Recenzenci: prof. dr hab. JAN SZILING, prof. dr hab. WIESŁAW JAN WYSOCKI

Opracowanie graficzne: SYLWIA SZAFRAŃSKA

Projekt graficzny okładki: SYLWIA SZAFRAŃSKA

Redakcja: Zespół

Korekta: MARIA ALEKSANDROW

Indeksy osób i geograficzny: ŁUKASZ RYBAK

Zdjęcie na pierwszej okładce: Kolumna wysiedlonych mieszkańców Żywca w drodze na dworzec kolejowy, 1940 r. (AIPN Oddział w Katowicach)

Redakcja techniczna: SŁAWOMIR GAJDA

Skład i łamanie: IWONA KUŚMIROWSKA

© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej
Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa 2017

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-8098-175-1

Instytut Pamięci Narodowej
Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu
ul. Wołoska 7, 02-675 Warszawa
tel. (+48 12) 581-87-78/77/76
e-mail: sekretariat.ipn@ipn.gov.pl
Zapraszamy na naszą stronę internetową
www.ksiegarnia.ipn.gov.pl
oraz do księgarni internetowej
www.ipn.poczytaj.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Wprowadzenie

Ocalić od zapomnienia dowody represji, krzywd, cierpień i bezprawia, jakich doznała ludność okupowanych ziem polskich, wywłaszczana i wysiedlana przez niemieckiego okupanta ze swoich domów, gospodarstw, warsztatów rzemieślniczych i sklepów, stanowi główną przyczynę podjęcia tematu wysiedleń.

Tragedia ludności Polski podczas okupacji hitlerowskiej wiązała się z polityką III Rzeszy, germanizacji ziem Europy Środkowo-Wschodniej, traktowanych jako niemiecka przestrzeń życiowa (Lebensraum) przeznaczona dla osadników niemieckich. Plany Rzeszy związane z przygotowaniem przestrzeni życiowej znalazły odzwierciedlenie w Generalnym Planie Wschodnim (Generalplan Ost), opracowanym przez Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy. Do terytoriów przeznaczonych na ten cel zakwalifikowano okupowane ziemie polskie, kraje nadbałtyckie, rejony Ukrainy, okręg leningradzki oraz Krym z zapleczem i łuk Dniepru. Tereny te po zakończeniu działań wojennych miały w ciągu 20–30 lat zostać zgermanizowane, a ich mieszkańcy, głównie Słowianie, poddani eksterminacji biologicznej lub wysiedleni.

Ziemiami, które zostały najwcześniej poddane masowej germanizacji, były polskie ziemie wcielone (eingegliederte) w październiku 1939 r. do III Rzeszy. Obejmowały one Wielkopolskę, Pomorze, Kujawy, zachodnią i północną część Mazowsza, ziemię łódzką i Śląsk z Zagłębiem Dąbrowskim. Tereny te stanowiły już podczas wojny obszar szerokiego eksperymentowania w zakresie polityki ludnościowej. Najwcześniej też stały się miejscem wyzysku ekonomicznego i bezprzykładnej grabieży. Niemcy, wysiedlając z tych ziem miejscową ludność, zagarnęli ogromną część przedsiębiorstw przemysłowych należących do obywateli polskich. Na zaanektowanych ziemiach skonfiskowali także Polakom setki tysięcy gospodarstw rolnych o obszarze liczącym miliony hektarów.

Nieruchomości wysiedlonych polskich rodzin oraz ich majątek ruchomy przejmowali przybyli z Rzeszy kandydaci na urzędników okupacyjnego aparatu administracyjnego, przedsiębiorcy, rzemieślnicy i byli żołnierze Wehrmachtu oraz koloniści niemieccy sprowadzani z Europy Środkowo-Wschodniej. Polacy natomiast byli kierowani do Generalnego Gubernatorstwa, do pracy przymusowej we wszystkich sektorach gospodarki Rzeszy, chociaż najczęściej w gospodarstwach rolnych Niemców. Wysiedlenia z ziem włączonych do Rzeszy trwały przez całą okupację i dopiero rok 1945 położył im kres.

Rozmiary i dynamika wysiedleń rodzimej ludności z ziem polskich wcielonych do Rzeszy doczekały się licznych opracowań. Należy jednak zaznaczyć, że głównym problemem zajmującym badaczy okupacji hitlerowskiej w Polsce była eksterminacja cywilnej ludności Polski, dokonywana przez niemieckiego okupanta od pierwszych dni okupacji. Straty ludności Polski poniesione z powodu terroru hitlerowskiego należały do jednych z największych wśród państw biorących udział w wojnie.

Literatura naukowa dotycząca zagadnienia wysiedleń Polaków oparta jest głównie na analizie dokumentów niemieckich. Na ich podstawie ujmowano problem regionalnie lub syntetycznie, przedstawiając głównie plany okupanta dotyczące germanizacji ziemi i jego decyzje co do rozmiarów wysiedleń, terenów, które miały zostać objęte wysiedleniami, i ludności niemieckiej z podbijanych kolejno krajów, osadzanej na miejsce wysiedlonych Polaków.

Stosunkowo najobszerniejszych opracowań doczekała się problematyka wysiedlania ludności polskiej z terenów, na których okupant utworzył tzw. Kraj Warty. Na ziemiach tych, które miały zostać całkowicie zgermanizowane przez kolonizację, w największej skali przeprowadzano akcje wysiedleńcze i osadnictwo niemieckie. Problemowi wysiedleń mieszkańców Wielkopolski poświęcili obszerne prace Maria Rutowska, Jerzy Marczewski, Zenon Wartel i Andrzej Szymański[1]. W pracach tych omówiono historyczne aspekty genezy niemieckich koncepcji kolonizacyjnych. Omówiono także wytyczne dotyczące germanizacji ziem polskich, strukturę aparatu wysiedleńczego, przesiedlenia wewnętrzne oraz wywłaszczanie i rabunek mienia. Problem przemian ludnościowych na ziemi łódzkiej, która została wcielona do Kraju Warty, przedstawił w swojej publikacji Janusz Wróbel[2].

Problematyka wysiedlania ludności polskiej z Pomorza doczekała się także licznych opracowań. Zagadnienia związane z germanizacją Pomorza podjął Bolesław Hajduk, Jerzy Sziling, Marek Podlaszewski i Włodzimierz Jastrzębski[3]. W pracach tych omówiono hitlerowskie koncepcje kolonizacyjne, strukturę aparatu wysiedleńczego, osadzanie wysiedlonej ludności w obozach przesiedleńczych w Toruniu, Smukale i Potulicach. Omówiono nie tylko germanizację ziemi, ale także germanizację miejscowej ludności, która miała miejsce w okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie.

Temat wysiedleń mieszkańców Górnego Śląska został omówiony przez Romana Hrabara, Andrzeja Szefera, Edwarda Serwańskiego oraz Ryszarda Kaczmarka[4]. W pracach tych przedstawiono także szeroko problematykę wysiedlania ludności polskiej. Omówiono osadzanie wysiedlonych Polaków w tzw. Polenlagrach, które lokalizowano w budynkach klasztornych, domach opieki i barakach.

Syntetyczne ujęcie zamiarów okupanta i jego decyzji odnośnie do wysiedleń z ziem włączonych do III Rzeszy, na których utworzono okręgi Gdańsk–Prusy Zachodnie i Kraj Warty oraz rejencje katowicką i ciechanowską, i osadzanie tam kolonistów niemieckich zostało przedstawione w pracach Czesława Madajczyka, Czesława Łuczaka, Włodzimierza Jastrzębskiego oraz Janusza Sobczaka[5].

Celem prezentowanej pracy jest przedstawienie nie tylko zamiarów i decyzji niemieckiego okupanta odnośnie do wysiedleń Polaków i struktury aparatu wysiedleńczego, ale także przebiegu tych wysiedleń w poszczególnych rejencjach, powiatach i gminach na ziemiach włączonych do Rzeszy. Praca ma na celu ukazanie, które miejscowości objęło wysiedlanie i w jaki sposób było przeprowadzane, zbiorowo czy cyklicznie po kilka rodzin w kolejnych miesiącach tego samego roku. Ma także pokazać liczbę wysiedlonych rodzin oraz zagarniętych gospodarstw rolnych, warsztatów rzemieślniczych, sklepów i mieszkań dla niemieckich osadników. Niniejsza praca po raz pierwszy podejmuje to zagadnienie, dobitnie podkreślając, z jaką konsekwencją Niemcy przeprowadzali germanizację ziemi połączoną z likwidacją polskości.

Wysiedlenia miały być dokonywane według centralnie opracowanych projektów wysiedleń. Zasady tej jednak nie przestrzegano konsekwentnie, tolerując pewne odstępstwa podyktowane chęcią realizacji zamiarów miejscowych przedstawicieli władzy. Przykładem może być realizacja pierwszego i trzeciego planu krótkofalowego w okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie oraz planu pierwszego w okręgu Kraj Warty i w rejencji ciechanowskiej.

Plan pierwszy zakładał wysiedlenie z Pomorza ludności polskiej przybyłej tu po 1918 r. Pełnomocnik Komisarza Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny w okręgu rozszerzył przedstawiony projekt. Uznał, że z Pomorza należy wysiedlić także rodziny Polaków rozstrzelanych z powodu ich patriotycznej postawy w masowych egzekucjach dokonywanych w ramach akcji „politycznego oczyszczania pola” (politische Flurbereinigung). Podobnie wyglądała sytuacja z realizacją trzeciego planu krótkofalowego. Pełnomocnik Komisarza ponownie zażądał rozszerzenia kręgu osób podlegających wysiedleniu, domagając się wydziedziczenia i wysiedlenia wszystkich polskich rodzin posiadających gospodarstwa rolne, aby gospodarstwa te przekazać Niemcom z Besarabii, za co otrzymał pisemne uznanie od Komisarza Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny Heinricha Himmlera.

Z okręgu Kraj Warty oraz z rejencji ciechanowskiej zakładano wysiedlenie w ramach planu pierwszego „wrogo usposobionych Polaków”. Przez określenie to rozumiano inteligencję jako warstwę przewodzącą duchowo polskiemu społeczeństwu i umacniającą poczucie przynależności narodowej. Jednak przeprowadzane wysiedlenia nie ograniczyły się jedynie do przedstawicieli inteligencji oraz działaczy politycznych i społecznych. Objęły dużo szerszą grupę ludności. Wywłaszczano i wysiedlano rodziny posiadające duże mieszkania, sklepy, apteki, gabinety, warsztaty rzemieślnicze, majątki i gospodarstwa rolne, które natychmiast zagarniali miejscowi Niemcy, pomnażając w ten sposób swój stan posiadania.

W projektach dotyczących wysiedleń przewidywano wydzielenie specjalnych stref osadnictwa, tzw. wałów granicznych, które w pierwszej kolejności miały zostać objęte wysiedlaniem ludności polskiej i nasiedlaniem kolonistów niemieckich, tworząc pierwszą strefę osadnictwa. Prześledzenie akcji wysiedleńczej w poszczególnych powiatach wskazuje, że założeń tych także nie realizowano. Priorytetem były żyzne gleby oraz zasobne i dobrze utrzymane gospodarstwa, z których wywłaszczano polskie rodziny.

W prezentowanej pracy zostały wykorzystane w szerokim zakresie akta procesów toczących się przed Najwyższym Trybunałem Narodowym oraz przed sądami powszechnymi. Należą do nich akta procesu przeciwko Albertowi Forsterowi, namiestnikowi okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie, obejmujące 63 tomy niemieckich dokumentów i zeznań świadków, oraz akta procesu przeciwko Arthurowi Greiserowi, namiestnikowi okręgu Kraj Warty, obejmujące 44 tomy niemieckich dokumentów i zeznań świadków. Wiele danych wniosły także akta sprawy karnej przeciwko Erichowi Kochowi, nadprezydentowi Prus Wschodnich, obejmujące 27 tomów niemieckich dokumentów i zeznań świadków, a także akta sprawy karnej przeciwko Richardowi Hildebrandtowi, wyższemu dowódcy SS i policji oraz pełnomocnikowi Komisarza Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny w okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie. Wymienione akta procesowe zawierają bogaty materiał dotyczący podejmowanych decyzji w związku z akcjami wysiedleńczymi.

Podstawę źródłową monografii stanowią również dokumenty i materiały hitlerowskiej administracji, opublikowane pod redakcją Szymona Datnera, Janusza Gumkowskiego, Kazimierza Leszczyńskiego i Wacława Szulca w „Biuletynach Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce” (nr 12 i 21). Obejmują one między innymi sprawozdania z konferencji w sprawie akcji wysiedleńczych, wykonania poszczególnych planów wysiedleń, wysyłania wysiedlonych na roboty do Rzeszy, przebiegu wysiedleń z terenów przeznaczonych na poligony wojskowe, a także zamawiania „pociągów specjalnych” dla odtransportowania wyrzuconych z domów ludzi.

W prezentowanej pracy zostały też wykorzystane dokumenty niemieckie, opublikowane pod redakcją Czesława Łuczaka i Kazimierza Pospieszalskiego w serii „Documenta Occupationis” (nr 5 i 8) oraz raporty Sekcji Zachodniej Departamentu Informacji i Prasy Delegatury Rządu RP na Kraj, opublikowane pod redakcją Zbigniewa Mazura, Aleksandry Pietrowicz i Marii Rutowskiej przez Instytut Zachodni w Poznaniu.

Ujęcie tematu wysiedleń od strony ich realizacji, odtworzenie przebiegu wysiedleń oraz uwzględnienie liczby wysiedlonych rodzin, aby ukazać ilość zagarniętych nieruchomości, było możliwe dzięki dostępowi do ankiet Głównej i Okręgowych Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce. Ankiety zostały zebrane w latach 1968–1972 za pośrednictwem powiatowych rad narodowych, prezydiów gromadzkich rad narodowych, komend Milicji Obywatelskiej, władz terenowych i bezpośrednio od żyjących jeszcze świadków lub osób, których dotknęły wysiedlenia. Zebrane ankiety zostały poddane weryfikacji stosowanej wobec źródeł masowych. W tym wypadku były to głównie materiały dochodzeniowo-śledcze zarówno polskie, jak i niemieckie, oraz materiały archiwalne dotyczące obozów przesiedleńczych. Ankiety, które zawierały informacje niepotwierdzone przez materiały śledcze lub archiwalne, zostały odrzucone.

Ankiety stanowią bardzo ważną bazę źródłową prezentowanej pracy. Wykorzystanie ich pozwoliło na uzyskanie obrazu akcji wysiedleńczych, między innymi sposobu i warunków, w jakich dokonywano wysiedleń, dalszego losu wysiedlonych rodzin z poszczególnych gmin i miejscowości, zbrodni popełnianych podczas wysiedlania oraz odstępstw od założeń zawartych w planach wysiedleńczych.

Źródłem, które także w pewien sposób naświetla przebieg wysiedleń, są wszelkie relacje i wspomnienia osób, które przeżyły brutalne wyrzucenie z miejsca zamieszkania, przebywały w obozach przesiedleńczych lub były rewidowane i selekcjonowane w punktach zbornych, a następnie deportowane do pracy przymusowej albo wywożone do Generalnego Gubernatorstwa i pozostawiane samym sobie. Opublikowane relacje i wspomnienia z akcji wysiedleńczych również wykorzystano w prezentowanej pracy.

Praca składa się z pięciu rozdziałów. W rozdziale pierwszym zostały omówione zakrojone na szeroką skalę plany przebudowy demograficznej ziem polskich wcielonych do Rzeszy. W rozdziale tym ukazano grupy etnicznych Niemców (volksdeutschów) zamieszkujących tereny na wschód od granic Rzeszy, którzy mieli zostać przeniesieni na przyłączone ziemie w ramach akcji „Heim ins Reich” (powrotu do Rzeszy). Przedstawiono ustalenia dotyczące sposobu przeprowadzania akcji wysiedleńczych Polaków i osadzania Niemców. Wiele miejsca przeznaczono na omówienie aparatu wysiedleńczego, przeprowadzającego akcje wysiedleńcze ludności polskiej. Wspomniano też o sztabach osiedleńczych SS, które opracowywały plany osiedleńcze kolonistów niemieckich, oraz o ekspertach rasowych dokonujących selekcji rasowych.

Następne cztery rozdziały ułożono według kryteriów geograficznych i chronologicznych. Każdy z rozdziałów poświęcony jest jednej z czterech jednostek administracyjnych utworzonych na ziemiach włączonych: okręgowi Gdańsk–Prusy Zachodnie, okręgowi Kraj Warty, rejencji ciechanowskiej i prowincji górnośląskiej. Kryterium chronologiczne uwzględnia natomiast tzw. krótkofalowe plany wysiedleńcze, według których niemiecki okupant wysiedlał miejscową ludność. W 1939 r. realizowano pierwszy plan krótkofalowy (1. Nahplan), w 1940 r. plan przejściowy i drugi plan krótkofalowy (Zwischenplan, 2. Nahplan), w 1941 r. trzeci plan krótkofalowy (3. Nahplan), w 1942 r. rozszerzony trzeci plan krótkofalowy (Erweiterter 3. Nahplan). Wysiedlenia w 1943 r. stanowiły kontynuację rozszerzonego planu trzeciego, natomiast w 1944 r. uległy one pewnemu ograniczeniu ze względu na sytuację Rzeszy na frontach. Kolejność omówienia sytuacji w poszczególnych okręgach, rejencjach, powiatach i gminach została uzależniona od daty objęcia masowymi wysiedleniami danej jednostki administracyjnej oraz od liczby rodzin dotkniętych wysiedleniami.

W każdym z czterech rozdziałów omówiono podział administracyjny utworzonych okręgów, rejencji i prowincji, obozy przesiedleńcze, które okupant zorganizował tam dla wysiedlanych Polaków, oraz wszelkie decyzje dotyczące wysiedleń, podjęte w związku ze zmieniającą się sytuacją w danym okręgu.

Następnie został przedstawiony przebieg wysiedleń w poszczególnych gminach, powiatach i rejencjach, realizowany w ramach konkretnego planu krótkofalowego. Opis objął, poza wysiedleniami zorganizowanymi, także te określane jako wysiedlenia „dzikie”, charakterystyczne zwłaszcza dla okręgu Kraj Warty i okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie, oraz akcję wysiedleńczą osób, które okupant zaliczył do „elementu aspołecznego”.

Efekt wysiedleń przeprowadzonych przez okupanta w każdej rejencji został przedstawiony za pomocą danych o liczbie miast i miejscowości wiejskich objętych wysiedleniami oraz danych o liczbie wysiedlonych rodzin i osób. Dane dotyczące liczby wysiedlonych rodzin najdobitniej charakteryzują rozmiar akcji, ukazują bowiem ilość gospodarstw rolnych, warsztatów rzemieślniczych, sklepów i mieszkań, które stały się własnością niemiecką. To wszystko pokazuje, w jakim tempie germanizowano ziemię.

Należy zaznaczyć, że prezentowane dane zaczerpnięte z ankiet nie wymieniają pełnej liczby wysiedlonych rodzin lub osób. Ankiety nie zostały bowiem wypełnione z jednakową dokładnością. W jednych podano nie tylko liczbę rodzin i osób wysiedlonych z danej miejscowości, ale nawet wielkość zagarniętych gospodarstw. Inne natomiast informują o wysiedleniu wszystkich mieszkańców wsi bez podania liczby wysiedlonych osób lub stwierdzają jedynie, że wysiedlono kilka rodzin, nie podając dokładnej liczby. W takich wypadkach w pracy zostało użyte określenie „co najmniej” lub „około”.

Należy także zaznaczyć, że nie we wszystkich wsiach istniejących w II Rzeczypospolitej można było przeprowadzić ankietyzację, ponieważ wiele wsi w wyniku działań okupanta przestało istnieć, jak na przykład te, których tereny przeznaczono na poligony wojskowe lub poligony Waffen SS. Po wysiedleniu z nich mieszkańców wszystkie istniejące zabudowania były burzone lub palone. Burzono też domy mieszkalne i budynki gospodarcze we wsiach, których tereny przeznaczono na utworzenie dużych posiadłości ziemskich. Jako przykład może służyć majątek Krasne w powiecie ciechanowskim, który powstał w wyniku połączenia 160 gospodarstw rolnych po uprzednim wysiedleniu rodzin rolniczych i spaleniu zabudowań. Niszczono również zabudowania mniejszych gospodarstw, scalanych w gospodarstwa duże i przekazywane nasiedlanym Niemcom. Ludność wysiedlona z takich miejscowości nie miała po zakończeniu wojny do czego wracać i osiedlała się w innych miejscach, co utrudniało spisanie relacji. Ze względu na to, że dane dotyczące wysiedleń zawarte w ankietach są niepełne, w pracy zostały podane liczby rodzin i osób wysiedlonych z okręgów i rejencji zawarte w końcowych sprawozdaniach Centrali Przesiedleńczej w Poznaniu oraz ustalone w wyniku wcześniejszych badań[6].

Na ziemiach włączonych do Rzeszy władze hitlerowskie poddały przemieszczeniom także obywateli polskich narodowości żydowskiej i romskiej. Nie zostały one jednak omówione w prezentowanej pracy, ponieważ stanowiły jedynie fazę wstępną do przeprowadzenia zagłady tych grup ludności.

Plany wyrzucenia do Generalnego Gubernatorstwa ludności żydowskiej zamieszkującej tereny wcielone, najliczniej Łódź i powiat łódzki, objęły jedynie niewielką część tej ludności. Do lutego 1940 r. z terenów zaanektowanych wysiedlono około 20 tys. Żydów. W ramach pierwszego planu krótkoterminowego wysiedlono wszystkich Żydów z Poznania, około 1765 osób, oraz wszystkich Żydów z pozostałych powiatów rejencji poznańskiej i zachodnich powiatów rejencji inowrocławskiej. Wysiedlono także około 16 tys. Żydów z Kalisza i powiatu kaliskiego oraz kilka tysięcy ludności żydowskiej z Łodzi i powiatu łódzkiego. Wielu Żydów samorzutnie opuszczało miasta rejencji łódzkiej[7]. Niewielkie grupy ludności żydowskiej wysiedlono z okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie oraz z rejencji ciechanowskiej[8].

Dalsze wysiedlenia ludności żydowskiej zostały przerwane na początku 1940 r. Podjęto decyzję o tworzeniu odizolowanych dzielnic żydowskich oraz umieszczaniu Żydów w obozach pracy przymusowej, których masowe zakładanie przypadło na rok 1940. Choć według planów mieli być wysiedleni wszyscy Żydzi, to Catherine Epstein twierdzi, że wysiedlono ich ograniczoną liczbę, co było spowodowane masowym napływem Niemców bałtyckich, którzy „potrzebowali” miejskich mieszkań i gospodarstw rolnych Polaków należących do klasy średniej, a nie „mieszkań Żydów w łódzkich kamienicach czynszowych”[9].

Przenoszenie w 1940 r. ludności żydowskiej do gett przeprowadzono nie tylko w okręgu Kraj Warty, ale też w okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie i w rejencji ciechanowskiej. W prowincji górnośląskiej ludność żydowską skupiono w gettach na początku 1942 r. Koncentracja Żydów w gettach, które zamknięto w kwietniu 1940 r., oraz w obozach pracy powodowała całkowitą ich izolację i powolną eksterminację w następstwie głodu, chorób i bardzo ciężkich robót.

Uśmiercanie ludności żydowskiej przez prymitywne warunki, ciężką pracę, głód i choroby nie było jedyną metodą eksterminacji tej ludności. Na początku 1942 r. Niemcy przystąpili do masowych deportacji Żydów skupionych w gettach do obozów zagłady. Pierwszy ośrodek zagłady uruchomiono w Chełmnie nad Nerem, gdzie już w grudniu 1941 r. rozpoczęto akcję zagłady Żydów z okręgu Kraj Warty przez uśmiercanie gazem. Kolejne obozy zagłady uruchomiono w Bełżcu, Sobiborze, Treblince, a także w obozach koncentracyjnych KL Auschwitz-Birkenau (Oświęcimiu-Brzezince) i KL Lublin (na Majdanku).

Podobny do losu ludności żydowskiej był los Romów zarówno na terenach Rzeszy, jak i na terenach okupowanych. Rozporządzenia wydane w Rzeszy dotyczące Romów nakazywały rejestrację ludności romskiej, a następnie umieszczenie Romów w ośrodkach odosobnienia. Na ich podstawie również na ziemiach polskich włączonych do Rzeszy władze hitlerowskie dokonały aresztowań Romów przebywających na tym terenie i skoszarowały ich w obozach przejściowych, z których zostali wysiedleni do Generalnego Gubernatorstwa. Część ludności romskiej z okręgu Kraj Warty i rejencji ciechanowskiej została deportowana do obozów koncentracyjnych. Natomiast w okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie prawie wszyscy aresztowani Romowie, w liczbie kilkuset, zostali natychmiast pozbawieni życia. W 1942 r. podjęto ostateczną decyzję dotyczącą zagłady ludności romskiej[10].

W uwagach końcowych zawarto wnioski i uogólnienia podsumowujące wyniki badań. Zostały również przedstawione w syntetyczny sposób wysiedlenia Polaków z ziem, których nie wcielono do Rzeszy, z Białostocczyzny i Zamojszczyzny. Wysiedlenia z Białostocczyzny zostały omówione w związku z powiązaniem okręgu „unią personalną” z Prusami. Krótkie przypomnienie o akcjach wysiedleńczych na Zamojszczyźnie miało na celu ukazanie wysiedleń ludności polskiej, przeprowadzanych podczas działań wojennych na okupowanych terenach, na których okupant zamierzał utworzyć pierwszy niemiecki obszar wysiedleńczy poza granicami Rzeszy.

1. Hitlerowskie założenia polityki wysiedleńczej

1.1. Plany wysiedleńcze

Hitlerowskie wysiedlenia z ziem Polski, jak również z ziem innych krajów Europy okupowanych przez III Rzeszę, związane były z planami dalekosiężnej kolonizacji Wschodu. Kolonizacja ziem wschodnich miała się stać podstawą do powiększenia „przestrzeni życiowej” (Lebensraum) Herrenvolku (narodu panów). Był to postulat ogłoszony w programie NSDAP, w którym naziści domagali się ziemi i terenów w celu osiedlania ludności niemieckiej.

Zamiary kolonizacyjne III Rzeszy w stosunku do Polski zaczęły się ujawniać od początku 1939 r. w czasie bezpośrednich przygotowań do inwazji na Polskę. Podczas spotkania Hitlera z naczelnym dowódcą wojsk lądowych gen. Waltherem von Brauchitschem w marcu 1939 r. mówiono o włączeniu zachodniej części Polski do Rzeszy i zgermanizowaniu włączonych ziem metodą kolonizacji[1]. Przez to określenie rozumiano wysiedlenie z tych ziem ludności tubylczej i osiedlenie na nich Niemców. Zamiary germanizacji zachodniej części Polski zostały przedstawione również na kilka dni przed uderzeniem na Polskę na tajnej konferencji z dowódcami Wehrmachtu, która odbyła się 22 sierpnia 1939 r. w Obersalzbergu. Hitler zakomunikował wówczas, że Polska ma zostać całkowicie zniszczona, a następnie wyludniona i skolonizowana przez Niemców[2].

W sierpniu 1939 r. powstał też pierwszy tajny projekt germanizacji ziem zachodniej części Polski. Został przygotowany przez wydział planowania osadnictwa w Urzędzie Sztabu Przywódcy Chłopów Rzeszy (Stabsamt des Reichsbauernführers), kierowany przez ministra wyżywienia i rolnictwa Rzeszy oraz przywódcę Chłopów Rzeszy i w latach 1932–1938 pierwszego szefa Głównego Urzędu Rasy i Osadnictwa SS (Rasse- und Siedlungshauptamt SS, RuSHA SS) – Richarda Walthera Darrégo. Darré, podobnie jak Himmler, dzielił przekonanie o niemieckiej misji kolonizacyjnej na wschodzie Europy. Wyraził to dobitnie podczas konferencji rolniczej doradców gauleiterów w Weimarze w 1936 r., twierdząc, że cała Europa aż po Ural powinna zostać uznana za „niemieckie tereny osadnicze”[3]. Projekt Darrégo przewidywał przejęcie przez Niemców połowy użytków rolnych na tych ziemiach oraz skupienie w ręku niemieckim połowy samodzielnych gospodarstw. Własnością Niemców miały się stać gospodarstwa powyżej 10 ha. Polakom zaś zamierzano pozostawić jedynie małe zagrody. Projekt zakładał wysiedlenie w ramach tej akcji 200 tys. Polaków. Równocześnie zamierzano osiedlić 64 tys. rodzin kolonistów niemieckich zgodnie z przekonaniem Darrégo, że stan rolników stanowi „właściwy filar społeczeństwa”, zasilający naród niemiecki dopływem „dobrej krwi”[4].

Przygotowany pod auspicjami Darrégo projekt kolonizacji ziem zachodniej Polski nie znalazł uznania w oczach Hitlera i nie wszedł w fazę realizacji. Zadanie stworzenia nowych niemieckich obszarów osiedleńczych i uczynienia z zachodnich ziem Polski nowych niemieckich prowincji chłopskich Hitler powierzył po zakończeniu działań wojennych i pokonaniu Polski w 1939 r. dowódcy SS i policji Heinrichowi Himmlerowi (Reichsführer SS und Chef der Deutschen Polizei), który przyjął tytuł Komisarza Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny (Reichskommissar für die Festigung deutschen Volkstums).

Wydany 7 października 1939 r. przez Hitlera jako Führera i Kanclerza Rzeszy dekret o umacnianiu niemczyzny stał się podstawą do masowych wysiedleń ludności polskiej z terenów włączonych do Rzeszy. Dekret obwieszczał, że Wielka Rzesza Niemiecka po „usunięciu skutków Wersalu w Europie” ma możność osiedlić na tych terenach Niemców żyjących poza państwem niemieckim[5].

W tym czasie, 8 października 1939 r., został również wydany przez Hitlera dekret o przyłączeniu do Rzeszy, strukturze i administracji ziem polskich, określanych jako „wcielone tereny wschodnie” (eingegliederte Ostgebiete). Do Rzeszy wcielono Pomorze, Wielkopolskę, Kujawy, województwo śląskie wraz z Zagłębiem Dąbrowskim, część województwa łódzkiego, zachodnią część krakowskiego, zachodnie i północne Mazowsze oraz powiat suwalski. Tereny wcielone do Rzeszy obejmowały obszar 91,9 tys. km². Na terenach tych utworzono cztery nowe jednostki administracyjne: okręg Rzeszy Gdańsk–Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreussen) i okręg Rzeszy Kraj Warty (Reichsgau Wartheland) oraz rejencję ciechanowską i rejencję katowicką. Z pozostałych obszarów centralnej Polski okupowanych przez Niemcy utworzono Generalne Gubernatorstwo, podporządkowane całkowicie III Rzeszy. Obszar GG wynosił 95,7 tys. km². Tereny wschodnie Rzeczypospolitej przyłączone zostały do ZSRR.

Sformułowano także cel polityki hitlerowskiej na ziemiach włączonych, którym była germanizacja tych ziem przez gruntowne wyrugowanie wszelkich śladów polskości. Język polski, kultura i obyczaje polskie miały być całkowicie wyeliminowane. Polska ludność zasiedziała tu od wieków miała zostać wyniszczona i wysiedlona, a na jej miejsce osiedleni Niemcy. Dobitnie dał temu wyraz namiestnik okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie Albert Forster w przemówieniu wygłoszonym w Gdańsku z okazji 11. rocznicy objęcia przezeń kierownictwa partii narodowosocjalistycznej na tym terenie: „Problem narodowości jako zasadniczy problem w naszym okręgu musi zostać tak rozwiązany, że po upływie dziesięciu lat tylko Niemcy będą w tym okręgu”[6].

W celu definitywnego wytępienia polskości na terenach włączonych do Rzeszy planowano – obok wyrugowania języka polskiego i polskiej kultury oraz pozbycia się ludności polskiej i skolonizowania tych terenów ludnością niemiecką – przekształcenie krajobrazu, a także zmianę struktury miast i wsi tak, aby po Polakach nie pozostał nawet najmniejszy ślad. Plany te, zwane „planami uporządkowania przestrzeni” (Raumordnungspläne), mieli przygotować z ramienia Komisarza Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny referenci generalni przy namiestnikach prowincji i prezydentach rejencji. Zakładano, że na obszarach wiejskich nie będzie rozwijany przemysł, lecz jedynie rzemiosło związane ściśle z rolnictwem. Mleczarnie, gorzelnie, warsztaty naprawcze maszyn rolniczych, cegielnie i tartaki miały zostać usytuowane jedynie w tzw. wsiach głównych, liczących od 800 do 1000 mieszkańców, które stanowiły odpowiednik wsi gminnych. We wsiach głównych planowano zakładanie siedzib władz gminnych, pomieszczeń dla NSDAP oraz innych organizacji. Wokół tych wsi miały powstawać wsie obejmujące skupiska „zagród dziedzicznych”. Jedna wieś główna miała skupiać wokół siebie od 8 do 10 wiosek z ludnością liczącą około 500 osób.

Na rozwój przemysłu przeznaczono tzw. miasta średnie, które miały powstawać tam, gdzie przewidywano warunki komunikacyjne szczególnie korzystne dla powstawania skupisk przemysłowych. Rozwój przemysłu drobnego widziano w niektórych miastach małych. Te, które nie były wiązane z drobnym przemysłem, miały zejść do roli wsi głównych. Decyzję, które małe miasta mają nimi pozostać, podejmował Komisarz Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny. Plany przewidywały też tworzenie miast wielkich, spełniających rolę punktów ogniskowych dla rozległych terenów[7].

Przygotowanie szczegółowego programu polityki na okupowanych ziemiach polskich kierownictwo III Rzeszy zleciło Urzędowi do spraw Polityki Rasowej NSDAP (Rassenpolitisches Amt der NSDAP). Program został opracowany przez dr. Erharda Wetzla, kierownika biura doradczego Urzędu do spraw Polityki Rasowej, i dr. Gerharda Hechta, kierownika oddziału dla volksdeutschów w tym urzędzie. Przedstawiono go władzom III Rzeszy 25 listopada 1939 r. w postaci obszernego memoriału zatytułowanego „Sprawa traktowania ludności byłych polskich obszarów z rasowo-politycznego punktu widzenia”[8].

W memoriale omówiono nie tylko całokształt polityki hitlerowskiej na ziemiach polskich, ale zawarto uzasadnienie nakreślonych zadań, stwierdzając, że problem „traktowania ludności byłego polskiego obszaru państwowego jest problemem zarówno rasowo-politycznym, jak i narodowo-politycznym”. Podkreślony został przede wszystkim problem narodowo-polityczny uwagą, że „przeważająca część ludności polskiej na nowych obszarach wschodnich nie nadaje się do zasymilowania raczej z narodowo-politycznych niż rasowych względów”[9]. Stwierdzono, że zarówno przywiązanie Polaków do własnego narodu, jak i „wrogi stosunek do Niemców” nakazują zrezygnowanie z wszelkich prób asymilacji. Dalej podkreślono, że zdecydowanie polsko usposobiona ludność, nawet rasowo wartościowa, powinna zostać wysiedlona, a na jej miejsce osiedleni Niemcy.

Nakreślono także plan wysiedleńczy. Przede wszystkim do wysiedlenia z terenów włączonych do Rzeszy wskazano „wszystkich bez wyjątku” Polaków, którzy przybyli na te tereny po 1918 r., charakteryzując ich jako świadomych pod względem politycznym i narodowym Polaków (Nationalpolen) oraz bojowników sprawy polskiej[10]. Następnie postulowano wysiedlenie „w całości i niezwłocznie” polskiej inteligencji, którą uważano za najbardziej niebezpieczną warstwę społeczeństwa. Wskazywano przede wszystkim na polskich księży i nauczycieli, wielkich właścicieli ziemskich i kupców oraz wyższych urzędników, a także członków polskich związków i organizacji.

Z wysiedleń do Generalnego Gubernatorstwa sugerowano wyłączyć Polaków zaliczonych do „neutralnie usposobionych, od dawna osiadłych warstw ludności”. Grupa ta miała obejmować głównie drobnych rzemieślników, niższych urzędników oraz częściowo ludność wiejską. Osoby zaliczone do niej należało poddać badaniom rasowym, aby ocenić, jak dalece możliwe jest ich zniemczenie. Uważano, że tylko pewien procent tych osób będzie mógł być rzeczywiście zniemczony, ponieważ warstwa ta jest nosicielem idei Wielkiej Polski, umacnianej przez Kościół.

Wobec przewidywań, że tylko nieznaczna część „rasowo wartościowych” osób będzie mogła zostać zniemczona, zalecano rabunek polskich dzieci przez odbieranie ich rodzicom podczas akcji wysiedleńczej. Odbierane „rasowo wartościowe” dzieci nie mogły mieć więcej niż 8–10 lat, ponieważ tylko do tego wieku przewidywano ich dogłębne zniemczenie. Dzieci miały być wychowywane w Starej Rzeszy (Altreich), w odpowiednich zakładach wychowawczych, podobnie jak „rasowo wartościowe” dzieci, których rodzice zginęli na wojnie.

Zalecano wprowadzenie zasady divide et impera, która miała służyć rozbijaniu polskości przez tworzenie drobnych grup pozornie uprzywilejowanych. Należeli do nich Mazurzy, Ślązacy i tak zwani Wasserpolacy oraz część Kaszubów, która – zdaniem autorów memoriału – nie miała poczucia polskości. Grupy te oddzielono od Polaków i określono „mniejszościami słowiańskimi”. Uważano, że istnieje możliwość ich zniemczenia i przestrzegano przed tworzeniem warunków do narodowego umacniania i polityki narodowej. Za Kaszubami orędował Reichsführer SS Heinrich Himmler oraz Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Rzeszy. Uważali oni, że ludność kaszubska, zamieszkała poza Kościerzyną, nadaje się do szybkiej germanizacji. Przeciwne stanowisko zajmował namiestnik okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie, który sprzeciwiał się traktowaniu Kaszubów jako „mniejszości słowiańskiej”[11].

Sugerowano, aby na terenach włączonych do Rzeszy nasiedlano niemieckich chłopów, rzemieślników oraz kupców z „pozostałego polskiego terenu” i „przyznanych Rosji obszarów wschodnich”, a także Niemców bałtyckich. Radzono, aby osadnictwo niemieckie następowało w zwartych grupach w pasie szerokości 150–200 km od granicy ze Starą Rzeszą aż do granicy z GG. Pas ten miał tworzyć chłopski obszar obronny. Postulowano, aby osiedleńcy uzyskali zarówno w mieście, jak i na wsi poczucie przestrzeni i swobody i zalecano, aby cała ziemia została wywłaszczona na korzyść niemieckich osadników. Przewidywano także reemigrację Niemców z Azji, Australii i Ameryki, do której warunki miały powstać dopiero po wojnie.

Poglądy zawarte w memoriale, postulujące germanizację ziemi oraz zniszczenie narodu polskiego, zostały poparte przez kierownictwo Rzeszy. Przedstawiony program był następnie konkretyzowany w posunięciach Komisarza Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny.

Na podstawie zaakceptowanego memoriału w maju 1940 r. zostały opracowane przez Himmlera wytyczne „Kilka myśli o traktowaniu obcoplemiennych na wschodzie”[12]. W wytycznych zawarł on krótkie konkretne zalecenia dotyczące metod dławienia narodu polskiego, zarówno na ziemiach włączonych do III Rzeszy, jak i w Generalnym Gubernatorstwie. Zalecał rozbijanie polskości przez wyłonienie ze społeczeństwa polskiego uprzywilejowanych w stosunku do Polaków grup, jak górale czy Kaszubi. Ich istnienie miało być oczywiście zjawiskiem przejściowym. „W ciągu niewielu lat... w ciągu 4 do 5 lat na przykład pojęcie »Kaszubi« musi stać się nieznane, ponieważ kaszubskiego narodu już nie będzie”[13]. Propagował też likwidację polskości przez germanizowanie dzieci i młodzieży do lat 10, zakwalifikowanej jako „rasowo wartościowej”, i kierowanie jej do Rzeszy. Pozostałych Polaków zamierzano przekształcić w ciągu 10 lat w „pozbawiony przywództwa lud roboczy”, który będzie dostarczał Niemcom robotników sezonowych.

Założenia dotyczące hitlerowskiej polityki przestrzennej w zaanektowanej części Polski zostały również opracowane przez profesora rolnictwa i polityki rolnej na Uniwersytecie w Berlinie, Konrada Meyera-Hetlinga, eksperta do spraw rolnictwa i planowania przestrzennego oraz kierownika Urzędu Planowania SS dla wcielonych Ziem Wschodnich (SS-Planungsamt für die eingegliederten Ostgebiete), a od 1941 r. kierownika głównego wydziału planowania w Urzędzie Komisarza Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny. Wydział ten był centralnym ośrodkiem prac dotyczących przekształcenia Europy Wschodniej w strefę wpływów niemieckich. W memoriale przedstawionym na początku 1940 r. „Podstawy planowania dla budowy terenów wschodnich” zostały omówione przede wszystkim zasady kształtowania przestrzennego i osadniczego w Kraju Warty i na Pomorzu[14]. Stwierdzono tam m.in., że warunkiem zrealizowania projektowanych przedsięwzięć jest usunięcie „ludności obcej” i silniejsze związanie osadzonych Niemców z ziemią zgodnie z przeświadczeniem, że rolnicy stanowią właściwy „filar społeczeństwa”. W związku z tym planowano wysiedlić 4 miliony Polaków oraz zakładano, że 70 proc. niemieckich osiedleńców będą stanowić chłopi.

W ramach planowej realizacji niemczenia zaanektowanej części Polski zaproponowano wydzielenie specjalnych stref osadnictwa oraz utworzenie tzw. wału granicznego. Wał zasiedlony ludnością niemiecką miał przebiegać wzdłuż granicy z Generalnym Gubernatorstwem i oddzielać Polaków z ziem zaanektowanych od Polaków z GG. Ze Starą Rzeszą miał być połączony szerokim pomostem, przebiegającym od północnego wschodu na zachód, zasiedlonym ludnością niemiecką. Na pomost ten przewidziano tereny ciągnące się od Grudziądza, Sępólna, Chełmna i Bydgoszczy przez Gniezno, Wrześnię, Poznań po Szamotuły, Nowy Tomyśl, Oborniki. Wał graniczny i pomost miały stanowić pierwszą strefę osadnictwa, w związku z tym planowano dokonać na tym obszarze pospiesznej kolonizacji i szybkiego wysiedlania Polaków. Projektowano osiedlić tam 1,8 mln Niemców. Ponad 800 tys. nasiedlonych rodzin mieli stanowić chłopi, z czego około 100 tys. niemieckich rodzin chłopskich planowano przesiedlić z Rzeszy.

Przedstawione założenia, podobnie jak opracowane memoriały, zostały przyjęte jako podstawy planowania przestrzennego w Urzędzie Komisarza Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny. Skorygowany został natomiast przez Himmlera plan pierwszej strefy osadnictwa, która została rozszerzona na północnym wschodzie o tereny między Gdynią, Tczewem, Kościerzyną i Świeciem. Na południe od tej strefy zostały włączone powiaty Kalisz i Ostrów, na północnym zachodzie zaś Czarnków, Szubin i Żnin.

Memoriały i założenia omawiające węzłowe kierunki polityki na ziemiach włączonych do Rzeszy i zalecające wysiedlenie Polaków z tych terenów nie dotyczyły ludności polskiej w Generalnym Gubernatorstwie. Projekty wysiedleń Polaków z tego terenu zawierał Generalny Plan Wschodni (Generalplan Ost), opracowywany równolegle z planami agresji militarnej.

Wraz z podbijaniem Europy Wschodniej kierownictwo Rzeszy tworzyło projekty politycznego ukształtowania tej części kontynentu pod hegemonią Niemiec i po zwycięskim dla Niemiec zakończeniu wojny powiększenia na jej terenie „przestrzeni życiowej Wielkiej Rzeszy”. Najwcześniejsze informacje o planach ludnościowej ekspansji III Rzeszy na Wschód zawierało przemówienie SS-Obergruppenführera Reinharda Heydricha, wygłoszone 2 października 1941 r., po objęciu przez niego urzędu protektora Czech i Moraw, w którym nakreślił perspektywę trwałego skolonizowania Europy Wschodniej[15].

W tym też czasie, na przełomie lat 1941 i 1942, został opracowany w Głównym Urzędzie Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA) Generalny Plan Wschodni, który zawierał szczegółowe wytyczne dla przyszłej polityki w Europie Wschodniej po jej podboju. Był to dokument ściśle tajny, sporządzony w kilku egzemplarzach i dostępny tylko najwyższym władzom Niemiec hitlerowskich. Zasadniczym celem Generalnego Planu Wschodniego było zniemczenie olbrzymich obszarów europejskich. Planowano przesunięcie etnicznej granicy Rzeszy (Volkstumsgrenze) około tysiąca kilometrów na wschód, rozwijając na tym terenie osadnictwo niemieckie. Obszarami wyznaczonymi na ten cel były ziemie polskie, republiki nadbałtyckie, okręg Petersburga, rejony Ukrainy, Krym i łuk Dniepru. W ciągu 30 lat, w czasie których plan miał zostać zrealizowany, zamierzano z tego terenu, zamieszkanego przez 45 mln mieszkańców, wysiedlić na zachodnią Syberię 31 mln osób uważanych za „rasowo niepożądane”. Pozostali mieszkańcy mieli zostać poddani eksterminacji lub germanizacji, a także zapewnić siłę roboczą dla Niemców. Generalplan Ost był więc planem wyrzucenia z dotychczasowych siedzib wielomilionowych narodów i osiedlenia na ich miejsce Niemców. Oprócz przekształcenia struktury ludnościowej Generalny Plan Wschodni obejmował także inne dziedziny, takie jak reorganizacja sieci drogowej, nowy podział areału rolnego i powstanie nowych miast. Założenia przedstawione w planie kreśliły wizję rolniczego społeczeństwa uprawiającego ziemię oraz zdecentralizowanego przemysłu. Wizję tę Rzesza zamierzała zrealizować po „ostatecznym zwycięstwie”, ale już podczas wojny podjęła konkretne działania[16].

Przygotowywana wielka kolonizacja ziem wschodniej Europy miała objąć obszar całej Polski. Przewidywano całkowitą germanizację ziem polskich, a Generalne Gubernatorstwo miało być tylko etapem przejściowym w akcji wysiedlania Polaków, charakteryzowanych jako „najbardziej zacięty naród”, których zamierzano usunąć na tereny zachodniej Syberii i tam rozproszyć, aby nie mogli stworzyć Wielkiej Polski. W planach hitlerowskich przesiedlenia miały na zawsze rozwiązać kwestię polską w Europie Wschodniej. Pierwszy niemiecki obszar osiedleńczy na terenie GG zdecydowano się utworzyć na Zamojszczyźnie, stanowiącej część dystryktu lubelskiego. Miał on stanowić wzór dla etapów zasiedlania zdobytego Wschodu.

Generalplan Ost był planem długofalowym, którego urzeczywistnienie wymagało czasu i było uzależnione od zwycięskiego zakończenia przez Rzeszę wojny.

Obok planu długofalowego przygotowywano plany umożliwiające natychmiastową realizację wysiedleń na podbitych terenach. Trzy plany krótkofalowe, plan przejściowy i rozszerzony trzeci plan krótkofalowy były przygotowane dla ogółu okręgów i rejencji utworzonych na ziemiach polskich wcielonych do Rzeszy. Dotyczyły kolonizacji tych ziem, która miała doprowadzić w szybkim tempie do głębokich przekształceń w strukturze narodowościowej na przyłączonych terenach. Po wysiedleniu ludności polskiej na ziemie te zamierzano sprowadzić ludność niemiecką zamieszkującą obszary Europy Środkowo-Wschodniej, stanowiącej radziecką strefę wpływów. Rozmowy z rządem radzieckim na ten temat zostały przeprowadzone przez ministra spraw zagranicznych Joachima von Ribbentropa w końcu września 1939 r., natomiast zamiar dokonania wielkich przemieszczeń ludności z tej części Europy ujawnił Hitler w przemówieniu wygłoszonym w Reichstagu 6 października 1939 r. Organizacyjną stroną przemieszczeń miała się zająć Volksdeutsche Mittelstelle (VoMi), organizacja mająca dobre rozeznanie w środowiskach niemieckich stanowiących mniejszości narodowe poza granicami Rzeszy. Kwalifikację volksdeutschów do przesiedlenia według kryterium „wartości rasowej” mieli przeprowadzać eksperci rasowi z Głównego Urzędu Rasy i Osadnictwa SS. Od wyników ich badań uzależniona była zgoda na zajęcie gospodarstwa po wypędzonych Polakach.

Najwcześniej planami osiedleńczymi na ziemiach polskich przyłączonych do Rzeszy objęto Niemców bałtyckich (Baltendeutsche) z Łotwy i Estonii. Mniejszość niemiecka liczyła tam kilkadziesiąt tysięcy osób, zamieszkujących przeważnie miasta. W gminach wiejskich mieszkała niewielka liczba ogółu mniejszości. Już w końcu września 1939 r. zapadła decyzja o wycofaniu ludności niemieckiej z tych państw. Podjęte rozmowy z rządami Łotwy i Estonii zakończyły się podpisaniem protokołów o przesiedleniu Niemców bałtyckich.

Następną grupą Niemców wskazanych na osiedlenie na terenach wcielonych byli mieszkańcy wschodnich kresów II Rzeczypospolitej Polskiej, które we wrześniu 1939 r. zostały zajęte przez Armię Czerwoną. Mniejszości te, zamieszkujące województwa południowo-wschodnie, wołyńskie i białostockie, określano jako Galiziendeutsche, Wolhyniendeutsche i Narewdeutsche. Porozumienie w sprawie przesiedlenia tych Niemców zawarto w Moskwie 3 listopada 1939 r.

Kolejne porozumienia dotyczące przesiedleń objęły Niemców zamieszkałych w Besarabii, Bukowinie i Dobrudży. Podpisano je we wrześniu 1940 r. w Moskwie i w październiku 1940 r. z rządem rumuńskim w Bukareszcie. Niemcy z Besarabii (Besarabiendeutsche) i Niemcy z Dobrudży (Dobrudschadeutsche) była to w przeważającej masie ludność wiejska. Natomiast mniejszość niemiecką zamieszkałą w Bukowinie stanowili urzędnicy, rzemieślnicy, duchowni i nauczyciele. Tylko niewielki procent tej ludności zajmował się rolnictwem.

Na tereny włączone do Rzeszy planowano przesiedlić także Niemców z Generalnego Gubernatorstwa, określanych jako Weichseldeutsche. Byli to Niemcy z Chełmszczyzny i Lubelszczyzny.

Akcje przesiedleńcze Niemców z Europy Wschodniej na tereny przyłączone do Rzeszy objęły również Niemców czarnomorskich (Schwarzmeerdeutsche) z terenów południowej Ukrainy i okręgu Rostowa nad Donem. Do przesiedleń Niemców czarnomorskich przystąpiły władze III Rzeszy wtedy, gdy wojska niemieckie zaczęły ponosić klęski na froncie wschodnim. Wcześniej planowano użycie tej mniejszości do akcji kolonizacyjnej określonych terenów ZSRR. Pierwsze transporty uchodźców ruszyły w 1942 r. na zaplecze frontu, na Wołyń w okolice Żytomierza. Jesienią 1943 r., gdy Wehrmacht zaczął się już wycofywać z Krymu, przesiedleniami objęto Niemców z okolic Kijowa, Rostowa, Mariampola, Żytomierza i Krymu. Ewakuowanych volksdeutschów osadzano w obozie pod Łodzią, gdzie byli poddawani selekcji rasowej. Część z nich pozostawiono w Kraju Warty, część natomiast wywieziono do Starej Rzeszy jako siłę roboczą.

Sprowadzanie Niemców na tereny przyłączone do Rzeszy w ramach germanizacji tych ziem zostało zsynchronizowane z wysiedlaniem ludności miejscowej. Masową, zorganizowaną akcję wysiedleńczą otworzyć miało zarządzenie Himmlera 1/II z 30 października 1939 r., które było rozporządzeniem wykonawczym do dekretu Hitlera z 7 października 1939 r.[17] Zarządził on, aby od listopada 1939 do lutego 1940 r. z ziem polskich włączonych do Rzeszy zostały przeprowadzone następujące wysiedlenia:

– z „dawnych polskich, obecnie niemieckich prowincji” wszystkich Żydów,

– z okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie wszystkich Polaków przybyłych tam z tzw. Kongresówki,

– z okręgu Rzeszy Kraj Warty, z prowincji Prusy Wschodnie oraz z prowincji Śląsk „wrogo usposobionych Polaków”.

Plan wysiedlenia mieli ustalić wspólnie wyżsi dowódcy oraz inspektorzy SS i policji. Mieli także określić dystrykt w Generalnym Gubernatorstwie, do którego należało przesiedlać ludność z poszczególnych prowincji. Za zorganizowanie i wysłanie transportów byli odpowiedzialni wyżsi dowódcy SS i policji w obrębie swojego obszaru. Za ulokowanie wysiedlonych osób w nowym miejscu miał odpowiadać samorząd Generalnego Gubernatorstwa.

Zarządzenie to zostało 4 listopada 1939 r. przesłane do wyższych dowódców SS i policji w poszczególnych okręgach, które utworzono na ziemiach włączonych do Rzeszy, oraz dowódców w prowincji Prusy Wschodnie i Śląsk. Otrzymali je:

– SS-Gruppenführer Wilhelm Rediess, wyższy dowódca SS i policji w prowincji Prusy Wschodnie, w której skład włączono ziemie północnego Mazowsza (Regierungsbezirk Zichenau);

– SS-Gruppenführer Erich von dem Bach-Zelewski, wyższy dowódca SS i policji prowincji Śląsk;

– SS-Gruppenführer Richard Hildebrandt, wyższy dowódca SS i policji w okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie;

– SS-Gruppenführer Wilhelm Koppe, wyższy dowódca SS i policji w okręgu Rzeszy Kraj Warty.

Zarządzenie 1/II Himmlera zostało wysłane także do SS-Gruppenführera Wilhelma Krügera, wyższego dowódcy SS i policji w Generalnym Gubernatorstwie.

Wyżsi dowódcy SS i policji w wymienionych jednostkach administracyjnych zostali mianowani pełnomocnikami Komisarza Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny (Der Beauftragte des Reichskommissars für die Festigung deutschen Volkstums) i upoważnieni do wydawania dalszych wytycznych dotyczących organizacji wysiedleń.

8 listopada 1939 r. odbyła się w Krakowie pierwsza konferencja wyższych dowódców SS i policji, którzy otrzymali zarządzenie Himmlera. Tematem narady było omówienie technicznych szczegółów przy realizacji wysiedleń oraz ulokowanie i osiedlenie volksdeutschów z krajów bałtyckich i Wołynia. Uzgodniono wówczas i przedstawiono Himmlerowi plan przewidzianych wysiedleń. Proponowano tam wysiedlenie do końca lutego 1940 r. z okręgów Rzeszy Gdańsk–Prusy Zachodnie i Kraju Warty oraz z Górnego Śląska i ziem włączonych do Prus Wschodnich wszystkich Żydów oraz Polaków przybyłych tam z Kongresówki. Pozostali Polacy mieli być poddani badaniu przez komisje ekspertów rasowych, czy należy uznać ich za Polaków, czy volksdeutschów. Rozpoczęcie wysiedleń Polaków uznanych za niepożądanych przewidziano na początek 1941 r.[18]

W sprawie planów zmieniających strukturę narodowościową na ziemiach wcielonych do Rzeszy wypowiedział się także szef Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy Reinhard Heydrich, któremu to urzędowi powierzono zadanie centralnego planowania akcji wysiedleńczych. W dalekopisie z 28 listopada 1939 r., skierowanym do wyższych dowódców SS i policji oraz inspektorów Policji Bezpieczeństwa w Krakowie, Wrocławiu, Poznaniu, Gdańsku i Królewcu, poinformował o sposobie realizacji wysiedleńczego planu krótkofalowego i długofalowego, nakazując, by plan krótkofalowy przeprowadzić do 16 grudnia, jeszcze przed spisem ludności w grudniu 1939 r. W tym czasie głównie w okręgu Kraj Warty musi zostać osiedlonych około 40 tys. Niemców bałtyckich, dlatego 80 tys. Żydów i Polaków należy wysiedlić do Generalnego Gubernatorstwa. Decyzję, w których miejscowościach zostanie przeprowadzona akcja wysiedleńcza oraz kiedy i ile osób ma być usuniętych z poszczególnych powiatów, miał podjąć inspektor Policji Bezpieczeństwa i SD z polecenia wyższego dowódcy SS i policji.

Decyzja o przeprowadzeniu rejestracji ludności na ziemiach zaanektowanych zapadła na szczeblu centralnym w listopadzie 1939 r. Jej celem było nie tylko uzyskanie informacji o ogólnej liczbie ludności zamieszkującej nowo zdobyty teren, ale także rozeznanie w strukturze narodowościowej. Rejestracja ludności miała wyjaśnić kwestię przynależności narodowej oraz języka ojczystego ludności zamieszkującej tereny wcielone do III Rzeszy. Wydano wówczas odpowiednie zarządzenia wykonawcze, które w formie załączników zawierały tekst formularzy spisowych oraz instrukcje o sposobie przeprowadzania spisu. Formularze należało wypełnić w języku niemieckim i przedłożyć w urzędzie spisowym wraz z dowodami osobistymi, wydanymi jeszcze przez polskie urzędy.

W celu sprawnego dokonania spisu polecono wstrzymać akcję wysiedleńczą na czas jego przeprowadzania. Dlatego też Heydrich zalecał w swym dalekopisie wysiedlenie do tego czasu tylu Polaków i Żydów, aby mogli zostać umieszczeni przybywający Niemcy bałtyccy. Zapowiedział, że projekt długoterminowego planu wysiedleń obejmującego całokształt akcji wysiedleńczych na terenach włączonych do Rzeszy zostanie opracowany w Głównym Urzędzie Bezpieczeństwa Rzeszy i będzie realizowany od stycznia 1940 r. na podstawie danych ze spisu ludności[19].

Wstępna konferencja dotycząca realizacji wysiedleń odbyła się w Berlinie 4 stycznia 1940 r. pod przywództwem SS-Hauptsturmführera Adolfa Eichmanna. Omówiono na niej warunki dotychczasowych wysiedleń, stwierdzając dużą śmiertelność wśród osób wysiedlanych w trakcie przeprowadzania akcji. Następnie sformułowano zasady, które musiały być bezwzględnie przestrzegane w toku wysiedleń, jak na przykład rewidowanie wysiedlonych osób i informowanie o wysiedleniu Głównego Urzędu Powierniczego Wschód (Haupttreuhandstelle Ost), powołanego, aby zabezpieczyć jednolite zarządzanie własnością, z której wyrzucono Polaków, oraz przeprowadzić „zajęcie ruchomości” wysiedlanych rodzin. Uzgodniono również, że odchodzący do Generalnego Gubernatorstwa transport powinien obejmować 1000 wysiedlonych osób[20].

Kolejna narada w sprawie dalszych planów przesiedleńczych, której przewodniczył Heydrich, odbyła się w Głównym Urzędzie Bezpieczeństwa Rzeszy 30 stycznia 1940 r. Narada została zwołana na zarządzenie Reichsführera SS, „aby ustalić ze wszystkimi odnośnymi komórkami jednolitą linię postepowania” podczas realizowania przesiedleń[21]. Zamiarem władz niemieckich było osiedlenie na terenach włączonych do Rzeszy Niemców wołyńskich – niemal wyłącznie ludności wiejskiej. Zakładano, że niezbędne będzie przygotowanie około 20 tys. gospodarstw rolnych, stąd też przyjęto wysiedlenie około 120 tys. Polaków. Zadaniem władz okupacyjnych w okręgach utworzonych na ziemiach polskich wcielonych do Rzeszy, które miały przyjąć niemieckich przesiedleńców z Wołynia, było ustalenie liczby polskich właścicieli gospodarstw, zakwalifikowanych do wysiedlenia. Dane te polecono następnie przekazać referentowi z referatu IV D4, na którym spoczywał obowiązek centralnego kierowania przesiedleniami, w celu sporządzenia planu przesiedleń.

Na naradzie tej ustalono także sposób przeprowadzenia całej akcji. Miała być tak zrealizowana, aby nie zostały przerwane prace na roli. W tym celu osiedlanych Niemców wołyńskich zamierzano przewozić samochodami ciężarowymi do wybranych miejsc i wymieniać z dotychczasowymi polskimi właścicielami, aby gospodarstwo nie stało opustoszałe i nie czekało na niemieckich osadników. Na naradzie ustalono także, że w interesie Niemców bałtyckich powinni zostać wysiedleni – głównie z miast – właściciele mieszkań i warsztatów.

Wysiedlonych Polaków planowano gromadzić w obozach przejściowych Centrali Przesiedleńczej, gdzie mieli zostać poddani wstępnej selekcji rasowej. Rodziny, które zrobiły pozytywne wrażenie pod względem rasowym, zamierzano kierować do specjalnie utworzonego obozu rasowego w Łodzi w celu przeprowadzenia szczegółowych badań rasowych. Osoby „wartościowe rasowo” należało zachować jako siłę roboczą na terenach zaanektowanych lub skierować do Rzeszy w celu zniemczenia, co oznaczało wykorzystanie ich także jako siły roboczej głównie w rolnictwie. Dostarczenia do Niemiec w możliwie jak najkrótszym czasie 1,5 miliona polskich robotników żądał minister wyżywienia i rolnictwa Rzeszy, Richard Walther Darré. Polacy ocenieni jako „mało wartościowi rasowo” byli wysiedlani do Generalnego Gubernatorstwa.

Narady, na których przedstawiciele Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy, Ministerstwa Pracy oraz urzędów pracy w Poznaniu i Gdańsku omawiali kwestię skierowania do prac rolnych w Rzeszy wysiedlonych polskich rolników, odbyły się 5 i 11 stycznia 1940 r. Ustalono wówczas, że w celu uniknięcia dwukrotnego przesiedlania Polaków z okręgów wschodnich do GG, a stamtąd do Rzeszy należy rozważyć przeprowadzenie selekcji odpowiednich sił roboczych do robót rolnych jeszcze przed wywiezieniem ich do Generalnego Gubernatorstwa[22].

Podczas realizacji planu pośredniego i drugiego planu krótkofalowego z wysiedleń miała zostać wyłączona ludność mazurska i część ludności kaszubskiej. Wysiedlenia Mazurów i Kaszubów miały zostać przeprowadzone po „badaniach rasowych”.

Konferencja w sprawie realizacji trzeciego planu krótkofalowego została zwołana przez Eichmanna w Berlinie w grudniu 1940 r. Jej celem było omówienie warunków przeprowadzenia przewidzianej na 1941 r. akcji osiedlania Niemców z Besarabii, Bukowiny i Dobrudży oraz w dalszym ciągu Niemców bałtyckich. Zrealizowanie celu wymagało wysiedlenia „wysokiej liczby” Polaków, ponieważ w celu utworzenia jednego gospodarstwa dla Niemców planowano łączenie pięciu lub sześciu drobnych gospodarstw polskich[23]. Oznaczało to wysiedlenie pięciu lub sześciu rodzin polskich rolników, aby osiedlić jedną rodzinę niemiecką. Plan ten w postaci „rozszerzonego trzeciego planu krótkofalowego” realizowano także przez cały 1942 r.

Wysiedlenia ludności polskiej kontynuowano w latach 1943–1944, mimo pogarszającej się sytuacji Rzeszy na frontach. Władzom niemieckim chodziło tym razem o stworzenie możliwości przesiedlenia Niemców czarnomorskich i zatrudnienia ich na miejscu wysiedlonych Polaków.

1.2. Aparat wysiedleńczy

Wysiedlenie setek tysięcy Polaków z włączonych do Rzeszy ziem polskich oraz sprowadzenie z zagranicy i osiedlenie na ich miejsce osadników niemieckich wymagało odpowiednio wielkiego i sprawnego aparatu wysiedleńczego. Organizacją tego aparatu zajmował się Komisarz Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny oraz jego pełnomocnicy.

Zadanie centralnego planowania wysiedleń ludności polskiej miał realizować, zgodnie z rozkazem Himmlera, kierowany przez SS-Gruppenführera Reinharda Heydricha Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy, działający w ścisłym porozumieniu z Urzędem Komisarza Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny. Podejmował on zasadnicze decyzje w sprawie wysiedleń. Koordynowanie i kierowanie całością akcji wysiedlania Polaków i osiedlania Niemców przekazano utworzonemu w grudniu 1939 r. referatowi IV D4, którego kierownictwo objął SS-Sturmbannführer Adolf Eichmann jako specjalny referent Heydricha.

Organizacja wysiedleń i przeprowadzanie akcji wysiedleńczych powierzone zostały wyższym dowódcom SS i policji, którzy powołali specjalne placówki zajmujące się sprawami wysiedleńczo-osadniczymi. Pierwszą taką placówką był Specjalny Sztab do Wysiedlania Polaków i Żydów (Sonderstab für die Aussiedlung von Polen und Juden), powołany 11 listopada 1939 r. w Poznaniu przez wyższego dowódcę SS i policji na Kraj Warty – Wilhelma Koppego. Sztab został wkrótce przemianowany na Urząd do spraw Przesiedlania Polaków i Żydów (Amt für Umsiedlung der Polen und Juden), kierowany przez SS-Sturmbannführera Alfreda Rappa, szefa okręgowego urzędu SD w Poznaniu. Rapp utworzył także ekspozytury urzędu przesiedleńczego w Kraju Warty i obsadził je aktywnymi działaczami SD i SS.

W kwietniu 1940 r. na mocy zarządzenia Komisarza Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny urząd przesiedleńczy został przemianowany na Centralę Przesiedleńczą (Umwandererzentralstelle, UWZ) z siedzibą w Poznaniu. Kierownikiem Centrali został inspektor Policji Bezpieczeństwa i SD – SS-Standartenführer Ernst Damzog. Do zadań powołanej Centrali należała realizacja drugiego planu krótkofalowego, w ramach którego zamierzano przeprowadzić masowe wysiedlenia ludności polskiej. W gospodarstwach wysiedlonych Polaków planowano osadzenie Niemców sprowadzanych głównie z Wołynia i umieszczanych w obozach przejściowych zarządzanych przez Volksdeutsche Mittelstelle. Do Centrali Przesiedleńczej należało także sporządzenie wszystkich spisów i zestawień, nadzorowanie wysiedlania oraz deportacja wysiedlonych Polaków do obozów podległych Oddziałowi Centrali Przesiedleńczej. Oddział Centrali Przesiedleńczej zlokalizowano w Łodzi (Umwandererzentralstelle Posen, Dienststelle Litzmannstadt). Szefem oddziału został SS-Obersturmbannführer Hermann Krumey. Oddział Centrali w Łodzi stał się wkrótce dużym urzędem. Umieszczono tu większość z siedmiu referatów Centrali Przesiedleńczej, m.in. referat, gdzie koordynowano zarządzanie dotyczące wysiedleń. Oddziałowi Centrali Przesiedleńczej w Łodzi podlegały ekspozytury tworzone w powiatach, obejmujące swoim działaniem jeden lub kilka powiatów. Na czele ekspozytur stali kierownicy miejscowych placówek SD. W drugiej połowie 1941 r. przeprowadzono reorganizację ekspozytur. W miejsce kilkunastu niewielkich, obejmujących swą działalnością od jednego do trzech powiatów, utworzono po jednej ekspozyturze dla rejencji poznańskiej, łódzkiej i inowrocławskiej, z których każda obejmowała kilkanaście powiatów.

W 1942 r. zadania oddziału Centrali Przesiedleńczej w Łodzi rozszerzyły się. Komisarz Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny zdecydował, że oddział łódzki zajmie się organizacją i przeprowadzaniem wysiedleń ludności polskiej z Zamojszczyzny. Realizując to zadanie, szef oddziału podlegał formalnie wyższemu dowódcy SS i policji w Generalnym Gubernatorstwie Krügerowi, a nie dowódcy SS i policji w Poznaniu.

W okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie ukształtowanie aparatu przesiedleńczego nastąpiło w 1940 r. Wcześniejsze wysiedlenia były przeprowadzane z inicjatywy władz lokalnych. Kierował nimi wyższy dowódca SS i policji w okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie, pełnomocnik Komisarza Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny, SS-Gruppenführer Richard Hildebrandt. Kierownicza rola Hildebrandta w przeprowadzaniu wysiedleń znalazła swój wyraz w kolejnych konferencjach na temat zasięgu i organizacji wysiedleń, które odbywały się pod jego przewodnictwem.

Centrala Przesiedleńcza w okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie została powołana w listopadzie 1940 r. przy inspektorze Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa w Gdańsku. Jej siedzibą była Gdynia. Kierownikiem Centrali został kierownik placówki państwowej policji w Gdańsku SS-Hauptsturmführer Franz Abromeit. Nadzór służbowy nad nią sprawował inspektor Policji Bezpieczeństwa i SD.

Na miejsce wysiedlonych Polaków osadzano repatriowanych ze wschodu Niemców. W tym celu utworzono sztab osiedleńczy SS (SS-Ansiedlungsstab), który miał w miastach powiatowych swoje agendy – sztaby robocze (SS-Kreisarbeitsstäbe). Sztaby te zostały zorganizowane i działały pod kierunkiem oficerów z Głównego Urzędu Rasy i Osadnictwa SS[24]. Do zadań sztabów należała dokładna charakterystyka domów i zagród przeznaczonych dla kolonistów niemieckich w sporządzonych przez nich spisach poszczególnych miast i wsi. Na podstawie materiałów uzyskanych od utworzonych w powiatach sztabów SS, w skład których wchodzili przedstawiciele miejscowej administracji i miejscowych władz partyjnych, oraz od VoMi, które organizowało i zarządzało obozami dla przesiedleńców niemieckich, Ansiedlungsstab opracowywał plany osiedleńcze. Ustalał także, w jakich gospodarstwach rolnych mają zostać osadzeni repatriowani Niemcy, a więc które polskie rodziny mają zostać wysiedlone.

Wysiedleń Polaków i osadzania na to miejsce repatriowanych Niemców dokonywała Centrala Przesiedleńcza w porozumieniu ze sztabem osiedleńczym. SS-Gruppenführer Richard Hildebrandt otrzymywał z każdej akcji wysiedleńczej miesięczne sprawozdania referenta policyjnego ze sztabu osiedleńczego. Sprawozdania te zawierały liczbę wysiedlonych Polaków oraz wymieniały formacje przeprowadzające akcję wysiedleńczą. Rocznych raportów dotyczących czynności SS i policji żądał od Hildebrandta namiestnik  okręgu Albert Forster[25].

Centrali Przesiedleńczej w Poznaniu i jej oddziałowi w Łodzi oraz Centrali Przesiedleńczej w Gdyni podlegały obozy przesiedleńcze oraz obozy dla osób wpisanych na niemiecką listę narodowościową. Centrale przesiedleńcze zajmowały się także transportem Polaków wysiedlanych do Generalnego Gubernatorstwa.

W obozach przeznaczonych dla wysiedlanych Polaków nie lokowano przesiedleńców niemieckich. Byli oni umieszczani w obozach przejściowych, specjalnie dla nich tworzonych i zarządzanych przez VoMi. Obozy dla kolonistów organizowano w budynkach sanatoryjnych, ośrodkach wypoczynkowych, szkołach oraz w fabrykach odpowiednio zaadaptowanych do celów mieszkalnych. W obozach VoMi zapewniano obfite wyżywienie i opiekę lekarską, czego nie było w obozach dla Polaków podległych centralom przesiedleńczym. W obozach koloniści byli poddawani przeszkoleniu politycznemu oraz badaniom rasowym. Osoby, które uznano za „mało wartościowe rasowo”, były odsyłane do kraju, z którego przybyły.

Wysiedlenia z rejencji ciechanowskiej i katowickiej przeprowadzane były przez specjalnych referentów powołanych do opracowania akcji wysiedleńczych. Mniejszy teren, który miały objąć wysiedlenia, nie stwarzał potrzeby organizowania tam central przesiedleńczych.

Wysiedlenia na Zamojszczyźnie miał przeprowadzić aparat wysiedleńczy zorganizowany przez Hermanna Krumeya. W tym celu została utworzona filia oddziału Centrali Przesiedleńczej z siedzibą w Zamościu (Umwandererzentralstelle Posen, Dienststelle Litzmannstadt, Zweigstelle Zamość). Kierownikiem filii został SS-Sturmbannführer Gustav Hütte, dotychczasowy kierownik ekspozytur UWZ w Kępnie, Wieluniu i Sieradzu. Filii UWZ w Zamościu podlegały obozy dla wysiedlonych na Zamojszczyźnie. Ogólny nadzór nad realizacją planu wysiedleń ludności polskiej z Zamojszczyzny powierzony został wyższemu dowódcy SS i policji w Generalnym Gubernatorstwie SS-Obergruppenführerowi Wilhelmowi Krügerowi.

Wysiedlenia ludności z terenów okupowanych organizowane przez niemiecki aparat wysiedleńczy określane przez ten aparat „ewakuacją” były przeprowadzane w nieludzkich warunkach. Rodziny wysiedlano w nocy, nie zważając na dzieci, osoby w podeszłym wieku lub chore. Umieszczone następnie w obozach przesiedleńczych, były skazywane na kolejny stres związany z brutalną rewizją, w trakcie której odbierano im rzeczy ułatwiające przeżycie w miejscu przesiedlenia. Podczas selekcji przeprowadzanej w obozach rodziny rozdzielano i często odbierano rodzicom dzieci, aby poddać je intensywnemu zniemczeniu. Prymitywne warunki panujące w obozach przesiedleńczych oraz głodowe racje żywnościowe i brutalne traktowanie były powodem dużej śmiertelności wśród rodzin. Niebywałe stłoczenie ludzi w wagonach towarowych pozbawionych wszelkich urządzeń sanitarnych, zakaz opuszczania wagonów w czasie postojów pociągu, długi czas podróży trwający niekiedy tydzień oraz brak wody i pożywienia powodowały, że na stacji docelowej wyciągano z wagonu – zwłaszcza zimą – kilkanaście zwłok ludzkich. Ludzie umierali z wycieńczenia, zimna, a nawet braku powietrza. Na przykład w pociągu przybyłym w styczniu 1940 r. do Krakowa z wagonów wyciągnięto 26 zwłok ludzkich. W innym pociągu, skierowanym do Dębicy, zamarzło 30 dzieci[26]. Wysiedlenia ludności polskiej przeprowadzone przez niemiecki aparat wysiedleńczy nosiły cechy eksterminacji pośredniej.

2. Wysiedlanie ludności polskiej z okręgu Rzeszy Gdańsk–Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreussen)

2.1. Wysiedlenia w 1939 r. Pierwszy plan krótkofalowy (1. Nahplan)

Okręg Rzeszy Gdańsk–Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreussen) utworzył okupant z ziem północnej Polski wcielonych do III Rzeszy dekretem Hitlera z 8 października 1939 r. o strukturze i administracji ziem wschodnich[1]. Okręg obejmował obszar o powierzchni 26 tys. km². Były to głównie ziemie województwa pomorskiego, Wolne Miasto Gdańsk, skrawek województwa warszawskiego oraz zachodnie ziemie prowincji Prusy Wschodnie. Na czele okręgu stał namiestnik Rzeszy (Reichsstatthalter) Albert Forster, sprawujący funkcję kierownika administracji okręgu.

Niższym szczeblem administracji była rejencja, którą kierował prezydent rejencji. Okręg Gdańsk–Prusy Zachodnie został podzielony na trzy rejencje: gdańską, bydgoską i kwidzyńską. W skład rejencji wchodziły powiaty wiejskie, zarządzane przez Landrata, i powiaty miejskie, którymi kierował nadburmistrz. Landrat i nadburmistrz podlegali prezydentowi rejencji.

Rejencję gdańską utworzono z ziem Wolnego Miasta Gdańska, Kaszub (powiaty kościerski, kartuski, morski i chojnicki) oraz Kociewia (powiaty starogardzki i tczewski).

W skład rejencji bydgoskiej wchodziły ziemie leżące w pasie czterech pojezierzy – zachodniej części pojezierzy Dobrzyńskiego i Chełmińskiego oraz pojezierzy Krajeńskiego i Pomorskiego (powiaty: Bydgoszcz, Chełmno, Sępólno, Świecie, Toruń, Tuchola, Wyrzysk).

Rejencja kwidzyńska obejmowała ziemie leżące między Wisłą i Drwęcą – ziemię dobrzyńską (powiaty Rypin i Lipno) oraz ziemię chełmińską (Brodnica, Grudziądz i Wąbrzeźno). W skład rejencji kwidzyńskiej włączono także wschodnią część Pojezierza Pomorskiego z Nowym Miastem Lubawskim.

Okręg Rzeszy Gdańsk–Prusy Zachodnie

Po zajęciu i wcieleniu do Rzeszy ziem, na których utworzono okręg Rzeszy Gdańsk–Prusy Zachodnie, okupant przystąpił do niszczenia na tym terenie wszelkich śladów polskości. Zmieniono nazwy miast i ulic oraz nakazano usunąć wszystkie polskie napisy z szyldów sklepowych i lokali publicznych. Następnie rozwiązano wszystkie polskie towarzystwa, placówki naukowe i zrzeszenia zawodowe. Zakazano wydawania polskich gazet. Zlikwidowano polskie drukarnie, biblioteki, archiwa i muzea, zbiory skonfiskowano, a część wywieziono do Rzeszy. Zniszczono również wszystkie polskie pomniki oraz zamknięto szkoły polskie. Radykalne usunięcie polskości miało na celu szybkie zgermanizowanie Pomorza Gdańskiego.

Ziemie, na których powstała jednostka administracyjna okręg Rzeszy Gdańsk–Prusy Zachodnie, miały charakter rolniczy, a nawet rolniczo-leśny. Dużą część powierzchni – w niektórych powiatach nawet 40 proc. – zajmowały lasy i jeziora. Charakter rzemieślniczo-przemysłowy miały jedynie większe miasta. Spośród nich wyróżniała się Gdynia, miasto ze stocznią oraz z największym i najnowocześniejszym portem na Bałtyku. Jego budowa, którą Polska rozpoczęła pod koniec 1922 r., przekształciła Gdynię z wioski rybackiej w duże miasto, zamieszkane przez przybyszów z województwa pomorskiego i z innych części Rzeczypospolitej.

Gdynia stała się obiektem szczególnego zainteresowania władz niemieckich. Port gdyński został uznany za najdogodniejsze miejsce do stworzenia bazy morskiej dla niemieckiej marynarki wojennej Kriegsmarine. Zaraz po zajęciu miasta z rozkazu Hitlera z 19 września 1939 r. zmieniono nazwę Gdyni na Gotenhafen (Port Gotów). Rozkaz mówił także o jak najszybszym „oczyszczeniu” Gdyni z ludności polskiej. Gdynia była pierwszym miastem nie tylko w okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie, ale na całych ziemiach polskich włączonych do III Rzeszy dotkniętym masowymi wysiedleniami. Do kierowania akcją wysiedleńczą powołano terenowy sztab wysiedleńczy, z którym współpracował sztab osiedleńczy mający na celu osiedlenie w Gdyni Niemców bałtyckich.

Pierwsze masowe wysiedlenie ludności Gdyni miało miejsce 12 października 1939 r. i objęło 4 tys. mieszkańców dzielnicy Orłowo. Wysiedlono całą polską ludność bez względu na wiek i stan zdrowia, w tym rodziny z małymi dziećmi. Kilka dni później wysiedlono mieszkańców dzielnic: Grabówek, Kack, Kamienna Góra, Obłuże, Witomino, Wzgórze Focha oraz mieszkańców ul. Świętojańskiej, łącznie ponad 12 tys. osób. Wysiedlenia przeprowadzano nocą lub we wczesnych godzinach rannych. Dzielnice objęte akcją były otaczane przez Selbstschutz lub oddziały SA i SS. Do mieszkań przy wyciu syren wchodziła policja ochronna lub żandarmeria, która zmuszała wysiedlone rodziny do ubrania się i spakowania rzeczy pierwszej potrzeby oraz zabrania kawałka chleba. Mieszkania kazano zostawiać otwarte, a powrót do nich był kwalifikowany jako akt sabotażu, za który groziła kara śmierci. Wysiedloną ludność gromadzono w punktach zbornych, organizowanych na obrzeżach miasta w kościołach, barakach i halach, gdzie oczekiwała na sformowanie przez administrację wojskową transportów kolejowych. Stąd po rewizji osobistej, podczas której zabierano wszystkie wartościowe rzeczy, ludność była wywożona w wagonach towarowych do Generalnego Gubernatorstwa. Podróż trwała najczęściej kilka lub kilkanaście dni. Przyczyną były całodzienne postoje na bocznicach, spowodowane nakazem przepuszczania pociągów wojskowych. Brakowało elementarnych warunków sanitarnych, a także wody do picia. Pozostałych w mieście mieszkańców wzywano do wyjazdów, ogłaszając przez radio, megafony i afisze o obowiązku opuszczenia miasta Gotenhafen. Część mieszkańców Gdyni, najczęściej autochtoniczna ludność Pomorza, opuszczała miasto i przenosiła się do innych miejscowości wokół Gdyni.

Ocenia się, że ogółem w październiku 1939 r. zostało wysiedlonych i opuściło miasto około 50 tys. jego mieszkańców, co stanowiło połowę ludności Gdyni[2].

W tym czasie trwała już akcja osiedlania Niemców bałtyckich w domach i mieszkaniach opuszczonych przez Polaków. Pierwsi przesiedleńcy przybyli do Gdańska drogą morską 15 października 1939 r. Z Gdańska przenoszono ich sukcesywnie do mieszkań w Gdyni.

Dalsze wysiedlenia mieszkańców Gdyni miały miejsce w grudniu 1939 i styczniu 1940 r. Podczas transportów odbywanych w zatłoczonych wagonach bydlęcych, w których upychano po 100–200 osób w jednym, przy 29-stopniowym mrozie były częste wypadki śmierci z zimna, zwłaszcza dzieci i osób w podeszłym wieku.

Kolejny etap wysiedlania polskiej ludności z okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie rozpoczęło zarządzenie wydane 30 października 1939 r. przez Reichsführera SS Heinricha Himmlera jako Komisarza Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny. Zarządzenie dotyczyło ogółu terenów polskich wcielonych do III Rzeszy i było rozporządzeniem wykonawczym do dekretu Hitlera z 7 października 1939 r., skierowanym do wszystkich pełnomocników Komisarza Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny[3]. W zarządzeniu wymienione zostały kategorie osób, które mają zostać wysiedlone w pierwszej fazie wysiedleń – od listopada 1939 do lutego 1940 r. – z terenów polskich włączonych do Rzeszy. Z prowincji Gdańsk–Prusy Zachodnie zalecano wysiedlić tzw. Kongresspolen, jak określano Polaków przybyłych na Pomorze z centralnej Polski po 1918 r., w których widziano świadomy element pod względem narodowym i politycznym[4].

Krąg osób przeznaczonych do natychmiastowego wysiedlenia z Pomorza określonych w zarządzeniu Himmlera rozszerzył w listopadzie 1939 r. pełnomocnik Komisarza Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny w okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie, SS-Gruppenführer (generał dywizji SS) Richard Hildebrandt. Na konferencji zwołanej 15 listopada 1939 r. z udziałem zainteresowanych władz urzędów uchwalono jednomyślnie, że z Pomorza należy bezzwłocznie wysiedlić nie tylko Polaków przybyłych z centralnej Polski, ale także rodziny Polaków okazujących czynnie patriotyczną postawę i rozstrzelanych w masowych egzekucjach[5]. Należy zaznaczyć, że w okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie prewencyjna eksterminacja osób, wokół których mógł się ogniskować opór zagrażający realizacji zamiarów okupanta wobec Polski, określana jako akcja „politycznego oczyszczania pola” (politische Flurbereinigung), dokonywana jesienią 1939 i wiosną 1940 r., przybrała dramatyczne rozmiary. Znane jest 69 miejsc masowych egzekucji w trzech rejencjach okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie, w których rozstrzelano w tym czasie tysiące Polaków[6]. Osoby mające związki rodzinne z mieszkańcami rejencji, zamordowanymi z racji swej aktywnej patriotycznej postawy, zakwalifikowano do natychmiastowego wysiedlenia.

Wysiedlenia określonej przez Hildebrandta kategorii osób stanowiły, obok masowych egzekucji, część akcji „politische Flurbereinigung”. Dekret Hitlera o umacnianiu Niemczyzny z 7 października 1939 r. dał pełnomocnictwo do tych wysiedleń w punkcie drugim, mówiącym o „wyłączeniu szkodliwego wpływu obcych narodowościowo grup ludności, stanowiących niebezpieczeństwo dla Rzeszy i społeczeństwa niemieckiego”. Władze hitlerowskie okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie wpływały na zmianę struktury narodowościowej na Pomorzu, stosując eksterminację bezpośrednią oraz masowe wysiedlenia Polaków.

Wysiedlenia stanowiące część akcji „politycznego oczyszczania pola” oraz wysiedlenia Polaków przybyłych na Pomorze z centralnej Polski nie obejmowały wszystkich wysiedlonych w 1939 r. Wielkie rozmiary przybrały też wysiedlenia osób, których nieruchomości chcieli przejąć miejscowi Niemcy oraz Niemcy z Wolnego Miasta Gdańska. Wysiedleniami objęto rolników posiadających gospodarstwa rolne z porządnymi zabudowaniami oraz rzemieślników będącymi właścicielami warsztatów stanowiących obiekt pożądania niemieckich sąsiadów. Polacy wyeksmitowani ze swych gospodarstw, sklepów, zakładów i warsztatów, którzy nie byli krewnymi osób rozstrzelanych za aktywnie patriotyczną postawę, mogli pozostać w gospodarstwach i warsztatach, ale tylko jako robotnicy przymusowi na życzenie niemieckich przesiedleńców, którzy przejęli te nieruchomości. Musieli nosić wówczas, jak wszyscy polscy robotnicy przymusowi w Rzeszy – odznakę „P”[7].

Kolejną grupą osób wysiedlonych podczas realizacji pierwszego planu krótkofalowego byli mieszkańcy miast posiadający lokale, które zamierzano pozyskać na siedziby urzędów i na mieszkania dla przybyłych z Rzeszy urzędników skierowanych do objęcia stanowisk w lokalnych instytucjach samorządowych oraz dla oficerów Wehrmachtu. Równolegle organizowano także wysiedlenia, których celem było pozyskanie nieruchomości dla przybywających Niemców bałtyckich.

Wysiedlenia przeprowadzone w okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie jesienią 1939 r. określano jako wysiedlenia „dzikie”. Dokonywano ich na polecenie władz lokalnych, miejscowych burmistrzów lub sołtysów, ponieważ w okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie w 1939 r. nie ukształtował się jeszcze centralny ośrodek wysiedleńczy, w którym sporządzano listy rodzin przeznaczonych do wysiedlenia.

Przebieg wysiedleń w powiatach i gminach rejencji gdańskiej, kwidzyńskiej i bydgoskiej w 1939 r.

REJENCJA GDAŃSKA

Z trzech rejencji, które wchodziły w skład okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie, realizacja wysiedleń w ich pierwszej fazie przybrała największe rozmiary w rejencji gdańskiej.

Zgodnie z wytycznymi zawartymi w zarządzeniu Himmlera w pierwszej kolejności wysiedleniami należało objąć przybyszów z innych dzielnic kraju. Stanowili oni na całym Pomorzu około 5 proc. ogółu mieszkańców, na ziemiach zaś, które miały charakter rolniczo-leśny, zamieszkanych głównie przez autochtoniczną ludność kaszubską, zaledwie jeden procent. Stąd też wysiedlenia przybyszów przeprowadzono w niewielu miejscowościach. Z Gniewu, miasta nad Wisłą przy ujściu Wierzycy w powiecie tczewskim, z którego w listopadzie 1939 r. wysiedlono około 600 mieszkańców, 60 osób pochodziło z Polski centralnej. W powiecie morskim wysiedlenia objęły Rumię, która w okresie międzywojennym rozwinęła się w podmiejskie osiedle Gdyni. W listopadzie policja wysiedliła do Generalnego Gubernatorstwa 82 osoby pochodzące z centralnej Polski oraz 300 osób pochodzenia miejscowego, które skierowano do prac przymusowych koło Szczecina.

Nieporównywalnie większe rozmiary przybrały wysiedlenia rodzin i krewnych osób zamordowanych w akcji bezpośredniej z racji postawy patriotycznej i aktywności społecznej, których wydalenia domagał się Hildebrandt, oraz osób zakwalifikowanych przez hitlerowski aparat bezpieczeństwa do grupy działaczy, którzy swoim działaniem mogą rozwijać świadomość narodową w skali masowej i umacniać ideę państwa polskiego. Świadectwo tych wysiedleń dała m.in. mieszkanka Żalna w powiecie tucholskim, świadek w procesie gauleitera Alberta Forstera:

„17 września 1939 r. mąż mój Jakub N. został aresztowany. Był wypytywany, co powiedział na Niemców. Następnie został zabrany do Piastoszyna i jako gorliwy Polak 26 września rozstrzelany. 7 października 1939 r. zostałam przez wójta niemieckiego Fritza Hugena z Piastoszyna z gospodarstwa mego w Żalnie wywłaszczona”[8].

Kobieta ta po rozstrzelaniu 2 listopada 1939 r. jej syna w grupie 38 Polaków w egzekucji koło Rudzkiego Mostu została wywieziona do Generalnego Gubernatorstwa.

Wysiedlano także rodziny zesłanych do obozów koncentracyjnych nauczycieli i działaczy różnych organizacji uznanych za niebezpieczne dla Rzeszy.

W akcjach wysiedleńczych brały udział specjalne oddziały policji porządkowej, Einsatzkompanie Thorn i Einsatzkompanie Gotenhafen, stacjonujące w Gdyni i Toruniu, którymi koordynował Sonderreferent für Polizei-Einsatz oraz Selbstschutz i oddziały SS i SA[9].

Wysiedleń dokonywano najczęściej w godzinach między 3 a 5 w nocy. Grupy Selbstschutzu lub uzbrojonych miejscowych Niemców, liczące kilka osób, otaczały domy, podczas gdy policja lub SS wkraczały do mieszkań i nakazywały ich opuszczenie w ciągu 15–20 minut. Wysiedlone rodziny pędzono pod eskortą do punktów zbornych, mieszczących się najczęściej w szkołach wiejskich lub zabudowaniach gospodarczych, a następnie wywożono furmankami do Wysina, miejscowości położonej na północny wschód od Kościerzyny.

W otoczonym uzbrojonymi Niemcami z formacji policyjnych Wysinie, skąd wysiedlono większość mieszkańców, założono w kościele parafialnym i budynkach gospodarczych zaimprowizowany obóz dla wszystkich osób wysiedlanych z rejencji gdańskiej. Przez obóz w Wysinie w listopadzie i grudniu 1939 r. przeszło kilkanaście tysięcy Polaków wysiedlonych z powiatu kościerskiego, morskiego, kartuskiego i starogardzkiego[10].

W miejscu koncentracji dokonywano przesłuchań i selekcji. Wysiedlone osoby oczekiwały tam na sformowanie transportu do Generalnego Gubernatorstwa. Ładowano ich na stacji w Głodowie, miejscowości leżącej kilka kilometrów od Wysina, i przewożono w zamkniętych wagonach towarowych do GG, głównie do miejscowości w powiecie siedleckim. Podróż trwała przeważnie od 3 dni do tygodnia, w ciągu których nie wolno im było opuszczać zamkniętych wagonów. Wysiedleni pozostawali podczas podróży bez wody do picia i bez jedzenia. Oddziały konwojujące transporty z wysiedlonymi z terenu Gdańsk–Prusy Zachodnie do GG tworzyli funkcjonariusze z oddziału szturmowego SS-Wachsturmbann Eimann. Oddział utworzono w lipcu 1939 r. postanowieniem senatu Wolnego Miasta Gdańska jako jednostkę SS, która ma wzmacniać policję. Został użyty jako grupa bojowa w napaści na polskie punkty oporu w Gdańsku: Polski Zarząd Kolei i Pocztę Polską oraz w walkach o Westerplatte, Gdynię i Oksywie. Został rozwiązany w lutym 1940 r.[11]

„Oczyszczanie Pomorza z Polaków”, jak określił cel władz niemieckich jeden z dowódców oddziału EK 16 „Bromberg” na terenach, które weszły w skład rejencji gdańskiej, największe rozmiary przybrało w powiecie kościerskim, zamieszkanym przez Kaszubów, których Niemcy uważali za najbardziej świadomych polskości. W powiecie tym kaszubskość, czyli przywiązanie do „swojszczyzny”, zadeklarowało tylko 6 proc. ludności kaszubskiej. Była to grupa, dla której ojczyzną pozostawały tylko Kaszuby. Pozostali Kaszubi, o wyższym poczuciu narodowym, nie ukrywali swego przywiązania do polskości, co znalazło wyraz już podczas zaboru pruskiego[12].

W Kościerzynie znajdował się ośrodek ruchu młodokaszubskiego, skupionego wokół pisma „Gryf”, wydawanego od 1908 r. przez jego przywódcę Aleksandra Majkowskiego, rdzennego Kaszuba. Był to ruch młodej inteligencji kaszubskiej utrzymującej w zmaganiach z germanizacją kontakty z przedstawicielami polskiego życia narodowego w Wielkopolsce. Program ruchu mieścił się w słowach: „Co kaszubskie, to polskie”, wskazując na więzy łączące Kaszubów z Polakami w jeden naród. Działacze ruchu przywiązywali dużą wagę do pielęgnowania pierwiastków kaszubskich, widząc w tym najlepszą drogę ochrony Kaszubów przed germanizacją i skutecznego przeciwstawienia się wpływom kultury i cywilizacji niemieckiej.

Patriotyzm Kaszubów bardzo wyraźnie uwidocznił się po pierwszej wojnie światowej, gdy odbudowywano państwo polskie i ważyły się losy niektórych jego ziem. Na wiecu Towarzystwa Ludowego, który odbył się w kwietniu 1919 r. w Kościerzynie, mieszkańcy Kościerzyny i okolic przyjęli rezolucję, która zawierała m.in. następujące słowa:

„My, Kaszubi, jesteśmy, zostaniemy na naszej polskiej ziemi Polakami [...]. Nasi pradziadowie, ojcowie, jak i my całym sercem jesteśmy Polakami ze krwi i kości”[13].

Słowa tej uchwały, roczniki „Gryfa” oraz dane statystyczne dowodzące polskości Kaszub dostarczono delegacji polskiej na konferencję pokojową w Paryżu (styczeń 1919 – styczeń 1920 r.).

Niemcy po opanowaniu Pomorza postanowili tak aktywną polskość natychmiast zlikwidować. We wrześniu 1939 r. funkcjonariusze EK 16 aresztowali setki osób, które osadzono w miejscowym areszcie policyjnym. Po przesłuchaniach rozstrzelano w pobliskim lesie około 600 osób, w tym 36 nauczycieli z powiatu kościerskiego. Część zatrzymanych deportowano do obozów koncentracyjnych. Rodziny rozstrzelanych osób należały do kategorii, którą władze niemieckie postanowiły bezzwłocznie wysiedlić.

W pierwszych dniach listopada 1939 r., nocą, Kościerzyna została otoczona przez policję, której towarzyszyli uzbrojeni miejscowi Niemcy. Mieszkańców obudziło o godz. 3 nad ranem walenie do drzwi. Wkraczająca policja dawała 15 minut na ubranie się i opuszczenie mieszkania. Wysiedlone rodziny były gnane pod eskortą do punktu zbornego, gdzie przetrzymywano je przez cały dzień. Następnie przewożono ludzi ciężarówkami do obozu w Wysinie. Tam przeprowadzano rewizje, selekcje i przesłuchania, po których wysiedlone rodziny przewożono do Głodowa. Ze stacji w Głodowie byli oni transportowani w wagonach towarowych, upchanych do ostatniego miejsca, do powiatu siedleckiego w Generalnym Gubernatorstwie.

Wysiedlenia w Kościerzynie, które rozpoczęto 6 listopada, kontynuowano do 22 listopada 1939 r. Jako pierwsze wysiedlone zostały rodziny nauczycieli. Następnie wysiedlenia prowadzono ulicami. Wysiedlono wszystkich mieszkańców z ulic: Klasztornej, Dworcowej, Jeziornej, Wody, Kościelnej i Młyńskiej. Około 100 mieszkańców wysiedlono z ulic: Kapeli, Gdańskiej i Chojnickiej. Dziesiątki mieszkańców wysiedlono z ulic: Kartuskiej, Senatorskiej, Źródlanej, Pomorskiej i Ogrodowej. Ogółem w listopadzie 1939 r. z Kościerzyny wysiedlono około 2 tys. mieszkańców. Wysiedlenia kontynuowano w latach następnych aż do marca 1944 r. Przybrały one nieco mniej dramatyczne rozmiary w porównaniu z tymi z listopada 1939 r.

Obok Kościerzyny masowe wysiedlenia przeprowadził okupant w listopadzie 1939 r. w drugim co do wielkości mieście w powiecie kościerskim, Skarszewach. Niewielką część wysiedlonych stanowiła ludność napływowa, pochodząca z Pomorza, pracująca w miejscowej fabryce maszyn rolniczych. Większość wysiedlonych miała związki rodzinne z osobami rozstrzelanymi w akcji bezpośredniej, którym przypisywano antyniemieckie nastawienie.

Polaków aresztowanych w Skarszewach i okolicznych miejscowościach, a następnie osadzonych w areszcie Policji Bezpieczeństwa w Skarszewach, przywożono na miejsce egzekucji w Lesie Skarszewskim, ciągnącym się wzdłuż drogi między Skarszewami a Starogardem Gdańskim. W październiku i w pierwszych dniach listopada 1939 r. funkcjonariusze SS, gestapo oraz członkowie Selbstschutzu rozstrzelali tam ponad 240 osób z miejscowego aresztu, m.in. nauczycieli, kupców i urzędników ze Skarszew oraz działaczy Polskiego Związku Zachodniego. W listopadzie 1939 r. podjęto wysiedlenia rodzin rozstrzelanych Polaków, podczas których ze Skarszew wysiedlono około 1000 mieszkańców miasta. Skoncentrowano ich na placu przy ul. Gdańskiej i przewieziono ciężarówkami do Wysina, a stąd do Generalnego Gubernatorstwa.

