rzymska. Palmiro Togliatti, który wraz z Antoniem Gramscim i Silonem był w 1921 r. współtwórcą Włoskiej Partii Komunistycznej, zmarł 21 VIII 1964 r. w Jałcie. Po jego śmierci ukazał się artykuł Grudzińskiego w „Kulturze” (G. Herling-Grudziński, Gramsci i Togliatti, „Kultura” 1964, nr 10 (204), s. 62–68).

[750] A. Pragier, Droga do humanizmu, „Dziennik Polski”, 22–23 I 1965.

[751] Zob. J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 49.

[752] AIL ML, Listy Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 3 III 1964 r.; 3 V 1965 r.

[753] G. Herling-Grudziński, A World Apart, tłum. z polskiego Joseph Marek [Andrzej Ciołkosz], Londyn 1951; edycja w języku polskim: G. Herling-Grudziński, Inny świat, przedmowa B. Russell, Londyn 1953.

[754] Od wydawcy [w:] G. Herling-Grudziński, Inny świat, Paryż 1965, s. 1.

[755] Zob. J. Giedroyc, Autobiografia..., s. 174; J. Giedroyc, Słowo wstępne [w:] B. Osadczuk, Ukraina, Polska, świat. Wybór reportaży i artykułów, wybrał i przedmową opatrzył A.S. Kowalczyk, Sejny 2000, s. 5; B. Kerski, A.S. Kowalczyk, Wiek ukraińsko-polski. Rozmowy z Bohdanem Osadczukiem, współpraca K. Zastawny, Lublin 2001, s. 156. Bogumiła Berdychowska jako miejsce ich poznania podaje Monachium (B. Berdychowska, Od nacjonalisty do lewicowca. Przypadek Borysa Łewyckiego, „Zeszyty Historyczne” 2003, z. 145, s. 219).

[756] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Borysa Lewickiego, 6 II 1963 r.

[757] Ibidem, List Borysa Lewickiego do Jerzego Giedroycia, 2 III 1963 r.

[758] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Borysa Lewickiego, 5 I 1964 r.

[759] Ibidem, List Borysa Lewickiego do Jerzego Giedroycia, 18 I 1964 r.

[760] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Borysa Lewickiego, 22 I 1964 r.

[761] Ibidem, List Borysa Lewickiego do Jerzego Giedroycia, 11 VII 1964 r.

[762] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Borysa Lewickiego, 17 II 1965 r.

[763] B. Lewicki, Od autora [w:] idem, Terror i rewolucja, Paryż 1965, s. 7.

[764] Calendarium [w:] ibidem, s. 279–287.

[765] AIL ML, List Borysa Lewickiego do Jerzego Giedroycia, 30 VI 1965 r.; zob. P. Szandruk, Historyczna prawda o Ukraińskiej Armii Narodowej, „Kultura” 1965, nr 6 (212), s. 85–103; M.K. Dziewanowski, Pamiętniki gen. Szandruka, ibidem, s. 103–106; Za co gen. Szandruk dostał Virtuti Militari?, ibidem, s. 106–107.

[766] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Borysa Lewickiego, 6 VII 1965 r.

[767] Tło polemiki wokół Szandruka szeroko omówione w: B. Berdychowska, Od nacjonalisty do lewicowca..., s. 221–225); zob. też J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 291–292.

[768] J. Kowalewski, Rewolucja – terror – zbrodnia, „Ostatnie Wiadomości” 1965, nr 32.

[769] AIL ML, List Borysa Lewickiego do Jerzego Giedroycia, 10 II 1960 r. Berdychowska w swym artykule wskazała 1963 r. jako początek dyskusji wokół przyszłej pozycji, ale wówczas mówiono już o książce, która stanowiła naturalną konsekwencję uprzednich „zakusów” Redaktora (B. Berdychowska, Od nacjonalisty do lewicowca..., s. 227).

[770] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Borysa Lewickiego, 12 II 1960 r. Faktycznie artykuł dotyczył okresu między rokiem 1939 a 1959, z uwzględnieniem niektórych procesów demograficznych widocznych już w danych za 1926 r. (B. Lewickyj, Sowiecka polityka narodowościowa, „Kultura” 1960, nr 6 (152), s. 76–85).

[771] AIL ML, List Borysa Lewickiego do Jerzego Giedroycia, 21 I 1961 r.; zob. B. Lewicki, Postęp techniczny a problemy narodowościowe w ZSSR, „Kultura” 1961, nr 3 (161), s. 112–120.