Masowe wysiedlenia przeprowadzane jesienią 1939 r. dotknęły również małe miejscowości w 14 gminach powiatu kościerskiego. W wielu wypadkach objęły one wszystkie wsie danej gminy. Wysiedlano żony, dzieci, matki osób zamordowanych przez Policję Bezpieczeństwa lub zesłanych do obozów koncentracyjnych, obrzucając je epitetami „polska świnia” czy wykrzykując: „żaden Polak nie będzie tu więcej mieszkać!”. Wysiedlano także kobiety z małymi dziećmi, których mężowie byli w niewoli niemieckiej, rodziny nauczycieli, leśniczych i polskich sołtysów oraz członków organizacji politycznych i społecznych oraz polskich księży.

W gminie Nowy Barkoczyn uzbrojeni miejscowi Niemcy wysiedlili 19 rodzin – 93 osoby z miejscowości Będomin, Lubań, Nowy Barkoczyn, Rekownica i Sobącz. Z Rekownicy wysiedlono rodzinę nauczyciela rozstrzelanego w Lesie Skarszewskim oraz dwie rodziny miejscowych gospodarzy, których gospodarstwa o wielkości 10 i 30 ha przywłaszczyli sobie niemieccy sąsiedzi. Natomiast 11-hektarowe gospodarstwa rodzin wysiedlonych z Będomina zostały dołączone do gospodarstwa miejscowego Niemca Waltera Dalweita[14].

W gminie Dziemiany z miejscowości Kalisz Kościerski, Dziemiany i Raduń wysiedlono 12 rodzin miejscowych nauczycieli, w sumie 40 osób, i furmankami przewieziono je do Wysina, a stąd do powiatu siedleckiego w GG. Po raz drugi w ramach tego samego planu przeprowadzono wysiedlenia w Dziemianach w styczniu 1940 r., wysiedlając kolejne 12 rodzin – 84 osoby. Zostały one skierowane do pracy w gospodarstwie Niemca w Lisewie koło Tczewa.

Z Garczyna w gminie Liniewo funkcjonariusze policji i Selbstschutz od 16 do 18 listopada 1939 r. wysiedlili 9 rodzin – około 40 osób, które zgromadzono w punkcie zbornym w miejscowej szkole. Znajdujących się w tej grupie pracowników umysłowych z rodzinami oraz księdza Ernesta Jesionowskiego z miejscowej parafii z matką i gospodynią przewieziono do Wysina, a stąd do Generalnego Gubernatorstwa. Wysiedlonych rolników z rodzinami skierowano do pracy u niemieckich gospodarzy.

Dalsze wysiedlenia w gminie Liniewo, które miały miejsce w listopadzie 1939 r., dotyczyły miejscowości Chrztowo, Głodowo, Liniewko, Liniewo, Lubieszyn i Płachty. Z Liniewa Selbstschutz wysiedlił 12 rodzin – około 60 osób. Wśród nich był lekarz weterynarii, posiadający własny gabinet, właściciel oberży i właściciele gospodarstw rolnych. Nieruchomości Polaków przejęli miejscowi Niemcy. Z Chrztowa Selbstschutz wysiedlił rodzinę właściciela dużego gospodarstwa rolnego i sklepu kolonialnego. Własność Polaków została przywłaszczona przez miejscowych Niemców. Z pozostałych miejscowości wysiedlono 13 rodzin – około 65 osób, których gospodarstwa o wielkości od 4 do 10 ha zajęli także miejscowi Niemcy.

W gminie Stary Bukowiec wysiedlono 30 rodzin – 157 osób z miejscowości Foshuta, Grzybno, Nowe Polaszki i Stary Bukowiec. Rodziny te przewieziono furmankami do punktu zbornego w szkole w Chwarzenku, a stąd do Wysina i Generalnego Gubernatorstwa. Podróż trwała cały tydzień, bez możliwości wyjścia z wagonu. Gospodarstwa wysiedlonych rozkradli miejscowi Niemcy.

Kilkanaście rodzin, prawdopodobnie 15 – około 60 osób, wysiedlono w listopadzie z miejscowości Lipusz, Lubieszynek i Tuszkowy w gminie Lipusz. Z Lipusza wysiedlono rodziny osób rozstrzelanych w lesie koło jeziora Karpno, pracowników nadleśnictwa, nauczycieli, kolejarzy i młynarza z lipuskiego młyna, którzy byli członkami Polskiego Związku Zachodniego.

Rodziny nauczycieli, leśniczych i działaczy politycznych wysiedlono z miejscowości Wdzydze w gminie Wąglikowice, z miejscowości Dębogóry i Dobrogoszcz w gminie Wielki Klincz oraz z gminnej miejscowości Pogódki, było to 16 rodzin – 75 osób. Oprócz osób wysiedlonych w ramach „politycznego oczyszczania pola”, z Grzybowa w gminie Wąglikowice wysiedlono 2 rodziny rolników – 10 osób. Swoje domy musieli opuścić w ciągu 5 minut. Ich gospodarstwa o wielkości 22 i 25 ha zajęli miejscowi Niemcy.

W podobny sposób przebiegały wysiedlenia w innych miejscowościach powiatu kościerskiego.

Z miejscowości Jaroszewy w gminie Skarszewy, w której w październiku 1939 r. aresztowano i rozstrzelano w pobliskim lesie 46 rolników, w listopadzie 1939 r. wysiedlono 19 rodzin – 76 osób.

Wysiedlenia dotknęły mieszkańców gminnych wsi Niedamowo, Nowy Klincz, Nowy Podleś i Wielki Klincz, skąd wysiedlono 16 rodzin – około 85 osób. Część gospodarstw zajęli miejscowi Niemcy, część przeznaczono dla Niemców nasiedlanych. Z wysiedlonych rodzin, które przewieziono do GG, 3 rodziny z miejscowości Nowy Podleś skierowano do pracy w gospodarstwach rolnych u Niemców.

Z miejscowości Grabowo, Skrzydłowo i Szumleś Szlachecki w gminie Nowa Karczma wysiedlono 83 rodziny – około 500 osób, w tym kobiety z małymi dziećmi, których mężowie byli w niewoli. Gospodarstwa rolników o wielkości od 4 do 12 ha przyłączyli do swych gospodarstw miejscowi Niemcy. W miejscowości Szatarpy w tej samej gminie żandarmeria i Selbstschutz w listopadzie i grudniu 1939 r. wysiedliły 16 rodzin – około 80 osób, z których 11 było rodzinami rolników rozstrzelanych w lesie pod Skarszewami. Rodziny te wysiedlono przez obóz w Wysinie do dystryktu warszawskiego w Generalnym Gubernatorstwie. Natomiast 5 rodzin wysiedlonych w związku z przejęciem ich gospodarstw skierowano do pracy w niemieckich gospodarstwach w Prusach Wschodnich. Gospodarstwa wysiedlonych o wielkości od 8 do 46 ha przekazano nasiedlonym Niemcom.

W listopadzie 1939 r. z gminnych miejscowości Chwarzenko, Górne Maliki, Lipy, Olpuch, Stara Kiszewa i Stare Polaszki wysiedlono 66 rodzin rolników i 1 rodzinę kupca – 238 osób. Akcje kontynuowano w gminie w grudniu i na początku stycznia 1940 r. W grudniu z gminnej miejscowości Wilcze Błota wysiedlono 17 rodzin – 80 osób, a z miejscowości Wygonin 2 rodziny – 10 osób. W styczniu ze Starej Kiszewy wysiedlono 2 rodziny – 13 osób. Rodziny zebrano w punktach zbornych, które utworzono w szkołach w Chwarzenku i Pałubinie, a następnie wywieziono furmankami do Wysina i stąd do Generalnego Gubernatorstwa. Gospodarstwa wysiedlonych oraz sklep kupca ze Starych Polaszek zabrali miejscowi Niemcy.

Trzy rodziny rolników wysiedlono z gminy Nowa Huta. Ich gospodarstwa o wielkości 12, 16 i 27 ha zajęli miejscowi Niemcy.

Ogółem w powiecie kościerskim wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach pierwszego planu krótkofalowego objęto dwa miasta, Kościerzynę i Skarszewy, oraz 49 miejscowości wiejskich. Według danych wynikających z ankiet, z miejscowości wiejskich wysiedlono co najmniej 330 rodzin rolniczych – 1615 osób. Należy zaznaczyć, że nie przekazano liczby wysiedlonych osób z kilku miejscowości wiejskich. Określono tylko, że z tych miejscowości zostało wysiedlonych kilka lub kilkanaście rodzin. Z miast Kościerzyny i Skarszew wysiedlono ponad 3 tys. mieszkańców. Łącznie więc, według danych zawartych w ankietach, wysiedlono około 5 tys. mieszkańców powiatu kościerskiego. Natomiast dane statystyczne oraz ustalenia Marka Podlaszewskiego wskazują, że podczas akcji wysiedleńczej przeprowadzonej jesienią 1939 r. z powiatu kościerskiego wysiedlono około 10 tys. osób[15]. Ustalenia te są wiarygodne, ankiety bowiem nie zawierają informacji o wszystkich wysiedleniach. Wysiedlono rodziny nauczycieli, urzędników, działaczy Polskiego Związku Zachodniego, kupców, leśniczych oraz gospodarzy wiejskich. Mieszkania, domy, gabinety, warsztaty, młyny i gospodarstwa rolne wysiedlonych Polaków zajęli miejscowi i nasiedlani Niemcy.

Wysiedlenia przeprowadzane w 1939 r. dotknęły także ludność pozostałych powiatów kaszubskich, wchodzących w skład rejencji gdańskiej.

W powiecie morskim (ziemie pucka i wejherowska) wysiedlenia również przybrały rozległy wymiar. Dotknęły one mieszkańców miejscowości w 11 gminach.

Masowe wysiedlenia rodzin i krewnych osób aresztowanych i rozstrzelanych lub zesłanych do obozów koncentracyjnych przeprowadziły formacje SS w Pucku i Domatówku koło Pucka w listopadzie 1939 r.

Wysiedleń dokonano w miejscowościach Gościcino, Gowino i Bolszewo, koło Wejherowa. W Gościcinie policja i Selbstschutz wysiedliły 9 rodzin – 54 osoby, Polaków, aresztowanych za czynnie propolską postawę. Wysiedlono rodzinę zawiadowcy stacji w Gościcinie, aresztowanego i deportowanego do KL Dachau. Wysiedlenia objęły rodziny nauczycieli, którzy byli członkami Polskiego Związku Zachodniego, rodzinę kierownika miejscowej szkoły, a zarazem prezesa Koła PZZ w Gościcinie oraz rodzinę prezesa Związku Rezerwistów w Gościcinie, aresztowanych i rozstrzelanych w Piaśnicy. Wysiedlono rodziny osób aresztowanych i zesłanych do obozów koncentracyjnych, które pomagały ukrywającym się Polakom, oraz rodziny, których ojcowie i mężowie przebywali w obozach jenieckich.

W tym samym czasie poza wysiedleniami mającymi charakter „oczyszczania terenu” przeprowadzono w Gościcinie wysiedlenia, których celem było zajęcie nieruchomości Polaków, jak np. dwóch rolników wraz z rodzinami, właścicieli dużych gospodarstw rolnych, z których jedno o wielkości 55 ha przywłaszczył sobie niemiecki sołtys Otto Rhode, a drugie przejął miejscowy Niemiec[16].

Równocześnie w wielu miejscowościach powiatu przeprowadzano wysiedlenia z rozkazu miejscowych władz, które miały na celu przejęcie ziemi wysiedlonych Polaków przez ich niemieckich sąsiadów.

W Gowinie wysiedlono dwie rodziny rozstrzelanych członków Polskiego Związku Zachodniego. Ich gospodarstwa o wielkości 28 i 31 ha zabrali miejscowi Niemcy. W Bolszewie już na początku listopada 1939 r. wysiedlono polską rodzinę, której majątek zagarnął Niemiec Krutz, mieszkaniec Bolszewa[17]. Kilka rodzin wysiedlono także z Przetoczyna w gminie Szemud, Zakrzewa w gminie Linia oraz gminnych miejscowości Osłonino, Smolno i Żelistrzewo. Gospodarstwa rodzin przejęli również miejscowi Niemcy.

Kolejne wysiedlenia w powiecie morskim przeprowadzono w miejscowości Hel, skąd w 1939 r. wysiedlono około 75 osób, które skierowano do pracy w niemieckich gospodarstwach w Juracie, Jastarni, Kuźnicy i we Władysławowie. Natomiast 18 rodzin – około 90 osób, których gospodarstwa zajęli Niemcy, wysiedlono w listopadzie. z gminnych miejscowości Połczyno i Werblinia oraz z Wyszecina w gminie Luzino. Wywiezieni zostali do Generalnego Gubernatorstwa.

Ze sprawozdania landrata powiatu H. Lorenza dla namiestnika okręgu Alberta Forstera z 25 stycznia 1940 r. wynika, że do stycznia 1940 r. z powiatu morskiego z dwóch miast, Pucka i Rumi, oraz 15 miejscowości wiejskich do Generalnego Gubernatorstwa wysiedlono 4670 Polaków i 95 Żydów[18].

Wysiedlenia w powiecie kartuskim przeprowadzono na mniejszą skalę niż w powiatach kościerskim i morskim. Wysiedleń Polaków w celu przejęcia ich ziemi dokonano w trzech miejscowościach. W Bysewie, gmina Banino, z rozkazu miejscowego Niemca Henzla, który posiadał tam duże gospodarstwo, Selbstschutz wysiedlił do Generalnego Gubernatorstwa 9 rodzin. Ich ziemie Henzel przyłączył do swojego majątku[19]. Podobny fakt miał miejsce w tej samej gminie w miejscowości Owczarnia. W styczniu 1940 r. z rozkazu Niemca Lauchnera, który miał gospodarstwo w tej miejscowości, wysiedlono 6 rodzin. Ziemia polskich rolników została przyłączona do majątku Lauchnera, wysiedlone rodziny zaś skierowano do pracy w majątku[20]. Trzecią miejscowością, z której wysiedlono polskich rolników celem przejęcia ich ziemi, było Kobysewo w gminie Przodkowo. Gospodarstwa 5 rodzin przejęli miejscowi Niemcy.

W powiecie chojnickim, którego większość powierzchni stanowią Bory Tucholskie i jeziora, a gleby są mało urodzajne, Selbstschutz w październiku 1939 r. wysiedlił 11 rodzin z Chojnic oraz z miejscowości Mokre w gminie Czersk. Członkowie tych rodzin zostali zastrzeleni przez Selbstschutz w ramach akcji „politische Flurbereinigung”. Wysiedleń, których celem było przejęcie nieruchomości polskich rodzin, nie zanotowano.

W skład rejencji gdańskiej obok Kaszub weszły także ziemie Kociewia, regionu w południowej części województwa pomorskiego. W regionie tym wysiedleniami podczas realizacji pierwszego planu wysiedleńczego zostały objęte powiaty starogardzki i tczewski. Wysiedleń przeprowadzonych w dziewięciu gminach przeważnie w listopadzie 1939 r. dokonywał Selbstschutz. Część osób przewożono do punktu zbornego w Wysinie i wywożono do Generalnego Gubernatorstwa, inne kierowano do pracy w niemieckich gospodarstwach rolnych we wsiach obu powiatów. Gospodarstwa wysiedlonych przejmowali Niemcy z tej samej wsi lub sąsiednich.

W powiecie starogardzkim w gminie Skórcz wysiedlenia, które zarządził okręgowy dowódca chłopów (Kreisbauernführer) Herman Steege, przeprowadzono w miejscowościach Czarnylas, Mirotki i Wielbrandowo. Z każdej miejscowości wysiedlono po kilka polskich rodzin, od 4 do 6 rodzin rolników, łącznie około 350 osób. Gospodarstwa w Mirotkach i Wielbrandowie przejęli miejscowi Niemcy, a gospodarstwa w miejscowości Czarnylas zatrzymał dla siebie Kreisbauernführer Herman Steege[21].

Kilkanaście rodzin polskich rolników, prawdopodobnie 15 – około 95 osób, wysiedlono z Bobowa, Jabłowa i Wysokiej w gminie Bobowo. Gospodarstwa przejęli miejscowi Niemcy. Natomiast 3 rodziny rolników – 17 osób wysiedlono z miejscowości Bukowiny w gminie Osiek. Ich gospodarstwa zostały przyłączone do gospodarstw niemieckich.

Miejscowi Niemcy przejęli także gospodarstwa wysiedlonych polskich rolników: z miejscowości Barłożno, gmina Pączewo, wysiedlono 10 rodzin – około 64 osoby; z Kleszczewa, gmina Semlin, wysiedlono 7 rodzin – około 42 osoby; ze Szteklina, gmina Lubichowo, i Pałubinka, gmina Zblewo, wysiedlono 4 rodziny – 24 osoby; z miejscowości Krąg i Koteże, gmina Rokocin, wysiedlono 3 rodziny; z Osowa Leśnego, gmina Lubichowo, wysiedlono 2 rodziny.

Masowe wysiedlenia przeprowadzono w gminach Kokoszkowy i Leśna Jania. Z Leśnej Jani wysiedlono 50 rodzin – 178 osób, a z miejscowości Kamionka i Kopytkowo w gminie Leśna Jania 6 rodzin – około 40 osób. Część gospodarstw wysiedlonych rolników przejęli miejscowi Niemcy. Większość została przeznaczona dla nasiedlanych Niemców bałtyckich. Gospodarstwa kilku rodzin wysiedlonych z Klonówki w gminie Kokoszkowy przeznaczono dla Niemców bałtyckich.

Ogółem w powiecie starogardzkim wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach pierwszego planu krótkofalowego objęto 18 miejscowości wiejskich, skąd wysiedlono 113 rodzin rolniczych – około 400 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa Polaków przyłączyli do swoich miejscowi Niemcy oraz zajęli Niemcy bałtyccy.

W powiecie tczewskim, poza wysiedleniami, które objęły mieszkańców Gniewu, największy wymiar przybrały wysiedlenia w gminie Gąsiorki. Z gminnej miejscowości Gąsiorki w listopadzie 1939 r. wysiedlono 23 rodziny – około 96 osób. Duże gospodarstwa Polaków o wielkości 30 i 90 ha przejęli miejscowi Niemcy. Pozostałe, małe gospodarstwa o wielkości od 1 do 9 ha, które scalono, zostały przeznaczone dla nasiedlanych Niemców bałtyckich. Rodziny polskie wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa. W tej samej gminie w miejscowości Lipia Góra wysiedlono 28 rodzin – około 150 osób. Podobnie jak w Gąsiorkach, duże gospodarstwa o wielkości 22 i 50 ha przejęli miejscowi Niemcy. Mniejsze, od 10 do 18 ha, zostały przeznaczone dla Niemców bałtyckich. Wysiedlone rodziny skierowano do pracy w gospodarstwach niemieckich.

W listopadzie w kilku miejscowościach powiatu przeprowadzono wysiedlenia, które dotknęły pojedyncze rodziny rolników. W Jaźwiskach, gmina Opalenie, wysiedlono jednego gospodarza z rodziną – 9 osób. Gospodarstwo o wielkości 30 ha zostało przekazane Niemcowi z Malborka, Erichowi Wormanowi[22]. Pojedyncze rodziny rolników, około 69 osób, wysiedlono także z Kierwałdu, gmina Morzeszczyn; z Kotła i Szprudowa, gmina Gniew; z Kulic, gmina Rożental; z Narkowych, gmina Subkowy oraz z Bałdowa i Czarlina, gmina Tczew.

Ogółem w powiecie tczewskim wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach pierwszego planu krótkofalowego objęto jedno miasto Gniew, skąd wysiedlono ponad 600 osób. Z 12 miejscowości wiejskich wysiedlono co najmniej 52 rodziny rolnicze – 315 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa Polaków przyłączyli do swoich miejscowi Niemcy oraz przejęli Niemcy bałtyccy.

Z dostępnych materiałów źródłowych wynika, że w rejencji gdańskiej w ciągu trzech miesięcy 1939 r., podczas których realizowano pierwszy wysiedleńczy plan krótkofalowy, w sześciu powiatach wysiedleniami objęto osiem miast oraz co najmniej 98 miejscowości wiejskich. Z miast wysiedlono 54 582 osoby. Największe wysiedlenia miały miejsce w Gdyni – 50 tys. mieszkańców. Masowe wysiedlenia dotknęły także Kościerzynę – 2000 mieszkańców oraz Skarszewy – 1000 mieszkańców. W pozostałych 5 miastach rejencji wysiedlono po kilkaset mieszkańców z każdego z nich. Z miejscowości wiejskich, przyjmując ustalenia Marka Podlaszewskiego, wysiedlono 1411 rodzin – 12 437 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Domy, mieszkania, warsztaty rzemieślnicze oraz sklepy Polaków przejmowali nasiedlani Niemcy bałtyccy. Natomiast gospodarstwa rolne, przeważnie duże i dobrze utrzymane, przejmowali miejscowi Niemcy.

Należy zaznaczyć, że ustalenia dotyczące liczby wysiedlonych Polaków z terenów, na których została utworzona rejencja gdańska, nie są pełne, ponieważ w ankietach dotyczących powiatów chojnickiego i kartuskiego nie figuruje liczba wysiedlonych rodzin i osób. Podobnie w ankietach dotyczących Pucka i Domatówka podano jedynie, że okupant przeprowadził tam masowe wysiedlenia, nie podano natomiast liczby wysiedlonych rodzin i osób. Podobna sytuacja miała miejsce w gminach Lipusz, Wąglikowice i Wielki Klincz.

REJENCJA KWIDZYŃSKA

Wysiedlenia w rejencji kwidzyńskiej realizowane według pierwszego planu wysiedleńczego przebiegały w podobny sposób, jak w rejencji gdańskiej. Mówił o tym namiestnik okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie SS-Obergruppenführer Albert Forster w przemówieniach wygłoszonych w Toruniu i Wąbrzeźnie w listopadzie 1939 r. do organizacji hitlerowskich. Obiecał wówczas obecnym na wiecu:

„Po pięciu latach nie usłyszymy tu ani jednego polskiego słowa... Teraz trzeba z całą bezwzględnością i uporem przystąpić do roboty czyszczenia i wszystko, co z Galicji, Kongresówki lub nawet z Palestyny przybyło, a tu nie należy, wymieść”[23].

Wysiedlenia realizowane w rejencji kwidzyńskiej objęły powiaty grudziądzki, lipnowski, rypiński i wąbrzeski, które w okresie międzywojennym należały do państwa polskiego. Wysiedleń dokonywano najczęściej w godzinach nocnych, między 3 a 5 nad ranem. Z rozkazu miejscowych władz administracyjnych do domów wchodziła żandarmeria lub Selbstschutz, podczas gdy miejscowi uzbrojeni Niemcy pilnowali, aby nikt nie wydostał się z domu. Mieszkańcy otrzymywali kilkanaście minut na ubranie się i spakowanie najpotrzebniejszych rzeczy oraz opuszczenie domu.

Od października do grudnia 1939 r. Selbstschutz przeprowadził w powiecie grudziądzkim wysiedlenia, które objęły mieszkańców dwóch miast oraz miejscowości wiejskich, z których wysiedlono rodziny rozstrzelanych osób.

W Grudziądzu oraz Łasinie, mieście oddalonym 16 km od Grudziądza, oraz w okolicznych miejscowościach policja i Selbstschutz przeprowadziły w październiku 1939 r. masowe aresztowania. Objęły one nauczycieli, urzędników, działaczy społecznych, kupców, adwokatów i księży. Zatrzymane osoby osadzano w przejściowym obozie, który na terenie miejscowego internatu zorganizował Selbstschutz. Po przeprowadzonych przesłuchaniach rozstrzelano kilkaset z zatrzymanych osób.

W gminie Łasin wysiedlono mieszkańców z ośmiu miejscowości. W Goczałkach już w październiku 1939 r. wysiedlono 24 rodziny – 99 osób, które wywieziono do dystryktu radomskiego w Generalnym Gubernatorstwie. W październiku wysiedlono też 8 rodzin – 46 osób z miejscowości Nowe Mosty; 8 rodzin – 48 osób z Przesławic oraz 8 rodzin – 35 osób ze Szczepanek. Rodziny przewieziono do dystryktów warszawskiego i krakowskiego w GG. Gospodarstwa rolników przejęli miejscowi i nasiedlani Niemcy. Kolejne wysiedlenia rolników w gminie Łasin miały miejsce w listopadzie i w grudniu 1939 r. Wysiedlono 6 rodzin – około 29 osób z Szynwałdu, 4 rodziny – około 24 osoby z Plesewa oraz 3 rodziny – około 17 osób z Jakubkowa. Natomiast z gminnej miejscowości Janowo w listopadzie policja wysiedliła 31 osób – około 5 rodzin. Wysiedlone rodziny wywieziono do dystryktu warszawskiego w GG. Polskie gospodarstwa przejęli miejscowi Niemcy.

Rolników, których gospodarstwa zajmowali miejscowi Niemcy, wysiedlono w listopadzie 1939 i w styczniu 1940 r. także z innych gmin. W styczniu z miejscowości Gołębiewko i Gruta w gminie Gruta wysiedlono 7 rodzin – 42 osoby, które zostały przewiezione do dystryktu krakowskiego w GG; z miejscowości Huta Strzelce w gminie Huta wysiedlono także 7 rodzin – 36 osób, które skierowano do pracy w niemieckich gospodarstwach. Kilka rodzin wysiedlono z Karolewa w gminie Świecie nad Osą, Węgrowa w gminie Piaski i gminnej miejscowości Wielkie Tarpno.

Ogółem w powiecie grudziądzkim wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach pierwszego planu krótkofalowego objęto dwa miasta, Grudziądz i Łasin, oraz 14 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono co najmniej 80 rodzin rolniczych – około 408 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa Polaków przyłączyli do swoich miejscowi Niemcy oraz przejęli Niemcy bałtyccy.

Wysiedleniami w ramach pierwszego planu krótkofalowego objęto także mieszkańców powiatów Lipno, Rypin i Wąbrzeźno.

W powiecie lipnowskim Selbstschutz i żandarmeria wysiedliły 13 rodzin rolniczych z miejscowości Kłokock, Liciszewy, Ostrowite i Skaszewo. Część rodzin wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa, część skierowano do pracy w przejętych przez Niemców gospodarstwach[24].

W powiecie rypińskim z polecenia miejscowych władz administracyjnych Selbstschutz i żandarmeria jesienią 1939 r. wysiedlili 23 rodziny – 138 osób z miejscowości Borzymin, Głowińsk i Starorypin w gminie Starorypin. Gospodarstwa dwóch wysiedlonych rodzin przyłączono do przejętego majątku przez niemieckiego starostę w Starorypinie. Gospodarstwa pięciu wysiedlonych rodzin przejęli miejscowi Niemcy. Pozostałe zajęli nasiedlani Niemcy[25].

Wysiedlenia w 1939 r. przeprowadzono w miejscowościach Nadróż, gmina Żałe – 18 rodzin – 102 osoby; Janowo, gmina Świedziebnia – 5 rodzin oraz Kostrzał, gmina Rypin – 3 rodziny. Gospodarstwa Polaków zajęli Niemcy. Z Rypina wysiedlono 7 rodzin – 33 osoby. Część osób skierowano do GG, innych do pracy w gospodarstwach niemieckich.

Ogółem w powiecie rypińskim wysiedleniami objęto jedno miasto Rypin, skąd wysiedlono 7 rodzin – 33 osoby, oraz 6 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono co najmniej 49 rodzin rolniczych – 240 osób, właścicieli gospodarstw rolnych.

W powiecie wąbrzeskim w 1939 r. z miejscowości Czaple i Płużnica w gminie Płużnica wysiedlono 6 rodzin, m.in. rodzinę miejscowej nauczycielki. Z gminnych miejscowości Łopatki i Wieldządz oraz z miejscowości Wiewiórki w gminie Błędowo Selbstschutz w listopadzie 1939 i na początku stycznia 1940 r. wysiedlił 7 rodzin[26].

Ogółem w rejencji kwidzyńskiej, w ramach pierwszego planu krótkofalowego, w czterech powiatach wysiedleniami objęto dwa miasta, Grudziądz i Łasin, z których wysiedlono co najmniej 533 osoby. Wysiedleniami objęto także 41 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono około 251 rodzin rolniczych – 1335 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gabinety, warsztaty i sklepy oraz gospodarstwa rolne wysiedlonych Polaków przejmowali miejscowi i nasiedlani Niemcy.

REJENCJA BYDGOSKA

W rejencji bydgoskiej wysiedlenia objęły mieszkańców powiatów bydgoskiego, toruńskiego, chełmińskiego, sępoleńskiego, tucholskiego, świeckiego i wyrzyskiego.

W powiecie bydgoskim wysiedlono mieszkańców Bydgoszczy. W listopadzie 1939 r. wysiedlono ludność napływową do Generalnego Gubernatorstwa w okolice Radomia. W grudniu wysiedlono rodziny osób zamordowanych. Ojcowie tych rodzin zostali aresztowani i rozstrzelani lub deportowani do KL Dachau. Rodziny wysiedlono do GG także w okolice Radomia. W tym samym czasie wysiedlono rodziny posiadające nieruchomości w postaci mieszkań lub domów oraz rodziny mieszkające na obrzeżach Bydgoszczy i posiadające gospodarstwa rolne. Z Bydgoszczy-Jachcic m.in. jedną rodzinę, której gospodarstwo zagarnął dla siebie przywódca miejscowych chłopów (Ortsbauernführer) Kurt Poppe[27]. Wysiedleniami w ramach akcji „politycznego oczyszczania pola” objęto także mieszkańców małych miejscowości. Z gminnej miejscowości Nowa Wieś Wielka wysiedlono 5 rodzin – około 30 osób, których członkowie zostali aresztowani i rozstrzelani.

Pozostałe wysiedlenia przeprowadzono w związku z planem przejęcia gospodarstw polskich rolników. Z miejscowości Trzebień i Trzęsacz w gminie Dobrcz wysiedlono 33 rodziny – około 191 osób; z Popielewa, gmina Wierzchucin – 40 osób – około 7 rodzin; z Pawłówka, gmina Sicienko, 4 rodziny – 25 osób. Rodziny te przewieziono do Generalnego Gubernatorstwa w okolice Radomia, a ich gospodarstwa przejęli miejscowi i nasiedlani Niemcy. Do końca grudnia wysiedlono 6 rodzin – około 31 osób z gminnej miejscowości Niemcz; 4 rodziny – około 20 osób z miejscowości Gorzeń, gmina Ślesin, oraz 2 rodziny – około 15 osób z miejscowości Gogolin, gmina Wtelno. Gospodarstwa przeznaczono dla Niemców i tam też skierowano do pracy wysiedlone rodziny.

Ogółem w powiecie bydgoskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1939 r. objęto mieszkańców miasta Bydgoszczy oraz mieszkańców 8 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono co najmniej 62 rodziny rolnicze – 352 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa polskich rodzin przejęli miejscowi i nasiedlani Niemcy.

W powiecie toruńskim wysiedlenia dotknęły mieszkańców Torunia. Wysiedlano rodziny osób aresztowanych i zesłanych do obozów koncentracyjnych lub rozstrzelanych, rodziny wojskowych oraz rodziny, których mieszkania lub domy Niemcy planowali zagarnąć dla siebie.

Zbiorowe wysiedlenie dotknęło także mieszkańców gminnej miejscowości Lubicz. Jesienią 1939 r. wysiedlono tam około 80 mieszkańców – około 13 rodzin, których gospodarstwa przekazano Niemcom, a ich samych skierowano do prac przymusowych. Z miejscowości Skudzawy w gminie Rzęczkowo Selbstschutz w 1939 r. wysiedlił jedną rodzinę, którą wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa.

W powiecie chełmińskim wysiedlenia przeprowadzono w grudniu 1939 i styczniu 1940 r. Pociągnęły one za sobą wiele ofiar śmiertelnych. Z miejscowości Klamry, Małe Łunawy i Nowa Wieś w gminie Dolne Wymiary wysiedlono 15 rodzin – około 90 osób, których gospodarstwa zagarnęli miejscowi Niemcy. Podczas transportu do Generalnego Gubernatorstwa zmarła sześcioletnia córka jednej z rodzin. Z gminnej miejscowości Kijewo Królewskie wysiedlono 9 rodzin – około 47 osób, których gospodarstwa przeznaczono dla nasiedlanych Niemców. W czasie transportu do GG zmarły dwie córki, sześcioletnia i dziewięcioletnia, oraz 44-letnia matka z jednej z rodzin wysiedlonych z Kijewa. Z Paparzyna i Trzebiełucha w gminie Robakowo wysiedlono 2 rodziny – 11 osób, których gospodarstwa przejęli miejscowi Niemcy. Rodziny skierowano do pracy przymusowej koło Wałcza.

Ogółem w powiecie chełmińskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1939 r. objęto mieszkańców 6 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 26 rodzin rolniczych – około 148 osób, właścicieli gospodarstw rolnych, które przejęli miejscowi i nasiedlani Niemcy.

W powiecie sępoleńskim wysiedlenia dotknęły mieszkańców czterech miejscowości wiejskich i miasta Więcbork. Z miejscowości Orzełek i Kamień w gminie Kamień wysiedlono 5 rodzin – 26 osób. Wysiedlono m.in. rodzinę osoby rozstrzelanej przez Niemców oraz rodzinę stolarza, który posiadał zakład stolarski z nowoczesnymi maszynami. Stolarnię przejęli miejscowi Niemcy, a jej właściciel został zatrzymany do pracy przymusowej w stolarni. Z Klarynowa i Borzyszkowa w gminie Runowo Krajeńskie wysiedlono 3 rodziny – 17 osób, których gospodarstwa przejęli nasiedlani Niemcy. Z Więcborka Selbstschutz wysiedlił jedną rodzinę, której mieszkanie przejęli Niemcy. Wysiedlonych skierowano do pracy w gospodarstwie niemieckim w powiecie grudziądzkim.

Ogółem z powiatu sępoleńskiego niemiecki okupant wysiedlił 9 rodzin rolniczych – co najmniej 43 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych.

W powiecie tucholskim w październiku 1939 r. Selbstschutz wysiedlił 3 rodziny – 18 osób z Drożdzienicy w gminie Kęsowo i Grabowa w gminie Żalno. Gospodarstwa zagarnęli miejscowi Niemcy, m.in. Hans Medzen z Grabowa.

W powiecie świeckim natomiast z miejscowości Mszano w gminie Świecie, skąd wysiedlono jedną rodzinę rozstrzelanego członka PZZ, gospodarstwo zajął miejscowy Niemiec, Lothar Schulz[28].

W powiecie wyrzyskim w listopadzie 1939 r. Selbstschutz wysiedlił 50 osób – około 10 rodzin z miejscowości Rataje w gminie Luchowo. Ziemie przyłączono do gospodarstwa miejscowego Niemca, wyburzając domy wysiedlonych mieszkańców. Wysiedlone rodziny skierowano do pracy w majątku Rataje. W tym samym czasie Selbstschutz wysiedlił także 3 rodziny – 18 osób z Łobżenicy. Gospodarstwa przywłaszczyli sobie miejscowi Niemcy, a rodziny zostały wywiezione do Generalnego Gubernatorstwa.

Ogółem w rejencji bydgoskiej w ciągu trzech miesięcy w 1939 r. w siedmiu powiatach wysiedleniami objęto trzy miasta: Bydgoszcz, Toruń i Więcbork, oraz 25 miejscowości wiejskich. W ankietach nie podano liczby wysiedlonych mieszkańców miast. Z miejscowości wiejskich wysiedlono 127 rodzin rolniczych – 725 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa Polaków przejmowali miejscowi i nasiedlani Niemcy.

Realizując w 1939 r. pierwszy wysiedleńczy plan krótkofalowy, w 17 powiatach okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie okupant objął wysiedleniami mieszkańców 14 miast oraz 163 miejscowości wiejskich. Z miast w okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie wysiedlono co najmniej 56 115 mieszkańców. Należy zaznaczyć, że nie są to pełne dane, ponieważ odnośnie do 6 miast dostępne źródła mówią o masowych wysiedleniach rodzin i krewnych osób rozstrzelanych lub zesłanych do obozów koncentracyjnych, ale nie zawierają liczby wysiedlonych. Niepełne dane dotyczą także wysiedleń z miejscowości wiejskich. Z danych zawartych w ankietach wynika, że ze 163 wsi objętych wysiedleniami wysiedlono 1780 rodzin rolniczych – 14 497 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Ustalenie pełnej liczby wysiedlonych osób z okręgu w 1939 r. – z powodu niepełnych danych – jest utrudnione. Z dostępnych danych wynika, że w ciągu trzech miesięcy 1939 r. niemiecki okupant wysiedlił z ziem, na których utworzył okręg Gdańsk–Prusy Zachodnie, co najmniej 70 612 mieszkańców.

Wysiedlenia przeprowadzone w ramach pierwszego planu krótkofalowego obejmowały różne kategorie osób. Do wysiedlenia zakwalifikowano mieszkańców miast i wsi przybyłych z innych dzielnic Polski oraz rodziny osób zamordowanych lub zesłanych do obozów koncentracyjnych z racji ich aktywnej patriotycznej postawy, umacniających ideę państwa polskiego. Zakwalifikowano również mieszkańców miast posiadających lokale, które władze okupacyjne zamierzały przeznaczyć na siedziby urzędów i mieszkania dla przybyłych z Rzeszy urzędników w lokalnych instytucjach samorządowych.

Odrębną kategorię osób zakwalifikowanych do wysiedlenia stanowili mieszkańcy miast i wsi, których warsztaty, gabinety, sklepy, domy i mieszkania oraz gospodarstwa rolne upatrzyli sobie i chcieli przejąć miejscowi Niemcy i Niemcy z Wolnego Miasta Gdańska. Wysiedlanie polskich rodzin w 1939 r. przeprowadzano również w związku z planem osadzania w okręgu Niemców bałtyckich.

Rodziny wysiedlone z miast i wsi okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie podczas realizacji pierwszego planu krótkofalowego były przeważnie przewożone do dystryktów warszawskiego i krakowskiego w Generalnym Gubernatorstwie. Wyrzucone z pociągu na stacji końcowej, oczekiwały na odtransportowanie do gospodarstw, do których zostały przydzielone przez miejscowe władze. Gospodarzy nikt nie informował, że muszą przyjąć wysiedlonych Pomorzan i w jakim celu mają jechać konnymi wozami pod stację. Wysiedleńcom kazano siadać na wozy i odjeżdżać.

Losy wysiedleńców były bardzo trudne, mimo życzliwego podejścia miejscowej ludności i jej współpracy z komitetami pomocy dla uchodźców i wysiedlonych, powstającymi w Generalnym Gubernatorstwie od jesieni 1939 r. Podczas rewizji rodziny zostały ogołocone nawet z tych niewielu rzeczy, które ze sobą zabrały w bagażu podręcznym. Dotkliwie brakowało pieniędzy, ciepłej odzieży i pościeli. W tym zakresie komitety starały się udzielić wysiedlonym doraźnej pomocy[29].

Również tragiczny był los tych, którzy nie zostali wywiezieni do Generalnego Gubernatorstwa, lecz skierowani na roboty przymusowe w gospodarstwach nasiedlonych Niemców. Oznakowani literą „P”, umieszczeni w komórkach lub stodołach, gdzie spali na słomie, byli zmuszani do niewolniczej pracy na roli.

2.2. Wysiedlenia w 1940 r. Plan przejściowy i drugi plan krótkofalowy (Zwischenplan, 2. Nahplan)

Wysiedlenia Polaków zaplanowane na 1940 r. (plan przejściowy, luty–marzec 1940 r. oraz drugi plan krótkofalowy, maj 1940 – 20 stycznia 1941 r.) miały na celu stworzenie możliwości osiedlenia Niemców sprowadzonych z Wołynia. Porozumienie niemiecko-radzieckie dotyczące opuszczenia Wołynia przez żyjących tam Niemców podpisano w Moskwie 3 listopada 1939 r. Planowano również kontynuowanie osadnictwa Niemców bałtyckich zgodnie z założeniami przyjętymi na naradzie w Głównym Urzędzie Bezpieczeństwa Rzeszy 30 stycznia 1940 r. Zamierzano także przesiedlić Niemców nadwiślańskich z Generalnego Gubernatorstwa, Chełmszczyzny i Lubelszczyzny. Przesiedlanie Niemców nadwiślańskich przerwano w połowie 1941 r. zgodnie z decyzją Himmlera, który polecił wstrzymanie dalszych przesiedleń volksdeutschów z GG także na polskie ziemie wcielone, informując, że Generalne Gubernatorstwo ma zostać zgermanizowane i zamieszkane przez Niemców[30].

W pierwszych miesiącach 1940 r. wysiedleń w okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie dokonywano, podobnie jak jesienią 1939 r., na polecenie władz lokalnych, przy udziale wyższego dowódcy SS i Policji Bezpieczeństwa Hildebrandta. Natomiast od lipca 1940 r. zadanie oceniania polskich gospodarstw oraz warsztatów rzemieślniczych i wybrania tych, z których zamierzano wysiedlić Polaków, a osiedlić niemieckich osadników, realizowały powiatowe sztaby pracy. Ze sztabami pracy ściśle współpracował sztab osiedleńczy, do którego zadań należało przygotowanie terenu dla niemieckiego osadnictwa, a więc także typowanie polskich gospodarstw i warsztatów do przekazania Niemcom. Na ziemiach przedwojennego państwa polskiego, na których okupant utworzył okręg Gdańsk–Prusy Zachodnie, Polacy posiadali 6525 warsztatów rzemieślniczych[31].

Akcją wysiedleńczą prowadzoną przez policję kierował referent specjalny przy pełnomocniku Komisarza Rzeszy. Udział referenta w akcjach wysiedleńczych polegał na synchronizacji wysiedlenia rodziny polskiej i osiedlenia rodziny niemieckiej w gospodarstwie. Mając do dyspozycji dwie kompanie policji ochronnej, wysiedlał dotychczasowego właściciela i w tym samym dniu osiedlał na danym gospodarstwie Niemca oczekującego na osiedlenie w obozie VoMi. Oprócz kompanii policji ochronnej w przeprowadzaniu akcji brały udział żandarmeria i oddziały SS. Miesięczne sprawozdania z przeprowadzonych akcji wysiedleńczych referent składał Hildebrandtowi. Zawierały one m.in. liczbę wysiedlonych Polaków oraz wymieniały formacje biorące udział w akcji[32].

Wysiedlenia polskich rodzin, których gospodarstwa, warsztaty i mieszkania przekazywano Niemcom wołyńskim, bałtyckim i nadwiślańskim, nie obejmowały wszystkich wysiedlonych w 1940 r. Podobnie jak miało to miejsce w 1939 r., wysiedleniami objęto także rolników, których gospodarstwa upatrzyli sobie miejscowi Niemcy.

Sposób przeprowadzania wysiedleń był podobny do tego, w jaki realizowano je w 1939 r. W nocy lub bardzo wcześniej rano (między godziną 3 a 4) policja otaczała wsie, a dwu- lub trzyosobowe grupy funkcjonariuszy wchodziły do domów i dokonywały eksmisji całych rodzin. Wyrzucane osoby miały przeważnie 10 do 15 minut na ubranie się, spakowanie najpotrzebniejszych rzeczy i opuszczenie mieszkania. Wypędzonych z domów ludzi gnano do punktów zbornych, gdzie przeprowadzano rewizje i odbierano cenniejsze rzeczy, jak pieniądze, biżuteria, skórzane kurtki, zegarki, futra, pościel i obuwie. Z punktów zbornych rodziny kierowano do pracy przymusowej w gospodarstwach rolnych u nasiedlonych Niemców lub przewożono do obozów przesiedleńczych, a stąd do Generalnego Gubernatorstwa.

W okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie w 1940 r. utworzono dwa obozy przesiedleńcze. Obóz przesiedleńczy w Pucku (Umsiedlungslager Putzig) mieścił się w browarze zamkowym. Przebywały w nim głównie rodziny wysiedlone z powiatu morskiego. W obozie przeprowadzano selekcję rasową, po której część osób wywożono do GG. Osoby nadające się do pracy były deportowane do III Rzeszy na roboty przymusowe. Niektóre wysiedlone rodziny uznane za nadające się do zniemczenia były kierowane do obozu germanizacyjnego w Łodzi przy ul. Spornej i poddawane szczegółowym badaniom rasowym. Rodziny uznane za „wartościowe rasowo” deportowano do Rzeszy w celu zniemczenia oraz do pracy.

W 1940 r. utworzono obóz przesiedleńczy w Toruniu, noszący nazwę Umwandererzentrallager Thorn (Centralny Obóz Przesiedleńczy Toruń). Obóz został założony w budynkach dawnej fabryki smalcu i rafinerii olejów jadalnych, tzw. szmalcówce. Funkcje wartowników w obozie pełniły oddziały wartownicze policji pomocniczej. Wszelkie prace związane z funkcjonowaniem obozu wykonywali wyznaczeni do tego więźniowie. Do marca 1941 r., kiedy zamknięto granicę z Generalnym Gubernatorstwem, osadzone tu wysiedlone rodziny przebywały w obozie do czasu zorganizowania transportu do GG. W okresie późniejszym obóz dla wysiedlonych stał się także obozem pracy.

W obozie panowały bardzo złe warunki sanitarne. Główne pomieszczenia, w których przebywali osadzeni, znajdowały się w obszernych piwnicach o zamurowanych oknach. Panowała ogromna ciasnota. Posadzka, na której spali ludzie, była pokryta cienką warstwą niezmienianej, gnijącej słomy. Więźniowie nie otrzymywali żadnego okrycia. Jedzenie podawano w drewnianych korytach. Brakowało wody. Osadzone tu osoby były brutalnie traktowane przez załogę obozu i zmuszane do ciągłych zbiórek i apeli urządzanych niezależnie od pogody.

Zgodnie z ustaleniami przyjętymi na naradach 5 i 11 stycznia, dotyczącymi kierowania wysiedlonych polskich rolników bezpośrednio do prac rolnych, w obozie dokonywano, z udziałem przedstawiciela powiatowego sztabu pracy, selekcji osadzonych osób, w wyniku których część z nich wywożono do III Rzeszy na roboty.

Śmiertelność w obozie była bardzo duża. Umierały zwłaszcza dzieci i osoby w podeszłym wieku – w masowych grobach pochowano 1199 osób, w tym 397 dzieci[33].

Podczas likwidacji obozu w końcu czerwca 1943 r. osadzone w nim osoby wywieziono do obozu w Potulicach, założonego w lutym 1941 r.

Do realizacji planów wysiedleńczych przewidzianych na 1940 r. władze okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie przystąpiły zimą 1940 r. W miesiącach od lutego do marca 1940 r. realizowano plan przejściowy, natomiast w kolejnych miesiącach drugi plan krótkofalowy. Realizując obydwa plany wysiedleńcze, przeprowadzanie wysiedleń nasilono wiosną, a następnie jesienią 1940 r.

Przebieg wysiedleń w powiatach i gminach rejencji gdańskiej, kwidzyńskiej i bydgoskiej w 1940 r.

REJENCJA GDAŃSKA

W rejencji gdańskiej fala masowych wysiedleń na wiosnę dotknęła powiaty kartuski, morski, starogardzki, kościerski, tczewski i chojnicki.

W powiecie kartuskim oddziały SS wysiedliły w marcu nocą wszystkich mieszkańców wsi Leźno i Lniska w gminie Żukowo. Część wysiedlonych skierowano do robót przymusowych na Żuławach, część wywieziono do Rzeszy. W tym samym czasie żandarmeria i miejscowi Niemcy wysiedlili 36 rodzin – 185 osób z miejscowości Kobysewo, Kokoszki i Przodkowo w gminie Przodkowo. Rodziny przewieziono furmankami do punktu zbornego w Kartuzach i stąd skierowano do pracy przymusowej w gospodarstwach nasiedlonych Niemców. Pojedyncze rodziny, 2 rodziny – 12 osób, zostały wysiedlone także z gminnej miejscowości Rybaki i skierowane do pracy przymusowej w okolicznych gospodarstwach nasiedlonych Niemców.

Ogółem w powiecie kartuskim wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach planu przejściowego objęto sześć miejscowości wiejskich. Z dwóch miejscowości Leźno i Lniska wysiedlono wszystkich mieszkańców wsi. Z pozostałych miejscowości wysiedlono co najmniej 38 rodzin rolniczych – 197 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa Polaków zostały przejęte przez nasiedlonych Niemców.

W powiecie morskim gospodarstwa dla Niemców bałtyckich uzyskano po wydziedziczeniu i wysiedleniu wiosną 8 rodzin – 50 osób z miejscowości Kielno i Luzino w gminie Luzino. Rodziny przewieziono furmankami do punktu zbornego w Kartuzach, a stąd do Generalnego Gubernatorstwa.

Pozostałe wysiedlenia w powiecie morskim, które przybrały masowy wymiar, przeprowadzono jesienią 1940 r. W gminie Połchowo wysiedlono 23 rodziny – 160 osób z miejscowości Połchowo i Sławutowo. W sąsiednich słabo zaludnionych gminach, leżących przeważnie na zalesionym terenie nad Zatoką Pucką, wysiedlenia przeprowadzone w listopadzie objęły pojedyncze wsie. Z gminnych miejscowości Chwaszczyno, Domatowo, Gnieżdżewo, Łebcz, Połczyno, Żelistrzewo oraz z Rozewia w gminie Tupadły wysiedlono łącznie 171 osób – około 28 rodzin. Rodziny zostały przewiezione furmankami do punktów zbornych w Pucku i Wysokiej nad Jeziorem Wysockim, a później do obozu w Toruniu. Po dokonanej selekcji i odebraniu cenniejszych rzeczy część osób wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa, na Podlasie i do dystryktu lubelskiego. Pozostałych skierowano do pracy przymusowej w niemieckich gospodarstwach na terenie powiatu.

Masowe wysiedlenia przeprowadzono także w Wejherowie i gminie Wejherowo oraz w gminie Szemud. W listopadzie 1940 r. policja ochronna z Wejherowa wysiedliła z miasta 51 rodzin – 270 osób. Mieszkania i warsztaty rzemieślnicze Polaków objęli nasiedlani Niemcy bałtyccy. Z gminy Wejherowo wysiedlono 5 rodzin rolniczych – około 30 osób. Gospodarstwa rodzin o wielkości 9, 21, 25 ha przejęli miejscowi Niemcy.

W leżącej na południe od Wejherowa gminie Szemud z miejscowości Głazica, Mały Donimierz i Szemud wysiedlono 12 rodzin – 63 osoby, właścicieli gospodarstw o wielkości około 30 ha każde. Zostały one przejęte przez nasiedlonych Niemców. Polaków skierowano do pracy przymusowej w gospodarstwach u nasiedlonych Niemców.

Kontynuowano również wysiedlenia mieszkańców Gdyni. We wrześniu i październiku 1940 r. wysiedlono około 22 tys. osób.

Ogółem w powiecie morskim wysiedleniami przeprowadzonymi w ciągu 1940 r. objęto dwa miasta – Gdynię, z której wysiedlono 22 tys. mieszkańców, i Wejherowo, z którego wysiedlono 51 rodzin – 270 osób. Wysiedleniami objęto także 15 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono co najmniej 76 rodzin rolniczych – 474 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Mieszkania i warsztaty rzemieślnicze oraz gospodarstwa rolne Polaków przejęli nasiedlani Niemcy bałtyccy.

W pozostałych trzech powiatach, w których wysiedlenia przeprowadzono w miesiącach wiosennych, objęto nimi pojedyncze miejscowości.

W powiecie starogardzkim z miejscowości Szteklin w gminie Sumin, Pałubinek w gminie Zblewo, gminnej miejscowości Pączewo i miasta Skórcz wysiedlono 21 rodzin – 130 osób.

W powiecie kościerskim SS wysiedliła 12 rodzin – 63 osoby z miejscowości Głodowo i Liniewo w gminie Liniewo oraz z miejscowości Grabowo w gminie Nowa Karczma.

W powiecie tczewskim policja wkroczyła do Szymankowa, gdzie polscy kolejarze stawili opór podczas najazdu Niemiec na Polskę, kierując niemiecki pociąg pancerny na ślepy tor. Wszystkich mieszkańców Szymankowa, 50 osób – około 10 rodzin, wysiedlono w marcu 1940 r. Osoby te zostały wywiezione do Generalnego Gubernatorstwa i skierowane do pracy w niemieckim majątku Moczydło koło Warszawy.

Kolejne wysiedlenia w powiecie tczewskim, których dokonywała policja porządkowa z Torunia i miejscowa żandarmeria, przeprowadzono jesienią 1940 r. Objęto nimi miasto Tczew oraz miejscowości w gminach Morzeszczyn, Swarożyn, Opalenie i Subkowy.

Z Tczewa w listopadzie 1940 r. wysiedlono 35 rodzin – 217 osób, które przewieziono do obozu w Toruniu, a stąd do dystryktu radomskiego w GG. W gminie Tczew z Bałdowa, Czarlina i Rokitek wysiedlono 28 rodzin – 80 osób, które skierowano do pracy przymusowej u nasiedlonych Niemców w powiecie tczewskim.

W gminnej miejscowości Morzeszczyn żandarmeria wysiedliła 14 rodzin rolniczych – 68 osób, właścicieli małych gospodarstw. Grunty te zostały włączone do majątku miejscowego Niemca Fritza Rehriga, a wysiedlone rodziny skierowano do pracy w tym majątku[34].

Podobnie w miejscowości Wędkowy w gminie Swarożyn do majątku miejscowego Niemca zostały przyłączone gospodarstwa wysiedlonych 4 polskich rodzin – 22 osób. Polacy zostali wywiezieni do dystryktu radomskiego w GG.

Niemców wołyńskich osadzono natomiast w gospodarstwach 7 polskich rodzin rolniczych – około 48 osób, które zostały wysiedlone z miejscowości Gętomie, Gniszewo, Jeleń i Opalenie w gminach Opalenie i Subkowy.

Nie wszystkie rodziny zostały wywiezione z powiatu w tym samym roku. Informuje o tym roczne sprawozdanie z prac dokonanych w powiecie tczewskim, obejmujące okres od września 1939 do września 1940 r. Sprawozdawca donosi, że w celu zagospodarowania „dawnych posiadłości polskich” osadzono na nich 383 „bałtycko-niemieckie rodziny chłopskie”. Następnie pisze, że „ci ustanowieni rolnicy muszą jeszcze mieszkać wspólnie z dawnymi polskimi właścicielami, ponieważ nie można ich [polskich właścicieli – M.W.] jeszcze ewakuować”. Obiecuje, że „wkrótce zastosowane zostaną środki zaradcze”, co należy rozumieć, że rodziny zostaną niebawem usunięte z gospodarstw[35].

Ogółem w powiecie tczewskim wysiedleniami przeprowadzonymi w ciągu 1940 r. objęto jedno miasto Tczew, z którego wysiedlono 35 rodzin – 217 osób. Wysiedleniami objęto także 10 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono co najmniej 63 rodziny rolnicze – 268 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Mieszkania i warsztaty rzemieślnicze zajęli Niemcy bałtyccy, natomiast gospodarstwa rolne Polaków przyłączyli do swoich miejscowi Niemcy oraz objęli nasiedlani Niemcy wołyńscy.

W powiecie chojnickim, w którym wysiedlenia przeprowadzono w październiku 1940 r., miejscowa żandarmeria wysiedliła 22 rodziny rolnicze – 102 osoby z gminnych miejscowości Czersk, Krojanty i Sternowo oraz z miejscowości Wojtal w gminie Czersk. Rodziny zostały wywiezione do dystryktów radomskiego i krakowskiego w GG. Gospodarstwa polskich rodzin objęli nasiedlani Niemcy.

Ogółem w rejencji gdańskiej wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. w sześciu powiatach okupant objął cztery miasta: Gdynię, Skórcz, Tczew i Wejherowo, z których wysiedlił 22 487 mieszkańców. Wysiedleniami objęto także 42 miejscowości wiejskie, skąd wysiedlono co najmniej 232 rodziny rolnicze – 1234 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Z miejscowości Leźna, Lnisk i Szymankowa wysiedlono wszystkich mieszkańców. Nieruchomości wysiedlonych polskich rodzin, a także cały ich majątek ruchomy zagarnęli miejscowi oraz nasiedlani Niemcy.

REJENCJA KWIDZYŃSKA

W rejencji kwidzyńskiej fala wysiedleń w okresie wiosny przetoczyła się przez powiaty lipnowski, lubawski[36] i grudziądzki.

W powiecie lipnowskim wysiedlenia przeprowadziła miejscowa żandarmeria i Selbstschutz. Ze Skępego, miejscowości położonej niedaleko Lipna, w ciągu jednej nocy wysiedlono 6 rodzin – 25 osób, które miały 15 minut na ubranie się i opuszczenie mieszkań. Wysiedlonych przewieziono do punktu zbornego w Lipnie, który mieścił się na peryferiach miasta w budynku szkolnym. Tam dokonano rewizji, zabierając pieniądze, zegarki, pierścionki i kolczyki. Jak zeznały osadzone tam osoby, w poszukiwaniu rzeczy wartościowych rozpruwano nawet odzież. Po kilkudniowym pobycie wysiedleni zostali przewiezieni do dystryktu warszawskiego w Generalnym Gubernatorstwie. W tym samym czasie z miejscowości Józefkowo i Łąkie w gminie Skępe wysiedlono rodziny dwóch gospodarzy i leśniczego – 28 osób. Leśniczówkę w Łąkiem zajął funkcjonariusz Janke z Lipna, gospodarstwa rolne zaś przyłączył do swego gospodarstwa Niemiec z Józefkowa[37].

W powiecie lipnowskim ofiarami wysiedleń przeprowadzonych przez żandarmerię i Selbstschutz w lutym byli ponadto rolnicy z miejscowości Czarne, Józefowo i Suradówek w gminie Czarne, skąd wysiedlono 20 rodzin – 120 osób, oraz rolnicy z miejscowości Kłokock, Liciszewy i Ostrowite w gminie Radomice, skąd wysiedlono 13 rodzin – 65 osób. Wszystkie gospodarstwa wysiedlonych przejęli miejscowi Niemcy. Natomiast w Suradówku gospodarstwo wysiedlonej rodziny przywłaszczył sobie sołtys niemiecki. Rodziny natomiast wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa.

Wysiedlenia przeprowadzone w powiecie lipnowskim jesienią 1940 r. dotknęły przede wszystkim mieszkańców Lipna. W listopadzie miejscowa żandarmeria wysiedliła z miasta rodziny osób, które zostały rozstrzelane na placu Dekerta w Lipnie przed budynkiem Zarządu Miejskiego. Za pobicie przez nieznanych sprawców burmistrza Lipna policja zatrzymała na ulicy 10 przypadkowych osób, które zostały rozstrzelane w publicznej egzekucji. Na egzekucję okupant spędził mieszkańców Lipna i obwieścił przez megafon, że „wszystkich Polaków, którzy podniosą rękę na Niemca, czeka taki sam los”[38]. Wysiedlono 10 rodzin – 40 osób, m.in. rodzinę właściciela księgarni rozstrzelanego w grupie 10 Polaków.

Kolejne wysiedlenia, przeprowadzone w październiku i listopadzie, objęły rodziny polskich rolników, których gospodarstwa przeznaczono dla nasiedlanych Niemców. W miesiącach tych wysiedlono 32 rodziny rolnicze – 211 osób, osadzając na ich miejsce Niemców nadwiślańskich.

Ogółem w powiecie lipnowskim wysiedleniami przeprowadzonymi w ciągu 1940 r. okupant objął dwa miasta, Lipno i Skępe, z których wysiedlono 16 rodzin – 65 osób. Wysiedleniami objęto także co najmniej osiem miejscowości wiejskich, skąd wysiedlono 68 rodzin – 424 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Mieszkania i warsztaty rzemieślnicze oraz gospodarstwa rolne Polaków przejęli nasiedlani Niemcy wołyńscy i nadwiślańscy. Część gospodarstw polskich rolników przyłączyli do swoich miejscowi Niemcy.

W powiecie lubawskim wiosną 1940 r. wysiedlono 23 rodziny – 65 osób z gminnej wsi Grodziczno oraz pojedyncze rodziny z gminnych miejscowości Łążyn i Targowisko.

W powiecie grudziądzkim ofiarami wysiedleń przeprowadzonych wiosną byli mieszkańcy Bukowca, Przesławic i Rogoźna w gminie Rogoźno, skąd wysiedlono 11 rodzin – 49 osób. Część z nich deportowano na roboty przymusowe w Rzeszy, część skierowano do Generalnego Gubernatorstwa. W transporcie do GG zmarło czteroletnie dziecko rodziny wysiedlonej z Przesławic.

Wysiedlenia jesienią 1940 r. przeprowadzała w powiecie grudziądzkim Schutzpolizei Bromberg, żandarmeria powiatu grudziądzkiego oraz miejscowi Niemcy. Wysiedleń Polaków dokonywano w związku z osiedlaniem na ich gospodarstwach Niemców nadwiślańskich przesiedlanych z Generalnego Gubernatorstwa, którzy w przeważającej części stanowili ludność rolniczą. Wysiedlone polskie rodziny przewożono z punktów zbornych do obozu w Toruniu. Po przeprowadzonej selekcji i odebraniu wartościowszych rzeczy część osób wywieziono do GG, inne deportowano na roboty przymusowe w Rzeszy. Wysiedlenia objęły mieszkańców miejscowości Boguszewo, Gołębiewko i Gruta w gminie Gruta, skąd w październiku wysiedlono 21 rodzin rolników – 148 osób. W tym samym czasie w gminie Łasin wysiedlono 18 rodzin – 80 osób z Jabłonowa, Jankowic, Kozłowa i Łasina. Wysiedlono też 11 rodzin – 57 osób z Dusocina, ze Starego Folwarku, z Wałdowa Szlacheckiego, Węgrowa i Zawady, miejscowości leżących wokół Grudziądza. Osoby te zostały przewiezione do obozu w Toruniu, a następnie do dystryktu krakowskiego w Generalnym Gubernatorstwie.

Z miasta Grudziądza w końcu listopada wysiedlono 24 rodziny – 128 osób. Większość została przewieziona do Generalnego Gubernatorstwa, a 26 osób deportowano do prac przymusowych na roli w Rzeszy.

Ogółem w powiecie grudziądzkim wysiedleniami przeprowadzonymi w ciągu 1940 r. objęto jedno miasto Grudziądz, skąd wysiedlono 24 rodziny rolnicze – 128 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Wysiedleniami objęto też 16 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 61 rodzin rolniczych – 334 osoby. Mieszkania i warsztaty rzemieślnicze oraz gospodarstwa rolne wysiedlonych Polaków przejęli nasiedlani Niemcy bałtyccy i nadwiślańscy.

W powiatach rypińskim i brodnickim wysiedlenia, które przybrały masowy charakter, przeprowadzono jesienią 1940 r.

Wysiedleń w powiecie rypińskim, w których brała udział żandarmeria powiatu, dokonywano przeważnie zbiorowo jesienią 1940 r. Ale były też takie miejscowości, w których przeprowadzano wysiedlenia przez cały rok po kilka rodzin w miarę napływu osadzanych w gospodarstwach Niemców. Należały do nich Godziszewo i Przywitowo w gminie Stępowo, skąd w ciągu roku wysiedlono 80 osób – około 20 rodzin. Podobnie w ciągu roku wysiedlono 61 osób – około 15 rodzin z miejscowości Kostrzał w gminie Rypin i Rokitnica w gminie Świedziebnia, przekazując Niemcom gospodarstwa Polaków. Wysiedlone rodziny przewożono do obozu w Toruniu, a stąd do dystryktu warszawskiego w GG.

Masowe wysiedlenia w powiecie rypińskim przeprowadzono w październiku i listopadzie 1940 r., wysiedlając z powiatu 84 rodziny – 558 osób[39].

Wysiedlono: 26 rodzin – 83 osoby z Wólki w gminie Stępowo; 14 rodzin – 62 osoby z Janowa i Mełna koło Świedziebni; 50 mieszkańców – około 10 rodzin ze wsi Bielawki i Dębiany w gminie Pręczki; 5 rodzin – 26 osób z Szynkowizny w gminie Osiek oraz 16 rodzin – 82 osoby z miejscowości Lisiny i Piskorczyn w gminie Mgoszcz oraz z gminnej miejscowości Ostrowite. Gospodarstwa Polaków zostały przekazane nasiedlanym Niemcom, głównie nadwiślańskim, a wysiedlonych polskich rolników skierowano do pracy na roli w gospodarstwach nasiedlonych Niemców.

Do obozu w Toruniu, a następnie do dystryktu warszawskiego w GG wywieziono rodziny rolnicze wysiedlone z gmin Osiek, Ostrowite i Starorypin. Wysiedlono 20 rodzin – 142 osoby z Dylewa; 14 rodzin – 61 osób z Bielawek, Lucima, Łączonka i Starorypina; 3 rodziny – 21 osób z Kretek Małych; 3 rodziny – 19 osób z Puszczy Rządowej oraz 5 rodzin – 16 osób z Księtego. Gospodarstwa tych rodzin przejęli Niemcy nadwiślańscy.

Jesienią 1940 r. przeprowadzono również wysiedlenia mieszkańców miasta Rypin. W ciągu dwóch miesięcy, tzn. w październiku i listopadzie, wysiedlono z Rypina 118 osób – około 25 rodzin. Nieruchomości Polaków przejęli Niemcy bałtyccy. Rodziny polskie zostały osadzone w obozie w Toruniu, a następnie wywiezione do dystryktu warszawskiego w GG.

Ogółem w powiecie rypińskim wysiedleniami przeprowadzonymi w ciągu 1940 r. objęto jedno miasto Rypin, z którego wysiedlono 118 osób – około 25 rodzin. Wysiedleniami objęto także 21 miejscowości wiejskich, skąd wywieziono co najmniej 151 rodzin rolniczych – 703 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Mieszkania, warsztaty rzemieślnicze oraz gospodarstwa rolne Polaków przejęli nasiedlani Niemcy.

W powiecie brodnickim wysiedleniami objęto jedno miasto Brodnicę i wiele miejscowości wiejskich. W ciągu 1940 r. z powiatu brodnickiego wysiedlono 2 tys. osób – około 400 rodzin.

Realizując plan przejściowy i drugi plan krótkofalowy w rejencji kwidzyńskiej, w pięciu powiatach okupant objął wysiedleniami pięć miast, z których wysiedlił 915 osób – około 200 rodzin. Wysiedleniami objęto także co najmniej 53 miejscowości wiejskie, skąd wysiedlono 3526 osób – około 700 rodzin, właścicieli gospodarstw rolnych. Nieruchomości polskich rodzin oraz cały ich majątek ruchomy objęli nasiedlani Niemcy bałtyccy i nadwiślańscy.

REJENCJA BYDGOSKA

W rejencji bydgoskiej wysiedlenia w okresie wiosny dotknęły ludność powiatu tucholskiego, gdzie z gminnych miejscowości Cekcyn, Cierplewo, Kęsowo i Raciąż oraz z miejscowości Wielka Klonia w gminie Gostycyn i Klonowo w gminie Bysław wysiedlono 17 rodzin – 73 osoby. Część wysiedlonych osób stanowiło rodziny mężów i ojców, wcześniej aresztowanych i rozstrzelanych. Część natomiast było rodzinami, których gospodarstwa chcieli przejąć miejscowi Niemcy. Wysiedlone rodziny skierowano do pracy w gospodarstwach, które przejęli Niemcy, lub w gospodarstwach w sąsiednich wsiach. Za przykład mogą posłużyć Cekcyn, Cierplewo i Raciąż. Z Cekcyna wysiedlono trzy rodziny aresztowanych uprzednio osób. Dwie z nich skierowano do pracy u Niemców w sąsiedniej wsi. Rodzinę aresztowanego młynarza, którego młyn i dom zajął miejscowy Niemiec, pozostawiono w charakterze robotników przymusowych w przywłaszczonym młynie. Podobnie sytuacja wyglądała w Cierplewie i Raciążu. Z Cierplewa wysiedlono 5 rodzin, których gospodarstwa przejęli dwaj Niemcy – Richard Hofmann i Richard Koch[40]. Wysiedlone rodziny pozostawiono we wsi, kierując je do pracy przymusowej u tych Niemców. Z Raciąża wysiedlono jedną rodzinę, posiadającą zasobne gospodarstwo o powierzchni 100 ha z 30 sztukami bydła, 9 końmi i maszynami rolniczymi. Zostało ono przejęte przez nasiedlonego Niemca, a rodzina skierowana do pracy w tym gospodarstwie.

Jesienne wysiedlenia w powiecie tucholskim przeprowadzono w listopadzie 1940 r. Z gminnych miejscowości Adamkowo, Bagienica, Bralewnica, Drożdzienica, Kiełpin, Łyskowo, Śliwice, Mały Mędromierz, Okoniny, Sucha, Śliwiczki, Wielka Klonia i Wielki Mędromierz, wysiedlono 56 rodzin – 282 osoby. Wysiedlono wszystkie rodziny osób rozstrzelanych 3 listopada 1940 r. w Bralewnicy jako zakładników za rzekome zabójstwo niemieckiego sołtysa Bredy z Wielkiego Mędromierza. Faktycznie Breda, uderzony w głowę, został w stanie omdlenia przewieziony do szpitala w Bydgoszczy, skąd po kuracji wyszedł. Rozstrzelani Polacy zostali uznani za wrogo usposobionych wobec Niemców[41].

Rodziny rozstrzelanych osób wysiedlono już dwa dni po egzekucji. Tak szybko została m.in. wywłaszczona i wysiedlona żona i czworo małoletnich dzieci rozstrzelanego szewca z Wielkiej Kloni. Wysiedlenia rodzin Polaków rozstrzelanych w Bralewnicy obejmowały często szeroki krąg osób, na przykład z bliskich rozstrzelanego mieszkańca Małego Mędromierza wysiedlono ojca, brata i siostrę, a także drugiego brata, z zawodu zegarmistrza, mieszkańca Tucholi, z żoną i dziećmi.

Ogółem w powiecie tucholskim wysiedleniami realizowanymi w 1940 r. objęto 19 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 73 rodziny rolnicze – 355 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa Polaków przyłączyli do swoich miejscowi Niemcy i objęli koloniści niemieccy.

Na wiosnę wysiedleniami został objęty powiat bydgoski. W maju 1940 r. dokonano wysiedleń mieszkańców Bydgoszczy, w ciągu miesiąca wyrzucając z mieszkań 1431 osób. Osoby te zostały przewiezione do dystryktu lubelskiego w Generalnym Gubernatorstwie.

Dalsze wysiedlenia w powiecie bydgoskim odbyły się w miesiącach jesiennych. We wrześniu i październiku Schutzpolizei Bromberg wysiedliła z Bydgoszczy około 1700 mieszkańców, których wywieziono także do GG. Łącznie z Bydgoszczy w ciągu 1940 r. wysiedlono 3131 mieszkańców – około 626 rodzin.

W listopadzie w kilku gminach powiatu przeprowadzono wysiedlenia rodzin rolniczych.

Z miejscowości Łochowo, Samsieczynek, Stronno, Suponin, Ślesin, Ugoda, Włóki i Zawada wysiedlono 29 rodzin – 133 osoby. W tym samym czasie w gminie Wtelno miejscowa żandarmeria z miejscowości Gościeradz, Morzewiec, Tryszczyn i Wtelno wysiedliła 9 rodzin – 48 osób. Wysiedlenia przeprowadzano o godzinie 3 nad ranem, dając rodzinom 10 minut na zabranie niezbędnych rzeczy i opuszczenie mieszkania. Następnie były one przewożone z punktu zbornego do obozu w Toruniu. Tam po przeprowadzonej selekcji i rewizji bagażu wysiedleńców przewieziono do GG w okolice Terespola i Białej Podlaskiej. Część osób skierowano do pracy przymusowej na roli w Rzeszy.

Ogółem w powiecie bydgoskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. objęto jedno miasto Bydgoszcz, z którego wysiedlono 3131 mieszkańców – około 626 rodzin. Z 13 miejscowości wiejskich wysiedlono też 38 rodzin rolniczych – 181 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Mieszkania, warsztaty i gabinety oraz gospodarstwa rolne Polaków przejęli nasiedlani Niemcy.

W powiecie toruńskim nasilenie akcji wysiedleńczej przypadło na listopad i grudzień 1940 r. Wysiedleń dokonywały Schutzpolizei Thorn i Schutzpolizei Bromberg, których funkcjonariusze wchodzili do domów wysiedlanych osób o 3 nad ranem. Na spakowanie najpotrzebniejszych rzeczy i opuszczenie mieszkań wyrzucani mieli 20 minut. Rodziny przewożono z punktów zbornych do obozu w Toruniu, a następnie do dystryktu lubelskiego w Generalnym Gubernatorstwie. Część osób deportowano do pracy przymusowej w Rzeszy lub skierowano do pracy w powiecie w gospodarstwach nasiedlonych Niemców. Ziemie z zabudowaniami wysiedlonych Polaków oddawano Niemcom bałtyckim i nadwiślańskim.

Rozpoczęto także wysiedlenia partiami mieszkańców Torunia. W maju w dwóch akcjach wysiedlono 929 osób, natomiast od czerwca do listopada 1940 r. wysiedlono 400 osób – około 100 rodzin[42].

Wczesną jesienią 1940 r. zbiorowo wysiedlono 150 osób – około 30 rodzin, mieszkańców całej wsi Siemion, oraz 20 rodzin – około 100 mieszkańców Rubinkowa. Rodziny deportowano do pracy na roli w Rzeszy.

Wysiedlenia przeprowadzone w listopadzie 1940 r. dotknęły także mieszkańców Bielczyn, Brzozy, Cierpic, Górska, Małej Nieszawki, Pędzewa, Rozgart, Rudaka, Stawek, Wrzosów i Złotorii. Z jedenastu miejscowości wysiedlono w ciągu jednego miesiąca 97 rodzin – 353 osoby[43].

W powiecie toruńskim wysiedlenia kontynuowano w grudniu 1940 r. Wysiedlono wówczas wszystkich mieszkańców ze wsi Brzezinki i Gostkowo w gminie Turzno, 60 rodzin – 300 osób. Część osób wywieziono do dystryktu radomskiego w GG, część skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców.

Ogółem w powiecie toruńskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. objęto jedno miasto Toruń, skąd wywieziono około 1329 osób, oraz 16 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 207 rodzin rolniczych – 903 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Mieszkania i warsztaty oraz gospodarstwa rolne Polaków przekazano Niemcom bałtyckim i nadwiślańskim.

Wysiedleń w powiecie chełmińskim, podobnie jak w innych powiatach rejencji bydgoskiej, dokonywała Schutzpolizei Bromberg i żandarmeria powiatu chełmińskiego. Wysiedlone rodziny były przewożone z punktów zbornych do obozu w Toruniu, a następnie do Generalnego Gubernatorstwa. Część wysiedlonych osób deportowano do przymusowych robót na roli w Rzeszy.

W październiku z miejscowości Beńkówko, Czarże, Głażewo, Rybieniec i Unisław wysiedlono 45 rodzin – 156 osób. W gospodarstwach Polaków osadzono przeważnie Niemców bałtyckich i wołyńskich. Natomiast w Głażewie gospodarstwa wysiedlonych sześciu rodzin zajął miejscowy Niemiec Hugo Hener[44].

Wysiedlenia przeprowadzone w powiecie chełmińskim w listopadzie 1940 r. objęły mieszkańców miejscowości gminnych Dolne Wymiary, Dołki, Górne Wymiary, Łęg, Nowa Góra i Nowa Wieś oraz mieszkańców miasta Chełmna. W ciągu listopada z powiatu chełmińskiego wysiedlono 72 rodziny – 330 osób.

Ogółem w powiecie chełmińskim od września do końca 1940 r. wysiedleniami objęto jedno miasto Chełmno oraz co najmniej 13 miejscowości wiejskich. Z miasta i wsi w powiecie wysiedlono 293 rodziny – 1200 osób[45]. Nieruchomości polskich rodzin przekazano Niemcom bałtyckim i wołyńskim. Ziemie kilku gospodarstw przyłączył do swojego gospodarstwa miejscowy Niemiec.

W powiecie świeckim w rejencji bydgoskiej wysiedlenia Polaków przeprowadziła w listopadzie i grudniu 1940 r. żandarmeria powiatu Świecie. Z ośmiu miejscowości: Błądzim, Chrystkowo, Dragacz, Grabówko, Gruczno, Komorsk, Ostrów Świecki i Topolinek, wysiedlono 14 rodzin – 98 osób[46], natomiast z miasta Świecia 133 rodziny – 640 osób.

Ogółem ze Świecia i powiatu świeckiego w ciągu 1940 r. wysiedlono 738 osób – około 147 rodzin.

W powiecie wyrzyskim wysiedlenia objęły mieszkańców sześciu miejscowości wiejskich: Białośliwia, Gromadna, Karolewa, Tłukomów, Wysokiej, Występu i miasta Wyrzysk. Wysiedleń dokonywała miejscowa żandarmeria. Z wymienionych miejscowości wysiedlono w tym czasie 47 rodzin – 210 osób. W miejscowościach Gromadno, Tłukomy i Wysoka wysiedlenia przeprowadzono zbiorowo. Żandarmeria otoczyła domy 33 rodzin, wysiedlając w ciągu jednej nocy 144 osoby. Rodziny przewieziono do obozu w Toruniu, a stąd do GG. Część osób skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców.

Ogółem w 1940 r. w rejencji bydgoskiej w sześciu powiatach okupant objął wysiedleniami pięć miast: Bydgoszcz, Chełmno, Świecie, Toruń, Wyrzysk, z których wysiedlił 5157 osób – około 870 rodzin. Wysiedleniami objęto także co najmniej 76 miejscowości wiejskich, skąd wysiedlono około 2912 osób – około 665 rodzin rolniczych, właścicieli gospodarstw rolnych. Nieruchomości Polaków oraz cały ich majątek ruchomy objęli nasiedlani Niemcy bałtyccy, nadwiślańscy i wołyńscy.

Realizując w 1940 r. wysiedleńczy plan przejściowy i drugi plan krótkofalowy, w 17 powiatach okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie okupant objął wysiedleniami 17 miast, wysiedlając 22 tys. mieszkańców Gdyni i 6639 mieszkańców z pozostałych miast – 1468 rodzin, czyli ogółem 28 639 osób. Wysiedleniami objęto także 221 miejscowości wiejskich, skąd wysiedlono 2197 rodzin rolniczych – 10 102 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Pełna liczba wysiedlonych Polaków w ciągu 1940 r. z okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie jest wyższa od podanej liczby, ponieważ dostępne dane nie wymieniają liczby wysiedlonych rodzin oraz osób z dwóch miejscowości wiejskich w powiecie kartuskim oraz z miasta Chełmna. Informują jedynie, że z obu wsi wysiedlono wszystkich mieszkańców oraz że wysiedlenia objęły mieszkańców Chełmna. Z dostępnych danych wynika, że w ciągu 1940 r. niemiecki okupant wysiedlił z ziem polskich, na których utworzył okręg Gdańsk–Prusy Zachodnie, co najmniej 38 741 polskich mieszkańców tych ziem.

Kategorie osób przeznaczonych do wysiedlenia w 1940 r. nie były tak zróżnicowane jak w roku 1939. Do wysiedlenia wybierano rodziny miejskie, posiadające warsztaty, sklepy, domy i mieszkania, które planowano przekazywać nasiedlonym Niemcom bałtyckim. Wysiedleniami objęto również rodziny rolnicze posiadające dobrze utrzymane gospodarstwa rolne, przeznaczone dla nasiedlanych Niemców nadwiślańskich i wołyńskich. Wysiedleniami objęto także rolników, których gospodarstwa upatrzyli sobie miejscowi Niemcy.

Rodzinom wysiedlonym do Generalnego Gubernatorstwa od połowy 1940 r. pomoc okazywała utworzona w tym czasie Rada Główna Opiekuńcza i jej terenowe agendy – polskie komitety opiekuńcze. Przyjmowały one transporty wysiedlonych i zajmowały się rozlokowaniem ich po miastach i wsiach GG. Jak obliczyła Rada Główna Opiekuńcza, na przełomie 1940 i 1941 r. z pomocy mieszkaniowej i żywnościowej gospodarstw chłopskich korzystało około 200 tys. wysiedlonych osób przebywających na terenie gmin wiejskich. Rodziny te, zakwaterowane przeważnie w szopach, żyły do końca wojny w prymitywnych warunkach[47].

W 1940 r. okazało się, że działania podejmowane w celu depolonizacji oraz zniemczenia ziem, na których utworzono okręg Gdańsk–Prusy Zachodnie, nie zostaną ograniczone do wyrugowania śladów polskości w dziedzinie kultury oraz do wysiedlenia Polaków i osadzenia na ich gospodarstwach Niemców. Przypomnijmy, że z chwilą zajęcia ziem Pomorza Gdańskiego okupant przystąpił do likwidacji polskiego życia kulturalnego. Usunięto wszystkie polskie napisy, zakazano wydawania polskich gazet, skonfiskowano drukarnie, wydawnictwa, księgarnie i biblioteki. Zamknięto polskie szkoły, rozwiązano polskie stowarzyszenia, zlikwidowano polskie muzea i zniszczono wszystkie polskie pomniki. Zakazano też używania języka polskiego w urzędach, sklepach, zakładach pracy i na ulicy. Aby nie pozostał żaden ślad polskości, zamierzano stworzyć w okręgu, zgodnie z „planami uporządkowania przestrzeni” zawartymi w przepisach wprowadzonych na ziemiach polskich wcielonych do Rzeszy w kwietniu 1940 r., nową strukturę organizacyjną. Zmiany w tej dziedzinie zapowiedział w 1940 r. namiestnik okręgu Albert Forster w przemówieniach wygłaszanych w poszczególnych miastach okręgu. Dotyczyły one nowego podziału powiatów i utworzenia zupełnie nowych wiosek: „Zniknąć musi stan istniejący za czasów polskich”[48].

W rolnictwie dominować miał typ wielkiego gospodarstwa chłopskiego, liczącego przeciętnie 25 ha, podczas gdy na terenie Rzeszy wielkość gospodarstw wynosiła od 7 do 8 ha. Tak duże nowe gospodarstwa zamierzano tworzyć przeważnie z dwóch, a nawet trzech gospodarstw wysiedlonych Polaków. W toku powiększania gospodarstw przewidywano zniszczenie budynków gospodarczych, a niekiedy całych wiosek. Osiedla wiejskie miały liczyć 40–50 gospodarstw. Wokół wsi głównej, będącej ośrodkiem administracji, miało zostać skupionych 5 lub 6 osiedli wiejskich[49].

W okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie nie mógł pozostać nawet najmniejszy ślad polskości.

2.3. Wysiedlenia w 1941 r. Trzeci plan krótkofalowy (3. Nahplan)

Wysiedlenia Polaków przeprowadzone w 1941 r. w ramach tzw. planu trzeciego (21 stycznia 1941 – 20 stycznia 1942 r.) były realizowane w związku z programem osadzania na polskich ziemiach wcielonych do Rzeszy Niemców z Besarabii, Bukowiny i Dobrudży.

Przygotowania do powyższego zadania rozpoczęły władze okręgu już na kilka miesięcy przed zamierzoną realizacją trzeciego planu. 19 listopada 1940 r. pełnomocnik Komisarza Rzeszy Richard Hildebrandt wystosował pismo do Himmlera w sprawie rozszerzenia kręgu osób podlegających wysiedleniu z okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie. Domagał się w nim „celem zwolnienia gospodarstw dla przesiedleńców z Besarabii wydziedziczenia wszystkich posiadaczy ziemskich, którzy nie byli volksdeutschami”[50]. Chodziło o Polaków ocenianych przez władze okupacyjne jako osoby nadające się do zniemczenia, zarówno pod względem politycznym, jak i rasowym, którzy nie przyjęli zaświadczeń volksdeutscha. Projekt Hildebrandta uzyskał poparcie Himmlera.

Plany niemczenia „warstwy pośredniej” (Zwischenschicht), obejmującej Polaków uznanych za nadających się do zniemczenia, zostały skonkretyzowane przez namiestnika okręgu Forstera już w połowie 1940 r. Wtedy też przystąpiono do wydawania zaświadczeń volksdeutscha także Polakom ocenionym jako nadającym się do zniemczenia. Osoby, które nie godziły się na przyjęcie zaświadczenia, zamierzano wraz z rodzinami wysiedlić w pierwszej kolejności do Generalnego Gubernatorstwa lub jako siłę roboczą pozostawić w powiecie czy skierować na teren Rzeszy[51].

Wysiedlenia rolników projektowano przeprowadzić tak, aby nie zakłócać „spokojnego rozwoju gospodarczego”. W związku z tym landraci i referent policyjny w sztabie osiedleńczym otrzymali wytyczne nakazujące wysiedlać Polaków w środku nocy, aby opróżnione gospodarstwa już przed południem w dniu wyznaczonym na wysiedlenie były do dyspozycji niemieckich przesiedleńców. Niemców z Besarabii planowano przewozić z przygotowanego dla nich obozu w Łodzi do przewidzianych gospodarstw za pomocą transportu kolejowego do stacji w Brodnicy, Chojnicach, Kartuzach, Kościerzynie, Nowym Mieście, Starogardzie, Świeciu i Tucholi[52].

W tym czasie wysiedlenia były kierowane odgórnie przez utworzoną w listopadzie 1940 r. Centralę Przesiedleńczą. Do jej zadań należało m.in. zestawienie przygotowanych przez sztaby SS spisów polskich właścicieli gospodarstw rolnych oraz rzemieślników i ich warsztatów. Przeprowadzała kontrolę konfiskowanych gospodarstw i przeznaczonych do wysiedlenia rodzin pod względem ich ewentualnego niemieckiego pochodzenia. Zadaniem Centrali było także czuwanie, by wysiedlenia były przeprowadzane według rozesłanych wytycznych, w ścisłej współpracy ze sztabami osiedleńczymi, policją i żandarmerią. Podkreślano szczególnie, aby wysiedleń nie przeprowadzały samowolnie osoby do tego nieupoważnione[53]. Chodziło o wysiedlenia organizowane przez wójtów w celu przejęcia ziemi przez miejscowych Niemców, co było powszechne w 1939 i 1940 r.

Wysiedlonych rolników odstawiano furmankami na place zborne, a stąd do obozów przesiedleńczych, gdzie była przeprowadzana ścisła rewizja, a następnie selekcja. W związku z apelem o zwracanie uwagi na kwestię siły roboczej, selekcji dokonywano w obecności pracownika właściwego urzędu pracy. Osoby, które nie zostały wybrane przez urząd pracy i skierowane na roboty przymusowe w powiecie lub do Rzeszy, były wysiedlane do Generalnego Gubernatorstwa.

Równocześnie w tym samym czasie podjęto decyzję pozbycia się, jak określono, „najgorszego elementu polskiego” lub „elementu aspołecznego”, zgodnie z ustaleniami przyjętymi na konferencji wyższych dowódców SS i policji 8 listopada 1939 r. w Krakowie. Na konferencji wysiedlanie Polaków uznanych za niepożądanych i stanowiących „obciążenie dla okręgu” przewidziano na początek 1941 r. W tej sprawie inspektor Policji Bezpieczeństwa i SD w Gdańsku wystosował 9 grudnia 1940 r. tajne pismo do landratów i nadburmistrzów w okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie z wytycznymi, których należało przestrzegać przy wysiedlaniu. W piśmie tym zarządził, że „element aspołeczny” powinien zostać wysiedlony jedynie do GG. Osób tych nie należało kierować na roboty przymusowe w Rzeszy czy w powiecie.

Akcję wysiedleńczą „elementu aspołecznego” określono jako „ewakuację specjalną”[54]. Miała ona objąć następujące kategorie osób:

– przede wszystkim wdowy i dzieci po osobach rozstrzelanych lub zesłanych do obozów koncentracyjnych, których nie wydalono w 1939 i 1940 r.,

– osoby skazane na karę pozbawienia wolności wyrokami sądów zwykłych,

– nadmiernie używające alkoholu,

– wykazujące „wstręt do pracy”,

– zaniedbane i, jak określono, mało wartościowe.

Wyselekcjonowanie osób do wysiedlenia w ramach „ewakuacji specjalnej” przeprowadzały władze miejskie, powiatowe i gminne, wypełniając specjalne formularze. Zawierały one wszystkie dane dotyczące rodzin skierowanych do wysiedlenia. Wnioski te były przedkładane do zatwierdzenia inspektorowi Policji Bezpieczeństwa w Gdańsku.

W związku z tak szeroko zakrojoną akcją wysiedleńczą utworzone zostały z początkiem 1941 r. w okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie dwa dodatkowe obozy, podlegające Centrali Przesiedleńczej w Gdańsku, przeznaczone do osadzania wysiedlonych rolników i osób zaliczonych do „elementu aspołecznego”. W lutym założono obóz dla wysiedlonych w Potulicach, miejscowości leżącej między Bydgoszczą a Nakłem nad Notecią. Do założenia obozu wykorzystano zabudowania pałacowe i przyległe budynki warsztatów klasztornych po zamkniętym zakonie. Budynki nie miały ogrzewania. Były też pozbawione wszelkich urządzeń sanitarnych.

Wysiedlone rodziny kierowane do obozu w Potulicach były przywożone transportami kolejowymi do stacji kolejowej w Nakle nad Notecią. Od stacji musiały przejść pieszo 9 km do zabudowań obozowych. Transporty liczyły przeważnie od 500 do przeszło 1000 osób. Kolejny transport powodował bardzo duże stłoczenie więźniów. Osadzeni w obozie zaraz po przybyciu byli poddawani osobistej rewizji, podczas której zabierano im pieniądze, wszystkie cenniejsze przedmioty, ubranie i buty, a często nawet całą żywność, pozostawiając jedynie bochenek chleba. Wyżywienie w obozie było głodowe, uwięzione osoby otrzymywały w ciągu całego dnia jedynie 10 dag suchego chleba razowego i litr jałowej zupy.

W obozie przeprowadzano selekcję wysiedlonych, w której uczestniczył obecny na miejscu przedstawiciel urzędu pracy. Osoby zdrowe i silne były kierowane na roboty do Rzeszy przeważnie w gospodarstwach rolnych. Część osób wysyłano na roboty przymusowe do zakładów przemysłowych i gospodarstw rolnych w okręgu. Osoby słabe fizycznie, starsze oraz małe dzieci, a także zaliczone do „elementu aspołecznego”, były wysyłane do Generalnego Gubernatorstwa. Część wysiedlonych kierowano także do obozu germanizacyjnego w Nowym Mieście Lubawskim, który został utworzony dla osób wpisanych do III lub IV grupy niemieckiej listy narodowościowej (DVL).

Wszyscy osadzeni w obozie podlegali obowiązkowi pracy. Pracowali w warsztatach na terenie obozu i w majątku obozowym. Czas pracy wynosił od 10 do 12 godzin. Pracowały także dzieci osadzone w obozie. Używane były do „pracy przeładunkowej na dworcu w Bydgoszczy, przy ładowaniu i zładowywaniu ziemniaków, drzewa, węgla itp.”[55] Praca przekraczająca siły zatrudnionych osób, złe wyżywienie, prymitywne warunki bytowe oraz złe traktowanie były powodem dużej śmiertelności. W obozie zmarło około 2 tys. wysiedlonych, wśród nich bardzo wiele dzieci. Dla zatarcia śladów zwłoki zmarłych palono.

Drugim obozem przesiedleńczym utworzonym również w lutym 1941 r. był obóz przesiedleńczy w Tczewie. Mieścił się w halach byłej fabryki „Arkona”. Wysiedlone rodziny osadzone w obozie w Tczewie wywożono po kilku tygodniach pobytu do Generalnego Gubernatorstwa.

Przyjęta forma wysiedlania trwała do połowy marca 1941 r., kiedy władze przesiedleńcze w okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie, podobnie jak i w innych prowincjach utworzonych na ziemiach okupowanej Polski, zostały powiadomione o zamknięciu granicy Generalnego Gubernatorstwa dla „transportów ewakuacyjnych”. Transporty z wysiedlonymi rodzinami zostały wstrzymane ze względu na przygotowania III Rzeszy do wojny ze Związkiem Radzieckim i zajęcie przez wojsko taboru kolejowego.

Zaistniała sytuacja nie wpłynęła jednak na zaniechanie wysiedleń polskiej ludności. Wprowadzono jedynie nową formę wysiedlania. Część wysiedlonych polskich rodzin miała zostać ulokowana w charakterze robotników rolnych w niemieckich gospodarstwach w powiatach należących do Starej Rzeszy, w powiatach kwidzyńskim, malborskim i elbląskim. Pozostałą część wysiedlonych rodzin planowano umieścić w sąsiednich powiatach u Polaków przewidzianych do wysiedlenia w dalszej kolejności. Zakładano ulokowanie w jednym mieszkaniu po kilka wysiedlonych rodzin. Wysiedlenia te określano wysiedleniami wewnętrznymi lub rugami.

W dalszym ciągu wypędzano polskie rodziny z własnych gospodarstw i domów, zabierając im całe mienie ruchome i nieruchome. Rodziny kierowano do obozów przesiedleńczych w Toruniu, Potulicach i Tczewie oraz do obozu przesiedleńczego utworzonego we wrześniu 1941 r. w Smukale pod Bydgoszczą na terenie zlikwidowanej przez okupanta fabryki „Karbid Wielkopolski”. W obozie osadzano wysiedlone rodziny rolników, które poddawano selekcji. Osoby zdrowe powyżej lat 14, zdolne do pracy, wywożono na roboty przymusowe. Osoby chore, w podeszłym wieku oraz dzieci były zatrzymywane w obozie. Warunki bytowe w obozie były bardzo trudne. Osadzone tu osoby spały na betonowej podłodze w nieogrzewanych halach. Śmiertelność w obozie była bardzo wysoka. Ogółem zmarło 700 osób, w tym około 140 dzieci poniżej dwóch lat. Zatrzymane tu osoby pracowały przy wyrębie lasu i segregacji drewna.

W listopadzie 1941 r. w okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie utworzono jeszcze jeden obóz, który podlegał Centrali Przesiedleńczej w Gdańsku, chociaż nie był obozem przesiedleńczym. Obóz ten został zorganizowany w Jabłonowie w budynku byłego klasztoru przez Volksdeutsche Mittelstelle jako obóz germanizacyjny. Kierowano do niego Polaków objętych wysiedleniami, którzy nie podpisali DVL, a byli oceniani przez ekspertów rasowych jako osoby „wartościowe rasowo”, nadające się do germanizacji. W obozie poddawano ich wnikliwej obserwacji pod względem cech rasowych, znajomości języka niemieckiego i pochodzenia. W zależności od wyniku badań, przyznawano im odpowiednie grupy niemieckiej listy narodowościowej. Osoby niezakwalifikowane do zniemczenia odsyłano do obozu w Potulicach, Toruniu i Smukale. Obóz istniał do czerwca 1943 r.

Przebieg wysiedleń w powiatach i gminach rejencji bydgoskiej, kwidzyńskiej i gdańskiej w 1941 r.

REJENCJA BYDGOSKA

Z obydwu akcji wysiedleńczych – „elementu aspołecznego” i ludności rolniczej – zaplanowanych na 1941 r., jako pierwszą przeprowadzono akcję wysiedlania „elementu aspołecznego”. Dramatyczny wymiar akcja przybrała w rejencji bydgoskiej. Rozpoczęto ją w połowie stycznia 1941 r., wysiedlając przede wszystkim ludność miejską z Bydgoszczy, Chełmna, Świecia, Torunia i Wyrzyska. Już 14 stycznia 1941 r. z Bydgoszczy wysiedlono 639 osób ocenionych jako osoby „aspołeczne”. Zostały one spędzone na dworzec towarowy w Bydgoszczy i przewiezione do obozów w Toruniu i Potulicach. W akcji najbardziej ucierpiały rodziny, których członkowie w pierwszych miesiącach okupacji padli ofiarą terroru niemieckiego, zostały rozstrzelane lub deportowane do obozów koncentracyjnych. Stanowiły one 39 proc. wszystkich wysiedlonych.

Następna fala wysiedleń objęła Bydgoszcz 29 stycznia 1941 r. Wysiedlono wówczas 1175 osób, wśród których przeważali niezdolni do pracy i osoby w podeszłym wieku, korzystające z opieki społecznej. Wysiedlono także wiele rodzin, które przybyły do Bydgoszczy w okresie międzywojennym. Wysiedlane rodziny były spędzane do miejscowych koszar lub na dworzec towarowy w Bydgoszczy, gdzie zorganizowano punkty zborne. Tam oczekiwały około 3 dni na transport do Generalnego Gubernatorstwa[56].

Dalsze wysiedlenia mieszkańców Bydgoszczy przeprowadzono 4, 6, 7 i 20 lutego 1941 r. Wysiedlono wówczas 2384 osoby zaliczone do „elementu aspołecznego”.

W tym samym czasie wysiedlano „element aspołeczny” także z Chełmna, Świecia, Torunia i Wyrzyska. Z Torunia wysiedlono m.in. rodziny 20 Polaków rozstrzelanych w odwecie za pożar młynów Rychtera w Toruniu oraz Lubiczu, miejscowości odległej 14 km od Torunia. Obwieszczenie głosiło, że Polacy zostaną rozstrzelani za podpalenie ważnych obiektów i podżeganie do aktów terroru[57].

Do listopada 1941 r. z miast rejencji bydgoskiej w ramach „ewakuacji specjalnej” wysiedlono ponad 10 tys. Polaków. Zostali oni osadzeni w obozach w Toruniu i w Potulicach, a następnie wywiezieni do GG[58].