[772] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Borysa Lewickiego, 27 VIII 1962 r.

[773] Ibidem, List Borysa Lewickiego do Jerzego Giedroycia, 1 X 1962 r.

[774] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Borysa Lewickiego, 29 XI 1962 r.

[775] Ibidem, List Borysa Lewickiego do Jerzego Giedroycia, 20 I 1963 r.

[776] Ibidem, List Borysa Lewickiego do Jerzego Giedroycia, 7 IV 1963 r.

[777] Ibidem, Listy Jerzego Giedroycia do Borysa Lewickiego, 3 V 1963 r.; 13 V 1963 r.; 31 VIII 1963 r.; 21 IX 1963 r.; 26 X 1963 r.

[778] B. Lewicki, Dwa oblicza sowieckiej polityki narodowościowej, „Kultura” 1963, nr 12 (194), s. 79–91.

[779] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Borysa Lewickiego, 5 I 1964 r.

[780] Ibidem, List Borysa Lewickiego do Jerzego Giedroycia, 10 IX 1964 r.

[781] Ibidem, Listy Jerzego Giedroycia do Borysa Lewickiego, 25 XI 1964 r.; 13 XII 1964 r.

[782] W październiku Lewicki ogłosił artykuł pod tym samym tytułem co książka. Tekst doprowadzał zagadnienie do kwietnia 1966 r., czyli do XXIII Zjazdu KPZR (B. Lewicki, Polityka narodowościowa ZSSR, „Kultura” 1966, nr 10 (228), s. 58–67).

[783] W. Hołubnyczy, Teoria i praktyka rosyjskiego komunizmu w dziedzinie zagadnień narodowościowych [w:] B. Lewicki, Polityka narodowościowa ZSSR, Paryż 1966, s. 261–300.

[784] AIL ML, List Borysa Lewickiego do Jerzego Giedroycia, 6 IX 1966 r. Podczas pracy nad drugą książką Lewickiego między nim a Redaktorem powstał spór wokół postawy Szandruka, który ich podzielił i przyczynił się do prawie czternastoletniej przerwy w korespondencji.

[785] Pandora [A. Pragier], Polityka narodowościowa w Sowietach, „Wiadomości” 1966, nr 40.

[786] A. Koestler, Fragmenty wspomnień, Paryż 1965, s. 9–13.

[787] AIL ML, List Benedykta Heydenkorna do Jerzego Giedroycia, 24 VI 1966 r.

[788] M. Czuchnowski, Anatomia bolszewickiej nieludzkości, „Tydzień Polski” 1966, nr 10 (55). O książce napisał również Pragier (Arthur Koestler w Kominternie, „Dziennik Polski”, 17 VIII 1966; przedruk w: „Gwiazda Polarna”, 17 IX 1966).

[789] W „Kulturze” ogłoszono jego analizę: M. Garder, Konflikt chińsko-sowiecki, „Kultura” 1967, nr 3 (233), s. 73–77.

[790] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Stefana Kozłowskiego, 29 XII 1965 r.

[791] B.H. [B. Heydenkorn], Nie tylko wspomnienia, „Związkowiec”, 24 IX 1964. Książkę omówili: A. Bregman, To jeszcze nie agonia, ale..., „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, 23 II 1966; Puszka [A. Pragier], Przemiany ustrojowe, „Wiadomości”, 5 V 1966.

[792] M. Czapska, „Archiwum Rewolucji”, „Tygodnik Polski” 1966, nr 6.

[793] Geneza listu biskupów polskich do biskupów niemieckich wiąże się z Soborem Watykańskim II (J. Żaryn, Dzieje Kościoła katolickiego..., s. 225). Obrady soboru rozpoczęły się 11 X 1962 r. i trwały do końca 1965 r. Na łamach „Kultury” śledzono przygotowania, przebieg i postanowienia soboru (M. Czapska, Próby zbliżenia, „Kultura” 1962, nr 1/2 (171/172), s. 45–51; St.K., Sobór Watykański II, „Kultura” 1963, nr 1/2 (183/184), s. 144–153; A. Ruszkowski, Trzecia sesja Soboru, „Kultura” 1965, nr 4 (210), s. 107–124; H. Küng, Co Sobór osiągnął?, „Kultura” 1966, nr 4 (222), s. 69–82; J. Mikorski, Watykan a świat komunistyczny, „Kultura” 1966, nr 6 (224), s. 105–114; A. Pospieszalski, Polityka, Kościół, Ewangelia, „Kultura” 1966, nr 9 (227), s. 99–108).