Wysiedlenia w ramach „ewakuacji specjalnej” dotknęły także mieszkańców prowincji w rejencji bydgoskiej. Wydaje się, że największy rozmiar przybrały na Pojezierzu Krajeńskim w powiecie sępoleńskim. Objęły tam głównie rodziny – żony, dzieci, matki i siostry – aresztowanych przez Policję Bezpieczeństwa i Selbstschutz, a następnie rozstrzelanych w akcji bezpośredniej lub zesłanych do obozu koncentracyjnego. Ofiarami eksterminacji byli najczęściej członkowie Polskiego Związku Zachodniego lub Związku Narodowców, które to organizacje naziści uważali za szczególnie niebezpieczne, a ich członków za „fanatycznych Polaków”, stawiających opór realizacji celów Niemiec hitlerowskich.

Wysiedlenia rodzin „fanatycznych Polaków” w powiecie sępoleńskim przeprowadzono podobnie jak w Bydgoszczy w styczniu i lutym 1941 r. Gospodarstwa rolne wysiedlonych przekazano Niemcom besarabskim, a rodziny osadzono w obozie w Potulicach i wysiedlono do dystryktu warszawskiego w Generalnym Gubernatorstwie.

Z Sępolna miasta oraz z miejscowości Niechorz, Zalesie i Zboże w gminie Sępolno wysiedlono 6 rodzin – 33 osoby. W obozie w Potulicach zmarła z wycieńczenia 23-letnia córka rodziny wysiedlonej z Zalesia, której 20-hektarowe gospodarstwo przejęli Niemcy besarabscy. Z Więcborka miasta oraz z miejscowości Jastrzębiec, Młynki, Suchorączek, Śmiłowo w gminie Więcbork wysiedlono 36 rodzin – 135 osób. Z gminnej miejscowości Lutowo oraz z miejscowości Mała Wiśniewka i Wiśniewka w gminie Lutowo wysiedlono 6 rodzin – 25 osób.

Ponadto do Generalnego Gubernatorstwa wysiedlono rodziny, których członkowie – ojcowie i starsi synowie – zostali rozstrzelani za przynależność do Polskiego Związku Zachodniego. Z miejscowości Dębiny, Obodowo, Pęperzyn, Płocicz, Sośno, Sypniewo i Szynwałd wysiedlono 21 rodzin. Z Rogalina wysiedlono rodzinę – żonę, dzieci oraz ojca i matkę – rozstrzelanego przewodniczącego miejscowego PZZ. Około 100-hektarowe gospodarstwo rodziny przejęli besarabscy Niemcy. Wysiedlono także 8 rodzin z Wielowiczek i Włościborza, których członkowie byli deportowani do obozów koncentracyjnych. Z miejscowości Nowy Dwór wysiedlono rodzinę polskiego sołtysa.

Wysiedlenia mieszkańców wsi i małych miasteczek w rejencji bydgoskiej w ramach „ewakuacji specjalnej” zakończono w zasadzie w lutym 1941 r. Ofiarami wysiedleń przeprowadzanych w następnych miesiącach tegoż roku były rodziny rolników posiadających gospodarstwa rolne, przeznaczone dla Niemców besarabskich. Wysiedlenia przeprowadzała Einsatzkompanie Gotenhafen i Einsatzkompanie Thorn oraz Schutzpolizei Bromberg i miejscowa żandarmeria.

Najbardziej rozległe wysiedlenia rodzin rolniczych w powiecie sępoleńskim przeprowadzono w lipcu, sierpniu i we wrześniu 1941 r. Wysiedlono 112 rodzin rolniczych – 574 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Rodziny przewożono do Więcborka, gdzie był punkt zborny. Część osób kierowano stąd do pracy w niemieckich gospodarstwach w powiatach Starej Rzeszy, które weszły w skład okręgu, głównie w powiatach elbląskim i malborskim. Większość osób po dwóch dniach pobytu wywieziono do obozów w Potulicach i Toruniu, a część rodzin do obozu w Pucku.

Ogółem w powiecie sępoleńskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto co najmniej 23 miejscowości, z których wysiedlono 78 rodzin zaliczonych do „elementu aspołecznego”, oraz 112 rodzin rolniczych – 574 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Rodziny wysiedlone w lipcu zostały osadzone w obozie w Potulicach, rodziny wysiedlone w sierpniu i wrześniu osadzono w obozie w Toruniu. Do obozu dla zniemczanych Polaków w Pucku skierowano 24 rodziny[59].

W powiecie bydgoskim po wysiedleniu z Bydgoszczy rodzin zaliczonych do „elementu aspołecznego” wysiedlenia rodzin rolniczych przeprowadzono w sierpniu, wrześniu, październiku i grudniu 1941 r. Najbardziej masowy charakter wysiedlenia przybrały w sierpniu 1941 r.

W gminie Koronowo z miejscowości Buszkowo, Koronowo, Nowy Dwór, Salno, Skarbiewo i Więzowno wysiedlono 42 rodziny – 198 osób. Gospodarstwa rolników przekazano Niemcom z Besarabii, rodziny osadzono w obozie w Toruniu. Do dystryktu warszawskiego w GG wywieziono 9 rodzin. Do pracy przymusowej w Rzeszy deportowano 33 rodziny.

W gminie Wierzchucin z miejscowości Łąsko Małe, Łąsko Wielkie, Trzemiętowo i Wiskitno wysiedlono 23 rodziny – 126 osób. Część wysiedlonych osadzono w obozie w Toruniu, a część, w tym 23 dzieci, skierowano do obozu w Potulicach, gdzie zmarło dwoje dzieci.

W gminie Mąkowarsko z trzech miejscowości: Dziedno, Mąkowarsko i Wilcze, wysiedlono 20 rodzin – 109 osób, których gospodarstwa przekazano Niemcom z Besarabii. Wysiedlone rodziny osadzono w obozie w Potulicach.

W gminie Sicienko z miejscowości Kruszyn, Mochle, Osowiec, Sitno, Ugoda, Zawada i Zielonczyn wysiedlono 20 rodzin – 106 osób. Gospodarstwa rodzin przekazano Niemcom z Besarabii, a wysiedlone osoby osadzono w obozie w Toruniu. Jedna z rodzin z miejscowości Mochle była rodziną męża aresztowanego i zamordowanego przez Niemców. Osadzona w obozie w Toruniu została wywieziona do dystryktu warszawskiego w GG. Pozostałe rodziny skierowano do pracy w okręgu.

W gminie Dobrcz z miejscowości Aleksandrowo, Borówno, Dobrcz, Sienno i Trzeciewiec w sierpniu wysiedlono 17 rodzin – 87 osób. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przekazano Niemcom z Besarabii. Wysiedlone rodziny osadzono w obozie w Toruniu.

Wysiedleniami przeprowadzonymi w sierpniu 1941 r. objęto także miejscowości Samsieczno, Samsieczynek i Ślesin w gminie Ślesin, skąd wysiedlono 14 rodzin rolniczych – 70 osób. Wysiedlono 13 rodzin – 64 osoby z miejscowości Osiek koło Solca Kujawskiego. Natomiast w miejscowości Dąbrówka Nowa, Stary Dwór, Wudzyn i Wudzynek wysiedlono 20 rodzin rolniczych – 110 osób. Gospodarstwa wszystkich rolników wysiedlonych z tych miejscowości przekazano Niemcom z Besarabii. Rodziny osadzono głównie w obozie w Potulicach. Zmarło tam dwoje dzieci rodziny wysiedlonej z Dąbrówki Nowej oraz rodziny wysiedlonej z Osieka. W obozie w Toruniu osadzono 6 rodzin, a do obozu w Pucku skierowano 10 rodzin.

Ogółem w powiecie bydgoskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto miasto Bydgoszcz, z którego wysiedlono prawdopodobnie 4198 osób zaliczonych do „elementu aspołecznego”. Wysiedleniami objęto także co najmniej 33 miejscowości wiejskie, skąd wysiedlono 169 rodzin rolniczych – 870 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków władze okupacyjne przekazały nasiedlonym Niemcom besarabskim.

Z powiatu świeckiego, sąsiadującego z powiatem bydgoskim, wysiedleń rodzin rolniczych dokonywała Einsatzkompanie Thorn oraz powiatowa żandarmeria. Przeprowadzono je w dwóch akcjach: w lutym, a następnie jesienią, w październiku, listopadzie i grudniu 1941 r. Masowymi wysiedleniami objęto 86 miejscowości powiatu w 14 gminach. Nierzadko żandarmeria wkraczała dwukrotnie do tych samych gmin i miejscowości, wysiedlając część rodzin w lutym, inne zaś jesienią.

W lutym 1941 r. w gminie Pruszcz z miejscowości Cieleszyn, Łowin, Plewno, Pruszcz, Przysiersk, Wałdowo i Zawada wysiedlono 13 rodzin rolniczych – 61 osób. W październiku zaś w tej samej gminie z miejscowości Bagniewo, Cieleszyn, Gołuszyce, Luszkowo, Niewieścin, Pruszcz i Zawada wysiedlono 26 rodzin – 106 osób. Rodziny wysiedlone w lutym osadzono w obozie w Tczewie, a wysiedlone w październiku w obozie w Smukale. Gospodarstwa rolników zostały przekazane Niemcom besarabskim.

W lutym, a następnie w październiku 1941 r. przeprowadzono akcje wysiedleńcze także w gminach Gruczno, Świecie, Serock i Warlubie.

W gminie Gruczno z miejscowości Chrystkowo, Dworzysko, Gruczno, Kosowo, Małociechowo, Rudki, Topolinek i Topolno w lutym wysiedlono 21 rodzin – 94 osoby. W październiku żandarmeria z Rudek i Topolna wysiedliła 2 rodziny – 11 osób. Rodziny wysiedlone w lutym skierowano do obozu w Tczewie, a następnie do Generalnego Gubernatorstwa. Rodziny wysiedlone w październiku zostały osadzone w obozie w Smukale. Gospodarstwa wysiedlonych przekazano Niemcom besarabskim.

W gminie Świecie w lutym 1941 r. z miejscowości Mały Konopat, Wielki Konopat oraz Święte wysiedlono 8 rodzin rolniczych – 36 osób. W październiku ofiarami wysiedleń byli rolnicy z miejscowości Czaple, Dziki, Morsk, Ostrowite, Przechowo, Sulnowo, Sulnówko i Wiąg. Z miejscowości tych wysiedlono 21 rodzin – 83 osoby. Rodziny wysiedlone w lutym zostały osadzone w obozie w Tczewie i wywiezione do GG, wysiedlone w październiku deportowano do obozu w Potulicach. Gospodarstwa rolników przejęli Niemcy z Besarabii.

W gminach Serock i Warlubie w lutym 1941 r. wysiedlono rolników z miejscowości Komorsk, Nowy Jasieniec i Płochocin, łącznie 12 rodzin – 50 osób. Zostały one osadzone w obozie w Tczewie i deportowane do GG. W październiku wysiedleniami objęto miasto Serock oraz miejscowości gminne Komorsk, Łowinek, Nowy Jasieniec, Płochocin i Warlubie. Z miejscowości tych wysiedlono 32 rodziny – 138 osób. Zostały one osadzone w obozach w Potulicach i Smukale, gdzie zmarło czworo kilkuletnich dzieci i czternastoletnia córka jednej z wysiedlonych rodzin.

W pozostałych gminach powiatu Świecie wysiedlenia zaplanowane na 1941 r. przeprowadzano jednokrotnie.

W lutym 1941 r. wysiedlono rolników z miejscowości Biechówko, Gacki, Sierosław w gminie Drzycim; Błądzim, Brzemiona, Jania Góra, Jędrzejewo, Lniano, Wątpie w gminie Lniano; Branica, Lipiny, Stążki, Świekatowo, Tuszynki, Tuszyny, Zalesie w gminie Świekatowo; Bramka, Bukowiec, Gawroniec, Polskie Łąki w gminie Bukowiec; Brzeziny, Miedźno, Osie w gminie Osie oraz Dragacz, Fletnowo, Michale, Wielki Lubień, Zajączkowo w gminie Dragacz. Z wymienionych gmin wysiedlono 78 rodzin – 331 osób. Rolnicy zostali osadzeni w obozie w Tczewie i po trzech tygodniach wywiezieni do dystryktu warszawskiego w GG.

W październiku, listopadzie i grudniu 1941 r. wysiedlenia przeprowadzono w gminach Górna Grupa, Nowe, Lipinki, Łążek, Łochowo i Wielki Sławsk.

Wysiedleniami w powiecie świeckim objęto 86 miejscowości wiejskich, z których w lutym 1941 r. wysiedlono 132 rodziny – 572 osoby, w październiku 207 rodzin – 1009 osób, w listopadzie 170 rodzin – 841 osób, w grudniu 37 rodzin – 155 osób.

Ogółem wysiedlono 757 rodzin rolniczych – 3476 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa Polaków przekazano Niemcom z Besarabii[60].

W powiecie wyrzyskim, sąsiadującym także z powiatem bydgoskim, wysiedleń dokonywała Einsatzkompanie Thorn, Schutzpolizei Bromberg i żandarmeria z Wyrzyska. Przeprowadzono je w maju, lipcu, sierpniu, wrześniu i listopadzie 1941 r.

Najbardziej masowe wysiedlenia dotknęły gminę Wysoka, gdzie od maja do listopada wysiedlano po kilkadziesiąt osób z każdej wsi. Do wsi Wysoka funkcjonariusze policji weszli dwukrotnie, w maju i w listopadzie 1941 r., otaczając domy, dali mieszkańcom 15 minut na ich opuszczenie. Ze wsi wysiedlono 37 rodzin – 136 osób. Zostały one osadzone w obozie w Potulicach. Osoby zdolne do pracy skierowano na roboty przymusowe do Prus Wschodnich i w powiecie wyrzyskim u nasiedlonych Niemców besarabskich, którzy zajęli gospodarstwa wysiedlonych polskich rolników. W tej samej gminie jesienią 1941 r. żandarmeria wysiedliła ze wsi Bądecz 40 rodzin – 160 osób, które osadzono w obozie w Potulicach.

Zbiorowe wysiedlenie mieszkańców całej wsi, 25 rodzin – około 150 osób, przeprowadzono w Mościskach. Rodziny skierowano do pracy przymusowej w niemieckich gospodarstwach. Ofiarami zbiorowego wysiedlenia byli także mieszkańcy Wysokiej Małej. Wysiedlono wszystkich rolników, 32 osoby – 6 rodzin, a ich ziemię przyłączył do swego gospodarstwa osadzony tu wcześniej Niemiec. Polacy zostali skierowani do pracy przymusowej w gospodarstwie Niemca. Ponadto z dwóch wsi, Jeziorki i Stare, wysiedlono 14 rodzin rolników – 54 osoby. Do pracy przymusowej w gospodarstwach, które przejęli Niemcy besarabscy, skierowano 4 rodziny. Natomiast 10 rodzin osadzono w obozie w Potulicach, gdzie zmarło sześcioro dzieci rodzin wysiedlonych ze Starych.

Z miejscowości Wiktorówko w gminie Luchowo wkraczająca w nocy do wsi żandarmeria otoczyła domy rolników, dając 20 minut na ich opuszczenie. Wysiedlono 10 rodzin – 46 osób, które zostały osadzone w obozie w Potulicach i po przeprowadzonej selekcji skierowane do pracy w powiecie sztumskim.

Kolejne wysiedlenia w powiecie wyrzyskim przeprowadzono w gminie Mrocza w miejscowościach: Białośliwie, Krukówko i Mrocza, skąd wysiedlono 7 rodzin – 41 osób, które zostały skierowane do pracy w niemieckich gospodarstwach.

Z Nakła i gminy Nakło wysiedlono 11 rodzin – 40 osób. Zostały one osadzone w obozie w Potulicach, skąd osoby zdolne do pracy deportowano do obozów pracy na terenie III Rzeszy. Osoby w podeszłym wieku i dzieci zostawiono w obozie.

Z miejscowości Kraczki w gminie Sadki wysiedlono także 5 rodzin – 30 osób. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przyłączył do swego majątku Niemiec Lerke. Rodziny zostały skierowane do pracy przymusowej w gospodarstwie Lerke.

Ogółem w powiecie wyrzyskim Einsatzkompanie Thorn, Schutzpolizei Bromberg i żandarmeria od maja do grudnia 1941 r. wysiedliły z miasta Nakła i z co najmniej 12 miejscowości wiejskich 483 rodziny – 2212 osób[61].

W powiecie toruńskim ofiarami wysiedleń przeprowadzonych przez Einsatzkompanie Thorn i miejscową żandarmerię w ramach akcji wysiedlania właścicieli gospodarstw rolnych i warsztatów rzemieślniczych byli zarówno mieszkańcy miast Torunia i Chełmży, jak i rodziny rolnicze z prowincji. Z obu miast w marcu 1941 r. wysiedlono 52 rodziny – 203 osoby, właścicieli domów i piekarni oraz innych warsztatów rzemieślniczych. Wysiedlone rodziny osadzono w obozie w Potulicach, a następnie wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa. Natomiast w maju i lipcu 1941 r. wysiedlono 19 rodzin – 73 osoby. W ramach wysiedleń wewnętrznych zostały one dokwaterowane do innych polskich rodzin w mieście i na terenie gminy Toruń, które planowano wysiedlić w późniejszym terminie[62].

Wysiedlenia rolników, właścicieli gospodarstw rolnych, przeprowadzono także w gminach Dobrzejewice, Grębocin, Obory, Zelgno i Złotoria. W maju wysiedlono 55 rodzin – 208 osób, w lipcu zaś 161 rodzin – 652 osoby. Rolników osadzono w obozie w Toruniu, ich gospodarstwa przejęli Niemcy z Besarabii[63].

Ogółem w powiecie toruńskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto dwa miasta, Toruń i Chełmżę, skąd wysiedlono 71 rodzin – 276 osób. Wysiedleniami objęto także miejscowości wiejskie w pięciu gminach, z których wysiedlono 216 rodzin rolniczych – 860 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Warsztaty rzemieślnicze i domy oraz gospodarstwa rolne Polaków przekazano Niemcom besarabskim.

W tym samym czasie przeprowadzono także wysiedlenia rolników w powiecie tucholskim. Z gminnej miejscowości Bysław wysiedlono zbiorowo 27 rodzin – 105 osób. Gospodarstwa zajęli Niemcy z Besarabii. Wysiedlone osoby osadzono w obozie w Potulicach, gdzie zmarło dwoje dzieci. Po przeprowadzonej selekcji zdolnych do pracy skierowano na roboty przymusowe do III Rzeszy. W tej samej gminie wysiedlono również 8 rodzin rolniczych – 33 osoby z miejscowości Minikowo. Zostały one skierowane bezpośrednio do pracy przymusowej w gospodarstwach objętych przez Niemców.

Ofiarami kolejnych wysiedleń byli rolnicy z Pruszcza w gminie Gostycyn, skąd wysiedlono 12 rodzin – 49 osób, oraz z Wielkiego Mędromierza w gminie Tuchola, skąd wysiedlono 9 rodzin – 34 osoby. Rodziny z obu miejscowości zostały skierowane jako robotnicy rolni do pracy przymusowej w gospodarstwach objętych przez Niemców z Besarabii. Natomiast 7 rodzin rolników – 35 osób, które wysiedlono z Żalna, miejscowości położonej nad jeziorem Żalno, zostały wywiezione do pracy przymusowej w III Rzeszy.

Ogółem w powiecie tucholskim, powiecie o charakterze rolniczo-leśnym, wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto pięć miejscowości wiejskich, skąd wysiedlono 63 rodziny rolnicze – 256 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa rolników objęli Niemcy z Besarabii.

W powiecie chełmińskim wysiedlenia zaplanowane na 1941 r. Einsatzkompanie Thorn oraz żandarmeria z Chełmna przeprowadziły jesienią, w październiku, listopadzie i grudniu 1941 r. W październiku masowymi wysiedleniami objęto m.in. następujące gminy: Malankowo, skąd wysiedlono 64 osoby; Czemlewo – 52 osoby; Kijewo Królewskie – 48 osób; Grzybno – 40 osób; Mgoszcz – 39 osób; Stolno – 34 osoby. Po 25 osób wysiedlono z gminy Brzozowo i Robakowo; po kilkanaście osób wysiedlono z miejscowości położonych wokół Chełmna: z Bieńkówki, Błędowa, Dąbrówki, Dorposza Szlacheckiego, Gołoty, Gorzuchowa, Józefkowa, Kiełpa, Wałdowa Królewskiego i Wiewiórek. Wysiedlonych rolników osadzono w obozach w Toruniu i Smukale. Do obozu dla zniemczanych Polaków w Pucku skierowano 20 rodzin.

W listopadzie 1941 r. w tych samych gminach wysiedlono 49 rodzin – 236 osób, które osadzono w obozie w Toruniu. Do obozu w Pucku skierowano 6 rodzin. Natomiast w grudniu wysiedlono 64 rodziny – 246 osób. Rodziny wysiedlone w grudniu osadzono w obozie w Potulicach. Do obozu w Jabłonowie skierowano 3 rodziny. Gospodarstwa wszystkich rolników wysiedlonych w 1941 r. z powiatu chełmińskiego przejęli Niemcy z Besarabii.

Ogółem w powiecie chełmińskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto mieszkańców ośmiu gmin i 11 miejscowości wiejskich położonych wokół Chełmna. Ze wszystkich miejscowości w powiecie wysiedlono, według danych śledczych, 260 rodzin rolniczych – 1235 osób, właścicieli gospodarstw rolnych, które przejęli Niemcy besarabscy[64].

Realizując trzeci plan krótkofalowy w rejencji bydgoskiej, w siedmiu powiatach okupant objął wysiedleniami cztery miasta, z których wysiedlił 1335 rodzin – 5198 osób zaliczonych do „elementu asocjalnego”, oraz co najmniej 71 rodzin – 284 osoby, właścicieli warsztatów rzemieślniczych.

Wysiedleniami objęto także co najmniej 183 miejscowości wiejskie, z których wysiedlono 76 rodzin „aspołecznych” – 457 osób oraz 2060 rodzin rolniczych – 9485 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Z dwóch miejscowości wiejskich, Mościsk i Wysokiej Małej, wysiedlono wszystkich mieszkańców. Nieruchomości Polaków oraz cały ich majątek ruchomy objęli nasiedlani Niemcy besarabscy.

REJENCJA KWIDZYŃSKA

W rejencji kwidzyńskiej wysiedlenia zaplanowane na 1941 r. rozpoczął okupant także od „ewakuacji specjalnej”, a więc od wysiedleń „elementu aspołecznego”. Zostały one przeprowadzone w lutym 1941 r. w powiatach brodnickim, lipnowskim i wąbrzeskim. Podobnie jak w rejencji bydgoskiej, objęły m.in. osoby niezdolne do pracy i osoby w podeszłym wieku, korzystające z opieki społecznej, oraz żony i dzieci osób rozstrzelanych przez Policję Bezpieczeństwa.

Niemal równolegle z „ewakuacją specjalną”, w końcu lutego i w marcu 1941 r., rozpoczęto w rejencji kwidzyńskiej akcję wysiedlania rodzin rolniczych i rzemieślniczych, posiadających domy, gospodarstwa rolne i warsztaty.

W powiecie lipnowskim w ciągu lutego Einsatzkompanie Thorn wysiedliła z Lipna i Skępego 76 rodzin – 288 osób uznanych za „aspołeczne”[65]. Poza mieszkańcami miast Lipna i Skępego wysiedlenia w ramach „ewakuacji specjalnej” dotknęły w powiecie lipnowskim mieszkańców wsi Chlebowo, Głodowo, Komorowo, Maliszewo, Ostrowitko, Radomice, Rumanki, Suszewo, Tyrza Wielka oraz Wymyślin, skąd obok wielu rodzin wysiedlono kobietę z rocznym dzieckiem, której męża rozstrzelała Policja Bezpieczeństwa na placu Dekerta. Wysiedlone rodziny osadzono w obozie w Toruniu i wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa.

Wysiedlanie rodzin rolniczych w powiecie lipnowskim rozpoczęto na przełomie lutego i marca. Einsatzkompanie Thorn oraz miejscowa żandarmeria wysiedliły w powiecie 70 rodzin rolniczych, których gospodarstwa przekazano Niemcom z Besarabii. Rodziny zgromadzono w punkcie zbornym w Dobrzejewicach i po dwóch dniach wywieziono do obozów w Toruniu i Potulicach. W następnych dniach marca z powiatu lipnowskiego wysiedlono jeszcze 121 rodzin – 645 osób. Rodziny osadzono także w obozach w Toruniu i Potulicach, skąd część osób deportowano na roboty do Rzeszy, natomiast innych do pracy w gospodarstwach rolnych, które przejęli Niemcy z Besarabii.

Kolejne masowe wysiedlenia w powiecie lipnowskim miały miejsce w maju 1941 r. W ciągu szesnastu dni, od 7 do 23 maja, Einsatzkompanie Thorn i miejscowa żandarmeria wysiedliły z powiatu 549 rodzin – 2583 osoby. Rodziny osadzono w obozie w Toruniu, skąd 162 osoby skierowano do pracy przymusowej w różnych miejscowościach w okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie, a 500 osób przeniesiono do pracy w powiecie bydgoskim. Gospodarstwa rolników przejęli Niemcy z Besarabii[66].

Ogółem w powiecie lipnowskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto dwa miasta, Lipno i Skępe, z których wysiedlono co najmniej 76 rodzin – 288 osób „elementu aspołecznego”. Wysiedleniami objęto także miejscowości wiejskie, z których wysiedlono wiele rodzin „aspołecznych”, oraz 740 rodzin rolniczych – 3228 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa rolne Polaków przejęli Niemcy besarabscy.

W powiecie brodnickim w lutym 1941 r. wysiedlono 158 rodzin – 670 osób zaliczonych do „aspołecznych”. Rodziny osadzono także w obozie w Toruniu, a następnie wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa.

Wysiedlanie rodzin rolniczych i rzemieślniczych rozpoczęto, podobnie jak w powiecie lipnowskim, także na przełomie lutego i marca 1941 r. Przeprowadziła je Einsatzkompanie Gotenhafen i Einsatzkompanie Thorn. W wymienionych miesiącach przybrały one najbardziej masowy charakter. Z wielu wsi powiatu brodnickiego, jak np. z Bruzinek, Bukowca, Fijałek, Gorczenicy, Górali, Grabowic i Jabłonowa, wysiedlono wówczas 297 rodzin rolniczych – 1611 osób.

W tym samym czasie z Brodnicy wysiedlono 260 rodzin – 1051 osób, a z Górzna, miasta położonego między Brodnicą a Rypinem, 11 rodzin rzemieślniczych – 62 osoby. Rodziny osadzono w obozach w Toruniu i Potulicach. Gospodarstwa, warsztaty i mieszkania wysiedlonych przejęli Niemcy z Besarabii.

W maju, lipcu, sierpniu i wrześniu 1941 r. wysiedlenia, które przeprowadzały powiatowa żandarmeria i policja ochronna, miały mniej masowy charakter. W tym okresie z powiatu brodnickiego wysiedlono 91 rodzin rolniczych – 485 osób, które osadzono w obozie w Toruniu. Gospodarstwa przekazano Niemcom besarabskim[67].

Ogółem w 1941 r. z wielu miejscowości w powiecie brodnickim wysiedlono 158 rodzin – 670 osób zaliczonych do „elementu aspołecznego”. Wysiedleniami objęto także dwa miasta, Brodnicę i Górzno, z których wysiedlono 271 rodzin rzemieślniczych – 1113 osób, oraz co najmniej siedem miejscowości wiejskich, skąd wysiedlono 388 rodzin rolniczych – 2096 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Warsztaty i gospodarstwa rolne Polaków przekazano Niemcom bałtyckim i besarabskim.

W tym samym czasie przeprowadzono wysiedlenia osób zaliczonych do „aspołecznych” oraz rodzin rolniczych w powiecie wąbrzeskim. W lutym wysiedlono z powiatu 151 rodzin – 523 osoby zaliczone do „elementu aspołecznego”, które zostały osadzone w obozie w Toruniu, a następnie wywiezione do Generalnego Gubernatorstwa[68].

Wysiedlenia rolników w powiecie wąbrzeskim rozpoczęto także na przełomie lutego i marca 1941 r. i kontynuowano je w następnych miesiącach aż do października. Wysiedlenia przeprowadzały Einsatzkompanie Thorn i miejscowa żandarmeria. Od końca lutego do końca marca 1941 r. z powiatu wąbrzeskiego wysiedlono 385 rodzin rolniczych – 1950 osób. W następnych miesiącach wysiedlono 329 rodzin – 1403 osoby[69]. Rodziny wysiedlone wiosną 1941 r. osadzono w obozach w Potulicach i Toruniu, gdzie zmarło dwoje dzieci rolników wysiedlonych z miejscowości Przydwórz i dwie osoby dorosłe z Trzciana w gminie Ryńsk. Rodziny wysiedlone jesienią osadzono w obozie w Smukale. Po przeprowadzonej selekcji część osób deportowano na roboty przymusowe do Rzeszy, część zaś skierowano do prac rolnych na Żuławach oraz w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie. Wiele rodzin wysiedlonych wiosną 1941 r. wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa. Gospodarstwa rolników przekazano Niemcom z Besarabii.

Ogółem z powiatu wąbrzeskiego w 1941 r. wysiedlono 151 rodzin – 523 osoby zaliczone do „elementu aspołecznego”. Wysiedleniami objęto także miejscowości wiejskie, z których wysiedlono 714 rodzin rolniczych – 3353 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa rolne Polaków władze okupacyjne przekazały Niemcom besarabskim.

W pozostałych powiatach rejencji kwidzyńskiej wysiedleniami objęto także rodziny rolnicze i rzemieślnicze.

W powiecie rypińskim wysiedlenia, których ofiarami byli rolnicy i rzemieślnicy, miały miejsce w marcu, kwietniu, maju i czerwcu 1941 r. Przeprowadzały je Einsatzkompanie Thorn, Einsatzkompanie Gotenhafen oraz miejscowa żandarmeria. W ciągu czterech miesięcy z powiatu rypińskiego zdołano wysiedlić 283 rodziny – 1605 osób[70]. Wysiedlenia dotknęły rolników z miejscowości Balin, Rypałki, Starorypin i Tadajewo w gminie Starorypin; Granaty, Rokitnica i Świedziebnia w gminie Świedziebnia; Dylewo i Pręczki w gminie Pręczki; Kretki Małe, Łapinóż, Osiek Kolonia i Szynkowizna w gminie Osiek; Gulbiny, Łączonek i Przyrowa w gminie Ostrowite. Wysiedlono także rolników z miejscowości Długie, Jasin, Kwiatkowo, Linne, Ruszkowo, Szczutowo i Wąpielsk w gminie Czermin. Z miejscowości Kwiatkowo i Linne zostali wysiedleni zbiorowo wszyscy mieszkańcy, 69 rodzin – 313 osób, w związku z zakładaniem tam poligonów wojskowych. Rodziny zostały osadzone w obozie w Toruniu i wywiezione do Skierniewic w GG. Rodziny wysiedlone z pozostałych miejscowości osadzono w obozie w Potulicach i skierowano do pracy przymusowej w gospodarstwach nasiedlonych Niemców besarabskich w powiecie rypińskim. Część rodzin wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa.

Masowe wysiedlenia dotknęły także mieszkańców miasta Rypin. W marcu 1941 r. wysiedlono stąd 5 tys. osób. Wysiedlenia przeprowadzono w związku z zamiarem przygotowania lotniczego placu ćwiczeń. Mieszkańców miasta osadzono w obozie w Toruniu. Wysiedlenia z Rypina dotknęły także właścicieli domów i warsztatów rzemieślniczych, wysiedlono m.in. 32 osoby z ul. Warszawskiej, których domy i warsztaty przeznaczono dla nasiedlanych Niemców.

Ogółem w powiecie rypińskim wysiedleniami objęto jedno miasto Rypin, skąd wysiedlono 5 tys. osób. Wysiedleniami objęto także 24 miejscowości wiejskie, z których wysiedlono 352 rodziny rolnicze – 1918 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Domy, warsztaty rzemieślnicze i gospodarstwa rolne władze okupacyjne przekazały nasiedlanym Niemcom bałtyckim i besarabskim.

W dwóch ostatnich powiatach rejencji kwidzyńskiej – grudziądzkim i lubawskim – wysiedlenia w listopadzie 1941 r. przeprowadziły żandarmeria z Grudziądza, Einsatzkompanie Graudenz oraz żandarmeria z Nowego Miasta Lubawskiego.

Z Grudziądza wysiedlono w ciągu jednego miesiąca 147 rodzin – 678 osób. Domy, mieszkania i warsztaty wysiedlonych objęli Niemcy z Besarabii. W tym samym czasie z osad i wsi powiatu grudziądzkiego wysiedlono 203 rodziny rolnicze – 943 osoby. Gospodarstwa rolników przejęli także Niemcy z Besarabii[71]. Rodziny rzemieślników, kupców i właścicieli domów oraz rodziny rolników osadzono w obozie w Potulicach. Zmarły tam z wycieńczenia trzy kobiety wysiedlone z Kozłowa i Plesewa w gminie Łasin oraz z miejscowości Budy w gminie Rogoźno. Część osób skierowano do obozu w Jabłonowie Pomorskim.

W powiecie lubawskim wysiedlenia miały także masowy charakter. Nierzadko wysiedlano duże części wsi, przekazując gospodarstwa wysiedlonych gospodarzy, przeważnie zamożnych, Niemcom besarabskim. Sytuacja taka miała miejsce we wsi Targowisko w gminie Sampława. W nocy wysiedlono zbiorowo całą wieś, ponad 40 rodzin rolniczych. Podobnie nocą zbiorowo wysiedlono dużą liczbę gospodarzy z gminnej miejscowości Łąkorz. Całej wsi nie zdołano wysiedlić, gdyż 19 rodzin ukryło się przed przyjściem Niemców. Wysiedleni rolnicy zostali skierowani do pracy w gospodarstwach niemieckich na terenie powiatu iławskiego i ostródzkiego.

Zbiorowo w nocy wysiedlono także rolników z Brzozia Lubawskiego w gminie Kurzętnik, których po kilkutygodniowym pobycie w obozie w Toruniu skierowano na roboty przymusowe w fabryce zbrojeniowej w Elblągu oraz w gospodarstwach nasiedlonych Niemców koło Starogardu Gdańskiego. Rodziny rolników wysiedlone z miejscowości Kurzętnik i Lipowiec zostały deportowane na roboty w głąb Niemiec. Rolników wysiedlonych z Bratuszewa przewieziono natomiast wozem do punktu zbornego w Nowym Mieście Lubawskim, a stąd pociągiem do obozu w Toruniu. Po trzech tygodniach pobytu w obozie odesłano mężczyzn do pracy w fabryce zbrojeniowej w Elblągu, natomiast młodsze kobiety na roboty w głąb Niemiec, a starsze z dziećmi pozostały w obozie. Z chorób i wycieńczenia w obozie zmarło czworo dzieci. Gospodarstwa rodzin rolniczych przejęli Niemcy besarabscy.

Ogółem w powiecie lubawskim wysiedleniami w 1941 r. objęto co najmniej sześć miejscowości wiejskich, z których wysiedlono co najmniej 421 rodzin – 2034 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Ze wsi Targowisko wysiedlono wszystkich mieszkańców. W obozie w Toruniu osadzono 179 rodzin, a w obozie w Smukale 191 rodzin. Natomiast 51 rodzin skierowano do obozu w Jabłonowie[72].

Realizując trzeci plan krótkofalowy w rejencji kwidzyńskiej, w sześciu powiatach okupant objął wysiedleniami sześć miast: Brodnicę, Górzno, Grudziądz, Lipno, Rypin, Skępe, z których wysiedlił 76 rodzin – 288 osób, zaliczonych do „elementu aspołecznego”. Z miast wysiedlono 418 rodzin – około 1672 osoby, które posiadały domy, warsztaty rzemieślnicze i sklepy. Z Rypina, w związku z zamiarem przygotowania lotniczego placu ćwiczeń, wysiedlono ponadto 5 tys. mieszkańców.

Wysiedleniami objęto także co najmniej 47 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 309 rodzin „aspołecznych” – około 927 osób. Z miejscowości wiejskich wysiedlono 2818 rodzin rolniczych – 13 572 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Z jednej miejscowości wiejskiej Targowiska wysiedlono wszystkich mieszkańców. Domy, warsztaty, sklepy i gospodarstwa rolne wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom bałtyckim i besarabskim.

REJENCJA GDAŃSKA

W rejencji gdańskiej wysiedlenia „elementu aspołecznego” najbardziej masowy wymiar przybrały w powiatach starogardzkim i tczewskim. Przeprowadzała je miejscowa żandarmeria, która w lutym w ramach „ewakuacji specjalnej” wysiedliła z powiatu starogardzkiego 31 rodzin – 162 osoby. Z Tczewa wysiedlono 80 osób, głównie inteligencję, z powiatu tczewskiego 69 rodzin – 201 osób. Z Pelplina natomiast wysiedlono 26 osób – kilka rodzin. Rodziny osadzono w obozie w Toruniu i deportowano do Generalnego Gubernatorstwa[73].

Akcję wysiedlania rodzin rolniczych i rzemieślniczych posiadających domy, gospodarstwa rolne i warsztaty rzemieślnicze rozpoczęto w rejencji gdańskiej także na przełomie lutego i marca 1941 r. i kontynuowano do końca sierpnia tegoż roku.

Z powiatu starogardzkiego Einsatzkompanie Gotenhafen i miejscowa żandarmeria wysiedliły w tym czasie 135 rodzin rolniczych – 604 osoby[74]. Gospodarstwa rolników przejmowali przeważnie Niemcy z Besarabii. Były także przypadki, że gospodarstwa wysiedlonych Polaków przyłączali do swoich gospodarstw wcześniej nasiedlani Niemcy, jak np. w Smętowie Granicznym i trzech sąsiednich wsiach, skąd w marcu i kwietniu 1941 r. wysiedlono 45 rodzin – około 210 osób. Ziemie rolników przyłączyli do swoich gospodarstw dwaj gospodarze niemieccy von Kries i Pledt z przyległego Kopytkowa[75].

Masowe wysiedlenia przeprowadzono także w gminach Bobowa, Kokoszkowy i Zblewo, skąd wysiedlono 35 rodzin – 167 osób. Wysiedlonych z powiatu rolników osadzono w obozie w Toruniu, skąd do pracy w powiecie chojnickim deportowano 24 rodziny – 124 osoby, 8 rodzin – 43 osoby przekazano zaś do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie starogardzkim. Część osób osadzono w obozie dla zniemczanych Polaków w Pucku[76].

W lipcu 1941 r. przeprowadzono również wysiedlenia właścicieli domów, mieszkań i warsztatów rzemieślniczych z miasta Starogard Gdański. Wysiedlono 594 osoby – około 118 rodzin, które zostały osadzone w obozie w Pucku. Mieszkania i warsztaty wysiedlonych przejęli Niemcy besarabscy[77].

Ogółem w powiecie starogardzkim wysiedleniami objęto jedno miasto Starogard Gdański, skąd wysiedlono 594 osoby – około 118 rodzin, właścicieli domów, warsztatów rzemieślniczych i sklepów. Wysiedleniami objęto także co najmniej siedem miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 215 rodzin rolniczych – 981 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa rolne, warsztaty rzemieślnicze i domy wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom besarabskim. Z powiatu starogardzkiego wysiedlono także 31 rodzin – 162 osoby zaliczone do „elementu aspołecznego”.

W powiecie tczewskim wysiedleń dokonywały Einsatzkompanie Gotenhafen, policja ochronna oraz miejscowe formacje SS. Wysiedlone rodziny przewożono furmankami do Pelplina i Tczewa, gdzie były punkty zborne, a stąd do obozu w Toruniu. Po przeprowadzonej rewizji i selekcji część osób kierowano do pracy w gospodarstwach niemieckich w rejencji gdańskiej. Część wywożono na roboty przymusowe w głąb Niemiec. Pozostałych kierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie. Część wysiedlonych osadzono także w obozie w Pucku. Ofiarami wysiedleń byli m.in. rolnicy z miejscowości Daldwin w gminie Turze; Czarlin, Lubiszewo i Śliwiny w gminie Tczew; Kuchnia i Tymawa w gminie Gniew oraz Kulice i Rożental w gminie Rożental. Wysiedlono także rolników z miejscowości Lignowy i Małżewo.

Z Waćmierza w gminie Swarożyn wysiedlono 22 rodziny – 103 osoby, natomiast z Zajączkowa w gminie Miłobądź 18 rodzin – 90 osób, dając wysiedlanym 5 minut na opuszczenie domów. Gospodarstwa rolników, przeważnie duże, zajęli Niemcy besarabscy.

Ze wszystkich miejscowości wiejskich w powiecie w 1941 r. wysiedlono 131 rodzin rolników – 900 osób.

Ofiarami wysiedleń byli także mieszkańcy miasta Tczewa, skąd w lipcu 1941 r. wysiedlono 160 osób – około 32 rodziny[78].

Ogółem w powiecie tczewskim wysiedleniami w 1941 r. objęto jedno miasto Tczew, skąd wysiedlono 160 osób – około 32 rodziny. Wysiedleniami objęto także 12 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 131 rodzin rolniczych – 900 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Domy, warsztaty i gospodarstwa rolne Polaków przekazano Niemcom besarabskim.

Przeprowadzenie wysiedleń mieszkańców Szwajcarii Kaszubskiej, obejmującej powiaty kościerski i kartuski, miało miejsce wiosną 1941 r. Wyjątek stanowiło jedynie miasto Kościerzyna, skąd w sierpniu wysiedlono 277 osób – około 55 rodzin. Z pozostałych miejscowości powiatu kościerskiego: Głodowa, Koźmina i Pałubina, w maju wysiedlono 9 rodzin rolniczych – 52 osoby. Rolników i ich rodziny przewieziono furmankami do punktu zbornego w Liniewie, a następnie pociągiem do obozu w Potulicach. Po przeprowadzonej selekcji zostali wywiezieni na roboty w głąb Niemiec. W gospodarstwach wysiedlonych rolników o wielkości 8, 11, 20 ha zostali osiedleni Niemcy besarabscy.

Ogółem w powiecie kościerskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto jedno miasto Kościerzynę, skąd wysiedlono 277 osób – około 55 rodzin. Wysiedleniami objęto także trzy miejscowości wiejskie, z których wysiedlono 9 rodzin rolniczych – 52 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Nieruchomości Polaków zostały przekazane Niemcom besarabskim.

W powiecie kartuskim wysiedlenia gospodarzy z ich gospodarstw rozpoczęto już w lutym i kontynuowano w marcu i kwietniu 1941 r. Przeprowadzała je nocą miejscowa policja i SS, otaczając domy rodzin przeznaczonych do wysiedlenia.

Ofiarami wysiedleń byli gospodarze z Banina, Goręczyna, Kamienicy Szlacheckiej, Kłobuczyna, Kokoszek, Parchowa, Przodkowa, Sierakowic, Sławek, Stężycy i Żukowa. Z miejscowości tych wysiedlono 97 rodzin rolniczych – około 582 osoby. Gospodarstwa rolników przejęli Niemcy besarabscy. Z Sianowa, Staniszewa i Starej Huty w gminie Sianowo wysiedlono 35 rodzin – 105 osób, a z Klukowa w gminie Banino wysiedlono 10 rodzin – 49 osób. Rolników osadzono w obozie w Potulicach, gdzie zmarło czworo dzieci rodzin wysiedlonych ze Staniszewa.

W tym samym czasie z miasta Kartuzy wysiedlono 13 rodzin – około 65 osób z ich mieszkań, domów i warsztatów.

Ogółem w powiecie kartuskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto jedno miasto Kartuzy, z którego wysiedlono 13 rodzin – około 65 osób. Wysiedleniami objęto także 16 miejscowości wiejskich, skąd wysiedlono 142 rodziny rolnicze – około 736 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Domy, mieszkania, warsztaty i gospodarstwa rolne wysiedlonych Polaków przejęli Niemcy besarabscy.

W powiecie chojnickim największe wysiedlenia w 1941 r. dotknęły gospodarzy w miejscowościach Swornegacie i Wdzydze Tucholskie. Z Wdzydz wysiedlono 20 rodzin, z miejscowości Swornegacie wysiedlono 14 rodzin rolniczych, łącznie 204 osoby, które zostały osadzone w obozie w Potulicach, a następnie wywiezione na roboty do Rzeszy. Ponadto wysiedlono 9 rodzin – około 60 osób z miejscowości Ogorzeliny, Ostrowite i Przyjaźń w gminie Czersk. Rolnicy zostali także osadzeni w Potulicach, a następnie wywiezieni na roboty przymusowe w głąb Rzeszy. Jedynie dwie rodziny wysiedlone z miejscowości Przyjaźń wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa.

Ogółem w powiecie chojnickim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto pięć miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 43 rodziny rolnicze – co najmniej 264 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa te zostały przekazane Niemcom besarabskim.

Łącznie w ciągu 1941 r. w rejencji gdańskiej w pięciu powiatach okupant objął wysiedleniami pięć miast: Kartuzy, Kościerzynę, Pelplin, Starogard Gdański, Tczew, z których wysiedlił 1083 osoby – około 218 rodzin. Wysiedleniami objęto także co najmniej 43 miejscowości wiejskie, skąd wysiedlono 540 rodzin rolniczych – około 2933 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Domy, warsztaty i gospodarstwa rolne Polaków objęli nasiedlani Niemcy besarabscy.

W rejencji gdańskiej wysiedlono także z dwóch powiatów 120 rodzin – około 389 osób zaliczonych do „elementu aspołecznego”.

Realizując w 1941 r. trzeci wysiedleńczy plan krótkofalowy, w 18 powiatach okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie okupant objął wysiedleniami mieszkańców 18 miast oraz co najmniej 273 miejscowości wiejskich.

Z miast w okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie wysiedlono 707 rodzin – 2475 osób, które posiadały domy, warsztaty rzemieślnicze i sklepy. Wysiedlono także 5 tys. mieszkańców Rypina w związku z zamiarem przygotowania lotniczego placu ćwiczeń.

Odrębną kategorię osób wysiedlonych głównie z miast okręgu stanowili mieszkańcy zaliczeni przez okupanta do „elementu aspołecznego” i objęci „ewakuacją specjalną”. W 1941 r. wysiedlono ponad 10 tys. Polaków zaliczonych do tej kategorii. Najbardziej masowe wysiedlenia dotknęły mieszkańców Bydgoszczy, skąd wysiedlono 1335 rodzin – 5198 osób zaliczonych do „aspołecznych”.

Z miejscowości wiejskich objętych wysiedleniami wypędzono co najmniej 5173 rodziny rolnicze – 26 865 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Z trzech miejscowości wysiedlono wszystkich mieszkańców. Gospodarstwa polskich rodzin rolniczych władze okręgu przekazały głównie nasiedlonym Niemcom besarabskim. Z dostępnych danych wynika, że w 1941 r. z ziem okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie okupant wysiedlił 41 307 osób.

Za przeprowadzenie akcji osiedlania Niemców z Besarabii, a co za tym idzie – akcji wysiedlania Polaków z okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie, uznanie Hildebrandtowi, który wnioskował o rozszerzenie wysiedleń, wyraził Himmler w piśmie z 17 lipca 1942 r.[79]

Natomiast do akcji wysiedleńczej odmiennie ustosunkował się Albert Forster. Przemawiając w Bydgoszczy 17 sierpnia 1942 r., stwierdził, że polskości nie da się szybko wytępić na Pomorzu: „Powinniśmy być zadowoleni, jeżeli resztkę polskości wytępi się po 30 latach”[80].

2.4. Wysiedlenia w 1942 r. Rozszerzony trzeci plan krótkofalowy (Erweiterter 3. Nahplan)

Germanizacja ziem, na których okupant utworzył okręg Gdańsk–Prusy Zachodnie, do 1942 r. odbywała się głównie przez wysiedlenia i kolonizację. W 1942 r. władze okręgu zdecydowały posłużyć się metodą, od której hitleryzm teoretycznie się odcinał. Przystąpiono do niemczenia zasiedziałej na tych ziemiach ludności polskiej. Przypomnijmy, że w memoriale dr. Erharda Wetzla i dr. Gerharda Hechta z listopada 1939 r. podkreślono bardzo wyraźnie, iż rodzima ludność na terenach wcielonych „zdecydowanie polsko usposobiona” „nie wydaje się zdolna do zasymilowania” przede wszystkim z „narodowo-politycznych” względów[81]. Mimo tej oceny, oprócz wysiedleń, które nieprzerwanie kontynuowano, władze okręgu zdecydowały się na niemczenie rodzimej ludności polskiej. Germanizacją zamierzano objąć wszystkie osoby urodzone na Pomorzu, traktując je jako osoby niemieckiego pochodzenia – „deutschstämige”, które oddaliły się od „niemieckości” i nawiązały kontakt z „polskością”[82].

Akcja zniemczania „Eindeutschung” polskich mieszkańców okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie zaczęła się rozwijać intensywnie od końca lutego 1942 r., kiedy namiestnik okręgu Albert Forster wydał odezwę „Aufruf” skierowaną do mieszkańców okręgu. W odezwie informował o obowiązku zgłaszania się ludności polskiej w celu wpisania na niemiecką listę narodowościową (DVL), wprowadzoną na obszary polskie włączone do III Rzeszy rozporządzeniem z 4 marca 1941 r. Wpisanie możliwie wielu Polaków na DVL miało być skutecznym środkiem prowadzącym do jak najszybszego zniemczenia okręgu. W sprawie badań rasowych Forster oczekiwał, że eksperci rasowi wypracują wspólne stanowisko z Urzędem Polityki Rasowej NSDAP, które pozwoli wpisać znaczną liczbę osób polskiego i polsko-niemieckiego pochodzenia na volkslistę.

Zamiar wprowadzenia nowych kryteriów dotyczących przyjmowania wpisów na listę narodowościową wywołało protesty Hildebrandta, który był przekonany, że nowe prowincje wschodnie można zgermanizować jedynie dzięki budowie społeczeństwa „wartościowego pod względem rasowym”. Doszło do otwartego konfliktu o kształt polityki narodowościowej i kwestię badań rasowych w okręgu. O niechęci Forstera do badań rasowych został poinformowany Himmler, który w dalekopisie przysłanym w połowie 1942 r. poinformował Forstera, że selekcja rasowa jest obowiązkowa. Mimo oporów w dalszym ciągu okazywanych przez Forstera, badania rasowe w okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie były przeprowadzane[83].

Lista, która służyła za podstawę dla stwierdzenia niemieckiej przynależności narodowej, a przez to i przynależności państwowej, nie wzbudziła jednak szczególnego zainteresowania mieszkańców okręgu. Raport Sekcji Zachodniej Departamentu Informacji i Prasy Delegatury Rządu RP zamieścił informację, że DVL podpisało zaledwie 3–4 proc. ludności. Były powiaty, jak świecki czy grudziądzki, gdzie w wielu gminach nikt nie zgłosił się do podpisu[84].

Zamierzając zmusić Polaków do zgłaszania się na DVL, Forster zamieścił w swej odezwie groźbę, informując, że kto pominie okazję wpisania się na DVL, zostanie zewnętrznie oznaczony jako Polak i będzie podlegał zarządzeniom i przepisom dla Polaków oraz zostanie zrównany z najgorszymi wrogami Niemiec[85]. Odezwa Forstera została wydana w związku z zarządzeniem, z którym wystąpił 10 lutego 1942 r. Komisarz Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny Himmler, zawierającym zalecenie uproszczenia postępowania placówek DVL oraz wezwanie ludności, aby w krótkim czasie złożyła wnioski o wpisanie na DVL. Terminem ostatecznym miał być 31 marca 1942 r. Osoby uporczywie odmawiające wpisania na niemiecką listę miały zostać deportowane do obozu koncentracyjnego.

Powodem, który skłaniał centralne władze Rzeszy do zmuszania Polaków, aby wpisywali się na DVL, która przecież miała służyć segregacji ludności ziem włączonych do Rzeszy, były głównie potrzeby frontu. Mężczyźni w wieku poborowym, uznani za volksdeutschów, musieli służyć w wojsku niemieckim. Listy z ich nazwiskami otrzymywały wojskowe komendy uzupełnień natychmiast po załatwieniu wniosków[86].

Albert Forster był niezwykle zaangażowany w akcję niemczenia ludności Pomorza. Rozpoczynając kampanię na rzecz masowego wpisu na DVL, objeżdżał miasta i osiedla na prowincji, wygłaszając przemówienia zachęcające do składania wniosków i pracy dla „dobra wielkiej Rzeszy Niemieckiej”. Objaśniał, że na „DVL wpisane zostaną wszystkie osoby, które do narodu niemieckiego już należą i dla narodu niemieckiego pozyskane być mają”[87]. Dużą gorliwość we wciąganiu Polaków na DVL wykazywali także urzędnicy administracji państwowej, starostowie i burmistrze, którzy podlegali bezpośrednio Forsterowi.

Silna agitacja ze strony administracji niemieckiej wywołała wśród ludności polskiej niesłychane zamieszanie. Nikt nie wiedział, co robić, tym bardziej że agitację wzmocniono groźbami. Osobom, które pozostawały obojętne na nalegania okupanta i nie chciały wypełnić wniosku, oznajmiono, że zgodnie z zarządzeniem gestapo, wydanym władzom administracyjnym na polecenie Himmlera w marcu 1942 r., wniosek należy wypełnić w ciągu 8 dni. Niezastosowanie się do zarządzenia pociągnie represje policyjne[88].

Groźby te realizowano. Niewyrażenie zgody na wpisanie na DVL kończyło się osadzeniem w areszcie na wiele dni, biciem aż do utraty przytomności i torturami, a wobec dalszej odmowy – deportacją do obozów koncentracyjnych czy nawet rozstrzelaniem. Jeden z przykładów, których w aktach śledczych jest wiele, obrazujący atmosferę gwałtu i terroru, dotyczy pracownika biurowego z powiatu kartuskiego. Nakłaniany do wpisania się na DVL, odmawiał, argumentując, że jest Polakiem i rodzina, z której pochodzi, jest „z dziada pradziada polska”. Został aresztowany i deportowany do KL Stutthof, gdzie zginął jeszcze w tym samym roku.

Inny przykład dotyczy rodziny z Kościerzyny, która nie podpisała DVL. Ojca rodziny zamordowano, matkę deportowano do obozu, natomiast troje dzieci w wieku do 5 lat zesłano w głąb Rzeszy w celu germanizacji[89].

Szokujące wydarzenia miały miejsce także w powiecie brodnickim. W miejscowościach Bobrowo, Radoszki i Zbiczno osoby, które nie wyraziły zgody na DVL, były bite pałkami tak długo, aż zostały zabite. Ciała zamordowanych położono przed posterunkami policji, gdzie leżały przez kilka dni w celu sterroryzowania ludności. W tym czasie mieszkańcom wsi doręczono urzędowe wezwania do stawienia się w gminie i kazano podpisać to wezwanie, które potraktowano jako wniosek o wpisanie na DVL[90].

Polaków z powiatów: brodnickiego, grudziądzkiego, lipnowskiego, lubawskiego, rypińskiego i wąbrzeskiego, którzy odmówili wpisania na DVL, osadzono w więzieniu w Grudziądzu, a mieszkańców Torunia w areszcie w Toruniu. W Kościerzynie Polacy odmawiający wypełnienia wniosku o wpis na DVL otrzymywali wezwania do gestapo. Byli maltretowani i trzymani w ciemnicy tak długo, dopóki nie zgłosili gotowości wypełnienia wniosku. Wezwanego dwudziestoletniego Polaka tak skatowano, że zmarł na skutek obrażeń i ran. W powiecie kościerskim do obozów koncentracyjnych wywieziono kilkunastu Polaków, którzy nie chcieli podpisać wniosku. Na opornych Polaków z powiatów starogardzkiego i tucholskiego po upływie terminu składania wniosków urządzono łapankę. Zatrzymanych osadzono w areszcie w Tczewie. Wobec dalszej odmowy wypełnienia wniosku, rozstrzelano ich w pobliskim lesie[91].

Polacy próbowali bronić się przed represjami ucieczką. W aktach gestapo Rypina odnaleziono notatkę z marca 1942 r., zawierającą informację, że w dniach, kiedy przyjmowano wnioski o wpis na DVL, uciekło z Rypina wielu Polaków. Do lasu uciekło także dwóch młodych Polaków, mieszkańców Lipusza w powiecie kościerskim, których po złapaniu aresztowano i zmuszono biciem do podpisania wniosku o wpis na DVL. Taka forma obrony niestety działała na krótko i nie gwarantowała powodzenia. Dlatego też wiele osób uległo i wypełniło wnioski, zwłaszcza gdy grożono deportacją całej rodziny do obozu koncentracyjnego[92].

Zakwalifikowanie mieszkańców Pomorza do określonych grup DVL, najczęściej do grupy III, do której zaliczano „osoby pochodzenia niemieckiego w dużym stopniu już spolonizowane”, chociaż zapobiegało stosowaniu wobec nich represji, zakładało przymusowe współdziałanie z okupantem. Z chwilą wpisania na DVL władze niemieckie starały się wciągnąć Polaków do udziału w społecznym życiu niemieckim, najczęściej przez współpracę w organizacjach nazistowskich: Bund Deutscher Mädel, Hitlerjugend czy Deutsche Arbeitsfront. Ponadto wpisani do III grupy zostali odseparowani od swego otoczenia. Zakazano im jakiegokolwiek kontaktu z Polakami i mówienia po polsku w domu. Dzieci nie mogły być wychowywane w duchu polskim, nie mogły słyszeć języka polskiego, w przeciwnym razie były odbierane rodzicom i zsyłane w głąb Rzeszy w celu germanizacji[93].

Zakwalifikowanie Polaków do III grupy DVL nie chroniło ich także przed wysiedleniami. Akcja niemczenia rodzimej ludności Pomorza nie spowodowała bowiem zahamowania jej wywłaszczania i wysiedlania, a osadzania na jej miejscu Niemców z Besarabii i Dobrudży. Przeciwnie, jak wynika z relacji, Polacy byli przekonani o nasileniu się akcji wysiedleńczej w 1942 r. Wysiedlenia dotknęły głównie rolników, których gospodarstwa przekazywano wiejskiej ludności niemieckiej, sprowadzonej z Besarabii i Dobrudży. Okazało się, że nawet rolnicy wpisani do III grupy DVL nierzadko musieli opuścić swoje gospodarstwa, aby zwolnić miejsce dla niemieckich przesiedleńców[94].

Przebieg wysiedleń w powiatach i gminach rejencji gdańskiej, bydgoskiej i kwidzyńskiej w 1942 r.

REJENCJA GDAŃSKA

W rejencji gdańskiej wysiedlenia przeprowadzone w 1942 r. największy wymiar przybrały w powiatach kartuskim, kościerskim i morskim.

W powiecie kartuskim masowe wysiedlenia przeprowadzono w gminie Przodkowo. W lutym 1942 r. z miejscowości Kczewo, Kosowo, Pomieczyno, Przodkowo, Rąb i Smołdzino wysiedlono 41 rodzin – 224 osoby. Wysiedleń dokonywały nocą SS i miejscowa policja. Rodziny przewożono furmankami do punktu zbornego w Kartuzach, a następnie pociągiem towarowym do obozów w Jabłonowie i Potulicach. W obozie w Potulicach zmarło ośmioro dzieci z rodzin wysiedlonych z Kosowa i Rąbu. Wysiedlone rodziny skierowano do pracy w gospodarstwach u nasiedlonych Niemców w gminie Przodkowo oraz w okolicach Grudziądza.

Masowe wysiedlenia dotknęły też mieszkańców gminy Żukowo. Z miejscowości Borkowo, Glincz, Otomino SS i miejscowa policja w lutym 1942 r. wysiedliły 26 rodzin rolników – 145 osób. Wysiedleń dokonywano nocą. Do domów wchodził esesman i dwóch policjantów, którzy pilnowali, aby wszystkie rzeczy pozostały na miejscu. Wysiedlone rodziny przewożono furmankami do punktu zbornego na placu w Żukowie, a następnie ciężarówkami do Kartuz i do obozu w Jabłonowie. Po dokonanej selekcji pięć rodzin skierowano do pracy w dużym gospodarstwie rolnym Niemca Kerbera w Jankowicach pod Grudziądzem[95]. Tam umieszczono ich w ceglanym baraku, gdzie było zimno i panowała wilgoć. W baraku nie było łóżek. Na podłodze rozłożono jedynie trochę słomy, która miała służyć do spania. Inne cztery rodziny zostały wysłane do pracy w niemieckich gospodarstwach w Czarlinie w powiecie tczewskim. Umieszczono je w jednym mieszkaniu po wysiedlonych Polakach. Osoby młode, zdolne do pracy, wytypowane z pozostałych 17 rodzin wysiedlonych z gminy Żukowo, skierowano do pracy w III Rzeszy. Natomiast dzieci i osoby w podeszłym wieku z tych rodzin zostały wywiezione do Generalnego Gubernatorstwa.

W gminie Sianowo z miejscowości Mirachowo, Nowa Huta, Pomieczyńska Huta i Sianowska Huta wysiedlono 20 rodzin – 138 osób. Zostały one odwiezione furmankami do Kartuz, a następnie pociągiem towarowym do obozu w Potulicach. W obozie zmarło z wycieńczenia osiem osób, kobiet i dzieci, wysiedlonych z Nowej Huty i Sianowskiej Huty.

Podobnie rozległe wysiedlenia przeprowadzono w gminie Dzierżążno. Z miejscowości Dzierżążno, Kiełpino i Mezowo SS wysiedliła 29 rodzin – 125 osób. Rodziny zostały przewiezione wozami konnymi do Kartuz, a stąd do obozu w Jabłonowie. Część rodzin zostało skierowanych do pracy w powiecie w gospodarstwach rolnych u nasiedlonych Niemców.

Wysiedleniami objęto także rolników w pozostałych gminach w powiecie kartuskim. Z miejscowości Banino i Warzenko w gminie Banino; Rożkowo i Zawały w gminie Chmielno; Gowidlino i Klukowa Huta w gminie Gowidlino; Przyjaźń i Skrzeszewo w gminie Przyjaźń; Tuchlino w gminie Puzdrowo; Pałubice i Załakowo w gminie Sierakowice; Drozdowo i Kłobuczyno w gminie Szymbark oraz z Kartuz wysiedlono 56 rodzin – 318 osób. Wysiedleń w gminach dokonywała przeważnie żandarmeria powiatu kartuskiego. Jedynie w Gowidlinie i Tuchlinie, skąd wysiedlono 24 rodziny – 150 osób, wysiedlenia przeprowadziła miejscowa policja. Wysiedlone nocą rodziny przewożono do obozu w Potulicach. W obozie zmarło dwoje dzieci z rodzin wysiedlonych z Drozdowa i Kartuz. Część osób została deportowana do pracy w gospodarstwach rolnych w III Rzeszy i Prusach Wschodnich. Część skierowano do pracy na roli w okolicznych wsiach oraz w nadleśnictwie Toruń. Gospodarstwa rolników przejmowali z reguły Niemcy besarabscy. Natomiast w Gowidlinie 10 gospodarstw wysiedlonych Polaków przyłączyli do swoich miejscowi Niemcy.

Ogółem w powiecie kartuskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1942 r. objęto 31 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 166 rodzin rolniczych – 925 osób, właścicieli gospodarstw rolnych, oraz jedno miasto Kartuzy, skąd wysiedlono 6 rodzin – 25 osób. Gospodarstwa Polaków oraz ich mieszkania w mieście przekazano Niemcom besarabskim. Część gospodarstw przyłączyli do swoich miejscowi Niemcy.

W powiecie kościerskim wysiedleń dokonywała żandarmeria powiatu, która wkraczała do wsi o godz. 3 w nocy i otaczała domy rodzin przeznaczonych do wysiedlenia. Rodziny te, po zabraniu najpotrzebniejszych rzeczy, były przewożone wozami konnymi do punktów zbornych na stacjach kolejowych w Liniewie lub Kościerzynie, skąd w wagonach towarowych transportowano je do obozu przesiedleńczego w Potulicach. Z obozu potulickiego, gdzie dokonywano selekcji wysiedlonych, w których brał udział przedstawiciel urzędu pracy, część osób deportowano do pracy przymusowej w Rzeszy, część pozostawiano do pracy w gospodarstwach niemieckich w powiecie. Pozostałych wywożono do dystryktu radomskiego w Generalnym Gubernatorstwie.

Z gminnych miejscowości Chwarzenko, Chwarzno, Czerniki, Górne Maliki, Konarzyny, Pałubin, Stara Kiszewa i Wilcze Błota w 1942 r. wysiedlono 57 rodzin rolników – 254 osoby. Z punktu zbornego w Liniewie zostały one przewiezione do stacji w Kościerzynie, a następnie do Potulic. W obozie w Potulicach zmarła sześcioletnia córka jednej z rodzin wysiedlonych z Chwarzna.

Z miejscowości Góra i Jaroszewy w gminie Skarszewy oraz z gminnych miejscowości Koźmin, Malary i Pogódki wysiedlono 33 rodziny – 166 osób, które przewieziono ze stacji w Liniewie bezpośrednio do Potulic. Stąd część wysiedlonych deportowano na roboty do Rzeszy, a część do Generalnego Gubernatorstwa.

W gminie Wielki Klincz z miejscowości Dębogóra, Mały Klincz i Mały Podleś wysiedlono 17 rodzin – 82 osoby. Natomiast w gminie Skarszewy z miejscowości Bączek, Bolesławowo, Boże Pole Królewskie, Czarnocińskie Piece, Demlin, Junkrowy, Kamierowo i Nowe Gołębiewko wysiedlono 13 rodzin – 55 osób. Gospodarstwa wysiedlonych, liczące przeważnie około 15 ha, przejmowali Niemcy z Besarabii.

W gminie Nowa Karczma z miejscowości Czerniki, Nowa Karczma, Szpon i Śledziowa Huta wysiedlono 5 rodzin – 29 osób. Gospodarstwo rodziny wysiedlonej ze Śledziowej Huty służyło powiększeniu obszaru ziemi Niemca besarabskiego osadzonego we wsi w 1941 r. 

W gminie Lipusz z miejscowości Lipuska Huta, Nowe Karpno i Piechowice wysiedlono 7 rodzin – 28 osób. Ich gospodarstwa przejęli Niemcy besarabscy przybyli tu w 1942 r.

W pozostałych gminach wysiedleniami objęto pojedyncze wsie Dziemiany, Iłownica, Kalisz Kaszubski, Kleszczewo, Liniewskie Góry, Podleś, Stare Polaszki, Stary Bukowiec, Szarlota, Tomaszewo i Zamkowa Góra. Z miejscowości tych wysiedlono 43 rodziny – 168 osób. Część osób skierowano do pracy w gospodarstwach rolnych nasiedlonych Niemców. Część została przewieziona do dystryktu warszawskiego w Generalnym Gubernatorstwie.

Ogółem w powiecie kościerskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1942 r. objęto 42 miejscowości wiejskie, z których wysiedlono 175 rodzin rolniczych – 782 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa Polaków przekazano Niemcom besarabskim.

W powiecie morskim masowe wysiedlenia przeprowadzono na przełomie lutego i marca 1942 r. na ziemi wejherowskiej. Wysiedleń dokonywały SS i żandarmeria powiatu. W tym samym czasie SS i miejscowa policja przeprowadziły także wysiedlenia mieszkańców ziemi puckiej.

Na ziemi wejherowskiej wysiedlenia dotknęły ludność w miejscowościach Gowino i Wejherowo w gminie Wejherowo, Koleczkowo w gminie Kielno, Tuchom i Wiczlino w gminie Chwaszczyno oraz Jeleńska Huta, Łebno i Szemud w gminie Kamień. Z miejscowości tych niemiecki okupant wysiedlił w ciągu kilkunastu dni 117 rodzin – 514 osób. Rodziny były przewożone do obozu w Potulicach. Zmarło tam czworo dzieci rodziny wysiedlonej z Jeleńskiej Huty. Po dokonaniu selekcji część osób deportowano do pracy w III Rzeszy, część zaś przejął Urząd Pracy w Gdańsku.

Na ziemi puckiej wysiedlenia dotknęły przede wszystkim mieszkańców gminy Krokowa. Z miejscowości Glinki, Karlikowo, Krokowa, Lisewo, Sulicice i Wazewo SS i policja wysiedliły w nocy 84 rodziny – 370 osób. Rodziny przewieziono furmankami do punktu zbornego w Pucku, a stąd do obozu w Potulicach. Część wysiedlonych deportowano na roboty w głąb Rzeszy. Innych wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa. Gospodarstwa wysiedlonych o wielkości od 15 do 40 ha przejęli Niemcy besarabscy.

Masowe wysiedlenia dotknęły także mieszkańców gminy Połczyno. Z miejscowości Celbowo i Darzlubie wysiedlono 19 rodzin – 98 osób. Część wysiedlonych skierowano do pracy w gospodarstwach u nasiedlonych Niemców w powiecie, część zaś wywieziono do dystryktu lubelskiego w Generalnym Gubernatorstwie.

W gminie Starzyno z miejscowości Radoszewo i Starzyno SS wysiedliła nocą 17 rodzin – 68 osób. Wysiedlonych przewieziono furmankami do punktu zbornego w Pucku, a następnie wagonami towarowymi do obozu w Potulicach. Większość wysiedlonych z gminy Starzyno została skierowana do pracy w gospodarstwach rolnych w Prusach Wschodnich.

Natomiast na roboty przymusowe do rejencji kwidzyńskiej w okolice Kwidzyna i Malborka zostali wysłani rolnicy wysiedleni z Rozewia w gminie Jastrzębia Góra. Z miejscowości tej wysiedlono 13 rodzin – 86 osób. Wysłano tam także 4 rodziny – 19 osób, które zostały wysiedlone z Mrzezina; 3 rodziny – 15 osób z Osłonina oraz 4 rodziny – 11 osób z Żelistrzewa.

Wysiedleniami objęto także rolników z pozostałych gmin na ziemi puckiej.

W gminie Smolno z miejscowości Leśniewo i Swarzewo wysiedlono 22 rodziny – 113 osób. Zostały one skierowane do pracy w gospodarstwach rolnych koło Pruszcza Gdańskiego oraz w okolicznych wsiach.

W gminie Strzelno z miejscowości Chłapowo i Mieroszyno SS i policja wysiedliły nocą 7 rodzin – 24 osoby. Gospodarstwa tych rodzin o wielkości przeważnie do 15 ha zostały przyłączone do gospodarstw miejscowych Niemców, a budynki mieszkalne i gospodarcze spalone. Wysiedlone rodziny skierowano do pracy na roli na terenie powiatu.

W gminie Połchowo z miejscowości Połchowo i Widlino wysiedlono nocą 3 rodziny – 18 osób. Przewieziono je furmanką do punktu zbornego w Pucku, a stamtąd koleją do Potulic. W obozie potulickim zmarło dwuletnie dziecko rodziny wysiedlonej z Widlina.

Ogółem w powiecie morskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1942 r. objęto 28 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 293 rodziny rolnicze – 1336 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa Polaków zajęli nasiedlani Niemcy besarabscy. Część gospodarstw przejęli także miejscowi Niemcy.

Mniejszy zasięg miały wysiedlenia przeprowadzone w 1942 r. w powiecie starogardzkim. Dotknęły one mieszkańców sześciu gmin. Wiele rodzin zostało wysiedlonych, ponieważ nie zgodziły się na wciągnięcie ich na DVL. Wysiedleń dokonywała przeważnie żandarmeria powiatu. Jedynie we wsi gminnej Pączewo wysiedlenia przeprowadziły SS i miejscowa policja. Z Pączewa wysiedlono 37 rodzin – 132 osoby, rolników posiadających duże gospodarstwa. Na miejscu pozostawiono małorolnych, którym nakazano uporządkowanie wszystkich zabudowań w opuszczonych gospodarstwach, aby osadzić na nich Niemców z Besarabii. Część wysiedlonych osób deportowano na roboty w głąb Rzeszy, część skierowano do Generalnego Gubernatorstwa.

W gminie Semlin z miejscowości Lipia Góra, Piesienica, Pinczyn i Tomaszewo żandarmeria wysiedliła 14 rodzin – 74 osoby, w gminie Bobowo zaś z miejscowości Dąbrówka, Grabowo i Jabłowo wysiedlono 9 rodzin – 47 osób. Rodziny przewieziono do punktu zbornego w Starogardzie, a następnie koleją do obozu w Potulicach. Część wysiedlonych osób została skierowana do prac rolnych w powiecie grudziądzkim, część do Generalnego Gubernatorstwa.

Pojedyncze rodziny wysiedlono także z gmin Leśna Jania, Kaliska i Lubichowo. W gminie Leśna Jania z miejscowości Frąca wysiedlono 6 rodzin – 35 osób, w gminie Lubichowo z miejscowości Lubichowo i Zielona Góra wysiedlono 5 rodzin – 25 osób, a w gminie Kaliska z miejscowości Kamionka wysiedlono 2 rodziny – 11 osób. Rodziny z punktu zbornego w Starogardzie zostały przewiezione do obozu w Potulicach, a stamtąd do Generalnego Gubernatorstwa.

Ogółem w powiecie starogardzkim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1942 r. objęto 12 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 73 rodziny rolnicze – 324 osoby, właścicieli dużych gospodarstw rolnych. W gospodarstwach wysiedlonych Polaków osadzono Niemców z Besarabii.

W powiecie chojnickim wysiedlenia dotknęły przede wszystkim mieszkańców miejscowości Brusy i Kinice w gminie Brusy. W maju 1942 r. SS z Chojnic wysiedliła z obydwu miejscowości 29 rodzin – 105 osób. Z powodu odmowy podpisania DVL zostało wysiedlonych 7 rodzin. Dalsze wysiedlenia objęły Chojnice, Czersk, Łąg i Sternowo, skąd wysiedlono 14 rodzin – 51 osób. Rodziny zostały przewiezione do obozu w Potulicach, skąd osoby młode i zdrowe deportowano na roboty do Niemiec. Gospodarstwa wysiedlonych objęli Niemcy z Besarabii.

Ogółem w powiecie chojnickim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1942 r. objęto siedem miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 50 rodzin rolniczych – co najmniej 156 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa Polaków przejęli nasiedlani Niemcy besarabscy.

Realizując rozszerzony trzeci plan krótkofalowy w rejencji gdańskiej, w pięciu powiatach okupant objął wysiedleniami 120 miejscowości wiejskich, z których wysiedlił 757 rodzin rolniczych – 3523 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Nieruchomości polskich rodzin oraz cały ich majątek ruchomy przejęli głównie nasiedlani Niemcy besarabscy. Część gospodarstw przyłączyli do swoich miejscowi Niemcy. Wysiedleniami objęto także jedno miasto Kartuzy, skąd wysiedlono 6 rodzin – 25 osób.

REJENCJA BYDGOSKA

W rejencji bydgoskiej wysiedlenia przeprowadzone w 1942 r. dotknęły mieszkańców powiatów tucholskiego, toruńskiego, chełmińskiego, wyrzyskiego, bydgoskiego i świeckiego.

Najbardziej rozległe wymiary przybrały w powiecie tucholskim. W gminie Gostycyn z miejscowości Bagienica, Gostycyn, Mała Klonia, Pruszcz, Przyrowa i Wielka Klonia w maju, czerwcu i w sierpniu 1942 r. wysiedlono 60 rodzin – 278 osób. Wysiedlone rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Tucholi, a z Tucholi koleją do Potulic. W obozie potulickim zmarło sześcioro dzieci rodzin wysiedlonych z Małej Kloni. Gospodarstwa rolników objęli Niemcy z Besarabii.

W gminie Bysław z miejscowości Bysław, Bysławek, Klonowo i Minikowo od kwietnia do czerwca 1942 r. wysiedlono 37 rodzin – 173 osoby. Podobne wysiedlenia miały miejsce w gminie Lubiewo. Z miejscowości Koźliny i Lubiewo w sierpniu i październiku wysiedlono 37 rodzin – 156 osób. Część wysiedlonych z obydwu gmin skierowano do pracy w niemieckich gospodarstwach we wsiach w całej gminie. Pozostałych przewieziono do obozu w Potulicach. W obozie zmarło z wycieńczenia czworo dzieci rolników wysiedlonych z gminy Bysław.

Masowe wysiedlenia przeprowadzono także w gminie Tuchola, obejmując nimi również Tucholę miasto. Wysiedleń dokonywały Schutzpolizei Tuchel oraz miejscowa żandarmeria. Największe nasilenie wysiedleń przypadło na maj i czerwiec 1942 r. W okresie tym z miejscowości Kiełpin, Łyskowo i Wielki Mędromierz oraz Tucholi wysiedlono 42 rodziny – 187 osób. Część wysiedlonych wywieziono do obozów w Potulicach i Jabłonowie. Część skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców na terenie gminy.

Wysiedlenia dotknęły także mieszkańców gminnych miejscowości Kęsowo, Legbąd, Raciąż, Wysoka, Żalno oraz miejscowości Jeleńcz, Obrowo, Pamiętowo, Raciąż i Stobno w tych gminach. W maju i czerwcu wysiedlono z nich 34 rodziny – 165 osób. Wysiedlonych przewieziono do obozu w Potulicach, a po selekcji osoby młode i zdrowe skierowano do pracy w Rzeszy.

Ogółem w powiecie tucholskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1942 r. objęto 26 miejscowości, z których wysiedlono 206 rodzin rolniczych – 942 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa Polaków objęli Niemcy z Besarabii. Wysiedleniami objęto także jedno miasto Tucholę, skąd wysiedlono 4 rodziny – 17 osób.

W powiecie toruńskim wysiedlenia przeprowadzono w styczniu 1942 r. Przeprowadziły je Einsatzkompanie Thorn oraz żandarmeria powiatu. W ciągu miesiąca z powiatu wysiedlono 73 rodziny – 327 osób[96]. Wysiedlonych skierowano do obozu w Toruniu. Do obozu w Jabłonowie wywieziono 3 rodziny – 15 osób.

W styczniu 1942 r. przeprowadzono również wysiedlenia w powiecie chełmińskim. Z 10 gminnych wsi: Borki, Bruki, Dąbrowa Chełmińska, Drzonowo, Dubielno, Folgowo, Grzybno, Jeleniec, Kokocko i Wabcz, wysiedlono 31 rodzin – 128 osób, przeważnie po kilka rodzin z każdej wsi. Wysiedleń dokonały Einsatzkompanie Thorn oraz żandarmeria z Chełmna. Rodziny osadzono w obozie w Toruniu i obozie w Potulicach. Kilka rodzin skierowano do obozu w Jabłonowie.

W powiecie wyrzyskim wysiedleniami objęto mieszkańców również 10 wsi. W styczniu 1942 r. Schutzpolizei z Wyrzyska oraz żandarmeria powiatu wysiedliły 73 rodziny – 234 osoby[97].

W styczniu przeprowadzono wysiedlenia także w powiecie bydgoskim. Dotknęły one mieszkańców pięciu wsi gminnych, z których wysiedlono 29 rodzin – 106 osób. Część wysiedlonych rodzin z obu powiatów osadzono w obozie w Potulicach. Część skierowano do pracy w gospodarstwach osadzonych Niemców w różnych miejscowościach powiatu.

W powiecie świeckim wysiedlenia, które przeprowadziła żandarmeria powiatu, dotknęły głównie mieszkańców miasta. W styczniu 1942 r. ze Świecia wysiedlono 50 rodzin – 150 osób. Rodziny przewieziono do obozu w Potulicach[98].

Realizując rozszerzony trzeci plan krótkofalowy w rejencji bydgoskiej, okupant w sześciu powiatach objął wysiedleniami co najmniej 51 miejscowości wiejskich, z których wysiedlił 412 rodzin rolniczych – 1737 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Wysiedleniami objęto także dwa miasta, Świecie i Tucholę, skąd wysiedlono 54 rodziny – 167 osób. Nieruchomości wysiedlonych polskich rodzin oraz cały ich majątek ruchomy przejęli nasiedlani Niemcy besarabscy.

REJENCJA KWIDZYŃSKA

W rejencji kwidzyńskiej wysiedlenia przeprowadzone w 1942 r. najbardziej masowy charakter przybrały w powiatach rypińskim, lubawskim i lipnowskim.

W powiecie rypińskim wysiedlenia miały miejsce w lutym, marcu i kwietniu 1942 r. Przeprowadzały je Einsatzkompanie Thorn oraz żandarmeria powiatu. Wysiedlenia dotknęły rolników w gminie Osiek. Z miejscowości Kretki Wielkie, Kretki Małe, Kujawa i Osiek wysiedlono 18 rodzin – 102 osoby, które nie zgodziły się na wpisanie na DVL. Wysiedlone rodziny przewieziono furmankami do punktu zbornego w Rypinie, a stąd koleją do obozu w Potulicach i dystryktu warszawskiego w Generalnym Gubernatorstwie.

W gminie Strzygi z miejscowości Marianki, Strzygi, Sumin i Sumówko żandarmeria wysiedliła 20 rodzin – 90 osób. Część wysiedlonych została przewieziona do obozu w Potulicach. Część skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców besarabskich.

W gminie Pręczki z miejscowości Kowalki, Lasoty i Sikory wysiedlono 16 rodzin – 72 osoby, podobnie ze wsi gminnej Żałe wysiedlono 14 rodzin – 70 osób. Wywłaszczone rodziny z obydwu gmin skierowano do pracy u Niemców besarabskich, którzy zostali osadzeni na ich gospodarstwach.

Wysiedlenia w powiecie rypińskim przeprowadziła żandarmeria także w gminie Starorypin w miejscowościach Czyżewo i Rusinowo; w gminie Świedziebnia w miejscowościach Ostrowite, Rokitnica, Trąbin oraz w mieście Rypinie. Z miejscowości tych wysiedlono 11 rodzin – 67 osób. Część wysiedlonych osadzono w obozie w Potulicach, a następnie wywieziono do dystryktu warszawskiego w GG. Część skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców na terenie powiatu rypińskiego. Trzy wysiedlone rodziny z Rypina z ul. Bielawki, których gospodarstwa przyłączył do swojego gospodarstwa miejscowy Niemiec Krempitz, zostały skierowane do pracy w tych gospodarstwach[99].

Ogółem w powiecie rypińskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1942 r. objęto 17 miejscowości, z których wysiedlono 79 rodzin rolniczych – 401 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa Polaków objęli nasiedlani Niemcy besarabscy. Część gospodarstw przyłączyli do swoich miejscowi Niemcy.

W powiecie lubawskim wysiedlenia o charakterze masowym dotknęły przede wszystkim miejscowości Kazanice, Rozental, Tuszewo i Złotowo, położone wokół Lubawy, z których wiosną zbiorowo wysiedlono wszystkich mieszkańców. Wysiedlone rodziny osadzono w obozie w Potulicach i wywieziono do dystryktu warszawskiego w Generalnym Gubernatorstwie.

Kolejne wysiedlenia, które miały miejsce w październiku i listopadzie 1942 r., dotknęły mieszkańców gminnej miejscowości Grodziczno i Nielbark w gminie Kurzętnik oraz gminnej wsi Krzemieniewo. Z miejscowości tych wysiedlono 35 rodzin – 141 osób. Rodziny zostały skierowane do pracy w gospodarstwach niemieckich w powiecie lubawskim.

W powiecie lipnowskim wysiedlenia, które przeprowadziła Einsatzkompanie Thorn w lutym 1942 r., objęły mieszkańców pięciu miejscowości. Z gminnych wsi Łochocin i Tłuchowo wysiedlono 11 rodzin – 62 osoby. Z Kłokocka i Szczepanek w gminie Radomice wysiedlono 9 rodzin – 44 osoby. Z Wygody w gminie Nowogród wysiedlono 6 rodzin – 34 osoby. Rodziny zostały osadzone w obozie w Toruniu, a stąd po przeprowadzeniu selekcji deportowane na roboty przymusowe do Rzeszy. Część rodzin skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie lipnowskim.

Ogółem w powiecie lipnowskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1942 r. objęto pięć miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 26 rodzin rolniczych – 140 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa rolników objęli nasiedlani Niemcy besarabscy.

W powiecie brodnickim wysiedleniami objęto dwie miejscowości. Jesienią 1942 r. wysiedlono wszystkich mieszkańców, ponad 100 osób – około 17 rodzin, z gminnej miejscowości Grążawy, oddalonej około 15 km od Brodnicy. W tym samym czasie wysiedlono także 2 rodziny – 9 osób z Gutowa w gminie Radoszki.

Ogółem wysiedlono około 19 rodzin – ponad 109 osób. Rolników wysiedlonych z Grążawy przewieziono do obozu w Potulicach, natomiast rodziny wysiedlone z Gutowa skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców besarabskich.

Mniejszy zasięg miały wysiedlenia z powiatów grudziądzkiego i wąbrzeskiego. W styczniu 1942 r. miejscowa żandarmeria wysiedliła z obydwu powiatów 19 rodzin – 66 osób. Rodziny osadzono w obozie w Potulicach i po dokonanej selekcji część osób deportowano na roboty do III Rzeszy. Część została wywieziona do dystryktu warszawskiego w Generalnym Gubernatorstwie.

Ogółem w rejencji kwidzyńskiej wysiedleniami przeprowadzonymi w 1942 r. w sześciu powiatach okupant objął co najmniej 32 miejscowości wiejskie, z których wysiedlił co najmniej 178 rodzin rolniczych – 857 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Z czterech miejscowości leżących koło Lubawy: z Kazanic, Rozentala, Tuszewa i Złotowa, wysiedlono wszystkich mieszkańców. Nie podano natomiast liczby wysiedlonych rodzin i osób z tych miejscowości. Nieruchomości polskich rodzin oraz cały ich majątek ruchomy przejęli koloniści niemieccy.

Realizując w 1942 r. rozszerzony trzeci plan krótkofalowy, w 17 powiatach okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie okupant objął wysiedleniami co najmniej 203 miejscowości wiejskie, z których wysiedlił co najmniej 1350 rodzin rolniczych – 5939 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Odnośnie do czterech miejscowości, z których wysiedlono wszystkich mieszkańców, nie podano liczby wysiedlonych rodzin i osób. Zaznaczono jedynie, że z miejscowości tych zostały wysiedlone wszystkie polskie rodziny. Wysiedleniami objęto także trzy miasta: Kartuzy, Świecie i Tucholę, skad wysiedlono 60 rodzin – 192 osoby.

Łącznie w 1942 r. z okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie wysiedlił okupant co najmniej 6131 osób. Nie jest to pełna liczba wysiedlonych Polaków z okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie w 1942 r. Potwierdzają to dalekopisy Centrali Przesiedleńczej w Gdyni do referatu IV B4 Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy z 7 i 12 lutego oraz 24 kwietnia 1942 r., dotyczące zamówienia pociągów specjalnych do przewiezienia wysiedlonych Polaków do stacji kolejowej w Nakle nad Notecią, skąd wysiedlone osoby szły pieszo 9 km do obozu w Potulicach[100].

Na luty zamówiono transport dla około 1000 osób z rejencji gdańskiej i dla około 160 osób z rejencji kwidzyńskiej. W marcu przewidziano odtransportowanie około 2260 osób z rejencji kwidzyńskiej, około 1500 osób z rejencji gdańskiej oraz około 600 osób z rejencji bydgoskiej. Na maj i czerwiec 1942 r. przewidziano odtransportowanie około 4 tys. osób z rejencji gdańskiej, około 3200 osób z rejencji bydgoskiej i około 1600 osób z rejencji kwidzyńskiej. Łącznie zamówiono transport dla 14 820 osób.

Jako uzasadnienie żądania pociągów specjalnych do odtransportowania wysiedlonych Polaków do obozu wysiedleńczego w Potulicach Centrala Przesiedleńcza podawała konieczność przeprowadzenia wysiedleń w terminie, aby zapewnić osiedlenie Niemców z Besarabii.

Masowe wysiedlenia w 1942 r. były prowadzone równolegle z akcją germanizowania ludności okręgu. Okupantowi zależało głównie na niemczeniu rodzin, w których były osoby w wieku poborowym, zdolne do służby wojskowej. Pozostałe rodziny, które stawiały opór przed wpisaniem na DVL, były wysiedlane.

2.5. Wysiedlenia z okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie w latach 1943–1944

W 1943 r. sytuacja Niemiec na frontach II wojny światowej uległa zmianie. Wojska alianckie przejęły inicjatywę strategiczną, a Niemcy przeszli do obrony na całym froncie wschodnim, a następnie w Afryce, także na terenie Tunezji. Mimo pogarszającej się sytuacji militarnej Rzesza nie zrezygnowała z przeprowadzania depolonizacji ziem, na których został utworzony okręg Gdańsk–Prusy Zachodnie. Jak wynika z raportów Sekcji Zachodniej Departamentu Informacji i Prasy Delegatury Rządu RP na Kraj, akcje wysiedleńcze ludności polskiej z okręgu pomorskiego od jesieni 1943 r. przybrały nawet na sile. W raporcie obejmującym okres od grudnia 1943 do stycznia 1944 r. przekazano informację, że „na Pomorzu wznowiono ostatnio znowu intensywne wysiedlanie polskiej ludności wiejskiej, głównie w pow. tucholskim, chojnickim i sępoleńskim. Na przestrzeni od Prus do Kościerzyny wysiedlono i wywieziono ze wszystkich wiosek prawie całą ludność, nie wyłączając wpisanych na listę niemiecką. Starców niezdolnych do pracy wywieziono do obozu potulickiego, zdrowych zaś fizycznie do Rzeszy na roboty [...]. Wysiedlenia dotknęły również pow. wyrzyski. Odbywają się one zwykle wieczorem lub nad ranem. Wysiedlonym nie wolno nic ze sobą zabrać. Mieszkania po wysiedlonych zajmują przeważnie Niemcy ewakuowani z Ukrainy”[101].

Przebieg wysiedleń w powiatach i gminach rejencji gdańskiej, bydgoskiej i kwidzyńskiej w 1943 i 1944 r.

REJENCJA GDAŃSKA

Akcja wysiedleńcza przeprowadzona w 1943 i 1944 r. najbardziej dramatyczny wymiar przybrała w rejencji gdańskiej w związku z osadzaniem Niemców czarnomorskich oraz budową poligonu Waffen SS „Prusy Zachodnie” (Truppenübungsplatz „Westpreussen”). Teren przeznaczony pod zabudowę poligonu obejmował znaczną część powiatów chojnickiego i kościerskiego. Były to tereny wokół miejscowości Brusy, Dziemiany i Lipusz oraz wokół miejscowości Borzyszkowy, leżącej nad Jeziorem Borzyszkowskim. Administracja poligonu mieściła się w Brusach w powiecie chojnickim. W Dziemianach w powiecie kościerskim ulokowano natomiast bazę przeładunkową materiałów budowlanych i ciężkiego sprzętu mechanicznego. Budowa poligonu obejmowała bowiem nie tylko przygotowanie placu ćwiczeń dla Waffen SS, ale także budowę koszar, garaży, parkingów, bocznic kolejowych, mostów i lotniska[102].

W związku z budową poligonu ludność zamieszkującą te tereny objęto rozległymi grupowymi wysiedleniami. W okresie od jesieni 1943 do lata 1944 r. wysiedlano mieszkańców wsi leżących na północ i południe od Brus. Jesienią 1943 r. wysiedlono wszystkich mieszkańców, 60 rodzin rolniczych – około 300 osób, z sąsiadującej z Brusami od północy wsi Zalesie oraz rolników z okolicznych gospodarstw. Rodziny deportowano na roboty przymusowe do III Rzeszy. Część rodzin skierowano do pracy w gospodarstwach u nasiedlonych Niemców na terenie powiatu chojnickiego. Natomiast wiosną 1944 r. wysiedleniami objęto sąsiadującą z Brusami od południa miejscowość Kosobudy, z której wysiedlono 2 rodziny rolnicze – 10 osób. Wysiedlonych skierowano do prac związanych z budową poligonu.

Dalsze masowe wysiedlenia, przeprowadzone w związku z budową poligonu, objęły mieszkańców powiatu kościerskiego.

W gminie Dziemiany wysiedleniami przeprowadzonymi w maju i wrześniu 1943 r. objęto miejscowości Dziemiany, Kalisz Kaszubski i Trzebuń. Z miejscowości tych żandarmeria z Dziemian wysiedliła 35 rodzin – 163 osoby. Z Kalisza Kaszubskiego wysiedlono wszystkich mieszkańców, 15 rodzin rolniczych – 92 osoby. Wysiedlenia rozpoczynano o godz. 4 nad ranem, okrążając domy wysiedlanych rodzin. Wyrzuconych z domów ludzi przewożono wozami konnymi do punktu zbornego, który mieścił się w budynku szkolnym w Lisewie. Stąd część rodzin przewożono pociągiem w wagonach towarowych do obozu w Potulicach. Rodziny te następnie kierowano do pracy w fabryce w Pucku i warsztatach lotniczych w Pile oraz w kopalniach węgla na Śląsku. Kilka rodzin deportowano do pracy w Rzeszy. Rodziny, które nie zostały wywiezione do obozu w Potulicach, skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców.

Kolejne wysiedlenia w gminie Dziemiany miały miejsce od stycznia do sierpnia 1944 r. Objęły mieszkańców miejscowości Dąbrówka, Dywan, Dziemiany, Raduń, Trzebuń i Turzonka. Z miejscowości tych żandarmeria z Dziemian wysiedliła 91 rodzin – 300 osób. Rodziny zostały przewiezione do obozu w Potulicach. W obozie zmarły 2 osoby z rodzin wysiedlonych z Dąbrówki. Po przeprowadzonej selekcji część rodzin deportowano do pracy w gospodarstwach rolnych w Rzeszy, część zaś kierowano do pracy na roli w rejencji kwidzyńskiej w okolicach Kwidzyna i Sztumu. Do Gdyni przewieziono 8 wysiedlonych rodzin i tam skierowano je do pracy w fabryce zbrojeniowej.

Masowe wysiedlenia zostały przeprowadzone także w gminie Lipusz. W sierpniu i wrześniu 1943 r. żandarmeria powiatu wysiedliła 31 rodzin – 134 osoby z miejscowości Płocice, Śluza i Tuszkowy oraz 15 rodzin – 60 osób – z Lipusza. Wyrzucone z domów rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Lipuszu. Stąd 13 rodzin wysiedlonych z Lipusza skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców besarabskich. Pozostałe 2 rodziny, których mężowie i ojcowie zostali aresztowani przez gestapo i deportowani do KL Stutthof, przewieziono do obozu w Potulicach. Tam też zostały osadzone rodziny wysiedlone z Płocic, Śluzy i Tuszkowych. Po przeprowadzonej selekcji część rodzin deportowano na roboty przymusowe do Rzeszy. Pozostałe wywieziono do GG.

Kolejne wysiedlenia w gminie Lipusz przeprowadzono, podobnie jak w gminie Dziemiany, od stycznia do sierpnia 1944 r. Z miejscowości Borówiec, Gostomko, Lipusz, Piechowice i Tuszkowy wysiedlono 49 rodzin – 227 osób. Rodziny przewieziono wozami konnymi na stację kolejową w Lipuszu, a stąd koleją w wagonach towarowych do obozu w Potulicach. Z obozu wszystkie rodziny zostały skierowane do pracy na roli w różnych miejscowościach.

Rozległymi wysiedleniami w powiecie kościerskim objęto także gminy Stara Kiszewa, Kościerzyna i Wąglikowice.

W gminie Stara Kiszewa z miejscowości Chwarzno i Stare Polaszki żandarmeria w czerwcu i sierpniu 1943 r. wysiedliła 12 rodzin – 42 osoby. Rodziny przewieziono do obozu w Potulicach. W obozie zmarła osiemnastoletnia dziewczyna wysiedlona z Chwarzna. Ponowne wysiedlenia w gminie Stara Kiszewa przeprowadzono wiosną 1944 r. Z miejscowości Bartoszylas wysiedlono 5 rodzin – 25 osób. Rodziny skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w Czernikach, Kleszczewie i Liniewie.

W gminie Kościerzyna wysiedleniami przeprowadzonymi w czerwcu i wrześniu 1943 r. objęto miejscowości Lubiana, Stawiska i Stawiska Małe, skąd żandarmeria powiatu wysiedliła 4 rodziny – 23 osoby. Natomiast wiosną 1944 r. z miejscowości Fingerowa Huta i Korne wysiedlono 14 rodzin rolniczych – 83 osoby. Wysiedlone rodziny przewieziono do obozu w Potulicach. Po dokonanej selekcji część osób deportowano do pracy przymusowej w Rzeszy. Część została wywieziona do pracy w gospodarstwach rolnych koło Malborka w rejencji kwidzyńskiej.

W gminie Wąglikowice w marcu 1943 i marcu 1944 r. wysiedlenia przeprowadzono w miejscowościach Wąglikowice i Wdzydze. W marcu 1943 r. żandarmeria powiatu, która wkroczyła do obydwu miejscowości o godz. 4 nad ranem, wysiedliła 12 rodzin – 66 osób, w marcu 1944 r. zaś wysiedlono 9 rodzin – 60 osób. Rodziny przewieziono wozami konnymi na stację kolejową w Olpuchu, a następnie koleją do obozu w Potulicach. Po selekcji wysiedlone rodziny skierowano do pracy w gospodarstwach Niemców.

W pozostałych gminach powiatu kościerskiego wysiedleniami objęto mieszkańców 10 miejscowości wiejskich.

W 1943 r. żandarmeria powiatu wysiedliła 9 rodzin – 26 osób z miejscowości Garczyn w gminie Liniewo, Grabowska Huta w gminie Nowa Karczma, Barłogi w gminie Stary Bukowiec oraz z gminnej wsi Wielki Klincz.

W 1944 r. wysiedlono 5 rodzin – 22 osoby z Wysina w gminie Liniewo, Grabowa w gminie Nowa Karczma oraz z gminnych wsi Stary Barkocin i Stary Bukowiec. Rodziny przewieziono koleją do obozu w Potulicach.

Ogółem w powiecie kościerskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1943 r. objęto 20 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 133 rodziny rolnicze – 606 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa Polaków zajęli nasiedlani Niemcy czarnomorscy.

W tym samym powiecie wysiedleniami przeprowadzonymi w 1944 r. objęto 22 miejscowości wiejskie, skąd wysiedlono 173 rodziny rolnicze – 717 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa te przekazano nasiedlanym Niemcom. Część terenów wokół Dziemian i Lipusza przeznaczono na poligon Waffen SS „Prusy Zachodnie”.

W powiecie chojnickim natomiast wysiedleniami przeprowadzonymi od jesieni 1943 do lata 1944 r. objęto co najmniej dwie miejscowości wiejskie, z których wysiedlono co najmniej 62 rodziny rolnicze – 310 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa polskich rodzin zajęli nasiedlani Niemcy czarnomorscy. Część terenów wokół Brus przeznaczono na poligon Waffen SS.

Rozległe wysiedlenia w latach 1943 i 1944 przeprowadzono także w powiecie starogardzkim. Objęto nimi cztery gminy: Skórcz, Bobowo, Pączewo i Kaliska. Najbardziej masowy charakter wysiedlenia przybrały w gminie Skórcz w miejscowościach Czarnylas, Wielbrandowo, Kolincz, Wolental, Mirotki i Wielki Bukowiec.

Z Czarnegolasu w gminie Skórcz wysiedlono 35 rodzin – 145 osób. Rodziny osadzono w obozie w Potulicach, skąd po przeprowadzonej selekcji skierowano do pracy w III Rzeszy. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przejęli Niemcy z Besarabii. Z Wielbrandowa wysiedlono 18 rodzin – 72 osoby, które skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców besarabskich. Wysiedlono połowę mieszkańców wsi Kolincz, 10 rodzin – 56 osób, które skierowano do pracy w gospodarstwach rolnych nasiedlonych Niemców na Żuławach. Z Wolentalu wysiedlono 13 rodzin – 55 osób. Podobne wysiedlenia dotknęły mieszkańców miejscowości Mirotki, skąd wysiedlono 11 rodzin – 55 osób. Część rodzin skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców, część zostało wywiezionych do Generalnego Gubernatorstwa. Natomiast 7 rodzin – 30 osób, wysiedlonych z Wielkiego Bukowca, pozostawiono we wsi jako robotników rolnych w gospodarstwach, z których zostali wywłaszczeni.

W gminie Bobowo z miejscowości Bobowo i Jabłówko żandarmeria powiatu wysiedliła 44 rodziny – 207 osób. Część rodzin skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców besarabskich w okolicznych miejscowościach, część deportowano na roboty do Niemiec. Pozostałe wysiedlone osoby wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa.

W gminie Pączewo z miejscowości Barłożno wysiedlono 21 rodzin rolników – 106 osób. Rodziny skierowano do pracy w gospodarstwach rolnych na Żuławach. 5 rodzin – 30 osób natomiast zostało wysiedlonych z gminnej wsi Kaliska i skierowanych do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w tej samej wsi.

Ogółem w powiecie starogardzkim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1943 i 1944 r. objęto dziewięć miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 164 rodziny rolnicze – 756 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa Polaków przejęli nasiedlani Niemcy besarabscy.

W powiecie kartuskim wysiedlenia w 1943 i 1944 r. przeprowadzono na nieco mniejsza skalę. W 1943 r. najbardziej dotknęły one mieszkańców gminnej wsi Sianowo, skąd SS w kwietniu w ciągu jednej nocy wysiedliła 10 rodzin – 56 osób. Rodziny przewieziono do obozu w Potulicach i deportowano na roboty przymusowe do Niemiec. Gospodarstwa wysiedlonych objęli Niemcy z Besarabii.

Rozległe wysiedlenia dotknęły także mieszkańców gminy Sierakowice. Z miejscowości Kamienica Królewska, Pałubice, Sierakowice i Sierakowska Huta wysiedlono 8 rodzin – 43 osoby. Wysiedlone rodziny zostały osadzone w obozie w Potulicach. Zmarło tam 3 dzieci oraz kobieta i 73-letni mężczyzna z rodzin wysiedlonych z Kamienicy Królewskiej i Sierakowskiej Huty. Gospodarstwa 4 rodzin wysiedlonych z Sierakowskiej Huty przyłączyli do swoich gospodarstw miejscowi Niemcy Otto Zemke i jego szwagier[103].

W 1943 r. z miejscowości Cieszenie i Miechucino w gminie Chmielno wysiedlono 4 rodziny – 17 osób oraz 7 rodzin – 23 osoby, z gminnych wsi Przodkowo i Szarłata w gminie Przodkowo. Rodziny zostały osadzone w obozie w Potulicach, gdzie zmarło 7 osób wysiedlonych z miejscowości Cieszenie.

Wysiedlenia przeprowadzone w 1944 r. dotknęły mieszkańców trzech gmin.

W gminie Stężyca z miejscowości Stężyca i Stężycka Huta żandarmeria i miejscowa policja wysiedliły we wrześniu i listopadzie wszystkich mieszkańców obu wsi, 92 rodziny – 385 osób. Wysiedlone osoby przewieziono do obozu w Potulicach. Z Łyśniewa w gminie Puzdrowo policja w ciągu nocy wysiedliła 6 rodzin – 37 osób. Z Wyczechowa natomiast w gminie Somonino wysiedlono 1 rodzinę – 6 osób. Rodziny przewieziono również do obozu w Potulicach.

Ogółem w powiecie kartuskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1943 r. objęto dziewięć miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 29 rodzin rolniczych – 139 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa polskich rodzin objęli Niemcy besarabscy. Wysiedleniami przeprowadzonymi w tym samym powiecie w 1944 r. objęto 4 miejscowości wiejskie, skąd wysiedlono 99 rodzin rolniczych – 428 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin zajęli nasiedlani Niemcy czarnomorscy. Kilka gospodarstw Polaków przyłączyli do swoich Niemcy miejscowi.

W powiecie morskim wysiedlenia przeprowadzono głównie na ziemi wejherowskiej. Wiosną 1943 r. z miejscowości Dobrzewino i Gowino wysiedlono 4 rodziny – 14 osób, jesienią natomiast z miejscowości Grabowiec i Przetoczyno w gminie Szemud miejscowa policja wysiedliła nocą 6 rodzin – 40 osób. Rodziny przewieziono furmankami do punktu zbornego w Wejherowie, a stąd koleją do obozu w Potulicach. W obozie zmarły 2 kobiety, roczna dziewczynka i mężczyzna z rodzin wysiedlonych z Grabowca.

Ogółem w powiecie morskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1943 r. objęto pięć miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 10 rodzin rolniczych – 54 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa Polaków przejęli nasiedlani Niemcy.

Wysiedleniami przeprowadzonymi w latach 1943–1944 w rejencji gdańskiej w pięciu powiatach okupant objął co najmniej 71 miejscowości wiejskich, z których wysiedlił co najmniej 732 rodziny rolnicze – 3320 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Nieruchomości polskich rodzin oraz cały ich majątek ruchomy przejęli nasiedlani Niemcy besarabscy i czarnomorscy. Część gospodarstw przyłączyli do swoich miejscowi Niemcy. Tereny wokół Brus, Dziemian i Lipusza przeznaczono na poligon Waffen SS „Prusy Zachodnie”.

REJENCJA BYDGOSKA

Rozległe wysiedlenia, chociaż na mniejszą skalę niż w rejencji gdańskiej, przeprowadzono także w rejencji bydgoskiej. Objęły one mieszkańców trzech powiatów: tucholskiego, sępoleńskiego i wyrzyskiego, w których osadzano przybywających na Pomorze Niemców czarnomorskich z Ukrainy. W jednym z raportów Sekcja Zachodnia podała na ten temat wiele mówiącą informację:

„W gmachu dawniejszej papierni w Bydgoszczy przebywało przez pewien czas 100 rodzin ewakuantów niemieckich, które krótko przed Bożym Narodzeniem osadzono w gospodarstwach rolnych odebranych Polakom w pow. wyrzyskim i tucholskim”[104].

W powiecie tucholskim wysiedlanie ludności polskiej rozpoczęto wiosną 1943 r. W tym czasie z gminnych miejscowości wiejskich Kiełpin i Wielki Mędromierz żandarmeria wysiedliła 5 rodzin rolniczych – 26 osób.

Dalsze wysiedlenia objęły mieszkańców gminnych wsi Lińsk, Okoniny i Śliwice, z których wysiedlono także 5 rodzin – 21 osób. Rodziny skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w Bagienicy i Raciążu. Gospodarstwa Polaków władze okupacyjne przekazały nasiedlanym Niemcom. Gospodarstwo rodziny wysiedlonej z Lińska przyłączył do swego miejscowy Niemiec. Podobnie gospodarstwa trzech rodzin wysiedlonych ze Śliwic przyłączył do swego gospodarstwa Niemiec osadzony rok wcześniej w Okoninach[105].

Kolejne wysiedlenia przeprowadzono w 1944 r. Z miejscowości Kiełpin, Lińsk, Łyskowo, Mały Mędromierz, Okoniny i Wielki Mędromierz żandarmeria wysiedliła 11 rodzin – 43 osoby. Rodziny osadzono w obozie w Potulicach, a następnie skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców.

Jesienią 1943 r. żandarmeria weszła do wsi Mała Klonia, Wielka Klonia oraz Przyrowa w gminie Gostycyn, wysiedlając z tych miejscowości 3 rodziny – 9 osób. W 1944 r. w tej samej gminie z miejscowości Gostycyn i Pruszcz wysiedlono 2 rodziny – 6 osób. Wysiedlone rodziny osadzono w obozie w Potulicach.

Wysiedlenia przeprowadzono także w gminnych wsiach Bysław, Cekcyn, Kęsowo, Legbąd, Lubiewo, Małe Gacno, Raciąż i Żalno. Z miejscowości tych w 1943 r. wysiedlono 6 rodzin – 26 osób, w 1944 r. zaś 6 rodzin – 17 osób. Rodziny zostały przewiezione do obozu w Potulicach.

Ogółem w powiecie tucholskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1943 i 1944 r. objęto 25 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 38 rodzin rolniczych – 148 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. W gospodarstwach polskich rodzin osadzono Niemców czarnomorskich. Kilka gospodarstw wysiedlonych Polaków przyłączyli do swoich wcześniej nasiedlani Niemcy.

W powiecie sępoleńskim z miejscowości Sypniewo i Wymysłowo w gminie Sypniewo policja z Więcborka w czerwcu 1943 r. wysiedliła 8 rodzin – 42 osoby. Rodziny zostały osadzone jako robotnicy rolni w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w różnych miejscowościach powiatu sępoleńskiego.

W powiecie wyrzyskim wysiedleniami objęto kilka wsi, z których wysiedlono kilkanaście rodzin rolniczych.

Wysiedleniami przeprowadzonymi w latach 1943–1944 w rejencji bydgoskiej w trzech powiatach okupant objął co najmniej 27 miejscowości wiejskich, z których wysiedlił co najmniej 46 rodzin rolniczych – 190 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych polskich rolników przejęli Niemcy czarnomorscy.

REJENCJA KWIDZYŃSKA

Wysiedlenia w rejencji kwidzyńskiej dotknęły mieszkańców jednego powiatu – rypińskiego. W 1943 r. z miejscowości Kujawa w gminie Osiek, Rokitnica w gminie Świedziebnia i Sumin w gminie Strzygi miejscowa żandarmeria wysiedliła 10 rodzin – 42 osoby. Gospodarstwa wysiedlonych rolników zajęli Niemcy, a wysiedlone rodziny skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w miejscowościach w powiecie rypińskim.

Przeprowadzając w 1943 i 1944 r. wysiedlenia w dziewięciu powiatach okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie, okupant objął co najmniej 100 miejscowości wiejskich, z których wysiedlił co najmniej 711 rodzin rolniczych – 3150 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. W gospodarstwach polskich rodzin nasiedlono Niemców czarnomorskich.

Wielkość wysiedleń w 1943 i 1944 r. świadczy dobitnie, że przesuwający się na zachód front wschodni nie osłabił procesu niemczenia ziem okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie. Sekcja Zachodnia poinformowała nawet, powołując się na „Danziger Vorposten”, że w grudniu 1943 r. odbyło się w Bydgoszczy „posiedzenie referentów dla spraw kolonizacji Pomorza. Omawiano tam sprawę dalszej akcji wysiedleńczej i osadniczej. W zebraniu brali udział referenci z wszystkich powiatów Pomorza”[106].

Rozmiary działalności wysiedleńczej w latach 1939–1945, mającej na celu depolonizację i niemczenie przez niemieckiego okupanta ziem polskich, na których został utworzony okręg Rzeszy Gdańsk–Prusy Zachodnie, ilustruje w niepełnym wymiarze poniższa tabela.

Wykaz (niekompletny) wysiedlonych Polaków w rejencjach okręgu Rzeszy Gdańsk–Prusy Zachodnie w latach 1939–1944

Rejencja

Rok

Liczba miast objętych wysiedleniem

Liczba wsi objętych wysiedleniem

Liczba wysiedlonej ludności miejskiej

Liczba wysiedlonej ludności wiejskiej

gdańska

1939

8

98

54 582

12 437

1940

4

42

22 487

1 234

1941

5

43

1 189

2 954

1942

1

120

25

3 523

1943–1944

71

3 320

Ogółem

18

374

78 283

23 468

kwidzyńska

1939

2

41

533

1 335

1940

5

53

915

3 526

1941

6

47

6 960

14 499

1942

32

857

1943–1944

3

42

Ogółem

13

176

8 608

20 259

bydgoska

1939

3

25

725

1940

5

76

5 157

2 912

1941

4

183

5 382

10 710

1942

2

51

167

1 737

1943–1944

27

190

Ogółem

14

362

10 806

16 276

Razem

97 697

60 001

Tabela zawiera dane dotyczące liczby wysiedlonych Polaków, ustalone na podstawie ankiet Głównej i Okręgowych Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, zebranych w latach 1968–1972. Jak zostało zaznaczone we Wprowadzeniu, ankiety nie zawierają pełnej liczby wysiedlonych osób. Często podają jedynie, że z danej miejscowości wysiedlono wszystkich mieszkańców, nie wymieniając ich liczby. W kilkudziesięciu przypadkach stwierdzono również, że wysiedlenia objęły po kilka lub kilkanaście rodzin z danej wsi, nie podano jednak liczby rodzin ani liczby wysiedlonych osób.

Podobna sytuacja dotyczy wysiedlania ludności miejskiej. Ankiety mówią o masowych wysiedleniach, które objęły sześć miast w okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie, nie podając liczby wysiedlonych mieszkańców.

Fakt, że ankiety nie zawierają pełnej liczby wysiedlonych osób, potwierdzają dane zawarte w dokumentach niemieckich, dotyczących zamówienia przez Centralę Przesiedleńczą pociągów specjalnych w celu przewiezienia wysiedlonych Polaków do obozów przesiedleńczych[107].

3. Przeprowadzanie wysiedleń Polaków z okręgu Rzeszy Kraj Warty (Reichsgau Wartheland)

3.1. Realizacja pierwszego planu krótkofalowego (1. Nahplan) w 1939 r. na ziemiach, z których okupant utworzył okręg Kraj Warty

Jednostkę administracyjną okręg Rzeszy Kraj Warty (Reichsgau Wartheland) utworzył okupant z ziem polskich leżących na południowy zachód od okręgu Rzeszy Gdańsk–Prusy Zachodnie. Były to ziemie Wielkopolski, Kujaw, ziemi łódzkiej i zachodniego Mazowsza. Do stycznia 1940 r. jednostka nosiła nazwę „okręg Rzeszy Poznań” (Reichsgau Posen). 29 stycznia 1940 r. Hitler zmienił pierwotną nazwę na „okręg Rzeszy Kraj Warty”.

Na czele okręgu stanął namiestnik Rzeszy Arthur Greiser, dotychczasowy prezydent senatu Wolnego Miasta Gdańska, sprawujący funkcję kierownika administracji okręgu. Niższym szczeblem administracji była rejencja, którą kierował prezydent rejencji. Kraj Warty został podzielony, podobnie jak okręg Gdańsk–Prusy Zachodnie, na trzy rejencje: poznańską, inowrocławską i łódzką, która do kwietnia 1940 r. nosiła nazwę kaliskiej. W skład rejencji wchodziły powiaty wiejskie, zarządzane przez landrata, i powiaty miejskie, którymi kierował nadburmistrz. Landrat i nadburmistrz podlegali prezydentowi rejencji.

W skład rejencji poznańskiej weszły ziemie położone w dorzeczu środkowej Warty. Były to powiaty: Chodzież, Czarnków, Gostyń, Jarocin, Kościan, Krotoszyn, Leszno, Międzychód, Nowy Tomyśl, Oborniki, Poznań, Rawicz, Szamotuły, Śrem, Środa, Wolsztyn i Września.

Rejencję inowrocławską tworzyły ziemie położone w dorzeczu środkowej Noteci, powiaty: Gniezno, Gostynin, Inowrocław, Koło, Konin, Kutno, Mogilno, Nieszawa, Szubin, Wągrowiec, Włocławek i Żnin.

W skład rejencji łódzkiej włączono powiaty: kaliski, kępiński, łaski, łęczycki, łódzki, ostrowski, sieradzki, turecki i wieluński. Natomiast sześć z nich: gostyniński, kutnowski, łaski, łęczycki, łódzki i wieluński, włączono do okręgu w listopadzie 1939 r.

Okręg Rzeszy Kraj Warty

Obszar, na którym niemiecki okupant utworzył jednostkę administracyjną okręg Rzeszy Kraj Warty, w odróżnieniu od okręgu Rzeszy Gdańsk–Prusy Zachodnie, należał do najmniej zalesionych w Polsce. Ziemie te miały charakter rolniczo-przemysłowy. Ogólnie panowały tam nie najlepsze warunki glebowe, z wyjątkiem terenów wokół Inowrocławia i Radziejowa na Pojezierzu Kujawskim, gdzie były żyzne ziemie (czarnoziem). Mimo słabych gleb i niskich opadów duży odsetek gruntów stanowiły pola uprawne, z których uzyskiwano obfite plony dzięki wysokiej kulturze rolnej. Na terenach tych istniały również liczne miasta i miasteczka, w których rozwijano rzemiosło i różnorodne gałęzie przemysłu. Wysoki poziom urbanizacji Wielkopolska osiągnęła na przełomie XV i XVI w. W wieku XVIII powstawały miasta, rozwijało się też rzemiosło we wsiach, które stopniowo nabierały cech miejskich[1].

Zacieranie śladów polskości na tych prastarych ziemiach polskich, włączonych w granice III Rzeszy, oraz ich germanizację rozpoczął okupant od nadania prowincji niemieckiego wyglądu. W pierwszych tygodniach okupacji zmieniono nazwy miast i ulic oraz wyrugowano język polski z szyldów sklepowych i lokali publicznych. Następnie przeprowadzono likwidację polskich organizacji politycznych, społecznych, gospodarczych i kulturalno-oświatowych. Zarządzenie nakazujące rozwiązanie tych organizacji i konfiskatę ich majątku na rzecz III Rzeszy wydał Greiser 20 września 1939 r.[2]

Walcząc z wszelkimi przejawami polskiego życia kulturalnego, zlikwidowano wszystkie biblioteki uniwersyteckie, ludowe i szkolne, a zbiory biblioteczne skonfiskowano. Konfiskacie uległy m.in. zbiory Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, biblioteki diecezji poznańskiej i biblioteki seminarium w Gnieźnie. Skonfiskowano zbiory muzeum, które mieściło się w renesansowym pałacu obronnym w Gołuchowie, a także zbiory muzeum na zamku w Kórniku oraz zbiory zgromadzone przez Raczyńskich w pałacu w Rogalinie. W Poznaniu konfiskacie uległy zbiory muzeów etnograficznego, wojskowego i miejskiego, a w Gnieźnie zbiory w kościołach i katedrach.

Całkowitemu zniszczeniu uległa prasa polska i całe życie wydawnicze. Cenną aparaturę z drukarni Niemcy wywieźli do Rzeszy.

Zlikwidowano także polskie uczelnie, instytuty i szkoły, np. w Poznaniu m.in. Uniwersytet i Akademię Handlową oraz Instytut Zachodniosłowiański i Polski Instytut Prawa Publicznego. Ich siedziby zostały zajęte przez administrację niemiecką. W Łodzi zlikwidowano oddział Wolnej Wszechnicy Polskiej z wydziałami matematyczno-przyrodniczym, humanistycznym, nauk politycznych i społecznych oraz pedagogicznym. Skonfiskowano archiwa, z których część akt zniszczono, a część wywieziono do Niemiec. Zlikwidowano polskie teatry i usunięto wszystkie polskie pomniki. W Gnieźnie zburzono pomnik Bolesława Chrobrego, w Szamotułach i Trzemesznie pomniki Powstańców Wielkopolskich, w Łodzi pomnik Kościuszki, a w Poznaniu pomniki Słowackiego, Chopina, Moniuszki i Mickiewicza oraz pomnik 15. Pułku Ułanów.

Równolegle do zacierania na zaanektowanych terenach zewnętrznych śladów polskości przystąpił okupant do likwidacji i usuwania z tych terenów grup ludności polskiej o wysoko rozwiniętym poczuciu przynależności narodowej. W październiku i listopadzie 1939 r. mieszkańców miejscowości, które weszły w skład rejencji tworzących Kraj Warty, objęła fala aresztowań. Aresztowano osoby oskarżane o „działalność antyniemiecką”. Określenie to stosowano wobec tych, którzy działali na rzecz umacniania polskości. Należy zaznaczyć, że w czasie zaborów ludność Wielkopolski konsekwentnie walczyła o zachowanie tożsamości narodowej, a w latach 1918–1919 zbrojnie wystąpiła o powrót ziem zaboru pruskiego do państwa polskiego. Za działalność antyniemiecką uznano także czynne wystąpienie w pierwszych dniach inwazji Niemiec na Polskę przeciwko dywersji niemieckiej oraz uczestniczenie w obronie Polski przed najeźdźcą. Obok Polaków oskarżanych o „działalność antyniemiecką” fala masowych aresztowań objęła osoby zaliczone przez okupanta do „polskiego elementu przywódczego”, wokół którego mógł organizować się opór przeciwko niemieckiej okupacji. Aresztowane osoby były deportowane do obozów koncentracyjnych lub rozstrzelane w egzekucjach, publicznych bądź przeprowadzonych w lasach, których szczególne nasilenie w okręgu Kraj Warty odnotowano jesienią 1939 r.

Wysiedlenia „dzikie”

Po zlikwidowaniu w okręgu Kraj Warty zewnętrznych oznak polskości, a równolegle do fali aresztowań i eksterminacji fizycznej osób uznanych za „niebezpieczne pod względem politycznym” okupant przystąpił do przeprowadzania germanizacji ziemi drogą wysiedlania Polaków i osadzania na ich miejsce Niemców. Kategorię osób, które należało w pierwszej kolejności wysiedlić z Kraju Warty, wskazał, jak zostało zaznaczone, Heinrich Himmler w zarządzeniu 1/II wydanym 30 października 1939 r. Zarządzenie to miało rozpocząć zorganizowaną akcję wysiedleńczą na terenach polskich włączonych do Rzeszy, chociaż wysiedlanie miejscowej ludności Niemcy zaczęli przeprowadzać jeszcze przed ukazaniem się zarządzenia.

Pierwsze wysiedlenia, które uzyskały określenie wysiedleń „dzikich”, ponieważ nie zostały ujęte w centralnych planach wysiedleńczych, przeprowadzono w Kraju Warty z inicjatywy miejscowych Niemców. Zgłaszali oni wnioski do lokalnych władz niemieckich o przekazanie im wybranych przez siebie mieszkań Polaków i polskich placówek gospodarczych. Niejednokrotnie do wysiedleń przymuszali Polaków też członkowie miejscowych partii nazistowskich Jungdeutsche Partei i Deutscher Volksverband, którzy nachodzili sklepy, warsztaty, gabinety lekarskie i mieszkania pod pretekstem poszukiwania broni. Profesor Czesław Łuczak przyjmuje, że w Kraju Warty wysiedlono w ten sposób kilka tysięcy Polaków[3].

Osoby wytypowane do wysiedlenia otrzymywały od władz niemieckich nakaz opuszczenia miejsca zamieszkania w ciągu 24 godzin. Dzikie wysiedlenia dotknęły przede wszystkim kupców, rzemieślników, Polaków posiadających duże mieszkania, właścicieli fabryk i posiadaczy ziemskich, których nieruchomości, najczęściej upatrzone wcześniej, zagarniali dla siebie miejscowi Niemcy.

W Poznaniu pierwsze wysiedlenia ludności polskiej rozpoczęła policja 22 października 1939 r. Ofiarami byli poznańscy kupcy. Wywożono ich samochodami do zaimprowizowanego obozu dla wysiedlonych na przedmieściu Poznania, Poznań-Główna, gdzie oczekiwali na transport do Generalnego Gubernatorstwa. Obóz ten utworzono w pierwszych dniach listopada 1939 r. dla osób wysiedlanych z Poznania i okolic. Mieścił się w starych barakach po magazynach wojskowych, nieprzystosowanych do przebywania w nich ludzi. Brakowało tam urządzeń sanitarnych i wody, a osadzone osoby spały na betonowej posadce pokrytej cienką warstwą słomy. Baraki nie były ogrzewane. Pobyt w obozie trwał około 4 tygodni, w czasie których przeprowadzano rewizje, odbierając ludziom pieniądze, i poddawano ich badaniom rasowym. W okresie funkcjonowania obozu do końca maja 1940 r. przebywało w nim około 30 tys. Polaków[4].

W Ostrowie miejscowa żandarmeria wysiedliła w końcu października 1939 r. właścicieli piekarni, cukierni, kawiarni, warsztatów rzemieślniczych oraz Polaków posiadających duże mieszkania. Wywieziono ich do obozu w Nowych Skalmierzycach pod Ostrowem, który mieścił się w budynku miejscowej szkoły powszechnej, gdzie tygodniami oczekiwali na transport do GG.

W końcu października 1939 r. rozpoczęto także wysiedlanie ludności polskiej z Gniezna. Wyrzucone z domów rodziny przewożono do obozu dla wysiedlonych, który mieścił się w Gnieźnie, w budynku byłej garbarni obok cukrowni. Obóz ten był przeznaczony dla ludności wysiedlanej z powiatu gnieźnieńskiego, którą osadzano w halach podzielonych prowizorycznymi przepierzeniami z desek. Ludzie spali na cementowej posadzce pokrytej cienką warstwą słomy. W obozie przeprowadzano rewizje, rekwirując pieniądze, biżuterię i inne cenne przedmioty. Pobyt tam trwał od kilku do kilkunastu dni. Obóz funkcjonował do kwietnia 1940 r.

Dzikie wysiedlenia dotknęły nie tylko mieszkańców dużych miast, ale także miast małych oraz ludność prowincji. W końcu października 1939 r. wysiedlono z Raszkowa, niewielkiego miasta leżącego na północny zachód od Ostrowa Wlkp., 7 rodzin posiadających duże mieszkania. Podobna sytuacja miała miejsce w Odolanowie, kilkutysięcznym mieście położonym na południowy zachód od Ostrowa Wlkp. Z Odolanowa w końcu października 1939 r. wysiedlono 4 rodziny, właścicieli apteki i warsztatów rzemieślniczych. Właściciela apteki wysiedlono także z Pleszewa. Aptekę zabrał miejscowy Niemiec Haak[5]. Wysiedlone rodziny z Raszkowa i Odolanowa wywieziono do obozu w Nowych Skalmierzycach, gdzie oczekiwały na transport do GG.

Dzikie wysiedlenia na prowincji dotykały również rolników posiadających gospodarstwa rolne, które zamierzali przejąć miejscowi Niemcy. Były przeprowadzane przez Selbstschutz z inicjatywy tych Niemców, którzy natychmiast przejmowali gospodarstwa wysiedlonych Polaków wraz z całym inwentarzem. Bardzo wyraźnie tę prawidłowość ukazują następujące przykłady wysiedleń, które miały miejsce w ostatnich dniach października i pierwszej połowie listopada 1939 r.

Z gminnej miejscowości Sieroszewice pod Ostrowem Wlkp. z inicjatywy miejscowych Niemców na przełomie października i listopada 1939 r. wysiedlono kilka rodzin, których gospodarstwa sąsiadowały z ich gospodarstwami. Ziemie Polaków przyłączyli Niemcy do swoich gospodarstw.

Z miejscowości Szczeblotowo w powiecie inowrocławskim miejscowy Niemiec Adolf Witte zainicjował wysiedlenie dwóch rodzin, których ziemię sobie przywłaszczył. Rodziny te pozostały w wywłaszczonych gospodarstwach jako przymusowi robotnicy Wittego[6].

Polscy rolnicy zostali wysiedleni z inicjatywy miejscowych Niemców także z miejscowości Sadlno i Sierakowy w powiecie inowrocławskim. Z miejscowości tych wysiedlono 13 rodzin. Ziemie wysiedlonych przyłączyli Niemcy do swoich gospodarstw. Podobna sytuacja miała miejsce w Białobłotach i Lenartowie w powiecie mogileńskim, gdzie miejscowi Niemcy zainicjowali wysiedlenie 4 rodzin, przyłączając ich ziemię do swoich gospodarstw.

W Gołaszewie w powiecie wągrowieckim miejscowy Niemiec Krause zażądał wysiedlenia jednej rodziny, której gospodarstwo sobie przywłaszczył[7]. Jedną rodzinę wysiedlono z miejscowości Władysławowo w powiecie szubińskim, a jej ziemię przyłączył do swego gospodarstwa miejscowy Niemiec Paul Stenzel[8].

Z Górzna w powiecie leszczyńskim wysiedlono rodzinę posiadającą piekarnię i gospodarstwo rolne. Nieruchomości te przejął miejscowy Niemiec Ratsch. Wysiedlono także leśniczego z rodziną z leśniczówki Drzewce w powiecie gostyńskim. Leśniczówkę wraz z gospodarstwem rolnym i inwentarzem przejął miejscowy Niemiec Hartmann[9]. Rodzinę przewieziono wozem konnym do punktu zbornego w Gostyniu, gdzie dokonano rewizji, zabierając pieniądze, biżuterię i zegarki.

W końcu października 1939 r. rozpoczęto także wysiedlanie ludności polskiej z powiatu jarocińskiego. Pismo szefa okręgu żandarmerii w Jarocinie do dowódcy żandarmerii w Krotoszynie informuje, że „16 października 1939 r. całe polskie ziemiaństwo zostało aresztowane wraz ze swoimi rodzinami i doprowadzone do obozu w Cerekwicy w powiecie Jarocin”[10].

Obóz w Cerekwicy, miejscowości położonej koło Jarocina, został utworzony w końcu października 1939 r. Funkcjonował do połowy grudnia 1939 r. Mieścił się w zabudowaniach dawnego zakładu poprawczego dla chłopców. Osadzano w nim ludność wysiedloną z powiatu jarocińskiego, która oczekiwała tam na transport do Generalnego Gubernatorstwa. Wysiedlenia przeprowadzone w październiku 1939 r. objęły 240 osób, określonych przez szefa okręgu żandarmerii w powyższym piśmie jako „przeszkoda dla germanizacji”. Wysiedlono właścicieli ziemskich, burmistrza Jarocina, miejskiego inspektora szkolnego, nauczycieli szkół powszechnych i gimnazjalnych oraz kupców, przemysłowców i rzemieślników wraz z rodzinami. Wysiedlone osoby przewieziono z Cerekwicy do Jarocina zaprzęgiem konnym, a następnie koleją do dystryktu lubelskiego w GG.

Wysiedlenia dzikie w Kraju Warty trwały do listopada 1939 r.

Zorganizowane wysiedlenia w ramach pierwszego planu krótkofalowego w 1939 r.

Zorganizowana akcja wysiedleńcza, której celem była przebudowa narodowościowa ziem Kraju Warty, rozpoczęła się w listopadzie 1939 r. 

11 listopada został powołany „specjalny sztab do wysiedlania Polaków i Żydów” (Sonderstab für die Aussiedlung der Polen und Juden), którym kierował wyższy dowódca SS i policji w Kraju Warty, pełnomocnik Komisarza Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny, Wilhelm Koppe. Utworzono także specjalny sztab do przesiedlania Niemców bałtyckich, których umieszczano w zorganizowanych i zarządzanych przez VoMi obozach przejściowych. W obozach byli poddawani badaniom związanym ze stanem zdrowia i badaniom rasowym. Wyniki badań wpływały na podjęcie decyzji przez Centralną Placówkę Imigracyjną (Einwandererzentralstelle) dotyczącej skierowania przybyłych Niemców na ziemie wcielone i nadania im praw obywatelskich Rzeszy. Następnego dnia, 12 listopada 1939 r., Koppe wydał zarządzenie dotyczące akcji wysiedleńczej, które zostało rozesłane do poszczególnych władz administracyjnych. Otrzymał je namiestnik okręgu Arthur Greiser i prezydenci rejencji oraz urzędy powiatowe i miejskie. Zarządzenie zawierało określenie wyraźnie sprecyzowanego celu wysiedleń, którym jest – jak podkreślano – „oczyszczenie i zabezpieczenie nowego niemieckiego okręgu państwowego”[11]. W zarządzeniu podano także krąg osób, które – jak stwierdzono – należy wysiedlić koniecznie, aby „oczyszczenie i bezpieczeństwo” okręgu zostało osiągnięte. Do osób tych zaliczono inteligencję, w której widziano warstwę przewodzącą duchowo polskiemu społeczeństwu i umacniającą poczucie przynależności narodowej.

W nawiązaniu do zarządzenia z 12 listopada Koppe przygotował też okólnik zawierający dyrektywy w sprawie sporządzania list Polaków przeznaczonych do wysiedlenia. Wytyczne nakazywały, aby klasyfikować ich według trzech kategorii – politycznych wpływów, gospodarczej potęgi i duchowego oddziaływania. Kolejność wysiedleń miał określać stopień „niebezpieczeństwa” (Gefährlichkeit), jaki sobą przedstawiali[12]. Na pierwszym miejscu wymieniono osoby związane z wychowaniem młodzieży, następnie pisarzy, artystów i dziennikarzy.

Do wysiedlenia zakwalifikowano także członków 33 organizacji, których listę załączono do okólnika. Organizacje te, m.in. Związek Nauczycielstwa Polskiego, Polski Związek Zachodni, Akcja Katolicka, określono w tym okólniku jako „organizacje szowinistyczne”.

Z wysiedleń planowano natomiast wyłączyć „tymczasowo”, jak podkreślono w okólniku, „księży, mnichów i zakonnice”, mimo twierdzenia, że Kościół katolicki w Poznaniu „systematycznie inspirował polski ruch szowinistyczny”, a katolickie stowarzyszenia odgrywały nadzwyczaj doniosłą rolę w życiu politycznym Wielkopolski. Zamierzano bowiem duchownych, którzy nie zostali rozstrzelani, „internować” w klasztorze, a następnie wydalić wszystkich w zwartej grupie. Instrukcję polecającą podjęcie przygotowań do wysiedlenia z okręgu Kraj Warty polskiego duchowieństwa wydał wyższy dowódca SS i policji w Poznaniu 20 grudnia 1939 r.

W celu wysiedlenia z okręgu w pierwszej kolejności wskazanej kategorii osób dyrektywy zalecały ścisłą współpracę władz lokalnych z miejscowymi organami Policji Bezpieczeństwa. Zebrane dane statystyczne i przeprowadzone dochodzenia służyły przygotowaniu list osób przeznaczonych do wysiedlenia. Przez policję została sporządzona m.in. imienna lista 766 członków Związku Powstańców Wielkopolskich mieszkających w Poznaniu, zakwalifikowanych do wysiedlenia jako pierwszych. Odpowiedzialność za przebieg akcji wysiedleńczej spoczywała na burmistrzach i starostach, którzy mieli do dyspozycji policję ochronną (Schutzpolizei) i żandarmerię oraz pomocniczą siłę policyjną, złożoną z członków Selbstschutzu[13].

Krąg osób wysiedlonych w 1939 r. na podstawie sporządzonych list imiennych nie ograniczał się jedynie do działaczy politycznych i społecznych oraz przedstawicieli inteligencji. Wysiedlenia objęły dużo szerszą grupę ludności. Miała ona „zrobić miejsce” Niemcom bałtyckim, których planowe osiedlanie przeprowadzano w tym czasie. Wysiedlenia objęły rodziny posiadające warsztaty rzemieślnicze, placówki handlowe i usługowe, gospodarstwa rolne oraz lepsze mieszkania, które przeznaczano także dla napływających z Rzeszy urzędników.

Sprawa „zrobienia miejsca” w Kraju Warty dla Niemców bałtyckich została poruszona przez szefa Policji Bezpieczeństwa i SD Reinharda Heydricha w dalekopisie z 28 listopada 1939 r. skierowanym do wyższych dowódców SS i policji oraz inspektorów Policji Bezpieczeństwa i SD w Poznaniu i Krakowie. Stwierdził on, że w okręgu Kraj Warty „musi być ulokowanych jeszcze około 40 tys. Niemców bałtyckich, podwójna zaś liczba, a więc 80 tys. Żydów i Polaków, musi być dla zrobienia miejsca odtransportowana do Generalnego Gubernatorstwa. Odtransportowanie ma nastąpić tak, aby codziennie dochodziło do usunięcia 5000 osób z okręgu Warta”[14]. Kilka dni później, 4 grudnia 1939 r., namiestnik Arthur Greiser wydał w tej sprawie okólnik skierowany do wszystkich urzędów partyjnych i państwowych. Polecał w nim, aby wszystkie urzędy z większą niż dotychczas sprawnością realizowały zarządzenia i dostosowały tempo przeprowadzania akcji wysiedleńczej do tempa osadzania Niemców bałtyckich[15]. Inspektor Policji Bezpieczeństwa i SD Ernst Damzog miał ustalić miejscowości, z których Polacy zostaną wysiedleni, oraz kiedy i ile osób ma być usuniętych.

Przebieg wysiedleń w powiatach i gminach rejencji poznańskiej, inowrocławskiej i łódzkiej w 1939 r.

REJENCJA POZNAŃSKA

W grudniu 1939 r. okręg Warty objęła fala masowych wysiedleń.

W rejencji poznańskiej wysiedleniami objęto wszystkie miasta powiatowe oraz większość mniejszych miast rejencji. Wysiedlano rodziny nauczycieli, członków Związku Kresów Zachodnich i Związku Powstańców Wielkopolskich, a także właścicieli sklepów, warsztatów rzemieślniczych, aptek i lepszych mieszkań. Wysiedlano rodziny osób rozstrzelanych i deportowanych do obozów koncentracyjnych oraz rodziny przybyłe na te ziemie po 1920 r. W większości powiatów wysiedlenia dotknęły także ludność wiejską. Wysiedlano rolników sprawujących funkcję sołtysa, należących do różnych organizacji społecznych i politycznych oraz rolników posiadających gospodarstwa z solidnymi zabudowaniami. Wysiedleń dokonywano nocą, przeważnie między godz. 4 a 5. Funkcjonariusze policji ochronnej lub żandarmerii wraz z miejscowym Selbstschutzem otaczali dom, którego mieszkańcy byli wyznaczeni do wysiedlenia. Dobijali się kolbami karabinów do mieszkań, po czym kilku uzbrojonych funkcjonariuszy wpadało do domu lub mieszkania z przygotowaną listą i krzykiem nakazywało opuścić pomieszczenie, dając na spakowanie najpotrzebniejszych rzeczy przeważnie 15 do 20 minut.

W powiecie poznańskim wysiedlenia dotknęły przede wszystkim mieszkańców Poznania, skąd wysiedlono 12 tys. Polaków. Wysiedlano zbiorowo całe kamienice. Wyrzucone z domów rodziny przewożono do obozu Poznań-Główna, gdzie przeprowadzano rewizje, odbierając wysiedlonym pieniądze i cenniejsze rzeczy. Skonfiskowane mieszkania i mienie ruchome Główny Urząd Powierniczy Wschód przekazywał Niemcom przybyłym z Rzeszy, którzy stanowili głównie personel aparatu okupacyjnego, oraz Niemcom bałtyckim. Pierwszy pociąg z wysiedlonymi Polakami odszedł z Poznania do Generalnego Gubernatorstwa 6 grudnia 1939 r.

Wysiedlenia przeprowadzono także w mniejszych miastach powiatu poznańskiego. W grudniu 1939 r. przeprowadzono wysiedlenia z Pobiedzisk 45 rodzin – 218 osób; z Mosiny 36 rodzin – 135 osób; ze Swarzędza 25 rodzin – około 100 osób; z osiedla Suchy Las pod Poznaniem 16 rodzin – 81 osób; ze Stęszewa 6 rodzin – 20 osób, wyłącznie powstańców wielkopolskich. Łącznie z Poznania i powiatu poznańskiego w grudniu 1939 r. wysiedlono prawdopodobnie 12 554 mieszkańców.

A tak wysiedlenia Polaków z Poznania opisał jeden z jego mieszkańców:

„W początkach okupacji posiadaliśmy trzypokojowe mieszkanie w dzielnicy Winiary... Wiedzieliśmy, że długo w tym mieszkaniu nie pozostaniemy. W tym czasie trwały już wywózki całych rodzin na wschodnie tereny Polski. Nadciągało bardzo wielu Niemców z krajów nadbałtyckich i z Reichu. Z naszego domu jednej nocy wywieziono właściciela posesji. W kilka minut musiał opuścić mieszkanie, zabierając tylko skromny ręczny pakunek. Po kilku dniach do opuszczonego mieszkania przybyli Baltendeutsche (Niemcy bałtyccy) – jak grabieżcy i złodzieje – zabrali bowiem meble i odzież oraz inne przedmioty, nie zajmując mieszkania”[16].

W transporcie, który przybył z poznańskiego do Krakowa w pierwszych dniach stycznia, wyniesiono z wagonów 26 ciał osób, które zmarły w czasie transportu[17].

W powiecie krotoszyńskim wysiedlenia objęły również wyłącznie ludność miejską. Z Krotoszyna w końcu listopada i pierwszej połowie grudnia wysiedlono 172 rodziny – ponad 700 osób, głównie inteligencji, wśród niej najwięcej nauczycieli. Rodzinom dano od 10 do 15 minut na opuszczenie mieszkań, które musiały zostać zamknięte, a klucze do nich oddane. Mieszkania były przeznaczone dla nasiedlanych Niemców bałtyckich. Polaków zebrano w punkcie zbornym, który mieścił się w miejscowej szkole. Tam policja dokonała rewizji, odbierając pieniądze i biżuterię. Po kilku dniach rodziny przetransportowano na stację i wywieziono w zamkniętych wagonach towarowych do dystryktów warszawskiego i lubelskiego w GG. Podróż trwała cztery dni.

Z mniejszych miast powiatu krotoszyńskiego wysiedlenia dotknęły mieszkańców Kobylina. W listopadzie wysiedlono stąd całą ludność żydowską – 43 osoby; w grudniu 15 polskich rodzin – 73 osoby, przeważnie nauczycieli, oraz 12 zakonników franciszkanów. Wysiedlonych zebrano na placu przy klasztorze i wozami konnymi przewieziono na stację do Krotoszyna. Stamtąd zostali przetransportowani do dystryktu warszawskiego w GG.

Władze niemieckie wysiedliły także 48 polskich rodzin – 300 osób z Koźmina i kilka rodzin z miejscowości Zduny koło Krotoszyna. Rodziny te zebrano w sali kinowej, a następnie przewieziono na stację i załadowano do pociągu towarowego. W Generalnym Gubernatorstwie zostały wysadzone koło Dęblina i rozwiezione przez miejscowych rolników do poszczególnych wsi.

Ogółem w powiecie krotoszyńskim wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach pierwszego planu krótkofalowego objęto cztery miasta, z których wysiedlono ponad 235 rodzin – 1128 osób.

W powiecie międzychodzkim wysiedlenia objęły w zasadzie dwa miasta, Międzychód i Sieraków, skąd wysiedlono ponad 1200 osób. Na prowincji natomiast wysiedlono dwie rodziny – nauczyciela i leśniczego z Sowiej Góry, leżącej w Puszczy Nadnoteckiej.

Podobnie przebiegały wysiedlenia w pięciu innych powiatach, gdzie dotknęły głównie mieszkańców miast oraz pojedyncze rodziny z prowincji.

W powiecie śremskim przy siarczystym mrozie wysiedlono kilkaset osób z Dolska, Książa Wielkopolskiego i ze Śremu. Na prowincji wysiedlono z Błociszewa pod Śremem 2 rodziny nauczyciela i rolnika, byłego powstańca wielkopolskiego – 7 osób. Wysiedlono także 6 rodzin – 35 osób, działaczy i członków organizacji społecznych, z Mełpina i Rusocina koło Dolska. Rodziny przewieziono wozami konnymi do Śremu, a następnie wagonami towarowymi do dystryktu warszawskiego w GG. Łącznie z powiatu śremskiego wysiedlono ponad 1100 mieszkańców.

W powiecie wolsztyńskim wysiedlenia dotknęły mieszkańców Wolsztyna, skąd wysiedlono członków związków politycznych i społecznych, rodziny, które przybyły do Wolsztyna po 1920 r., oraz rzemieślników posiadających warsztaty. Na prowincji wysiedlenia dotknęły 212 rodzin – 888 osób. Ogółem z powiatu wolsztyńskiego w grudniu 1939 r. wysiedlono ponad 1100 osób[18].

W powiecie średzkim wysiedlenia, które przeprowadziła policja ochronna i policja pomocnicza, objęły mieszkańców Środy i Kostrzyna. Z obydwu miast wysiedlono rodziny osób aresztowanych w akcji „Inteligencja”, które deportowano do obozów koncentracyjnych lub rozstrzelano w masowych egzekucjach. Wysiedlono także rodziny rzemieślników posiadających warsztaty oraz właścicieli lepszych mieszkań. Na prowincji wysiedlono kilkanaście rodzin – 63 osoby z miejscowości Brzeźna i Trzek koło Kostrzyna oraz z Dominowa, miejscowości gminnej koło Środy. Rodziny przewieziono w wagonach towarowych do dystryktu warszawskiego w GG. Łącznie z powiatu średzkiego wysiedlono ponad 1000 osób[19].

W powiecie obornickim wysiedlenia przeprowadzone podczas pierwszego planu wysiedleńczego objęły w pierwszej kolejności powstańców wielkopolskich. Wysiedlenie 142 powstańców nakazała landratowi w Obornikach Policja Bezpieczeństwa. O innych kategoriach osób przeznaczonych do wysiedlenia decydowali miejscowi Niemcy. Sporządzali oni listy, które zatwierdzały władze powiatowe. Wysiedlenia mieszkańców Czerwonak, Łopuchowa, Murowanej Gośliny, Obornika, Ocieszyna, Pobiedzisk i Rogoźna rozpoczęto w pierwszych dniach grudnia. Mieszkańców obudziło gwałtowne walenie kolbami karabinów do drzwi mieszkań. Z całą bezwzględnością nakazywano w ciągu 15 minut opuścić pomieszczenie, które musiało zostać opieczętowane, a klucze do niego oddane Niemcom. Wszystkich wysiedlonych załadowano na wozy konne i skierowano do punktu zbornego w Kowanówku koło Obornik. Po kilku dniach, podczas których przeprowadzano rewizje, ograbiając ofiary wysiedleń z biżuterii i pieniędzy, przewożono je do Obornik i ładowano do wagonów towarowych, skąd wywożono do Sokołowa Podlaskiego w GG. Wysiedlenie swoje i swojej rodziny z Rogoźna przeżył ośmioletni chłopiec:

„W grudniu 1939 r. zostaliśmy wysiedleni z Rogoźna, gdzie mieszkaliśmy w domu Karola Szustera przy ulicy Wielka Poznańska. Po wysiedleniu umieszczono nas w obozie przejściowym w Kowanówku. Po kilku dniach sformowano transport wysiedleńców w Obornikach na nasypie kolejowym za Wartą, na który trzeba było wspinać się kilkanaście metrów, aby dojść do wagonów. Odbywało się to w niesamowitej atmosferze strachu i rozpaczy, niemożności wdrapania się na skarpę, przy głośnym poganianiu przez Niemców okrzykami: »schnell, schnell«. Po załadowaniu ludzi pociąg towarowy ruszył na wschód. Dowieziono nas do Sokołowa. Jechaliśmy w tych bydlęcych wagonach dzień i noc – około doby. W Sokołowie zostaliśmy wyrzuceni – dosłownie! – na peron... Przy stacji stały furmanki, na które według rozdziału przygotowanego przez Niemców ładowano rodziny...”[20].

Z Rogoźna i okolicy w 1939 r. wysiedlono około 900 osób. Łącznie z powiatu obornickiego wysiedlono ponad 2 tys. osób[21].

Z powiatu wrzesińskiego podczas realizacji pierwszego planu krótkofalowego wysiedlono blisko 2400 osób.

W powiecie nowotomyskim pierwsze wysiedlenia przeprowadzono w końcu listopada 1939 r. Objęły one Grodzisk, skąd funkcjonariusze Schupo, do których dołączyli miejscowi uzbrojeni Niemcy, wysiedlili kilkadziesiąt rodzin. Wysiedlone rodziny zebrano na rynku przed ratuszem i po kilku godzinach wywieziono do obozu dla wysiedlonych w Młyniewie koło Grodziska, który mieścił się w zabudowaniach folwarcznych. Osadzeni w obozie ludzie spali na posadzce pokrytej cienką warstwą słomy. Kobiety z dziećmi trzymane były w oddzielnych barakach. Obóz istniał do 1940 r.

Masowe wysiedlenia w powiecie nowotomyskim, podobnie jak w innych powiatach rejencji poznańskiej, przeprowadzono w grudniu 1939 r. Objęto nimi wszystkie miasta powiatu oraz dwie miejscowości gminne, wysiedlając rodziny wielu nauczycieli i kierowników szkół, urzędników, weterynarzy i stomatologów, którzy byli działaczami społecznymi. Wysiedlano także właścicieli warsztatów rzemieślniczych, krawców, piekarzy, właścicieli restauracji i kupców.

Z Grodziska policja ochronna w grudniu wysiedliła 185 osób – około 41 rodzin, natomiast z Nowego Tomyśla 35 rodzin – około 133 osób.

Masowe wysiedlenia dotknęły także mieszkańców Opalenicy, Zbąszynia i Lwówka. Z Opalenicy wysiedlono 26 rodzin – 183 osoby, ze Zbąszynia 25 rodzin – 110 osób, a z Lwówka 12 rodzin – 47 osób. Z miejscowości gminnych Granowa i Miedzichowa wysiedlono rodziny 4 działaczy społecznych – 23 osoby.

Rodziny wysiedlone w powiecie nowotomyskim w grudniu 1939 r. przewieziono także do obozu w Młyniewie, a następnie wywieziono do dystryktu radomskiego w GG.

Ogółem w powiecie nowotomyskim wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach pierwszego planu krótkofalowego objęto pięć miast: Grodzisk, Lwówek, Nowy Tomyśl, Opalenicę i Zbąszyń, oraz dwie wsie gminne – Granowo i Miedzichowo. Z miejscowości tych w grudniu 1939 r. okupant wysiedlił 681 osób – około 143 rodzin. Wysiedlono rodziny członków związków politycznych i społecznych oraz rodziny posiadające restauracje, gabinety, warsztaty i obszerne mieszkania, które przekazano nasiedlanym Niemcom. Łącznie z powiatu wysiedlono 2154 mieszkańców[22].

Wysiedlenia w pozostałych powiatach rejencji poznańskiej, poza mieszkańcami miast, obejmowały również rodziny rolnicze zamieszkujące poszczególne wsie.

W powiecie kościańskim miejscowy landrat Liese postawił sobie za cel szybką depolonizację powiatu drogą licznych egzekucji oraz masowego wysiedlania Polaków z całego powiatu. Uważając Polaków za silnie „sfanatyzowany” żywioł, dążył do zmniejszenia ich liczby w poszczególnych miastach i na prowincji, a jednocześnie do przyjęcia jak największej liczby Niemców bałtyckich, będąc przekonanym, że tylko w masie nie ulegną oni szybkiej polonizacji. Wysiedlenia z Kościana objęły głównie członków Związku Kresów Zachodnich, Związku Powstańców Wielkopolskich oraz inteligencję, łącznie ponad 50 osób – około 12 rodzin. Wysiedlono także rodziny wszystkich osób rozstrzelanych w Kościanie[23].

To samo kryterium zastosowano przy wysiedlaniu Polaków z mniejszych miast powiatu. Wysiedlono 84 osoby – około 21 rodzin z Czempinia, Śmigla i Wielichowa, które zostały przewiezione do punktu zbornego w Kościanie i dalej koleją w okolice Sokołowa Podlaskiego w Generalnym Gubernatorstwie. Mieszkania Polaków przeznaczono dla Niemców bałtyckich.

Równie obszerne wysiedlenia przeprowadzono na prowincji głównie pod kątem jakości gospodarstw. Z dużej wsi gminnej Jerka do Generalnego Gubernatorstwa wysiedlono 170 osób – około 34 rodzin rolniczych, przeznaczając ich gospodarstwa dla Niemców. Podobnie obszerne wysiedlenia przeprowadzono w Konojadzie i Kotuszu w gminie Łęki Wielkie, wysiedlając stamtąd 226 osób – około 45 rodzin rolniczych, oraz w gminnej wsi Kamieniec, skąd wysiedlono 54 osoby. Z czterech wsi w gminie Bieżyn: Bielewa, Bieżyna, Cichowa i Łagowa, wysiedlono 15 rodzin rolniczych – 85 osób, a z Lubiechowa koło Kamieńca i Sierpowa koło Śmigla – 30 osób.

W jednym tylko przypadku, przeprowadzając wysiedlenia na prowincji, nie kierowano się jakością gospodarstwa. Sytuacja ta dotyczyła mieszkańców leśniczówki w miejscowości Reńsko koło Wielichowa. Z leśniczówki wysiedlono do Generalnego Gubernatorstwa kobietę z trojgiem dzieci, której mąż został aresztowany w październiku 1939 r. w ramach akcji „Inteligencja”.

Łącznie z powiatu kościańskiego wysiedlono co najmniej 703 osoby – około 128 rodzin.

W powiecie chodzieskim masowe wysiedlenia, które przeprowadzono w ramach pierwszego planu, objęły także miasta i prowincję. Kilkaset osób wysiedliła miejscowa policja i Selbstschutz od 10 do 12 grudnia 1939 r. z Chodzieży. Innym miastem, z którego wysiedlono setki osób w ciągu trzech dni, był Szamocin. Nad ranem do mieszkań weszli uzbrojeni Niemcy, którzy nakazali w ciągu 15 minut opuścić pomieszczenia. Wysiedlani Żydzi zostali zebrani w miejscowej szkole, punktem zbornym dla Polaków zaś było miejscowe probostwo, z którego na wozach konnych zostali odwiezieni do Chodzieży. Po przeprowadzonej rewizji, podczas której policja odebrała wysiedlonym pieniądze i biżuterię, odtransportowano ich w wagonach towarowych do Generalnego Gubernatorstwa. Wagony odblokowano we Włoszczowej w dystrykcie radomskim, a rodziny rozdzielono po okolicznych wsiach. Łącznie z Szamocina i Chodzieży wysiedlono około 600 osób, m.in. burmistrza miasta z rodziną oraz księdza proboszcza.

W tych samych dniach wysiedlenia przeprowadzono również w Margoninie i Ujściu. W ciągu 15 minut miejscowa policja i Selbstschutz nakazały opuścić mieszkania 122 osobom, które zostały zebrane na miejscowych placach i furmankami przewiezione do Chodzieży, a stąd koleją do dystryktu warszawskiego w GG.

Wysiedlenia na prowincji w powiecie chodzieskim objęły mieszkańców jedenastu wsi w gminach Budzyń, Margonin i Ujście. W gminie Budzyń z miejscowości Budzyń, Brzekiniec, Dziewoklucz, Kąkolewice i Podstolice miejscowa policja i Selbstschutz wysiedliły 29 rodzin rolniczych – 145 osób, wśród nich sołtysa z rodziną ze wsi Dziewoklucz. W niektórych wsiach wysiedlenia przeprowadzono 10 grudnia, w innych 12 grudnia. Nad ranem uzbrojeni Niemcy otaczali domy rodzin wyznaczonych do wysiedlenia, a kilku funkcjonariuszy policji wkraczało do pomieszczeń z nakazem natychmiastowego opuszczenia gospodarstwa. Wyrzucone z domów rodziny przeprowadzano do punktu zbornego w Budzyniu, skąd po rewizji i odebraniu cenniejszych rzeczy ładowano na konne wozy i przewożono na dworzec kolejowy w Chodzieży. Z Chodzieży wysiedleńcy byli odtransportowani w wagonach towarowych do GG. Podróż trwała trzy dni. Dla części wysiedlonych stacją docelową była Włoszczowa, gdzie nakazano opuścić wagony i udać się w dowolnym kierunku. Pozostałych wysiedlonych przewieziono do Węgrowa i Sokołowa Podlaskiego w dystrykcie warszawskim. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przeznaczano dla nasiedlanych Niemców. Ziemię czterech rodzin wysiedlonych z Kąkolewic miejscowy Niemiec Ewald Tumm przyłączył natomiast do swojego gospodarstwa[24].

Podobnie przebiegały wysiedlenia w gminach Margonin i Ujście. Z Dębińca, Margońskiej Wsi i Sypniewa w gminie Margonin policja wysiedliła 7 rodzin – 36 osób. W gminie Ujście Selbstschutz wysiedlił z Mirosława i Nowej Wsi Ujskiej 5 rodzin – 20 osób. Rodziny przewieziono furmankami do Chodzieży, a następnie w zamkniętych wagonach towarowych do Węgrowa i Jędrzejowa w dystryktach warszawskim i radomskim.

Łącznie z powiatu chodzieskiego w ramach pierwszego planu krótkofalowego, jak wynika z zestawienia pociągów transportowych, wysiedlono ponad 1109 mieszkańców[25].

W powiecie gostyńskim, o wyraźnie rolniczym charakterze, wysiedlenia dotknęły mieszkańców czterech miast: Gostynia, Krobi, Borka Wlkp. i Pońca. Ofiarami wysiedleń stała się także ludność wiejska z 20 wsi położonych wokół tych miast oraz z gminy Pępowo.

Z Gostynia miejscowa policja w grudniu 1939 r. wysiedliła 67 rodzin – 284 osoby. Wyrzucani ludzie mieli 20 minut na spakowanie osobistych rzeczy i opuszczenie swoich mieszkań. W tym samym czasie z czterech wsi: Daleszyna, Krajewic, Kunowa i Sikorzyna, położonych wokół Gostynia, wysiedlono 16 rodzin rolniczych – 92 osoby. Rodziny zebrano w miejscowym klasztorze Filipinów, a następnie w zaryglowanych wagonach bydlęcych wywieziono do dystryktów warszawskiego i radomskiego w Generalnym Gubernatorstwie. Część osób wyładowano z wagonów w Rawie Mazowieckiej, pozostałych w Tomaszowie Mazowieckim.

Z Krobi, miasta liczącego niespełna 3000 mieszkańców, miejscowa policja porządkowa w grudniu wysiedliła 15 rodzin nauczycieli, urzędników i rzemieślników, łącznie 50 osób. Natomiast z pięciu wsi położonych wokół Krobi: Domachowa, Krobi Starej, Posadowa, Sułkowic i Żychlewa, wysiedlono 20 rodzin rolniczych – 116 osób. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w klasztorze w Gostyniu, a po dokonanej rewizji odtransportowano je w wagonach towarowych do Tarnowa w dystrykcie krakowskim w GG.

Z Borka Wlkp. i Pońca, miasteczek liczących po 2000 mieszkańców, wysiedlono 13 rodzin – 66 osób. Natomiast ze wsi Celestynów, Karolew koło Borka Wlkp. i Skoków oraz Dzięczyna i Śmiłowa koło Pońca żandarmeria i Selbstschutz wysiedliły 24 rodziny – 96 osób. Szczególnie brutalne wysiedlenia dotknęły mieszkańców Dzięczyny i Śmiłowa, skąd wyrzucono 18 rodzin – 66 osób. Selbstschutz o godz. 5 rano obstawił gospodarstwa rodzin przeznaczonych do wysiedlenia, do których wpadli uzbrojeni Niemcy z przygotowaną listą i krzycząc: „Schnell!”, wypędzali ludzi, nie pozwalając im zabrać żadnych rzeczy. Rodziny przewieziono do klasztoru w Gostyniu, a stamtąd wagonami towarowymi do Tarnowa w Generalnym Gubernatorstwie. Wysiedleń rodzin rolniczych z Celestynowa, Karolewa i Skokowa dokonała żandarmeria według list sporządzonych przez bojówki niemieckie. Wysiedlono 6 rodzin – 30 osób, które przewieziono wozem konnym do Borka Wlkp., a stamtąd przez Poznań do GG.

Podobnie masowe wysiedlenia miały miejsce w grudniu 1939 r. w gminie Pępowo, położonej na wschód od miasta Krobia. Z Babkowic, Czeluścina, Pępowa, Siedlca, Smolic i Wilkonic żandarmeria i miejscowy Selbstschutz wysiedlili 24 rodziny nauczycieli, rzemieślników i rolników, łącznie 120 osób. Mieszkańców wsi o godz. 4 rano obudziło ostre walenie kolbami karabinów w drzwi. Do domów wpadło kilku uzbrojonych Niemców, którzy kazali w ciągu 15 minut opuścić mieszkania. Rodziny przewożono wozami konnymi do punktu zbornego w klasztorze w Gostyniu. Po trzech dniach pobytu, podczas których policja dokonała rewizji, odbierając pieniądze i biżuterię, wywożono je w wagonach towarowych do Tarnowa w Generalnym Gubernatorstwie.

Ogółem w ramach pierwszego planu krótkofalowego w powiecie gostyńskim wysiedleniami objęto cztery miasta, skąd wysiedlono 400 mieszkańców. Wysiedlenia dotknęły także mieszkańców 26 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 98 rodzin rolniczych – 520 osób, właścicieli gospodarstw rolnych.

W powiecie szamotulskim, także o charakterze rolniczym, wysiedlenia przeprowadzono w czterech miastach: Ostrorogu, Pniewach, Szamotułach i Wronkach, oraz w 22 wsiach powiatu. Z Szamotuł i Wronek policja i Selbstschutz wysiedliły w grudniu 1939 r. ponad 200 osób, głównie inteligencji, która w przeszłości wykazała patriotyczną postawę, właścicieli sklepów oraz rzemieślników posiadających własne warsztaty. Z Ostroroga, niewielkiego miasta liczącego około 1000 mieszkańców, wysiedlono 80 osób. Wysiedleniami objęto rodziny inteligenckie i właścicieli wszelkich nieruchomości. Z Pniew policja wysiedliła 37 osób, głównie właścicieli sklepów i działaczy społecznych. Wszystkie wysiedlone rodziny, którym dano 15 minut na opuszczenie mieszkań, przewożono wozami konnymi do punktu zbornego we Wronkach, a stamtąd wagonami towarowymi do dystryktu radomskiego w Generalnym Gubernatorstwie. Do dystryktu radomskiego wywożono także rodziny rolnicze wysiedlone z poszczególnych wsi w powiecie szamotulskim.

Z Dusznik i Niewierza w gminie Duszniki wysiedlono 10 rodzin – 68 osób. Były to rodziny nauczycieli oraz rolników – działaczy społecznych i powstańców wielkopolskich. Rodziny przewieziono wozami konnymi do Szamotuł, a następnie pociągiem do dystryktu radomskiego w GG.

Z Biezdrowa, Kłodziska i Wróblewa w gminie Gmachowo żandarmeria oraz miejscowi Niemcy z Jungdeutsche Partei wysiedlili 7 rodzin rolników i rodzinę nauczyciela, łącznie 34 osoby. Rodziny przewieziono do punktu zbornego we Wronkach, a następnie do dystryktu radomskiego w GG.

Podobnie postąpiono z rodzinami rolników, rzemieślników oraz z rodzinami posiadającymi sklepy spożywcze i restaurację – mieszkańcami wsi Grzebienisko, Sędziny i Wilkowo w gminie Grzebienisko. Z miejscowości tych wysiedlono 10 rodzin – 46 osób, które oskarżano o udział w powstaniu wielkopolskim oraz wrogie nastawienie do Niemców. Rodziny przewieziono do punktu zbornego we Wronkach, a następnie wagonami towarowymi do dystryktu radomskiego w GG.

Rodziny rolników posiadających gospodarstwa rolne, a zarazem działaczy społecznych, m.in. rodzinę prezesa Stronnictwa Ludowego w gminie Otorowo, wysiedlono z Brodziszewa, Gąsawy, Gorszewic, Kaźmierza, Koźla, Krzeszkowic, Nojewa, Orliczka, Otorowa, Psarskich, Turowa, Zajączkowa, Zamorza i Zielonej Góry. Z miejscowości tych wysiedlono łącznie 47 rodzin – 227 osób. Rodziny przewieziono wozami konnymi do Wronek, gdzie przeprowadzono rewizję, zabierając pieniądze i wszystkie wartościowe rzeczy. Z Wronek po kilku dniach zostały one odtransportowane do dystryktu radomskiego w Generalnym Gubernatorstwie.

Łącznie w powiecie szamotulskim, w którym wysiedleniami objęto mieszkańców czterech miast i 22 wsi, niemiecki okupant wysiedlił blisko 1186 osób[26].

Ofiarami wysiedleń przeprowadzonych w grudniu 1939 r. w powiecie rawickim byli mieszkańcy Rawicza oraz mieszkańcy 3 małych miast: Bojanowa, Jutrosina, Miejskiej Górki, i 10 miejscowości w gminach miejskich wymienionych miast. Z Rawicza wysiedlono ponad 500 osób, członków związków politycznych i społecznych, głównie Związku Powstańców Wielkopolskich i Związku Kresów Zachodnich, a także rodziny posiadające lepsze mieszkania, które zajęli Niemcy bałtyccy[27]. Z miejscowości leżących wokół Rawicza: Izbic, Sarnowa i Sierakowa, żandarmeria i miejscowi Niemcy wysiedlili 29 rodzin rzemieślniczych i rolniczych, łącznie 119 osób. Warsztaty i gospodarstwa Polaków zajęli nasiedlani Niemcy.

Podobne kryterium zastosowano w Bojanowie, Jutrosinie i Miejskiej Górce, skąd wysiedlono 12 rodzin – 50 osób, głównie rzemieślników posiadających warsztaty, urzędników pocztowych i rodziny inteligenckie. Natomiast z miejscowości leżących wokół tych miast: z Domaradzic, Dubina, Kawczy, Pakówki, Pawłowa, Rozstępniewa i Szkaradowa, wysiedlono 17 rodzin – 76 osób. Były to głównie rodziny rzemieślników posiadających warsztaty, które przeznaczono dla Niemców bałtyckich. Wysiedlono także 2 rodziny nauczycielskie i 3 rodziny rolników. Zostały one przewiezione wozami konnymi do Rawicza, a stąd w wagonach towarowych odtransportowane do dystryktu krakowskiego w GG.

Łącznie w powiecie rawickim z 4 miast i 10 miejscowości wiejskich w grudniu 1939 r. wysiedlono 63 rodziny – 890 osób[28].

W powiecie jarocińskim masowe wysiedlenia zostały przeprowadzone 8 i 9 grudnia 1939 r. przez oddziały policji i Selbstschutzu. Wysiedlenia objęły inteligencję, głównie nauczycieli, kupców i przemysłowców, oraz rzemieślników posiadających warsztaty, a także rolników – członków Związku Kresów Zachodnich i Związku Powstańców Wielkopolskich, z rodzinami. Ogółem z powiatu wysiedlono ponad 1200 osób. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego, który mieścił się w klasztorze Franciszkanów w Jarocinie, a po dwóch dniach odtransportowano do Opoczna w dystrykcie radomskim w GG. Podróż trwała trzy dni.

W powiecie leszczyńskim, który charakteryzował się wysoką kulturą rolną oraz dużymi i bardzo dobrze utrzymanymi gospodarstwami, wysiedlenia przeprowadzone w grudniu 1939 r. na prowincji objęły 30 wsi w 10 gminach. Celem wysiedlenia polskich rodzin było pozyskanie ich gospodarstw przez miejscowych Niemców oraz przekazanie ich Niemcom bałtyckim.

W gminie Lipno, położonej niedaleko Leszna w kierunku północnym, z miejscowości Górka Duchowna, Klonowiec, Lipno, Murkowo i Żakowo żandarmeria wysiedliła 11 rodzin – 41 osób. Gospodarstwa dziewięciu rodzin przejęli miejscowi Niemcy. Członkowie pozostałych dwóch wysiedlonych rodzin brali udział w ruchu oporu we wrześniu 1939 r. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Lesznie, który mieścił się w miejscowej szkole. Po kilku dniach odtransportowano je do Tomaszowa Mazowieckiego w Generalnym Gubernatorstwie, gdzie zostały przyjęte przez tamtejszych rolników.

Miejscowi Niemcy przejęli również gospodarstwa wysiedlonych Polaków w gminie Święciechowa, położonej w pobliżu Leszna w kierunku zachodnim. Z miejscowości Długie Stare, Lasocice, Niechłód i Strzyżewice wysiedlono 5 rodzin – 20 osób. Gospodarstwo wysiedlonej rodziny z Lasocic przyłączył do swego gospodarstwa Niemiec Lehmann. Rodzina ośmioosobowa pozostała w wywłaszczonym gospodarstwie jako przymusowi robotnicy Lehmanna[29]. Pozostałe rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Lesznie, a stąd po kilku dniach wagonami towarowymi do Tomaszowa Mazowieckiego w GG. Tam wywieziono także rodzinę, żonę z trojgiem dzieci w wieku od roku do pięciu lat, rozstrzelanego mieszkańca Długiego Starego.

W gminie Krzemieniewo w miejscowościach Drobnin, Garzyn i Krzemieniewo wysiedlono z najlepszych gospodarstw 11 rodzin – 49 osób. W gminie Krzycko Wielkie wysiedlenia objęły mieszkańców wsi Gołanice, Krzycko Małe i Krzycko Wielkie, z których wysiedlono 7 rodzin – 31 osób, m.in. rodzinę nauczyciela. W gminie Rydzyna z miejscowości Dąbcze, Jabłonna, Moraczewo i Tworzanice wysiedlono 6 rodzin – 28 osób, wśród nich dwie rodziny rozstrzelanych mieszkańców Dąbcza. Część osób przewieziono do Tomaszowa Mazowieckiego w GG, a część (10 osób) pozostawiono jako robotników przymusowych w wywłaszczonych gospodarstwach.

W gminie Zaborowo z Gronowa i Wilkowic wysiedlono 5 rodzin – 27 osób; w gminie Włoszakowice z Bukowca Górnego i Dłużyny wysiedlono 4 rodziny – 21 osób, m.in. rodzinę nauczyciela; w gminie Osieczna z Grodziska, Kątów, Kleszczewa i Popowa zostały wysiedlone 4 rodziny – 19 osób; a w gminie Pawłowice z Luboni i Pawłowic wysiedlono 2 rodziny – 8 osób, m.in. właścicieli sklepu spożywczego.

Wysiedlone rodziny przewożono wozami konnymi do punktu zbornego, który mieścił się w Lesznie w miejscowej szkole. Po kilku dniach pobytu, w czasie których przeprowadzano rewizję, odbierając przywożonym osobom pieniądze i wszelkie wartościowe rzeczy, rodziny odtransportowano w wagonach towarowych do Tomaszowa Mazowieckiego.

Ofiarami wysiedleń, przeprowadzonych w ramach pierwszego planu krótkofalowego, byli także mieszkańcy Leszna. Wysiedlono rodziny członków związków politycznych i społecznych, m.in. Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, Związku Kresów Zachodnich i Polskiego Związku Zachodniego, oraz rodziny Polaków rozstrzelanych w listopadzie 1939 r. na placu Kościuszki i w Forcie VII w Poznaniu. Wysiedlono rodziny nauczycieli, urzędników i działaczy harcerskich oraz rodziny uczestników powstania wielkopolskiego. Ofiarami wysiedleń byli również rzemieślnicy posiadający warsztaty, właściciele sklepów oraz rodziny posiadające lepsze mieszkania czy domy. Rodziny wywieziono w zaryglowanych wagonach towarowych do Tomaszowa Mazowieckiego w GG, a wywłaszczone nieruchomości przekazano nasiedlanym Niemcom.

Łącznie w grudniu 1939 r. w powiecie leszczyńskim z 30 miejscowości wiejskich oraz z miasta Leszna wysiedlono ponad 1000 osób[30].

Ogółem w rejencji poznańskiej wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach pierwszego planu krótkofalowego w 15 powiatach okupant objął 47 miast i miasteczek oraz około 100 miejscowości wiejskich. Z miast i miasteczek rejencji poznańskiej wysiedlono co najmniej 29 115 mieszkańców. Były to rodziny nauczycieli i urzędników, rodziny, których członkowie brali udział w ruchu oporu i powstaniu wielkopolskim, oraz rodziny członków związków politycznych i społecznych. Wysiedlono też rodziny posiadające sklepy i restauracje, gabinety lekarskie, warsztaty i obszerne mieszkania.

Z wiejskich miejscowości wysiedlił okupant 524 rodziny – około 4000 osób, przeważnie właścicieli gospodarstw rolnych, ale także leśniczych, nauczycieli i członków organizacji. Nieruchomości Polaków, a także ich majątek ruchomy, zagarnęli Niemcy miejscowi i nasiedlani bałtyccy.

REJENCJA INOWROCŁAWSKA

W rejencji inowrocławskiej wysiedlenia przeprowadzone w ramach pierwszego planu krótkofalowego objęły dziewięć powiatów. Powiaty gostyniński i kutnowski, włączone do okręgu w czasie, gdy osadnictwo Niemców bałtyckich było w toku, nie zostały objęte w 1939 r. akcją wysiedleńczą. W powiatach objętych akcją wysiedlenia dotknęły mieszkańców miast oraz równolegle mieszkańców wielu wsi. Gospodarstwa wysiedlonych polskich rolników przekazywano Niemcom bałtyckim, mimo że nie była to ludność rolnicza i nie potrafiła uprawiać ziemi.

Jedna z młodocianych Polek, mieszkanka Rogowa w powiecie żnińskim, która została skierowana do pracy u niemieckiego gospodarza we wsi Recz w tym powiecie, tak opisała pracę Niemców bałtyckich na roli:

„Niemcy przybyli z Litwy czy Łotwy nie mieli żadnego pojęcia o pracy na roli, toteż dewastowali gospodarstwa. W Reczu było dwóch takich pseudorolników, którzy nie umieli posługiwać się nawet najprostszymi maszynami rolniczymi... Wreszcie dano im do pracy Polaków, dawnych właścicieli tych gospodarstw. W jednym przypadku sprowadzono nawet wysiedlonego przedtem Polaka, prawowitego właściciela gospodarstwa”[31].

W powiecie żnińskim wysiedleniami przeprowadzonymi w grudniu 1939 r. objęto 36 wsi. W gminie Żnin z miejscowości Brzyskorzystew, Brzyskorzystewko, Cerekwica, Głębowo, Gogółkowo, Jaroszewo, Kierzkowo, Redczyce, Rydlewo, Sarbinowo, Skarbienice, Sobiejuchy, Sulinowo, Wawrzynki i Wilczkowo miejscowe władze wysiedliły 86 rodzin – 393 osoby. W gminie Rogowo z miejscowości Gałązowo, Grochowiska, Niedźwiady, Rzym, Skórki i Wiewiórczyn wysiedlono 29 rodzin – 150 osób.

W pozostałych gminach powiatu z miejscowości Chrzanowo, Dochanowo, Gorzyce, Juncewo, Marcinkowo Dolne, Marcinkowo Górne, Oćwieka, Podobowice i Posługowo wysiedlono 38 rodzin – 176 osób.

Okupant, wysiedlając polskich rolników, kierował się dwoma kryteriami: jakością posiadanego gospodarstwa oraz przynależnością do organizacji społecznych i politycznych. Wysiedlenie osób należących do Związku Powstańców Wielkopolskich i Polskiego Związku Zachodniego uznano za „bezwarunkowo konieczne”. Z kilku wsi wysiedlono również rodziny osób rozstrzelanych w Kościanie oraz nauczycieli z rodzinami.

Wysiedlenia przeprowadzone w 1939 r. w powiecie żnińskim objęły także miasta Żnin i Janowiec. Ze Żnina wysiedlono w grudniu 90 rodzin – około 300 osób, natomiast z Janowca 34 Żydów, a w dniach następnych 62 rodziny polskie – 208 osób. Rodziny zostały przewiezione wozami konnymi do punktu zbornego w Żninie, a następnie w wagonach towarowych do dystryktu warszawskiego w GG.

Ogółem w ramach pierwszego planu krótkofalowego w powiecie żnińskim wysiedleniami objęto dwa miasta, Żnin i Janowiec, z których wysiedlono 152 rodziny – około 508 osób oraz 34 osoby spośród ludności żydowskiej. Wysiedleniami objęto także 36 miejscowości wiejskich, skąd wysiedlono 153 rodziny rolnicze – 719 osób. Nieruchomości rodzin przekazano nasiedlanym Niemcom bałtyckim.

W sąsiednim powiecie mogileńskim, o żyznych glebach, rolniczym charakterze, masowe wysiedlanie mieszkańców powiatu rozpoczęły miejscowe władze w drugiej połowie listopada i kontynuowały w grudniu 1939 r. W okresie tym wysiedleniami objęto 59 wsi w siedmiu gminach oraz trzy miasta: Mogilno, Trzemeszno i Strzelno.

W listopadzie Selbstschutz przeprowadził wysiedlenia w gminie Strzelno. Z miejscowości Dobsko, Jeziora Wielkie, Kościeszki, Krzywe Kolano, Łąkie, Nowa Wieś, Nożyczyn, Rzeszyn, Rzeszynek, Siedlimowo, Sławsko Małe i Stodoły wysiedlono 103 rodziny – 450 osób. Część rodzin skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców. Rodziny osób aresztowanych i rozstrzelanych w akcji „Inteligencja”, rodziny nauczycieli oraz członków organizacji społecznych zostały wywiezione do dystryktu warszawskiego w GG.

W gminie Mogilno z miejscowości Bzowiec, Chabsko, Czarnotul, Dąbrowa, Dębowo, Dobieszewiczki, Głęboczek, Kołodziejewo, Olsza, Parlin, Parlinek, Sędowo, Sucharzewo i Trląg wysiedlono głównie w listopadzie 61 rodzin – 285 osób. Wysiedlenia w gminie przeprowadzał Selbstschutz. Kilka gospodarstw wysiedlonych rolników zagarnęli miejscowi Niemcy. Sytuacja taka miała miejsce w Dąbrowie, Parlinku i Sędowie, gdzie należące do ośmiu rodzin gospodarstwa o wielkości od 35 do 52 ha przyłączyli do swoich niemieccy sąsiedzi. Wysiedlonych mieszkańców gminy pozostawiono na ogół w wywłaszczonych gospodarstwach w charakterze robotników przymusowych. Do Generalnego Gubernatorstwa odtransportowano natomiast rodziny, których członkowie brali czynny udział w obronie Mogilna we wrześniu 1939 r.

Okolice Mogilna i Trzemeszna były ogniskami oporu ludności cywilnej zrzeszonej w Straży Obywatelskiej i Obronie Narodowej. Walki obronne trwały dwa dni. Po zajęciu tego terytorium przez żołnierzy Wehrmachtu na ulicach i placach Mogilna i Trzemeszna oraz w okolicznych miejscowościach przeprowadzono masowe egzekucje. Rozstrzelano ponad 117 osób, które brały udział w obronie przed niemieckim najeźdźcą. Rodziny tych osób wysiedlono do GG.

W pozostałych gminach powiatu mogileńskiego wysiedlanie rolników i ich rodzin przeprowadzono w grudniu 1939 r. Do wsi objętych wysiedleniami obok Selbstschutzu skierowano także miejscową żandarmerię.

W gminie Trzemeszno z miejscowości Kamieniec, Kozłowo, Miaty, Miława, Niewolno, Popielewo, Wydartowo, Wymysłowo i Zieleń niemieckie władze powiatu wysiedliły 34 rodziny – 164 osoby. Kilkanaście rodzin pozostawiono do przymusowej pracy u Niemców, którzy zajęli ich gospodarstwa o wielkości od 40 do 80 ha. Pozostałe rodziny, których członkowie brali udział w organizowaniu oporu przeciwko niemieckiemu najeźdźcy lub należeli do organizacji społecznych, zostały wywiezione wozami konnymi do Szczeglina. Po dokonanej rewizji, której celem było odebranie wysiedlonym pieniędzy i wszelkich wartościowych rzeczy, zostały one odtransportowane w wagonach towarowych do dystryktów warszawskiego i krakowskiego w GG.

W gminie Gębice z miejscowości Dzierzążno, Gębice, Gozdanin, Kamionka, Kwieciszewo i Procyń wysiedlono 88 rodzin rolników z gospodarstw o wielkości od 20 do 130 ha. W Kwieciszewie areał gospodarstw wysiedlonych rodzin wynosił 635 ha. Rodziny pozostawiono w charakterze robotników przymusowych u nasiedlonych Niemców, natomiast 3 rodziny wysiedlone z miejscowości Siedluchna, Kątno i Czerniak, posiadające gospodarstwa 54-, 170- i 200-hektarowe, które zajęli miejscowi Niemcy Otto Schening i Otto Meller oraz Niemcy przybyli z Łodzi, zostały odtransportowane do Generalnego Gubernatorstwa[32].

Podobnie sytuacja wyglądała w gminie Orchowo. Ziemie tamtejszych rolników, których wysiedlono z sześciu wsi, przyłączyli do swoich gospodarstw w większości miejscowi Niemcy. W Myślątkowie sześć gospodarstw o wielkości od 8 do 30 ha objął miejscowy Niemiec August Otto i Niemiec przybyły z Łodzi. W Różannie ziemię siedmiu gospodarstw o powierzchni od 11 do 40 ha przyłączyły do swoich dwie rodziny niemieckie. W Orchowie, skąd wysiedlono 21 rodzin z gospodarstw, których areał wynosił 305 ha, część ziemi objął miejscowy Niemiec. Podobnie w Skubarczewie, gdzie wysiedlono 17 rodzin, część ziemi o powierzchni 498 ha zawłaszczyli miejscowi Niemcy.

W tym samym czasie z miejscowości Młynów, Siemionki i Włostowo w gminie Wroniawy wysiedlono 12 rodzin – 69 osób oraz z Krzekotowa, Słaboszewka, Szczepankowa i Szczepanowa w gminie Mokre wysiedlono 8 rodzin – 31 osób. Rodziny wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa. Część z nich pozostawiono w charakterze robotników przymusowych u nasiedlonych Niemców.

Wysiedlenia przeprowadzono także w miejscowościach Orchówek i Podbielsko. Gospodarstwa o powierzchni od 2 do 26 ha należące do pięciu wysiedlonych rodzin scalono i przekazano dwóm rodzinom nasiedlonych Niemców. Część wysiedlonych rodzin z gminy Orchowo została wywieziona do dystryktu warszawskiego w GG. Do przymusowej pracy w wywłaszczonych gospodarstwach pozostawiono 28 rodzin.

Wysiedlenia w powiecie mogileńskim dotknęły także mieszkańców miast. Z Mogilna, Trzemeszna i Strzelna wysiedlono rodziny osób rozstrzelanych we wrześniu 1939 r. za czynny udział w ruchu oporu przeciwko najeźdźcy oraz rodziny osób internowanych w akcji „Inteligencja” i rozstrzelanych lub deportowanych do obozów koncentracyjnych. Wysiedlono rodziny nauczycieli oraz członków organizacji społecznych i politycznych. Wysiedleniami objęto również rodziny posiadające duże mieszkania, sklepy, warsztaty rzemieślnicze, a także zakłady szewskie i fryzjerskie. Wyrzucone z domów rodziny zostały wywiezione do dystryktu warszawskiego w GG.

Ogółem w ramach pierwszego planu krótkofalowego w powiecie mogileńskim wysiedleniami objęto 59 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 362 rodziny rolnicze – 1704 osoby. Wysiedleniami objęto także trzy miasta: Mogilno, Trzemeszno i Strzelno, skąd wysiedlono 1296 mieszkańców[33]. Nieruchomości polskich rodzin przejęli miejscowi i nasiedlani Niemcy.

Do rejencji inowrocławskiej, poza ziemiami powiatu żnińskiego i mogileńskiego, włączono także ziemie powiatów gnieźnieńskiego, konińskiego, kolskiego i wągrowieckiego ze wschodniej części województwa poznańskiego. Powiaty te, podobnie jak żniński i mogileński, miały charakter rolniczy. Wysiedlenia przeprowadzone przez okupanta w drugiej połowie listopada i w grudniu 1939 r. objęły również mieszkańców miast i wsi.

W powiecie gnieźnieńskim wysiedlenia dotknęły mieszkańców czterech miast: Gniezna, Witkowa, Kłecka i Czerniejewa, oraz mieszkańców wsi w 10 gminach. Do wysiedlenia wytypowano rodziny nauczycieli i urzędników, członków organizacji społecznych i politycznych oraz osób, które spontanicznie przyłączyły się do obrony napadniętego kraju. Osoby te po wejściu wojsk okupanta zostały wskazane przez miejscowych Niemców, aresztowane i w ramach akcji odwetowej rozstrzelane. Liczne egzekucje odbyły się w wielu miejscowościach powiatu gnieźnieńskiego. Jedną z nich było Jankowo Dolne pod Gnieznem. Egzekucje obrońców przeprowadził okupant także w Dalkach pod Gnieznem, w Mącznikach w gminie Gniezno oraz w lesie pod Gnieznem. Rodziny obrońców, jeśli nie zostały rozstrzelane razem z obrońcami, objęto akcją wysiedleńczą. Do wysiedlenia wytypowano także właścicieli warsztatów i sklepów oraz rolników posiadających zasobne gospodarstwa.

Z Gniezna w ciągu jednej nocy, 30 listopada 1939 r., okupant wysiedlił około 1000 osób[34]. Zgromadzono je w obozie przejściowym, który utworzono w listopadzie 1939 r. w Gnieźnie, w budynku byłej garbarni. Obóz był przeznaczony dla wysiedlonych Polaków z Gniezna i okolic. W obozie panowały bardzo trudne warunki. Osadzaną tam ludność lokowano w halach fabrycznych, które podzielono na kojce prowizorycznymi przepierzeniami z desek. W pojedynczym kojcu umieszczano jedną rodzinę. W obozie nie było łóżek, prycz ani koców. Na cementowej posadzce rozrzucono jedynie nieco słomy. Pomimo niskich temperatur hale były nieogrzewane. Wysiedlone z Gniezna rodziny przebywały w obozie około trzech dni, w czasie których odbierano im pieniądze, pierścionki, obrączki i zegarki. Po trzech dniach były przewożone w zaryglowanych wagonach bydlęcych do dystryktu krakowskiego. Podróż trwała kilka dni. Wysiedlanie mieszkańców z gminy Gniezno przeprowadziła uzbrojona grupa Selbstschutzu, składająca się z miejscowych Niemców. Rodzinom nakazano opuścić domy w ciągu 10 minut. Po trzydniowym pobycie w obozie w Gnieźnie zostały przewiezione do dystryktu krakowskiego w GG i wysadzone w forcie Lubicz.

Z Witkowa, miasta liczącego około 5000 mieszkańców, w grudniu 1939 r. wysiedlono 39 rodzin – około 200 osób. Rodziny przewieziono wąskotorową koleją do obozu w Gnieźnie, a stąd po kilku dniach i odebraniu wszelkich wartościowych rzeczy odtransportowano w wagonach towarowych do dystryktu krakowskiego w GG.

W gminie Witkowo wysiedleniami objęto mieszkańców 11 wsi. Z Chłądowa, Folwarku, Gorzykowa, Kołaczkowa, Mąkownicy, Mielżyna, Ostrowitego, Ruchocina, Ruchocinka, Skarzęcina i Wylatkowa w grudniu 1939 r. wysiedlono 96 rodzin – 475 osób. Wysiedleń dokonywali esesmani, którzy do wsi zajeżdżali samochodami ciężarowymi i o godzinie 4 nad ranem otaczali domy rodzin wytypowanych do wysiedlenia. Do każdego domu wchodziło po dwóch uzbrojonych Niemców z nakazem opuszczenia gospodarstwa w ciągu 15 minut. Rodziny odwożono do Witkowa, gdzie był punkt zborny, a następnie do obozu w Gnieźnie. Po kilku dniach pobytu w obozie i odebraniu pieniędzy oraz biżuterii odtransportowywano je do dystryktu krakowskiego w GG. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przeznaczano dla nasiedlanych Niemców.

Z Kłecka, miasteczka liczącego około 1500 mieszkańców, ale zajmującego kluczową pozycję w systemie obronnym powiatu gnieźnieńskiego, okupant wysiedlił 26 rodzin – 139 osób, których członkowie zostali rozstrzelani we wrześniu na terenie Kłecka za postawę patriotyczną. Wysiedlono m.in. rodziny dwóch rozstrzelanych harcerzy oraz rodzinę powstańca wielkopolskiego.

Z czterech miejscowości w gminie Kłecko: Chorbowa, Czech, Polskiej Wsi i Ułanowa, żandarmi wysiedlili 24 rodziny – 131 osób. Wysiedlono m.in. sześcioosobową rodzinę sołtysa Polskiej Wsi. Wszystkie rodziny z miasta i gminy przewieziono do obozu w Gnieźnie, a stąd w wagonach towarowych do dystryktu krakowskiego w GG.

Z Czerniejewa, miasteczka o charakterze rzemieślniczo-rolniczym, liczącego około 2000 mieszkańców, pierwsze wysiedlenia przeprowadzono w drugiej połowie listopada, wysiedlając 4 rodziny – 16 osób, których członkowie brali aktywny udział w powstaniu wielkopolskim. Następnie w grudniu 1939 r. policja wysiedliła 30 rodzin – 121 osób, m.in. członków Związku Towarzystw Powstańców i Wojaków Ziem Zachodnich RP oraz „Sokoła”. Rodziny zostały wywiezione do dystryktu krakowskiego w Generalnym Gubernatorstwie.

Kolejne wysiedlenia przeprowadzone w powiecie gnieźnieńskim objęły mieszkańców gmin Skiereszewo, Kiszkowo, Łubowo, Sławno, Jankowo Dolne, Mieleszyn i Powidz.

W gminie Skiereszewo z miejscowości Goślinowo, Modliszewo, Obora, Pyszczyn i Zdziechowa wysiedlono 88 rodzin – 417 osób. Rodziny zostały wywiezione wozami konnymi do obozu w Gnieźnie, a następnie do dystryktu krakowskiego w GG. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przekazano nasiedlonym Niemcom.

W gminie Kiszkowo z miejscowości Kiszkowo, Łagiewniki, Łagiewniki Kościelne, Rybno, Sroczyn, Turostowo, Turostówko, Węgorzewo i Wola Łagiewnicka zostały wysiedlone 52 rodziny – 271 osób. Wysiedlenia przeprowadzała miejscowa żandarmeria, wchodząc do domów wysiedlanych rodzin o godzinie 4 nad ranem. Z Węgorzewa miejscowi Niemcy wysiedlili wszystkie polskie rodziny, tzn. 21 rodzin – 109 osób. Gospodarstwa polskich rolników przejęło 16 rodzin miejscowych Niemców, powiększając w ten sposób własne gospodarstwa. Podobna sytuacja miała miejsce w Łagiewnikach, Łagiewnikach Kościelnych i Woli Łagiewnickiej. Gospodarstwa liczące od 12 do 27 ha ośmiu rodzin rolników z Łagiewnik i Łagiewnik Kościelnych zostały scalone i zagarnięte przez trzy rodziny miejscowych Niemców. Gospodarstwo rodziny z Woli Łagiewnickiej, liczące 49 ha, zostało również zawłaszczone przez rodzinę miejscowego Niemca. Gospodarstwa z pozostałych wsi w gminie Kiszkowo przejęli Niemcy bałtyccy. Rodziny polskich rolników zostały przewiezione wozami konnymi do Kiszkowa, gdzie był punkt zborny. Wywieziono tam także osoby chore, zabrane z łóżek. Osoby te zmarły w transporcie. Z Kiszkowa wysiedlonych przewieziono do obozu w Gnieźnie, a stąd po pewnym czasie do dystryktu krakowskiego w GG.

W gminie Łubowo wysiedlenia, które przeprowadziła miejscowa żandarmeria, dotknęły mieszkańców Dziekanowic, Fałkowa, Imielenka i Owieczek. Wysiedlono z nich 27 rodzin – 139 osób.

W gminie Sławno wysiedlono 25 rodzin – 128 osób ze wsi Komorowo, Sławno i Woliszewo, a w gminie Jankowo Dolne z miejscowości Lubochnia, Strzyżewo Smykowe i Wełnica wysiedlono 20 rodzin – 104 osoby. Wszystkie wysiedlone rodziny zostały przewiezione wozami konnymi do obozu w Gnieźnie, a następnie do Generalnego Gubernatorstwa w okolice Częstochowy. W transporcie zmarło czworo dzieci rodzin wysiedlonych z Komorowa.

W gminie Mieleszyn z miejscowości Dziadkowo wysiedlono wszystkich mieszkańców, rolników z rodzinami, rodzinę nauczyciela i miejscowego księdza. Wysiedlenia przeprowadziła żandarmeria z inspiracji miejscowego Niemca Behra, który zawłaszczył wszystkie gospodarstwa wysiedlonych rolników, łącząc je w duży folwark. Rodziny wywieziono przez obóz w Gnieźnie do GG. Na folwarku pozostawiono kilkunastu mężczyzn w charakterze przymusowych robotników[35].

Z gminnej miejscowości Powidz władze gminy, tzn. policja ochronna i miejscowi Niemcy, wysiedliły 16 rodzin – 80 osób, właścicieli gospodarstw i działaczy społecznych. Rodziny przegnano na dworzec kolejowy, gdzie był punkt zborny, i przewieziono do obozu w Gnieźnie. Po kilku dniach zostały odtransportowane do dystryktu krakowskiego w GG. Ziemie wysiedlonych rolników zagarnęli miejscowi Niemcy uczestniczący w akcji wysiedleńczej.

Ogółem w ramach pierwszego planu krótkofalowego w powiecie gnieźnieńskim wysiedleniami objęto cztery miasta: Czerniejewo, Gniezno, Kłecko i Witkowo, z których wysiedlono prawdopodobnie 1476 mieszkańców. Wysiedleniami objęto także 42 miejscowości wiejskie, skąd wysiedlono co najmniej 348 rodzin rolniczych – 1705 osób. Nieruchomości Polaków przejęli miejscowi i nasiedlani Niemcy.

Podobna skala takich wysiedleń, jak te przeprowadzone w drugiej połowie listopada i w grudniu 1939 r. w powiecie gnieźnieńskim, miała miejsce w powiatach konińskim i kolskim.

W powiecie konińskim w ramach pierwszego planu krótkofalowego wysiedlono około 2300 osób z czterech miast: Kleczewa, Konina, Słupcy i Zagórowa, oraz mieszkańców sześciu gmin: Grodźca, Kazimierza Biskupiego, Kleczewa, Rychwału, Skulska i Wilczyna. Wysiedlenia przeprowadzała żandarmeria, wchodząc do domów rodzin przeznaczonych do wysiedlenia o godzinie 4 nad ranem. Rodziny zbierano na miejscowych placach, a następnie wozami konnymi przewożono na stację kolejową w Koninie, skąd były transportowane w zaryglowanych wagonach towarowych do dystryktu krakowskiego w GG. Podczas transportu z wycieńczenia zmarło osiem osób spośród 200 wysiedlonych z Kazimierza Biskupiego.

W tym samym czasie w powiecie kolskim wysiedlono ponad 2100 osób. Wysiedlenia dotknęły głównie inteligencję, rzemieślników i właścicieli sklepów – mieszkańców miasta Koła, oraz rolników posiadających zasobne gospodarstwa rolne w gminach Babiak, Izbica Kujawska, Kłodawa i Olszówka. Rodziny przewożono do punktu zbornego w Izbicy Kujawskiej. Po trzech dniach pobytu, w czasie których policja przeprowadzała rewizję, zabierając pieniądze i wartościowe przedmioty, wysiedlone rodziny wywożono do Koła, a następnie do dystryktu krakowskiego w GG.

W powiecie wągrowieckim, o rolniczym charakterze, którego znaczna część mieszkańców brała udział w powstaniu wielkopolskim, wysiedlenia przeprowadzone w drugiej połowie listopada i w grudniu 1939 r. objęły głównie rodziny o dużym poczuciu narodowym oraz rolników posiadających zasobne gospodarstwa i rzemieślników z warsztatami. Z Gołańczy i Wągrowca, dwóch miast w powiecie, miejscowa żandarmeria w grudniu wysiedliła 45 rodzin – co najmniej 207 osób. Były to rodziny nauczycieli, urzędników, przemysłowców, kupców i rzemieślników, mieszkających w dobrze utrzymanych budynkach i posiadających warsztaty rzemieślnicze oraz sklepy. Rodziny zebrano w miejskich salach, gdzie oczekiwały na transport kolejowy do dystryktu lubelskiego w GG. Mieszkania, sklepy i warsztaty wysiedlonych Polaków przejęli Niemcy bałtyccy.

W tym samym czasie miejscowa żandarmeria przeprowadziła wysiedlenia rodzin rolniczych w gminach Gołańcz i Wągrowiec, a następnie w gminach Damasławek, Mieścisko, Popowo Kościelne, Skoki i Wapno.

W gminie Gołańcz żandarmeria w grudniu wysiedliła 47 rodzin rolników – 220 osób z miejscowości Kujawki, skąd wysiedlono wszystkie rodziny, oraz z miejscowości Oleszno i Tomczyca. Gospodarstwa Polaków przejmowali nasiedlani Niemcy. Rodziny z obu gmin przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Wągrowcu, a następnie pociągiem w zaryglowanych wagonach towarowych do dystryktu lubelskiego w GG.

W gminie Wągrowiec wysiedlenia objęły mieszkańców Kopaszyna i Pruśców. Z Kopaszyna wysiedlono m.in. rodzinę miejscowego sołtysa oraz rodzinę obrońcy cywilnego, który został rozstrzelany w Kłecku. Rodzinę tę wskazali miejscowi Niemcy. Gospodarstwa rodzin wysiedlonych z Kopaszyna przejmowali nasiedlani Niemcy bałtyccy. Natomiast jedno z gospodarstw w Pruścach zawłaszczył miejscowy Niemiec.