[794] Ankieta „Kultury”, „Kultura” 1965, nr 7/8 (213/214), s. 124–127.

[795] Ibidem. Redaktor, prosząc Wilka o rozpropagowanie ankiety w „Jutrze Polski”, napisał: „Osobiście jestem dość daleki od tych spraw tak, że podchodzę do tego bez zaangażowania emocjonalnego, ale uważam, że czas wstrząsnąć trochę polskim katolicyzmem tak przerażająco powierzchownym. Jeśli materiał będzie wystarczająco ciekawy i kontrowersyjny, to może zrobię numer specjalny” (AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Franciszka Wilka, 12 VII 1965 r.).

[796] M. Chmielowiec, Wyniki ankiety, „Kultura” 1966, nr 3 (221), s. 21–75; Odpowiedzi ogólne: A. Woźnicki, Sytuacja religijna świata, ibidem, s. 76–81, J. Mackiewicz, Dla „dobra Kościoła”?, ibidem, s. 82–96, Cz. Miłosz, Na marginesie ankiety, ibidem, s. 97–106, J. Czapski, Moja odpowiedź, ibidem, s. 107–108, A. Jędrkiewicz, Zmiany w polityce Kościoła, ibidem, s. 109–113; Odpowiedzi szczegółowe: J. Horzelski, Niepodpisana wypowiedź z Paryża, E. Gieratowa, W. Jedlicki, J. Płoski, W. Gniatczyński, Z.S. Siemaszko, B. Mieczkowski, J. Kuta, ibidem, s. 114–178; Dyskusja z Mieroszewskim: A. Pospieszalski, M. Krzyżaniak, E. Gieratowa, ibidem, s. 179–184; J. Mieroszewski, Odpowiedź krytykom, ibidem, s. 185. Redaktor swoją opinią o wynikach podzielił się z Mieroszewskim: „Gros ankiety jest okropna, ale jest kilka odpowiedzi ciekawych (Miłosz, Jedlicki etc.) [...] myślę, że może – niezależnie od omówienia ankiety – wyjdzie n[ume]r specjalny” (AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 12 XI 1965 r.).

[797] AIL ML, List Benedykta Heydenkorna do Jerzego Giedroycia, 3 VI 1966 r.

[798] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Benedykta Heydenkorna, 24 VI 1966 r.

[799] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 26 I 1966 r.

[800] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 3 II 1966 r. Prymas Stefan Wyszyński odebrał wystąpienie sejmowe Zawieyskiego w sprawie Orędzia biskupów polskich do ich niemieckich braci w Chrystusowym urzędzie pasterskim jako nielojalność. Tło konfliktu prymasa z posłami Koła „Znak” oraz przemówienie sejmowe Zawieyskiego z 14 XII 1965 r. w: A. Friszke, Koło posłów „Znak” w Sejmie PRL 1957–1976, Warszawa 2002, s. 65–72, 452–453, zob. też J. Żaryn, Dzieje Kościoła katolickiego..., s. 240–241.

[801] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Benedykta Heydenkorna, 24 II 1966 r.

[802] J. Mieroszewski, Wstęp [w:] Dialog polsko-niemiecki w świetle dokumentów kościelnych, Paryż 1966, s. 7–14. Odezwa biskupów polskich odbiła się szerokim echem w prasie emigracyjnej i zachodniej. Wypowiedzi te zebrali i opublikowali Michał Czerwiński i Andrzej Walicki (Dialog episkopatów Polski i Niemiec. Oceny i odgłosy na Zachodzie, opracowanie M. Czerski, A. Walicki, wstęp W. Wasiutyński, Londyn 1966); zob. A. Dudek, R. Gryz, Komuniści i Kościół w Polsce (1945–1989), Kraków 2003, s. 217–233.

[803] Redaktorowi w kontaktach z Mihajlovem bardzo pomógł Stempowski, który wyjechał do Jugosławii na spotkanie z pisarzem (J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 315–316, 337–342).

[804] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 28 X 1965 r. Redaktorowi sprawę „New Leadera” oraz położenia materialnego pisarza zreferował Stempowski, który był z Mihajlovem w stałym bezpośrednim kontakcie (J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 337–340).