Dalsze wysiedlenia przeprowadzone w grudniu 1939 r. dotknęły mieszkańców Damasławka, Międzylesia, Mokronosów i Niemczyna w gminie Damasławek, skąd wysiedlono 39 rodzin – 217 osób. Rodziny przewieziono do dystryktu lubelskiego w GG, a ich gospodarstwa przejęli nasiedlani Niemcy. Wysiedlono także 17 rodzin – 72 osoby z gmin Mieścisko, Popowo Kościelne, Skoki i Wapno. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Wągrowcu, a stąd w wagonach towarowych do dystryktu lubelskiego w GG.

Ogółem w ramach pierwszego planu krótkofalowego w powiecie wągrowieckim wysiedleniami objęto dwa miasta, Wągrowiec i Gołańcz, oraz co najmniej 13 miejscowości wiejskich w siedmiu gminach. Z miast wysiedlono 207 mieszkańców, z miejscowości wiejskich co najmniej 103 rodziny rolnicze – 509 osób.

W czterech powiatach: inowrocławskim, włocławskim, nieszawskim i szubińskim, w południowej części województwa pomorskiego, które okupant włączył do rejencji inowrocławskiej, przeprowadzono także masowe wysiedlenia w drugiej połowie listopada i w grudniu 1939 r. Objęły one zarówno mieszkańców miast, jak i wsi.

W powiecie inowrocławskim, z którego wysiedlono ponad 2900 mieszkańców[36], wysiedlenia objęły rodziny osób internowanych w akcji „Inteligencja” i osadzonych w więzieniu Policji Bezpieczeństwa w Inowrocławiu. Część tych osób, w większości nauczycieli, została rozstrzelana w więzieniu oraz w miejscu masowych straceń w Lasach Gniewkowskich na północny wschód od Inowrocławia. Pozostałych deportowano do obozów koncentracyjnych. Wysiedlono członków różnych organizacji społecznych i politycznych z rodzinami oraz nauczycieli z rodzinami, a także rzemieślników posiadających warsztaty i duże mieszkania oraz rolników posiadających ponad 20-hektarowe gospodarstwa.

Wysiedlenia, które przeprowadzała żandarmeria i Selbstschutz, dotknęły mieszkańców Inowrocławia i gminy Inowrocław oraz mieszkańców wsi w gminach Boguszyce, Bytoń, Gniewkowo, Marcinkowo, Mąkoszyń, Pakość, Przedecz, Sędzin i Witowo. Rodziny wywieziono w okolice Białej Podlaskiej w dystrykcie lubelskim do GG. Na miejscu pozostawiono 7 rodzin – 35 osób, które wysiedlono ze wsi Smarglin w gminie Sędzin. Pozostali oni w wywłaszczonych gospodarstwach w charakterze robotników przymusowych.

W powiecie włocławskim wysiedlenia, przeprowadzone w drugiej połowie listopada oraz w grudniu 1939 r., objęły przede wszystkim mieszkańców powiatu, których członkowie rodzin zostali rozstrzelani lub deportowani do obozów koncentracyjnych. Okupant, zajmując tereny powiatu, dokonał masowych egzekucji ludności polskiej, głównie spośród inteligencji. Już w październiku przeprowadzono obławy na nauczycieli ze szkół we Włocławku. Aresztowanych osadzono w miejscowych więzieniach i deportowano do obozów koncentracyjnych. Aresztowano także Polaków oskarżonych o działalność antyniemiecką. Część aresztowanych rozstrzelano w lasach koło Pińczaty pod Włocławkiem.

Aresztowania przeprowadzone jesienią 1939 r. objęły także właścicieli gospodarstw rolnych. W końcu października aresztowano w powiecie właścicieli gospodarstw o powierzchni powyżej 50 ha w miejscowościach Chalin, Fabianki i Zaduszniki. Aresztowane osoby zostały rozstrzelane w obozie Policji Bezpieczeństwa w Działdowie.

Na przełomie listopada i grudnia okupant siłami SS i Selbstschutzu dokonał pacyfikacji Grzywna, dzielnicy Włocławka. Dzielnicę spalono, a część jej mieszkańców rozstrzelano w lasach pod Warząchewką nieopodal Włocławka.

Rodziny osób rozstrzelanych w masowych egzekucjach lub deportowanych do obozów koncentracyjnych, a także część mieszkańców dzielnicy Grzywno, którzy uniknęli egzekucji, zostały wysiedlone do dystryktów warszawskiego i kieleckiego w Generalnym Gubernatorstwie.

Łącznie z powiatu włocławskiego w ramach pierwszego planu krótkofalowego okupant wysiedlił z miasta Włocławka oraz kilku miejscowości wiejskich ponad 3800 mieszkańców[37].

W powiecie nieszawskim liczne aresztowania przeprowadzono w Nieszawie, Ciechocinku i Aleksandrowie Kujawskim. We wrześniu 1939 r. w lasach toruńskich rozstrzelano 17 osób, które brały czynny udział w obronie Ciechocinka. W okresie od października 1939 do stycznia 1940 r. spośród aresztowanych w pobliskich lasach oraz na boisku sportowym w Nieszawie rozstrzelano 275 osób, wśród nich funkcjonariuszy policji, siostry zakonne, robotników, kupców, rzeźników, wskazanych przez miejscowych Niemców jako „polskich aktywistów”.

W tym samym czasie Nieszawę i Ciechocinek objęto masową akcją wysiedleńczą. W Nieszawie wysiedlenia przeprowadzone w grudniu 1939 r. objęły około 1000 mieszkańców. W Ciechocinku wysiedlono około 500 osób, głównie rodziny inteligenckie oraz posiadające nieruchomości w postaci gabinetów, warsztatów i sklepów. Polaków zgromadzono pod eskortą na dworcu i wywieziono w okolice Częstochowy. Na miejsce wysiedlonych sprowadzono rodziny niemieckie, które zajęły ich własność.

Wysiedleniami objęto także małe miejscowości powiatu nieszawskiego. Z miejscowości Grabie, Opoczki, Opoki w gminie Opoki; Ostrowąs i Ośno w gminie Ośno; Goszczewo, Przybranowo, Służewo w gminie Służewo; Rożno w gminie Aleksandrów Kujawski; Wólka w gminie Zakrzewo, a także z gminnych miejscowości Lubanie i Wołuszewo jesienią 1939 i w styczniu 1940 r. z udziałem Selbstschutzu wysiedlono ponad 500 mieszkańców tych miejscowości – około 90 rodzin. Część osób wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa. W transporcie zmarło nowo narodzone dziecko jednej z rodzin wysiedlonych z miejscowości Lubanie. Część skierowano do pracy w gospodarstwach niemieckich. Większość nieruchomości wysiedlonych rodzin przejęli, wykorzystując sytuację, miejscowi Niemcy. Dobitnym przykładem jest wysiedlenie rodzin 4 rolników z miejscowości Wołuszewo. Ich gospodarstwa zagarnął niemiecki sołtys Oskar Otto, a wysiedlonych rolników zatrzymał jako robotników w przywłaszczonych gospodarstwach[38].

Ogółem w powiecie nieszawskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1939 r. objęto dwa miasta, Nieszawę i Ciechocinek, skąd wysiedlono około 1500 mieszkańców. Wysiedleniami objęto także 12 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono ponad 500 osób – około 90 rodzin rolniczych, właścicieli gospodarstw rolnych. Gabinety, warsztaty rzemieślnicze i sklepy oraz gospodarstwa rolne polskich rodzin przekazano nasiedlonym Niemcom. Część gospodarstw Polaków przejęli miejscowi Niemcy.

Przeprowadzając wysiedlenia mieszkańców powiatu szubińskiego, graniczącego z powiatami żnińskim i inowrocławskim, okupant zastosował podobne kryteria. Wysiedleniami została objęta ludność miast Szubina, Kcyni i Barcina oraz mieszkańcy wsi w siedmiu gminach.

Z Szubina w grudniu 1939 r. policja ochronna i Selbstschutz wysiedliły ponad 1280 osób. Wysiedlono rodziny osób należących do Związku Kresów Zachodnich i Związku Powstańców Wielkopolskich. Ofiarami wysiedleń były rodziny nauczycieli i urzędników, a także rzemieślników posiadających warsztaty oraz solidne mieszkania i domy. Nieruchomości te zostały przekazane Niemcom bałtyckim, a rodziny wywieziono do dystryktu warszawskiego w okolice Mińska Mazowieckiego w GG[39].

Z Kcyni, miasta liczącego około 5000 mieszkańców, policja ochronna i Selbstschutz wysiedliły 35 rodzin – 101 osób, w tym pięcioosobową rodzinę burmistrza Kcyni. Wysiedlenia objęły inteligencję i rodziny posiadające w dobrym stanie mieszkania oraz warsztaty rzemieślnicze. Rodziny zebrano w budynku miejscowej szkoły podstawowej, a następnie odtransportowano w okolice Mińska Mazowieckiego w GG. Do Mińska Mazowieckiego wywieziono także dwie rodziny wysiedlone z Barcina oraz jedną rodzinę wysiedloną z miejscowości Wolice w gminie Barcin. Członkowie tych rodzin brali udział w powstaniu wielkopolskim. Mieszkaniec Wolic został aresztowany i rozstrzelany.

Wysiedlenia przeprowadzone na prowincji objęły rolników posiadających duże, zadbane gospodarstwa oraz solidne zabudowania gospodarcze. W gminie Szubin z miejscowości Grzeczna Panna, Kowalewo i Wolwark okupant wysiedlił 16 rodzin – 85 osób. Dziesięć rodzin odtransportowano do GG. Sześć rodzin – 31 osób pozostawiono w charakterze robotników przymusowych u nasiedlonych Niemców, którzy przejęli gospodarstwa wywłaszczonych Polaków.

W gminie Królikowo z Ciężkowa, Dąbrówki Słupskiej, Królikowa, Ratkowa, Szaradowa i Zalesia Selbstschutz i miejscowa żandarmeria wysiedliły 20 rodzin – 93 osoby. Wysiedlonych rolników wywieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Szubinie, a następnie w okolice Piotrkowa Trybunalskiego i Białej Podlaskiej w GG.

Podobnie masowe wysiedlenia przeprowadzono w gminach Samoklęski i Rynarzewo. Z miejscowości Godzimierz Niedźwiady i Samoklęski Małe w gminie Samoklęski Małe Selbstschutz i żandarmeria wysiedliły 13 rodzin – 53 osoby. Natomiast z Kołaczkowa, Rudy, Rynarzewa, Szkocji i Zamościa w gminie Rynarzewo wysiedlono 23 rodziny – 81 osób. Wysiedlono także 13 rodzin – 47 osób z gminnych miejscowości Gromada, Piechcin i Szeroki Kamień. Wszystkie rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Szubinie, a następnie do dystryktu radomskiego w GG. W czasie transportu zmarło dziecko jednej z rodzin wysiedlonych z miejscowości Samoklęski Małe. Gospodarstwa rodzin przejmowali na ogół Niemcy bałtyccy, a w pojedynczych przypadkach przywłaszczali je miejscowi Niemcy.

W ramach pierwszego planu krótkofalowego w powiecie szubińskim wysiedleniami objęto trzy miasta: Barcin, Kcynię i Szubin, z których wypędzono ponad 1381 mieszkańców. Wysiedleniami objęto także 21 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 85 rodzin rolniczych – 359 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Nieruchomości polskich rodzin przejmowali nasiedlani Niemcy bałtyccy i miejscowi Niemcy.

Ogółem w rejencji inowrocławskiej wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach pierwszego planu krótkofalowego okupant w 10 powiatach objął 24 miasta oraz co najmniej 212 miejscowości wiejskich. Z miast i miasteczek rejencji wysiedlono 14 068 mieszkańców. Podobnie jak w rejencji poznańskiej, wysiedlono rodziny nauczycieli, urzędników, członków związków politycznych i społecznych, rodziny osób rozstrzelanych lub zesłanych do obozów koncentracyjnych. Wysiedlono także rodziny posiadające sklepy, warsztaty, gabinety oraz solidne mieszkania. Z miejscowości wiejskich okupant wysiedlił 1141 rodzin rolniczych – 5496 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Nieruchomości wysiedlonych Polaków, a także ich majątek ruchomy, przekazano nasiedlonym Niemcom bałtyckim. Część gospodarstw przyłączyli do swoich miejscowi Niemcy.

REJENCJA ŁÓDZKA

W rejencji łódzkiej (do lutego 1940 r. noszącej nazwę rejencji kaliskiej, która została zmieniona przez ministra spraw wewnętrznych Rzeszy Wilhelma Fricka) wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach pierwszego planu krótkofalowego objęto pięć powiatów: kaliski, kępiński, ostrowski, sieradzki i turecki. Ogólnie powiat łódzki oraz powiaty sąsiednie: łaski, łęczycki i wieluński, nie zostały dotknięte wysiedleniami w ramach pierwszego planu krótkofalowego, realizowanymi w 1939 r. Do wyjątków należały Pabianice, Łęczyca i Łódź. W grudniu 1939 r. z Pabianic wysiedlono około 1000 osób, z Łęczycy 330 Polaków należących do Związku Powstańców Wielkopolskich i Związku Kresów Zachodnich oraz tych, którzy przybyli tutaj po 1920 r. Natomiast 11 grudnia 1939 r. oraz w nocy z 31 grudnia na 1 stycznia 1940 r. Niemcy wysiedlili kilkanaście rodzin z osiedla im. Józefa Montwiłła-Mireckiego w Łodzi[40]. Główną akcję wysiedleńczą mieszkańców osiedla przeprowadzono w nocy z 14 na 15 stycznia 1940 r. Żandarmi wchodzili do mieszkań i nakazywali mieszkańcom ich opuszczenie.

W powiatach objętych akcją wysiedlenia dotknęły mieszkańców miast powiatowych i mniejszych miast rejencji, a także mieszkańców wsi, podobnie jak miało to miejsce w rejencji inowrocławskiej.

W powiecie kaliskim wysiedlenia, które przeprowadzono pod koniec listopada i w grudniu 1939 r., dotknęły przede wszystkim mieszkańców Kalisza. Objęły one wiele dzielnic miasta, z których wysiedlono 8580 mieszkańców. Wysiedlone osoby kierowano do punktu zbornego, który mieścił się w budynku kościelnym. Po kilku dniach pobytu, podczas których przeprowadzano rewizje i odbierano ludziom wszelkie wartościowe rzeczy, ładowano ich do wagonów towarowych i przewożono do Generalnego Gubernatorstwa. W tym samym czasie z innych miejscowości powiatu kaliskiego wysiedlono 150 osób – powstańców wielkopolskich i członków Związku Kresów Zachodnich[41]. Łącznie z powiatu kaliskiego w ramach pierwszego planu krótkofalowego wysiedlono 8730 osób.

W powiecie ostrowskim zorganizowane wysiedlenia, które przeprowadziła SS i policja w grudniu 1939 r., objęły mieszkańców trzech miast: Ostrowa, Raszkowa i Odolanowa, dotkniętych już w październiku „dzikimi” wysiedleniami.

Z Ostrowa w grudniu okupant wysiedlił 30 rodzin – około 160 osób, powstańców wielkopolskich, a także rodziny posiadające czteropokojowe mieszkania, cukiernie, piekarnie i kawiarnie. Rodzinom nakazano w ciągu 30 minut opuścić mieszkania, następnie zebrano je na rynku miasta i wywieziono do dystryktu radomskiego w GG. Z Raszkowa wysiedlono w grudniu 5 rodzin – 30 osób, właścicieli warsztatów rzemieślniczych i urzędników, a z Odolanowa 4 rodziny – 20 osób, właścicieli tartaku i cegielni oraz dwóch właścicieli sklepów. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Mikstacie, w powiecie kępińskim, a stamtąd w wagonach towarowych do dystryktu warszawskiego w GG.

W tym samym czasie żandarmeria wysiedliła w dwóch gminach powiatu właścicieli dużych gospodarstw: z miejscowości gminnej Lewków 10 rodzin – 72 osoby, a z Dębnicy w gminie Czarnylas 4 rodziny – 25 osób. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Ostrowie, który okupant zorganizował w miejscowym kościele. Po kilku dniach wysiedleńców wywieziono w wagonach towarowych także do dystryktu warszawskiego w GG.

Ogółem w ramach pierwszego planu krótkofalowego w powiecie ostrowskim wysiedleniami objęto trzy miasta: Odolanów, Ostrów, Raszków, z których wysiedlono 39 rodzin – około 210 osób, oraz dwie miejscowości wiejskie, skąd wysiedlono 14 rodzin rolniczych – 97 osób, właścicieli dużych gospodarstw rolnych.

W powiecie tureckim wysiedlenia ludności polskiej w ramach pierwszego planu krótkofalowego przeprowadzono w grudniu 1939 r. Objęły one mieszkańców Turku oraz mieszkańców pięciu wsi w gminach Dobra, Dziadowicze, Goszczanów, Koźmin i Malanów.

Z Turku, miasta o charakterze rzemieślniczym, miejscowa żandarmeria wysiedliła 30 rodzin – 160 osób. Byli to właściciele warsztatu zegarmistrzowskiego, sklepów spożywczych, sklepu rzeźniczego oraz właściciele domów i dużych mieszkań. Rodziny zebrano w punkcie zbornym na placu w Turku i przewieziono wozami konnymi do Koła, a stąd wagonami towarowymi do Generalnego Gubernatorstwa. Mieszkania, domy i warsztaty Polaków przekazano osadzanym Niemcom bałtyckim.

Niemcy bałtyccy zajęli także gospodarstwa rolne po wysiedlonych polskich rodzinach rolniczych ze wsi Czerniaków, Dobra, Kotwasice, Koźmin i Żdżenice. Z miejscowości tych w grudniu 1939 r. żandarmeria wysiedliła 28 rodzin rolniczych – 136 osób. Rodziny przewieziono w wagonach towarowych do dystryktu krakowskiego w GG.

Podobnie przebiegała akcja wysiedleńcza w powiatach sieradzkim i kępińskim. Przeprowadzała ją miejscowa żandarmeria i oddziały SS w grudniu 1939 r. Wysiedlanym rodzinom nakazano opuścić domy w ciągu 20 minut.

W powiecie sieradzkim wysiedleniami objęto mieszkańców trzech miast: Sieradza, Zduńskiej Woli i Złoczewa, oraz sześciu wsi w gminach Charłupia Mała, Gruszczyce i Korczew.

Z Sieradza wysiedlono rodziny nauczycieli, urzędników i policjantów oraz rodziny kupców, rzemieślników i właścicieli sklepów, ogółem 522 mieszkańców. Ze Zduńskiej Woli wysiedlono 420 osób. Ze Złoczewa w ciągu jednej nocy z 30 listopada na 1 grudnia wysiedlono 17 rodzin – 61 osób. Wysiedlono rodziny burmistrza i sekretarza gminnego oraz rodzinę miejscowego proboszcza, a także rodziny nauczycieli, lekarzy, notariuszy, kupców i właściciela apteki. Przewieziono je wozami konnymi do Sieradza i stąd pociągiem do Sandomierza w Generalnym Gubernatorstwie.

Wysiedlenia przeprowadzone w miejscowościach gminnych dotknęły mieszkańców Izabelowa, Pratkowa i Zamłynia, skąd wysiedlono 7 rodzin – 29 osób. Były to rodziny rolników i nauczycieli, których oskarżano o „wrogi stosunek” do Niemców. Wysiedlonych przewieziono do Sieradza i stąd w wagonach towarowych do Nowego Sącza w GG. Wysiedlono także 21 rodzin – 82 osoby rolników i nauczycieli z miejscowości Kowale i Wola Dzierlińska w gminie Charłupia Mała oraz z miejscowości Równa w gminie Gruszczyce.

Ogółem w powiecie sieradzkim w ramach pierwszego planu krótkofalowego wysiedleniami objęto trzy miasta: Sieradz, Zduńską Wolę i Złoczew, z których wysiedlono 1003 mieszkańców. Wysiedleniami objęto także sześć miejscowości wiejskich, skąd wysiedlono 28 rodzin – 111 osób.

W powiecie kępińskim, o rolniczym charakterze, ofiarami wysiedleń przeprowadzonych w 1939 r. byli mieszkańcy trzech miast: Kępna, Grabowa i Ostrzeszowa, oraz rolnicy 25 wsi w 10 gminach.

Z Kępna wysiedlono 23 rodziny Polaków – 92 osoby, na których donosy o rzekomej ich „działalności antyniemieckiej” złożyli do policji miejscowi Niemcy. Z Grabowa wysiedlono 4 rodziny nauczycieli i kupców – 20 osób. Natomiast z Ostrzeszowa wysiedlono 3 rodziny – 9 osób, których domy zostały przejęte przez nasiedlanych Niemców.

Pozostałe wysiedlenia dotknęły rolników posiadających duże gospodarstwa oraz zadbane domy i zabudowania gospodarcze.

W gminie Kobyla Góra z miejscowości Bierzów, Dąbrowa, Domasłów, Kuźnica i Myśleniew żandarmeria wysiedliła 11 rodzin – 72 osoby. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Kępnie, który mieścił się w miejscowej szkole.

Podobnie do punktu zbornego w Kępnie wozami konnymi przewieziono 12 rodzin – 62 osoby z Jutrkowa w gminie Wyszanów; 10 rodzin – 56 osób z Piotrówka i Trzcinicy w gminie Trzcinica; 10 rodzin – 54 osoby z miejscowości Niedźwiedź i Zajączki w gminie Ostrzeszów; 10 rodzin – 50 osób z gminnej wsi Rychtal; 4 rodziny – 29 osób z Bralina i Chojęcina w gminie Bralin; 5 rodzin – 27 osób z Kierzna i Świby w gminie Świba; 5 rodzin – 25 osób z Mikorzyna i Przybyszowa w gminie Krążkowy; 5 rodzin – 24 osoby z gminnej wsi Bukownica; 5 rodzin – 24 osoby z miejscowości Kaliszkowice w gminie Mikstat; 4 rodziny – 21 osób z gminnej wsi Mroczeń; 3 rodziny – 14 osób z Opatowa i Siemianowic w gminie Opatów; 2 rodziny – 12 osób z gminnej miejscowości Trębaczów; 1 rodzinę – 4 osoby z miejscowości Smolniki w gminie Grabów oraz 1 rodzinę – 3 osoby ze wsi Godziętowy w gminie Doruchów.

Po rewizji przeprowadzonej w punkcie zbornym w Kępnie wysiedlone rodziny załadowano do wagonów towarowych i przewieziono do Mińska Mazowieckiego w Generalnym Gubernatorstwie. Podróż trwała trzy dni. W tym czasie nie wolno było opuszczać zaryglowanych wagonów. Podczas podróży zmarło kilka osób wysiedlonych z miejscowości Rychtal.

Ogółem w powiecie kępińskim wysiedleniami w ramach pierwszego planu krótkofalowego objęto trzy miasta: Kępno, Grabów i Ostrzeszów, skąd wysiedlono 30 rodzin – 121 osób. Wysiedleniami objęto także 25 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 88 rodzin rolniczych – 477 osób.

Wysiedlenia w rejencji łódzkiej, przeprowadzone przez okupanta jesienią 1939 r. w ramach pierwszego planu krótkofalowego, w pięciu powiatach objęły mieszkańców 11 miast oraz co najmniej 35 miejscowości wiejskich. Z miast i miasteczek rejencji policja wysiedliła 10 674 osoby. Wysiedlono rodziny nauczycieli, urzędników, kupców, właścicieli aptek oraz dużych mieszkań. Z miejscowości wiejskich niemiecki okupant wysiedlił 158 rodzin – 971 osób. Nieruchomości Polaków, a także ich majątek ruchomy przydzielono nasiedlonym Niemcom bałtyckim. Część nieruchomości wysiedlonych Polaków przejęli miejscowi Niemcy.

Realizując w ciągu trzech miesięcy 1939 r. pierwszy wysiedleńczy plan krótkofalowy w 29 powiatach w okręgu Kraj Warty, okupant objął wysiedleniami 82 miasta i miasteczka oraz co najmniej 347 miejscowości wiejskich. Z miast i miasteczek wysiedlono 55 157 mieszkańców. Natomiast z miejscowości wiejskich co najmniej 1718 rodzin rolniczych oraz rodziny lekarzy, nauczycieli, rzemieślników i leśniczych rozstrzelanych lub zesłanych do obozów koncentracyjnych, łącznie około 30 500 osób[42]. Z dostępnych danych wynika, że w ciągu trzech miesięcy 1939 r. niemiecki okupant wysiedlił z ziem, na których utworzył okręg Kraj Warty, co najmniej 85 657 Polaków zamieszkujących te tereny. Nie są to pełne dane, ponieważ do liczby tej należy dodać także kilka tysięcy Polaków wysiedlonych w ramach tzw. wysiedleń dzikich, nieujętych w planach wysiedleńczych. Wysiedlenia dzikie przeprowadzano z inicjatywy miejscowych Niemców, którzy zgłaszali wnioski do lokalnych władz niemieckich o przekazanie im wybranych mieszkań, sklepów i gospodarstw rolnych Polaków.

Wysiedlenia przeprowadzane w ramach pierwszego planu krótkofalowego objęły w Kraju Warty, podobnie jak w okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie, różne kategorie osób. Do wysiedlenia zakwalifikowano przede wszystkim rodziny osób aresztowanych, zesłanych do obozów koncentracyjnych lub rozstrzelanych w egzekucjach publicznych z racji wysoko rozwiniętego poczucia przynależności narodowej i umacniania idei państwa polskiego. Zakwalifikowano również mieszkańców miast posiadających lokale, które władze okupacyjne zamierzały przeznaczyć na urzędy i mieszkania dla urzędników przybyłych z Rzeszy.

Odrębną grupę mieszkańców miast i wsi, zakwalifikowaną do wysiedlenia, stanowili właściciele warsztatów, gabinetów, sklepów, kawiarni i restauracji, domów i mieszkań oraz gospodarstw rolnych, które upatrzyli sobie i chcieli przejąć miejscowi Niemcy. Wysiedlanie polskich rodzin przeprowadzono również w związku z planem osadzania w Kraju Warty Niemców sprowadzanych z Łotwy i Estonii.

Rażąca różnica w liczbie miejscowości objętych wysiedleniami między rejencjami poznańską i inowrocławską a rejencją łódzką wynikała z tego, że ostateczna decyzja o wcieleniu zachodniej części województwa łódzkiego do Kraju Warty zapadła w toku trwania wysiedleń Polaków. Pewne powiaty województwa nie zostały w związku z tym objęte wysiedleniami w 1939 r. 

3.2. Wysiedlenia w 1940 r. Plan przejściowy i drugi plan krótkofalowy (Zwischenplan, 2. Nahplan)

Z początkiem 1940 r. władze okręgu Rzeszy Kraj Warty rozpoczęły przygotowania do przyjęcia nowej fali niemieckich osadników, co oznaczało ponowną akcję wywłaszczania i wysiedlania mieszkańców polskich ziem, na których okupant utworzył tę jednostkę administracyjną.

Zgodnie z ustaleniami zawartymi na naradzie, która odbyła się 30 stycznia 1940 r. w RSHA, pod przewodnictwem SS-Gruppenführera Reinharda Heydricha, z Kraju Warty planowano usunąć do Generalnego Gubernatorstwa 40 tys. Polaków i Żydów w celu stworzenia możliwości mieszkaniowych oraz zarobkowych dla Niemców bałtyckich. Po przeprowadzeniu akcji zamierzano wysiedlić około 120 tys. Polaków z 20 tys. gospodarstw, które miały być przekazane Niemcom wołyńskim, z zastrzeżeniem jednak, że osadzanie na polskich gospodarstwach Niemców wołyńskich musi być tak przeprowadzone, „aby nie zostały przerwane prace gospodarskie na roli”. Niemcy wołyńscy mieli być przewiezieni do polskich gospodarstw i wymienieni z polskimi właścicielami[43].

Ustalenia dokonane na powyższej naradzie pokazały, że na ziemiach polskich wcielonych do Rzeszy największym obszarem osiedleńczym dla Niemców z kresów wschodnich miał być Kraj Warty, co oznaczało najbardziej masowe wysiedlenia ludności polskiej. Było to zgodne ze stanowiskiem namiestnika Kraju Warty Arthura Greisera, który zmierzał do wzmocnienia potencjału niemczyzny na polskich ziemiach zachodnich. Był on zdecydowanym przeciwnikiem germanizacji ludności tych obszarów, ale zwolennikiem germanizacji ziemi.

Założenia do realizacji wysiedleń w ramach planu przejściowego były podobne do założeń przy wysiedleniach w ramach pierwszego planu krótkofalowego. W dalszym ciągu w celu przekształcenia oblicza narodowościowego zaanektowanych ziem preferowano usuwanie elementu niepożądanego politycznie, członków partii i związków, rodzin osób aktywnych w przedwojennym życiu politycznym Polski i z tej racji aresztowanych i deportowanych do obozów koncentracyjnych oraz tzw. kongresowiaków. Planowano również zajęcie najlepszych mieszkań i warsztatów rzemieślniczych.

Przy realizacji drugiego planu krótkofalowego ustalono jednak inne priorytety. Chodziło głównie o wysiedlenie rolników polskich z gospodarstw, w których były solidne zabudowania, aby osiedlić na nich niemieckich rolników z Wołynia. Jak informował wychodzący w Poznaniu „Ostdeutscher Beobachter” 28 stycznia 1940 r., okręg Poznań miał być „wschodnim wałem niemieckiej krwi chłopskiej”.

Przystępując do realizacji wysiedleń zgodnie z założeniami, nie pominięto zabezpieczenia interesów gospodarczych Rzeszy. Już w grudniu 1939 r. Greiser wydał w tej sprawie okólnik. Nakazywał w nim, aby nie wysiedlać polskich pracowników, którzy są niezbędni w ważnych dla Rzeszy gałęziach gospodarki, dopóki nie będzie można zastąpić ich niemieckim personelem. W tym celu listy osób przeznaczonych do wysiedlenia musiały być zatwierdzane przez odpowiednie urzędy pracy[44].

Jak ważne było polecenie zawarte w okólniku Greisera, świadczy instrukcja dotycząca prewencyjnych środków policyjnych do zwalczania polskiego oporu, przyjęta w maju 1940 r. na konferencji starostów, zwołanej w Poznaniu przez prezydenta rejencji. Powtórzono w niej nakaz zawarty w okólniku Greisera, aby stosując środki policyjne, uwzględniać interesy gospodarcze Rzeszy. Osoby, które pracują przy odbudowie życia gospodarczego na przykład w przemyśle wojennym lub w cegielniach, należy aresztować dopiero wówczas, gdy będzie można zastąpić je innymi. Aby nie zostały naruszone interesy państwa, należy porozumiewać się z urzędami pracy. Natomiast Heinrich Himmler w przemówieniu wygłoszonym 15 marca 1940 r. do zgromadzonych w Poznaniu komendantów obozów odosobnienia nie pozostawił żadnych złudzeń co do dalszego losu Polaków. Powiedział wówczas:

„Wszyscy polscy specjaliści będą wykorzystani w naszym przemyśle zbrojeniowym. Później znikną wszyscy Polacy z tego świata. Jest koniecznością, że wielki niemiecki naród uważa wyniszczenie wszystkich Polaków za swoje główne zadanie”[45].

Nowa fala masowych wysiedleń planowanych na 1940 r. wymagała od okupanta przygotowania obozów przesiedleńczych. Uruchomiono je w styczniu 1940 r., głównie w Łodzi, tworząc tam swego rodzaju „kombinat obozowy”.

Największym obozem przesiedleńczym był zorganizowany w tym czasie w Łodzi przy ul. Łąkowej 4 Centralny Obóz Przesiedleńczy (Durchgangslager der Umwandererzentralstelle Posen, Dienststelle Litzmannstadt). Podlegał łódzkiej ekspozyturze Centrali Przesiedleńczej w Poznaniu. Obóz założono w halach Fabryki Wełnianych Tkanin Wzorzystych, z której wywieziono maszyny, a z magazynów tkaniny. Obóz spełniał zadania ośrodka rozdzielczego dla osób wysiedlonych z rejencji poznańskiej, inowrocławskiej i łódzkiej. Wysiedlone rodziny, przybyłe do obozu, były rejestrowane oraz rewidowane. Podczas rewizji zabierano im wartościowsze przedmioty. Najbardziej pożądana była biżuteria i pieniądze, ale zabierano też żywność i ubrania. Po zarejestrowaniu i rewizji wysiedlonych umieszczano ich w halach, w każdej przeciętnie 800–1000 osób. Panowały tam bardzo trudne warunki. Brakowało wody i urządzeń sanitarnych, hale nie były ogrzewane. Ludzie spali na słomie rozkładanej na cementowej posadzce. Brak elementarnych warunków higienicznych, złe wyżywienie, zimno powodowały dużą liczbę zachorowań i wysoką śmiertelność. Zimą 1940 r. w obozie zmarło 100 osób. Wysiedlone rodziny poddawano w obozie segregacji rasowej. Osoby, które zamierzano poddać zniemczeniu, wytypowane po wstępnych badaniach, kierowano do obozu rasowego (Rassenlager) przy ul. Spornej 73, w którym przeprowadzano badania szczegółowe, decydujące o losie wysiedlonych. Centralny Obóz Przesiedleńczy istniał do końca 1944 r.

Realia obozowe przy Łąkowej 4 opisał mieszkaniec Chodzieży, który w wieku ośmiu lat został wysiedlony z matką – ojciec zginął w kampanii wrześniowej – i przewieziony do tego obozu. Poniżej zostały przytoczone fragmenty jego wspomnień.

„W zupełnych ciemnościach wprowadzono nas do obozu [...]. Niewielka brama, wysoki płot, odgrodzony od ulicy niski budynek wartowni i duży obiekt nieczynnej fabryki włókienniczej [...]. Hala, do której weszliśmy, była długa. Przez jej środek przebiegał korytarz, po którego bokach wprost na betonowej posadzce znajdowały się miejsca przeznaczone do spania. Jedynym środkiem izolującym od posadzki były resztki słomy w postaci sieczki, startej przez przechodniów.

[...] Hala wypełniła się w kilka minut i okazało się, że zagęszczenie było tak duże, że brakowało miejsca do leżenia dla wszystkich. Komendant postanowił, że w rodzinach można spać na zmianę, tak że część osób przywiezionych musiała stać na korytarzu i schodach. Stłoczenie w jednym pomieszczeniu było jednym z elementów świadomych szykan, ponieważ hala na parterze była przez cały czas naszego pobytu w obozie pusta... Niespodziewane wejścia żandarmerii, stałe krzyki, zimno i smród – to obraz warunków, w jakich byliśmy przetrzymywani. Brak wody i ubikacji.

[...] Zaczęła się rewizja. Do stołu trzeba było dostarczyć wszystkie swoje bagaże i je rozpakować. Panie z SS miały doskonałe oczy, tak że z walizek poznikały futra, lisy, przedmioty skórzane, z rąk zdejmowano pierścionki i obrączki [...]. Nie gardziły ładnymi sukniami, bluzkami, obrusami i bielizną pościelową.

[...] Nie było też mowy o jakimkolwiek lekarstwie. Chorzy pokonywali chorobę sami... Bilans obozowych śmierci był przerażający. Z trzech tysięcy osób, przywiezionych w jednym terminie, dwieście wywieziono na pracę do Niemiec, sześćset dotrwało do końca obozu, pozostali zmarli [2200 – M.W.] [...] Po połowie grudnia 1940 roku zaczęły się mrozy, temperatura spadła poniżej minus 20 C. [...] w godzinach od 22 do 6 rano spędzano wszystkich z bagażami na podwórze i kazano stać [...]. Mróz okazał się naszym strasznym wrogiem. Kilka minut stania na nim, a wszyscy zmieniali się nie do poznania. [...] odmrożenia policzków, nosa i uszu. Brak właściwego obuwia powodował odmrożenia nóg. Były momenty, kiedy trzeba było podtrzymywać kogoś, aby nie dopuścić do upadku i zamarznięcia. [...] przeżycie obozu wymagało ogromnego wysiłku i szczególnych predyspozycji”[46].

Obok Centralnego Obozu Przesiedleńczego okupant uruchomił w Łodzi przejściowe obozy przesiedleńcze przy ulicach Żeligowskiego 41/43 i Kopernika 53/55.

Obóz przy ul. Żeligowskiego mieścił się w budynkach dawnej fabryki waty. Osadzano w nim ludność wysiedlaną z Łodzi i rejencji łódzkiej. Obóz istniał do 1944 r. Przejściowy obóz dla wysiedlonych, zlokalizowany przy ul. Kopernika, przeznaczony był dla ludności wysiedlanej z trzech rejencji tworzących Kraj Warty. Od 1941 r. w obozie tym osadzano Polaków, których Urząd Pracy w Łodzi przeznaczył do deportacji na roboty przymusowe do III Rzeszy. Obóz istniał także do 1944 r.

W styczniu 1940 r. władze okupacyjne uruchomiły przejściowy obóz przesiedleńczy w Konstantynowie Łódzkim, mieście leżącym nad Nerem koło Łodzi. Obóz założono na terenie zlikwidowanej fabryki włókienniczej w czteropiętrowym budynku, gdzie były duże hale. Obszar obozu odizolowano od otoczenia wysokim płotem. Przeznaczony był dla polskich rodzin wysiedlonych z trzech rejencji okręgu Kraj Warty. Pierwsze transporty przybyły tu w marcu 1940 r. Byli to rolnicy z rejencji poznańskiej, inowrocławskiej i łódzkiej. W obozie przebywało jednorazowo nawet około 5000 osób. Większość wysiedlonych dowożono z Łodzi ciężarówkami lub gnano pieszo w kolumnach po selekcji przeprowadzonej w Centralnym Obozie Przesiedleńczym, do którego wysiedloną ludność kierowano w pierwszej kolejności. Pobyt w obozie w Konstantynowie trwał przeważnie od dwóch do kilku tygodni. Pod koniec 1940 r. przebywanie w obozie zaczęło się wydłużać. Osoby tam przetrzymywane były kierowane do prac polowych w gospodarstwie rolnym przyłączonym do obozu. Praca trwała 12 godzin. Osadzone osoby kierowano też do pracy przymusowej w warsztacie, który zorganizowano na terenie obozu. Czas pracy w warsztacie wynosił od 8 do 10 godzin. Za niewyrobienie normy nakładano kary, wysiedleni byli bici lub osadzani w ciemnicy. Trudne warunki obozowe, głód, brak opieki medycznej i środków higienicznych oraz wybuchające epidemie powodowały dużą śmiertelność. W latach 1940–1943 w obozie zmarło co najmniej 637 osób. Obóz istniał do sierpnia 1943 r.[47]

Przebieg wysiedleń w powiatach i gminach rejencji poznańskiej, inowrocławskiej i łódzkiej w 1940 r.

REJENCJA POZNAŃSKA

W rejencji poznańskiej wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. objęto wszystkie powiaty wchodzące w skład rejencji.

W powiecie poznańskim wysiedlenia dotknęły głównie rolników posiadających zasobne gospodarstwa w miejscowościach położonych wokół Poznania. Przeprowadzała je miejscowa żandarmeria przeważnie w maju oraz w październiku.

W maju 1940 r. wysiedlono 57 osób z miejscowości Kocanowo w gminie Pobiedziska. W październiku natomiast z miejscowości Węglewo i Złotniczki w tej samej gminie wysiedlono 14 rodzin – 100 osób. Rodziny przewieziono do obozu w Łodzi, a stąd po trzech tygodniach i przeprowadzonych rewizjach do dystryktów krakowskiego i lubelskiego w Generalnym Gubernatorstwie.

Wiosną 1940 r. wysiedleniami objęto także cztery wsie gminne: Dopiewo, Janikowo, Piekary i Tarnowo Podgórne. Wysiedlono z nich 41 rodzin – 131 osób. Rodziny przewieziono do obozu przesiedleńczego w Łodzi, a następnie do dystryktu lubelskiego w GG. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przejęli nasiedlani Niemcy.

W gminie Swarzędz wysiedlenia, które przeprowadzono w październiku 1940 r., dotknęły rolników w siedmiu wsiach: Garby, Gortatowo, Jasin, Sarbinowo, Łowęcin, Paczkowo i Zalesewo. Wysiedlono z nich 85 rodzin rolniczych – 298 osób. Rodziny przewieziono do punktu zbornego w Kostrzyniu, a następnie w wagonach towarowych do Generalnego Gubernatorstwa. Wysiedlonych rolników ze wsi Zalasewo, 11 rodzin – 44 osoby, skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców na terenie powiatu.

Dalsze wysiedlenia przeprowadzone jesienią 1940 r. dotknęły mieszkańców miejscowości Chludowo i Zielątkowo w gminie Piątkowo, skąd wysiedlono 11 rodzin – 71 osób. Ze Swadzimia i Wysogotowa w gminie Przeźmierowo wysiedlono 12 rodzin – 54 osoby. Z miejscowości Czerwonak i Owińska w gminie Czerwonak wysiedlono 7 rodzin – 39 osób. W tym samym czasie z miejscowości Tomice i Wronczyn w gminie Stęszew wysiedlono 6 rodzin – 32 osoby. Wysiedlone osoby zostały przewiezione wozami konnymi na stację kolejową Palędzie, a następnie umieszczone w obozie w Łodzi. Po kilku tygodniach pobytu, w czasie których zostały poddane rewizji, wysiedlone rodziny wywieziono do dystryktu lubelskiego w Generalnym Gubernatorstwie.

Wysiedlenia przeprowadzone w 1940 r. w powiecie poznańskim dotknęły także mieszkańców miast, głównie rzemieślników i sklepikarzy posiadających warsztaty i sklepy oraz właścicieli domów i dużych mieszkań, które obejmowali Niemcy bałtyccy. Ze Swarzędza w ciągu 1940 r. wysiedlono ponad 1000 mieszkańców. Rodziny zebrano w punkcie zbornym na placu w Swarzędzu i przewieziono do obozu w Łodzi. Po dokonanych rewizjach i odebraniu wartościowszych rzeczy wysiedlone osoby przewieziono do GG.

Wysiedlenia objęły także mieszkańców Lubonia, Stęszewa, Sierakowa i Mosiny. Z Lubonia wysiedlono 31 rodzin – 116 osób, ze Stęszewa 14 rodzin – 58 osób, a z Sierakowa koło Poznania 2 rodziny – 7 osób. W marcu 1940 r. z Mosiny wysiedlono 10 rodzin – 45 osób, natomiast w listopadzie 9 rodzin – 35 osób[48].

Realizując wysiedleńczy plan przejściowy i drugi plan krótkofalowy w powiecie poznańskim, wysiedleniami objęto mieszkańców pięciu miast i 23 wsi. Z miejscowości tych okupant wysiedlił 187 rodzin rolniczych – 826 osób, właścicieli gospodarstw rolnych, oraz co najmniej 1261 osób – około 266 rodzin miejskich, właścicieli warsztatów rzemieślniczych, sklepów, domów i mieszkań, które zostały przekazane przez władze okupacyjne nasiedlanym Niemcom bałtyckim i wołyńskim.

W powiecie krotoszyńskim wysiedlenia objęły również głównie rolników posiadających większe gospodarstwa. Z mieszkańców miast wysiedleniami została dotknięta ludność Koźmina, miasta o charakterze rzemieślniczym, skąd w sierpniu 1940 r. do Generalnego Gubernatorstwa wysiedlono 230 rodzin rzemieślników i sklepikarzy oraz właścicieli domów i dużych mieszkań – około 900 osób. Nieruchomości te przejęli nasiedlani Niemcy bałtyccy.

Wysiedlenia rolników przeprowadzono w 12 wsiach powiatu. Dokonywała ich żandarmeria, do której przyłączali się miejscowi Niemcy.

W gminie Zduny z Baszkowa, Chachalni, Konarzewa, Perzyc i Zdunów w ciągu stycznia, lutego i marca 1940 r. wysiedlono 60 rodzin – 350 osób. Większość z nich, 41 rodzin, deportowano do dystryktu lubelskiego w GG. Inne rodziny z Chachalni i Konarzewa rozwieziono wozami konnymi po różnych wsiach powiatu i skierowano do pracy w charakterze robotników przymusowych w gospodarstwach osadzonych Niemców. Gospodarstwa polskich rolników przejęli Niemcy wołyńscy.

W styczniu i lutym 1940 r. żandarmeria przeprowadziła również wysiedlenia rolników z Chwaliszewa w gminie Biadki, z Roszek w gminie Orpiszew oraz z gminnej wsi Rozdrażew. Wysiedlono 62 rodziny – 326 osób. Rolnicy musieli opuścić domy w ciągu 15 minut. Ich gospodarstwa zostały przekazane nasiedlanym Niemcom, do których w charakterze robotników przymusowych została skierowana część wysiedlonych rodzin. Pozostałe rodziny wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa.

Z pozostałych wsi w powiecie krotoszyńskim żandarmeria przeprowadziła wysiedlenia rolników we wrześniu i październiku, wchodząc do niektórych miejscowości kilkakrotnie i wysiedlając z nich po kilka rodzin.

W miejscowości Wielowieś w gminie Krotoszyn i we wsi gminnej Wrotków żandarmeria, która wkroczyła do wsi o godzinie 4 rano, nakazała opuszczenie domów 20 rodzinom rolników – 185 osobom. Rodziny zostały przewiezione wozami konnymi do punktu zbornego w Koźminie, a stąd do obozu w Łodzi. Część osób skierowano do pracy przymusowej w III Rzeszy, pozostałe przewieziono w wagonach towarowych do Generalnego Gubernatorstwa.

Z Wyganowa w gminie Fijałów wysiedlono 22 rodziny – 140 osób, które zostały przewiezione do obozu w Łodzi. W obozie poddano ich rewizji, zabierając wartościowsze przedmioty, oraz selekcji. Wyodrębnione młode osoby zostały skierowane do pracy przymusowej w III Rzeszy. Pozostałych wysiedlonych wywieziono do dystryktu lubelskiego w GG.

Ogółem w powiecie krotoszyńskim wysiedleniami realizowanymi w ciągu 1940 r. objęto mieszkańców jednego miasta i 12 wsi. Z miasta wysiedlono 230 rodzin – około 900 osób. Na prowincji nakazano 164 rodzinom rolniczym – 1001 osobom opuścić 164 gospodarstwa rolne. Wszystkie wywłaszczone nieruchomości przekazano Niemcom przybywającym na polskie ziemie wcielone do Rzeszy.

W powiecie międzychodzkim wysiedlenia przeprowadzone w pierwszych miesiącach 1940 r. objęły rolników Głażewa i Łowynia w gminie Międzychód. Z miejscowości tych wysiedlono około 400 osób. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Międzychodzie. Po przeprowadzonej rewizji wysiedleni zostali przewiezieni w wagonach towarowych do GG. Gospodarstwa Polaków przejęły rodziny niemieckie z terenów wschodniej Polski. Po raz drugi masowe wysiedlenia w gminie Międzychód zostały przeprowadzone latem 1940 r. W sierpniu jednostki SS wysiedliły ze wsi Kolno wszystkich mieszkańców – około 200 osób. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Gorzyniu, a następnie do obozu w Łodzi. Po dokonanej selekcji część osób skierowano do pracy przymusowej na roli w III Rzeszy.

We wrześniu i październiku wysiedleniami objęto gminy Chrzypsko Wielkie nad Jeziorem Charzypskim, Kwilcz, Międzychód i Sieraków. Z gmin tych jednostki SS wysiedliły 217 rodzin – 1132 osoby[49].

W tym samym czasie z Międzychodu policja ochronna wysiedliła 12 rodzin – 41 osób, właścicieli warsztatów rzemieślniczych i sklepów oraz większych mieszkań[50].

Ogółem w powiecie międzychodzkim, realizując wysiedleńczy plan przejściowy i drugi plan krótkofalowy, wysiedlono z Międzychodu co najmniej 12 rodzin miejskich – 41 osób, oraz 217 rodzin rolniczych – około 1732 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych z siedmiu wsi w powiecie. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin oraz warsztaty rzemieślnicze, sklepy i domy przekazano napływającym Niemcom.

W powiecie nowotomyskim, sąsiadującym od południa z powiatem międzychodzkim, masowe wysiedlenia przeprowadzono jesienią, od września do grudnia 1940 r. Objęły one głównie rolników w gminach Granowo, Kamieniec, Kuślin, Nowy Tomyśl i Opalenica, posiadających zadbane i dobrze prosperujące gospodarstwa przeważnie o powierzchni od 10 do 17 ha. Z miejscowości Rudniki w gminie Opalenica i z gminnej miejscowości Chraplewo wysiedlono także 11 rodzin – 44 osoby, które posiadały gospodarstwa mniejsze, o powierzchni około 6 ha.

Ogółem z 19 miejscowości: Chraplewa, Dobieżyna, Głuponia, Granowa, Jastrzębnik, Kotowa, Łagiew, Łęczyc, Michorzewka, Michorzewa, Pakosławia, Porażyna, Rudnik, Turkowa, Ujazdka, Urbanowa, Wąsowa, Wielkiej Wsi, Wojnowic, w pięciu gminach miejscowa żandarmeria wysiedliła 249 rodzin rolniczych – 1096 osób.

Wysiedleniami dotknięci zostali także mieszkańcy miast. Z Buka, Lwówka, Nowego Tomyśla i Opalenicy policja ochronna wysiedliła 27 rodzin – 79 osób[51].

Wysiedlone rodziny z małymi, kilkuletnimi, a nawet kilkumiesięcznymi dziećmi przewożono wozami konnymi do punktu zbornego w Nowym Tomyślu, a następnie pociągiem do obozu w Łodzi. W obozie zmarło dwoje dzieci rodzin wysiedlonych z Michorzewka i Pakosławia. Gospodarstwa, warsztaty rzemieślnicze i domy wysiedlonych Polaków przejmowali nasiedlani Niemcy.

W powiecie śremskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. objęto ponownie Dolsk i Śrem, mimo że z tych miast już jesienią 1939 r. wysiedlono kilkuset mieszkańców. W 1940 r. wysiedlenia dotknęły 142 osoby – około 35 rodzin, przeważnie właścicieli większych mieszkań, które zajmowali nasiedlani Niemcy. Wysiedlone osoby przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie do dystryktu krakowskiego w Generalnym Gubernatorstwie.

W gminie Dolsk wysiedleniami została dotknięta ludność rolnicza w ośmiu wsiach: Drzonku, Księginkach, Lubiatowie, Małachowie, Masłowie, Międzychodzie, Nowieczku i Rusocinie. Z miejscowości tych żandarmeria wysiedliła 317 osób – około 63 rodziny, które przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego obok dworca kolejowego w Dolsku, a następnie do dystryktów lubelskiego i krakowskiego w Generalnym Gubernatorstwie.

W powiecie śremskim jesienią przeprowadzono wysiedlenia także w gminach Brodnica i Książ. Ze wsi Żabno i Żurawiec w gminie Brodnica żandarmeria wysiedliła 9 rodzin – 69 osób. Z Zaborowa w gminie Książ wysiedlono 3 rodziny – 12 osób. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego na stacji w Śremie, a następnie do obozu w Łodzi. Po tygodniowym pobycie w obozie, dokonanej rewizji i konfiskacie wartościowszych rzeczy rodziny przewieziono do dystryktu lubelskiego w GG.

Ogółem w powiecie śremskim wysiedleniami w ciągu 1940 r. zostali dotknięci mieszkańcy dwóch miast, Śremu i Dolska, oraz 11 wsi. Z miast wysiedlono co najmniej 35 rodzin – 142 osoby, właścicieli większych mieszkań, oraz około 75 rodzin rolniczych – 398 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Wywłaszczone nieruchomości zajęli nasiedlani Niemcy.

W powiecie średzkim wysiedlenia, które przeprowadziła policja ochronna i żandarmeria, objęły mieszkańców miast Krotoszyna i Środy oraz mieszkańców 29 wsi w ośmiu gminach. Wysiedlenia przeprowadzono w lutym oraz we wrześniu, w październiku i listopadzie 1940 r.

Wysiedlenia przeprowadzone w lutym dotknęły mieszkańców gminy Zaniemyśl. Z miejscowości Bożydar, Polwice i Zaniemyśl wysiedlono 13 rodzin – 74 osoby. Część wysiedlonych została deportowana na roboty do Rzeszy lub skierowana do pracy w rejencji poznańskiej, pozostałe przewieziono do Generalnego Gubernatorstwa.

Ludność pozostałych miejscowości w powiecie średzkim została dotknięta wysiedleniami przeprowadzonymi jesienią 1940 r. Z miast Krotoszyna i Środy wysiedlono rodziny rzemieślników i sklepikarzy oraz właścicieli większych mieszkań, łącznie 204 osoby. Rodziny przewieziono do obozu w Konstantynowie Łódzkim. Po przeprowadzonej rewizji i selekcji część osób deportowano na roboty w III Rzeszy, inne wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa. Warsztaty z urządzeniami, sklepy i mieszkania Polaków przejęli Niemcy.

W gminie Kostrzyn z miejscowości Czerlejenko, Gułtowy, Jagodno, Siekierki, Sielec, Sokolniki, Strumiany i Trzek żandarmeria wysiedliła 79 rodzin – 474 osoby. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Środzie i w wagonach towarowych do dystryktu lubelskiego w Generalnym Gubernatorstwie. Gospodarstwa wysiedlonych przejęli Niemcy.

Na prowincji z miejscowości Brodowo, Chwałkowo, Koszuty, Pławce i Ruszkowo w gminie Środa wysiedlono 28 rodzin rolników – 156 osób. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Środzie, a stamtąd do obozu w Łodzi. Część osób pozostawiono na terenie powiatu, kierując je do pracy przymusowej w gospodarstwach nasiedlonych Niemców. Rodziny skierowane do obozu w Łodzi zostały wywiezione w wagonach towarowych do dystryktu lubelskiego w Generalnym Gubernatorstwie. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przejęli nasiedlani Niemcy.

W tym samym czasie z miejscowości Gowarzewo, Krerowo, Markowice, Poklatki, Tulce w gminie Kleszczewo wysiedlono 26 rodzin – 164 osoby; z miejscowości Brzezie, Czarne Piątkowo, Pierzchnica, Pierzchno i Starkowiec w gminie Szlachcin 15 rodzin – 78 osób, a z gminnych miejscowości Dominowo, Kijewo i Witowo 6 rodzin – 21 osób. Wysiedlenia przeprowadzono o godzinie 4 nad ranem. Wyrzucone z domów rodziny rolników przewieziono wozami konnymi na stację kolejową w Środzie, a następnie do obozu w Łodzi. Po tygodniowym pobycie oraz przeprowadzonej rewizji rodziny przewieziono do dystryktów lubelskiego i krakowskiego w Generalnym Gubernatorstwie.

Ogółem w powiecie średzkim wysiedlenia w 1940 r. przeprowadzono w dwóch miastach, Krotoszynie i Środzie, oraz w 29 wsiach, wysiedlając 47 rodzin – 204 osoby, właścicieli warsztatów, sklepów i dużych mieszkań, oraz 167 rodzin rolniczych – 967 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Wywłaszczone nieruchomości przejęli osadnicy niemieccy.

W powiecie obornickim wysiedlenia przeprowadzone podczas drugiego planu wysiedleńczego objęły rolników posiadających zasobne gospodarstwa, właścicieli młynów oraz rodziny osób, które przed wojną wchodziły w skład zarządów gmin.

W gminie Rogoźno z miejscowości Garbatka, Gościejewo, Grudna, Parkowo, Słomowo i Szczytno żandarmeria, która weszła do wsi o godzinie 3 nad ranem, wysiedliła 42 rodziny – 240 osób. Wszystkich wysiedlonych załadowano na wozy konne i przewieziono do punktu zbornego w Obornikach, a następnie pociągiem do obozów przesiedleńczych w Łodzi i Konstantynowie Łódzkim. Po dokonanej rewizji część młodych ludzi deportowano na roboty do Rzeszy. Pozostałych przewieziono w wagonach towarowych do dystryktów lubelskiego i krakowskiego w GG. W drodze zmarło sześcioro dzieci rodzin rolników wysiedlonych z Parkowa oraz czternastoletnia córka jednej z rodzin wysiedlonych ze Szczytna.

Wysiedleniami realizowanymi podczas drugiego planu wysiedleńczego w powiecie obornickim objęto także Mościszewo w gminie Murowana Goślina, gminną wieś Nieczajna, Ocieszyn w gminie Oborniki oraz Ryczywół, Skrzetusz i Zawady w gminie Ryczywół. Z miejscowości tych wysiedlono 29 rodzin – 124 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych o wielkości 14, 25 i 30 ha, oraz właściciela młyna w Ryczywole. Rodziny zostały przewiezione do obozu w Łodzi, a następnie w wagonach towarowych do dystryktów lubelskiego i krakowskiego w Generalnym Gubernatorstwie.

Okupant, realizując wysiedleńczy plan przejściowy i drugi plan krótkofalowy w powiecie obornickim, wysiedlił w 1940 r. z 12 wsi co najmniej 71 rodzin rolniczych – 364 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych oraz właściciela młyna. Wywłaszczone nieruchomości przejęli osadnicy niemieccy.

Masowe wysiedlenia w ramach drugiego planu wysiedleńczego przeprowadził okupant w powiecie kościańskim. Objęto nimi miasta Kościan, Śmigiel i Wielichowo oraz wszystkie gminy powiatu.

Z Kościana w 1940 r. policja ochronna wysiedliła 545 rodzin – 2139 osób[52]. Ze Śmigla wysiedlono 500 osób – około 100 rodzin, a z Wielichowa 120 osób – około 30 rodzin. Ogółem z miast w powiecie kościańskim wysiedlono 2759 mieszkańców. Osoby te przewieziono do dystryktu lubelskiego w GG. Mieszkania wysiedlonych zajęli nasiedlani Niemcy bałtyccy.

Kolejne wysiedlenia przeprowadzone w ciągu 1940 r. w powiecie kościańskim objęły ludność rolniczą w 12 gminach.

W gminie Wielichowo ze wsi Gradowice, Reńsko i Zielęcin wysiedlono 21 rodzin rolniczych – 91 osób. W gminie Kościan z miejscowości Czarkowo i Nacław żandarmeria wysiedliła 18 rodzin rolników – 89 osób. W gminie Śmigiel z miejscowości Bucz wysiedlono 4 rodziny – 21 osób. Rodziny rolników przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Śmiglu, a następnie do obozu w Łodzi. Po przeprowadzonej rewizji wysiedlonych wywieziono w wagonach towarowych do dystryktu lubelskiego w GG. Gospodarstwa wysiedlonych o wielkości 10 i 19 ha zajęli nasiedlani Niemcy.

Z pozostałych gmin w powiecie kościańskim masowe wysiedlenia przeprowadzono w miejscowości gminnej Kamieniec, z której wysiedlono 50 rodzin – 300 osób, oraz w gminie Bieżyn, gdzie z miejscowości Bielewo, Bieżyn, Łagowo, Mościszki i Zbęchy wysiedlono 56 rodzin – 325 osób. Rodziny przewieziono do obozu w Łodzi i dalej wagonami towarowymi do Generalnego Gubernatorstwa.

Podobnie masowymi wysiedleniami objęto gminę Łęki Wielkie. Ze wsi Doły, Goździchowo, Łęki Wielkie, Maksymilianowo, Wilanowo i Wolkowo żandarmeria w lipcu i październiku 1940 r. wysiedliła 115 rodzin – 644 osoby. Wysiedleń dokonano w nocy. Rodziny przewieziono wozami konnymi do stacji Sępno. Część wysiedlonych osób została deportowana do Rzeszy na roboty przymusowe, część przewieziono w wagonach towarowych do Generalnego Gubernatorstwa. W drodze zmarło 28 osób w podeszłym wieku, wysiedlonych z miejscowości Doły i Wolkowo.

Z gminnej miejscowości Kiełczewo w listopadzie 1940 r. żandarmeria wysiedliła 36 rodzin – 180 osób. Wysiedlenia przeprowadzono o godzinie 4 nad ranem, dając wyrzucanym rodzinom 30 minut na opuszczenie domu. Następnie przewieziono je wozami konnymi do Kościana, a stąd samochodami ciężarowymi do obozu w Konstantynowie Łódzkim, gdzie z wycieńczenia zmarło sześć wysiedlonych osób. Po tygodniowym pobycie i przeprowadzonej rewizji oraz selekcji część młodych osób deportowano na roboty przymusowe do III Rzeszy, pozostałych wysiedlonych wywieziono w wagonach towarowych do Generalnego Gubernatorstwa.

Podobnie przebiegały wysiedlenia w gminnej miejscowości Wilkowo Polskie. W nocy żandarmeria wysiedliła ze wsi 15 rodzin rolniczych – 100 osób, które zostały przewiezione do obozu w Łodzi, a stamtąd do GG.

W gminie Stare Bojanowo wysiedlenia przeprowadzono we wszystkich wsiach. Z Bruszczewa, Gniewowa, Karmina, Olszewa, Przysieki Polskiej, Przysieki Starej, Robaczyna, Spławia, Starego Bojanowa i Wonieści żandarmeria wysiedliła 128 rodzin – około 720 osób. Rodziny przewieziono do punktu zbornego w Wonieści nad jeziorem Wonieść, a następnie do obozu w Łodzi. Po kilkudniowym pobycie wysiedleni zostali przewiezieni do dystryktu lubelskiego w Generalnym Gubernatorstwie.

W gminie Turew z miejscowości Rębin, Rogaczewo Wielkie i Turew wysiedlono 48 rodzin – 246 osób. Rodziny przewieziono wozami konnymi do Kościana, a stąd do obozu w Konstantynowie Łódzkim. Do obozu w Konstantynowie przewieziono także 20 rodzin – 97 osób, które wysiedlono z gminnej wsi Czacz. Po kilkudniowym pobycie w obozie rodziny zostały przewiezione do Generalnego Gubernatorstwa. Natomiast czteroosobowa rodzina z Żelazna w gminie Krzywiń po tygodniowym pobycie w obozie w Łodzi została deportowana do Rzeszy do przymusowej pracy na roli.

Ogółem w powiecie kościańskim wysiedleniami realizowanymi w 1940 r. objęto trzy miasta, z których wysiedlono 675 rodzin – 2759 osób, oraz 36 wsi, z których wysiedlono 511 rodzin rolniczych – około 2813 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Mieszkania wysiedlonych rodzin miejskich zajęli Niemcy bałtyccy, natomiast gospodarstwa wysiedlonych polskich rolników przejęły nasiedlone rodziny Niemców wołyńskich.

W powiecie chodzieskim w czterech gminach przeprowadzono wysiedlenia wiosną, w lutym i maju 1940 r. W gminie Chodzież z miejscowości Nietuszkowo i Rataje żandarmeria wysiedliła nocą 19 rodzin – 81 osób. Rodziny zostały przewiezione na stację w Chodzieży, a stąd do obozu w Łodzi. Po tygodniowym pobycie zostały przetransportowane do dystryktu warszawskiego w GG. Podobnie nocą wysiedlono 3 rodziny – 16 osób ze wsi Kowalewo w gminie Margonin. Jedną z wysiedlonych rodzin skierowano do pracy przymusowej na roli w Stalowej Woli. Dwie rodziny przewieziono do obozu w Łodzi, gdzie przebywały około 6 tygodni. W obozie w Łodzi zmarło sześciomiesięczne dziecko jednej z wysiedlonych rodzin. Następnie rodziny zostały przetransportowane do dystryktu lubelskiego w GG.

Wiosną wysiedlono również 8 rodzin – 42 osoby z Dziewoklucza i 5 rodzin – 30 osób z Podstolic w gminie Budzyń oraz 8 rodzin – 25 osób z Rzadkowa w gminie Kaczory. Rodziny wysiedlone z Dziewoklucza zostały skierowane do pracy przymusowej w miejscowym majątku. Rodziny wysiedlone z Podstolic skierowano do pracy w gospodarstwach osadzonych Niemców w sąsiednich powiatach. Rodziny wysiedlone z Rzadkowa zostały natomiast przewiezione do obozu w Łodzi, skąd po selekcji i rozdzieleniu rodzin część młodych osób deportowano do pracy przymusowej w Rzeszy. Pozostałe osoby zostały wywiezione w wagonach towarowych do Generalnego Gubernatorstwa.

Ponowna akcja wysiedleńcza w powiecie chodzieskim została przeprowadzona w listopadzie i grudniu 1940 r. Dotknęła rodziny rolników 11 wsi w czterech gminach. Z Chrustowa, Jabłonowa i Ujścia w gminie Ujście żandarmeria w listopadzie wysiedliła 27 rodzin – 153 osoby. W tym samym czasie wysiedlono także wszystkich mieszkańców, 35 rodzin – około 200 osób, ze wsi Mirosław w gminie Ujście. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Ujściu, następnie na stację w Chodzieży, a stąd koleją do obozu w Łodzi. Po dokonanej rewizji i selekcji część osób powyżej 16. roku życia została deportowana do pracy przymusowej w Rzeszy. Pozostałe osoby odtransportowano w wagonach towarowych do dystryktów warszawskiego i lubelskiego w GG.

Również w listopadzie 1940 r. żandarmeria wysiedliła w gminie Kaczory z miejscowości Kaczory, Morzewo, Prawomyśl i Żelgniewo 32 rodziny – 181 osób. Wysiedlenia przeprowadzono nocą, dając rolnikom 20 minut na opuszczenie domu. Wysiedlone osoby przewieziono na stację w Chodzieży, a stąd pociągiem do obozu w Łodzi. Po trzech dniach pobytu, w czasie których przeprowadzono rewizję i selekcję, część młodych osób deportowano do pracy przymusowej w Rzeszy. Dwie rodziny skierowano do pracy w okolicach Nakła i Obornik. Pozostałych wysiedlonych przewieziono w wagonach towarowych do dystryktu lubelskiego w GG. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków o wielkości 14 i 19 ha zajęli zasiedleni Niemcy.

W grudniu 1940 r. żandarmeria przeprowadziła wysiedlenia rolników ze wsi Sułaszewo w gminie Margonin oraz ze wsi Prosna i Wyszyny w gminie Wyszyny. Z miejscowości tych wysiedlono 35 rodzin – 205 osób. Wysiedlenia przeprowadzono nocą, dając rodzinom 15 minut na opuszczenie domu. Następnie przewieziono je wozami konnymi do Chodzieży i w wagonach towarowych do obozu w Łodzi. Po sześciu tygodniach, w czasie których przeprowadzono rewizje i dokonano selekcji, część osób deportowano do pracy przymusowej w Rzeszy, część została przewieziona w wagonach towarowych do dystryktu lubelskiego w GG.

Realizując wysiedleńczy plan przejściowy i drugi plan krótkofalowy w powiecie chodzieskim, władze okupacyjne objęły wysiedleniami 24 miejscowości wiejskie, skąd wysiedliły 172 rodziny rolnicze – około 933 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Wszystkie gospodarstwa wysiedlonych Polaków przejęli osadzani Niemcy.

W powiecie gostyńskim najbardziej masowe wysiedlenia przeprowadzono w gminach Krobia, Pępowo i Poniec w 1939 r. Łącznie w tych trzech gminach wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. objęto 28 miejscowości.

W gminie Krobia żandarmeria z miejscowości Bukownica, Chumiętki, Domachowo, Gogolewo, Krobia Stara, Wymysłowo i Żychlewo wysiedliła 128 rodzin rolniczych – 666 osób. Rodziny skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie oraz deportowano na roboty w III Rzeszy. Masowe wysiedlenia przeprowadziła żandarmeria i policja pomocnicza także w miasteczku Krobia. W ciągu 1940 r. z Krobi wysiedlono 31 rodzin – 126 osób. Rodziny, którym nakazano „natychmiast” opuścić mieszkania, zostały przewiezione samochodami ciężarowymi do obozu w Łodzi, a następnie w wagonach towarowych do dystryktu lubelskiego w GG. Mieszkania wysiedlonych w mieście oraz gospodarstwa rolne na prowincji zajęli nasiedlani koloniści niemieccy.

W gminie Pępowo z miejscowości Babkowice, Czeluścin, Gębice, Kościuszkowo, Krzyżanki, Ludwinowo, Magdalenki, Pasierby, Pępowo, Siedlec i Skoraszewice wysiedlono głównie jesienią 91 rodzin – 406 osób. Wysiedleń dokonywała żandarmeria i SS, wchodząc do wsi o godzinie 5 rano. Wysiedlanym rodzinom rzucano rozkaz „Raus!” i dawano 10 minut na opuszczenie domu. Dalszy los wysiedlonych osób był różny. Kilkanaście rodzin skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w okolicznych wsiach, a także deportowano na roboty przymusowe w III Rzeszy. Pozostałe rodziny przewieziono wozami konnymi do Pępowa, a następnie samochodami ciężarowymi na stację w Piaskach i pociągiem do obozu w Łodzi. Po kilku dniach pobytu w obozie wysiedlone osoby przetransportowano do dystryktu lubelskiego w GG.

W gminie Poniec, podobnie jak w gminie Krobia, wysiedleniami objęto mieszkańców miasteczka Poniec i mieszkańców prowincji. Z Pońca żandarmeria i miejscowi Niemcy wysiedlili 7 rodzin rzemieślników – 31 osób, które przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie do powiatu kraśnickiego w dystrykcie lubelskim w GG. Na prowincji wysiedlenia dotknęły rolników posiadających gospodarstwa z porządnymi zabudowaniami, rzemieślników, a także rodziny nauczycieli. Z miejscowości Czarkowo, Drzewce, Janiszewo, Łęka Mała, Miechcin, Teodozewo i Żytowiecko okupant w 1940 r. wysiedlił 84 rodziny – 337 osób. Wysiedleń dokonywała żandarmeria, która o godzinie 3 w nocy otaczała wieś. Część żandarmów z listami wpadała do mieszkań i wypędzała mieszkańców z domów. Ze wsi Łęka Mała wysiedlono wszystkich mieszkańców – 60 osób, w tym 28 dzieci. Wysiedlone rodziny przewożono wozami konnymi do Gostynia, a następnie samochodami ciężarowymi do obozu w Łodzi. Po przeprowadzonych rewizjach wysiedlonych odtransportowywano do dystryktu lubelskiego w GG.

Poza wymienionymi trzema gminami wysiedlenia w powiecie gostyńskim przeprowadzono także w gminach Gostyń, Borek, Brzezie, Krajewice, Kunowo i Strzelce.

Z miasta Gostynia wysiedlono 26 rodzin – 94 osoby, które przewieziono do GG. W gminie Gostyń wysiedlenia dotknęły mieszkańców Bogdanek, Daleszyna, Kunowa, Osowa i Szelejewa. Z miejscowości tych wysiedlono 48 rodzin – 209 osób. Rodziny przewieziono furmankami do punktu zbornego w Gostyniu, a następnie wagonami towarowymi do dystryktu warszawskiego w GG. W drodze zmarły z wycieńczenia trzy osoby w podeszłym wieku, wysiedlone z Bogdanek. Gospodarstwa rolników zajęli Niemcy wołyńscy.

W gminie Borek z miejscowości Głoginin, Karolew i Skoków wysiedlono także 48 rodzin rolników – 251 osób. Natomiast z miasta Borka Wlkp. wysiedlono 3 rodziny – 8 osób. Wszystkie rodziny przewieziono do punktu zbornego w Borku, gdzie przeprowadzono rewizję i odebrano cenniejsze rzeczy. Następnie rodziny zostały przewiezione do obozu w Łodzi. Po selekcji część rodzin deportowano na roboty przymusowe do III Rzeszy, część została przewieziona do dystryktu lubelskiego w GG.

Wysiedlenia w pozostałych gminach dotknęły mieszkańców gminnych miejscowości Czajkowa, Sikorzyna, Stężycy i Strzelec Wielkich. Z miejscowości tych wysiedlono 19 rodzin – 70 osób, które zostały przewiezione do dystryktu warszawskiego w GG. W tym czasie funkcjonariusze SS wysiedlili wszystkich mieszkańców gminnej wsi Krajewice, 15 rodzin – 65 osób. Podczas wysiedlania czterech mieszkańców wsi zostało zastrzelonych. Rodziny przewieziono wozami konnymi do Gostynia, a stąd w wagonach towarowych do GG. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przejęli Niemcy, mieszkańcy wsi.

W powiecie gostyńskim wysiedlenia realizowane w 1940 r. przeprowadzono w czterech miastach i 39 wsiach. Z miejscowości tych wysiedlono 67 rodzin – 259 osób, właścicieli mieszkań i warsztatów rzemieślniczych, oraz co najmniej 433 rodziny rolnicze – 2004 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Nieruchomości wysiedlonych Polaków zasiedlili Niemcy.

W powiecie szamotulskim wysiedlenia realizowane w 1940 r. objęły, podobnie jak rok wcześniej, mieszkańców czterech miast: Wronek, Ostroroga, Pniew i Szamotuł, oraz mieszkańców prowincji.

Wysiedlenia w miastach przeprowadzała policja ochronna, która w lipcu 1940 r. z Wronek wysiedliła co najmniej 45 osób – około 11 rodzin, właścicieli sklepów i domów lub większych mieszkań. Rodziny przewieziono do obozu w Konstantynowie Łódzkim, a następnie do dystryktu lubelskiego w GG. W tym samym czasie z Ostroroga wysiedlono 20 rodzin – 73 osoby. Rodziny zgromadzono w miejscowej szkole i przewieziono samochodem ciężarowym do Szamotuł, a stąd pociągiem do obozu w Łodzi. Po upływie czterech tygodni wysiedlone osoby zostały odtransportowane także do dystryktu warszawskiego w GG. Do obozu w Konstantynowie Łódzkim zostały przewiezione również rodziny wysiedlone z Pniew, 9 rodzin – 38 osób, które następnie przetransportowano do dystryktu warszawskiego w GG. W Szamotułach wysiedlenia przeprowadzono w listopadzie 1940 r. Z miasta wysiedlono 552 mieszkańców – około 110 rodzin, których przewieziono do obozu w Konstantynowie Łódzkim, a następnie do dystryktu lubelskiego w GG.

Masowe wysiedlenia w powiecie szamotulskim objęły także mieszkańców prowincji. Kryterium, którym kierowano się, wyznaczając rolników z rodzinami do wysiedlenia, było dobre utrzymanie domu i zabudowań gospodarskich. Wysiedlenia od września do grudnia 1940 r. przeprowadzała żandarmeria, otaczając wieś o godzinie 4 lub 5 nad ranem, a czasami o 3 w nocy, i łomocząc do drzwi, wchodziła do domów rodzin wyznaczonych do wysiedlenia. Na opuszczenie domu ludzie mieli 10 minut. Wysiedlenia przeprowadzono w 12 gminach powiatu.

W gminie Duszniki z miejscowości Duszniki, Kunowo, Młynkowo, Niewierz, Podrzewie, Sękowo i Zakrzewko okupant wysiedlił 39 rodzin – 185 osób. Rodziny zostały przewiezione wozami konnymi do Szamotuł, a następnie pociągiem towarowym do obozu w Łodzi. Po kilku dniach pobytu i dokonanej rewizji wysiedlonych przewieziono w wagonach towarowych do dystryktów lubelskiego i warszawskiego w GG.

W gminie Gmachowo wysiedlenia dotknęły mieszkańców czterech wsi: Biezdrowa, Kłodziska, Wierzchocina i Wróblewa. Z miejscowości tych wysiedlono 33 rodziny – 183 osoby. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego, który mieścił się w stodole majątku Wróblewo, a następnie na stację do Szamotuł i dalej pociągiem do obozu w Łodzi. Podróż trwała dwa dni. Po dwutygodniowym pobycie w obozie, podczas którego dokonano rewizji, zabierając rodzinom pieniądze, biżuterię i żywność, wysiedlone osoby zostały przewiezione w wagonach towarowych do dystryktu lubelskiego w GG. Dwie rodziny wysiedlone z Wierzchocina skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w okolicznych gospodarstwach.

W gminach Grzebienisko i Kaźmierz z miejscowości Kaźmierz, Kopanina, Piersko, Radzyń, Sędziny, Wierzeja, Wilkowo i Witkowice wysiedlono 53 rodziny – 267 osób. Do pracy na roli u nasiedlonych Niemców skierowano 7 rodzin. Pozostałe rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Kaźmierzu, a następnie do obozu w Łodzi i dystryktu radomskiego w GG.

Podobny przebieg miały wysiedlenia w pozostałych gminach powiatu szamotulskiego. Najwięcej wsi, łącznie 29, objęto wysiedleniami w gminach Szamotuły, Pamiątkowo, Ostroróg i Pniewy.

W gminie Szamotuły z miejscowości Emilianowo, Gałowo, Jastrowo, Kąsinowo, Kępa, Piaskowo, Piotrkówko, Śmiłowo i Twardowo wysiedlono 332 osoby – około 65 rodzin rolniczych. Rodziny wysiedlone z Gałowa, Kąsinowa i Twardowa skierowano do pracy w powiecie u nasiedlonych Niemców. Rodziny wysiedlone z pozostałych wsi wywieziono do dystryktu lubelskiego w GG.

W gminie Pamiątkowo żandarmeria z miejscowości Baborowo, Baborówko, Lulinek, Pamiątkowo, Przecław, Rudnik i Witoldzin wysiedliła 57 rodzin – 301 osób. Do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie obornickim skierowano 11 rodzin. Pozostałe rodziny zostały przewiezione do obozu w Łodzi, a następnie do dystryktów radomskiego i lubelskiego w GG.

W gminie Ostroróg wysiedlenia przeprowadzono w miejscowościach Bnin, Bobulczyn, Kluczewo, Rudki, Szczepankowo, Wielonek i Zapust, z których żandarmeria wysiedliła 44 rodziny – 213 osób. Do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie skierowano 4 rodziny wysiedlone z Rudek. Pozostałe rodziny zostały przewiezione do Szamotuł, a następnie do obozu w Łodzi. Po kilku dniach pobytu wysiedlonych przewieziono do dystryktów radomskiego, lubelskiego i warszawskiego w GG.

W gminie Pniewy z miejscowości Chełmno, Jakubowo, Karmin, Lubocześnica, Podpniewki i Psarki wysiedlono 21 rodzin – 113 osób. Rodziny przewieziono wozami konnymi do Pniew i Szamotuł, a następnie koleją do obozu w Łodzi. Po kilku dniach pobytu i przeprowadzonej rewizji wysiedlone rodziny przewieziono w wagonach towarowych do dystryktów warszawskiego i lubelskiego w GG.

W czterech pozostałych gminach powiatu szamotulskiego: we Wronkach, Otorowie, Obrzycku i Nojewie, wysiedleniami objęto po kilka wsi w każdej gminie.

Z Marianowa w gminie Wronki wysiedlono 43 rodziny – 160 osób, które skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w różnych powiatach rejencji poznańskiej.

Z miejscowości Krzeszkowice w gminie Otorowo żandarmeria, która weszła do wsi o godzinie 3 nad ranem, wysiedliła 24 rodziny – 120 osób. Rodziny zostały przewiezione wozami konnymi do Otorowa, gdzie w miejscowej szkole okupant zorganizował punkt zborny. Z Otorowa wysiedlonych przetransportowano na stację kolejową w Szamotułach, a następnie pociągiem do obozu w Łodzi. Po dziesięciu dniach pobytu w obozie i rewizji, w czasie której rodzinom odebrano pieniądze i żywność, wysiedlone rodziny zostały przewiezione do dystryktu lubelskiego w GG.

Z miejscowości Dobrogostowo, Gaj Mały, Koźmin i Obrzycko w gminie Obrzycko wysiedlono 24 rodziny – 94 osoby. Kilka rodzin skierowano do pracy u Niemców w powiecie. Pozostałe przewieziono wozami konnymi do Szamotuł i pociągiem towarowym do obozu w Łodzi. Po dziesięciu dniach pobytu w obozie i przeprowadzonej rewizji wysiedlone rodziny zostały przewiezione do dystryktu lubelskiego w GG.

Do pracy przymusowej w gospodarstwach nasiedlonych Niemców skierowano także 5 rodzin – 23 osoby, które wysiedlono z Zajączkowa w gminie Nojewo. Rodziny wysiedlone z Nojewa i Nosalewa w gminie Nojewo, 9 rodzin – 58 osób, zostały przetransportowane do obozu w Łodzi, a następnie do dystryktu warszawskiego w GG.

Ogółem w powiecie szamotulskim w ciągu 1940 r. wysiedlono z czterech miast około 150 rodzin – 708 osób, właścicieli sklepów, domów i mieszkań, oraz 417 rodzin rolniczych – 2049 osób, właścicieli gospodarstw rolnych z 58 wsi. Gospodarstwa rolne, sklepy, domy i mieszkania wysiedlonych Polaków zajęli nasiedlani Niemcy.

W powiecie rawickim wysiedleniami objęto głównie ludność rolniczą. Wyjątek stanowiło miasto Miejska Górka, z którego w listopadzie 1940 r. wysiedlono do dystryktu warszawskiego w Generalnym Gubernatorstwie 6 rodzin – 29 osób. Natomiast w gminie Miejska Górka z miejscowości Niemarzyn, Roszkowo, Rzyczkowo i Sobiałkowo w okresie od listopada do grudnia 1940 r. żandarmeria wysiedliła 57 rodzin – 283 osoby. Wysiedlane rodziny obudziło o godzinie 4 nad ranem walenie kolbami do drzwi. Na opuszczenie domu dano wysiedlanym 30 minut i pozwolono zabrać jedynie odzież i żywność. Wysiedleni zostali przewiezieni do obozu w Łodzi, a następnie w wagonach towarowych do dystryktu warszawskiego w GG. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przejęli nasiedlani Niemcy.

Rodziny rolnicze natomiast wysiedlone z Gierłachowa i Trzeboszy w gminie Bojanowo oraz z Folwarku, Słupi Kapitulnej i Szymanowa w gminie Sierakowo, a także z gminnej miejscowości Pakosław, zostały deportowane do pracy przymusowej w gospodarstwach rolnych w III Rzeszy lub w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie rawickim. Z miejscowości tych wysiedlono 44 rodziny – 215 osób.

Do Generalnego Gubernatorstwa zostali wywiezieni rolnicy z miejscowości Bartoszewice, Grąbkowo i Sielec Nowy w gminie Jutrosin, skąd wysiedlono 19 rodzin – 78 osób.

Ogółem w powiecie rawickim w ciągu 1940 r. wysiedleniami objęto jedno miasto Miejską Górkę, skąd wysiedlono 6 rodzin – 29 osób, oraz 13 wsi, z których wysiedlono 120 rodzin rolniczych – 576 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Nieruchomości wysiedlonych rodzin zajęli Niemcy.

W powiecie jarocińskim wysiedlenia przeprowadzono w marcu, sierpniu, październiku, listopadzie i grudniu 1940 r. Objęto nimi ponad 20 wsi w sześciu gminach oraz miasta Pleszew i Nowe Miasto.

Z Pleszewa wysiedlono 17 rodzin – 155 osób, głównie właścicieli sklepów i warsztatów rzemieślniczych. Rodziny zostały zebrane w punkcie zbornym, który mieścił się w sali gimnastycznej miejscowej szkoły, a następnie przewiezione do obozu w Łodzi. Po dwutygodniowym pobycie w obozie i przeprowadzonej rewizji wysiedlonych przetransportowano do dystryktu warszawskiego w GG.

W gminie Pleszew wysiedlenia dotknęły mieszkańców wsi Baranówek, Cieśle, Dobra Nadzieja, Kowalew, Nowa Wieś, Pacanowice, Piekarzew, Prokopów i Suchorzew. Z miejscowości Pacanowice i Suchorzew wysiedleni zostali wszyscy mieszkańcy, 47 rodzin – 228 osób. Wysiedleń dokonała żandarmeria i miejscowi Niemcy, którzy otoczyli wieś. Część rodzin przewieziono do Generalnego Gubernatorstwa, część deportowano do przymusowej pracy na roli w III Rzeszy. Z pozostałych miejscowości w gminie wysiedlono 54 rodziny – 316 osób. Rodziny przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie do dystryktu warszawskiego w GG. Gospodarstwa rodzin objęli nasiedlani Niemcy.

W gminach Czermin i Gołuchów ofiarami wysiedleń byli rolnicy z następujących miejscowości: z Czermina, Gołuchowa, Jedlca, Łęgu, Macewa, Pieruchów, Pieruszyc, Sierszewa i Wieczyna, z których wysiedlono 71 rodzin – 329 osób. Rodziny zostały przewiezione także do obozu w Łodzi, a stamtąd do dystryktów kieleckiego i lubelskiego w GG. Do pracy na roli w Rzeszy deportowano 59 osób.

Kolejne masowe wysiedlenia przeprowadzono w listopadzie i grudniu 1940 r. W listopadzie żandarmeria wysiedliła z miejscowości wiejskich w gminach Nowe Miasto i Żerków 112 rodzin rolniczych – 645 osób. W grudniu natomiast wysiedlenia dotknęły mieszkańców Nowego Miasta i gminy Jaraczewo, skąd wysiedlono 60 rodzin – 368 osób. Rodziny przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie do Generalnego Gubernatorstwa.

Ogółem w powiecie jarocińskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. objęto dwa miasta, Pleszew i Nowe Miasto, oraz co najmniej 21 miejscowości wiejskich. Z miast i wsi objętych wysiedleniami wyrzucono 361 rodzin – 2041 osób, właścicieli gospodarstw rolnych, sklepów i warsztatów rzemieślniczych. Nieruchomości Polaków władze okupacyjne przekazały nasiedlonym Niemcom bałtyckim i wołyńskim.

W powiecie wrzesińskim wysiedlenia, które przeprowadzono we wrześniu i listopadzie 1940 r., objęły mieszkańców gmin Strzałkowo i Ostrowo.

W gminie Strzałkowo z miejscowości Babin, Janowo, Rudy i Strzałkowo żandarmeria wysiedliła 50 rodzin – 230 osób. Rodziny zostały przewiezione wozami konnymi do stacji kolejowej w Strzałkowie, a stamtąd do dystryktu krakowskiego w GG. Tymi samymi wozami przywieziono wołyńskich Niemców, których nasiedlono w gospodarstwach wypędzonych Polaków.

W gminie Ostrowo wysiedleniami została objęta wieś Kornaty, z której wysiedlono 60 osób – około 12 rodzin. Rodziny przewieziono wozami konnymi do stacji kolejowej w Strzałkowie, a następnie koleją do dystryktu krakowskiego w GG.

Ogółem w powiecie wrzesińskim wysiedleniami objęto co najmniej pięć miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 290 osób – około 62 rodziny rolnicze, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków zostały przekazane nasiedlonym Niemcom wołyńskim.

W powiecie leszczyńskim wysiedlenia w ramach drugiego planu krótkofalowego przeprowadzono w tych samych gminach odznaczających się wysoką kulturą rolną, z których w 1939 r. wysiedlano ludność. W 1940 r. akcjami wysiedleńczymi objęto natomiast większą liczbę wsi.

W gminie Lipno wysiedlenia dotknęły rolników i ich rodziny w siedmiu miejscowościach: Goniembicach, Górce Duchownej, Koronowie, Radomicku, Ratowicach, Wyciążkowie i Żakowie. Ofiarami wysiedleń, które żandarmeria w większości wsi przeprowadziła w grudniu, było 25 rodzin – 120 osób. Rodziny wyrzucano z domów między godziną 4 a 5 nad ranem, dając im 30 minut na opuszczenie gospodarstwa. Do punktu zbornego, który utworzono w budynku szkolnym w Lesznie, dowożono rodziny wozami konnymi i ciężarówkami. Po dokonanej rewizji i selekcji część osób przewieziono pociągiem do obozu w Łodzi, a stamtąd do dystryktu lubelskiego w GG. Część rodzin została skierowana do pracy w powiecie, w gospodarstwach nasiedlonych Niemców.

W gminie Święciechowa wysiedleń z miejscowości Długie Stare, Lasocice i Przybyszewo dokonała żandarmeria i miejscowi Niemcy. Wysiedlono 6 rodzin rolniczych – 29 osób, których gospodarstwa o wielkości około 18 ha przyłączyli do swoich miejscowi Niemcy. Rodziny skierowano do pracy w powiecie, w gospodarstwach Niemców. W Przybyszewie, skąd wysiedlono jedną czteroosobową rodzinę, gospodarstwo o wielkości 38 ha przyłączył do swego gospodarstwa Niemiec Schulz, tworząc majątek rolny. Wysiedlona rodzina została skierowana do pracy w utworzonym majątku[53].

Wiosną 1940 r. wysiedlono 15 rodzin – 71 osób z gminnych miejscowości Kąkolewo, Pawłowice, Zaborowo oraz z Luboni w gminie Pawłowice. Rodziny przewieziono wozami konnymi do Leszna, a następnie część rodzin skierowano do pracy w gospodarstwach Niemców w powiecie leszczyńskim. Część wysiedlonych przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie do dystryktu warszawskiego w GG.

Wiosną przeprowadzono wysiedlenia w gminie Krzemieniewo. Z miejscowości Belęcin Nowy, Drobnin, Karchowo, Krzemieniewo, Oporowo i Oporówko w okresie od marca do lipca 1940 r. wysiedlono 16 rodzin – 61 osób. Część rodzin skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie. Część przewieziono do obozu w Łodzi i Konstantynowie Łódzkim, a następnie w wagonach towarowych do GG.

W gminie Rydzyna z miejscowości Kaczkowo, Moraczewo i Nowa Wieś wysiedlono 5 rodzin – 33 osoby, m.in. rodzinę rozstrzelanego powstańca wielkopolskiego. Wysiedlenia przeprowadziła żandarmeria wiosną 1940 r. Rodziny zostały skierowane do pracy przymusowej na terenie powiatu leszczyńskiego, w gospodarstwach nasiedlonych Niemców. Natomiast rodzinę rozstrzelanego powstańca przewieziono do obozu w Łodzi, a stamtąd do Generalnego Gubernatorstwa.

W gminie Włoszakowice wysiedlenia mieszkańców sześciu wsi przeprowadziła żandarmeria jesienią 1940 r. Z miejscowości Bukówiec Górny, Dłużyna, Grotniki, Zbarzewo, Ujazdowo i Włoszakowice od października do grudnia wysiedlono 37 rodzin – 194 osoby, rolników oraz rodzinę piekarza. Rodziny, którym dano 10 minut na opuszczenie gospodarstw, przewieziono samochodami do Leszna, a stąd pociągiem do obozu w Łodzi. W obozie po przeprowadzeniu rewizji i odebraniu wartościowych rzeczy rodziny rozdzielono. Część została deportowana do III Rzeszy do pracy na roli. Część wywieziono do dystryktu lubelskiego w GG. Rodzinę piekarza skierowano do pracy w odebranej piekarni.

W grudniu 1940 r. wysiedlono także 18 rodzin – 79 osób z Jezierzyc, Krzycka Wielkiego i Sądzi w gminie Krzycko Wielkie oraz z Popowa i Ziemnic w gminie Osieczna. Wysiedlenia przeprowadziła żandarmeria, wchodząc do wsi o godzinie 4 nad ranem i nakazując wysiedlanym rodzinom opuścić gospodarstwa w ciągu 10 minut. Wysiedleni zostali przewiezieni wozami konnymi do Leszna i pociągiem do obozu w Łodzi. Po kilku dniach pobytu zostali odtransportowani w wagonach towarowych do dystryktu lubelskiego w GG. Cztery rodziny wysiedlone z Krzycka Wielkiego skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców.

Ogółem w powiecie leszczyńskim wysiedleniami w 1940 r. objęto 35 miejscowości wiejskich, z których okupant wysiedlił co najmniej 122 rodziny rolnicze – 587 osób, właścicieli gospodarstw. Gospodarstwa te władze okupacyjne przekazały nasiedlanym Niemcom.

Realizując wysiedleńczy plan przejściowy i drugi plan krótkofalowy w rejencji poznańskiej, okupant w 16 powiatach objął wysiedleniami 24 miasta, skąd wysiedlił 1515 rodzin – 6382 osoby, właścicieli warsztatów, sklepów i dużych mieszkań. Wysiedleniami objęto także 316 miejscowości wiejskich, z których usunięto co najmniej 3314 rodzin rolniczych – 17 658 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa te oraz warsztaty, sklepy, domy i mieszkania wydziedziczonych i wysiedlonych Polaków zostały przekazane przez władze okupacyjne nasiedlanym Niemcom bałtyckim i wołyńskim.

REJENCJA INOWROCŁAWSKA

W rejencji inowrocławskiej wysiedlenia przeprowadzone w 1940 r. objęły wszystkie powiaty wchodzące w skład rejencji. W powiecie kutnowskim i gostynińskim, które nie były objęte akcją wysiedleńczą w 1939 r., wysiedlenia w 1940 r. przybrały masowy charakter, zwłaszcza w powiecie kutnowskim, który charakteryzował się dobrze rozwiniętym rolnictwem i był najmniej zalesionym powiatem. W obu powiatach już od stycznia 1940 r. rozpoczęto spisywanie gospodarstw o większej powierzchni i lepszych zabudowaniach. Akcja trwała do marca 1940 r. Spisane gospodarstwa poddano ponownej kontroli na kilka dni przed zaplanowanymi wysiedleniami ich właścicieli. Kontrolę przeprowadzała specjalna komisja. W obu powiatach wysiedlenia dotknęły mieszkańców miast oraz w jeszcze większym stopniu mieszkańców prowincji.

W powiecie kutnowskim największe nasilenie wysiedleń z miasta i prowincji miało miejsce w pierwszym półroczu.

W Kutnie mieszkańcy byli wyrzucani z domów już w kwietniu 1940 r. Wysiedlono wówczas około 1000 osób, którym nakazano opuszczenie domów w ciągu kilkunastu minut. Rodziny przewieziono do obozu w Łodzi. Kolejne wysiedlenia mieszkańców miasta przeprowadzono w następnych miesiącach. W maju i czerwcu wysiedlono ponad 200 osób, nakazując im opuszczenie domu także w ciągu kilkunastu minut. W lipcu i sierpniu wysiedlono ponad 288 osób. Dalsze wysiedlenia miały miejsce we wrześniu i w październiku 1940 r. Ich ofiarami były wówczas także rodziny rencistów i podopiecznych opieki społecznej. Z Kutna na 150 rodzin – 429 osób, które zostały wysiedlone we wrześniu i w październiku, 69 rodzin – 210 osób stanowiły rodziny rencistów i podopiecznych opieki społecznej[54].

W ciągu 1940 r. okupant wysiedlił z Kutna 495 rodzin – około 1917 osób. Mieszkania i domy rodzin oraz warsztaty i sklepy przejęły nasiedlone rodziny niemieckie.

Oprócz Kutna wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. objęto pozostałe dwa miasta powiatu kutnowskiego – Krośniewice i Żychlin. Z Krośniewic od maja do lipca oraz we wrześniu policja ochronna wysiedliła 258 rodzin – 888 osób[55]. W Żychlinie w czerwcu i lipcu wysiedleniami objęto sześć ulic wokół placu Wolności. Z domów przy placu Wolności oraz przy ulicach Łukasińskiego, Pomorskiej, Wiejskiej, Sannickiej, Blizińskiego i Polowej wysiedlono wszystkich mieszkańców, 430 osób – około 80 rodzin, przeznaczając mieszkania polskich rodzin dla Niemców. Kolejne wysiedlenia przeprowadzono w sierpniu, wysiedlając 39 rodzin – 90 osób, właścicieli warsztatów rzemieślniczych i sklepów, które także przekazano Niemcom. Wysiedlone rodziny z obydwu miast zgrupowano w punktach zbornych na miejskich placach i przewieziono do obozu w Łodzi. Po pobycie w obozie trwającym trzy tygodnie i dokonanej selekcji, osoby młode, w wieku od 15 do 24 lat, wywieziono do Rzeszy na roboty. Pozostałe rodziny przewieziono w wagonach towarowych do dystryktu lubelskiego w Generalnym Gubernatorstwie.

Masowymi wysiedleniami objęto także mieszkańców wsi w gminach Kutno i Krośniewice.

W gminie Krośniewice w kwietniu, czerwcu i lipcu 1940 r. z miejscowości Kopy, Pawlikowice, Pniewo, Suchodoły, Teresin i Wojciechowo okupant wysiedlił 165 rodzin rolniczych – około 700 osób, właścicieli gospodarstw. Wysiedlone rodziny, 15 rodzin z Pawlikowic, skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w okolicznych wsiach. Wysiedleni z pozostałych miejscowości zostali przewiezieni do obozu w Łodzi i Konstantynowie Łódzkim. Po kilkutygodniowym pobycie i dokonanej selekcji młode osoby zostały deportowane do pracy na roli w III Rzeszy, a pozostałe przewieziono w wagonach towarowych do dystryktu warszawskiego w GG. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przekazano nasiedlonym Niemcom z Wołynia.

W gminie Kutno wysiedlenia przeprowadzono w czerwcu i lipcu 1940 r. Objęto nimi mieszkańców 12 miejscowości. Z Dębiny, Gnojna, Grabkowa, Komadzyna, Leszczynka, Muchnowa, Nagodowa, Nowej Wsi, Raciborowa, Siemianowa, Sieciechowa i Wierzbia żandarmeria wysiedliła 159 rodzin – 665 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Z Raciborowa wysiedlono wszystkich mieszkańców wsi. Niektóre rodziny próbowały się bronić przed wysiedleniem, ukrywając się w nocy w stodołach lub innych pomieszczeniach gospodarczych. Żandarmi, którzy w wyniku przeprowadzonych rewizji natrafili na ukrywającą się osobę, bili ją tak długo, dopóki nie powiedziała, gdzie ukrywają się pozostali członkowie rodziny[56]. Rodziny ładowano na wozy konne i odwożono do punktu zbornego w Gołębiewie, miasteczku koło Kutna. Część rodzin deportowano do pracy na roli w Rzeszy. Część skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców. Pozostałe rodziny wywożono przez obóz w Łodzi do dystryktów krakowskiego i lubelskiego w GG. W obozie zmarły cztery osoby wysiedlone z Dębiny. Gospodarstwa Polaków, które w wielu wypadkach scalano, przejmowali nasiedlani Niemcy.

Masowe wysiedlenia, obejmujące po kilkaset osób z jednej gminy, przeprowadzono także w innych gminach powiatu kutnowskiego.

W gminie Strzelce, sąsiadującej od północy z gminą kutnowską, wysiedleniami przeprowadzonymi wiosną 1940 r. objęto siedem wsi. Z Bocianów, Klonowca, Koziej Góry, Muchnic i Muchnic Nowych, Niedrzewa i Wieszczyc wysiedlono 97 rodzin – 450 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Wysiedlenia przeprowadzała żandarmeria, która o godzinie 4 nad ranem otaczała wieś i wchodziła do zagród, łomocząc kolbami w drzwi. Wysiedlone rodziny dowożono wozami konnymi do punktu zbornego w Strzelcach. Niewielką część osób skierowano do pracy na miejscu, u nasiedlonych Niemców. Pozostałych wysiedlonych przewieziono do obozu w Łodzi, a stąd do dystryktu warszawskiego w GG.

W gminie Bedlno, leżącej na południowy wschód od Kutna, z miejscowości Bedlno, Czarnów, Janów, Konstantynów, Orłów, Potok, Szewce Nadolne i Szewce Owsiane okupant wysiedlił 65 rodzin – 336 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Wysiedlone rodziny zostały przewiezione w wagonach towarowych do dystryktu warszawskiego w GG.

W sąsiedniej gminie Plecka Dąbrowa wysiedlenia przeprowadzone wiosną i latem 1940 r. objęły Annetów, Dębową Górę, Józefów, Plecką Dąbrowę, Stradzew, Załusin i Żeronice. Z miejscowości tych wysiedlono 107 rodzin – 502 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Ponowna fala wysiedleń objęła gminę we wrześniu 1940 r. Wysiedlono wówczas jeszcze 55 rodzin – 245 osób[57]. Wysiedlone rodziny przewieziono wozami konnymi do stacji kolejowej w Żychlinie, a następnie do dystryktu warszawskiego w GG. Część wysiedlonych skierowano do pracy w powiecie, u nasiedlonych Niemców.

Podobnie w sąsiedniej gminie Oporów, gdzie wysiedleniami objęto mieszkańców 11 wsi. Z Jastrzębi, Kamiennej, Kotlisk, Kurowa, Podgajewa, Samogoszczy, Skarżyna, Skórzewa, Stanisławowa, Woli Prosperowej i Wólki-Lizigódź w kwietniu, czerwcu i lipcu 1940 r. wysiedlono 196 rodzin – 891 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Ze wsi Jastrzębia, Kamienna, Skórzewa i Stanisławów wysiedlono wszystkich mieszkańców, nie pozostawiając żadnej polskiej rodziny na gospodarstwie. Wysiedlone rodziny przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie w wagonach towarowych do Generalnego Gubernatorstwa. W obozie wyselekcjonowano osoby młode, które zostały deportowane do robót przymusowych w III Rzeszy.

W gminie Dobrzelin z miejscowości Aleksandrów, Biała, Grabie, Grabów, Pasieka, Śleszyn, Tretki, Zagroby i Zgoda w ciągu 1940 r. wysiedlono 103 rodziny – 514 osób, właścicieli większych gospodarstw rolnych. Z Aleksandrowa wysiedlono wszystkich mieszkańców, 21 rodzin – 110 osób. Rodziny zostały przewiezione wozami konnymi do Żychlina, a następnie do obozu w Łodzi, gdzie w ciągu siedmiu dni dokonano ich selekcji. Osoby młode zostały deportowane na roboty do III Rzeszy. Pozostałych członków rodzin wywieziono do dystryktu krakowskiego w GG. W obozie zmarło dwoje dzieci w wieku 11 i 12 lat z rodzin wysiedlonych ze Śleszyna. Dzieci te zostały odłączone od rodziców deportowanych po uprzedniej selekcji do III Rzeszy. Gospodarstwa Polaków przejęli nasiedlani Niemcy wołyńscy.

Wysiedlenia właścicieli gospodarstw rolnych przeprowadzono także w gminach Rdutów, Krzyżanówek i Wojszyce. Z miejscowości Bowyczyny, Długie, Dzierzbice, Kaleń Duża i Kaleń Mała, Rdutów i Rdutów Nowy, Stanisławów i Zieleniec w gminie Rdutów wysiedlono 239 rodzin – 1104 osoby. Natomiast z Dzierzbic, Rdutowa i Długiego w tej samej gminie wysiedlono wszystkich mieszkańców, 90 rodzin – 428 osób.

Z miejscowości Kaszewy Dworne i Kaszewy Kolonia, Krzyżanówek, Marcinów, Różanowice, Sklęczki, Wojciechowice i Wyręby w gminie Krzyżanówek wysiedlono 96 rodzin – 351 osób. Natomiast z miejscowości Groszki, Kręcioszki, Mateuszew, Wojszyce i Wyrów w gminie Wojszyce wysiedlono 34 rodziny – 141 osób. Wysiedlenia przeprowadzała żandarmeria, dając wysiedlanym rodzinom 20 minut na opuszczenie domu. Wysiedlone osoby zbierano w punktach zbornych mieszczących się w budynkach kościelnych, a następnie przewożono samochodami ciężarowymi do obozu w Łodzi i Konstantynowie Łódzkim. Po przeprowadzonej selekcji młode osoby deportowano do pracy przymusowej w Rzeszy. Osoby starsze oraz dzieci zostały przewiezione w wagonach towarowych do dystryktu warszawskiego w GG.

W tym samym czasie z miejscowości Sójki i Żurawieniec w gminie Sójki wysiedlono wszystkich mieszkańców wsi, 73 rodziny – 338 osób; Szubsk Duży i Wola Nowska w gminie Nowe – 66 rodzin – 311 osób; Grodno, Imielinek, Niechcianów w gminie Ostrowy – 48 rodzin – 202 osoby; Augustopol, Baby, Dąbrowice, Liliopol i Żakowiec w gminie Dąbrowice – 37 rodzin – 183 osoby; Ktery i Kuchary w gminie Strzegocin – 29 rodzin – 148 osób; Szubin w gminie Błonie – wszystkich mieszkańców wsi, 23 rodziny – 113 osób; Budy Nowe, Marianów, Wola Chruścińska w gminie Łanięta – 21 rodzin – 73 osoby oraz z gminnej miejscowości Młogoszyn – 6 rodzin – 32 osoby. Rodziny zostały przewiezione do obozu w Łodzi, a następnie w wagonach towarowych do Generalnego Gubernatorstwa. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków zajęli nasiedlani Niemcy wołyńscy.

Ogółem w powiecie kutnowskim wysiedleniami w 1940 r. objęto trzy miasta: Krośniewice, Kutno i Żychlin, z których wysiedlono 872 rodziny – 3325 osób. Domy, mieszkania, warsztaty i sklepy wysiedlonych ponad 800  rodzin przekazano nasiedlanym Niemcom. Aż 69 wysiedlonych rodzin stanowiły rodziny rencistów i podopiecznych opieki społecznej. Wysiedleniami w powiecie kutnowskim objęto także 101 miejscowości wiejskich, wysiedlając z nich 1596 rodzin – 7409 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków, nierzadko scalane, przekazywano nasiedlanym Niemcom, przeważnie wołyńskim.

W powiecie gostynińskim, o rolniczym charakterze, wysiedlenia, które rozpoczęto w lutym 1940 r., przeprowadzano z równomierną intensywnością do końca października. Objęto nimi dwa miasta powiatu, Gąbin i Gostynin, oraz 18 gmin.

W Gąbinie wysiedlenia przeprowadzała żandarmeria, do której dołączyli miejscowi Niemcy. W ciągu jednej nocy wysiedlono 25 rodzin – około 100 osób z domów przy ulicach Warszawskiej, Gostynińskiej i Nowego Rynku. Wysiedlone rodziny przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie do dystryktów warszawskiego i krakowskiego w Generalnym Gubernatorstwie. Domy, mieszkania, warsztaty i sklepy Polaków przejmowali osadnicy niemieccy oraz miejscowi Niemcy. W tym samym czasie z Gostynina wysiedlono 19 rodzin – 80 osób, których mieszkania, sklepy i warsztaty władze niemieckie przekazały nasiedlanym Niemcom[58].

Masowe wysiedlenia dotknęły także mieszkańców prowincji powiatu gostynińskiego. W gminie Sanniki, położonej na południowy wschód od Gąbina, w maju 1940 r. z miejscowości Brzezia, Czyżew, Krubin, Osmolin i Osmolin Kolonia, Sanniki, Staropol i Szkarada wysiedlono 129 rodzin – 769 osób. Wysiedlenia przeprowadzała żandarmeria i SS, otaczając o godzinie 3 w nocy przeznaczone do wysiedlenia miejscowości. Rodzinom nakazano w ciągu 20 minut opuścić domy. Wolno im było zabrać jedynie trochę żywności i ubranie. Przewiezione zostały do obozu w Łodzi, a następnie w wagonach towarowych do dystryktu krakowskiego w GG. Rodziny wysiedlone z Sannik, 8 rodzin – 53 osoby, zostały osadzone w przejściowym obozie w Kutnie, a następnie wywiezione na roboty przymusowe do III Rzeszy[59].

W maju 1940 r. przeprowadzono wysiedlenia również w gminie Pacyna, sąsiadującej z gminą Sanniki. Z miejscowości Janówek, Kamionka, Luszyn, Maliny, Muchowo, Pacyna, Podczachy i Remki żandarmeria wysiedliła 50 rodzin – 331 osób. Rodziny przewożono wozami konnymi do Gąbina, a następnie samochodami ciężarowymi do Gostynina i dalej koleją do obozu w Łodzi. Po przeprowadzonej rewizji, podczas której zabrano wysiedlonym pieniądze i biżuterię, część osób deportowano na roboty przymusowe do III Rzeszy. Część została wywieziona do dystryktów krakowskiego i lubelskiego w GG.

Wiosną wysiedlenia w powiecie gostynińskim dotknęły także mieszkańców Strzałek w gminie Skrzany, skąd wysiedlono 40 rodzin – 169 osób; Grabowca w gminie Słubice, skąd wysiedlono niemal całą wieś, 35 rodzin – około 100 osób, oraz gminnej miejscowości Sokołów, skąd z 5 gospodarstw wysiedlono 5 rodzin – 26 osób. Rodziny wysiedlone z Sokołowa skierowano do pracy w powiecie, w gospodarstwach nasiedlonych Niemców. Rodziny wysiedlone z Grabowca i Strzałek przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Gostyninie, a stąd do obozu w Łodzi i do dystryktów lubelskiego oraz warszawskiego w GG.

Kolejne fale masowych wysiedleń w powiecie gostynińskim miały miejsce w lipcu i w październiku 1940 r.

Wysiedlenia przeprowadzone w lipcu dotknęły mieszkańców gminy Rataje. Z miejscowości Baby Dolne, Białotarsk, Budy Kozickie, Kozice, Rębów, Rybne, Zaborów Nowy okupant wysiedlił 120 rodzin – 728 osób. Wysiedlenia przeprowadzała żandarmeria oraz uzbrojeni cywile, którzy obstawili domy. Do domów wchodziło kilku żandarmów nakazujących opuszczenie gospodarstw w ciągu 10 minut. Pozwalano zabrać żywność i ubranie. Rodziny przewożono wozami konnymi do punktu zbornego w Gostyninie, a następnie samochodami do obozu w Łodzi. Pobyt w obozie trwał siedem dni, podczas których osadzeni ludzie byli rewidowani i ograbiani z cenniejszych rzeczy, a następnie poddawani selekcji. Osoby młode deportowano do III Rzeszy na roboty. Osoby starsze i dzieci przewożono w wagonach towarowych do dystryktu lubelskiego w GG. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom.

W lipcu 1940 r. została wysiedlona również prawie cała wieś Sielce w gminie Słubice, 50 rodzin – około 250 osób; cała wieś Czemno, 20 rodzin – 115 osób; wszyscy mieszkańcy, 14 rodzin – 73 osoby, ze wsi Smolenta w gminie Szczawin; oraz 7 rodzin – około 30 osób z większych gospodarstw w Szczawinie. Wysiedlenia przeprowadzała żandarmeria, która o godzinie 3 w nocy okrążała wieś i wkraczając do domów, dawała 30 minut na opuszczenie gospodarstwa. Wolno było zabrać tylko ubranie i żywność. Rodziny przewożono samochodami ciężarowymi na stację do Gostynina, a następnie pociągiem do obozu w Łodzi. Po dokonanej selekcji osoby młode deportowano do III Rzeszy, do pracy na roli. Pozostałych wysiedlonych wywożono do dystryktu lubelskiego w GG.

W październiku natomiast żandarmeria przeprowadziła masowe wysiedlenia w gminach Łąck, Duninów, Bolesławów i Lucień.

W gminie Łąck z miejscowości Zdwórz, Góry, Goreń Wielki i Kamienny Kopiec wysiedlono 120 rodzin – 680 osób. Ze wsi Zdwórz, gdzie były wyjątkowo żyzne gleby, wysiedlono wszystkich jej mieszkańców. Wysiedlenia przeprowadzała żandarmeria, która wkraczała do domów o godzinie 4 nad ranem, dając 30 minut na opuszczenie gospodarstw. Wysiedlone rodziny przewożono wozami konnymi do punktu zbornego w Łącku, a następnie samochodem ciężarowym do obozu w Łodzi. Pobyt w obozie trwał około 5 dni, w czasie których przeprowadzono rewizję, odbierając pieniądze i biżuterię. Jednej z kobiet, wysiedlonej z Gór, Niemiec wyrwał kolczyki z uszu, zakrwawiając je. Po dokonanej selekcji wysiedlone rodziny przewieziono w wagonach towarowych do dystryktu lubelskiego w GG. Osoby młode deportowano do pracy przymusowej w III Rzeszy.

W gminie Duninów wysiedleniami objęto mieszkańców Duninowa Starego, Emilina, Gorenia Małego, Koniecpola, Łukowa, Mokrego, Mokrego Polskiego, Sochy, Soczewki i Stanożęt. Z miejscowości tych żandarmeria wysiedliła 55 rodzin – 345 osób. Wysiedlone rodziny osadzono w obozie w Łodzi, a następnie przewieziono w wagonach towarowych do dystryktu warszawskiego w Generalnym Gubernatorstwie.

W gminie Bolesławów październikowymi wysiedleniami objęto mieszkańców miejscowości Emilianów, Rogożewek, Jaworek, Bielawy i Legardę, z których wysiedlono 55 rodzin – 311 osób. Z Jaworka wysiedlono wszystkich mieszkańców wsi, 21 rodzin – 112 osób. Wysiedlone rodziny zostały wywiezione do dystryktów lubelskiego i warszawskiego w GG. Gospodarstwa Polaków przekazano nasiedlanym Niemcom z Wołynia.

Z miejscowości Anajewo, Budy Korzeńskie, Dobre, Niskie, Stefanów, Wyrobki i Zwoleń w gminie Lucień zostały wysiedlone 42 rodziny – 274 osoby. Wysiedlenia przeprowadzała SS i policja pomocnicza. Wysiedlone rodziny były przewożone wozami konnymi do punktu zbornego w Łącku, a stąd do obozu w Łodzi. Po kilkudniowym pobycie i selekcji część osób wywieziono do dystryktu lubelskiego w GG. Część osób deportowano do pracy w Rzeszy.

W październiku wysiedlono także 12 rodzin – 48 osób z Dobrzykowa i Strzemeszna w gminie Dobrzyków. Wysiedlone rodziny deportowano do pracy przymusowej w III Rzeszy.

Ogółem w powiecie gostynińskim wysiedleniami w 1940 r. objęto mieszkańców dwóch miast, z których wysiedlono 44 rodziny – 180 osób. Mieszkania, warsztaty i sklepy rodzin przejęli nasiedlani Niemcy. Wysiedleniami w powiecie gostynińskim objęto także 57 miejscowości wiejskich, wysiedlając z nich 745 rodzin – 4249 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom wołyńskim.

W powiatach kolskim, nieszawskim i włocławskim, leżących na północny zachód od Kutna i Gostynina, wysiedlenia miały równie masowy charakter.

W powiecie kolskim wysiedlenia przeprowadzano przez cały rok, chociaż największe nasilenie osiągnęły w maju 1940 r. Objęto nimi wówczas miejscowości w 10 gminach.

W gminie Drzewce ze wsi Adamin, Dąbrówka, Dębowiczki, Drzewce, Grabina, Łubianka, Młynik, Mniewo, Nowa Wioska, Ostrów wieś i Ostrów Kolonia, Przybyszew, Tomaszew i Umień niemiecki okupant wysiedlił 160 rodzin – 668 osób. We wszystkich wsiach żandarmeria przeprowadziła wysiedlenia w maju 1940 r., wkraczając do wsi o godzinie 3 w nocy. Wypędzane z domów rodziny, którym dawano 20 minut na zabranie żywności, odzieży i opuszczenie gospodarstwa, przewożono wozami konnymi do punktu zbornego w Umieniu. Z Umienia część rodzin kierowano do pracy w powiecie, w gospodarstwach nasiedlonych Niemców. Pozostałe wywożono w wagonach towarowych do dystryktów krakowskiego i warszawskiego w GG. W gospodarstwach wysiedlonych rodzin osadzono rodziny niemieckie sprowadzone z Wołynia.

Kolejną gminą w powiecie kolskim, objętą wysiedleniami w maju 1940 r., była gmina Czołowo[60]. Ze wsi Aleksandrówka, Budzisław Nowy, Bylice, Czołowo, Dębno Królewskie, Grądy, Kaczyniec, Młynek, Osiek Mały, Osiek Wielki i Rosocha zostało wysiedlonych 111 rodzin – 579 osób. Ze wsi Osiek Wielki wysiedlono wszystkich mieszkańców, 26 rodzin – 187 osób. Wysiedlenia przeprowadzała żandarmeria, która wkraczała do wsi o godzinie 4 nad ranem. Rodzinom pozwalano zabrać tylko ubrania. Wysiedleni zostali zgromadzeni w Czołowie, skąd 14 rodzin skierowano do pracy w sąsiednich wsiach u nasiedlonych Niemców, 97 rodzin natomiast wywieziono do obozu w Łodzi, a następnie do dystryktu radomskiego w GG.

Dalsze wysiedlenia w maju 1940 r. przeprowadzono w gminie Izbica Kujawska. Ze wsi Chociszewo, Komorowo, Nowiny, Skarbanowo, Stypin, Zakręty i Złota żandarmeria wysiedliła 95 rodzin – 379 osób. Z Nowin wysiedlono wszystkich mieszkańców, 53 rodziny – 195 osób. Z Chociszewa, które liczyło 21 gospodarstw, wysiedlono 16 rodzin, pozostawiając na miejscu jedynie 5 polskich rodzin. Wysiedlone osoby przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Izbicy, a stąd do dystryktów warszawskiego i lubelskiego w GG. Sześć rodzin deportowano do III Rzeszy, do pracy na roli.

W gminie Brdów z miejscowości Korzecznik, Modzerowo, Psary i Świętosławice w maju 1940 r. wysiedlono 53 rodziny – 321 osób. Ze wsi Psary wysiedlono wszystkich jej mieszkańców, 19 rodzin – 119 osób. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Brdowie, a stąd koleją do Generalnego Gubernatorstwa. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przejęli nasiedlani Niemcy.

W maju zostały przeprowadzone wysiedlenia także w gminie Wiesiołów. Z miejscowości Krzewo, Lisice, Tarnówka, Wiesiołów i Zalesie wysiedlono 58 rodzin – 235 osób. Gospodarstwa rodzin wytypowanych do wysiedlenia zostały obstawione przez żandarmów o godzinie 3 w nocy. Do domów wchodziło po trzech Niemców, którzy nakazywali opuścić gospodarstwa w ciągu 10 minut, pozwalając zabrać jedynie trochę żywności i ubranie. Zakazano zabrania ze sobą pościeli, mimo że wysiedlano wiele dzieci z rodzicami. Rodziny przewieziono samochodami ciężarowymi do punktu zbornego w folwarku Karszew, a następnie do obozu w Łodzi. Pobyt w obozie trwał trzy dni, w czasie których przeprowadzono rewizje, zabierając nawet żywność, zwłaszcza słoninę i boczek. Po dokonanej selekcji osoby młode deportowano na roboty do III Rzeszy. Pozostałych członków rodzin gnano pieszo na towarowy dworzec kolejowy, oddalony 7 km od miasta, ładowano do pociągu towarowego i wywożono do dystryktów krakowskiego i radomskiego w GG. W czasie podróży zmarły z wycieńczenia dwie osoby w podeszłym wieku z Krzewa.

Do punktu zbornego w Karszewie przywieziono także 21 rodzin rolników – 74 osoby, które zostały wysiedlone z Kupinina w gminie Karszew i z Karszewa wsi. Z Karszewa wysiedlono wszystkich mieszkańców wsi, 12 rodzin – 40 osób. Rodziny przewieziono z punktu zbornego do obozu w Łodzi. W czasie trzydniowego pobytu w obozie rolników zrewidowano, zabierając im pieniądze, biżuterię, a nawet obuwie, odzież i żywność. Przeprowadzono także selekcję, w wyniku której rozłączano rodziny. Osoby młode i zdrowe deportowano na roboty do Rzeszy. Pozostali członkowie rodzin zostali wywiezieni do dystryktu radomskiego w GG i wysadzeni z pociągu w Iłży, a stamtąd przewiezieni furmankami do okolicznych wsi.

W maju wysiedlono także rolników ze wsi Dąbrowa, Kamień, Kiełczew, Kiełczew Górny, Sokołowo, Wrząca Wielka i Wrząca Kolonia w gminie Wrząca Wielka – 72 rodziny – 367 osób; Bierzwienna, Cząstków, Głogowa, Leszcze, Słupeczka i Zbójno w gminie Kłodawa – 62 rodziny – 346 osób; Głębokie, Olszówka i Ponętów Górny w gminie Olszówka – 34 rodziny – 158 osób; Górki, Krzewała i Pomarzany w gminie Pomarzany – 22 rodziny – 82 osoby. Wysiedlone rodziny przewożono wozami konnymi do Koła, a stąd w wagonach towarowych do dystryktów radomskiego i krakowskiego w GG. W drodze zmarły trzy osoby w podeszłym wieku, wysiedlone z Kiełczewa Górnego. Część rodzin wysiedlonych z Cząstkowa deportowano na roboty do III Rzeszy. Gospodarstwa rolników przejęli nasiedlani Niemcy z Wołynia.

W pozostałych gminach w powiecie kolskim wysiedlenia przeprowadzano w czerwcu i sierpniu 1940 r.

Masowe wysiedlenia przeprowadziła żandarmeria w czerwcu 1940 r. w gminie Koło. Z miasta Koła wysiedlono 514 osób – około 120 rodzin, kupców i rzemieślników, dając im 15 minut na opuszczenie domów. Rodziny przewieziono do obozu w Łodzi. Po przeprowadzonych rewizjach i selekcjach rodziny zostały rozdzielone. Osoby młode deportowano do III Rzeszy na roboty. Pozostałych członków rodzin wywieziono do GG.

W gminie Grzegorzew z miejscowości Boguszyniec, Kiełczewek i Ponętów w czerwcu żandarmeria wysiedliła 38 rodzin rolniczych – 176 osób. Wysiedlone rodziny z Boguszyńca i Kiełczewka przewieziono samochodami ciężarowymi do obozu w Łodzi, a stąd do dystryktów krakowskiego i lubelskiego w GG. Jedną rodzinę wysiedloną z Ponętowa deportowano do pracy na roli w III Rzeszy.

Natomiast w gminie Koło ze wsi Chojny, Dobrów Police i Skobielice wysiedlono 65 rodzin – 334 osoby, które wywieziono do dystryktów krakowskiego i warszawskiego w GG. Czternaście rodzin skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców.

Czerwcowe wysiedlenia dotknęły także mieszkańców gmin Kościelec i Chełmno. Z miejscowości Leszcze, Ruszków, Straszków i Tury w gminie Kościelec oraz z gminnej miejscowości Chełmno okupant wysiedlił 53 rodziny – 244 osoby. Wysiedlenia przeprowadzała żandarmeria, do której w Chełmnie dołączyli miejscowi Niemcy. O świcie otaczano wieś i walono kolbami w okno. Rodzinom dano 15 minut na opuszczenie domu, a następnie przewieziono do obozu w Łodzi. Po dokonanej selekcji młode osoby deportowano na roboty do Rzeszy. Pozostałych członków rodzin wywieziono do dystryktów lubelskiego i warszawskiego w GG. Osiemnaście rodzin wysiedlonych z Ruszkowa skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w okolicznych wsiach. Gospodarstwa Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom.

W czerwcu również z miejscowości Borysławice, Borysławice Kościelne, Bylice i Zabłocie w gminie Borysławice Kościelne wysiedlono 137 osób – około 28 rodzin. Wysiedlone rodziny zostały przewiezione wozami konnymi do Koła, a z Koła samochodem ciężarowym do obozu w Łodzi. Po kilku dniach pobytu wysiedleńców przewieziono w wagonach towarowych do dystryktów lubelskiego i radomskiego w GG.

W sierpniu 1940 r. przeprowadzono natomiast wysiedlenia w gminach Lubotyń i Mąkolno. Z miejscowości Lubotyń, Ozorzyn, Polonisz i Wandynów w gminie Lubotyń wysiedlono 29 rodzin – 144 osoby. Wysiedlone rodziny przewieziono ciężarówkami do obozu w Łodzi. Po selekcji przeprowadzonej w obozie osoby młode deportowano na roboty do III Rzeszy. Pozostałych członków rodzin wywieziono do dystryktów krakowskiego i radomskiego w GG. Wysiedlone z Lubotynia 3 rodziny – 13 osób skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców we wsi Suchy Las. W gminie Mąkolno wysiedlono 14 rodzin – 52 osoby ze wsi Mostki i Zakrzewek. Wszystkie rodziny zostały wywiezione do Generalnego Gubernatorstwa. Gospodarstwa wysiedlonych, przeważnie scalone, zostały oddane rodzinom niemieckim sprowadzonym z Wołynia.

Ogółem w powiecie kolskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. objęto miasto Koło, z którego wysiedlono 514 osób – około 120 rodzin. Mieszkania, warsztaty i sklepy wysiedlonych rodzin przejęli nasiedlani Niemcy. Wysiedleniami w powiecie kolskim objęto także 83 miejscowości wiejskie, wysiedlając z nich 915 rodzin – 4296 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków, często scalane, przekazywano nasiedlanym Niemcom, przeważnie wołyńskim.

W powiecie nieszawskim wysiedlenia realizowała żandarmeria, jednostki SS i miejscowi Niemcy w okresie od września do listopada 1940 r. Wysiedleniami objęto cały powiat. We wczesnych godzinach rannych policja otaczała wsie i wchodziła do poszczególnych domów, dokonując eksmisji. Wysiedlone rodziny przewożono furmankami do centralnego punktu zbornego w Radziejowie, a stąd do obozu w Łodzi, gdzie przeprowadzano selekcję i odbierano cenniejsze rzeczy. Część wysiedlonych deportowano na roboty przymusowe do Rzeszy.

We wrześniu 1940 r. wysiedleniami objęto tereny powiatu leżące na zachód od Nieszawy, które miały rolniczy charakter. Z miejscowości Kujawka, Słupy Duże i Ujma Duża w gminie Bądkowo wysiedlono zbiorowo całą ludność, 111 rodzin – 740 osób, przejmując gospodarstwa rolne wysiedlonych. Z Kalinowca i Łowiczka w tej samej gminie wysiedlono po 19 rodzin z każdej wsi, łącznie 263 osoby. Z Kwiatkowa w gminie Boguszyce wysiedlono również 19 rodzin – 125 osób, a z Łówkowic w gminie Bądkowo 16 rodzin – 120 osób.

W końcu września z miejscowości Bądkówek, Kajetanowo, Kaniewo, Kościuszkowo, Kryńsk, Olszynka, Sinki, Toporzyszczewo, Wysocinek i Żabieniec także w gminie Bądkowo wysiedlono łącznie 68 rodzin – 413 osób, natomiast z Biel, Jaranowa i Wysocina 6 rodzin – 41 osób. Wysiedlonych wywieziono do obozu w Łodzi, a następnie do dystryktu lubelskiego w GG.

Kolejne wysiedlenia w powiecie nieszawskim zostały przeprowadzone na przełomie września i października 1940 r. Objęto nimi mieszkańców Bachorzy, Bodzanowa, Kuczkowa, Lepszego Sędzina, Sędzina Kolonii, Wianowa i Woli Bachornej w gminie Sędzin. Z miejscowości tych wysiedlono 79 rodzin – 401 osób. Część wysiedlonych przewieziono do dystryktu lubelskiego w GG, a 85 osób skierowano do pracy na roli w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie.

Wysiedlenia ludności rolniczej w powiecie nieszawskim kontynuowano przez cały październik 1940 r. Z miejscowości Lubanie, Mikanowo i Tadzin w gminie Lubanie wysiedlono zbiorowo wszystkich mieszkańców, 700 osób – około 100 rodzin.

Wysiedlenia dotknęły także rolników z miejscowości Brzeźno, Janowice, Koneck, Rybno, Seroczki, Straszewo, Święte, Topólki, Wojtówka i Zieleniec w gminie Koneck, skąd wysiedlono 571 osób – około 95 rodzin.

Wysiedlono także rodziny rolników z Przypustu, Przywieczerzyna, Wagańca, Włoszycy, Wolnego, Zbrachlina i Zbrachlina Nowego w gminie Zbrachlin oraz rodziny rolników z Broniszewa, Niszczew, Otłoczyna, Siutkowa, Tomaszewa w gminie Służewo, łącznie 301 osób – około 60 rodzin.

Wysiedlenia w powiecie nieszawskim objęły również ludność miejską. Przeprowadzono je w okresie od września do listopada 1940 r. W tym czasie z Aleksandrowa Kujawskiego wysiedlono 243 rodziny – 735 osób, z Nieszawy 55 rodzin – 227 osób, z Ciechocinka zaś 41 rodzin – 142 osoby. Mieszkania, warsztaty i gabinety Polaków przejęli Niemcy bałtyccy.

Ogółem w powiecie nieszawskim wysiedleniami przeprowadzonymi w ciągu 1940 r. objęto trzy miasta: Aleksandrów Kujawski, Ciechocinek i Nieszawę, z których wysiedlono 339 rodzin – 1104 osoby. Wysiedleniami objęto także 55 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 3675 osób – około 591 rodzin rolniczych, właścicieli gospodarstw rolnych. Z sześciu miejscowości: Kujawka, Lubanie, Mikanowo, Słupy Duże, Tadzin i Ujma Duża, wysiedlono wszystkich mieszkańców. Mieszkania i warsztaty rzemieślnicze oraz gospodarstwa rolne Polaków przejęli nasiedlani Niemcy.

W powiecie włocławskim wysiedlenia, które najbardziej nasiliły się od maja do listopada 1940 r., dotknęły mieszkańców wszystkich miast powiatu: Włocławka, Brześcia Kujawskiego, Kowala, Przedecza, Chodecza i Lubienia Kujawskiego, oraz mieszkańców wsi w kilkunastu gminach. W gminach Kowal, Piaski, Pyszkowo i Śmiłowice żandarmeria z Włocławka, która na prowincji i w małych miasteczkach przeprowadzała wysiedlenia, wchodziła do wsi nawet trzykrotnie.

Wysiedlenia mieszkańców Włocławka, które jesienią 1939 r. objęły głównie rodziny osób rozstrzelanych i deportowanych do obozów koncentracyjnych, w 1940 r. dotknęły rodziny właścicieli sklepów i warsztatów rzemieślniczych oraz dużych mieszkań[61]. Wysiedlenia przeprowadzała policja ochronna głównie w czerwcu i we wrześniu 1940 r. Z miasta wysiedlono wówczas 42 rodziny – 174 osoby. Wszyscy wysiedleni mieszkańcy zostali wywiezieni do dystryktu lubelskiego w GG, a ich mieszkania, sklepy i warsztaty przekazano nasiedlanym Niemcom.

Masowe rozmiary przybrały wysiedlenia w pozostałych miastach powiatu włocławskiego. Z Brześcia Kujawskiego już w lutym 1940 r. wysiedlono 300 osób – około 80 rodzin, mieszkańców większych i zadbanych mieszkań. Domy wysiedlanych rodzin, którym dano 15 minut na ich opuszczenie, zostały nocą otoczone przez żandarmów. Wyrzucone rodziny zebrano w punkcie zbornym, który mieścił się w budynku szkoły podstawowej, i przewieziono w wagonach towarowych do Generalnego Gubernatorstwa.

Wysiedlenia Polaków z Kowala przeprowadzono dwukrotnie, w czerwcu i we wrześniu 1940 r. W czerwcu żandarmeria wysiedliła 48 rodzin – 222 osoby, we wrześniu natomiast jeszcze dodatkowo 13 rodzin – 67 osób. Mieszkańców miasta, przeważnie właścicieli nieruchomości, wysiedlano na podstawie przygotowanych list. Wysiedlone osoby zostały przewiezione samochodami ciężarowymi do obozu w Łodzi, a stąd po przeprowadzonej rewizji do GG.

W czerwcu żandarmeria wysiedliła również 62 rodziny – 360 osób z Przedecza oraz 2 rodziny – 7 osób z Chodecza, w lipcu natomiast około 70 rodzin – 300 mieszkańców z Lubienia Kujawskiego. Wyrzucone rodziny przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie do GG. Wysiedlonych z Przedecza, 50 osób, deportowano do pracy w III Rzeszy.

Równolegle z wysiedleniami mieszkańców miast niemiecki okupant przeprowadzał wysiedlenia mieszkańców prowincji, posiadających gospodarstwa rolne z porządnymi zabudowaniami.

W gminie Piaski w maju 1940 r. z miejscowości Lubomin, Wola Sosnowa, Dęby Janiszewskie, Janiszewo, Kazanie, Korzeszynek i Piaski wysiedlono 959 osób – około 139 rodzin. Do Lubomina żandarmeria weszła ponownie w lipcu 1940 r., wysiedlając dodatkowo 3 rodziny – 15 osób. Z Woli Sosnowej wysiedlono wszystkich mieszkańców wsi, 300 osób. Wysiedlenia przeprowadzano w godzinach 3–4 nad ranem, obstawiając domy i dając wysiedlanym 10 minut na opuszczenie gospodarstwa. Wysiedlone rodziny wywieziono następnie do Generalnego Gubernatorstwa. Osiemdziesiąt osób skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie. W gospodarstwach wysiedlonych rolników, często scalonych, osadzono Niemców z Wołynia.

W maju przeprowadzono również wysiedlenia w gminie Lubraniec. Z miejscowości Agnieszkowo, Bielawy, Biernatki, Bodzanowo, Koniec, Redecz Kalny, Redecz Wielki i Smogorzewo żandarmeria wysiedliła 65 rodzin – 274 osoby. Wysiedlenia przeprowadzano między 3 a 4 nad ranem, otaczając domy wyznaczonych do wysiedlenia rodzin. Wyrzucone rodziny wywieziono do dystryktu lubelskiego w GG. Gospodarstwa wysiedlonych przekazano nasiedlanym Niemcom.

W czerwcu 1940 r. wysiedleniami objęto również gminę Śmiłowice. Ze wsi Humlin, Kuźnice, Łagiewniki, Markówek, Skibice, Śmiłowice żandarmeria, która do wsi Łagiewniki wchodziła kilkakrotnie, wysiedliła 378 osób – około 74 rodzin. Ze wsi Humlin wysiedlono wszystkich mieszkańców, 120 osób, natomiast ze wsi Skibice – 76 osób. Wysiedlenia przeprowadzono nocą. Wyrzucone rodziny zebrano na placu w Skibicach i po rewizji przewieziono wozami konnymi do stacji kolejowej, a następnie koleją do dystryktu radomskiego w GG. W gospodarstwach wysiedlonych rolników zostali osadzeni Niemcy wołyńscy.

W gminie Chodecz ze wsi Brzyszewo, Florkowizna, Gliznowo, Huta, Józefki, Końce, Kromszewice, Mielno, Micielno, Niesiołów, Piotrowo, Prosno, Strzygi, Strzyżki i Zieleniewo żandarmeria w czerwcu wysiedliła 250 osób – około 50 rodzin rolniczych. Z każdej wsi wysiedlano po kilka rodzin, posiadających największe i najlepiej utrzymane gospodarstwa. Rodziny przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie do dystryktu lubelskiego w GG.

W lipcu przeprowadzono wysiedlenia w gminach Kłóbka i Lubień. W gminie Kłóbka wysiedlenia przeprowadzono we wsiach Bilno, Lutobórz, Rzegocin, Świątniki i Unisławice. Z miejscowości tych wysiedlono 24 rodziny – 145 osób. Wysiedlone rodziny wywieziono do obozu w Łodzi, a następnie do Generalnego Gubernatorstwa. Z miejscowości Gagowy, Gocław i Narty w gminie Lubień wysiedlono 15 rodzin – 142 osoby oraz kilka osób samotnych. Wysiedlone osoby przewieziono do GG.

W pozostałych gminach powiatu włocławskiego wysiedlenia przeprowadzano wyrywkowo, wchodząc do poszczególnych wsi w różnych miesiącach.

W gminie Zgłowiączka w lutym i w czerwcu 1940 r. z miejscowości Sułkowo i Żydowo żandarmi wysiedlili 40 rodzin – 238 osób. Z Sułkowa wysiedlono wszystkich mieszkańców – 157 osób. Wysiedlone osoby wywieziono do GG, a na połączonych gospodarstwach osadzono Niemców wołyńskich.

Podobnie w gminie Pyszkowo w czerwcu 1940 r. z sześciu wsi wysiedlono rodziny rolników. W pozostałych sześciu wsiach gminy wysiedlenia przeprowadzono w lipcu, wrześniu, październiku i listopadzie. Do Otmianowa i Grójczyka żandarmeria przeprowadzająca wysiedlenia wchodziła dwukrotnie, w czerwcu i w lipcu, wysiedlając za każdym razem ponad 30 mieszkańców z każdej wsi. Ogółem z miejscowości Arciszewo, Bierzyn, Bnin, Borzymie, Florianowo, Grójczyk, Janowo, Leśniczówka, Łąki Wielkie, Malinowo, Mielinek, Otmianowo w gminie Pyszkowo okupant wysiedlił 66 rodzin – 336 osób[62]. Wyrzucone rodziny wywieziono do dystryktów radomskiego i lubelskiego w GG, a w gospodarstwach osadzono rodziny niemieckie.

W gminie Kowal wysiedlenia przeprowadzano w czerwcu i w listopadzie 1940 r. Z miejscowości Dziardonice, Grabkowo i Kowal Osada wysiedlono 76 rodzin – 398 osób. Do Grabkowa, z którego wysiedlono 195 mieszkańców, żandarmeria przeprowadzająca wysiedlenia wchodziła dwukrotnie, w czerwcu i w listopadzie. Wysiedlone rodziny, którym dano 15 minut na opuszczenie domów, zostały przewiezione do obozu w Łodzi, a następnie do dystryktów radomskiego i lubelskiego w GG.

W gminie Stary Brześć z Rzadkiej Woli i Starego Brześcia wysiedlono 350 osób – około 65 rodzin. Wysiedlenia przeprowadziła żandarmeria, która obstawiła gospodarstwa wybranych rodzin, dając im 15 minut na opuszczenie domu. Rodziny wywieziono do GG.

W gminie Wieniec wysiedlono 225 osób – około 45 rodzin z miejscowości Dobra Wola, Jaranówek, Machnacz, Pikutkowo, Siedlimin i Wolica Nowa. Z Pikutkowa wysiedlono wszystkich mieszkańców wsi, 100 osób. Wysiedlenia przeprowadzała żandarmeria, która o godz. 4 nad ranem obstawiała wieś, dając 15 minut na opuszczenie gospodarstwa. Rodziny wywieziono do obozu w Łodzi, a następnie do dystryktu warszawskiego w GG. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przekazano sprowadzonym Niemcom.

W gminie Kłótno z Baruchowa i Kurowa wysiedlono 19 rodzin – 108 osób, które skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców.

W gminie Przedecz wysiedleniami dotknięto mieszkańców wsi Kłokoczyn, Psary i Zbijewo, z których wysiedlono 12 rodzin – 64 osoby. Rodziny wywieziono do GG. Dwanaście osób wysiedlonych wiosną ze Zbijewa deportowano na roboty do III Rzeszy.

W gminie Czerniewice z miejscowości Czerniewice, Filipki i Nakonowska Wola wysiedlono 11 rodzin – 59 osób. Wyrzucone rodziny zostały wywiezione do obozu w Łodzi, a następnie do dystryktu warszawskiego w GG.

Gospodarstwa dla Niemców sprowadzanych na ziemie polskie włączone do Rzeszy przygotowano także w gminnej wsi Łagiewniki i Nakonowo w gminie Nakonowo, z których żandarmeria wysiedliła 28 rodzin – 141 osób, wywiezionych do GG; w gminnej wsi Michelin, a także Nowa Wieś i Smólsk w gminie Michelin, skąd wysiedlono 22 rodziny – 87 osób; w gminnej wsi Kruszynek, skąd wysiedlono 6 rodzin – 34 osoby, które zostały wywiezione do Generalnego Gubernatorstwa. Pozostałe wysiedlone rodziny skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w gminie Michelin.

W gminie Dobiegniewo z miejscowości Józefowo, Modzerowo, Mostki, Mursk i Skoki Duże żandarmeria wysiedliła 15 rodzin – 85 osób. Rodziny skierowano do pracy w gminie u nasiedlonych Niemców lub wywieziono do dystryktu lubelskiego w GG. Siedem osób z Modzerowa deportowano do pracy w III Rzeszy.

Ogółem w powiecie włocławskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. objęto sześć miast: Brześć Kujawski, Chodecz, Kowal, Lubień Kujawski, Przedecz i Włocławek, z których wysiedlono 317 rodzin – 1430 osób. Mieszkania, warsztaty i sklepy wysiedlonych rodzin przejęli nasiedlani Niemcy. Wysiedleniami w powiecie włocławskim objęto także 94 miejscowości wiejskie, wyrzucając z nich 775 rodzin – 4288 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa Polaków przejmowali nasiedlani Niemcy.

W powiecie konińskim, który obok powiatu kolskiego został włączony z województwa łódzkiego do rejencji inowrocławskiej, wysiedlenia przeprowadzone w 1940 r. objęły miejscowości wiejskie w 20 gminach oraz miasta: Kleczew, Konin i Zagórów. Z miast tych władze okupacyjne wysiedliły 100 rodzin – około 400 osób, głównie właścicieli zadbanych mieszkań, warsztatów i sklepów, które następnie przekazywały sprowadzanym Niemcom bałtyckim. Wysiedlenia żandarmeria przeprowadzała w godzinach 4–6 nad ranem, dając wysiedlanym rodzinom 20 minut na spakowanie potrzebnych rzeczy. Mieszkańców Kleczewa i Zagórowa przewieziono wozami konnymi na towarowy dworzec kolejowy w Koninie. Wypędzonych z domów mieszkańców Konina przegnano na dworzec pieszo. Rodziny przewieziono w wagonach towarowych do dystryktu krakowskiego w Generalnym Gubernatorstwie.

W gminie Kleczew wysiedlenia przeprowadzono we wsi Sławoszewek, skąd w czerwcu 1940 r. wysiedlono 35 osób, oraz we wsi Złotków, skąd we wrześniu wysiedlono 54 osoby, ogółem około 19 rodzin rolniczych.

W gminie Kazimierz Biskupi, sąsiadującej z gminą Kleczew, wysiedlenia przeprowadzono we wsi Tokarki, wysiedlając w lipcu 1940 r. rodziny posiadające duże gospodarstwa; we wsi Kozarzew, skąd w lipcu i we wrześniu wysiedlono 78 osób, oraz we wsi Nieświastów, skąd we wrześniu wysiedlono 34 osoby, razem 24 rodziny rolnicze. Wysiedlenia przeprowadzała żandarmeria, która do wsi wkraczała o godzinie 4 nad ranem. Rodziny z Kozarzewa i Tokarek przewieziono do obozu w Łodzi, a stamtąd do dystryktów krakowskiego i lubelskiego w GG. Rodziny wysiedlone z Nieświastowa zostały skierowane do pracy w gospodarstwach u nasiedlonych Niemców.

W położonej dalej na południe sąsiedniej gminie Golina z miejscowości Brzeźniak, Przyjma i Spławie wysiedlono 50 rodzin – 173 osoby. Wysiedlenia przeprowadzała żandarmeria, do której w Brzeźniaku dołączyli miejscowi Niemcy. Rodziny zostały przewiezione do obozu w Łodzi, a następnie w wagonach towarowych do dystryktu lubelskiego w GG.

W sąsiadujących od północy z gminą Kleczew gminach Skulsk i Wysokie wysiedlenia przeprowadzono głównie jesienią, w październiku i listopadzie. W gminie Wysokie z miejscowości Wielany i Podgór wysiedlono 43 rodziny – 261 osób. Wysiedlenia przeprowadzała żandarmeria nocą, dając rodzinom 10 minut na spakowanie najpotrzebniejszych rzeczy i opuszczenie gospodarstwa. Część rodzin skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w różnych wsiach w powiecie. Część deportowano na roboty do III Rzeszy. Gospodarstwa Polaków przekazano nasiedlanym Niemcom. Z Dzierżysławia, Mielnicy Małej, Popielewa, Przyłubia w gminie Skulsk wysiedlono 40 rodzin – 248 osób. Wysiedlenia przeprowadzała żandarmeria, która do wsi wkraczała już o godzinie 2 w nocy. Wysiedlone rodziny zostały przewiezione do dystryktu krakowskiego w GG. Dziewiętnaście osób wysiedlonych z Dzierżysławia skierowano do pracy w gminie u nasiedlonych Niemców. Gospodarstwa Polaków przekazano Niemcom przybyłym z Wołynia.

Jesienią1940 r., od października do grudnia, przeprowadzono wysiedlenia w wielu innych gminach powiatu konińskiego. Miesiące te charakteryzowały się największym nasileniem wysiedleń w powiecie. Objęły one gminy Grodziec, Łukom, Ostrowite, Rychwał, Gosławice i Kramsk.

W gminie Grodziec z Białej, Królikowa, Łagiewnik, Mokrego i Wielołęki żandarmeria nocą wysiedliła 36 rodzin – 191 osób. Wysiedleńcom wolno było zabrać odzież i żywność. Część wysiedlonych rodzin przewieziono samochodami ciężarowymi do Konina na stację towarową, a stąd pociągiem do dystryktu krakowskiego w GG. Pozostałe rodziny skierowano do pracy na roli w sąsiednich wsiach.

W gminach Łukom i Ostrowite ze wsi Imielno i Siernicze Wielkie z większych i zadbanych gospodarstw wysiedlono 31 rodzin – 160 osób. Rodziny skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w okolicy Pleszewa w rejencji poznańskiej.

W gminie Rychwał z miejscowości Grochowy, Lubiny i Rybie wysiedlono 21 rodzin – 78 osób. Część rodzin skierowano do pracy w gospodarstwach Niemców, pozostałe wywieziono do dystryktu warszawskiego w GG.

W gminach Gosławice i Kramsk z miejscowości Jabłków, Sokółki i Święte wysiedlono 3 rodziny – 18 osób, po jednej rodzinie z każdej miejscowości, przekazując duże gospodarstwa wysiedlonych rodzin Niemcom wołyńskim. Rodziny skierowano do pracy w powiecie u nasiedlonych Niemców.

W pozostałych ośmiu gminach powiatu konińskiego żandarmeria przeprowadzała cykliczne wysiedlenia od lutego do listopada 1940 r. W lutym wysiedlono 6 rodzin – 26 osób z gminnej miejscowości Ciążeń, 4 rodziny – 21 osób ze wsi Wąsoskie Holendry w gminie Piotrkowice, 3 osoby ze wsi Wtórek w gminie Wilczyn. Rodziny wysiedlone ze wsi Ciążeń i Wtórek wywieziono do dystryktu krakowskiego w GG. Rodziny wysiedlone ze wsi Wąsoskie Holendry pozostawiono jako przymusowych robotników w gospodarstwie osadzonych tu Niemców.

W gminie Kawnice ze wsi Komorowo, Kaszuba i Nowy Dwór w maju, czerwcu i listopadzie 1940 r. wysiedlono 21 rodzin – 112 osób. Z Komorowa wysiedlono 19 rodzin, które wywieziono do dystryktów lubelskiego i krakowskiego w GG. Trzy rodziny natomiast wysiedlone z Kaszuby i Nowego Dworu skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie konińskim.

Z Cienina Kościelnego i Cienina Zabornego w gminie Cienin Zaborny w lipcu 1940 r. żandarmeria wysiedliła 42 rodziny – 225 osób i kilka osób samotnych. Wysiedlenia przeprowadzono o godzinie 3 w nocy, dając wysiedlanym rodzinom 10 minut na spakowanie ubrania i żywności oraz opuszczenie domu. Rodziny zebrano na podwórzu jednego z domów w Cieninie Zabornym, a następnie przewieziono samochodem ciężarowym do obozu w Łodzi i stąd w wagonach towarowych do dystryktów krakowskiego i lubelskiego w GG.

W gminie Słupca z miejscowości Wierzbno, Kowalewo Opactwo i Kowalewo Sołectwo oraz w gminie Młodojewo z miejscowości Koszuty i Marcewo w lipcu i we wrześniu 1940 r. żandarmeria wysiedliła 62 rodziny – 311 osób[63]. Rodziny wywieziono do obozu w Łodzi, a następnie do GG. Do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie skierowano 31 osób wysiedlonych z Wierzbna. Podobnie w lipcu i we wrześniu przeprowadzono wysiedlenia w gminie Lądek. Z miejscowości Wola Koszucka, Pokoje i Ratyń żandarmeria wysiedliła 51 rodzin – 254 osoby. W Woli Koszuckiej, skąd wysiedlono 157 osób, do żandarmów dołączyli cywilni Niemcy uzbrojeni w karabiny. Wysiedlenia przeprowadzono nocą, nakazując rodzinom natychmiast opuścić domy. Wypędzone z domów osoby zgrupowano w jednej zagrodzie i wywieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Golinie, a stamtąd razem z wysiedlonymi osobami z Ratynia do dystryktu lubelskiego w GG. Wysiedlonych 94 rolników ze wsi Pokoje zebrano na miejscowym placu i wywieziono samochodem ciężarowym do obozu w Łodzi, a stąd w wagonach towarowych razem z mieszkańcami Cienina Zabornego do dystryktów warszawskiego i krakowskiego w GG.

Ogółem w powiecie konińskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. objęto trzy miasta: Kleczew, Konin i Zagórów, z których wysiedlono 100 rodzin – około 400 osób. Mieszkania, warsztaty i sklepy wysiedlonych mieszkańców przejęli nasiedlani Niemcy. Wysiedleniami w powiecie konińskim objęto także 44 miejscowości wiejskie, z których usunięto 454 rodziny – 2282 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa Polaków zajmowali nasiedlani Niemcy.

W leżącym na Pojezierzu Kujawskim powiecie inowrocławskim, charakteryzującym się żyznymi glebami (czarnoziem), wysiedlenia dotknęły przede wszystkim ludność rolniczą. Przeprowadzała je cyklicznie miejscowa żandarmeria od stycznia do listopada 1940 r.

W styczniu wysiedlenia objęły mieszkańców gminy inowrocławskiej. Ze wsi Gorzany i Sielec wysiedlono 13 rodzin – 80 osób, które skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców we wsiach wokół Radziejowa. Wysiedlenia dotknęły także mieszkańców Inowrocławia, przeprowadzono je w listopadzie, wysiedlając 42 rodziny – 171 osób. Rodziny przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie do Generalnego Gubernatorstwa.

Kolejne wysiedlenia miały miejsce w marcu. Z miejscowości Witowo w gminie Bytoń wysiedlono 5 rodzin – 22 osoby[64]. Rodziny przewieziono do obozu w Łodzi. Po dokonanej rewizji i selekcji część wysiedlonych osób deportowano do pracy na roli w III Rzeszy. Gospodarstwa rolników zajęli nasiedlani Niemcy.

Największa fala wysiedleń przetoczyła się przez powiat inowrocławski w czerwcu, lipcu i listopadzie 1940 r. Objęła prawie wszystkie gminy powiatu.

W gminie Chełmce z miejscowości Chełmiczki, Kobylnica, Witowice, Złotowo i Chełmce w miesiącach letnich okupant wysiedlił 106 rodzin – 541 osób. Ze wsi Chełmce, Kobylnica i Witowice wysiedlono wszystkich mieszkańców – 470 osób. Wysiedlonych rolników z miejscowości Chełmce i Chełmiczki przewieziono do punktu zbornego w Gniewkowie, a stąd do dystryktu lubelskiego w GG. Rodziny wysiedlone z Kobylnicy, Witowic i Złotowa przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie do dystryktu lubelskiego w GG. Gospodarstwa Polaków zajęli nasiedlani Niemcy.

Masowe wysiedlenia w czerwcu i listopadzie 1940 r. przeprowadzono w gminie Radziejów. Z miasta Radziejowa wysiedlono w czerwcu 59 rodzin – 394 osoby. Mieszkania, warsztaty i sklepy wysiedlonych rodzin przekazano nasiedlonym Niemcom. Z miejscowości Bieganowo, Bronisław, Chronówek, Czołowo, Dębołęka, Płowki i Szóstka w gminie Radziejów okupant wysiedlił 45 rodzin – 225 osób. Rodziny wywieziono do obozu w Łodzi. Gospodarstwa wysiedlonych przekazano nasiedlanym Niemcom[65].

Po raz drugi do tych samych miejscowości żandarmeria weszła w listopadzie 1940 r. Z Radziejowa wysiedlono wówczas 10 rodzin – około 45 osób. Z Bieganowa, Bronisławia, Czołowa, Płowek i Szóstki zostały wysiedlone 64 rodziny – 308 osób. Listopadowymi wysiedleniami w gminie Radziejów objęto także wsie Rogitki i Zagórzyce, skąd wysiedlono 4 rodziny – około 20 osób. Wysiedlenia przeprowadzono w nocy, nakazując rodzinom natychmiast opuścić domy. Nie zezwolono zabrać ze sobą żadnych bagaży, nawet żywności. Jeden z mężczyzn, ojciec rodziny wysiedlonej z Szóstki, został zastrzelony za obronę własnego dziecka. Rodziny zostały przewiezione do punktu zbornego w Radziejowie, a następnie pociągiem towarowym do Generalnego Gubernatorstwa. W gospodarstwach Polaków osadzono Niemców z Wołynia.

Kolejną gminą, której mieszkańcy zostali dotknięci wysiedleniami przeprowadzonymi w czerwcu, była gmina Piotrków Kujawski. Z miejscowości Dalcewo, Gradowo, Jerzyce, Kaczewo, Lubsin, Rogalin, Sielanka, Szewce, Świątniki, Wąsewo, Wójcin i Zborowiec okupant wysiedlił 80 rodzin – 443 osoby. Rodziny przewieziono do obozu w Łodzi, a stąd do GG. Dziesięć rodzin wysiedlonych ze Świątnik oraz cztery rodziny wysiedlone z Jerzyc skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w tej samej gminie.

W czerwcu wysiedlenia przeprowadzono także w gminach Dobre, Kamieniec i Morzyczyn. Z miejscowości Byczyna, Dobre, Irena, Janina w gminie Dobre żandarmeria wysiedliła 36 rodzin – 187 osób. Rodziny, którym wolno było zabrać tylko trochę żywności, przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego we wsi Dobre, gdzie przebywały jeden dzień, a stamtąd samochodami ciężarowymi do obozu w Łodzi. Po dwutygodniowym pobycie i przeprowadzonej rewizji wysiedlonych wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa, w okolice Białej Podlaskiej.

W gminie Kamieniec wysiedlono wszystkich mieszkańców z miejscowości Czamanin, 128 rodzin – 763 osoby, a w gminie Morzyczyn z miejscowości Wójcin 5 rodzin – 26 osób. Rodziny także przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie do GG. W gospodarstwach Polaków osadzono przybyłych na te ziemie Niemców.

Masowe wysiedlenia w powiecie inowrocławskim przeprowadzono także w lipcu 1940 r. Objęto nimi gminy Sędzin i Kościelna Wieś. W gminie Sędzin wysiedlenia dotknęły mieszkańców wsi Byczyna, Ludwikowo, Krzywosądz, Markowo, Przysiek, Czołpin i Dęby. Z miejscowości tych wysiedlono 85 rodzin – 370 osób. Z miejscowości Krzywosądz wysiedlono wszystkich mieszkańców, 23 rodziny – 90 osób. Wysiedlenia przeprowadzała żandarmeria z Dobrego, która o godzinie 3 w nocy obstawiała wieś. Część wysiedlonych osób z Byczyny, Ludwikowa i Przysieka pozostawiono do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w gminie. Pozostałe rodziny wywieziono do obozu w Łodzi, a stamtąd do dystryktu lubelskiego w GG.

W gminie Kościelna Wieś wysiedlono 34 rodziny – 175 osób, mieszkańców wsi Bartłomiejowice, Bodzanówek, Kościelna Wieś, Leonowo, Pocierzyn, Sęczkowo i Zielińsk. Część rodzin z Pocierzyna pozostawiono do pracy na miejscu, w gospodarstwach, które przejęli nasiedlani Niemcy. Pozostałe rodziny przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie do dystryktu lubelskiego w GG.

W gminie Topólka wysiedlenia przeprowadzano cyklicznie. Do niektórych wsi żandarmeria wchodziła już w marcu, do innych w kwietniu, maju i czerwcu 1940 r. Dwie wsie zostały objęte wysiedleniami w sierpniu. W miesiącach tych z miejscowości Bielki, Borek, Czamaninek, Głuszynek, Miałkie, Paniewo, Rybiny i Świerczyn Kolonia wysiedlono 25 rodzin – 114 osób. Wysiedlenia przeprowadzała żandarmeria o godzinie 4 nad ranem. Rodzinom nie pozwolono zabrać ani ubrań, ani jedzenia. Wypędzeni z domów ludzie byli gnani do Świerczyna, gdzie w stodole jednego z gospodarstw okupant zorganizował punkt zborny. Ze Świerczyna wysiedlonych przewożono do obozu w Łodzi, gdzie przebywali przez siedem dni. Po dokonanej rewizji, w czasie której odebrano wszystkie wartościowsze rzeczy, zostali oni przewiezieni w zaryglowanych wagonach towarowych do dystryktu lubelskiego w GG. Podróż trwała kilka dni, podczas których rodziny nie dostawały nic do jedzenia, nie mogły nawet korzystać z toalet. Gospodarstwa Polaków przejmowali nasiedlani Niemcy. Gospodarstwo rodziny wysiedlonej z Czamaninka przyłączył do swego gospodarstwa miejscowy Niemiec.

Jesienią wysiedlono wszystkich mieszkańców, 52 rodziny – 271 osób, z gminnej miejscowości Jaksice; 20 rodzin – około 100 osób z gminnej miejscowości Gniewkowo oraz 3 rodziny – 17 osób z gminnej miejscowości Ośniszczewko.

W tym samym czasie wysiedlenia dotknęły mieszkańców gminy Marcinkowo. Z Jacewa, Modliborzyc i Turzan żandarmeria wysiedliła 64 rodziny – 261 osób, które przewieziono do dystryktu lubelskiego w GG. Rodziny zostały przewiezione do obozu w Łodzi, a następnie do dystryktu lubelskiego w GG.

Wysiedlenia przeprowadzono także w miejscowości Stary Radziejów w gminie Bytoń – 12 rodzin – 58 osób, w gminnej miejscowości Osięciny – 10 rodzin – 50 osób, w Nowym Dworze w gminie Bytoń – 8 rodzin – 38 osób, w gminnej miejscowości Boguszyce – 7 rodzin – 35 osób, w miejscowości Orle w gminie Czamanin – 4 rodziny – 18 osób. Część rodzin została skierowana do pracy na roli u nasiedlonych Niemców. Pozostałe rodziny wywieziono do obozu w Łodzi, gdzie po siedmiodniowym pobycie zostały przewiezione w wagonach towarowych do dystryktu lubelskiego w Generalnym Gubernatorstwie.

Ogółem w powiecie inowrocławskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. objęto dwa miasta, Radziejów i Inowrocław, z których wysiedlono 111 rodzin – 610 osób. Mieszkania, warsztaty i sklepy mieszkańców przejęli nasiedlani Niemcy. Wysiedleniami w powiecie inowrocławskim objęto także 69 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 833 rodziny – 4212 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa Polaków zajmowali nasiedlani Niemcy.

W powiecie mogileńskim, sąsiadującym od zachodu z powiatem inowrocławskim, charakteryzującym się także żyznymi glebami, wysiedlenia przeprowadzone w 1940 r. dotknęły wyłącznie ludność rolniczą. Przeprowadzono je głównie wiosną, od lutego do kwietnia.

W gminie Mogilno wysiedlenia dotknęły mieszkańców Huty Palędzkiej, Kopczyna, Padniewka, Parlina, Parlinka, Popielar, Przyjmy, Sadowca, Sędowa, Sucharzewa, Szerzaw i Wylatowa. Z miejscowości tych zostały wysiedlone 62 rodziny – 267 osób. Część rodzin skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie mogileńskim. Część została przewieziona do Mogilna, a stamtąd do Generalnego Gubernatorstwa. Gospodarstwa Polaków zajęli nasiedlani Niemcy.

W gminie Trzemeszno wysiedlono 56 rodzin – 221 osób z miejscowości Bieślin, Duszno, Grabowo, Kozłówko, Kruchowo, Ławki, Miaty, Mijanowo, Ochodza, Rudki, Wymysłowo i Zieleń. Rodziny skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie mogileńskim oraz wywieziono do dystryktu krakowskiego w GG. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin, niektóre liczące po kilkadziesiąt hektarów, przejmowali nasiedlani Niemcy.

W gminie Orchowo ze wsi Bielsko, Gałczynek, Linowiec, Myślątkowo, Ostrówek, Podbielsko, Różanna i Szydłowiec okupant wysiedlił 45 rodzin – 186 osób. Rodziny zostały skierowane do pracy u nasiedlonych Niemców. Kilkanaście rodzin wywieziono do dystryktu warszawskiego w GG. Gospodarstwa Polaków zajmowali nasiedlani, a także miejscowi Niemcy. Gospodarstwa o wielkości 30 i 34 ha dwóch rodzin wysiedlonych z Myślątkowa objął miejscowy Niemiec Schindler. Podobnie gospodarstwa sześciu polskich rodzin wysiedlonych ze wsi Różanna i Szydłowiec o łącznym areale 159 ha przejęli miejscowi Niemcy Hasenfus i Kurt Mayer[66].

W pozostałych gminach powiatu mogileńskiego wysiedleniami objęto pojedyncze wsie. W gminie Gębice z miejscowości Łosośniki i Procyń, z gospodarstw o łącznym areale 126 i 377 ha, wysiedlono 21 rodzin – około 105 osób[67]. Rodziny z Łosośnik – 13 rodzin – skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie lub deportowano na roboty do III Rzeszy. Osiem rodzin wysiedlonych z Procynia wywieziono do dystryktu warszawskiego w GG.

Z miejscowości Mierucin w gminie Pakość z gospodarstw liczących po 25 ha wysiedlono 2 rodziny, natomiast z Ostrowa i Wójcina w gminie Strzelno z mniejszych gospodarstw wysiedlono 33 rodziny. Gospodarstwa przed osadzeniem w nich Niemców scalono w gospodarstwa większe. W tym samym czasie wysiedlono także 3 rodziny z Włostowa w gminie Wronowy oraz 2 rodziny ze Słaboszewa w gminie Mokre i 1 rodzinę z gminnej miejscowości Markowice. Łącznie wysiedlono około 215 osób. Dwa gospodarstwa o wielkości 12 i 30 ha rodzin wysiedlonych ze Słaboszewa przyłączył do swojego miejscowy Niemiec Erwin Henschel, a gospodarstwo rodziny wysiedlonej z Markowic zajął Niemiec Erbert Schulz, przybyły z okolic Torunia[68]. Rodziny skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiatach mogileńskim i inowrocławskim oraz wywieziono do dystryktu warszawskiego w GG.

Ogółem w powiecie mogileńskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. objęto 40 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 225 rodzin – około 994 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa Polaków zajmowali nasiedlani Niemcy.

Wysiedlenia w powiecie żnińskim, przeprowadzone w 1940 r., dotknęły mieszkańców miast Żnina i Janowca oraz mieszkańców prowincji w ośmiu gminach.

Ze Żnina w sierpniu 1940 r. policja ochronna wysiedliła 55 rodzin – 157 osób. Wysiedlono głównie rodziny rzemieślników i rękodzielników oraz właścicieli większych i zadbanych mieszkań, które przekazano nasiedlanym Niemcom bałtyckim. Rodziny przewieziono do Generalnego Gubernatorstwa.

W gminie Żnin wysiedlenia dotknęły właścicieli gospodarstw rolnych w 18 wsiach. Z miejscowości Białożewin, Bożejewice, Bożejewiczki, Brzyskorzystew, Głębowo, Gogółkowo, Jadowniki Bielskie, Jadowniki Rycerskie, Jaroszewo, Kierzkowo, Murczyn, Murczynek, Podgórzyn, Redczyce, Sarbinowo, Sulinowo, Wenecja i Wójcin żandarmeria, która wchodziła do wsi w godzinach między 3 a 4 w nocy, wysiedliła 171 rodzin – 707 osób. Większość wysiedlonych rodzin, 134 rodziny, zostały wywiezione w wagonach towarowych do dystryktu warszawskiego w GG. Natomiast 37 rodzin skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców na terenie powiatu żnińskiego. Gospodarstwa Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom.

W gminie Janowiec z miejscowości Brudzyn, Gącz, Janowiec, Laskowo, Posługowo, Wybranowo, Zrazim i Żernik wysiedlono 74 rodziny – 322 osoby. Większość, 58 rodzin, wywieziono w wagonach towarowych do dystryktów warszawskiego i lubelskiego w GG. Szesnaście rodzin skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie żnińskim. Mieszkania, warsztaty i sklepy 25 rodzin – około 115 osób, które zostały wysiedlone z Janowca, przekazano nasiedlonym Niemcom bałtyckim. W gospodarstwach 49 rodzin rolniczych osadzono Niemców wołyńskich.

W gminie Gąsawa wysiedlenia dotknęły rolników ze wsi Biskupin, Gąsawa, Ryszewko i Szelejewo. Z miejscowości tych wysiedlono 21 rodzin – około 110 osób, właścicieli większych i zadbanych gospodarstw. Rodziny zostały wywiezione do GG.

W gminie Świątkowo wysiedlenia dotknęły 47 rodzin rolniczych – 206 osób z Piotrkowa, Świątkowa i Ustaszewa. W gminie Rogowo wysiedlono 10 rodzin – 48 osób z miejscowości Izdebno i Skórki, a z miejscowości gminnej Gorzyce 6 rodzin – 30 osób. Rodziny wywieziono do obozu w Łodzi, a następnie do dystryktu lubelskiego w GG. Gospodarstwa wysiedlonych zajęli nasiedlani Niemcy.

W gminie Gościeszyn z miejscowości Budzisław i Cegielnia zostały wysiedlone 34 rodziny rolników – około 140 osób. Wysiedlone osoby skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców. Wysiedlenia zostały przeprowadzone także w gminie Laski Wielkie. Z miejscowości Chomiąża, Laski Wielkie i Pniewy wysiedlono 19 rodzin – 88 osób, które zostały wywiezione do dystryktu krakowskiego w GG. Ich gospodarstwa zajęli nasiedlani Niemcy.

Ogółem w powiecie żnińskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. objęto dwa miasta, Żnin i Janowiec, z których wysiedlono 80 rodzin – 272 osoby. Mieszkania, warsztaty i sklepy mieszkańców przejęli nasiedlani Niemcy. Wysiedleniami w powiecie żnińskim objęto także 40 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 357 rodzin – 1651 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa Polaków zajęli nasiedlani Niemcy.

W powiecie szubińskim najbardziej masowe wysiedlenia dotknęły ludność Szubina. W styczniu 1940 r. z miasta wysiedlono 780 osób – około 180 rodzin, właścicieli mieszkań, warsztatów i sklepów, które po wypędzeniu Polaków zostały przekazane Niemcom bałtyckim[69].

Kolejne akcje wysiedleńcze w powiecie miały miejsce od lipca do listopada 1940 r. W lipcu wysiedlono 25 osób – około 5 rodzin z miejscowości Wolice w gminie Barcin. Wysiedlone osoby przewieziono do przejściowego obozu przesiedleńczego w Łodzi.

W sierpniu wysiedlenia dotknęły mieszkańców Kcyni, Łabiszyna i Szubina, z których wysiedlono 55 rodzin – 224 osoby, rzemieślników i rękodzielników. Mieszkania, warsztaty i sklepy Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom bałtyckim[70].

Również w sierpniu żandarmeria wysiedliła 6 rodzin rolniczych – 27 osób ze wsi Mycielewo i Zalesie w gminie Królikowo. Trzy rodziny wysiedlone z Mycielewa zostały skierowane do pracy na roli u nasiedlonych Niemców, a rodziny wysiedlone z Zalesia wywieziono do dystryktu warszawskiego w GG. Ponowne wysiedlenia w gminie Królikowo żandarmeria i SS przeprowadziły w październiku 1940 r., wysiedlając 65 osób – około 13 rodzin rolniczych. Gospodarstwa rolników przekazano nasiedlonym Niemcom.

W listopadzie wysiedlenia dotknęły właścicieli gospodarstw położonych wokół Barcina, skąd wysiedlono 13 rodzin – 56 osób, oraz Jarużyna i Tura w gminie Samoklęski, skąd wysiedlono 6 rodzin – 34 osoby. Rodziny zostały wywiezione do dystryktu krakowskiego w GG. Kilka osób skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców. Gospodarstwa Polaków przejęli nasiedlani Niemcy.

Ogółem w powiecie szubińskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. objęto trzy miasta: Kcynię, Łabiszyn i Szubin, z których wysiedlono 236 rodzin – 1004 osoby. Mieszkania, warsztaty i sklepy mieszkańców przejęli nasiedlani Niemcy. Wysiedleniami w powiecie szubińskim objęto także pięć miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 43 rodziny – 207 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa Polaków zajęli nasiedlani Niemcy.

Wysiedlenia w powiecie wągrowieckim, najdalej wysuniętym na zachód w rejencji inowrocławskiej, przeprowadzano cyklicznie w różnych miesiącach 1940 r.

Wysiedlenia przeprowadzone w styczniu dotknęły mieszkańców Wągrowca. Żandarmeria i policja ochronna wysiedliły z miasta 2500 mieszkańców – około 500 rodzin. Wysiedlono rodziny, których członkowie należeli do związków politycznych i społecznych, rodziny Polaków przybyłe do Wągrowca po 1920 r. oraz rodziny posiadające większe i dobrze utrzymane mieszkania, które przekazywano Niemcom bałtyckim. Wysiedlone osoby przewieziono na dworzec kolejowy, a następnie w wagonach towarowych do Generalnego Gubernatorstwa.

W gminie Wągrowiec wysiedlenia przeprowadzone w lutym, marcu i sierpniu 1940 r. dotknęły mieszkańców Grylewa, Długiej Wsi i Ochodzy. Z miejscowości tych wysiedlono 45 rodzin – 235 osób. Z Grylewa wysiedlono wszystkich mieszkańców – 169 osób. Rodziny wysiedlone w lutym i marcu z Grylewa i Długiej Wsi zostały skierowane do pracy na roli u nasiedlonych Niemców na terenie gminy. Trzy rodziny wysiedlone w sierpniu z Ochodzy przewieziono wozami konnymi na dworzec w Wągrowcu, a stąd do dystryktu lubelskiego w GG. Te same wozy zabrały z Wągrowca przybyłych Niemców, którzy zostali osadzeni w gospodarstwach wysiedlonych Polaków.

W gminie Gołańcz z miejscowości Morakowo, Panigródz, Chojna, Grabowo, Krzyżanki, Laskownica i Rybowo wysiedlono 106 rodzin – 565 osób. Z Markowa i Panigródza wysiedlono wszystkich mieszkańców – 248 osób. Wysiedlenia przeprowadzała żandarmeria, która wchodziła do wsi o godzinie 4 nad ranem. Rodziny przewożono wozami konnymi do punktu zbornego w Wągrowcu. Rodziny wysiedlone z Laskownicy i Morakowa oraz część rodzin z Panigródza i Rybowa, łącznie 52 rodziny, wywieziono w wagonach towarowych do dystryktu lubelskiego w GG. Pozostałe 54 rodziny zostały skierowane do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiatach wągrowieckim i chodzieskim. W gospodarstwach Polaków osadzono nasiedlonych Niemców.

W gminie Damasławek ofiarami wysiedleń przeprowadzonych w maju, lipcu i sierpniu byli rolnicy z Damasławka, Międzylesia, Niemczyna, Piotrkowic, Turzy i Wiśniewka. Z miejscowości tych żandarmeria wysiedliła 26 rodzin – 116 osób. Wysiedlenia przeprowadzano nocą. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Damasławku, a następnie samochodami ciężarowymi do obozu w Łodzi. Po dwutygodniowym pobycie wysiedlonych wywieziono do dystryktu lubelskiego w GG. Rodziny wysiedlone z Piotrkowic, 9 rodzin, skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie wągrowieckim.

W gminie Mieścisko wysiedlenia przeprowadzone w kwietniu i grudniu objęły mieszkańców Gołaszewa, Gorzewa, Mirkowic i Zbietki. Z miejscowości tych wysiedlono 21 rodzin – 64 osoby. Rodziny, którym nakazano opuszczenie domów w ciągu 5 minut, zostały skierowane do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie wągrowieckim.

Wysiedlenia przeprowadzono także w Komasinie i Sołążynie w gminie Wapno, skąd wysiedlono 30 rodzin – 153 osoby; we wsiach Kakulin i Łosiniec w gminie Skoki, skąd wysiedlono 14 rodzin – 69 osób; w Jabłkowie i Popowie Kościelnym w gminie Popowo Kościelne, skąd wysiedlono 12 rodzin – 68 osób, oraz w gminnej miejscowości Łękno, skąd wysiedlono 5 rodzin – 22 osoby. Rodziny wysiedlone z Łękna, Łosińca i Sołążyna oraz część rodzin wysiedlonych z Kakulina, łącznie 39 rodzin, wywieziono do dystryktu lubelskiego w GG. Pozostałe rodziny skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie wągrowieckim.

Ogółem w powiecie wągrowieckim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. objęto jedno miasto Wągrowiec, z którego wysiedlono 2500 mieszkańców – około 500 rodzin. Warsztaty, sklepy i mieszkania wysiedlonych osób przejęli nasiedlani Niemcy. Wysiedleniami w powiecie wągrowieckim objęto także 27 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 249 rodzin – 1292 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa Polaków zajęli nasiedlani Niemcy.

Wysiedlenia przeprowadzone w 1940 r. w powiecie gnieźnieńskim objęły, podobnie jak w pozostałych powiatach rejencji inowrocławskiej, głównie ludność wiejską. Wyjątek stanowiło Kłecko, z którego w lutym okupant wysiedlił 7 rodzin – 36 osób. Rodziny przewieziono wozem konnym do obozu w Gnieźnie, a następnie koleją do dystryktu krakowskiego w GG. W gminie Kłecko natomiast wysiedlenia zostały przeprowadzone jesienią, od września do listopada 1940 r. Z miejscowości Bielawy, Dębnica, Kamieniec, Sulin i Wilkowyja wysiedlono 38 rodzin – 235 osób. Z Bielaw wysiedlono wszystkich mieszkańców, 103 osoby. Wysiedlenia przeprowadzała żandarmeria o godzinie 4 nad ranem, zezwalając wyrzucanym z domów ludziom zabrać jedynie żywność. Rodziny przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie do Generalnego Gubernatorstwa. Podczas transportu zmarło na zapalenie płuc dwunastoletnie dziecko rodziny wysiedlonej z Wilkowyi oraz trzy dorosłe osoby wysiedlone z Bielaw.

W gminie Kiszkowo wysiedleniami przeprowadzanymi jesienią 1940 r. objęto część tych samych wsi, w których odbyły się masowe wysiedlenia w 1939 r., wysiedlając po kilka rodzin z każdej miejscowości. Z Kiszkowa, Łagiewnik i Łagiewnik Kościelnych, Rybna i Woli Łagiewnickiej żandarmeria wysiedliła 16 rodzin – 74 osoby, a 18 rodzin – 94 osoby wysiedlono ze Skrzetuszewa, miejscowości, która nie była dotknięta wysiedleniami w 1939 r. Wysiedlenia przeprowadzano od godzinie 4 nad ranem, dając rodzinom 15 minut na opuszczenie gospodarstwa i zezwalając na zabranie ze sobą rzeczy osobistych. Rodziny zebrano w punkcie zbornym w Kiszkowie i przewieziono do obozu w Łodzi, gdzie podczas rewizji odebrano ludziom pieniądze, biżuterię i zegarki. Po przeprowadzonej selekcji większość rodzin została wywieziona do dystryktu lubelskiego w GG. Część młodych ludzi skierowano natomiast do pracy u nasiedlonych Niemców w powiatach gnieźnieńskim i mogileńskim. Gospodarstwa o wielkości od 16 do 32 ha oraz kuźnię i oberżę przejęli miejscowi i nasiedlani Niemcy.

Kolejne wysiedlenia przeprowadzone w powiecie gnieźnieńskim objęły mieszkańców gmin: Czerniejewo, Skiereszewo, Jankowo Dolne, Łubowo, Niechanowo, Witkowo, Sławno, Mieleszyn i Powidz.

W gminie Skiereszewo z miejscowości Braciszewo, Dalki, Mączniki, Mnichowo, Napoleonowo, Pustachowa, Pyszczynek i Skiereszewo wysiedlono 68 rodzin – 367 osób. Wysiedlenia przeprowadzała żandarmeria od stycznia do kwietnia oraz we wrześniu i październiku 1940 r. Rodziny wysiedlone w pierwszych miesiącach 1940 r. były wywożone wozami konnymi do obozu w Gnieźnie, a następnie kierowane do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie gnieźnieńskim lub wywożone do Generalnego Gubernatorstwa. Rodziny wysiedlone jesienią przewożono do obozu w Łodzi i stamtąd wywożono do GG lub kierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie. Gospodarstwa Polaków, przeciętnie o wielkości 19–20 ha, przejmowali miejscowi i nasiedlani Niemcy.

W gminie Powidz z inicjatywy miejscowych Niemców w styczniu i marcu 1940 r. wysiedlono 3 rodziny – 14 osób z miejscowości Anastazewo i Przybrodzin. Dwie rodziny wysiedlone z Anastazewa przewieziono wozem konnym do obozu w Gnieźnie, a następnie pociągiem towarowym do dystryktu krakowskiego w GG. Rodzinę wysiedloną z Przybrodzina skierowano do pracy w gospodarstwie Niemca. Gospodarstwa Polaków przyłączyli do swoich Niemcy, z których inicjatywy wysiedlono polskie rodziny. W Anastazewie był to sołtys Trepel[71].

W gminie Witkowo żandarmeria przeprowadziła wysiedlenia również w lutym i marcu. W miesiącach tych z miejscowości Dębina, Malenin, Małachowo Kępe, Małachowo Wierzbiczany i Witkówka wysiedlono 30 rodzin – 133 osoby. Wypędzone z domów rodziny, którym zezwolono zabrać odzież i wyżywienie na trzy dni, przewieziono wozami konnymi do obozu w Gnieźnie, a następnie koleją w wagonach towarowych do dystryktów warszawskiego i krakowskiego w GG. Gospodarstwa Polaków przejęli nasiedlani Niemcy.

W gminie Niechanowo wysiedlenia przeprowadzone w styczniu, lutym i sierpniu dotknęły mieszkańców Drachowa, Goczałkowa, Kędzierzyna i Nowej Wsi. Z miejscowości tych w ciągu trzech miesięcy wysiedlono 41 rodzin – 186 osób. Do Goczałkowa i Kędzierzyna żandarmeria wchodziła dwukrotnie, w lutym i w sierpniu. Rodziny wysiedlone w lutym, 27 rodzin, wywieziono wozami konnymi do obozu w Gnieźnie, a następnie w wagonach towarowych do GG. Z kolei 12 rodzin wysiedlonych w sierpniu z Nowej Wsi i 2 rodziny wysiedlone z Goczałkowa i Kędzierzyna przewieziono wozami konnymi na stację w Czerniejewie i stamtąd w wagonach towarowych do dystryktu lubelskiego w GG.

W gminie Czerniejewo wysiedlenia przeprowadzono w sierpniu 1940 r. Z miejscowości Goraniec, Jarząbkowo, Karsewo, Kosowo, Nidom i Szczytniki Czerniejewskie wysiedlono 122 rodziny – 573 osoby. Z Gorańca, Karsewa i Szczytnik Czerniejewskich wysiedlono wszystkich mieszkańców, 58 rodzin – 297 osób. Wysiedleń dokonywała żandarmeria, wchodząc do wsi o godzinie 5 rano i dając wypędzanym ludziom 15 minut na opuszczenie gospodarstwa. W Szczytnikach do żandarmerii przyłączyli się także miejscowi Niemcy. Wyrzucone rodziny, którym zezwolono zabrać trochę żywności i ubranie, przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Czerniejewie, a stamtąd do obozu w Łodzi. Po tygodniowym pobycie zostały wywiezione do dystryktu warszawskiego w GG. Dziesięć rodzin skierowano do pracy w gospodarstwach przejętych przez nasiedlonych Niemców.

W gminie Łubowo wysiedlenia dotknęły mieszkańców Myślęcin, Przyborowa, Rzegnowa, Siemianowa, Strychowa i Woźnik. Z miejscowości tych w marcu, wrześniu i październiku wysiedlono 51 rodzin – 223 osoby. Do obozu w Gnieźnie lub Generalnego Gubernatorstwa w marcu wywieziono 19 wysiedlonych rodzin. Rodziny wysiedlone jesienią były przewożone samochodami ciężarowymi do obozu w Łodzi, a następnie koleją do GG. Gospodarstwa Polaków przeznaczono dla nasiedlanych Niemców.

W gminie Jankowo Dolne wysiedlenia przeprowadzano cyklicznie od wczesnej wiosny do jesieni 1940 r. Ofiarami wysiedleń byli mieszkańcy Jankowa Dolnego, Kaliny, Lulkowa, Osińca, Strzyżewa Kościelnego, Strzyżewa Paczkowego oraz Szczytnik Duchownych. Z miejscowości tych żandarmeria, do której w Szczytnikach przyłączyli się miejscowi Niemcy, wysiedliła 58 rodzin – 248 osób. Część rodzin wywieziono do dystryktów lubelskiego i krakowskiego w GG. Kilka rodzin skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców. Gospodarstwa Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom. Gospodarstwa trzech rodzin wysiedlonych ze Szczytnik Duchownych objął miejscowy Niemiec Achter[72].

Ofiarami wysiedleń przeprowadzanych cyklicznie w powiecie gnieźnieńskim w 1940 r. byli także rolnicy w gminach Łubowo, Mieleszyn i Sławno. W gminie Sławno z miejscowości Myszki, Sławno, Ujazd i Zakrzewo wysiedlono 30 rodzin – 127 osób. Wysiedlenia przeprowadzano o godzinie 4 w nocy, dając wypędzanym rodzinom 30 minut na opuszczenie gospodarstwa i zezwalając zabrać jedynie żywność. Wyrzucone rodziny przewożono wozami konnymi do Rybna, gdzie utworzono punkt zborny, a stąd pociągiem do obozu w Łodzi. Po 14 dniach pobytu i przeprowadzonej rewizji wysiedlone osoby wywieziono do dystryktu lubelskiego w GG.

W gminie Mieleszyn wysiedleniami objęto mieszkańców wsi Karniszewo i Sokolniki. Jesienią żandarmeria wysiedliła z tych miejscowości 17 rodzin – 80 osób. Wysiedlenia przeprowadzono w nocy, dając wypędzonym ludziom 10 minut na opuszczenie gospodarstwa. Rodziny wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa, a ich gospodarstwa przejęli nasiedlani Niemcy.

Ogółem w powiecie gnieźnieńskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. objęto jedno miasto Kłecko, z którego wysiedlono 7 rodzin – 36 osób oraz 56 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 492 rodziny – 2351 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa kilkunastu polskich rodzin przyłączyli do swoich miejscowi Niemcy. Kilkaset gospodarstw wysiedlonych rodzin rolniczych władze okupacyjne przekazały nasiedlonym Niemcom, przeważnie wołyńskim.

Realizując wysiedleńczy plan przejściowy i drugi plan krótkofalowy w rejencji inowrocławskiej, okupant w 12 powiatach objął wysiedleniami 27 miast i 691 wsi. Z miejscowości tych wysiedlono co najmniej 2727 rodzin miejskich – 11 375 osób oraz co najmniej 6275 rodzin rolniczych – 36 906 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa te wraz z zabudowaniami oraz warsztaty, sklepy, domy i mieszkania wydziedziczonych i wysiedlonych Polaków zostały przekazane przez władze okupacyjne nasiedlanym Niemcom. Część gospodarstw polskich rodzin przyłączyli do swoich gospodarstw, powiększając je, miejscowi Niemcy.

REJENCJA ŁÓDZKA

W rejencji łódzkiej wysiedlenia przeprowadzone w 1940 r. objęły także wszystkie powiaty wchodzące w skład rejencji. Z czterech powiatów, które nie były objęte akcją wysiedleńczą w 1939 r., z wyjątkiem dwóch miast, wysiedlenia w 1940 r. przybrały masowy charakter przede wszystkim w powiatach łęczyckim i wieluńskim.

W powiecie łęczyckim wysiedlenia dotknęły mieszkańców wszystkich 18 gmin oraz trzech miast: Łęczycy, Ozorkowa i Poddębic. Z miast tych w lipcu wysiedlono 26 rodzin – 139 osób, głównie właścicieli sklepów. W Łęczycy i Ozorkowie akcję wysiedleńczą kontynuowano w następnych miesiącach, wysiedlając 700 osób – około 175 rodzin, właścicieli warsztatów, domów i dużych mieszkań. Wysiedlone rodziny przewożono ciężarówkami do Ozorkowa, gdzie w sali kinowej utworzono punkt zborny. Tam dokonywano selekcji, w wyniku której osoby młode deportowano na roboty przymusowe do III Rzeszy, osoby starsze i dzieci natomiast wywożono do Generalnego Gubernatorstwa. Mieszkania, domy, warsztaty i sklepy Polaków przekazano nasiedlanym Niemcom bałtyckim[73].

Wysiedlenia mieszkańców gmin przeprowadzano cyklicznie przez cały rok. W gminie Błonie z miejscowości Błonie, Borów, Chorki, Łęka, Mikołajew i Zawada w kwietniu i lipcu żandarmeria, która wchodziła do wsi o godzinie 3 w nocy, wysiedliła 246 osób – około 52 rodzin. Większość rodzin przewieziono do obozów w Łodzi przy ulicach Kopernika i Łąkowej, a stąd do dystryktu lubelskiego w GG. Część deportowano na roboty do III Rzeszy oraz na tereny okupowane przez III Rzeszę. Kilka rodzin wysiedlonych z Mikołajewa skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców. W gospodarstwach Polaków osadzono Niemców wołyńskich.

W gminie Tum wysiedleniami objęto wszystkie 14 miejscowości należące do gminy. Przeprowadzono je w pierwszym półroczu 1940 r., od stycznia do kwietnia. Żandarmeria wchodziła do poszczególnych wsi kilkakrotnie, przeważnie o godzinie 3 nad ranem, obstawiając gospodarstwa rodzin przewidzianych do wysiedlenia. Łącznie z miejscowości Ambrożew, Bogdańczew, Bryski, Góra św. Małgorzaty, Karsznice, Kosin, Marynki, Orszewice, Podgórzyce, Rogulice, Sługi, Tum, Witaszewice i Zagaj okupant wysiedlił 1030 osób – około 206 rodzin. Rodziny wysiedlone z Ambrożewa, Bogdańczewa, Kosina, Podgórzyc, Rogulic i Sług oraz część rodzin wysiedlonych z Brysek, Marynek i Tumu skierowano do pracy w powiecie, w gospodarstwach, które przejęli nasiedlani Niemcy. Rodziny wysiedlone z Góry św. Małgorzaty, Karsznic, Orszewic, Witaszewic oraz część rodzin z Brysek, Marynek, Rogulic i Tumu deportowano do pracy przymusowej w III Rzeszy i na ziemie okupowane przez Rzeszę. Do Generalnego Gubernatorstwa wywieziono rodziny wysiedlone z Zagaja. Gospodarstwa rolników przekazano nasiedlonym Niemcom wołyńskim.

W gminie Tkaczew od stycznia do lipca z miejscowości Solca Mała, Solca Wielka i Śliwniki wysiedlono 205 osób – około 40 rodzin. Wysiedleń dokonywała żandarmeria, do której w Śliwnikach dołączyli cywilni Niemcy z bronią w ręku. Wypędzone z domów rodziny były kierowane do pracy w powiecie, w gospodarstwach nasiedlonych Niemców, oraz deportowane do robót przymusowych w III Rzeszy. Część osób wywieziono w wagonach towarowych do dystryktu lubelskiego w GG.

W gminie Grabów wysiedlenia dotknęły mieszkańców 12 miejscowości. Przeprowadzono je wiosną, od lutego do maja, oraz jesienią, we wrześniu, w październiku i grudniu. Wiosną żandarmeria weszła o godzinie 3 nad ranem do Besiekier, Beska Starego, Bowętów, Goszczędza, Grabowa Osady, Grabowa Parceli, Leszna, Piasków, z których wysiedliła 896 osób – około 179 rodzin. Jesienią natomiast wysiedlono 267 osób – około 53 rodzin z Białej Góry, Brudzenia, Budek i Byszewa. Z Goszczędzy wysiedlono wszystkich mieszkańców wsi, 201 osób. Część rodzin, 85 rodzin, skierowano do pracy w powiecie u nasiedlonych Niemców. Pozostałe osoby wywieziono do obozu w Łodzi, a następnie do dystryktów krakowskiego i lubelskiego w GG, lub deportowano na roboty przymusowe w III Rzeszy.

W gminie Nowy Gaj wysiedleniami w kwietniu objęto miejscowości Balków, Moraków i Nowy Gaj, mieszkańców Czernikowa natomiast wysiedlono we wrześniu. Łącznie z tych czterech wsi żandarmeria, która otaczała i wchodziła do wsi już o godzinie 2 w nocy, wysiedliła 621 osób – około 124 rodzin. Z Morakowa i Nowego Gaju wysiedlono wszystkich mieszkańców wsi. Wyrzucone rodziny wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa oraz deportowano na roboty przymusowe w III Rzeszy.

W gminie Daszyna w maju, czerwcu i wrześniu wysiedlono 110 osób – około 23 rodziny z miejscowości Jarochów, Krężelewice, Sławoszew i Żelazna Stara. Wysiedlone rodziny przewożono wozami konnymi do punktu zbornego, który zorganizowano w budynku kościelnym w Topoli Królewskiej, a stąd do Generalnego Gubernatorstwa. Część osób wysiedlonych ze Sławoszewa i Żelaznej Starej deportowano na roboty przymusowe do III Rzeszy i na tereny okupowane przez Rzeszę.

W gminie Witonia z miejscowości Józinki, Romartów, Wargawa, Węglewice, Węglewice Kolonia i Witonia wysiedlono 1128 osób – około 225 rodzin. Z miejscowości Wargawa wysiedlono wszystkich mieszkańców, 151 osób. Wysiedleń dokonywała żandarmeria oraz miejscowi Niemcy cywilni, którzy z bronią w ręku obstawiali wieś o godzinie 3 w nocy. Wyrzucone rodziny były kierowane do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w okolicznych wsiach lub deportowane na roboty przymusowe do III Rzeszy, a także wywożone do Generalnego Gubernatorstwa.

W gminie Mazew wysiedlono 666 osób – około 130 rodzin rolniczych z miejscowości Drzykozy, Gąsiorów, Jarochów, Kotków, Łubno, Mazew Kolonia oraz Rzędków. Wysiedleń dokonywała, podobnie jak w innych gminach powiatu, żandarmeria. Rodziny wywieziono do GG lub deportowano na roboty przymusowe do Rzeszy, część skierowano do pracy w powiecie, w gospodarstwach nasiedlonych Niemców.

Masowe wysiedlenia zostały przeprowadzone także w gminach Topola Kątowa i Topola Królewska.

W gminie Topola Kątowa wysiedlenia dotknęły mieszkańców Krzepocina, Lubienia, Skromnicy i Topoli Kątowej, skąd wysiedlono 92 rodziny – 523 osoby. Wysiedleń dokonywała żandarmeria oraz uzbrojeni Niemcy w cywilu, którzy o godzinie 3 w nocy wchodzili do wsi i otaczali gospodarstwa polskich rodzin wyznaczonych do wysiedlenia. Wypędzonych z domów ludzi przewożono wozami konnymi do punktów zbornych w Leźnicy Wielkiej i Wilczkowicach, a stamtąd samochodami ciężarowymi do obozu w Łodzi. Po dokonanej selekcji 56 rodzin zostało wywiezionych do Generalnego Gubernatorstwa, 50 rodzin skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie, 4 rodziny natomiast deportowano na roboty do III Rzeszy.

Z miejscowości Chrząstówek, Dobrogosty, Kozuby, Prądzew, Upale w gminie Topola Kątowa oraz Topola Królewska i Topola Szlachecka w gminie Topola Królewska żandarmeria wysiedliła łącznie 387 osób – około 76 rodzin. Z Chrząstówka, Kozub oraz Topoli Królewskiej i Topoli Szlacheckiej wysiedlono wszystkich mieszkańców, 335 osób. Blisko połowę wysiedlonych, 166 osób, wywieziono w wagonach towarowych do GG. Pozostałych wysiedlonych, 169 osoby, deportowano na roboty przymusowe do III Rzeszy.

W gminach Leśmierz, Piątek i Sobótka wysiedlenia dotknęły mieszkańców Dzierzbiętowa i Parzyc w gminie Leśmierz, Piątku i Pokrzywnicy w gminie Piątek oraz Jastrzębia, Sobótki Nowej, Sobótki Starej, Sobótki Kolonii w gminie Sobótka. Z miejscowości tych żandarmeria, do której w gminie Piątek przyłączyli się cywilni Niemcy z bronią w ręku, wysiedliła w nocy 434 osoby – około 86 rodzin. Z Sobótki Kolonii wysiedlono wszystkich mieszkańców, 92 osoby. Wysiedlone osoby wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa lub deportowano na roboty do III Rzeszy. Do pracy na roli w powiecie skierowano 56 osób. Gospodarstwa wysiedlonych przekazano Niemcom wołyńskim.

Wysiedleniami w 1940 r. objęto także gminy Witonię i Dalików. Z miejscowości Dalików i Woźniki w gminie Dalików żandarmeria, która weszła do wsi o godzinie 3 w nocy, wysiedliła 22 rodziny – 112 osób, wszystkich mieszkańców miejscowości Woźniki, oraz 3 rodziny – 12 osób z Dalikowa. Wysiedlone rodziny przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie do dystryktu warszawskiego w GG. Gospodarstwa polskich rodzin przejęli Niemcy wołyńscy.

W gminie Poddębice wysiedleniami objęto mieszkańców wsi Góra Bałdrzychowska i Praga. Z Góry Bałdrzychowskiej wysiedlono 13 rodzin – 71 osób. Wyrzucone rodziny przewieziono do obozu w Łodzi, gdzie zmarła jedna osoba, a stamtąd do Generalnego Gubernatorstwa. Z miejscowości Praga wysiedlono 1 rodzinę – 5 osób, która miała najlepsze gospodarstwo w wiosce.

Ogółem w powiecie łęczyckim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. objęto trzy miasta: Łęczycę, Ozorków i Poddębice, z których wysiedlono 201 rodzin – 839 osób, właścicieli sklepów, warsztatów, domów i dużych mieszkań, które przekazano nasiedlanym Niemcom bałtyckim. Wysiedleniami objęto także 80 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 1335 rodzin – 6713 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa polskich rodzin władze okupacyjne przekazały nasiedlonym Niemcom wołyńskim.

W powiecie wieluńskim wysiedlenia dotknęły mieszkańców Wielunia oraz mieszkańców 18 gmin. Zostały przeprowadzone głównie czerwcu i lipcu 1940 r. W pozostałych miesiącach przeprowadzono je w jeszcze czterech gminach.

W czerwcu żandarmeria dokonała wysiedleń z Wielunia 50 rodzin – około 200 osób, właścicieli willi. Wysiedlanym rodzinom dano 30 minut na opuszczenie domu, a następnie przewieziono do punktu zbornego w Wieluniu Dąbrowie. Opróżnione domy przeznaczono na siedziby urzędów, kilka zajęli przybyli do Wielunia urzędnicy niemieccy[74].

W tym samym czasie w poszczególnych gminach wysiedlano właścicieli gospodarstw rolnych, które zajmowali przybyli z Wołynia osadnicy niemieccy.

W gminie Naramice z miejscowości Naramice, Śmiecheń, Wiktorów i Zabłocie żandarmeria wysiedliła 245 osób – około 42 rodziny. Z Wiktorowa wysiedlono wszystkich mieszkańców, 113 osób. Wysiedleń dokonano w ciągu jednej nocy, dając rodzinom 15 minut na opuszczenie gospodarstwa. Wypędzonym wolno było zabrać żywność i ubranie. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Wieluniu Dąbrowie przy dworcu kolejowym, a następnie koleją do obozu w Łodzi. Po trzech dniach pobytu w obozie oraz dokonanej rewizji i selekcji młodzież deportowano na roboty przymusowe do III Rzeszy. Pozostałe osoby zostały wywiezione w wagonach towarowych do dystryktów krakowskiego i lubelskiego w Generalnym Gubernatorstwie.

W gminie Starzenice wysiedlono 220 osób – około 36 rodzin z miejscowości Olewin, Sieniec, Starzenice, Widoradz i Wierzchlas[75]. Wypędzone rodziny zostały wywiezione do dystryktów lubelskiego, krakowskiego i radomskiego w GG. Kilkanaście osób skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w gminie oraz deportowano na roboty do Rzeszy.