[805] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 28 X 1965 r.

[806] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Stanisława Vincenza, 12 IX 1965 r.

[807] P. Hostowiec [J. Stempowski], [„Notatnik niespiesznego przechodnia”] Demonstracja Mihajlova, „Kultura” 1966, nr 9 (227), s. 3–5.

[808] Zob. Michajlow czeka na decyzję. Pismo opozycyjne gotowe, „Tydzień Polski” 1966, nr 27.

[809] W. Wohnout, Siedmiu sprawiedliwych z Zary, „Dziennik Polski” 1966, nr 226. O tej inicjatywie napisały londyńskie „Wiadomości”: Dalsze odważne kroki Mihajlova, „Wiadomości” 1966, nr 35/36.

[810] J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 382.

[811] [J. Korson], Wydarzenia miesiąca, „Kultura” 1966, nr 11 (229), s. 73.

[812] Yougoslavie: Liberté provisoire pour Mihajlov jusqu’à l’ouverture de son procès, „Le Figaro”, 10 IX 1966; L’écrivain Mihajlov, remis en liberté provisoire serait jugé dans quinze jours, „Le Monde”, 11–12 IX 1966; Procès Mihajlov: verdict aujourd’hui, „Le Figaro”, 23 IX 1966; P. Yankovitch, En Yougoslavie. Le deuxième procès de l’écrivain Mihajlo Mihajlov s’est ouvert à Zadar, „Le Monde”, 23 IX 1966. 10 sierpnia w „New York Timesie” ukazał się artykuł Davida Bindera szkalujący Mihajlova, który oskarżył pisarza o to, że był agentem sowieckim i amerykańskim. Na zarzuty te zareagował Mieroszewski w „Kronice angielskiej” (Jeszcze raz: „Sąd idzie!”, „Kultura” 1966, nr 9 (227), s. 47–48). W tym samym numerze obok tekstów Stempowskiego i Mieroszewskiego miejsce Mihajlovowi poświęcił również Bohdan Brodziński (Jugosłowiańskie lato 1966, ibidem, s. 13–25); zob. też J. Giedroyc, J. Stempowski, Listy..., cz. 2, s. 379.

[813] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 11 VIII 1966 r.

[814] J. Mieroszewski, [„Kronika angielska”] Jeszcze raz: „Sąd idzie!”, „Kultura” 1966, nr 9 (227), s. 47–48.

[815] Premierze książkowej towarzyszył tekst w „Kulturze”: M. Mihajlov, Milovan Dżilas i dzisiejsza Jugosławia, tłum. P. Zdziechowski, „Kultura” 1966, nr 7/8 (225/226), s. 11–18. Mihajlov zadebiutował w miesięczniku fragmentem z Tematów rosyjskich: M. Mihajlov, Martwy dom Dostojewskiego i Sołżenicyna, „Kultura” 1965, nr 9 (215), s. 3–33. Tekst poprzedziła nota biograficzna pisarza: Mihajlo Mihajlov, ibidem, s. 2. Redaktor starał się uzyskać prawa autorskie na ten „głośny artykuł Mihajlova” od początku roku. Po odmowie belgradzkiego „Diela” próbował przez swych znajomych Serbów nawiązać kontakt z pisarzem i namówić go do pisania do „Kultury”, choćby pod pseudonimem (AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 13 II 1965 r.).

[816] Puszka [A. Pragier], Zwiastun wolności, „Wiadomości” 1966, nr 42; zob. też W. Wohnout, Remanent à la Mrożek, „Dziennik Polski”, 11 VIII 1966; A. Bregman, Ulica ofiar faszyzmu nr 9, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, 24 VIII 1966; M. Czapska, Zuchwały człowiek, „Tydzień Polski” 1966, nr 39.

[817] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 27 VIII 1966 r.

[818] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 18 XII 1966 r.

[819] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 14 VII 1966 r.

[820] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Zygmunta Haupta, 6 IX 1966 r.

[821] J. Kuroń, K. Modzelewski, List otwarty do Partii, Paryż 1966, s. 11.

[822] A. Friszke, Opozycja polityczna..., s. 155.

[823] J. Kuroń, K. Modzelewski, List..., s. 9.

[824] A. Friszke, Opozycja polityczna..., s. 155, 159.

[825] J. Kuroń, K. Modzelewski, List..., s. 95.

[826] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Bohdana Osadczuka, 24 VII 1965 r.