Masowe wysiedlenia w ciągu czerwca i lipca 1940 r. przeprowadzono w gminach Czastary i Ożarów[76]. Z sześciu miejscowości w obu gminach: Kniatowych, Parcic i Radostowa w gminie Czastary oraz Brzezin, Komornik i Ożarowa w gminie Ożarów żandarmeria wysiedliła 2042 osoby – około 457 rodzin. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Wieluniu Dąbrowie, a stąd samochodami ciężarowymi do obozu w Konstantynowie. Po przeprowadzonej selekcji osoby młode deportowano do pracy przymusowej w III Rzeszy. Osoby starsze i 300 dzieci wysiedlone z Ożarowa zostały wywiezione w wagonach towarowych do dystryktów krakowskiego i radomskiego w GG. Część rodzin wysiedlonych z Komornik skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie wieluńskim.

W tym samym czasie z miejscowości Gromadzice, Kąty, Łagiewniki, Opojowice, Raczyn, Staw i Wydrzyn w gminie Czarnożyły żandarmeria wysiedliła 1119 osób – około 198 rodzin. Rodziny wywieziono do dystryktów lubelskiego, krakowskiego i warszawskiego w GG. Osoby młode deportowano na roboty przymusowe w Rzeszy.

W gminie Rudniki wysiedlono 169 rodzin – około 928 osób z miejscowości Cieciułów, Dalachów, Faustianka, Jaworek, Jaworzno, Julianpol, Kuźnica, Łazy, Młyny, Rudniki i Słowików. Z Julianpola i Rudnik wysiedlono wszystkich mieszkańców, 58 rodzin. Większość rodzin została skierowana do pracy u nasiedlonych Niemców, przeważnie w okolicznych wsiach. Osoby młode deportowano do Rzeszy na roboty przymusowe. Osoby starsze i dzieci wywieziono w wagonach towarowych do dystryktu lubelskiego w GG.

Gospodarstwa dla Niemców sprowadzanych na ziemie polskie włączone do III Rzeszy i osadzanych w powiecie wieluńskim przygotowano w gminie Mierzyce, gdzie z miejscowości Kamion, Krzeczów, Łaszew, Mierzyce i Przywóz okupant wysiedlił 106 osób – 21 rodzin; w gminie Osjaków, gdzie z Kuźnicy Strobińskiej i Nowej Wsi wysiedlono 103 osoby – 24 rodziny; w gminie Skomlin, gdzie ze Skomlina, z Toplina i Walenczyzny wysiedlono 412 osób – około 68 rodzin; w gminie Pątnów, gdzie wysiedlenia dotknęły 1675 osób – około 300 rodzin rolników ze wsi Kadłub, Pątnów i Popowice; w gminie Ruda, gdzie ze wsi Bieniądzice, Dąbrowa, Ruda, Rychłowice, Urbanice wysiedlono 1607 osób – około 260 rodzin, oraz w gminie Sokolniki, gdzie z miejscowości Ochędzyn Nowy i Sokolniki wysiedlono wszystkich mieszkańców, 335 osób – 83 rodziny[77].

Wysiedleń rodzin rolniczych w wymienionych gminach dokonywała żandarmeria, wchodząca do wsi o godzinie 3 w nocy, do której w miejscowości Dąbrowa dołączyli uzbrojeni cywilni Niemcy. Rodziny, których nie skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie, przewożono wozami konnymi do punktu zbornego w Wieluniu Dąbrowie, a stąd koleją do obozu w Łodzi. Po dokonanej selekcji osoby młode deportowano do pracy na roli w Rzeszy i okupowanej Francji. Pozostałe osoby wywożono w wagonach towarowych do dystryktów lubelskiego, radomskiego i warszawskiego w GG. Rodziny wysiedlone z Ochędzyna Nowego i Sokolnik przewożono wozami konnymi bezpośrednio do stacji Czastary; 33 rodziny deportowano na roboty przymusowe w Rzeszy, 50 rodzin natomiast wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa.

Wysiedleniami przeprowadzonymi w czerwcu objęto także trzy gminne wsie: Krzyworzekę, Kurów i Turów, skąd żandarmeria wysiedliła 446 osób – około 89 rodzin. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego Wieluń Dąbrowa, a następnie w wagonach towarowych do dystryktu warszawskiego w GG.

W pozostałych czterech gminach powiatu wieluńskiego wysiedlenia przeprowadzono cyklicznie w różnych miesiącach, od lutego do września 1940 r.

W gminie Dzietrzkowice z miejscowości Andrzejów, Dzietrzkowice, Goła, Kolonia, Ludwinów, Łubnice i Wójcin wysiedlono 2602 osoby – 496 rodzin[78]. Z Kolonii i Dzietrzkowic wysiedlono wszystkich mieszkańców, 1037 osób – około 233 rodziny. Wysiedlenia przeprowadzała żandarmeria z miejscowych posterunków, która wchodziła do wsi o godzinie 3 w nocy, dając wypędzanym rodzinom 10 minut na opuszczenie gospodarstwa. Rodziny przewożono do punktu zbornego w Skomlinie koło Dzietrzkowic, a następnie samochodami ciężarowymi do obozu w Łodzi. Tam wysiedlonych poddawano rewizji, ograbiając z pieniędzy i biżuterii, oraz przeprowadzano selekcję, rozdzielając rodziny. Osoby młode deportowano do Rzeszy, do pracy przymusowej na roli. Osoby starsze i dzieci wywieziono do dystryktów krakowskiego i warszawskiego w GG.

W gminach Biała i Mokrsko miejscowa żandarmeria przeprowadziła wysiedlenia od marca do czerwca 1940 r. Z miejscowości Biała, Biała Folwark, Biała Parcela, Biała Rządowa, Brzoza, Kopydłów, Łyskornia i Świątkowice Klimas w gminie Biała wysiedlono 707 osób – około 118 rodzin. Z Łyskorni wysiedlono wszystkich mieszkańców wsi, 111 osób. Z miejscowości Chotów, Mokrsko i Zbęk w gminie Mokrsko wysiedlono ponad 588 osób – około 104 rodziny. Część wysiedlonych rodzin skierowano do pracy na roli w okolicznych wsiach, pozostałe wywieziono do dystryktów lubelskiego i krakowskiego w GG.

W gminie Praszka od czerwca do września miejscowa żandarmeria wysiedliła 734 osoby – około 122 rodziny rolnicze z miejscowości Gana, Kowale, Przedmość, Strojec i Wygiełdów. Z miejscowości Kowale wysiedlono wszystkich mieszkańców, 412 osób. Wypędzone rodziny wywożono furmankami do punktu zbornego na stacji w Janinowie, a stąd do obozu w Łodzi. Po selekcji osoby młode deportowano do Rzeszy, przeważnie do pracy na roli. Osoby starsze i dzieci wywożono do dystryktu warszawskiego w GG.

Ogółem w powiecie wieluńskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. objęto miasto Wieluń, z którego wysiedlono 50 rodzin – około 200 osób, właścicieli willi. Domy przekazano przybyłym z Rzeszy niemieckim urzędnikom oraz przeznaczono na siedzibę poszczególnych urzędów. Wysiedleniami objęto także 79 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 2587 rodzin – 13 869 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa polskich rodzin władze okupacyjne przekazały nasiedlonym Niemcom wołyńskim.

W powiecie łódzkim wysiedlenia dotknęły mieszkańców Konstantynowa oraz 13 gmin. Przeprowadzano je cyklicznie od kwietnia do listopada 1940 r. W kwietniu policja ochronna wysiedliła z Konstantynowa 650 osób – około 130 rodzin, właścicieli warsztatów rzemieślniczych i większych mieszkań. Nieruchomości te zajęli nasiedlani Niemcy.

W tym samym czasie wysiedlono 22 rodziny – 65 osób z gminnej miejscowości Nowosolna. Rodziny zebrano w punkcie zbornym na placu w Nowosolnej. Tam przybywali miejscowi Niemcy i wybierali robotników do pracy w przyznanych im gospodarstwach.

Wiosną wysiedlono również 393 osoby – około 60 rodzin z gminy Szydłów. Rodziny przewieziono do obozu w Łodzi, a stamtąd do Generalnego Gubernatorstwa. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków zajęli Niemcy wołyńscy.

W gminie Lutomiersk w kwietniu i październiku 1940 r. wysiedlono 225 osób – około 37 rodzin z miejscowości Czołczyn, Lutomiersk i Zalew. Rodziny przewieziono do obozu w Łodzi, a stąd w wagonach towarowych do dystryktu warszawskiego w GG.

W gminie Kurowice wysiedlenia w dwóch cyklach przeprowadzała miejscowa żandarmeria, wchodząc do wsi o godzinie 4 nad ranem. Pierwszego wysiedlenia dokonano w czerwcu, obejmując nim 30 gospodarstw, mających żyzne gleby i dobre zabudowania. Wysiedlono z nich około 260 osób. Drugą akcję wysiedleńczą przeprowadzono w sierpniu 1940 r., obejmując 40 gospodarstw, z których wysiedlono 340 osób. Łącznie z gminy Kurowice wysiedlono 70 rodzin rolniczych – około 600 osób. Kilkanaście rodzin skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców, pozostałe wywieziono do obozu w Łodzi. Po dokonanej selekcji i rozdzieleniu rodzin młodzież deportowano na roboty do Rzeszy. Osoby starsze i dzieci wywieziono w wagonach towarowych do GG.

Podobnie przebiegały akcje wysiedleńcze w gminach Lutomiersk, Rąbień, Rzgów i Wiskitno. W gminie Rzgów w czerwcu i listopadzie wysiedlono z miejscowości Rzgów i Gadka Stara 412 osób – około 60 rodzin. Rodziny przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie w wagonach towarowych do dystryktu lubelskiego w GG.

W gminie Rąbień we wrześniu i listopadzie z miejscowości Budy Wolskie, Niesięcin, Rąbień i Wola Grzymkowa żandarmeria wysiedliła 138 osób – około 26 rodzin. Rodziny zostały przewiezione do obozu w Łodzi, a stąd do dystryktów lubelskiego i warszawskiego w GG. Część osób wysiedlonych z Bud Wolskich i Woli Grzymkowej, 32 osoby, deportowano na roboty do Rzeszy.

W gminie Wiskitno wysiedlenia przeprowadzone wiosną i jesienią objęły mieszkańców 10 wsi. Z miejscowości Bronisin, Bronisin Dworski, Giemzów, Huta Szklana, Huta Wiskicka, Kalino, Przepusta, Stefanów, Wiskitno i Wiskitno Las żandarmeria wysiedliła 375 rodzin rolniczych – 1321 osób. Część rodzin skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców, pozostałe przewieziono do obozu w Łodzi. Następnie po dokonanej selekcji osoby młode deportowano na roboty do Rzeszy, osoby starsze i dzieci do Generalnego Gubernatorstwa.

Wiosną i jesienią przeprowadzono wysiedlenia również w gminie Tuszyn, gdzie z miejscowości Głuchów, Kruszów, Syski, Szczukwin i Wodzin Majoracki żandarmeria wysiedliła 348 osób – około 72 rodziny; w gminie Andrespol, gdzie z miejscowości Bedoń wysiedlono wszystkich mieszkańców, 243 osoby – około 40 rodzin; w gminie Brójce, gdzie z Woli Kutowej wysiedlono 98 osób – około 16 rodzin; w gminie Biała, gdzie z miejscowości Jasionka i Besiekierz wysiedlono 82 osoby – około 19 rodzin; w gminie Smardzew, gdzie z miejscowości Skotniki i Szczawin wysiedlono 51 osób – około 10 rodzin oraz w gminie Babice, gdzie z miejscowości Albertów, Stanisławów Stary i Zdziechów żandarmeria wysiedliła 3 rodziny – 14 osób.

Osoby wysiedlone z Jasionki i Kruszowa, 77 osób, zostały skierowane do pracy na roli u nasiedlonych Niemców na terenie powiatu. Pozostałe rodziny wywieziono do obozu w Łodzi. Po dokonanej selekcji i rozdzieleniu rodzin osoby młode deportowano do pracy na roli w III Rzeszy, osoby starsze i dzieci wywieziono w wagonach towarowych do dystryktu lubelskiego w GG. Gospodarstwa polskich rodzin zostały przekazane nasiedlonym Niemcom z Wołynia i Besarabii.

Ogółem w powiecie łódzkim wysiedleniami w 1940 r. objęto mieszkańców Konstantynowa, skąd wysiedlono 130 rodzin – 650 osób. Warsztaty rzemieślnicze i mieszkania wysiedlonych rodzin przejęli nasiedlani Niemcy. Wysiedleniami w powiecie łódzkim objęto również 36 miejscowości wiejskich, wysiedlając z nich 810 rodzin – 3990 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom wołyńskim i besarabskim.

W powiecie łaskim, ostatnim z czterech powiatów, które nie były objęte wysiedleniami w 1939 r., wysiedlenia w 1940 r. o charakterze masowym przeprowadzono w ośmiu gminach.

W gminie Siemkowice w listopadzie 1940 r. z miejscowości Chorzew, Chorzew Kolonia, Siemkowice i Tuchań wysiedlono 623 osoby – około 124 rodzin rolniczych. Wysiedleń dokonywała żandarmeria, która o godzinie 4 nad ranem otaczała wsie i wchodziła do domów, nakazując wypędzanym rodzinom opuszczenie domu w ciągu 30 minut. Rodziny gromadzono w budynku kościelnym w Siemkowicach, a następnie przewożono furmankami do punktu zbornego w Skrzypnie. Ze Skrzypna wysiedleni byli kierowani do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie. Gospodarstwa Polaków zajmowali nasiedlani Niemcy wołyńscy.

Masowe wysiedlenia dotknęły także mieszkańców gminy Makowiska. Z miejscowości Gajęcice, Janki, Ładzin, Makowiska i Wola Jankowska w czerwcu, lipcu i wrześniu 1940 r. żandarmeria wysiedliła 390 rodzin – 1382 osoby. Z miejscowości Gajęcice wysiedlono wszystkich mieszkańców, 86 rodzin – 250 osób. Wysiedlonych rolników skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie oraz deportowano do pracy w III Rzeszy. Rodziny wysiedlone z Ładzina oraz część rodzin z Woli Jankowskiej wywieziono do dystryktu lubelskiego w GG. Gospodarstwa Polaków władze okupacyjne przekazały nasiedlonym Niemcom wołyńskim.

W gminie Radoszewice wysiedleniami objęto rodziny rolnicze w sześciu miejscowościach. Ze wsi Borki, Delfina, Kuszyna, Lipnik, Radoszewice i Zmyślona wysiedlono 81 rodzin – 371 osób. Gospodarstwa rolników, na ogół średnie i małe, zostały scalone i przekazane nasiedlonym Niemcom.

Wysiedleniami objęto cztery miejscowości w gminie Zamoście. Z Kuźnicy, Rekli, Wiewca i Zamościa żandarmeria wysiedliła 364 osoby – około 83 rodzin rolniczych. Osoby wysiedlone z Kuźnicy, Wiewca i Zamościa, 214 osób, przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Dworszowicach na terenie cegielni, a stamtąd do obozu w Łodzi. Po selekcji i rozdzieleniu rodzin młodych deportowano na roboty przymusowe do Rzeszy. Pozostałe osoby wywieziono w wagonach towarowych do dystryktu lubelskiego w GG. Wysiedlone rodziny z Rekli, 37 rodzin – 150 osób, przewieziono wozami konnymi do stacji Dubidze i stamtąd bezpośrednio na roboty do Rzeszy. Do ludzi, którzy próbowali uciekać lub chować się – strzelano. Zabito dwie osoby. Gospodarstwa Polaków oraz młyn w Kuźnicy zajęli Niemcy wołyńscy.

W gminie Dąbrowa Rusiecka z miejscowości Antonina, Dąbrowa Rusiecka, Dęby Wolskie i Mierzynów wysiedlono 49 rodzin rolniczych – 224 osoby[79]. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego na placu kościelnym w Ruścu i stąd koleją do dystryktu lubelskiego w GG. Gospodarstwa Polaków przekazano nasiedlanym Niemcom.

Podobnie przebiegały wysiedlenia w gminach Biała i Brzeźnica. Z miejscowości Dubidze, Dworszowice Kościelne i Łążek w gminie Brzeźnica oraz z gminnej miejscowości Biała wysiedlono 114 rodzin rolniczych – 445 osób. Rodziny wysiedlone z Białej, 18 rodzin – 80 osób, skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców. Rodziny rolników wysiedlone z gminy Brzeźnica deportowano do pracy na roli w Rzeszy i na okupowanych terenach Francji.

Ogółem w powiecie łaskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. objęto 27 miejscowości wiejskich, wysiedlając z nich 841 rodzin – 3409 osób, właścicieli gospodarstw rolnych i młyna. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków wraz z młynem zostały przekazane nasiedlonym Niemcom wołyńskim.

Pozostałe powiaty, które tworzyły rejencję łódzką i doświadczyły wysiedleń już w 1939 r., zostały ponownie objęte masowymi wysiedleniami w 1940 r.

W powiecie kaliskim wysiedlenia, które przeprowadzano cyklicznie od czerwca do listopada 1940 r., objęły mieszkańców Kalisza oraz mieszkańców wsi w 24 gminach[80].

Z Kalisza w sierpniu 1940 r. policja ochronna wysiedliła 215 rodzin – 666 osób, właścicieli większych mieszkań, sklepów i warsztatów rzemieślniczych, które przejmowali nasiedlani Niemcy. Wysiedlone i wydziedziczone rodziny zostały wywiezione w wagonach towarowych do GG.

Przeprowadzanie wysiedleń na prowincji rozpoczęła żandarmeria w lipcu 1940 r.

W ciągu lipca wysiedlono wszystkich mieszkańców, 80 rodzin – około 450 osób, z gminnej miejscowości Dobrzec oraz 22 rodziny – 149 osób z miejscowości Borków Nowy, Borków Stary i Kokanin w gminie Kokanin. Wysiedlenia przeprowadziła miejscowa żandarmeria, która obstawiła wsie o godzinie 3 w nocy. Do domów wchodziło po dwóch żandarmów, którzy nakazywali opuszczenie gospodarstw w ciągu 30 minut, zezwalając na zabranie żywności i odzieży. Rodziny przewożono wozami konnymi do Kalisza, a stamtąd pociągiem towarowym do obozu w Łodzi, gdzie wysiedlonym zabierano podczas rewizji pieniądze i biżuterię. Po selekcji i rozdzieleniu rodzin młodzież deportowano na roboty przymusowe do Rzeszy, osoby starsze i dzieci wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa. Gospodarstwa Polaków zajmowali nasiedlani Niemcy.

W lipcu wysiedlenia dotknęły również mieszkańców gminy Tykadłów. Z miejscowości Anielin, Ciechniów, Reginów, Russówka, Tykadłów, Zborów i Złotniki Małe żandarmeria wysiedliła 300 osób – około 45 rodzin i wiele osób samotnych. Wysiedlone osoby zostały przewiezione do obozu w Łodzi, a następnie do dystryktu lubelskiego w GG.

W pozostałych gminach powiatu kaliskiego żandarmeria wchodziła do poszczególnych wsi w różnych miesiącach.

W gminie Słuszków wysiedlenia przeprowadzono w lipcu i listopadzie 1940 r. Z miejscowości Korzeniew, Kościelec, Kościelec Kolonia, Kuszyn oraz Mycielnia żandarmeria, która otaczała wsie o godzinie 3 w nocy, wysiedliła 72 rodziny – 388 osób. Wysiedlonym pozwolono zabrać trochę żywności i ubranie. Rodziny przewieziono do obozu w Łodzi. Po selekcji i rozdzieleniu rodzin osoby młode deportowano do pracy przymusowej w Rzeszy. Osoby starsze i dzieci wywieziono do dystryktu warszawskiego w GG.

Kilkakrotnie, w lipcu, październiku i listopadzie, żandarmeria wchodziła również do gminy Jastrzębniki. Z miejscowości Bogucice, Jastrzębniki, Poklęków, Romanki, Rychnów, Rychnów Kolonia i Skrajnia wysiedlono 95 rodzin – 612 osób. Z Rychnowa wysiedlono wszystkich mieszkańców, 46 rodzin – 322 osoby. Część wysiedlonych osób skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w gminie Chocz koło Pleszewa. Pozostałe rodziny zostały wywiezione do obozu w Łodzi i po selekcji deportowane na roboty do Rzeszy lub wywiezione do dystryktu lubelskiego w GG.

W gminie Kalinowa w czerwcu i sierpniu 1940 r. z sześciu wsi: Domaniewa, Gorzałkowa, Kalinowej, Kobylnik, Kociołków, Kołdowa, żandarmeria, która wchodziła do wsi o godzinie 2 w nocy, wysiedliła 81 rodzin – 369 osób. Część rodzin została skierowana do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w gminie. Osoby młode deportowano na roboty do Rzeszy. Osoby starsze i dzieci zostały wywiezione do GG. Gospodarstwa Polaków, przeważnie o wielkości od 12 do 19 ha, zostały scalone i przekazane nasiedlanym Niemcom. W miejscowościach Gorzałków i Kobylniki na miejsce 9 wysiedlonych polskich rodzin osadzono 5 rodzin niemieckich. W miejscowości Kociołki gospodarstwa 9 wysiedlonych rodzin przyłączył do swego gospodarstwa miejscowy Niemiec.

Podobny przebieg miały wysiedlenia w gminach Długa Wieś, Opatówek i Żelazków, przeprowadzone w czerwcu, lipcu, sierpniu i wrześniu 1940 r. W gminie Długa Wieś, z miejscowości Długa Wieś, Piątek Mały, Piątek Mały Kolonia, Piątek Wielki i Werginki żandarmeria wysiedliła 76 rodzin – 395 osób. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Piątku Wielkim, a po dwóch dniach do Kalisza i pociągiem do obozu w Konstantynowie Łódzkim. Po dokonanej rewizji wysiedleni zostali przewiezieni w wagonach towarowych do dystryktów warszawskiego i lubelskiego w GG.

W gminie Opatówek z miejscowości Chudoba, Cienia, Michałów, Staroźreby i Szulec żandarmeria wysiedliła 142 rodziny – 777 osób. Ze wsi Chudoba wysiedlono wszystkich mieszkańców, 350 osób, w tym 150 dzieci. Wysiedlone osoby przewieziono wozami konnymi do stacji w Chudobie, a następnie do obozu w Łodzi. Po przeprowadzonej selekcji część osób deportowano do pracy w Rzeszy, pozostałe wywieziono do GG.

W gminie Żelazków z miejscowości Goliszew, Ilno, Strugi i Złotniki Wielkie wysiedlono 53 rodziny – 311 osób. Z Goliszewa wysiedlono wszystkich mieszkańców, 172 osoby. Rodziny przewieziono samochodami ciężarowymi do obozu w Łodzi, a następnie pociągiem towarowym do Generalnego Gubernatorstwa.

W pozostałych gminach powiatu kaliskiego wysiedlenia przeprowadzono w pojedynczych wsiach. W gminie Lisków wysiedleniami objęto wieś Zakrzyn i Lisków, z których wysiedlono 45 rodzin – 225 osób, przeważnie właścicieli większych gospodarstw. Z Brończyna w gminie Borysławice wysiedlono wszystkich mieszkańców, 33 rodziny – około 200 osób. W gminie Błaszki żandarmeria wysiedliła 43 rodziny – 163 osoby z miejscowości Bronisławice i Błaszki. W gminie Rajsko wysiedlono 143 osoby – około 27 rodzin z Lipki i Radliszczyc. Ze wsi Lipka wysiedlono wszystkich mieszkańców, 120 osób. Z Jankowa w gminie Blizanów wysiedlono 12 rodzin – 80 osób. W gminie Zbiersk żandarmeria wysiedliła 15 rodzin – 77 osób z miejscowości Wyrów i Zbiersk. Wysiedlono także 8 rodzin – 52 osoby ze wsi Piskory w gminie Lipie. W gminie Godziesze wysiedlono 4 rodziny – 30 osób i kilka osób samotnych z miejscowości Świerczyna. W gminie Iwanowice wysiedlono 3 rodziny – 18 osób z miejscowości Iwanowice i Kuczewola. W gminie Podgrodzie natomiast wysiedlono 3 rodziny – 12 osób z miejscowości Pawłówek.

Wysiedleniami przeprowadzonymi w czerwcu i we wrześniu objęto także cztery wsie gminne: Ceków, Kamień, Staw i Winiary, wysiedlając z nich 84 rodziny – 469 osób. Rodziny ze wsi Piskory i Kamień, 30 rodzin – 152 osoby, skierowano, rozwożąc wozami konnymi, do prac leśnych i rolnych w powiecie. Rodziny wysiedlone z pozostałych wsi wywieziono do obozu w Łodzi. Po dokonanej selekcji część osób deportowano na roboty do Rzeszy. Starsze osoby i dzieci wywieziono w wagonach towarowych do GG. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków zajmowali nasiedlani Niemcy. Wszystkie gospodarstwa rodzin wysiedlonych z Lipki zostały przyłączone do gospodarstwa miejscowego Niemca.

Ogółem w powiecie kaliskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. objęto miasto Kalisz, z którego wysiedlono 215 rodzin – 666 osób. Warsztaty rzemieślnicze i mieszkania wysiedlonych rodzin przejmowali nasiedlani Niemcy. Wysiedleniami w powiecie kaliskim objęto również 62 miejscowości wiejskie, wysiedlając z nich 943 rodziny – 5220 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom wołyńskim.

W powiecie tureckim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. objęto mieszkańców miasta Turek oraz mieszkańców wsi w 19 gminach.

Z Turku wiosną okupant wysiedlił 14 rodzin – 57 osób, właścicieli warsztatów, sklepów i mieszkań. Rodziny przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie do Generalnego Gubernatorstwa. Nieruchomości Polaków przejmowali nasiedlani Niemcy bałtyccy.

Masowe wysiedlenia dotknęły natomiast rolników, właścicieli gospodarstw rolnych, które przejmowali nasiedlani Niemcy wołyńscy i besarabscy. W gminie Przykona objęto nimi siedem wsi: Gąsin, Kaczki, Laski, Przykonę, Psary, Smulsko i Wichertów. Z miejscowości tych w maju 1940 r. żandarmeria, do której w Psarach i Wichertowie dołączyli cywilni uzbrojeni Niemcy, wysiedliła 659 osób – około 94 rodzin rolniczych. Rodziny przewieziono do obozu w Łodzi, a stąd po rewizjach i selekcji część osób wywieziono w wagonach towarowych do dystryktów krakowskiego i lubelskiego w GG. Pozostałe osoby deportowano do III Rzeszy.

W maju 1940 r. żandarmeria obstawiła także wieś Turkowice w gminie Szadów i wysiedliła 48 rodzin – około 220 osób. Wypędzone rodziny, którym nakazano w ciągu 10 minut opuścić gospodarstwo, zebrano na miejscowym placu i przewieziono samochodami ciężarowymi do obozu w Łodzi. Po dokonanej selekcji osoby młode deportowano do Rzeszy, osoby starsze i dzieci zostały wywiezione w wagonach towarowych do GG.

W pozostałych gminach powiatu tureckiego wysiedlenia przeprowadzono głównie w czerwcu 1940 r.

Masowymi wysiedleniami przeprowadzonymi w czerwcu 1940 r. objęto mieszkańców gminy Kościelnica[81]. Z miejscowości Brzeziny, Kościelnica, Łęg Baliński, Orzeszków, Ostrowsko, Skotniki, Spicymierz, Stanisławów, Wielenin, Wieścice i Zieleń żandarmeria, która wkraczała do wsi o godzinie 3 w nocy, wysiedliła 276 rodzin – 1385 osób. Część wypędzonych osób skierowano bezpośrednio do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie. Pozostałe rodziny zostały przewiezione wozami konnymi do Turku, a następnie pociągiem do obozu w Łodzi. Po dokonanej selekcji osoby młode deportowano do Rzeszy, osoby starsze i dzieci wywieziono do dystryktów lubelskiego i warszawskiego w GG.

W gminie Piekary w czerwcu wysiedlono 543 osoby – około 81 rodzin z miejscowości Januszówka, Józefów, Łąg Piekarski, Piekary, Skęczniew i Wola Piekarska. Wysiedlone rodziny zgromadzono, przewożąc wozami konnymi, w punkcie zbornym w Strachocicach. Młodych deportowano na roboty do Rzeszy, osoby starsze i dzieci wywieziono w wagonach towarowych do GG.

W gminie Koźmin z miejscowości Dąbrowa, Janiszew, Janów, Kozubów i Kwiatków wysiedlono 114 rodzin rolniczych – 506 osób. Wyrzucone z domów rodziny przewieziono do obozu w Łodzi. Po selekcji młodzież powyżej 16. roku życia deportowano do pracy w III Rzeszy. Osoby starsze i dzieci zostały wywiezione do dystryktu lubelskiego w GG.

W gminie Niewiesz z miejscowości Karnice, Ksawercin, Niewiesz i Wilczków wysiedlono 55 rodzin – 242 osoby. Z Wilczkowa wysiedlono wszystkich mieszkańców, 22 rodziny – 132 osoby. Wysiedlenia przeprowadzała miejscowa żandarmeria, która obstawiała wsie o godzinie 3 w nocy. Do domów wchodziło po trzech Niemców, nakazując wypędzonym rodzinom opuszczenie gospodarstwa w ciągu 15 minut. Wysiedlonych przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego przy szosie w Niewieszu, a następnie samochodami ciężarowymi do obozu w Łodzi. Po przeprowadzonej segregacji osoby młode deportowano do Rzeszy, osoby starsze i dzieci wywieziono pociągiem towarowym do dystryktu warszawskiego w GG.

Masowe wysiedlenia przeprowadzone w czerwcu dotknęły mieszkańców Malanowa i Rachowa w gminie Malanów, skąd wysiedlono 62 rodziny – 378 osób; mieszkańców Kazanowa i Świnic w gminie Świnice Warckie, skąd zostało wysiedlonych 65 rodzin – 297 osób; mieszkańców gminnej miejscowości Tokary, skąd wysiedlono 28 rodzin – 112 osób, oraz mieszkańców Ostrówka w gminie Dobra. Część wysiedlonych osób skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie. Pozostałych przewieziono do obozu w Łodzi, a po dokonanej selekcji do III Rzeszy i Generalnego Gubernatorstwa.

W czerwcu wysiedlono też 25 rodzin – 88 osób z gminnej miejscowości Uniejów; 13 rodzin – 45 osób z miejscowości Chwalborzyce, Kozanki Podleśne, Rożniatów w gminie Chwalborzyce; 7 rodzin – 31 osób z miejscowości Chorzepin i Dąbrowa w gminie Miniszew oraz 2 rodziny – 8 osób z Brzozówki w gminie Wilamów. Wyrzucone rodziny zostały przewiezione do obozu w Łodzi, a następnie do GG. Część wysiedlonych pozostawiono jako siłę roboczą u nasiedlonych Niemców.

Kolejne wysiedlenia w powiecie tureckim zostały przeprowadzone w sierpniu i w październiku 1940 r.

W gminie Lubola żandarmeria w sierpniu wysiedliła 97 rodzin – 539 osób z miejscowości Brodnia Wieś, Brodnia Kolonia, Lubola i Zagórki. Z Brodni wysiedlono wszystkich mieszkańców, 36 rodzin – 169 osób. Wypędzanym rodzinom dano 15 minut na spakowanie żywności i ubrań oraz opuszczenie gospodarstwa. Wysiedleni zostali przewiezieni furmankami do punktu zbornego w Popowie, a następnie do obozu w Łodzi. Po siedmiu dniach pobytu w obozie i przeprowadzonej rewizji, podczas której odebrano rodzinom pieniądze i biżuterię, wysiedlonych wywieziono do dystryktów lubelskiego i krakowskiego w GG.

W październiku żandarmeria weszła natomiast do pięciu wsi w gminie Pęczniew. Z miejscowości Lubiszewice, Łyszkowice, Niemysłów, Popów i Wylazłów wysiedlono 32 rodziny – 136 osób. Wyrzucone z domów rodziny wywieziono do dystryktu lubelskiego w GG. Siedem osób z Popowa deportowano do pracy przymusowej w III Rzeszy. Cztery osoby wysiedlone z Łyszkowic skierowano natomiast do pracy u nasiedlonych Niemców w okolicy.

Ogółem w powiecie tureckim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. objęto miasto Turek, z którego okupant wysiedlił 14 rodzin – 57 osób. Warsztaty rzemieślnicze, sklepy i mieszkania Polaków przejmowali nasiedlani Niemcy. Wysiedleniami w powiecie tureckim objęto również 57 miejscowości wiejskich, wysiedlając z nich 1021 rodzin – 5311 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa polskich rolników przekazano nasiedlonym Niemcom wołyńskim i besarabskim.

W powiecie kępińskim ofiarami wysiedleń przeprowadzonych w 1940 r. byli mieszkańcy miast Grabów i Ostrzeszów oraz rolnicy w dziewięciu gminach.

Z Grabowa i Ostrzeszowa policja ochronna wysiedliła w czerwcu 29 rodzin – 117 osób, właścicieli mieszkań i warsztatów rzemieślniczych, które przejęli nasiedlani Niemcy. Wysiedlone rodziny przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie do dystryktu lubelskiego w GG.

W tym samym czasie z miejscowości Szklarka Przygodzicka w gminie Ostrzeszów oraz z miejscowości Bobrowniki, Skierzyn i Skrzynki w gminie Grabów żandarmeria wysiedliła 15 rodzin – 69 osób. Wysiedleń dokonano w nocy, dając wypędzonym rodzinom 15 minut na opuszczenie gospodarstwa. Wysiedlonych zgrupowano w punkcie zbornym w Skalmierzycach i przewieziono do obozu w Łodzi, a stamtąd do dystryktu lubelskiego w GG. Część osób wysiedlonych z miejscowości Skierzyn, Skrzynki i Szklarka Przygodzicka skierowano do pracy u osadzonych Niemców w powiecie.

Kolejne wysiedlenia przeprowadzono w lipcu 1940 r., wysiedlając z miejscowości Przytocznica w gminie Doruchów, Giżyce i Mączniki w gminie Kraszewice oraz Kotłów i Mikstat w gminie Mikstat 44 rodziny – 192 osoby. Z miejscowości Kotłów wysiedlono wszystkich mieszkańców, około 100 osób. Wysiedlenia przeprowadzała żandarmeria, wchodząc do wsi o godzinie 4 nad ranem. Wyrzucone z domów rodziny przewożono wozami konnymi do punktu zbornego w Skalmierzycach, a następnie do obozu w Łodzi. Po kilku dniach pobytu w obozie część osób deportowano do pracy przymusowej w III Rzeszy, część wywieziono w wagonach towarowych do dystryktu warszawskiego w GG. Dwie rodziny wysiedlone z Przytocznicy skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców. Gospodarstwa Polaków przejęli Niemcy bałtyccy.

W sierpniu 1940 r. wysiedleniami objęto Kuźnicę Słupską w gminie Dąbie Opatowskie, Mikorzyn i Rzetnicę w gminie Krążkowy, Teklinów w gminie Podzamcze oraz Kuźnicę Trzcińską w gminie Trzcinica. Z wymienionych miejscowości wypędzono 39 gospodarzy z rodzinami – 280 osób. Wysiedlone rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego, który zorganizowano w klasztorze w Ostrzeszowie. Część rodzin skierowano bezpośrednio z punktu zbornego do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie. Część deportowano do pracy w III Rzeszy. Gospodarstwa Polaków przejmowali nasiedlani Niemcy.

Ogółem w powiecie kępińskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. objęto dwa miasta, Ostrzeszów i Grabów, z których wysiedlono 29 rodzin – 117 osób. Mieszkania i warsztaty rzemieślnicze Polaków przejmowali nasiedlani Niemcy. Wysiedleniami w powiecie kępińskim objęto również 14 miejscowości wiejskich, wysiedlając z nich 98 gospodarzy z rodzinami – 541 osób. Gospodarstwa polskich rolników przekazano nasiedlanym Niemcom.

Masowe wysiedlenia Polaków z rejencji łódzkiej przeprowadzono w powiecie ostrowskim. Dotknęły one mieszkańców Ostrowa i Odolanowa oraz mieszkańców 14 gmin.

Z Ostrowa policja ochronna w marcu 1940 r. wysiedliła 200 rodzin – około 750 osób. Rodziny przewieziono do obozu w Łodzi. Po dokonanej selekcji osoby młode deportowano do pracy w Rzeszy, osoby starsze i dzieci wywieziono do dystryktu radomskiego w GG. Z Odolanowa wysiedlono 14 rodzin – 63 osoby, właścicieli warsztatów rzemieślniczych, apteki i piekarni.

Natomiast z miejscowości Gorzyce Wielkie i Topola w gminie Odolanów wysiedlono 327 rodzin rolniczych – 1419 osób. Wysiedlone rodziny zostały przewiezione do obozu w Łodzi, a następnie do dystryktu warszawskiego w GG.

W leżącej nieopodal gminie Skalmierzyce wysiedleniami objęto dziewięć wsi: Boczków, Chotów, Gniazdów, Lezionę, Osiek, Skalmierzyce, Strzegową, Śliwniki i Węgry. Z miejscowości tych okupant wysiedlił 131 gospodarzy wraz z rodzinami – 670 osób. Wysiedlone rodziny zebrano w punkcie zbornym na placu w Skalmierzycach i wywieziono do obozu w Łodzi, a stąd w wagonach towarowych do dystryktu lubelskiego w GG. W drodze, w zaryglowanych wagonach, z wycieńczenia zmarły dwie osoby w podeszłym wieku oraz czworo dzieci.

Do punktu zbornego w Skalmierzycach przywożono również wysiedlonych mieszkańców gmin Czarnylas i Rośnie. Z miejscowości Czarnylas, Dębnica i Ludwików w gminie Czarnylas w okresie od lutego do kwietnia 1940 r. żandarmeria wysiedliła 113 rodzin – 469 osób. Wysiedlono rodziny rolników, rzemieślników, rodzinę leśniczego i rodzinę emerytowanej nauczycielki z Czarnegolasu. Z miejscowości Bogdaj, Dobrzec, Granowiec, Janisławice i Młynik w gminie Rośnie natomiast w lipcu wysiedlono 39 rodzin – 177 osób. Rodziny wysiedlone z Granowca, 17 rodzin – 56 osób, skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w różnych miejscowościach powiatu. Rodziny z pozostałych wsi obu gmin przewieziono do obozu w Łodzi. Po kilku dniach pobytu część osób deportowano na roboty do Rzeszy. Pozostałe osoby wywieziono w wagonach towarowych do dystryktów warszawskiego i radomskiego w GG. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków zajmowali nasiedlani Niemcy wołyńscy.

Rolników, przeważnie właścicieli dużych gospodarstw, wysiedlono z siedmiu wsi w gminie Daniszyn. Z miejscowości Cegły, Chruszczyn, Daniszyn, Janków, Łąkociny, Mazury i Wierzbno żandarmeria wysiedliła 194 rodziny – około 970 osób. Wysiedlonych przewieziono do obozu w Łodzi, a stąd pociągiem towarowym do Generalnego Gubernatorstwa. Gospodarstwa wypędzonych Polaków przejmowali nasiedlani Niemcy wołyńscy.

W gminie Strzyżew z miejscowości Chynowa, Przygodziczki i Strzyżew wysiedlono 1005 osób – około 200 rodzin. Z Przygodziczek i Strzyżewa wysiedlono wszystkich mieszkańców, 972 osoby. Rodziny przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie w wagonach towarowych do GG. Część osób skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie.

W gminie Sieroszewice z miejscowości Latowice i Sieroszewice oraz z gminnej miejscowości Biskupice Zabaryczne w lipcu 1940 r. wysiedlono 93 rodziny – 474 osoby. Wysiedlenia przeprowadziła żandarmeria, która wchodziła do wsi o godz. 3 w nocy, dając wypędzanym rodzinom, którym wolno było zabrać odzież, 15 minut na opuszczenie gospodarstwa. Wysiedlonych przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie do dystryktu lubelskiego w GG. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przejmowali nasiedlani Niemcy wołyńscy.

Realizując drugi wysiedleńczy plan krótkofalowy w powiecie ostrowskim, objęto wysiedleniami także cztery wsie gminne: Biniew, Lewków, Raszków i Wielowieś. W lipcu 1940 r. żandarmeria wysiedliła z tych miejscowości 130 rodzin – 852 osoby, w tym ponad 300 dzieci. Wysiedlone rodziny przewieziono do punktu zbornego w Mikstacie, skąd część osób skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie. Pozostałe osoby przewieziono do obozu w Łodzi i po selekcji młodzież deportowano na roboty do Rzeszy, a osoby starsze i dzieci wywieziono w wagonach towarowych do dystryktu warszawskiego w GG.

Ogółem w powiecie ostrowskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. objęto dwa miasta, Ostrów i Odolanów, z których wysiedlono 214 rodzin – 813 osób. Domy, apteki, piekarnie i warsztaty rzemieślnicze wysiedlonych rodzin przekazano nasiedlonym Niemcom. Wysiedleniami w powiecie ostrowskim objęto także 37 miejscowości wiejskich, wysiedlając z nich 1228 rodzin rolniczych – 6036 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków, w wielu miejscowościach scalone, przekazywano nasiedlonym Niemcom wołyńskim.

Wysiedlenia przeprowadzone w 1940 r. w powiecie sieradzkim, powiecie o rolniczym charakterze, objęły głównie właścicieli gospodarstw rolnych w 15 gminach oraz mieszkańców małego miasta Szadek. Z Szadka wysiedlono 102 osoby – około 22 rodzin, posiadających domy, które przekazano nasiedlonym Niemcom bałtyckim. Wysiedlone rodziny przewieziono do obozu w Łodzi, a stąd po selekcji deportowano na roboty do III Rzeszy lub wywieziono w wagonach towarowych do GG.

Wysiedlanie rolników w powiecie sieradzkim przeprowadzano cyklicznie od marca do sierpnia 1940 r.

W gminie Bogumiłów w marcu, kwietniu i maju żandarmeria wysiedliła z miejscowości Bobrowniki, Chojne i Kłocko 160 rodzin rolniczych – 810 osób. Wysiedlono gospodarzy posiadających największe gospodarstwa z porządnymi zabudowaniami. Wyrzucone rodziny przewieziono do punktu zbornego w Sieradzu, gdzie nastąpiła selekcja przy udziale urzędnika tamtejszego urzędu pracy. Część osób skierowano do pracy w powiecie. Pozostałe osoby zostały wywiezione do GG. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przejęli nasiedlani Niemcy wołyńscy.

Podobnie w marcu, kwietniu i maju objęto wysiedleniami mieszkańców gmin Barczew, Charłupia Mała, Charłupia Wielka i Klonowa. Z miejscowości Barczew, Stefanów Barczewski, Stefanów Ruszkowski i Świerki wysiedlono wszystkich mieszkańców, 643 osoby – około 127 rodzin. Z miejscowości Charłupia Mała, Dzigorzew i Łosieniec żandarmeria, która wchodziła do wsi o godzinie 3 w nocy, wysiedliła 22 rodziny – 116 osób. Z Charłupi Małej wysiedlono wszystkich mieszkańców, 66 osób. Z miejscowości Charłupia Wielka, Oraczew, Rowy i Tworkowizna wysiedlono 12 rodzin – 49 osób. Z miejscowości Klonowa, Pawelce i Świątki wysiedlono 226 osób – około 45 rodzin. Wyrzucone rodziny wywieziono do obozu w Łodzi i Konstantynowie Łódzkim, a następnie w wagonach towarowych do dystryktu krakowskiego w GG. Gospodarstwa Polaków z miejscowości w gminach Charłupia Mała, Charłupia Wielka i Klonowa przejęli nasiedlani Niemcy wołyńscy. Gospodarstwa wypędzonych z gminy Barczew władze wojskowe przeznaczyły na poligon wojskowy.

W maju przeprowadzono również wysiedlenia w gminie Wróblew. Z miejscowości Bliźniew, Dąbrówka, Kobierzycko, Ocin, Próchna, Rakowiec, Słomków Suchy, Smardzew, Tubądzin, Wągoczew i Wróblew żandarmeria wysiedliła 221 rodzin – 881 osób. Wysiedlone osoby przewieziono do obozu w Konstantynowie Łódzkim, a następnie do dystryktu krakowskiego w GG. Osoby młode wysiedlone z Bliźniewa i ze Słomkowa Suchego deportowano do pracy w III Rzeszy i na okupowane tereny Francji.

W gminie Brzeźnio z miejscowości Bronisławów, Brzeźnio, Krzaki, Ostrów, Podcabaje, Próba, Rembów żandarmeria w maju wysiedliła 722 osoby – około 140 rodzin. Z Brzeźnia i Rembowa wysiedlono wszystkich mieszkańców, 216 osób. Wysiedlone rodziny przewieziono do obozu w Łodzi. Po dokonanej selekcji osoby młode deportowano na roboty do III Rzeszy. Osoby starsze i dzieci wywieziono w wagonach towarowych do Generalnego Gubernatorstwa. Część rodzin wysiedlonych z Bronisławowa, Ostrowa i Podcabajów skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w różnych wsiach powiatu. Gospodarstwa Polaków przejęli nasiedlani Niemcy wołyńscy.

W następnych miesiącach wysiedlono wszystkich mieszkańców, 644 osoby – około 105 rodzin, z miejscowości Brzeźnica, Groszów w gminie Kamionka. Wysiedlone rodziny skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie lub deportowano na roboty do III Rzeszy. Ziemia z gospodarstw wysiedlonych rolników została przeznaczona na poligon wojskowy.

Wysiedlono także 61 rodzin – 400 osób z miejscowości Brudzew, Cienia Wielka, Łubna, Niedoń w gminie Gruszczyce. Rodziny zostały przewiezione wozami konnymi do stacji kolejowej i wywiezione bezpośrednio do Generalnego Gubernatorstwa. Rodziny wysiedlone z Cieni Wielkiej, 11 rodzin – 79 osób, deportowano na roboty do III Rzeszy.

W sierpniu wysiedlono także 108 osób – około 20 rodzin z miejscowości Bujnów i Emilianów w gminie Złoczew. Wysiedlone rodziny zostały wywiezione w wagonach towarowych do dystryktu lubelskiego w GG.

W pozostałych gminach powiatu sieradzkiego wysiedleniami objęto pojedyncze wsie. Z miejscowości Krokocka Wola w gminie Krokocice, Rzepiszew i Wilamów w gminie Szadek, Tymienice w gminie Wojsławice oraz z gminnej miejscowości Rossoszyca żandarmeria wysiedliła 45 rodzin – 262 osoby. Z Wilamowa wysiedlono wszystkich mieszkańców, 136 osób. Wysiedlone rodziny przewożono wozami konnymi do punktu zbornego w Szadku, a następnie pociągiem towarowym do dystryktu krakowskiego w GG. Rodziny wysiedlone z Rossoszycy, 35 osób, skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców.

Ogółem w powiecie sieradzkim wysiedleniami, które przeprowadzono w 1940 r., objęto miasto Szadek, z którego wysiedlono 22 rodziny – około 102 osób. Domy wysiedlonych rodzin zostały przekazane nasiedlonym Niemcom bałtyckim. Wysiedleniami objęto także 49 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 958 rodzin rolniczych – 4861 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa polskich rodzin władze okupacyjne przekazały nasiedlonym Niemcom wołyńskim.

W rejencji łódzkiej, w dziewięciu powiatach, w 1940 r. okupant objął wysiedleniami 12 miast i 441 wsi. Z miejscowości tych wysiedlono co najmniej 875 rodzin miejskich – 3446 osób, właścicieli warsztatów rzemieślniczych, sklepów, domów i większych mieszkań, oraz co najmniej 9831 rodzin rolniczych – 49 950 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa te oraz warsztaty, sklepy, domy i mieszkania wydziedziczonych i wysiedlonych Polaków zostały przekazane przez władze okupacyjne nasiedlanym Niemcom.

Realizując w 1940 r. wysiedleńczy plan przejściowy i drugi plan krótkofalowy w 37 powiatach okręgu Rzeszy Kraj Warty, okupant objął wysiedleniami 63 miasta, wysiedlając 5117 rodzin miejskich – 21 203 osoby. Wysiedleniami objęto także 1448 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 19 420 rodzin rolniczych – 104 514 osób. Z dostępnych danych wynika, że z terenów, na których utworzono okręg Kraj Warty, w ciągu 1940 r. okupant wysiedlił co najmniej 125 717 polskich mieszkańców tych ziem.

Wysiedlenia przeprowadzone w 1940 r. dotknęły przede wszystkim rodziny rolnicze, posiadające duże i dobrze utrzymane gospodarstwa rolne, przeznaczone dla nasiedlanych Niemców wołyńskich, oraz rodziny, których gospodarstwa chcieli przyłączyć do swoich miejscowi Niemcy. Wysiedleniami objęto również rodziny miejskie, które posiadały warsztaty rzemieślnicze, sklepy i gabinety oraz domy i duże mieszkania. Nieruchomości te przekazywano przeważnie Niemcom bałtyckim. Gabinety, domy i mieszkania przeznaczano także na siedziby urzędów oraz mieszkania dla Niemców przybyłych z Rzeszy, zatrudnionych w tych urzędach.

3.3. Wysiedlenia w 1941 r. Trzeci plan krótkofalowy (3. Nahplan)

Z początkiem 1941 r. władze przesiedleńcze w Kraju Warty przygotowały się do nowej akcji masowych wysiedleń Polaków, realizowanych w ramach tzw. trzeciego planu krótkofalowego. Wysiedlenia te, podobnie jak w okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie, były zaplanowane w związku z programem osadzania w Kraju Warty Niemców z Besarabii, Bukowiny i Dobrudży, nakreślonym już w 1940 r. w drodze dwóch porozumień zawartych przez III Rzeszę w Moskwie i Bukareszcie.

Liczba Polaków przewidzianych w ramach trzeciego planu do wysiedlenia z okręgu została ustalona podczas narady, która odbyła się 6 stycznia 1941 r. w Poznaniu. Uczestniczył w niej wyższy dowódca SS i policji na okręg Kraj Warty SS-Obergruppenführer Wilhelm Koppe oraz szef oddziału Centrali Przesiedleńczej SS-Obersturmbannführer Hermann Krumey. Na naradzie zdecydowano, że wysiedlonych zostanie 152 tys. Polaków, aby osadzić 53 tys. Niemców z Besarabii i Bukowiny. Planowano również wysiedlenie dalszych 46 tys. Polaków w związku z zamiarem przesiedlenia volksdeutschów i rzemieślników pochodzenia niemieckiego (Stammdeutsche). Zamierzano także wysiedlić 130 tys. Polaków w związku z żądaniem Wehrmachtu utworzenia poligonów wojskowych w rejonie Konina, Sieradza, Obornik i Rypina. Łącznie w ramach trzeciego planu krótkofalowego przewidywano wysiedlenie z okręgu Kraj Warty 330 tys. Polaków. Zastrzeżono także, że gdyby okazało się, że w okręgu Kraj Warty trzeba osiedlić większą liczbę Niemców z Dobrudży, Niemców bałtyckich, jak również Niemców z Bukowiny, niż przewidziano pierwotnie, wówczas dla każdego nowego osadnika zostanie wysiedlonych dwóch Polaków[82].

O decyzjach podjętych na naradzie został powiadomiony kierownik referatu IVD 4 SS-Obersturmbannführer Adolf Eichmann, do którego należało kierowanie całością akcji wysiedlania Polaków i osiedlania Niemców oraz koordynowanie jej. W wysłanym dalekopisie wyjaśniono także, że tak wysoka liczba Polaków przewidzianych do wysiedlenia w ramach akcji besarabskiej wynika z przyjętej zasady, że nowe gospodarstwa dla nasiedlanych Niemców będą powstawać w wyniku łączenia małych gospodarstwa Polaków, co w praktyce oznaczało, że trzeba wysiedlić 5 lub 6 polskich rodzin, aby osadzić jedną rodzinę niemiecką.

Realizacja zaplanowanej na tak ogromną skalę akcji wysiedleńczej w ramach trzeciego planu krótkofalowego napotkała trudności. W połowie marca 1941 r. wysiedlenia Polaków do Generalnego Gubernatorstwa zostały wstrzymane ze względu na przygotowania III Rzeszy do napaści na ZSRR i zajęcie przez wojsko taboru kolejowego, który był niezbędny do przeprowadzenia koncentracji wojsk. Zostali o tym powiadomieni inspektorzy Policji Bezpieczeństwa i SD oraz Centrale Przesiedleńcze w Poznaniu i Łodzi, podobnie jak w innych prowincjach utworzonych na ziemiach okupowanej Polski. Placówki te 15 marca 1941 r. otrzymały z referatu IVD 4 dalekopis informujący, że od 16 marca nie jest możliwe „przeprowadzanie transportów ewakuacyjnych” z terenów wcielonych do GG[83].

Obawy związane z masową akcją wysiedleńczą zgłaszały także czynniki gospodarcze, zainteresowane produkcją rolną na potrzeby Rzeszy. Wskazywano, że do Generalnego Gubernatorstwa wysiedla się zdolnych do pracy Polaków, podczas gdy duża część niemieckich kolonistów nie potrafi przystosować się do miejscowych warunków produkcji rolnej. W efekcie następuje zahamowanie produkcji rolnej przy pogarszającej się sytuacji żywnościowej Rzeszy[84]. Zatrzymania w okręgu Kraj Warty wypędzonych z domów Polaków zdolnych do pracy domagał się również namiestnik okręgu Arthur Greiser.

W związku z zaistniałą sytuacją wysiedlanie w Kraju Warty przybrało od marca 1941 r. inną postać. W dalszym ciągu wysiedlano Polaków z własnych gospodarstw i domów, pozbawiając ich całego mienia ruchomego i nieruchomego. Wysiedlone rodziny nie były już wywożone masowo do Generalnego Gubernatorstwa. Kierowano je do obozów przesiedleńczych w Łodzi lub do prowizorycznych obozów zbiorczych, gdzie specjalnie powołane komisje, składające się z delegatów urzędu pracy, łódzkiego oddziału UWZ oraz sztabu pracy SS, dokonywały selekcji wysiedlonych. Polegała ona na wyodrębnieniu już nie pojedynczych osób, ale całych rodzin zdolnych do pracy jako siły roboczej „dla pokrycia zapotrzebowania gospodarki wojennej” Rzeszy. Rodziny te wysyłano następnie do pracy w Rzeszy, co nakazywało zarządzenie marszałka Rzeszy Hermanna Göringa 18 lutego 1941 r., dotyczące „przygotowania siły roboczej z wcielonych terenów wschodnich dla pokrycia zapotrzebowania gospodarki wojennej na siłę roboczą”[85].

W dalszym ciągu część wysiedlonych rodzin kierowano również do pracy w gospodarstwach rolnych nasiedlonych Niemców na terenie samego okręgu Kraj Warty. Wprowadzono także nową formę wysiedlania, która w nomenklaturze niemieckiej nosiła nazwę „rugowanie” (Verdrängung). Wysiedlone ze swoich domów i gospodarstw polskie rodziny nie były deportowane do Rzeszy lub do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców, lecz dokwaterowywane do mieszkań niewysiedlonych jeszcze Polaków, zamieszkałych w obrębie tego samego powiatu lub na terenie tego samego miasta. Po kilka rodzin umieszczano także na peryferiach, w najgorszych mieszkaniach oraz na strychach. Osadzone tam rodziny musiały meldować się co jakiś czas na miejscowym posterunku żandarmerii.

Osoby chore, w podeszłym wieku, inwalidzi oraz kobiety z małymi dziećmi kierowano do obozów przesiedleńczych w Łodzi. Do obozów przesiedleńczych kierowano także osoby zaliczone do „elementu aspołecznego”, wysiedlane zgodnie z ustaleniami przyjętymi w listopadzie 1939 r. na konferencji wyższych dowódców SS i policji w Krakowie. Do tej kategorii w Kraju Warty zaliczono „fanatycznych” Polaków, którzy nie zostali wysiedleni w latach poprzednich, oraz włóczęgów, żebraków, pijaków, osoby chore na gruźlicę, chorych umysłowo, prostytutki oraz uchylających się od pracy. Uważano, że osoby te stanowią obciążenie dla okręgu i powinny zostać jak najszybciej wysiedlone.

W lutym 1941 r. kierownik Centrali Przesiedleńczej, następca Alfreda Rappa, SS-Obersturmbannführer Rolf Heinz Höppner, zwrócił się do placówek Służby Bezpieczeństwa i Policji Bezpieczeństwa o nadesłanie imiennych spisów tego rodzaju ludzi[86]. Rejestrację na użytek Centrali Przesiedleńczej miał przeprowadzić Urząd do spraw Polityki Rasowej przy pomocy wydziałów służby zdrowia, sądów krajowych i urzędów opieki społecznej[87].

W świetle przeprowadzonych spisów, w okręgu Kraj Warty do wysiedlenia zakwalifikowano ponad 58 tys. osób jako „element niepożądany”[88]. Rodziny uznane za „aspołeczne” wysiedlano do Generalnego Gubernatorstwa.

Przebieg wysiedleń w powiatach i gminach rejencji poznańskiej, inowrocławskiej i łódzkiej w 1941 r.

REJENCJA POZNAŃSKA

W rejencji poznańskiej wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. ponownie objęto wszystkie powiaty wchodzące w skład rejencji. W zależności od powiatu były one bardziej lub mniej masowe. W powiatach charakteryzujących się wysoką kulturą rolną, do których zaliczano m.in. Gostyń, Kościan, Leszno i Rawicz, wysiedlenia objęły większą liczbę rodzin rolniczych.

W powiecie leszczyńskim wysiedlenia dotknęły mieszkańców 36 wsi w ośmiu gminach.

W gminie Krzemieniewo z miejscowości Belęcin, Drobnin, Garzyn, Górzno, Hersztupowo, Karchowo, Kociugi, Krzemieniewo, Mierzejewo, Oporowo i Oporówko żandarmeria od marca do grudnia wysiedliła 52 rodziny – 249 osób. Wysiedleń dokonywano, podobnie jak w roku poprzednim, otaczając wieś o godzinie 4 nad ranem i dając wypędzonym rodzinom 20 minut na opuszczenie domu. Cztery rodziny wysiedlone w marcu z Belęcina zostały przewiezione do obozu w Łodzi. Po przeprowadzonej rewizji oraz odebraniu pieniędzy i biżuterii wysiedlonych wywieziono w zaryglowanych wagonach towarowych do dystryktu warszawskiego w GG. Rodziny wysiedlone w następnych miesiącach przewożono wozami konnymi do Garzyna, gdzie został utworzony prowizoryczny obóz zbiorczy. Tam dokonywano rejestracji i selekcji, kierując rodziny do pracy w III Rzeszy lub u nasiedlonych Niemców w powiecie leszczyńskim. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków, przeważnie o wielkości 7, 8 i 15 ha, łączono i przekazywano nasiedlanym Niemcom besarabskim.

W gminie Osieczna wysiedlenia rolników przeprowadzono w ciągu jednego miesiąca, w tym wypadku czerwca. O godzinie 3 w nocy żandarmeria wchodziła do wsi i otaczała gospodarstwa rodzin przeznaczonych do wysiedlenia. Na opuszczenie domu dawano 10 minut. W ten sposób z miejscowości Drzeczkowo, Łoniewo, Miastkowo, Popowo, Świerczyna i Wojnowice wysiedlono 31 rodzin – 155 osób. Rodziny wysiedlone z Łoniewa, Miastkowa i Świerczyny, 21 rodzin – 104 osoby, przewieziono do Leszna, a następnie do obozu w Łodzi. Po dokonanych rewizjach oraz odebraniu pieniędzy i żywności część rodzin deportowano na roboty do III Rzeszy, a część skierowano do pracy w powiecie. Rodziny wysiedlone z Drzeczkowa, Popowa i Wojnowic, 10 rodzin – 52 osoby, zostały osadzone w prowizorycznym obozie zbiorczym w Drzeczkowie i rozdzielone do pracy w poszczególnych gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie leszczyńskim. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przekazano Niemcom besarabskim.

Podobnie w czerwcu oraz częściowo w lipcu wysiedlono 8 rodzin – 37 osób z miejscowości Bukówiec Górny i Grotniki w gminie Włoszakowice oraz 9 rodzin – 33 osoby z miejscowości Długie Nowe, Lasocice i Ogrody w gminie Święciechowa. Wysiedlonych rolników z rodzinami oraz dwóch rzemieślników skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców, którzy przejęli gospodarstwa oraz warsztat kołodziejski i warsztat kowalski wysiedlonych Polaków.

W pozostałych czterech gminach powiatu leszczyńskiego wysiedlenia przeprowadzano cyklicznie. Żandarmeria wchodziła do jednych wsi w danej gminie wiosną, do innych jesienią.

W gminie Lipno w kwietniu, czerwcu i grudniu z sześciu wsi: Goniembic, Górki Duchownej, Lipna, Sulejewa, Targowiska i Żakowa, żandarmeria wysiedliła 14 rodzin – 80 osób. Rodziny wysiedlone w kwietniu z Górki Duchownej, Lipna i Targowiska, 7 rodzin – 35 osób, zostały wywiezione wozami konnymi do Leszna, następnie koleją do obozu w Konstantynowie Łódzkim, a stamtąd na roboty do Rzeszy. Rodziny z pozostałych miejscowości, wysiedlone w czerwcu i grudniu, zostały skierowane do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie. Gospodarstwa Polaków przekazano Niemcom besarabskim.

W gminie Krzycko Wielkie z miejscowości Gołanice, Krzycko Małe i Krzycko Wielkie wysiedlono 6 rodzin – 29 osób. Rodziny wysiedlone w marcu z Krzycka Małego, 2 rodziny – 10 osób, zostały wywiezione do obozu w Konstantynowie Łódzkim, a stamtąd do dystryktu warszawskiego w GG. Rodziny wysiedlone w kwietniu i grudniu z Gołańca i Krzycka Wielkiego, 4 rodziny – 19 osób, osadzono w prowizorycznym obozie zbiorczym w Święciechowej, a stamtąd skierowano do pracy na roli w powiecie.

Podobnie wiosną i jesienią przeprowadzono wysiedlenia w gminie Rydzyna oraz w gminnej miejscowości Pawłowice. Z Moraczewa, Nowej Wsi, Pomykowa, Porykowa i Rojęczyna w gminie Rydzyna żandarmeria wysiedliła 20 rodzin – 106 osób. Wszystkie wysiedlone rodziny zostały skierowane do pracy na roli w powiecie, u nasiedlonych Niemców. Natomiast 17 rodzin – 79 osób, które wysiedlono z Pawłowic, zostały przewiezione wozami konnymi do prowizorycznego obozu zbiorczego w Garzynie, a następnie do Leszna. Tam przyjeżdżali Niemcy nasiedleni w powiecie leszczyńskim i wybierali wysiedlone polskie rodziny do pracy w przejętych gospodarstwach.

Ogółem w powiecie leszczyńskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto 36 miejscowości wiejskich, z których okupant wysiedlił co najmniej 157 rodzin rolniczych – 768 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa te oraz warsztaty kołodziejski i kowalski w miejscowości Grotniki władze okupacyjne przekazały nasiedlonym Niemcom besarabskim.

W powiecie gostyńskim wysiedlenia dotknęły mieszkańców dwóch miast, Gostynia i Borka Wlkp., oraz 29 wsi w ośmiu gminach.

Z Gostynia wysiedlono w marcu 22 rodziny – 84 osoby, które zostały wywiezione do Generalnego Gubernatorstwa. W gminie Gostyń natomiast z miejscowości Bogdanki i Daleszyn żandarmeria w sierpniu i we wrześniu wysiedliła 17 rodzin – 59 osób. Wysiedlone rodziny przewieziono wozami konnymi do prowizorycznego obozu zbiorczego w Gostyniu, gdzie dokonano selekcji. Część rodzin została deportowana na roboty do III Rzeszy, część natomiast skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie.

Wysiedlenia z Borka Wlkp. przeprowadzono we wrześniu i w październiku, wysiedlając 3 rodziny – 18 osób, które skierowano do pracy u miejscowych Niemców. W gminie Borek z miejscowości Głoginin, Karolew i Skoków zostało wysiedlonych 16 rodzin – 78 osób. Rodziny wysiedlone wczesną wiosną ze Skokowa, 8 rodzin – 43 osoby, zostały wywiezione do dystryktu lubelskiego w GG, a rodziny wysiedlone w późniejszych miesiącach z Karolewa i Głoginina, 8 rodzin – 35 osób, deportowano na roboty do Rzeszy i przyłączonej do niej Austrii.

Masowe wysiedlenia rolników z rodzinami przeprowadzono w gminie Krobia. Objęły one 11 wsi: Chwałkowo, Ciołkowo, Grabianowo, Kuczynę, Kuczynkę, Niepart, Posadowo, Potarzyce, Przyborowo, Pudliszki i Sułkowice. Z miejscowości tych okupant głównie w listopadzie wysiedlił 128 rodzin – 458 osób, w tym 106 dzieci z Niepartu, Posadowa i Potarzyc. Większość rodzin została skierowana do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców na terenie powiatu, a 26 wysiedlonych rodzin deportowano na roboty do Rzeszy. Gospodarstwa Polaków przekazano Niemcom besarabskim.

W listopadzie żandarmeria z Pońca wkroczyła także do czterech wsi w gminie Poniec. Z miejscowości Czarkowo, Łęka Wielka, Sarbinowo i Szurkowo wysiedlono 71 rodzin rolniczych – 307 osób. Rodziny przewieziono wozami konnymi do prowizorycznego obozu zbiorczego w Gostyniu, gdzie dokonywano selekcji i rozsyłano do poszczególnych gospodarstw nasiedlonych Niemców jako siłę roboczą. Kilka rodzin wysiedlonych z Szurkowa deportowano do pracy na roli w Rzeszy.

Wysiedlenia w gminach Brzezie, Kobylin i Pępowo przeprowadzano cyklicznie od kwietnia do listopada. Z miejscowości Brzezie, Gola i Sikorzyn w gminie Brzezie zostały wysiedlone 24 rodziny – 133 osoby, a z miejscowości Babkowice, Krzyżanki, Magdalenki, Pępowo, Siedlec i Wilkonice w gminie Pępowo wysiedlono 12 rodzin – 58 osób. Z Romanowa w gminie Kobylin wysiedlono jedną rodzinę. Wszystkie rodziny rolnicze wysiedlone z tych miejscowości zostały skierowane do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie.

Ogółem w powiecie gostyńskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto dwa miasta, Gostyń i Borek Wlkp., z których wysiedlono 75 rodzin – 102 osoby. Wysiedleniami objęto także 29 miejscowości wiejskich, wysiedlając z nich 272 rodziny – 1111 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Mieszkania i domy w miastach oraz scalone gospodarstwa Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom besarabskim.

W powiecie rawickim wysiedleniami objęto mieszkańców 16 wsi w pięciu gminach. Wysiedlenia przeprowadzano cyklicznie od lutego do lipca 1941 r.

W lutym żandarmeria weszła do wsi w trzech gminach: Jutrosin, Miejska Górka i Sierakowo. Z miejscowości Bartoszewice, Szkaradowo i Śląskowo w gminie Jutrosin wysiedlono 41 rodzin rolniczych – 196 osób, a z miejscowości Słupia Kapitulna i Żołędnica w gminie Sierakowo wysiedlono 86 rodzin – 286 osób. W gminie Miejska Górka wysiedlenia przeprowadzone w lutym dotknęły mieszkańców Miejskiej Górki i Sobiałkowa, skąd wysiedlono 14 rodzin – 63 osoby. Rodziny przewieziono do punktu zbornego w Miejskiej Górce, a następnie do obozu w Łodzi i w wagonach towarowych do Generalnego Gubernatorstwa. Z pozostałych czterech miejscowości w gminie Miejska Górka ich mieszkańców wysiedlono w maju i czerwcu. Z Konar, Niemarzyna, Rozstępniewa i Woszczakowa okupant wysiedlił 42 rodziny – 221 osób. Rodziny skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie.

W dwóch pozostałych gminach powiatu, Bojanowo i Pakosław, wysiedlenia przeprowadzono w lipcu 1941 r. Z miejscowości Golina, Gościejewice, Kawcze, Wielka i Wydartowo w gminie Bojanowo żandarmeria, która wchodziła do wsi o godz. 3 w nocy, wysiedliła 46 rodzin – 212 osób. Ze wsi Góreczki Wielkie w gminie Pakosław wysiedlono 10 rodzin – 43 osoby. Rodziny zostały przewiezione do prowizorycznego obozu zbiorczego na terenie wsi Jeziora. Po kilku dniach pobytu, w czasie których przeprowadzono rejestrację i selekcję, część rodzin deportowano do pracy na roli w Rzeszy, część została rozesłana do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie. Gospodarstwa Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom besarabskim.

Ogółem w powiecie rawickim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto 16 miejscowości wiejskich, wysiedlając z nich 239 rodzin rolniczych – 1021 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom besarabskim.

W powiecie kościańskim wysiedleniami objęto mieszkańców dwóch miast, Wielichowa i Czempinia, oraz mieszkańców 28 miejscowości wiejskich w 11 gminach.

Z Wielichowa w kwietniu 1941 r. wysiedlono 20 rodzin – 80 osób, które deportowano do przymusowej pracy w III Rzeszy. Podobnie w kwietniu wysiedlono 2 rodziny – 12 osób z Czempinia. Wysiedlone rodziny przewieziono do obozu w Konstantynowie Łódzkim, a po kilku tygodniach deportowano także do pracy przymusowej w III Rzeszy.

Wysiedlenia ludności rolniczej rozpoczęły się w marcu. Żandarmeria wysiedliła 55 rodzin – 277 osób z dziewięciu wsi w gminie Krzywiń oraz 40 rodzin – 200 osób z gminnej miejscowości Kamieniec. Rodziny zostały przewiezione do obozu w Łodzi.

W kwietniu żandarmeria wysiedliła 83 rodziny – 419 osób ze wszystkich wsi w gminie Bucz. W tym samym czasie wysiedleniami objęto także gminę Kościan. Z miejscowości Nacław i Nielęgowo wysiedlono 28 rodzin – 152 osoby. Wyrzucone rodziny przewieziono do prowizorycznego obozu zbiorczego w Śmiglu, a stąd do obozu w Łodzi. Po kilkudniowym pobycie część rodzin deportowano do pracy na roli w III Rzeszy.

W kolejnych miesiącach 1941 r. wysiedlenia przeprowadzono w gminach Bieżyn, Wielichowo i Racot. W gminie Bieżyn z miejscowości Bielewo, Bieżyn, Łagowo i Zbęchy żandarmeria wysiedliła 48 rodzin – 245 osób. Z miejscowości Gradowice, Łubnica, Prochy i Pruszkowo w gminie Wielichowo żandarmeria wysiedliła 38 rodzin – 167 osób. Wysiedlone rodziny z Gradowic, 11 rodzin – 48 osób, deportowano do pracy na roli w Rzeszy. Rolnicy z rodzinami wysiedleni z pozostałych wymienionych miejscowości zostali skierowani do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie. W gminie Racot zaś z miejscowości Racot, Witkówki i Wławie wysiedlono 34 rodziny rolnicze – 120 osób. Rodziny przewieziono do obozu w Łodzi. Część rodzin deportowano do pracy na roli w III Rzeszy.

W listopadzie i grudniu wysiedleniami objęto także trzy gminne miejscowości: Czacz, Jerkę i Witkowo Polskie. Z miejscowości tych wysiedlono 136 rodzin – 680 osób. Wysiedlone rodziny przewieziono do obozu w Łodzi i deportowano do prac przymusowych w Rzeszy.

Ogółem w powiecie kościańskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto dwa miasta, Wielichowo i Czempiń, z których wysiedlono 22 rodziny – 92 osoby. Wysiedleniami objęto także 28 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 462 rodziny rolnicze – 2260 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie szamotulskim wysiedlenia przeprowadzone w 1941 r. objęły mieszkańców trzech miast oraz mieszkańców 13 wsi w siedmiu gminach.

Z Ostroroga, Pniew i Szamotuł policja ochronna wiosną 1941 r. wysiedliła 28 rodzin – 109 osób. Wyrzucone rodziny przewieziono do obozu w Konstantynowie Łódzkim, a stąd do dystryktu lubelskiego w GG.

Wywłaszczanie i wysiedlanie właścicieli gospodarstw rolnych w powiecie żandarmeria przeprowadziła głównie we wrześniu i w październiku 1941 r.

W gminie Duszniki z miejscowości Duszniki, Niewierz i Wilczyna wysiedlono 27 rodzin – 152 osoby. Żandarmeria o godzinie 3 w nocy wchodziła do wsi, otaczając gospodarstwa rolników przewidzianych do wysiedlenia. Wypędzone rodziny, którym pozwolono zabrać ubranie i żywność, przewieziono samochodami ciężarowymi do Szamotuł, a następnie pociągiem do obozu w Łodzi. Po kilkudniowym pobycie w obozie i przeprowadzonej selekcji część rodzin deportowano do pracy na roli w III Rzeszy. Pozostałe rodziny skierowano do pracy na roli w powiecie.

W gminie Gmachowo z dwóch wsi objętych wysiedleniami, Biezdrowa i Kłodziska, żandarmeria wysiedliła 8 rodzin – 36 osób. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego we Wróblewie. Po przeprowadzonej selekcji część rodzin skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie. Pozostałych wywieziono samochodami ciężarowymi do Szamotuł i pociągiem do obozu w Łodzi, a następnie do prac rolnych w Rzeszy.

Po dwie wsie objęto wysiedleniami również w gminach Kaźmierz, Obrzycko i Pamiątkowo. Z miejscowości Gorzewice i Kopanina w gminie Kaźmierz jesienią 1941 r. wysiedlono 8 rodzin – 42 osoby, które skierowano do pracy na roli w powiecie. Podobnie 7 rodzin rolniczych – 36 osób wysiedlono z miejscowości Dobrogostowo i Jaryszewo w gminie Obrzycko. Rodziny wysiedlone z Dobrogostowa, 3 rodziny – 17 osób, przewieziono wozem konnym do Szamotuł, pociągiem do obozu w Łodzi i na roboty do III Rzeszy. Rodziny wysiedlone z Jaryszewa skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie.

W gminie Pamiątkowo wysiedlenia objęły rolników z miejscowości Lulinek i Przecław, skąd wysiedlono 11 rodzin – 56 osób. Wszystkie rodziny skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie.

Pojedyncze wsie objęto wysiedleniami przeprowadzonymi także jesienią w gminach Grzebienisko i Otorowo, skąd wysiedlono 10 rodzin – 38 osób. Wyrzucone rodziny skierowano także do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie.

Ogółem w powiecie szamotulskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto trzy miasta: Ostroróg, Pniewy i Szamotuły, z których wysiedlono 28 rodzin – 109 osób. Wysiedleniami objęto także 13 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 71 rodzin rolniczych – 360 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Wszystkie gospodarstwa wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie krotoszyńskim wysiedlenia, które przeprowadzano cyklicznie od lutego do listopada 1941 r., dotknęły mieszkańców 10 wsi w czterech gminach.

W gminie Zduny z miejscowości Bestwin, Konarzew, Perzyce, Ruda i Zduny żandarmeria wysiedliła 60 rodzin rolniczych – 293 osoby. Do Generalnego Gubernatorstwa zostali wywiezieni mieszkańcy Zdunów, 130 osób, wysiedleni zimą 1941 r. Rolnicy z pozostałych wsi, wysiedleni w miesiącach wiosennych i jesienią, zostali deportowani na roboty do Rzeszy oraz do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców na terenie powiatu. Gospodarstwa wysiedlonych rolników zostały przekazane Niemcom besarabskim.

Podobnie kształtowała się sytuacja w gminie Krotoszyn. Z miejscowości Gorzupia, Krotoszyn Stary i Ugrzele wysiedlono 41 rodzin – 203 osoby. Do Generalnego Gubernatorstwa przewieziono część rodzin wysiedlonych zimą z Ugrzeli. Pozostałe rodziny z Ugrzeli oraz rodziny z Gorzupi i Krotoszyna Starego wysiedlone w sierpniu skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w różnych wsiach powiatu.

Wysiedlenia w powiecie krotoszyńskim dotknęły także mieszkańców gminnej miejscowości Biadki, skąd w listopadzie wysiedlono 30 rodzin – 175 osób, oraz 9 rodzin – 47 mieszkańców Dusznej Górki w gminie Jasne Pole[89]. Rodziny przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie deportowano na roboty do Rzeszy.

Jesienią 1941 r. z powiatu krotoszyńskiego wysiedlono także około 500 osób uznanych za „element aspołeczny”[90]. Wysiedlenia objęły więcej osób tej kategorii, niż zostało zakwalifikowanych według przeprowadzonej wcześniej rejestracji, która obejmowała 290 osób uznanych w powiecie krotoszyńskim za „aspołeczne”[91].

Łącznie z powiatu krotoszyńskiego w ramach trzeciego planu krótkofalowego z 10 wsi wysiedlono 140 rodzin rolniczych – 718 osób. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków, scalone, zostały przekazane nasiedlonym Niemcom besarabskim. Z powiatu wysiedlono także około 500 osób uznanych przez okupanta za „element aspołeczny”.

W powiecie chodzieskim wysiedleniami, które przeprowadzono głównie jesienią, objęto osiem wsi w pięciu gminach.

W gminie Margonin z miejscowości Kowalewo, Margońska Wieś i Studźce żandarmeria wysiedliła 7 rodzin – 29 osób. Wysiedlone rodziny zostały skierowane do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie i umieszczone w szopach i komórkach. Dwie rodziny, 6 osób, wysiedlone z Margońskiej Wsi, skierowano do pracy w majątku rolnym w Dziewokluczu.

W gminie Kaczory wysiedlenia dotknęły mieszkańców Dziembowa i Zelgniewa. Z miejscowości tych wysiedlono 5 rodzin – 21 osób, które zostały skierowane do pracy na roli w powiecie lub deportowane do pracy na roli w Rzeszy. Gospodarstwo o wielkości 35 ha rodziny wysiedlonej z Zelgniewa przyłączył wcześniej nasiedlony Niemiec do swojego gospodarstwa.

Gospodarstwa wysiedlonych z Bukowca w gminie Wyszyny, 3 rodziny – 15 osób, oraz wysiedlonych z Konstantynowa w gminie Chodzież, 2 rodziny – 9 osób, zostały przekazane nasiedlanym Niemcom besarabskim. Rodziny wysiedlone z Bukowca przewieziono wozami konnymi do Ryczywołu, a stąd pociągiem na roboty na terenie wcielonej do Rzeszy Austrii. Rodziny z Konstantynowa skierowano do pracy na roli w powiecie chodzieskim.

Podobnie w gminnej miejscowości Budzyń gospodarstwa o wielkości 41 ha, będących własnością 2 wysiedlonych rodzin – 10 osób, przyłączył do swojego Niemiec Lehmann, mieszkający w sąsiedztwie[92]. Wysiedlone rodziny zostały skierowane do pracy w miejscowości Nietuszkowo nad Notecią.

Łącznie w powiecie chodzieskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto osiem miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 19 rodzin rolniczych – 84 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom. Gospodarstwa trzech wysiedlonych rodzin przyłączyli do swoich gospodarstw miejscowi Niemcy, powiększając areał posiadanych nieruchomości.

W powiecie obornickim wysiedlenia objęły mieszkańców trzech miejscowości wiejskich. Z Potrzanowa w gminie Murowana Goślina wczesną wiosną wysiedlono 22 właścicieli gospodarstw rolnych z rodzinami – 115 osób.

Wiosną wysiedlono również 3 rodziny i jedną samotną osobę, łącznie 18 osób, z miejscowości Grudna w gminie Gościejewo. Część wysiedlonych osób została skierowana do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie, część wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa.

Wysiedlenia objęły także mieszkańców gminnej miejscowości Parkowo, skąd w lipcu wysiedlono 6 rodzin rolniczych – 27 osób. Wysiedlone rodziny skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w różnych miejscowościach powiatu.

Łącznie w powiecie obornickim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto trzy miejscowości wiejskie, z których wysiedlono 31 rodzin rolniczych – 160 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych rolników, scalone, przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie średzkim wysiedlenia, które przeprowadzano cyklicznie od kwietnia do grudnia, objęły miasto Środę oraz siedem miejscowości wiejskich w czterech gminach.

W nocy z 25 na 26 kwietnia policja ochronna wysiedliła ze Środy 23 rodziny – 111 osób oraz 225 osób zaliczonych do „elementu aspołecznego”. Łącznie wysiedlono 336 mieszkańców Środy[93]. Wysiedlone osoby przewieziono do obozu w Konstantynowie Łódzkim. Mieszkania wysiedlonych 23 rodzin zostały przekazane nasiedlanym Niemcom. W gminie Środa natomiast z miejscowości Brdowo wysiedlono 6 rodzin rolniczych – 36 osób, które deportowano do pracy na roli w Rzeszy. Dwie rodziny skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców.

Wysiedleniami objęto także rolników ze wsi Czerlejenko, Kostrzyn i Strumiany w gminie Kostrzyn, skąd żandarmeria wysiedliła 11 rodzin – 47 osób. Rodziny przewieziono do Poznania i deportowano na roboty do III Rzeszy.

W gminie Kleszczewo z miejscowości Krerowo i Śródka we wrześniu wysiedlono 8 rodzin rolniczych – 36 osób. Rodziny zostały deportowane do pracy na roli na terenie Rzeszy lub skierowane do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie. W grudniu natomiast z gminnej miejscowości Szlachcin wysiedlono 1 rodzinę – 4 osoby, którą skierowano do pracy w gospodarstwie nasiedlonego Niemca w powiecie.

Ogółem w powiecie średzkim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto miasto Środę, z którego wysiedlono 23 rodziny – 111 osób, oraz 225 osób zaliczonych przez okupanta do „aspołecznych”. Łącznie 336 osób. Wysiedleniami objęto także siedem miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 29 rodzin rolniczych – 123 osoby. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie śremskim wysiedlenia przeprowadzano już w lutym 1941 r. Z miejscowości Dolsk, Międzychód i Rusocin w gminie Dolsk wysiedlono 19 rodzin – 95 osób. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Dolsku, a następnie do obozu w Łodzi. Po tygodniowym pobycie zostali wywiezieni w wagonach towarowych do dystryktu lubelskiego w GG.

Z miejscowości Górka w gminie Brodnica żandarmeria także w lutym wysiedliła nocą 6 rodzin rolniczych – 33 osoby. Część wysiedlonych rodzin wywieziono do dystryktu lubelskiego w GG. Kilka rodzin skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców na terenie powiatu. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przejęli nasiedlani Niemcy.

Ponowne wysiedlenia w powiecie przeprowadzono w listopadzie 1941 r. Z miejscowości Zaborowo w gminie Książ żandarmeria wysiedliła 7 rodzin rolniczych – około 45 osób. Wyrzucone rodziny skierowano do pracy na roli na terenie powiatu.

Łącznie w powiecie śremskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto pięć miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 32 rodziny rolników – 173 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlanym Niemcom.

W pozostałych powiatach wchodzących w skład rejencji poznańskiej wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach trzeciego planu krótkofalowego w 1941 r. objęto pojedyncze miejscowości.

W powiecie poznańskim z Mosiny, miasta położonego pod Poznaniem, w marcu wysiedlono 2 rodziny – 10 osób, a w październiku 1 rodzinę – 5 osób.

W powiecie międzychodzkim żandarmeria w lutym z miejscowości Niemieszewo w gminie Kwilcz wysiedliła 10 rodzin rolniczych – 50 osób. Wysiedlone rodziny wywieziono do dystryktu warszawskiego w GG.

W powiecie jarocińskim w kwietniu wysiedlono 8 rodzin – 40 osób z miejscowości Tomice w gminie Giżałki. Rodziny skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w okolicach Konina.

W powiecie nowotomyskim wysiedlenia przeprowadzono także w kwietniu. Policja ochronna wysiedliła w tym czasie z Grodziska 33 rodziny – około 140 osób.

Następna fala wysiedleń, która objęła także mieszkańców Grodziska, miała miejsce w czerwcu. Wobec 6 rodzin – około 25 osób władze okupacyjne zastosowały nową formę wysiedleń, wywłaszczając rodziny z posiadanych nieruchomości i osadzając je w najlichszych pomieszczeniach na terenie miasta.

Akcja rugowania nasiliła się w październiku. Objęła wówczas 30 rodzin – około 130 osób, także mieszkańców Grodziska. Wywłaszczone rodziny przesiedlono do gorszych pomieszczeń na peryferiach miasta.

Ogółem w powiecie nowotomyskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto jedno miasto Grodzisk, z którego wysiedlono 69 rodzin – około 295 osób. Wobec 36 rodzin – 155 osób, po wyrzuceniu z własnych mieszkań i domów, zastosowano osadzenie w lichych pomieszczeniach na peryferiach tego samego miasta.

W powiecie wolsztyńskim wysiedlenia objęły mieszkańców miasta i gminy Wolsztyn, z których wysiedlono około 1000 osób.

W powiecie wrzesińskim wysiedlenia przeprowadzone w ramach trzeciego planu krótkofalowego objęły ludność rolniczą w miejscowości Krępkowo w gminie Graboszowo oraz we wsi gminnej Katarzynowo. Z miejscowości tych żandarmeria w marcu 1941 r. wysiedliła 30 rodzin – 151 osób. Rodziny przewieziono do obozu w Łodzi. Po dokonanej selekcji część osób wywieziono w wagonach towarowych do dystryktu krakowskiego w GG. Osoby młode i zdrowe deportowano do pracy przymusowej w III Rzeszy.

W kwietniu z powiatu wrzesińskiego wysiedlono również 672 osoby, z przewidywanych do wysiedlenia 718 osób zaliczanych przez okupanta do „elementu aspołecznego”[94].

Realizując trzeci plan krótkofalowy w rejencji poznańskiej w 1941 r., w 16 powiatach okupant objął wysiedleniami 10 miast, z których wysiedlił 180 rodzin miejskich – 724 osoby. Wysiedleniami objęto także 155 miejscowości wiejskie, skąd wysiedlono co najmniej 1509 rodzin rolniczych – 7034 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa, warsztaty, domy i mieszkania wydziedziczonych i wysiedlonych Polaków zostały przekazane przez władze okupacyjne nasiedlonym Niemcom.

W 1941 r. w ramach realizowanego planu krótkofalowego z trzech powiatów w rejencji poznańskiej: krotoszyńskiego, średzkiego i wrzesińskiego, wysiedlono również 1397 osób zaliczonych przez okupanta do „elementu aspołecznego”.

REJENCJA INOWROCŁAWSKA

W rejencji inowrocławskiej, podobnie jak w rejencji poznańskiej, wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach trzeciego planu krótkofalowego objęto wszystkie powiaty wchodzące w skład rejencji. Najbardziej masowy charakter wysiedlenia przybrały ponownie w powiatach, które nie były nimi objęte w 1939 r.

W powiecie kutnowskim wysiedlenia dotknęły mieszkańców Krośniewic oraz 69 miejscowości wiejskich w 19 gminach.

Z Krośniewic w sierpniu 1941 r. wysiedlono 12 rodzin – 28 osób, które deportowano na roboty do III Rzeszy. W gminie Krośniewice natomiast w tym samym czasie z miejscowości Kajew, Morawce, Podczachy, Suchodoły i Wymysłów okupant wysiedlił 56 rodzin – 256 osób. Większość wysiedlonych rodzin została skierowana do pracy na roli w gospodarstwach nasiedlonych Niemców na terenie powiatu. Kilka rodzin wysiedlonych z Podczach i Suchodołów przewieziono do obozu w Łodzi i deportowano na roboty do III Rzeszy. Gospodarstwa wysiedlonych rolników zostały przekazane nasiedlonym Niemcom.

W gminie Kutno wysiedleniami objęto mieszkańców jedenastu wsi. Z miejscowości Gnojno Wieś i Gnojno Parcele, Gołębiewek Nowy i Gołębiewek Stary, Grabków, Krzesin, Malina, Nagodów, Nowa Wieś, Sieraków i Wierzbie w lipcu i sierpniu 1941 r. żandarmeria wysiedliła 172 rodziny rolnicze – 871 osób. Wysiedleń dokonywano o godzinie 4 nad ranem, dając rodzinom kilka minut na zabranie najpotrzebniejszych rzeczy i opuszczenie gospodarstwa. Rodziny wysiedlone z Gnojna Parceli, Gołębiewka Nowego, Gołębiewka Starego, Maliny, Nowej Wsi i Sierakowa, 79 rodzin, a także część rodzin wysiedlonych z pozostałych miejscowości przewieziono wozami konnymi na dworzec kolejowy w Kutnie i deportowano do pracy na roli w Rzeszy. Pozostałe rodziny skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie.

W gminie Młogoszyn wysiedlenia przeprowadzano cyklicznie od wiosny do listopada 1941 r. Wiosną z miejscowości Rybie, Siemienice i Stefanów żandarmeria wysiedliła 53 rodziny – 276 osób. W późniejszych miesiącach wysiedleniami objęto miejscowości Łęki, Młogoszyn i Siemieniczki, skąd wysiedlono także 53 rodziny – 258 osób. Wszystkie rodziny gromadzono w punkcie zbornym, który mieścił się w budynku kościelnym w Łękach, skąd część osób skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie. Część została deportowana na roboty w III Rzeszy. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przekazano nasiedlonym Niemcom. Gospodarstwa rolników wysiedlonych z Siemienic i Łęków dołączono do miejscowych folwarków.

W gminie Krzyżanów z miejscowości Kaszewy, Krzyżanów i Żakowice oraz w gminie Krzyżanówek z miejscowości Micin i Wyręby żandarmeria wysiedliła 74 rodziny – 392 osoby. Wysiedlenia przeprowadzono o godzinie 3 w nocy, dając wypędzonym rodzinom 20 minut na opuszczenie gospodarstwa. Wysiedlonych przewieziono do punktu zbornego w budynku szkolnym i skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie.

Masowe wysiedlenia, obejmujące po kilkaset osób z jednej gminy, przeprowadzono także w gminach Łanięta, Nowe oraz Plecka Dąbrowa. Z miejscowości Grochówek, Juków, Kały i Witoldów w gminie Łanięta żandarmeria wysiedliła 52 rodziny – 265 osób. Wysiedlone rodziny zgromadzono w punkcie zbornym w Strzelcach koło Kutna i przewieziono do obozu w Łodzi.

W gminie Nowe żandarmeria, do której dołączyli cywilni uzbrojeni Niemcy, przeprowadziła wysiedlenia od kwietnia do lipca 1941 r., wysiedlając z miejscowości Luboradz, Stanisławów, Szubsk, Witów i Wysoka Wielka 120 rodzin – około 600 osób. Rolnikom z rodzinami, wypędzanym z domów o godzinie 4 nad ranem, dawano 20 minut na spakowanie ubrań oraz żywności i opuszczenie gospodarstwa. Wysiedlonych przewożono wozami konnymi do punktu zbornego, który mieścił się w budynku kościelnym w Nowem. Tam dokonywano selekcji, kierując rodziny do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców przeważnie w sąsiednich wsiach. Rodziny wysiedlone z Wysokiej Wielkiej, 28 rodzin – 67 osób, deportowano do pracy przymusowej w Rzeszy.

W gminie Plecka Dąbrowa z miejscowości Ernestynów, Głuchów, Julianów, Kamilew, Plecka Dąbrowa i Pniewo żandarmeria wysiedliła 74 rodziny – 328 osób. Rodziny wysiedlone w lutym i marcu 1941 r., 17 rodzin – 67 osób, z Pleckiej Dąbrowy i Kamilewa zostały wywiezione do dystryktu krakowskiego w Generalnym Gubernatorstwie. Rodziny wysiedlone w późniejszych miesiącach z Pniewa, 13 rodzin – 65 osób, deportowano do pracy przymusowej w Rzeszy i na Śląsku. Rodziny z pozostałych miejscowości, 44 rodziny – 196 osób, zostały skierowane do pracy na roli w powiecie.

Wysiedlenia właścicieli gospodarstw rolnych przeprowadzono także w pozostałych gminach powiatu kutnowskiego, obejmując nimi przeważnie pojedyncze wsie. W gminie Bedlno z miejscowości Waliszew i Zleszyn wysiedlono także 13 rodzin – 78 osób. W gminie Wojszyce z miejscowości Groszki i Jaroszówka wysiedlono 13 rodzin – 60 osób. Z objętych wysiedleniami dwóch wsi Muchnice i Przyzórz w gminie Strzelce wysiedlono 12 rodzin – 49 osób.

W gminie Strzegocin z miejscowości Julinki i Ktery wysiedlono 26 rodzin rolniczych – 229 osób. Wysiedlone rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Witoni, a następnie skierowano jako siłę roboczą do gospodarstw przejętych przez nasiedlonych Niemców. Rolników z rodzinami wysiedlonych z miejscowości Dobrzelin, Drzewoszki i Żabików w gminie Dobrzelin, 14 rodzin – 79 osób, deportowano do pracy w Rzeszy.

W gminie Oporów z miejscowości Janów, Jaworzyna, Kurów Parcele i Świechów żandarmeria wysiedliła 38 rodzin – 169 osób. Rodziny wysiedlone w styczniu 1941 r. z Jaworzyny i Janowa, 34 rodziny – 150 osób, przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie do dystryktu lubelskiego w GG.

W gminie Ostrowy z miejscowości Grodno, Imielno, Lipiny i Wołodrza wysiedlono 50 rodzin – 184 osoby. Rodziny wysiedlone z Imielna i Lipin, 20 rodzin – 84 osoby, przewieziono do punktu zbornego w Ostrowach, a następnie deportowano do pracy przymusowej w Rzeszy. Na roboty do Rzeszy deportowano także 11 rodzin – 51 osób, które wysiedlono z miejscowości Podgajew i Rycerzew w gminie Rdutów[95]. Rodziny rolnicze natomiast, wysiedlone w marcu 1941 r. z Grzybowa w gminie Biała i Mariopola w gminie Dąbrowice, 11 rodzin – 47 osób, przewieziono do obozu w Łodzi, a stąd w wagonach towarowych do dystryktu krakowskiego w GG.

Łącznie w powiecie kutnowskim wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach trzeciego planu krótkofalowego objęto miasto Krośniewice, skąd wysiedlono 12 rodzin – 28 osób. Wysiedleniami objęto także 69 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 842 rodziny rolnicze – 4192 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa i mieszkania wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie gostynińskim, sąsiadującym z powiatem kutnowskim, wysiedlenia dotknęły rolników w 11 gminach oraz mieszkańców dwóch miast, Gostynina i Gąbina. Najbardziej masowy charakter przybrały w gminie Skrzeszewy, gdzie wysiedleniami objęto trzy miejscowości: Rakowiec, Raków i Skrzeszewy, z których wiosną wysiedlono wszystkich polskich rolników, 108 rodzin – 535 osób. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Gostyninie. Po przeprowadzonej selekcji część rodzin skierowano do pracy w przejętych przez nasiedlonych Niemców gospodarstwach w powiecie. Pozostałe rodziny przewieziono pociągiem do obozu w Łodzi, a następnie deportowano do pracy przymusowej na roli w Rzeszy lub wywieziono do dystryktu lubelskiego w GG. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków zajmowali osadnicy niemieccy, przywożeni z Gostynina tymi samymi wozami konnymi.

Kolejnymi wioskami, z których wysiedlono wszystkich polskich mieszkańców, były: Zyck Polski w gminie Słubice, Osowia w gminie Skrzany oraz Zaborów w gminie Sokołów. Z miejscowości tych żandarmeria latem wysiedliła 61 rodzin – około 300 osób. Jedynie dwie rodziny polskich rolników zostawiono w Zaborowie oraz cztery w Zycku Polskim. Wysiedlone rodziny zostały skierowane do pracy na roli w powiecie lub deportowane na roboty do Rzeszy. Z dwóch pozostałych wsi, Niecki i Jastrzębia w gminie Sokołów, we wrześniu wysiedlono 23 rodziny – 117 osób. Rodziny te również deportowano na roboty do Rzeszy lub skierowano do pracy na roli w powiecie gostynińskim. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin, scalone, przekazano kolonistom niemieckim.

Jesienią przeprowadzono również wysiedlenia w gminach Duninów, Lucień, Rataje i Szczawin. Z miejscowości Anajewo, Gorzewo, Helenów i Klusek w gminie Lucień żandarmeria wysiedliła 5 rodzin – 34 osoby. Jedną z rodzin była matka z czworgiem dzieci, żona aresztowanego i zamordowanego rolnika z Helenowa. Wysiedlone rodziny skierowano do pracy na roli w gospodarstwach nasiedlonych Niemców.

Z miejscowości Białotarsk w gminie Rataje, Duninów Nowy w gminie Duninów oraz z gminnej miejscowości Szczawin wysiedlono 19 rodzin – 108 osób. Rodziny przewieziono wozami konnymi do Gostynina pod ratusz, gdzie zorganizowano punkt zborny, a stąd pociągiem do obozu w Łodzi. Po dwóch tygodniach pobytu w obozie wysiedlone rodziny zostały wywiezione w wagonach towarowych do dystryktu lubelskiego w GG. Część rodzin skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie.

Wysiedlenia przeprowadzone zimą 1941 r. dotknęły mieszkańców miast Gostynina i Gąbina, skąd wysiedlono 8 rodzin – 35 osób. Wysiedlone rodziny wywieziono do obozu w Łodzi, a następnie do dystryktu warszawskiego w GG. Mieszkania wysiedlonych rodzin przekazano nasiedlonym Niemcom.

W gminie Gąbin z miejscowości Wymyśle Nowe wysiedlono w tym samym czasie 10 rodzin – 54 osoby, które także wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa. Natomiast z gminnej miejscowości Dobrzyków wysiedlono 2 rodziny – 8 osób, które przewieziono do Gostynina, a następnie deportowano na roboty do III Rzeszy. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przekazano nasiedlanym Niemcom.