[827] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Wiktora Weintrauba, 24 VII 1965 r.

[828] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 29 III 1966 r. W grudniu 1965 r. Ludwik Hass został skazany za „działalność trockistowską” na 3 lata więzienia. Redaktor napisał Mieroszewskiemu: „dopiero teraz zaczynam się orientować, a mianowicie, że Hassa i tow. nie należy mieszać z Kuroniem i Modzelewskim. Hass jest trockistą, jest to kierunek mało popularny. Jed[licki] go wybija, bo to jego przyjaciel – my zaś musimy koncentrować światła jedynie na Kuroniu i Modzelewskim” (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 20 IX 1966 r.; zob. W. Jedlicki, Kajdany Ludwika Hassa, „Kultura” 1966, nr 4 (222), s. 3–21; Z. Jan, Cena myślenia, „Kultura” 1966, nr 7/8 (225/226), s. 149–154; A. Friszke, Opozycja polityczna..., s. 155, 159).

[829] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 29 III 1966 r.

[830] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 15 V 1966 r.

[831] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 15 VII 1966 r.

[832] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 22 VII 1966 r. Mieroszewski odniósł się do książki w październikowej „Kulturze” (J. Mieroszewski, [„Kronika angielska”] Dyskusja z Kuroniem i Modzelewskim, „Kultura” 1966, nr 10 (228), s. 49–53).

[833] AIL ML, Listy Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 17 VIII 1966 r.; 24 VIII 1966 r.

[834] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Anieli Mieczysławskiej, 25 VIII 1966 r.

[835] J. Nowak-Jeziorański, J. Giedroyc, Listy..., s. 284.

[836] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 27 VIII 1966 r.

[837] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Borysa Lewickiego, 8 IX 1966 r.

[838] Ibidem, List Stefana Kozłowskiego do Jerzego Giedroycia, 3 IX 1966 r.

[839] W.G., Głos zza murów więzienia, „Jutro Polski” 1966, nr 13.

[840] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Jerzego Działaka, 24 VIII 1966 r. Na IX Plenum PZPR w 1957 r. Kazimierz Mijal (ur. 1911 r.) zaatakował Gomułkę za program rolny, a na III Zjeździe PZPR nie został wybrany do Komitetu Centralnego. W 1964 r. wydał broszurę skierowaną przeciw Gomułce W walce o zwycięstwo, którą Kliszko ujawnił na następnym zjeździe partii w 1964 r. Na początku 1966 r. Mijal wyjechał z Polski z paszportem albańskim (M.F. Rakowski, Dzienniki, t. 2, Warszawa 1999, s. 347; A. Friszke, Polska. Losy państwa i narodu 1939–1989, Warszawa 2003, s. 251).

[841] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Jerzego Działaka, 24 VIII 1966 r. Redaktor tłumaczył Heydenkornowi: „Mijala bym jednak nie bagatelizował. Niewątpliwie ilość »prochińczyków« jest znikoma zarówno w partii, jak i w społeczeństwie, ale jednak ta grupa »KPP« ma szereg ludzi w aparacie partyjnym i UB, o czym świadczyłyby aresztowania w tym gronie przed paru miesiącami” (ibidem, List Jerzego Giedroycia do Benedykta Heydenkorna, 24 VI 1966 r.).

[842] Ibidem, List Jerzego Działaka do Jerzego Giedroycia, 1 IX 1966 r.

[843] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Jerzego Działaka, 4 IX 1966 r.

[844] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Borysa Lewickiego, 8 IX 1966 r.

[845] Ibidem, List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 4 X 1966 r.

[846] J. Mieroszewski, Wstęp [w:] Schizmy, Paryż 1966, s. 7–9; zob. A. Dudek, G. Pytel, Bolesław Piasecki. Próba biografii politycznej, Londyn 1990.

[847] AIL ML, List Jerzego Giedroycia do Bohdana Osadczuka, 14 X 1966 r.

Zakończenie

[1] K. Pomian, W kręgu Giedroycia..., s. 44.

[2] Taki podział przyjęłam na podstawie zasad obowiązujących w periodyku „Ruch wydawniczy w liczbach” wydawanym przez Bibliotekę Narodową w Warszawie. W przypadku niektórych książek pojawił się problem z ich zaszeregowaniem do literatury historycznej czy społeczno-politycznej, gdyż pozycje te miały charakter interdyscyplinarny.