Ogółem w powiecie gostynińskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto dwa miasta, Gostynin i Gąbin, z których wysiedlono 8 rodzin – 35 osób. Wysiedleniami objęto także 17 miejscowości wiejskich, wysiedlając z nich 228 rodzin – 1156 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Mieszkania w miastach oraz gospodarstwa rolne wysiedlonych Polaków, scalone, przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie włocławskim przeprowadzanie wysiedleń w ramach trzeciego planu krótkofalowego rozpoczęto od marca 1941 r. Dotknęły one mieszkańców dwóch miast, Chodecza i Czerniewic, z których wysiedlono 160 osób – około 40 rodzin. Wysiedlone rodziny przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie do Generalnego Gubernatorstwa. Na przełomie kwietnia i maja wysiedlenia w powiecie włocławskim dotknęły mieszkańców trzeciego miasta – Lubrańca, z którego wysiedlono 300 osób – około 75 rodzin. Wysiedlone rodziny deportowano na roboty do III Rzeszy.

W tym samym czasie przeprowadzono wysiedlenia także w gminach Chodecz i Lubraniec. Z miejscowości Kubłowo w gminie Chodecz oraz z miejscowości Dobieżyn, Kłobia i Lubrańczyk w gminie Lubraniec żandarmeria, do której w Lubrańczyku dołączyli cywilni uzbrojeni Niemcy, wysiedliła 37 rodzin rolniczych – 197 osób. Wyrzucone rodziny skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców. Część osób przewieziono do obozu w Łodzi i wywieziono do dystryktu lubelskiego w GG.

W maju żandarmeria wysiedliła 500 osób – około 95 rodzin, wszystkich mieszkańców, z miejscowości Guzlin; 53 rodziny – 297 osób z miejscowości Sarnowo i Skaszyn w gminie Zgłowiączka; 49 rodzin – 270 osób z miejscowości Czajno, Milżyn i Siemnówek w gminie Piaski; 30 rodzin – 150 osób z gminnej miejscowości Falborz; 10 rodzin – 50 osób z miejscowości Redecz Krukowy w gminie Kąkowa Wola; 3 rodziny – 15 osób z miejscowości Korabniki w gminie Rózinowo oraz 3 rodziny – 13 osób z miejscowości Nowy Młyn w gminie Stary Brześć. Wysiedlone rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Lubrańcu, skąd kierowano je do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie. Część rodzin deportowano do pracy przymusowej w III Rzeszy.

W pozostałych gminach powiatu włocławskiego wysiedlenia przeprowadzono głównie w październiku i listopadzie 1941 r.

W gminie Kłótno z miejscowości Boża Wola, Kłótno i Lubaty żandarmeria wysiedliła 52 rodziny – 264 osoby, które zostały skierowane do pracy na roli u nasiedlonych Niemców we własnej wsi i wsiach sąsiednich w gminie.

Z miejscowości Bnin, Janowo, Kołatki, Mielinek i Sarnowo w gminie Pyszkowo żandarmeria wysiedliła 20 rodzin rolniczych – 91 osób. Wszystkie rodziny przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie do dystryktów radomskiego i lubelskiego w GG.

W gminie Wieniec wysiedlono 17 rodzin – 89 osób z miejscowości Kąty, Klementynowo i Machnacz. Rodziny skierowano także do pracy u nasiedlonych Niemców w różnych wsiach powiatu.

Z miejscowości Zalesie i Dziwie w gminie Przedecz wysiedlono wszystkich mieszkańców, 105 rodzin – 594 osoby. Wysiedlenia przeprowadzono także w gminach Wistka Królewska, Przedecz i Boniewo. Z miejscowości Łąg, Rybnica i Wistka Królewska w gminie Wistka Królewska żandarmeria wysiedliła 17 rodzin rolniczych – 91 osób. Rodziny wysiedlone ze wsi w gminie Wistka Królewska skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców na terenie gminy. Rodziny wysiedlone z Zalesia i Dziwia deportowano na roboty przymusowe do III Rzeszy lub wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa. Gospodarstwa wysiedlonych rolników, które połączono w większe, przekazano nasiedlonym Niemcom. Rodziny wysiedlone z gminnej miejscowości Boniewo, 3 rodziny – 12 osób, wywieziono do dystryktu lubelskiego w GG.

Ogółem w powiecie włocławskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto trzy miasta: Chodecz, Czerniewice i Lubraniec, z których wysiedlono 115 rodzin – 460 osób. Wysiedleniami objęto także 31 miejscowości wiejskich, wysiedlając 494 rodziny – 2633 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Mieszkania w miastach oraz gospodarstwa wysiedlonych Polaków, scalone, przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie inowrocławskim, graniczącym od północy z powiatem włocławskim, wysiedlenia przeprowadzone w 1941 r. dotknęły przede wszystkim mieszkańców Inowrocławia. W lutym 1941 r. z miasta policja ochronna wysiedliła 600 osób – około 150 rodzin. Rodziny przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie do Generalnego Gubernatorstwa.

Wysiedlenia ludności rolniczej przeprowadzono w czterech gminach powiatu. W gminie Piotrków Kujawski z miejscowości Gradowo i Łabędzin żandarmeria wysiedliła 38 rodzin – 189 osób. Wysiedlono rolników, którzy mieli dobrze utrzymane gospodarstwa i porządne zabudowania. Większość wysiedlonych została skierowana do pracy u nasiedlonych Niemców. Trzy rodziny wysiedlone z Gradowa deportowano na roboty do III Rzeszy.

Wysiedlono także 13 rodzin – 49 osób z miejscowości Dobre w gminie Sędzin, 6 rodzin – 33 osoby z miejscowości Bełszewo i Brylewo w gminie Osięciny oraz 3 rodziny – 15 osób z miejscowości Niszczewice w gminie Złotniki Kujawskie. Wyrzucone z domów rodziny zebrano w punkcie zbornym w sali kina w Dobrem, gdzie przebywały jeden dzień, a następnie przewieziono je do obozu w Łodzi. Po dwóch tygodniach zostały wywiezione do dystryktu lubelskiego w GG. Trzy osoby wysiedlone z Brylewa deportowano na roboty do III Rzeszy.

Ogółem w powiecie inowrocławskim wysiedleniami w 1941 r. objęto miasto Inowrocław, z którego wysiedlono 600 osób – około 150 rodzin, oraz sześć miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 60 rodzin – 286 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Mieszkania w mieście oraz gospodarstwa wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie kolskim wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach trzeciego planu krótkofalowego objęto pojedyncze miejscowości wiejskie w 11 gminach.

Najbardziej masowe wysiedlenia przeprowadzono w gminnej miejscowości Brdów w gminie Koło oraz w gminie Olszówka. Z Brdowa w listopadzie 1941 r. wysiedlono 210 osób, w tym 90 dzieci – około 38 rodzin rolniczych. Wypędzone nad ranem z domów rodziny zbierano w miejscowej szkole, gdzie utworzono prowizoryczny obóz zbiorczy. Po dokonanej selekcji część rodzin deportowano na roboty do Rzeszy. Pozostałe rodziny skierowano do pracy na roli w okolicy Brdowa. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przekazano nasiedlonym Niemcom.

Z Ochla w gminie Koło żandarmeria, do której dołączyli cywilni uzbrojeni Niemcy, wysiedliła 34 rodziny – 163 osoby. Wysiedlone rodziny deportowano do pracy na roli w Rzeszy oraz w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie.

Z Bronisławowa w gminie Olszówka wysiedlenia przeprowadzono we wrześniu 1941 r., wysiedlając 16 rodzin – 95 osób. Rodziny natychmiast po wyrzuceniu z domu przewożono wozami konnymi do gospodarstw przejętych przez nasiedlonych Niemców.

Rozległymi wysiedleniami objęto także mieszkańców gminy Babiak. Z miejscowości Lichenek i Żurawieniec żandarmeria wysiedliła we wrześniu 9 rodzin – 52 osoby. Wysiedlone rodziny zostały skierowane do pracy na roli u osadników niemieckich w powiecie.

Z miejscowości Chojkowy Grunt i Ruchenna w gminie Osiek Wielki żandarmeria wysiedliła 13 rodzin – 45 osób. Rodziny, którym pozwolono zabrać odzież i żywność, przewieziono wozami konnymi do Koła.

Kolejne wysiedlenia przeprowadzono w gminie Kościelec, wysiedlając z miejscowości Białków Górny i Gozdów 6 rodzin – 25 osób. Wyrzucone rodziny skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców. Gospodarstwa wysiedlonych rolników zostały przyłączone do gospodarstw nasiedlonych wcześniej Niemców w celu powiększenia nieruchomości.

W gminie Wrząca Wielka z miejscowości Osowie i Podkiejsze zostało wysiedlonych 8 rodzin – 39 osób, a z Nowej Wsi w gminie Izbica Kujawska 2 rodziny – 10 osób. Wszystkie rodziny rozwieziono do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w gminie.

Z gminnych miejscowości Grzegorzew, Bżenna i Sompolno wysiedlono 12 rodzin – 42 osoby. Rodziny wysiedlone z Bżenny, 4 rodziny – 12 osób, w styczniu 1941 r. zostały przewiezione wozem konnym do Koła, a następnie do dystryktu krakowskiego w GG. Rodziny z Grzegorzewa i Sompolna, 8 rodzin – 30 osób, wysiedlone w późniejszych miesiącach, przewieziono wozami konnymi do pracy na roli w okolicznych wsiach. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przekazano nasiedlanym Niemcom z Estonii.

Łącznie w powiecie kolskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto 15 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 138 rodzin – 681 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom.

Wysiedlenia w powiecie konińskim przeprowadzone w 1941 r. objęły miejscowości wiejskie w 16 gminach oraz dwa miasta – Kleczew i Zagórów. Z miast tych w lutym 1941 r. władze okupacyjne wysiedliły 68 rodzin – 195 osób. Rodziny przewieziono do obozu w Łodzi i poddano selekcji. Część rodzin deportowano na roboty do III Rzeszy, pozostałe wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa. W tym samym czasie w gminie Kleczew wysiedlono 19 rodzin rolniczych – 97 osób z miejscowości Sławoszewek i Sławoszewo. Wysiedlone rodziny przewieziono do punktu zbornego w Koninie. Z Konina część rodzin została skierowana do pracy na roli w powiecie. Pozostałe rodziny deportowano na roboty do III Rzeszy. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przekazano Niemcom wołyńskim.

W lutym i w marcu wysiedlenia przeprowadzono także w gminie Piotrkowice oraz w gminie Kawnice. Z miejscowości Julia i Półwiosek Stary w gminie Piotrkowice żandarmeria nocą wysiedliła 22 rodziny rolnicze – 106 osób. Rodziny wysiedlone z miejscowości Julia, 9 rodzin – 46 osób, deportowano do pracy w III Rzeszy. Rodziny wysiedlone z Półwioska Starego, 13 rodzin – 60 osób, przewieziono wozami konnymi do pracy w majątku Biskupice koło Radziejowa. W gminie Kawnice z miejscowości Nowy Dwór, Kawnice i Rosacha wysiedlono 60 rodzin – 330 osób. Wysiedleń dokonano nocą, dając rodzinom 15 minut na opuszczenie gospodarstw. Rodziny przewieziono do obozu w Łodzi, gdzie dokonano selekcji i rozdzielenia rodzin. Część wysiedlonych rodzin, 28 rodzin, deportowano do pracy w III Rzeszy. Pozostałe rodziny przewieziono do dystryktów krakowskiego i lubelskiego w GG. Jedna rodzina została skierowana do pracy w powiecie konińskim. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przekazano nasiedlanym Niemcom.

W gminach Słupca i Krzymów wysiedlenia przeprowadzono w maju i czerwcu 1941 r. Z miejscowości Gałkowo, Jaroszyn, Kąty, Kotunia i Powiatówek w gminie Słupca żandarmeria wysiedliła 57 rodzin rolniczych – 307 osób. Wyrzucone rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Słupcy, gdzie przebywały 2–3 dni. Z punktu zbornego zostały skierowane do pracy na roli w powiecie. Gospodarstwa wysiedlonych rolników władze okupacyjne przekazały nasiedlanym Niemcom wołyńskim. W gminie Krzymów wysiedlono 1 rodzinę – 4 osoby z miejscowości Helenów. Gospodarstwo rodziny przejął miejscowy Niemiec Ludwig Trusche[96]. Wysiedloną rodzinę pozostawiono w zabranym gospodarstwie w charakterze robotników przymusowych.

W pozostałych gminach powiatu konińskiego wysiedlenia przeprowadzono jesienią, od września do listopada 1941 r.

W gminie Golina z miejscowości Adamów, Barbarka, Bobrowo, Chrusty, Kolno, Myślibórz, Radolina, Sługocinek, Spławie i Wilczna wysiedlono 115 rodzin – 597 osób.

W gminie Skulsk wysiedlono 84 rodziny – 429 osób z miejscowości Buszkowo, Mielnica Duża, Rakowo i Skulska Wieś; w gminie Wysokie zaś żandarmeria z miejscowości Biechowy, Ksawerów i Milin wysiedliła 35 rodzin – 199 osób. Wysiedlone rodziny zostały skierowane do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w różnych wsiach powiatu. Część rodzin deportowano na roboty do Rzeszy.

W gminie Ostrowite z miejscowości Andrzejewo, Giewartów i Tomiszewo żandarmeria wysiedliła 36 rodzin – 191 osób. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Słupcy. Po dokonanej selekcji część rodzin deportowano do pracy na roli w Rzeszy. Pozostałe rodziny skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przekazano Niemcom besarabskim.

Podobnie na roboty do III Rzeszy i do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie skierowano wysiedlone rodziny rolnicze, 41 rodzin – 245 osób, w tym 70 dzieci, z miejscowości Bylew, Helenów i Pogoń w gminie Licheń Stary, a także 53 rodziny – 224 osoby z miejscowości Grabowa, Kuchary Borowe i Kuchary Kościelne w gminie Rychwał. Natomiast 4 rodziny – 24 osoby, wysiedlone z Łukomskiej Huty w gminie Trąbczyn, skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców koło Pleszewa.

Ogółem w powiecie konińskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto dwa miasta, Kleczew i Zagórów, z których wysiedlono 68 rodzin – 195 osób. Wysiedleniami objęto także 40 miejscowości wiejskich, wysiedlając z nich 587 rodzin – 2753 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Mieszkania i domy w miastach oraz gospodarstwa wywłaszczonych i wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom wołyńskim i besarabskim.

W powiecie gnieźnieńskim, który charakteryzował się masowymi wysiedleniami w 1939 r., wysiedlanie ludności rolniczej w ramach planu trzeciego rozpoczęto w lutym 1941 r. Wysiedleniami przeprowadzonymi w lutym objęto rodziny rolnicze m.in. w miejscowościach Piekary, gmina Skiereszewo, skąd wysiedlono 30 rodzin – 136 osób, w tym 63 dzieci; w gminnej miejscowości Niechanowo, wysiedlając wszystkich polskich mieszkańców, którzy pozostali jeszcze po wysiedleniach z poprzednich lat, 15 rodzin – 75 osób; Polanowo, gmina Powidz, skąd wysiedlono 3 rodziny – 18 osób; Kąpiel, gmina Czerniejewo, skąd wysiedlono 4 rodziny – 13 osób. Wysiedlenia przeprowadzała żandarmeria, otaczająca domy rodzin przewidzianych do wysiedlenia o godzinie 4 nad ranem. Wypędzone z domów rodziny przewożono wozami konnymi do Gniezna i pociągiem do obozu w Łodzi. Po dwutygodniowym pobycie i przeprowadzonej selekcji wysiedlone rodziny przewieziono w wagonach towarowych do dystryktu radomskiego w GG. Część rodzin wysiedlonych z Niechanowa deportowano na roboty przymusowe do Rzeszy.

Wysiedlenia w pozostałych gminach powiatu gnieźnieńskiego przeprowadzono w październiku 1941 r. Z miejscowości Imielno w gminie Łubowo wysiedlono 1 rodzinę – 8 osób, której gospodarstwo o wielkości 56 ha, dom mieszkalny, budynki gospodarcze, maszyny rolnicze, bydło i trzodę chlewną przekazano nasiedlonemu Niemcowi. Wysiedlona rodzina została skierowana do pracy na roli w powiecie gnieźnieńskim. Z miejscowości Łagiewniki Kościelne wysiedlono 1 rodzinę – 2 osoby. Gospodarstwo rodziny o wielkości 16 ha przekazano nasiedlonemu Niemcowi. Rodzinę skierowano do pracy u miejscowych Niemców.

Z miejscowości Przybrodzin w gminie Powidz i Pyszczynek w gminie Skiereszewo wysiedlono 6 rodzin – 30 osób. Rodziny te deportowano na roboty do Rzeszy lub skierowano do pracy na roli w powiecie.

Z powiatu gnieźnieńskiego w 1941 r. wysiedlono także 247 osób uznanych za „element aspołeczny”[97].

Łącznie w powiecie gnieźnieńskim wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach trzeciego planu krótkofalowego objęto co najmniej osiem miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 60 rodzin rolniczych – 282 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przekazano nasiedlonym Niemcom. Z powiatu wysiedlono w tym czasie także 247 osób uznanych przez okupanta za „element aspołeczny”.

W powiecie żnińskim żandarmeria wysiedliła 52 rodziny – 226 osób z miejscowości Cotoń, Czewujewo, Lubcz, Recz i Zalesie w gminie Rogowo. Wszystkie rodziny zostały skierowane do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie.

Również do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie skierowano 30 rodzin rolników – 140 osób, wysiedlonych z miejscowości Januszkowo w gminie Góra i Kaczkowo w gminie Świątkowo, oraz 23 rodziny – 129 osób, wysiedlone z miejscowości Murczyn i Wenecja w gminie Żnin. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przekazano nasiedlonym Niemcom.

Łącznie w powiecie żnińskim wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach trzeciego planu krótkofalowego objęto 12 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 105 rodzin – 495 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie wągrowieckim, sąsiadującym z powiatem żnińskim, wysiedlenia w ramach trzeciego planu krótkofalowego dotknęły mieszkańców miasta oraz mieszkańców sześciu gmin.

Z Wągrowca w styczniu 1941 r. policja ochronna wysiedliła 300 osób – około 75 rodzin. Wysiedlone rodziny wywieziono w wagonach towarowych do Generalnego Gubernatorstwa. Ich mieszkania i domy przekazano nasiedlonym Niemcom.

W gminie Wągrowiec wysiedlenia przeprowadzone w lutym i lipcu dotknęły mieszkańców miejscowości Ochodza i Żelice, skąd żandarmeria wysiedliła 31 rodzin rolniczych – 163 osoby. Wysiedlenia przeprowadzono o godzinie 4 nad ranem, dając wypędzonym rodzinom 30 minut na opuszczenie gospodarstwa. Rodziny wysiedlone w lutym z Ochodzy, 24 rodziny – 119 osób, przewieziono wozami konnymi na dworzec w Wągrowcu, a następnie pociągiem do obozu w Łodzi i do dystryktu lubelskiego w GG. Rodziny wysiedlone w lipcu z Żelic, 7 rodzin – 44 osoby, skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie.

W gminie Skoki w lutym 1941 r. z miejscowości Niedźwiedziny i Skoki wysiedlono 12 rodzin rolniczych – 47 osób. Rodziny przewieziono do obozu w Łodzi i deportowano do pracy przymusowej w Rzeszy. Gospodarstwa wysiedlonych czterech rodzin z Niedźwiedzin przyłączono do gospodarstwa miejscowego Niemca. Gospodarstwa ośmiu rodzin wysiedlonych ze Skoków przekazano nasiedlonym Niemcom.

Kolejne wysiedlenia w powiecie wągrowieckim przeprowadzono w miejscowości Derkowo w gminie Łękno, skąd wysiedlono 7 rodzin – 24 osoby, oraz w gminnych miejscowościach Mieścisko i Popowo Kościelne, skąd wysiedlono 5 rodzin – 20 osób. Rodziny skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie oraz deportowano do pracy przymusowej w Rzeszy. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przekazano nasiedlonym Niemcom.

Łącznie w powiecie wągrowieckim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. w ramach trzeciego planu krótkofalowego objęto miasto Wągrowiec, skąd wysiedlono 300 osób – około 75 rodzin. Wysiedleniami objęto także siedem miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 55 rodzin – 254 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Mieszkania, domy i gospodarstwa wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie szubińskim, położonym w północnym regionie rejencji inowrocławskiej, wysiedlenia przeprowadzone w 1941 r. objęły ludność Kcyni. W lutym SS i policja ochronna wysiedliły z miasta 127 osób zaliczonych przez okupanta do „elementu aspołecznego”. Wysiedlone osoby wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa[98].

W powiecie mogileńskim, podobnie jak w szubińskim, wysiedlenia przeprowadzone w 1941 r. objęły także osoby zaliczone przez okupanta do „elementu aspołecznego”. W marcu policja ochronna wysiedliła z Mogilna 491 osób zaliczonych do tej kategorii. Były to głównie osoby kalekie i chore. Wysiedlonych wywieziono do obozu w Łodzi, a następnie do Generalnego Gubernatorstwa[99].

W późniejszych miesiącach wysiedlono także 3 rodziny rolnicze – 14 osób z miejscowości Miaty i Niewolno w gminie Trzemeszno oraz z miejscowości Mierucin w gminie Pakość. Wysiedlone rodziny skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców.

Realizując trzeci plan krótkofalowy w rejencji inowrocławskiej okupant objął wysiedleniami w 11 powiatach 10 miast i co najmniej 208 wsi. Z miejscowości tych wysiedlono 428 rodzin miejskich – 1618 osób oraz co najmniej 2577 rodzin rolniczych – 12 946 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa, domy i mieszkania wydziedziczonych i wysiedlonych Polaków zostały przekazane przez władze okupacyjne nasiedlonym Niemcom.

W 1941 r. w ramach realizowanego planu krótkofalowego z trzech powiatów rejencji inowrocławskiej – gnieźnieńskiego, mogileńskiego i szubińskiego – wysiedlono również 865 osób zaliczonych przez okupanta do „elementu asocjalnego”.

REJENCJA ŁÓDZKA

W rejencji łódzkiej wysiedlenia przeprowadzone w ramach trzeciego planu krótkofalowego objęły także wszystkie powiaty wchodzące w skład rejencji, przybierając w wielu z nich masowy charakter.

Masowe wysiedlenia przeprowadzono w powiecie sieradzkim. Dokonywano ich cyklicznie od lutego do listopada 1941 r., obejmując wszystkie gminy powiatu.

W gminach Charłupia Mała i Charłupia Wielka żandarmeria przeprowadziła wysiedlenia w lutym i marcu. Z miejscowości Kościerzyn i Zapusta Mała w gminie Charłupia Mała oraz z miejscowości Drzązna, Gęsiówka, Józefów i Złotowizna w gminie Charłupia Wielka wysiedlono 12 rodzin – 76 osób. Wysiedlone rodziny zostały przewiezione do obozu w Łodzi, gdzie dokonano rewizji i selekcji. Rodziny wysiedlone z Kościerzyna, 6 rodzin – 47 osób, wywieziono do dystryktu krakowskiego w GG. Rodziny wysiedlone z pozostałych miejscowości deportowano na roboty przymusowe do Rzeszy.

Od marca do maja żandarmeria wysiedlała rodziny rolnicze w gminie Brzeźnio. Z miejscowości Bukowiec, Gęsina, Gozdy, Kliczków Mały, Kliczków Wielki, Nowa Wieś, Rybnik i Zapole wysiedlono 735 osób – około 133 rodzin. Wysiedlanie przeprowadzano o godzinie 4 nad ranem, otaczając domy i dając wypędzanym rodzinom kilkanaście minut na opuszczenie gospodarstwa. Część rodzin skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie. Część przewieziono samochodami ciężarowymi do obozu w Konstantynowie Łódzkim, a następnie deportowano na roboty do III Rzeszy. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przekazano nasiedlonym Niemcom wołyńskim.

W marcu rozpoczęto także wysiedlanie rodzin rolniczych w gminie Złoczew. Z Miejscowości Wandalin i Złoczew żandarmeria wysiedliła 74 rodziny – 370 osób. Wysiedlanie przeprowadzano w nocy, nie pozwalając rodzinom zabrać żadnego bagażu. Wypędzone rodziny zebrano w punkcie zbornym w remizie strażackiej w Złoczewie i przewieziono samochodami ciężarowymi do obozu w Łodzi, gdzie zostały poddane brutalnej rewizji. W poszukiwaniu pieniędzy i biżuterii załoga dokonująca rewizji rozpruwała nawet buty i odzież. Po czterech tygodniach pobytu w obozie wysiedlone rodziny wywieziono w wagonach towarowych do dystryktu lubelskiego w GG. Gospodarstwa wysiedlonych przekazano nasiedlonym Niemcom wołyńskim.

Wysiedlenia w gminie Złoczew nie zakończyły się w marcu. Po kilkumiesięcznej przerwie, w listopadzie 1941 r., żandarmeria ponownie weszła do gminy. Tym razem wysiedleniami objęto mieszkańców sześciu wsi. Z miejscowości Borzęckie, Burdynówka, Gronówek, Miklesz, Potok i Szklana Huta wysiedlono 147 rodzin rolniczych – 797 osób. Wysiedleń dokonywano w nocy, dając rodzinom kilkanaście minut na spakowanie najpotrzebniejszych rzeczy i opuszczenie gospodarstwa. Wypędzonych rolników wraz z rodzinami przewożono wozami konnymi do punktu zbornego w Złoczewie. Tam dokonywano segregacji, po której część rodzin deportowano na roboty do Rzeszy, część natomiast kierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie sieradzkim oraz w rejencji poznańskiej. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przekazano nasiedlonym Niemcom.

Wysiedlenia w pozostałych gminach powiatu sieradzkiego zostały przeprowadzone od kwietnia do lipca 1941 r.

W gminie Warta z miejscowości Duszniki, Głaniszew, Gołuchy, Łabędzie, Małków, Piotrowice, Raczków, Sędzice, Włyń i Zagajew wysiedlono 67 rodzin – 367 osób. Wysiedlone rodziny deportowano na roboty przymusowe do Rzeszy.

W gminie Gruszczyce z miejscowości Gruszczyce, Jasionna, Sarny, Włocin, Wojków i Wrząca żandarmeria wysiedliła 29 rodzin – 152 osoby. Rodziny przewieziono wozami konnymi do stacji kolejowej, a następnie deportowano do pracy przymusowej w Rzeszy i na terenie okupowanej Francji. Część rodzin wywieziono do GG. Gospodarstwa wysiedlonych rolników zostały przekazane nasiedlonym Niemcom.

W gminie Bartochów żandarmeria wysiedliła 24 rodziny – 120 osób z miejscowości Dziebędów, Inczew i Słomków Suchy[100]. Rodziny przewieziono do obozu w Konstantynowie Łódzkim i deportowano do pracy w Rzeszy i na terenach Francji. Gospodarstwa wysiedlonych przekazano nasiedlonym Niemcom.

W pozostałych gminach powiatu sieradzkiego wysiedlenia przeprowadzono w pojedynczych wsiach. Dwie wsie, Kuźnica Błońska i Leliwa w gminie Klonowa, zostały objęte wysiedleniami. Z miejscowości tych wysiedlono 11 rodzin – 59 osób. W gminie Woźniki żandarmeria z miejscowości Męka i Rzechta wysiedliła 7 rodzin – 37 osób. Rodziny skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie wieluńskim.

Wysiedlanie rodzin rolniczych przeprowadzono także we wsiach Wólka w gminie Korczew i Prusinowice w gminie Zadzim oraz w gminnej wsi Brąszewice. Z miejscowości tych wysiedlono 28 rodzin – 167 osób. Rodziny zostały przewiezione wozami konnymi na stację w Zduńskiej Woli, a następnie do obozu w Łodzi. Po tygodniowym pobycie zostały deportowane do pracy przymusowej w Rzeszy oraz na terenie Francji.

Nie wszystkie wysiedlenia, które przeprowadzono w 1941 r. w powiecie sieradzkim, były związane z przekazaniem gospodarstw rolnych nasiedlanym Niemcom. W powiecie tym przeprowadzono także wysiedlanie całych wsi w związku z przygotowaniem terenów pod poligony wojskowe, czego żądał Wehrmacht na naradzie 6 stycznia 1941 r. w Poznaniu. Pierwsze wysiedlenia przeprowadzono już w marcu 1941 r. w związku z budową poligonu pod Sieradzem. Wysiedleniami objęto wówczas wszystkich mieszkańców trzech gmin: Kamionka, Monice, Barczew, położonych pod Sieradzem, na terenach lewobrzeżnej Warty.

W gminie Kamionka wysiedlono wszystkich mieszkańców, 263 rodziny – 1579 osób, ze wsi Biesiec, Jarocice, Kamionka, Niechmirów i Stolec. Wysiedlone rodziny przewieziono także do powiatu tureckiego, z wyjątkiem 275 mieszkańców Stolca, których deportowano do pracy na roli w Rzeszy.

W gminie Monice z miejscowości Bogumiłów, Chojne, Jeziory, Monice, Stoczki i Wiechucice żandarmeria wysiedliła 1458 osób – około 192 rodzin. Rolników z rodzinami wysiedlonych ze wsi Stoczki, około 300 osób, przewieziono do powiatu tureckiego i dosiedlono do mieszkających tam Polaków w różnych wsiach. Wysiedlonych mieszkańców z miejscowości Chojne, Jeziory, Monice i Wiechucice, 838 osób, wywieziono do dystryktu radomskiego w GG. Mieszkańcy Bogumiłowa, 320 osób, zostali przewiezieni do wsi Piaski w powiecie sieradzkim.

W gminie Barczew wysiedlenia objęły mieszkańców Będkowa, Dębołęki, Lipna, Pyszkowa, Ruszkowa, Wierzbowa i Woli Będkowskiej. Z miejscowości tych okupant wysiedlił 203 rodziny – 1232 osoby. Wysiedlone rodziny, którym zezwolono na zabranie odzieży, pościeli i żywności, wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa. Domy i zabudowania gospodarcze wszystkich wysiedlonych rodzin zostały całkowicie zniszczone.

Następna fala wysiedleń, związanych ze zdobywaniem przez Wehrmacht terenów pod poligon wojskowy pod Sieradzem, przeszła w październiku 1941 r. Wysiedleniami objęto mieszkańców gminy Burzenin i Dąbrowa Wielka.

Z miejscowości Antonin, Burzenin, Ligota, Majaczewice, Marianów, Nieczuj, Prażmów i Szczawno w gminie Burzenin okupant wysiedlił 402 rodziny rolnicze – 2412 osób. Rodziny przewożono wozami konnymi do punktu zbornego na rynku w Burzeninie. Z punktu zbornego wysiedlonych rozwożono samochodami ciężarowymi do pracy w fabrykach oraz na roli u nasiedlonych Niemców w powiatach łaskim, tureckim i wieluńskim.

W gminie Dąbrowa Wielka wysiedleniami objęto miejscowości Dąbrowa Wielka i Dąbrówka, z których wysiedlono 65 rodzin – 384 osoby. Wysiedlone rodziny deportowano do pracy w III Rzeszy.

Łącznie w powiecie sieradzkim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto 76 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 1657 rodzin rolniczych – 9945 osób. Gospodarstwa rolne 532 rodzin – 2880 osób, wysiedlonych z 48 wsi, przekazano nasiedlonym Niemcom. Natomiast gospodarstwa rolne 1125 rodzin – 7065 osób w 28 wsiach zostały przeznaczone pod poligon wojskowy. Wszystkie zabudowania w tych gospodarstwach zostały zburzone lub spalone.

Potężne wysiedlenia w ramach trzeciego planu krótkofalowego przeprowadzono także w powiecie wieluńskim. Dotknęły one mieszkańców wsi, właścicieli małych gospodarstw rolnych, w 14 gminach.

W gminie Mokrsko wysiedlanie rolników z rodzinami przeprowadzono w marcu 1941 r. Z miejscowości Mątewki, Słupsko, Wichernik i Wróblew żandarmeria wysiedliła 152 rodziny – 760 osób. Z miejscowości Słupsko, Wichernik i Wróblew wysiedlono wszystkich mieszkańców wsi. Wysiedlone rodziny przewieziono do punktu zbornego w Wieluniu. Po dokonanej selekcji część rodzin wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa, a część deportowano na roboty do III Rzeszy.

W tym samym czasie dokonano także wysiedleń rodzin rolniczych w gminach Osiek i Biała. W gminie Osiek wysiedlono wszystkich mieszkańców, 120 rodzin – 572 osoby, z miejscowości Osiek i Węglewice. Wysiedlenia przeprowadzała żandarmeria o godzinie 4 nad ranem, dając wypędzanym rodzinom kilkanaście minut na spakowanie ubrania i żywności oraz opuszczenie gospodarstwa. Wysiedlonych deportowano na roboty przymusowe do III Rzeszy oraz do pracy na roli w różnych wsiach powiatu.

Z miejscowości Biała i Świątkowice w gminie Biała żandarmeria wysiedliła 34 rodziny – 234 osoby. Wysiedlone rodziny przewieziono do punktu zbornego w Wieluniu. Po selekcji część rodzin wywieziono do dystryktu lubelskiego w GG, część deportowano do przymusowej pracy w III Rzeszy. W pozostałych gminach powiatu wieluńskiego wysiedlenia przeprowadzano cyklicznie od marca do listopada 1941 r.

W gminie Osjaków w marcu z miejscowości Krzętle, Raducki Folwark i Raducka Kolonia wysiedlono 23 rodziny – 115 osób. W listopadzie natomiast wysiedlono jeszcze 2 rodziny – 7 osób z miejscowości Huta Czernicka. Rodziny wysiedlone w marcu przewieziono do stacji kolejowej w Siemkowicach i deportowano na roboty do Rzeszy. Rodziny wysiedlone w listopadzie zostały przewiezione do punktu zbornego w Wieluniu i stąd deportowane do Rzeszy.

Podobnie w dwóch terminach przeprowadzono wysiedlenia w gminach Czastary i Praszka. W marcu wysiedlono 73 rodziny – 365 osób z miejscowości Józefów i Radostów w gminie Czastary oraz 7 rodzin – 30 osób z miejscowości Szyszków w gminie Praszka. We wrześniu natomiast żandarmeria wysiedliła wszystkich mieszkańców, 60 rodzin – 303 osoby, z miejscowości Brzeziny i Wierzbie w gminie Praszka oraz 51 rodzin – 205 osób, z miejscowości Parcice w gminie Czastary. Rodziny wysiedlone z gminy Czastary skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie, a rodziny wysiedlone z gminy Praszka przewieziono do Wielunia i deportowano do pracy na roli w Rzeszy i na Śląsku. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przekazały władze okupacyjne nasiedlonym Niemcom wołyńskim.

Wysiedlenia w gminach Skomlin, Pątnów, Rudniki, Ruda, Dzietrzkowice, Kraszewice i Walichnowy przeprowadzono od maja do września 1941 r. 

Z Bojanowa w gminie Skomlin w maju wysiedlono 15 rodzin – 56 osób, które przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Wieluniu i deportowano do pracy w Rzeszy.

W gminie Pątnów w czerwcu i lipcu 1941 r. z miejscowości Bieniec i Kamionka wysiedlono wszystkich mieszkańców, 270 rodzin – 1425 osób. Wysiedlone rodziny przewieziono do obozu w Łodzi i deportowano do pracy na roli w Rzeszy i na terenie okupowanej Francji.

Z Bugaja i Żytniewa w gminie Rudniki w czerwcu i wrześniu wysiedlono 36 rodzin – 289 osób. Rodziny te skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w tych samych miejscowościach. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przekazano Niemcom besarabskim.

Latem wysiedlono także 89 rodzin – 457 osób z miejscowości Gaszyn i Niedzielsko w gminie Ruda; 39 rodzin – 240 osób z miejscowości Łubnice w gminie Dzietrzkowice; 15 rodzin – 85 osób z miejscowości Skrzynki w gminie Kraszewice; 5 rodzin – 33 osoby z gminnej miejscowości Walichnowy. Wysiedlone rodziny przewieziono do punktu zbornego w Wieluniu, a następnie do obozu w Łodzi i deportowano do pracy w Rzeszy i na terenie Francji.

Wysiedlenia w ramach trzeciego planu krótkofalowego przeprowadzono w powiecie wieluńskim także w grudniu 1941 r. i pierwszych dniach stycznia 1942 r. Objęto nimi 12 wsi w gminie Lututów. Z miejscowości Augustynów, Dymki, Huta, Jeżopole, Kluski, Kopaniny, Lututów, Łęki, Niemojew, Ostrycharze, Piaski i Popielina wysiedlono 560 osób – około 99 rodzin. Wysiedlenia przeprowadzała żandarmeria z posterunku w Lututowie, która obstawiała wsie o godzinie 4 nad ranem, dając wypędzanym rodzinom 30 minut na spakowanie odzieży i żywności oraz opuszczenie gospodarstwa. Wysiedlonych rolników z rodzinami przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Wieluniu, gdzie dokonano selekcji. Część rodzin deportowano na roboty do Rzeszy, część wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa. Gospodarstwa wysiedlonych, połączone w większe, zostały przekazane nasiedlonym Niemcom.

Łącznie w powiecie wieluńskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto 40 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 1090 rodzin rolniczych – 5736 osób. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom wołyńskim i besarabskim.

Wysiedlenia w powiecie łęczyckim przeprowadzone w ramach trzeciego planu krótkofalowego dotknęły mieszkańców wszystkich 19 gmin. Dokonywano ich w poszczególnych gminach cyklicznie od stycznia do listopada 1941 r.

W gminach Sobótka i Grabów wysiedlanie rolników z rodzinami z pięciu wsi przeprowadzono w styczniu, marcu, lipcu i wrześniu. Z miejscowości Jaworów, Pieczew i Źrebięta w gminie Sobótka oraz Besk Nowy i Brudzeń w gminie Grabów żandarmeria, która wchodziła do wsi o godzinie 3 w nocy, wysiedliła 73 rodziny – 444 osoby. Wysiedlone rodziny przewieziono do obozu w Łodzi. Po selekcji część rodzin deportowano do pracy w Rzeszy i na terenie okupowanej Francji, część skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie łęczyckim.

W gminie Leśmierz wysiedlenia przeprowadzono w lutym, marcu i listopadzie. Z miejscowości Małachowice Kolonia, Berki, Boczki, Maszkowice, Mętlew i Skotniki żandarmeria wysiedliła 25 rodzin – 149 osób. W Małachowicach do żandarmerii dołączyli cywilni uzbrojeni Niemcy, którzy obstawiali gospodarstwa wypędzanych polskich rolników. Wysiedlone rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Leśmierzu i do obozu w Łodzi, a po trzech dniach deportowano do pracy w Rzeszy, w tym Austrii, oraz na terenie Francji. Kilka rodzin wysiedlonych ze Skotnik pozostawiono we wsi w charakterze robotników u nasiedlonych Niemców. Kilka rodzin wysiedlonych z Berek wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa.

Podobnie w gminie Mazew wysiedlenia przeprowadzono wiosną i jesienią. Z miejscowości Mazew, Osędowice i Rzędków żandarmeria wysiedliła w kwietniu 38 rodzin – 237 osób. W październiku natomiast wysiedlono 22 rodziny – 124 osoby z miejscowości Gąsiorów i Jarochów. Wysiedlone rodziny deportowano do pracy na roli w Rzeszy i na terenie Francji. Część rodzin wysiedlonych z Rządkowa skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w gminie.

W gminie Daszyna w czerwcu i październiku z miejscowości Żelazna Nowa, Daszyna i Jabłonna zostało wysiedlonych 27 rodzin – 135 osób. Z Żelaznej Nowej wysiedlono wszystkich mieszkańców wsi, 20 rodzin – 108 osób. Wysiedlone rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Daszynie i deportowano na roboty do Rzeszy i na tereny Francji.

W gminie Gaj Nowy z trzech miejscowości: Gośluba, Janowic i Łubnicy, żandarmeria w kwietniu wysiedliła 39 rodzin – 201 osób. Kolejne trzy wsie w gminie: Górki Łubnickie, Stawy i Żabokrzeki, skąd wysiedlono 28 rodzin – 143 osoby, zostały otoczone przez żandarmerię w sierpniu 1941 r. Część rodzin deportowano do pracy na roli w Rzeszy i na terenie Francji. Część została skierowana do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w gminie. Gospodarstwa wysiedlonych rolników, scalone, przekazano nasiedlonym Niemcom.

W gminie Piaskowice z miejscowości Janów, Nowomłyny, Skórka, Ignacew Folwarczny, Parzęczew, Trojany i Różyce Nowe żandarmeria od marca do czerwca wysiedliła 305 osób – około 56 rodzin[101]. Rodziny wysiedlone z miejscowości Janów, Nowomłyny i Skórka przewieziono wozami konnymi do Dalikowa, gdzie w budynku kościelnym zorganizowano punkt zborny. Rodziny wysiedlone z Ignacewa Folwarcznego przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Parzęczewie, gdzie zebrano także rolników wysiedlonych z Parzęczewa. Po jednym dniu pobytu wysiedlone rodziny przewieziono na stację kolejową i deportowano do pracy przymusowej w Rzeszy i na terenach Francji. Rodziny wysiedlone z Trojan i Różyc Nowych zebrano w punkcie zbornym w Leźnica Wielkiej i stąd skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie. W gospodarstwach wysiedlonych rolników, scalonych, osadzono Niemców wołyńskich.

W lipcu i sierpniu wysiedleniami objęto wsie w gminach Witonia i Błonie[102]. Z miejscowości Szamów, Anusin, Budki, Byszew, Gajew, Józefów, Kuchary, Leszno, Marianki, Przyłogi, Rybitwy w gminie Witonia żandarmeria wysiedliła 1166 osób – około 200 rodzin. Z Szamowa wysiedlono wszystkich mieszkańców, 256 osób. W gminie Błonie natomiast z miejscowości Gać i Golbice wysiedlono 13 rodzin – 69 osób. Wysiedlone rodziny z gminy Witonia skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie łęczyckim. Część rodzin wysiedlonych z Anusina i Gajewa oraz rodziny wysiedlone z Gaci i Golbic deportowano do pracy w Rzeszy i na terenie Francji. Gospodarstwa wysiedlonych rolników, scalone, przekazano nasiedlonym Niemcom.

Od marca do sierpnia żandarmeria, do której dołączyli cywilni Niemcy z bronią w ręku, wysiedliła 306 osób – około 60 rodzin z miejscowości Bielice, Janków, Górki Pęcławskie, Konarzew, Orenice i Sułkowice w gminie Piątek. Wysiedlone rodziny deportowano na roboty przymusowe w Rzeszy i na terenie Francji. Kilka rodzin wysiedlonych z Jankowa i Konarzewa skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie.

W tym samym czasie wysiedlono również 35 rodzin – 179 osób z miejscowości Boguszyce, Borowiec, Kwilno, Mysłówka, Sypin, Śladków Górny i Wypychów w gminie Wypychów; 17 rodzin – 88 osób z miejscowości Ostrówek i Smardzew w gminie Sobótka oraz 14 rodzin – 74 osoby z miejscowości Dąbie w gminie Siedlec. Wysiedleń dokonywała żandarmeria, do której w Boguszycach i Wypychowie dołączyli cywilni uzbrojeni Niemcy. Wysiedlone rodziny deportowano do pracy na roli i w fabrykach w Rzeszy oraz na terenie Francji. Część rodzin skierowano do pracy na roli w sąsiednich wsiach.

W pozostałych gminach powiatu łęczyckiego wysiedlenia przeprowadzono jesienią, od września do listopada 1941 r.

Z miejscowości Skromnica w gminie Topola Kątowa oraz Gołocica i Gawrony w gminie Topola Królewska żandarmeria wysiedliła jesienią 19 rodzin – 98 osób. Wysiedlone rodziny deportowano do pracy w Rzeszy i na terytorium Francji. Część rodzin wysiedlonych ze Skromnicy pozostawiono we wsi w charakterze robotników u nasiedlonych Niemców.

W gminie Wierzchy z miejscowości Bratków, Charchów Pański, Piotrów, Pudłów Stary i Wierzchy jesienią okupant wysiedlił 49 rodzin – 233 osoby[103]. Część wysiedlonych rodzin deportowano do pracy w Rzeszy i na terenie Francji. Dwie rodziny wysiedlone z Pudłowa Starego skierowano do wykopywania okopów.

Jesienią wysiedlenia przeprowadzono również w gminach Poddębice i Dalików. Z miejscowości Góra Bałdrzychowska, Tumusin i Wólka w gminie Poddębice wysiedlono 59 rodzin – 235 osób, a z miejscowości Budzynek, Dąbrówka Nadolna i Psary w gminie Dalików wysiedlono 25 rodzin – 113 osób. Część wysiedlonych rodzin przewieziono do obozu w Łodzi i po tygodniu deportowano do pracy w Rzeszy lub wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa. Rodziny wysiedlone z Dąbrówki Nadolnej, Psar oraz Tumusina, 11 rodzin, skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców.

Ogółem w powiecie łęczyckim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto 66 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 779 rodzin – 4299 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków, scalone, przekazano nasiedlanym Niemcom.

W powiecie kaliskim wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach trzeciego planu krótkofalowego objęto ludność rolniczą w 14 gminach. Wysiedleń w poszczególnych gminach dokonywano głównie jesienią 1941 r. Wysiedlenia przeprowadzane wiosną i latem dotknęły pojedyncze wsie.

W gminie Jastrzębniki w marcu przeprowadzono wysiedlenia we wsi Bogucice, a w pozostałych wsiach gminy: Rzegocinie, Wygankach i Zagórzynie, rolników z rodzinami wysiedlono w listopadzie. Wysiedleń dokonywała żandarmeria, która wchodziła do wsi o godzinie 4 nad ranem, dając wypędzanym rodzinom 15 minut na spakowanie odzieży i opuszczenie gospodarstwa. W obydwu miesiącach wysiedlono 39 rodzin – 209 osób. Rodziny wysiedlone w marcu, 18 rodzin – 98 osób, skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w okolicznych wsiach. Natomiast rodziny wysiedlone w listopadzie, 21 rodzin – 111 osób, zostały przewiezione wozami konnymi do punktu zbornego w Choczu, a następnie deportowane do pracy w Rzeszy.

W gminie Kalinowa w kwietniu 1941 r. żandarmeria z miejscowości Chabierów wysiedliła 1 rodzinę – 4 osoby, którą skierowano do pracy na roli w powiecie kaliskim. Gospodarstwo wysiedlonej rodziny przyłączył do swojego sołtys wsi Gotler[104]. Natomiast w listopadzie wysiedlono 48 rodzin – 210 osób z miejscowości Domaniew, Gorzałków i Kalinowa. Wysiedlone rodziny przewieziono do punktu zbornego, który zorganizowano w sali domu parafialnego w Kalinowej. Po dokonanej selekcji rodziny zostały przewiezione do pracy na roli w różnych wsiach powiatu kaliskiego. Gospodarstwa wysiedlonych rolników o wielkości od 4 do 8 ha, scalone w areały o wielkości 16, 20 i 21 ha, obejmowali nasiedlani Niemcy.

W gminie Słuszków z miejscowości Kościelec i Korzeniew żandarmeria wysiedliła w marcu 40 rodzin – około 200 osób. Część wysiedlonych rodzin deportowano do pracy w III Rzeszy, część wywieziono do dystryktu warszawskiego w GG. Gospodarstwa wysiedlonych, scalone, przekazano nasiedlonym Niemcom. W tym samym czasie wysiedlono także 11 rodzin – 90 osób z Jankowa w gminie Blizanów. Wysiedlone rodziny wywieziono także do Generalnego Gubernatorstwa.

W marcu, październiku i listopadzie wysiedlono 165 rodzin – 991 osób z miejscowości Borek, Chełmce, Piwonice Wieś i Piwonice Kolonia oraz Wolica w gminie Piwonice. Wysiedlone rodziny przewożono wozami konnymi do punktu zbornego w Piwonicach. Część rodzin wywieziono do GG, część deportowano na roboty do III Rzeszy.

W pozostałych gminach powiatu kaliskiego wysiedlenia przeprowadzano jesienią 1941 r.

W listopadzie wysiedlono 11 rodzin – 86 osób ze wsi Zborów w gminie Tykadłów oraz 70 rodzin – około 350 osób z miejscowości Długa Wieś, Ostrówek i Wyrów w gminie Długa Wieś. Wysiedlenia przeprowadzała żandarmeria, która otaczała wsie o godzinie 4 nad ranem, dając wypędzanym rodzinom 15 minut na opuszczenie gospodarstwa. Rodziny wysiedlone z Ostrówka, 14 rodzin, zatrudniono w charakterze robotników przymusowych w majątku, który został utworzony z gospodarstw tych rodzin i przekazany Niemcowi. Rodziny wysiedlone z Długiej Wsi, 49 rodzin, skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie kaliskim oraz do pracy w cukrowni Zbiersk w Zbiersku. Rodziny wysiedlone z Wyrowa, 7 rodzin, wywieziono do pracy w sąsiednich powiatach. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków scalono i przekazano nasiedlonym Niemcom.

Jesienią wysiedlono 45 rodzin – 151 osób z miejscowości Marcjanów i Szczytniki w gminie Szczytniki. Wysiedlonych skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców na terenie powiatu.

Do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie kaliskim skierowano również rodziny rolnicze, 28 rodzin – 141 osób, wysiedlone z miejscowości Sulisławice w gminie Dobrzec; 13 rodzin – 93 osoby, wysiedlonych z miejscowości Czartki i Żelazków w gminie Żelazków, oraz 4 rodziny – 23 osoby, które zostały wysiedlone z miejscowości Krowica Pusta w gminie Rajsko.

Do pracy na roli w III Rzeszy deportowano natomiast rodziny rolnicze wysiedlone z miejscowości Kościany w gminie Staw, 2 rodziny – 7 osób; z miejscowości Ostrów Kaliski w gminie Brzeziny, 1 rodzina – 5 osób, oraz z miejscowości Huta w gminie Ceków, także 1 rodzina – 4 osoby. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przekazano nasiedlonym Niemcom. Gospodarstwo rodziny wysiedlonej z Huty przyłączono do gospodarstwa wcześniej osadzonego Niemca.

Ogółem w powiecie kaliskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. w ramach trzeciego planu krótkofalowego objęto 29 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 479 rodzin – 2564 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków, najczęściej scalone, przekazano nasiedlonym Niemcom. W niektórych wsiach powiatu kaliskiego gospodarstwa wysiedlonych Polaków przyłączyli do swoich wcześniej nasiedlani Niemcy.

W powiecie tureckim, w odróżnieniu od innych powiatów rejencji łódzkiej, wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach planu trzeciego objęto także ludność miejską. Z Turku w marcu 1941 r. wysiedlono 13 rodzin – 37 osób. Wysiedlone rodziny przewieziono do dystryktu lubelskiego w GG. Pozostałe wysiedlenia w powiecie tureckim objęły ludność rolniczą w 14 gminach.

W gminie Świnice Warckie wysiedleniami przeprowadzonymi w kwietniu i maju objęto natomiast wszystkie wsie[105]. Z miejscowości Bielawy, Drozdów, Grodzisko, Kosew, Parski, Piaski, Podłęże, Świnice Warckie, Wola Świniecka żandarmeria, która obstawiała wsie o godzinie 3 w nocy, wysiedliła 670 osób – około 149 rodzin. Rodziny te przewożono wozami konnymi do Świnic, gdzie był punkt zborny. Ze Świnic kierowano je do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie oraz deportowano do pracy w III Rzeszy. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przekazano nasiedlonym Niemcom.

Wiosną przeprowadzono wysiedlenia także w gminach Goszczanów, Przykona, Koźmin, Dobra i Chwalborzyce. Z miejscowości Czerniaków, Gawłowice i Lipicze w gminie Goszczanów wysiedlono 68 rodzin – 332 osoby. Rodziny rozwieziono wozami konnymi do pracy u nasiedlonych Niemców po okolicznych wsiach. Część rodzin wywieziono do GG. W gminie Przykona wysiedlono z miejscowości Bądków, Przykona i Wichciłów 29 rodzin – 116 osób, które przewieziono do obozu w Łodzi. Po kilku dniach pobytu część osób młodych i zdrowych deportowano do pracy w Rzeszy. Część została wywieziona do Generalnego Gubernatorstwa. W gminie Koźmin wysiedleniami objęto rolników z miejscowości Janiszewska Kuźnica i Koźmin. Z miejscowości tych wysiedlono 29 rodzin – 107 osób, które przewieziono do dystryktów radomskiego i lubelskiego w GG.

Do Generalnego Gubernatorstwa wywieziono także 42 rodziny – 197 osób, które zostały wysiedlone z miejscowości Dąbrowa i Rzymsko w gminie Dobra oraz 6 rodzin – 24 osoby z gminnej miejscowości Chwalborzyce. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przekazano Niemcom besarabskim.

W pozostałych gminach powiatu tureckiego wysiedleń dokonywano latem i jesienią.

W gminie Pęczniew z miejscowości Pęczniew, Rudniki, Wola Pomianowa i Wólka wysiedlono w kilku etapach 24 rodziny rolnicze – 173 osoby. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Turku, a następnie deportowano do pracy przymusowej w Rzeszy lub skierowano do pracy na roli w powiecie.

W gminie Kościelnica rolnicy z rodzinami wysiedleni z miejscowości Człopy, 28 rodzin – 138 osób, zostali skierowani jako robotnicy rolni do gospodarstw nasiedlonych Niemców w powiecie.

W gminie Niewiesz z miejscowości Józefów i Sempułki Kolonia żandarmeria wysiedliła 11 rodzin – 34 osoby, które przewieziono do obozu w Łodzi i deportowano do pracy na roli w III Rzeszy. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przekazano Niemcom wołyńskim.

W gminie Lubola wysiedlono 17 rodzin – 77 osób z miejscowości Ferdynandów i Lubola. Wysiedlone rodziny deportowano do pracy w Rzeszy. Do pracy w Rzeszy deportowano także 4 rodziny – 15 osób, które wysiedlono z miejscowości Brzozówka w gminie Wilamów, oraz 3 rodziny – 11 osób z miejscowości Kuczki w gminie Kościelnica.

W gminie Malanów z miejscowości Grąbków, Miłaczewek, Targówka i Żdżenice okupant wysiedlił 118 rodzin – 481 osób. Wysiedlenia przeprowadziła żandarmeria jesienią. Rodziny wysiedlone z Targówki i Żdżenic oraz część rodzin z Grąbkowa deportowano na roboty przymusowe do III Rzeszy. Rodziny wysiedlone z Miłaczewka oraz pozostałe rodziny z Grąbkówka skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie.

Masowe wysiedlenia przeprowadziła żandarmeria również w gminie Jeziorsko. Z dwóch wiosek, Poddębina i Woli Miłkowskiej, wysiedlono 98 rodzin – 480 osób. Część wysiedlonych rodzin skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w gminie. Część rodzin wywieziono do Turku, a stąd do Kalisza i deportowano na roboty do III Rzeszy.

Łącznie w powiecie tureckim wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach trzeciego planu krótkofalowego objęto miasto Turek, z którego wysiedlono 13 rodzin – 37 osób. Wysiedleniami objęto także 33 miejscowości wiejskie, z których wysiedlono 626 rodzin rolniczych – 2855 osób. Gospodarstwa oraz domy i mieszkania wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlanym Niemcom wołyńskim i besarabskim.

W powiecie łaskim wysiedlenia objęły mieszkańców 12 gmin. Zasadniczo przeprowadzono je w sierpniu i listopadzie 1941 r. W miesiącach wcześniejszych wysiedleniami objęto mieszkańców trzech wsi w trzech gminach.

W kwietniu żandarmeria wysiedliła 5 rodzin – 20 osób z miejscowości Kurzna w gminie Biała oraz 2 rodziny – 9 osób z miejscowości Szczepany w gminie Raciszyn. Kolejne wysiedlenia w tej samej gminie przeprowadzono w listopadzie we wsi Gawłów, z której wysiedlono 39 rodzin – 192 osoby. W lipcu natomiast wysiedlono 38 rodzin – 189 osób z gminnej miejscowości Bogumiłowice. Wysiedlone rodziny przewożono wozami konnymi do punktu zbornego, który mieścił się w budynku kościelnym w Pajęcznie, a następnie deportowano do pracy przymusowej w Rzeszy i na terenie okupowanej Francji.

Wysiedlenia przeprowadzone w sierpniu dotknęły mieszkańców gmin Makowiska, Sulmierzyce, Radoszewice, Pajęczno i Brzeźnica.

W gminie Makowiska wysiedlono wszystkich mieszkańców, 152 rodziny – 760 osób, z miejscowości Patrzyków. Z miejscowości Bieliki, Kodrań i Sulmierzyce w gminie Sulmierzyce żandarmeria wysiedliła 99 rodzin – 469 osób. Rodziny przewieziono wozami konnymi do budynku kościelnego w Pajęcznie. Tam rozdzielono je do gospodarstw nasiedlonych Niemców w powiatach wieluńskim i łaskim.

W gminie Radoszewice z miejscowości Katarzynopole, Laski, Lipnik i Radoszewice wysiedlono 43 rodziny – 201 osób; 36 rodzin – 175 osób wysiedlono z miejscowości Marcinów w gminie Pajęczno oraz 22 rodziny – 110 osób z miejscowości Dubidze w gminie Brzeźnica. Wszystkie rodziny deportowano do pracy przymusowej w Rzeszy i na terenie Francji.

W listopadzie wysiedleniami objęto mieszkańców czterech gmin.

Z miejscowości Szczyty w gminie Działoszyn wysiedlono w ciągu jednej nocy wszystkich mieszkańców, 56 rodzin – 392 osoby. Z miejscowości Prądzew w gminie Wola Wiązowa zostało wysiedlonych 21 rodzin – 112 osób. Z gminnej miejscowości Rząśnia żandarmeria z posterunku w Rząśni wysiedliła 7 rodzin – 42 osoby. Rodziny przewieziono do obozu w Łodzi i deportowano do pracy przymusowej w Rzeszy i na terenie Francji.

W gminie Rusiec wysiedleniami objęto wszystkie miejscowości wiejskie, z których żandarmeria z posterunku w Ruścu wysiedliła 129 rodzin – 636 osób. Rodziny przewieziono do punktu zbornego w budynku kościelnym w Ruścu. Tam dokonano segregacji. Osoby młode i zdrowe deportowano do Rzeszy na roboty przymusowe. Pozostałe osoby skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w różnych wsiach w powiecie. Gospodarstwa Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom besarabskim.

Łącznie w powiecie łaskim wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach trzeciego planu krótkofalowego objęto co najmniej 18 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 649 rodzin rolniczych – 3307 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom wołyńskim i besarabskim.

W powiecie kępińskim wysiedlenia, które przeprowadzano cyklicznie od lutego do listopada 1941 r., objęły mieszkańców 10 gmin[106].

W gminie Trzcinica z miejscowości Piotrówko i Smardza w lutym, a następnie w czerwcu zostało wysiedlonych 18 rodzin – około 95 osób.

Dwukrotnie, w lutym i listopadzie, żandarmeria wchodziła również do gminnej miejscowości Mroczeń, skąd wysiedlono 13 rodzin – 60 osób. Wypędzanym rodzinom dano 30 minut na opuszczenie gospodarstwa i przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Kępnie, a następnie koleją do obozu w Łodzi. Rodziny wysiedlone w lutym zostały wywiezione do dystryktu krakowskiego w GG. Wysiedlonych w listopadzie deportowano na roboty przymusowe do Rzeszy.

Kolejne wysiedlenia w powiecie kępińskim miały miejsce w maju. Z miejscowości Mielcuchy w gminie Czajków zostało wysiedlonych 37 rodzin – 185 osób, a z miejscowości Kliny i Krążkowy w gminie Krążkowy wysiedlono 20 rodzin – 120 osób. Część wysiedlonych, 90 osób, deportowano na roboty przymusowe do Rzeszy. Pozostałe osoby zostały skierowane do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie.

W lipcu wysiedlenia przeprowadzono w gminie Doruchów. Z miejscowości Doruchów, Godziętowy i Przytocznica żandarmeria wysiedliła 57 rodzin rolniczych – 284 osoby. Wysiedlone rodziny przewieziono do punktu zbornego w Ostrzeszowie. Część rodzin skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie. Pozostałe rodziny deportowano do pracy w III Rzeszy. Gospodarstwa wysiedlonych rolników, połączone, przekazano nasiedlonym kolonistom niemieckim.

W gminie Świba z miejscowości Kierzno, Olszowa i Świba żandarmeria wysiedliła w sierpniu 49 rodzin – 258 osób. Wysiedlenia przeprowadzono nocą o godzinie 3, otaczając domy rodzin wyznaczonych do wysiedlenia. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w klasztorze w Ostrzeszowie, skąd część rodzin przetransportowano do obozu w Łodzi, a następnie deportowano na roboty do III Rzeszy. Pozostałe osoby rozwieziono do gospodarstw nasiedlonych Niemców w powiecie, w charakterze robotników przymusowych. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przekazano nasiedlonym Niemcom.

W pozostałych czterech gminach powiatu kępińskiego wysiedlenia przeprowadzono we wrześniu.

W Rakowie, gmina Łęka Opatowska, żandarmeria wczesnym rankiem otoczyła wieś, wysiedlając 32 rodziny – 132 osoby. Wypędzone rodziny, którym dano 10 minut na opuszczenie gospodarstwa, przewieziono do punktu zbornego w budynku kościelnym w Opatowie. Tam dokonano selekcji. Część rodzin skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie kępińskim, część deportowano do pracy w Rzeszy. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin, scalone, przekazano nasiedlonym Niemcom.

Do pracy u nasiedlonych Niemców skierowano wysiedlone rodziny rolnicze: 46 rodzin – 248 osób z gminnej wsi Bukownica oraz 2 rodziny – 6 osób z gminnej wsi Grabów. Gospodarstwa rodzin przekazano nasiedlonym Niemcom.

Z miejscowości Kochłowy w gminie Rogaszyce wysiedlono 15 rodzin – 78 osób, które zostały przewiezione do punktu zbornego w budynku kościelnym w Baranowie i z Baranowa rozesłane do poszczególnych gospodarstw w różnych wsiach. Gospodarstwa rodzin przejęli Niemcy.

Łącznie w powiecie kępińskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto 16 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 289 rodzin rolniczych – 1466 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków władze okupacyjne przekazały nasiedlonym Niemcom.

W powiecie ostrowskim wysiedleniami, które przeprowadzono w marcu, maju i czerwcu, objęto mieszkańców pięciu gmin i jednego miasta.

Z miasta Ostrowa w marcu 1941 r. wysiedlono 75 osób – około 19 rodzin, prawie wszystkich mieszkańców z ulic dochodzących do rynku. Wysiedlone rodziny wywieziono do dystryktu warszawskiego w GG. Mieszkania Polaków przekazano kolonistom niemieckim.

W tym samym czasie z gminnych miejscowości Lewków i Raszków żandarmeria wysiedliła 12 rodzin – 49 osób. Wysiedlone rodziny przewieziono wozami konnymi do Ostrowa, a stąd w wagonach towarowych do dystryktu warszawskiego w GG.

W maju i czerwcu wysiedlenia przeprowadzono w gminach Czarnylas, Nowe Kamienice i Biniew. W gminie Czarnylas z miejscowości Czarnylas, Dębnica i Ludwików wysiedlono 95 rodzin – 500 osób. Z miejscowości Furczew, Nowe Kamienice, Smardowskie Olendry, Pruślin, Sadowiec, Węźnina, Wtórek i Wysocko Wielkie w gminie Nowe Kamienice żandarmeria wysiedliła 76 rodzin – 388 osób, a z gminy Biniew zostało wysiedlonych 37 rodzin – 230 osób, w tym 120 dzieci. Rolników z rodzinami wysiedlonych z gminy Biniew skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie. Rodziny wysiedlone z gminy Czarnylas deportowano na roboty do Niemiec, a rodziny wysiedlone z gminy Nowe Kamienice przewieziono do obozu w Łodzi. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przekazano nasiedlanym Niemcom.

Łącznie w powiecie ostrowskim wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach trzeciego planu krótkofalowego objęto jedno miasto Ostrów, skąd wysiedlono 75 osób – około 19 rodzin. Wysiedleniami objęto także co najmniej 14 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 220 rodzin rolniczych – 1167 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przejęli Niemcy.

W powiecie łódzkim wysiedlenia dotknęły mieszkańców jednego miasta i 10 gmin. Przeprowadzano je cyklicznie od lutego do jesieni 1941 r.

W lutym policja ochronna wysiedliła 450 osób – około 110 rodzin z Konstantynowa.

W lutym wysiedlenia przeprowadzono również w gminie Tuszyn. Z miejscowości Głuchów, Górki Małe, Syski, Szczukwin i Wodzin Majoracki żandarmeria z posterunku w Tuszynie wysiedliła 97 rodzin rolniczych – 480 osób. Rodziny przewieziono do obozu w Łodzi. Po dokonanej selekcji część rodzin wywieziono w wagonach towarowych do GG, część deportowano na roboty do Rzeszy.

W marcu i kwietniu z miejscowości Wiśniowa Góra w gminie Andrespol wysiedlono 100 rodzin – 505 osób, w tym 300 dzieci; z miejscowości Kołoszyn i Madaje Stare w gminie Bełdów wysiedlono 9 rodzin – 45 osób oraz Jedlicze w gminie Grotniki wysiedlono 2 rodziny – 6 osób. Rodziny wywieziono w wagonach towarowych do Generalnego Gubernatorstwa. Część rodzin wysiedlonych z Jedlicz i Kołoszyna deportowano do pracy przymusowej w Rzeszy. Gospodarstwa wysiedlonych rolników zajęli osadzani koloniści niemieccy.

W dalszych miesiącach wysiedlono 73 rodziny – 465 osób z gminy Kurowice oraz wszystkich mieszkańców, 55 rodzin – 300 osób, z miejscowości Laskowice i Rypułtowice w gminie Ksawerów. Wysiedlone rodziny skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców lub deportowano na roboty do III Rzeszy.

Jesienią wysiedlenia dotknęły mieszkańców wsi Bądków i Władysławów w gminie Biała, skąd wysiedlono 15 rodzin – 50 osób. Rodziny deportowano do pracy w Rzeszy. W tym samym czasie wysiedlono również 7 rodzin – 36 osób z miejscowości Stanisławów Stary, Zdziechów i Albertów w gminie Kazimierz oraz 10 rodzin – 54 osoby z miejscowości Aleksandrów w gminie Łódź. Wysiedlone rodziny deportowano również na roboty do Rzeszy.

Łącznie w powiecie łódzkim wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach trzeciego planu krótkofalowego objęto miasto Konstantynów, z którego wysiedlono 110 rodzin – 450 osób. Wysiedleniami objęto również 18 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 368 rodzin rolniczych – 1941 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków, scalone, przekazano osadzanym Niemcom.

W rejencji łódzkiej w ramach trzeciego planu wysiedleńczego okupant w 1941 r. objął wysiedleniami trzy miasta, z których wysiedlił 142 rodziny – 562 osoby. Wysiedleniami objęto także 310 miejscowości wiejskich, skąd wysiedlono 6205 rodzin rolniczych – 33 388 osób. Mieszkania i warsztaty rzemieślnicze rodzin miejskich oraz gospodarstwa rolne rodzin wiejskich zostały przekazane nasiedlonym Niemcom z Besarabii, Bukowiny i Dobrudży. Gospodarstwa 1125 rodzin rolniczych zostały przeznaczone na poligon wojskowy nieopodal Sieradza.

Z dostępnych danych wynika, że realizując w 1941 r. w 36 powiatach okręgu Kraj Warty trzeci plan krótkofalowy, okupant objął wysiedleniami 23 miasta, z których wysiedlił 750 rodzin – 2904 osoby. Wysiedleniami objęto także 641 wsi, wysiedlając 9166 rodzin rolniczych – 46 332 osoby.

Z sześciu powiatów wysiedlono również 2262 osoby zaliczone do „elementu aspołecznego”. Ponadto wysiedlono 20 712 osób – około 3450 rodzin z terenów, które Wehrmacht przeznaczył na poligon wojskowy w powiecie sieradzkim.

Powyższe dane nie uwzględniają wysiedleń osób zaliczonych do „elementu aspołecznego” z 28 powiatów. Z zestawienia „der asozialen Personen in den Kreisen” (elementów aspołecznych według powiatów) wynika, że z 36 powiatów okręgu Kraj Warty przeznaczono do wysiedlenia 58 858 osób zaliczonych do tej kategorii. Z tej liczby w 1941 r. wysiedlono 2262 osoby. Część z nich, 1436 osób, wysiedlono z powiatów jarocińskiego i wągrowieckiego w 1942 r. Brakuje więc danych dotyczących wysiedlenia z Kraju Warty około 55 160 osób[107].

Niepełne dane dotyczą także wysiedleń ludności rolniczej w związku z budową poligonów wojskowych w rejonie Konina oraz poligonu dla wojsk pancernych Biedrusko koło Obornik. Wehrmacht domagał się wysiedlenia 80 tys. osób z okolic Konina, 40 tys. z okolic Sieradza i 20 tys. z okolic Obornik[108].

Ze sprawozdania końcowego Centrali Przesiedleńczej dotyczącego realizacji trzeciego planu krótkofalowego wynika, że ogółem z okręgu Rzeszy Kraj Warty w okresie od stycznia 1941 do stycznia 1942 r. wysiedlono lub wyrugowano 130 826 osób spośród ludności polskiej[109].

3.4. Wysiedlenia w 1942 r. Rozszerzony trzeci plan krótkofalowy (Erweiterter 3. Nahplan)

Przebieg wysiedleń ludności polskiej w Kraju Warty w 1941 r. pokazał, że wstrzymanie w połowie marca 1941 r. wywożenia wysiedlonych rodzin do Generalnego Gubernatorstwa nie spowodowało przerwania akcji wysiedleńczej. Wysiedlanie ludności polskiej i osadzanie na jej miejsce ludności niemieckiej w dalszym ciągu było prowadzone.

Na rok 1942 nie opracowano nowego planu wysiedleń, traktując przeprowadzanie akcji jako kontynuację trzeciego planu krótkofalowego, realizowanego w 1941 r., określając go jako „rozszerzony trzeci plan krótkofalowy”. Celem wysiedleń przeprowadzonych w Kraju Warty w 1942 r. w ramach rozszerzonego planu trzeciego było zdobycie potrzebnej siły roboczej do pracy na roli w Rzeszy. Jak stwierdził kierownik Centrali Przesiedleńczej w Łodzi SS-Obersturmbannführer Hermann Krumey w jednej z notatek służbowych: „musimy przezwyciężać niezliczone trudności w celu dostarczenia do Rzeszy wielkiej liczby brakujących robotników rolnych”[110]. Akcja ta została oficjalnie określona jako „Feldarbeiteraktion” (akcja robotników rolnych). Zamierzano podczas jej przeprowadzania wysiedlić właścicieli drobnych gospodarstw rolnych o powierzchni od 3 do 5 ha. Gospodarstwa te planowano zlikwidować, a na ich miejsce utworzyć gospodarstwa rolne o wielkości od 25 do 40 ha, tzw. Zusammengelegte Höfe (gospodarstwa scalone). Postulowano takie działanie, aby „wszystkie polskie rodziny zostały usunięte ze swojej własności i wysiedlone”[111]. Postulowano więc zlikwidowanie polskiej drobnej własności rolnej. Przez likwidację małych gospodarstw rolnych zamierzano zmienić strukturę agrarną w Kraju Warty, zwłaszcza w powiatach, gdzie było duże rozdrobnienie gospodarstw.

Akcję wysiedlania polskich rodzin rolniczych w ramach rozszerzonego trzeciego planu krótkofalowego rozpoczęto zgodnie z rozporządzeniem Ministerstwa Pracy Rzeszy, nakazującym dostarczenie w krótkim terminie 20 tys. robotników rolnych, którzy mieli zostać skierowani do pracy w Rzeszy. Łącznie z rodzinami przewidywano wysiedlenie i deportację do Rzeszy ponad 60 tys. osób[112]. Zastrzeżono przy tym, że rodziny deportowane do Rzeszy musiały mieć co najmniej 50 proc. dzieci zdolnych do pracy. Rodziny, w których liczba dzieci zdolnych do pracy była mniejsza, planowano przenieść do obozu w Łodzi w celu przydzielenia tym rodzinom przebywającej tam młodzieży, aby spełniły one wymagane warunki[113].

Akcją wysiedleńczą w 1942 r. kierowała, podobnie jak akcjami wysiedleńczymi przeprowadzonymi w latach poprzednich, Centrala Przesiedleńcza, która współpracowała ze sztabami pracy SS, starostami, wójtami i sołtysami oraz z urzędami pracy. Centrala Przesiedleńcza nadzorowała także całą akcję do chwili selekcji wysiedlonych Polaków i ulokowania ich zgodnie z zarządzeniami. Selekcję Polaków przeprowadzano w punktach zbornych, gdzie poza przedstawicielem Centrali Przesiedleńczej obecny był przedstawiciel sztabu pracy SS i urzędu pracy oraz lekarz kwalifikujący wysiedlonych pod kątem przydatności do pracy.

Polacy zakwalifikowani do wysyłki na roboty przymusowe do Rzeszy byli przewożeni do obozów przesiedleńczych w Łodzi i tam ponownie przebadani przez lekarza i ekspertów rasowych SS oraz sprawdzeni przez pracowników urzędu pracy.

Rodziny mające małe dzieci, a także składające się z osób starszych wiekiem, nieprzeznaczone do deportacji do Rzeszy, były kierowane z punktu zbornego do robót rolnych u nasiedlonych Niemców w Kraju Warty.

Polacy, którzy nie zostali zakwalifikowani do wysyłki, a także nie zostali skierowani przez urząd pracy do robót w obrębie Kraju Warty, byli wysiedlani w formie przesiedlenia wewnątrz okręgu. Ta forma wysiedleń doprowadziła do koncepcji tworzenia rezerwatów dla Polaków (Polenreserwate).

Jak wskazał SS-Obersturmbannführer Krumey w swoim sprawozdaniu z 31 grudnia 1942 r., przez tworzenie rezerwatów próbowano rozwiązać problem rozmieszczenia wysiedlonych Polaków. Przeprowadzane bowiem od 1941 r. „rugowanie” sprawiło, że na terenie niektórych powiatów zaczynało brakować miejsca do ulokowania przesiedlanej ludności polskiej[114]. Rezerwaty miały stworzyć warunki do skupienia w jednym miejscu większej liczby ludności. Wysiedleni Polacy, którzy nie zostali deportowani do Rzeszy lub skierowani do pracy w Kraju Warty, mieli zostać zgrupowani w rezerwatach zakładanych na nieużytkach przeznaczonych w przyszłości do zalesienia. Wysiedlone rodziny umieszczano u rodzin zamieszkujących teren, na którym miał powstać rezerwat. W jednym domu lokowano nawet trzy rodziny. Ludziom umieszczonym w rezerwatach wydawano legitymacje z napisem „Polenreserwate”[115].

W 1942 r. utworzono trzy rezerwaty na obszarach granicznych powiatów kaliskiego, ostrowskiego i wieluńskiego. W rezerwacie w powiecie kaliskim osadzono 1041 wysiedlonych rodzin – 3947 osób, które zatrudniono przy budowie kanału i przy robotach odwadniających. W rezerwacie w powiecie ostrowskim umieszczono 1100 osób, które zatrudniono przy budowie drogi w Strzyżewie oraz na odcinku Kotłów–Biskupice–Zaborów, a także przy pracach regulacyjnych w Uciechowie. W rezerwacie w powiecie wieluńskim ulokowano 894 wysiedlone osoby, z których większość powróciła do swoich miejsc zamieszkania i znalazła pracę u nasiedlonych Niemców z Dobrudży w tych gospodarstwach[116]. Akcja tworzenia rezerwatów zaczęła słabnąć w 1943 r.

W tym też czasie coraz większego znaczenia nabierała selekcja wysiedlanych rodzin według kryterium „wartości rasowej”. Kryterium to miało się stać centralnym elementem narodowosocjalistycznej polityki wysiedleńczej. Takie stanowisko reprezentowali eksperci rasowi SS. Uważali oni, że przeprowadzenie spisu ludności terenów okupowanych według „wartości rasowej” powinno być podstawą dalszej polityki germanizacji i nowego porządku etnicznego. Uznano, że przebadanie wysiedlonych polskich rodzin w obozach przejściowych nie jest wystarczającym kryterium do wykazania stanu rzeczywistego. Za niezbędne uznano przeprowadzenie ewidencji „rasowej”, obejmującej ludność wszystkich powiatów okręgu Kraj Warty.

Przeprowadzenie „inwentaryzacji rasowej” wymagało jednak licznego personelu, dlatego zrezygnowano z realizacji planu podczas działań wojennych. Ewidencja rasowa miała obowiązywać po zakończeniu wojny. W czasie wojny plan ten postanowiono zrealizować w leżącym w zachodniej części okręgu Kraj Warty powiecie wolsztyńskim. Powiat ten władze okupacyjne potraktowały jako teren wzorcowy i model dla dalszej polityki germanizacji. Akcję zorganizowali eksperci rasowi SS, podlegli Centrali Przesiedleńczej Litzmannstadt. Badania przeprowadzono od stycznia do marca 1942 r. Ich celem było uzyskanie danych na temat rasowych i biologicznych cech polskiej ludności zakwalifikowanej do jednej z czterech grup rasy i osadnictwa. Badaniom rasowym poddano ponad 32 tys. mieszkańców powiatu wolsztyńskiego[117]. Przeprowadzone badania rasowe nie miały bezpośredniego związku z akcją wysiedleńczą realizowaną w ramach rozszerzonego trzeciego planu wysiedleńczego. Wysiedlenia ludności w okręgu wolsztyńskim przeprowadzono według dotychczas stosowanych kryteriów.

Wysiedlanie Polaków w 1942 r. z terenów okręgu Kraj Warty, którego celem obok osadzenia kolonistów niemieckich było zdobycie siły roboczej do pracy na roli w Rzeszy oraz zmiana struktury agrarnej tego terenu, przybrało masowe rozmiary w rejencjach łódzkiej i inowrocławskiej.

Przebieg wysiedleń w powiatach i gminach rejencji łódzkiej, inowrocławskiej i poznańskiej w 1942 r.

REJENCJA ŁÓDZKA

W rejencji łódzkiej masowa akcja wysiedleńcza dotknęła powiaty wieluński, łęczycki, kaliski, turecki, łódzki, kępiński, łaski, sieradzki i ostrowski. Wysiedleń dokonywały miejscowe posterunki żandarmerii wspierane funkcjonariuszami 132. batalionu policyjnego. Do obstawiania miejscowości używane były również jednostki SS.

W powiecie wieluńskim wysiedleniami w 1942 r. objęto ludność rolniczą w 13 gminach. W ośmiu gminach przeprowadzono je od lutego do kwietnia. Pięć gmin zostało dotkniętych wysiedleniami w miesiącach późniejszych.

W gminie Skrzynno wysiedlenia przeprowadzono w marcu we wszystkich 14 wsiach gminy. Z miejscowości Bolków, Dębice, Dymek, Kuźnica, Milejów, Niemierzyn, Nietuszyna, Okalew, Ostrówek, Piskornik, Rudlice, Skrzynno, Wielgie i Wola Rudlicka okupant wysiedlił 676 rodzin – 3380 osób. Wszystkich wysiedlonych rolników z rodzinami przewieziono wozami konnymi do stacji kolejowej w Wieluniu, a następnie deportowano do Rzeszy[118].

Na przełomie lutego i marca miejscowa żandarmeria weszła o godzinie 4 nad ranem do wsi Kazimierów i Ostrówek w gminie Ostrówek, wysiedlając 37 rodzin – 189 osób[119]. Wysiedlone rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Kaliszu, a po trzech dniach deportowano do III Rzeszy.

W tym samym czasie przeprowadzono wysiedlenia w gminach Czastary i Sokolniki. W gminie Czastary z miejscowości Czastary, Krajanka i Przywory wysiedlono 210 rodzin rolniczych – 704 osoby. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Wieluniu, a stamtąd skierowano do różnych wsi w powiecie. Z miejscowości Ochędzyn Stary i Tyble w gminie Sokolniki miejscowi żandarmi, do których dołączyli nasiedlani Niemcy z Wołynia, wysiedlili wszystkich mieszkańców obu wsi, 63 rodziny – 248 osób. Rodziny przewieziono wozami konnymi do stacji kolejowej w Czastarach, a następnie deportowano do Rzeszy.

Podobnie w gminie Mierzyce z miejscowości Strugi wysiedlono w marcu 5 rodzin – 19 osób, które przewieziono wozami konnymi do Wielunia, a stamtąd do sąsiednich wsi w powiecie. Wysiedlenia z pozostałych wsi w tej gminie przeprowadzono w kwietniu, wysiedlając z miejscowości Jajczaki i Załącze Małe 11 rodzin – 51 osób. Rodziny deportowano na roboty przymusowe do Rzeszy. Część rodzin skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców na terenie gminy.

Latem i jesienią wysiedlono rodziny rolnicze w gminach Olewin, Pątnów, Galewice, Ożarów, Ruda, Mokrsko, Lututów i Osjaków[120].

W gminie Olewin rodziny wysiedlone z miejscowości Jasna Góra, Lipie i Sołtysy, 104 rodziny – 520 osób, zostały przewiezione wozami konnymi do punktu zbornego w Wieluniu i deportowane do Rzeszy. Natomiast z miejscowości Jodłowiec wysiedlono 1 rodzinę – 7 osób, którą skierowano do pracy w powiecie.

W gminie Pątnów rodziny wysiedlone z miejscowości Dzietrzniki, 87 rodzin – 435 osób, oraz z miejscowości Grębień, 17 rodzin – 85 osób, skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w sąsiednich wsiach. Wysiedlono też wszystkich mieszkańców z Józefowa, 240 osób – około 48 rodzin.

Z miejscowości Galewice, Kaski, Kuzaj, Niwiska i Osowa w gminie Galewice żandarmeria wysiedliła 73 rodziny – 267 osób. Z Galewic wysiedlono wszystkich mieszkańców wsi, 32 rodziny – 125 osób. Rodziny deportowano na roboty do Rzeszy. W gospodarstwach wysiedlonych rolników osadzono Niemców czarnomorskich.

Do pracy w okolicznych wsiach skierowano także 30 rodzin – 137 osób, wysiedlonych z miejscowości Nowy Świat w gminie Ruda, oraz 6 rodzin – 21 osób, wysiedlonych z miejscowości Srebrnica w gminie Mokrsko. Scalone gospodarstwa wysiedlonych rolników przekazano nasiedlonym Niemcom.

Do pracy w Rzeszy deportowano rodziny wysiedlone z miejscowości Chojny, Dobrosław i Kozub w gminie Lututów, 21 rodzin rolniczych – 105 osób, Lututów oraz wszystkich mieszkańców, 240 osób – około 48 rodzin, wysiedlonych z miejscowości Józefów w gminie Pątnów.

W gminie Osjaków z miejscowości Zofia, Jasień i Raduczyce żandarmeria wysiedliła 18 rodzin – 82 osoby. Rodziny wysiedlone z Zofii, 7 rodzin – 32 osoby, skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie. Rodziny wysiedlone z Jasienia i Raduczyc deportowano do pracy w Rzeszy.

Ogółem w powiecie wieluńskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1942 r. objęto 45 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 1407 rodzin rolniczych – 6490 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków, scalone, przekazano nasiedlonym Niemcom.

Masowe wysiedlenia przeprowadzone w 1942 r. objęły także powiat łęczycki z mieszkańcami 16 gmin.

W gminie Piaskowice miejscowa żandarmeria, do której dołączyli cywilni uzbrojeni Niemcy, wkroczyła w maju do 12 wsi. Wysiedlanie rozpoczęli o godzinie 3 w nocy, nakazując wypędzanym rodzinom opuszczenie gospodarstw w ciągu 30 minut. Z miejscowości Bibianów, Chociszew, Chrząstów, Florentynów, Ignacew, Kowalewice, Mariampol, Mikołajew, Parzęczew, Śliwniki, Wielka Wieś i Wytrzyszczki wyrzucono z domów 592 osoby – około 119 rodzin. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Parzęczewie. Po jednym dniu, w czasie którego przeprowadzono segregację, część rodzin deportowano do pracy na roli w III Rzeszy i wcielonej do niej Austrii oraz na terenach okupowanej Francji, część wysiedlonych została skierowana do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie. Pozostałe osoby wysłano do Generalnego Gubernatorstwa. Gospodarstwa wysiedlonych rolników, połączone, przekazano nasiedlanym Niemcom.

W maju 1942 r. przeprowadzono także wysiedlanie rodzin rolniczych w gminach Tkaczew i Leśmierz[121]. Z miejscowości Borszyn, Bronno, Leszcze, Lubień, Różyce, Różyce Mrozowice, Wąkczew i Żmijowe w gminie Tkaczew okupant wysiedlił 432 osoby – około 92 rodzin. Natomiast w gminie Leśmierz wysiedlono 263 osoby – około 79 rodzin rolniczych z miejscowości Cedrowice, Celestynów, Helenów, Konary, Małachowice, Modlna, Ostrów, Sierpów i Sokolniki. W obydwu gminach wysiedlanie przeprowadzała miejscowa żandarmeria, do której w gminie Leśmierz dołączyli cywilni uzbrojeni Niemcy. Wsie otaczano o godzinie 4 nad ranem. Wypędzanym rodzinom dawano kilkanaście minut na opuszczenie gospodarstwa. Wysiedlone rodziny przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie po selekcji deportowano do pracy na roli w Rzeszy i na terenie Francji. Kilkanaście rodzin zostało wywiezionych do GG. Gospodarstwa wysiedlonych rolników, scalone, przekazano nasiedlonym Niemcom.

W pozostałych gminach powiatu łęczyckiego wysiedlenia przeprowadzano cyklicznie od marca do listopada 1942 r.

Do pracy na roli w Rzeszy i na terenie Francji deportowano część mieszkańców gminy Leźnica Mała. Z miejscowości Borek, Borów, Chodów, Janków, Leźnica Mała, Wichrów, Wilczkowice i Zduny miejscowa żandarmeria wysiedliła 750 osób – około 153 rodziny. Rodzinom zezwolono na zabranie niewielkiej ilości odzieży i żywności i przewieziono do obozu w Łodzi. Część rodzin skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w gminie. Gospodarstwa wysiedlonych rolników, scalone, przekazano nasiedlonym Niemcom.

W gminie Witonia z miejscowości Kuchary, Gledzianów, Gledzianówek i Oraczew miejscowa żandarmeria wysiedliła 427 osób – około 90 rodzin. Rolnicy z rodzinami wysiedleni z Kuchar, 112 osób, zostali przewiezieni do punktu zbornego w Parzęczewie, a następnie deportowani na roboty do Rzeszy. Rodziny rolnicze wysiedlone z pozostałych miejscowości, 315 osób, zostały skierowane do pracy u nasiedlonych Niemców w okolicznych wsiach. Gospodarstwa wysiedlonych polskich rolników przekazano nasiedlanym Niemcom.

W gminie Grabów wysiedleniami objęto mieszkańców miejscowości Nagórki, Sławęcin i Smolice, z których w marcu, kwietniu i listopadzie żandarmeria wysiedliła 290 osób – około 59 rodzin. Rodziny deportowano do pracy na roli w Rzeszy oraz na terenie Francji. Część rodzin skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców na terenie gminy.

W gminie Rogoźno wysiedlenia przeprowadzono od marca do listopada w pięciu wsiach gminy[122]. Z miejscowości Brachowice, Grabiszew, Lorenki, Rozlazły, Śladków i Śladków Podleśny żandarmeria wysiedliła nocą 259 osób – około 61 rodzin. Wysiedlone rodziny, podobnie jak w sąsiednich gminach, deportowano do pracy na roli w Rzeszy i na terenie Francji oraz skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w okolicznych wsiach.

W gminie Dalików z miejscowości Złotniki, Brudnów i Śniatowa żandarmeria wysiedliła 42 rodziny – 152 osoby. Ze Złotnik wysiedlono wszystkich mieszkańców wsi, 23 rodziny – 91 osób. Rodziny skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie. Gospodarstwa wysiedlonych rolników, scalone, przekazano nasiedlonym Niemcom.

Wysiedlenia, które objęły po kilka wsi, przeprowadzono także w gminach Sobótka, Poddębice i Piątek. Z miejscowości Kadzidłowo, Ksawerów, Smardzew i Srebrna w gminie Sobótka okupant wysiedlił 261 osób – około 64 rodzin. Wysiedlenia przeprowadzała miejscowa żandarmeria, do której dołączyli cywilni Niemcy z bronią w ręku. Wysiedlone rodziny zostały skierowane do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie oraz deportowane na roboty do III Rzeszy.

W gminie Piątek rodziny wysiedlone z miejscowości Górki Pęcławskie, Krzyszkowice i Piaski Stare, 72 rodziny – 301 osób, deportowano na roboty do Rzeszy lub wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin, scalone, zostały przekazane Niemcom.

Do pracy w III Rzeszy oraz na terenie Francji deportowano wszystkie rodziny, 18 rodzin – 74 osoby, wysiedlone z miejscowości Adamów, Byczyna i Rąkczyn w gminie Poddębice.

W gminach Mazew, Nowy Gaj, Wierzchy i Topola Kątowa wysiedlenia przeprowadzono w pojedynczych wsiach. Z miejscowości Bryski, Garbalin, Mazew, Odechów, Pruszki, Pudłówek i Rzechta wysiedlono 398 osób – około 90 rodzin. Z miejscowości Bryski w gminie Nowy Gaj wysiedlono wszystkich mieszkańców wsi – 135 osób. Wysiedlone rodziny przewieziono do obozu w Łodzi i deportowano do pracy przymusowej w III Rzeszy i na terenie Francji. Wysiedleni mieszkańcy Pudłówka w gminie Wierzchy – 30 osób – zostali wywiezieni do GG i skierowani do kopania rowów obronnych. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin, scalone, przekazano kolonistom niemieckim.

Ogółem w powiecie łęczyckim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1942 r. objęto 69 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 4199 osób – około 939 rodzin rolniczych, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków, połączone, przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie kaliskim wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach rozszerzonego planu trzeciego objęto ludność rolniczą w 10 gminach. Wysiedleń w poszczególnych gminach dokonywano cyklicznie od lutego do listopada 1942 r.

W lipcu przeprowadzono wysiedlenia z miejscowości Kakawa i Kakawa Kolonia w gminie Godziesze, skąd wysiedlono 63 rodziny – 315 osób. Rodziny przewieziono wozami konnymi do powiatu wieluńskiego i tam skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców.

W gminie Jastrzębniki żandarmeria także w lipcu z miejscowości Dojutrów, Szadek, Pruszków, Piotrów, Żerniki i Kurza wysiedliła 59 rodzin – 248 osób. Większość rodzin skierowano do pracy w gospodarstwach zajętych przez Niemców na terenie gminy. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin scalono i przekazano nasiedlonym Niemcom.

Rodziny rolnicze wysiedlone z miejscowości Szczypiorno w gminie Dobrzec, Kuczewola w gminie Iwanowice oraz Czajków w gminie Kokanin, 24 rodziny – 123 osoby, deportowano na roboty do III Rzeszy i na tereny przyłączonej do niej Austrii. W czasie podróży zmarła dwuletnia córka rodziny wysiedlonej z Kuczewoli.

Do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie kaliskim skierowano: 22 rodziny – 115 osób, wysiedlone z miejscowości Dębniałki i Janków w gminie Blizanów; 16 rodzin – 80 osób, wysiedlonych z miejscowości Dąbrowa, Rajsko, Smółki i Tymieniec w gminie Rajsko; 13 rodzin – 56 osób, wysiedlonych z miejscowości Kiączyn Stary w gminie Zbiersk i Chabierów w gminie Kalinowa, oraz 13 rodzin – 36 osób, wysiedlonych z miejscowości Kościelec i Stropieszyn w gminie Słuszków. Gospodarstwa wysiedlonych rolników, scalone, przekazano nasiedlonym Niemcom.

Ogółem w powiecie kaliskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1942 r. objęto 22 miejscowości wiejskie, z których wysiedlono 210 rodzin rolniczych – 973 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków, scalone, przekazano nasiedlanym Niemcom.

W powiecie tureckim wysiedlenia objęły ludność rolniczą w 11 gminach.

W gminie Goszczanów żandarmeria weszła wiosną do sześciu, a jesienią 1942 r. do pięciu wsi. Z miejscowości Czerniaków, Karolina, Lipicze Kolonia, Lipicze Wieś, Poniatówek, Poprężniki, Poradzew, Rzężawy, Strachanów, Wola Tłomakowa i Wroniawy wysiedlono 840 osób – około 168 rodzin rolniczych. Rodziny skierowano do pracy w niemieckich gospodarstwach w okolicznych wsiach.

Podobnie w gminie Świnice Warckie część wsi objęto wysiedleniami na wiosnę, w marcu i kwietniu, a część we wrześniu 1942 r. Z miejscowości Gusin, Kraski, Podgórze i Zbylczyce wysiedlono 302 osoby – około 60 rodzin. Wysiedlenia przeprowadziła miejscowa żandarmeria, która już o godzinie 3 w nocy obstawiła gospodarstwa rolników wyznaczonych do wysiedlenia. Wyrzucone rodziny deportowano na roboty przymusowe do III Rzeszy lub skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców.

W gminach Przykona, Lubola i Wilamów wysiedlenia przeprowadzono wiosną, przeważnie w marcu 1942 r. Z miejscowości Boleszczyn, Kaczki Plastowe i Smulsko w gminie Przykona wysiedlono 144 osoby – około 30 rodzin. Z Osowca w gminie Lubola wysiedlono 5 rodzin – 17 osób, a z miejscowości Góry w gminie Wilamów 4 rodziny – także 17 osób. Rodziny zostały deportowane na roboty do Rzeszy lub skierowane do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie.

W gminie Niewiesz wysiedleniami, które przeprowadzono we wrześniu 1942 r., objęto cztery wsie: Balin, Dominikowice, Grocholice i Lipnicę. Z miejscowości tych żandarmeria wysiedliła 223 osoby – około 69 rodzin rolniczych. Ziemię z tych gospodarstw przyłączono do folwarku w Dominikowicach, tworząc duży majątek ziemski. Wysiedlonych rolników wraz z rodzinami skierowano do pracy w charakterze robotników rolnych w założonym majątku rolnym.

W gminach Władysławów, Malanów, Brudzew, Pęczniew, Chwalborzyce i Dobra wysiedlenia przeprowadzono w pojedynczych wsiach. Z miejscowości Małoszyna, Rusocice i Władysławów w gminie Władysławów wysiedlono 15 rodzin – 59 osób. Z miejscowości Poroże i Targówka w gminie Malanów zostało wysiedlonych 14 rodzin – 57 osób. Z miejscowości Tarnowa w gminie Brudzew, Siedlątków w gminie Pęczniew i gminnej miejscowości Chwalborzyce wysiedlono 5 rodzin – 28 osób. Natomiast z miejscowości Strachocice w gminie Dobra wysiedlono wszystkich jej mieszkańców. Większość rodzin skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców. Rodziny wysiedlone z Siedlątkowa, Strachocic i Targówki przewieziono do punktu zbornego w Turku i deportowano na roboty do III Rzeszy.

Ogółem w powiecie tureckim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1942 r. objęto 33 miejscowości wiejskie, z których wysiedlono co najmniej 370 rodzin rolniczych – 1687 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków, scalone, przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie łódzkim wysiedleniami, które przeprowadzano cyklicznie od lutego do września 1942 r., objęto ludność rolniczą w 11 gminach.

W gminie Gadka Stara z czterech miejscowości: Grodzisko, Kalinko, Modlica i Prawda, miejscowa żandarmeria wysiedliła 113 rodzin – 658 osób. Wysiedlone rodziny przewieziono do obozu w Łodzi i deportowano do pracy na roli w III Rzeszy.

Do pracy w Rzeszy deportowano również mieszkańców gmin Lutomiersk, z której wysiedlono 400 osób – około 80 rodzin; Rzgów, z której wysiedlono 250 osób – około 50 rodzin, oraz Kurowice, z której wysiedlono 200 osób – około 40 rodzin. Wysiedlenia przeprowadziła miejscowa żandarmeria w lutym 1942 r.

Także w lutym przeprowadzono wysiedlenia również w gminie Tuszyn i Brójce. Z miejscowości Głuchów, Górki Małe i Syski w gminie Tuszyn wysiedlono 32 rodziny – 160 osób. Wyrzucone rodziny przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie deportowano je do pracy w III Rzeszy. W gminie Brójce wysiedlono 15 rodzin – 60 osób z miejscowości Pałczew i Wola Kutowa. Wysiedlone rodziny z obydwu gmin deportowano także do pracy na roli w III Rzeszy.

Do pracy w Rzeszy w marcu 1942 r. deportowano 3 rodziny – 18 osób z miejscowości Sanie w gminie Bełdów oraz 1 rodzinę – 7 osób, wysiedloną z gminnej miejscowości Ksawerów.

Wysiedlenia w pozostałych gminach powiatu łódzkiego przeprowadzono latem i jesienią 1942 r.

Do pracy na roli u kolonistów niemieckich skierowano również wysiedlonych rolników ze wsi Kraszew w gminie Bedoń. Z miejscowości tej wysiedlono wszystkich jej mieszkańców, 300 osób – około 60 rodzin, które zebrano na miejscowym placu, a następnie przewieziono do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w okolicznych wsiach.

W gminie Biała z miejscowości Biała i Kębliny zostało wysiedlonych 15 rodzin – 78 osób. Część rodzin deportowano do pracy w III Rzeszy i na tereny okupowanej Francji. Pozostałe przewieziono w wagonach towarowych do dystryktu lubelskiego w Generalnym Gubernatorstwie. W gminie Kazimierz z miejscowości Albertów, Kazimierz, Stanisławów i Zdziechów wysiedlono 12 rodzin – 49 osób. Rodziny skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców.

Ogółem w powiecie łódzkim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1942 r. objęto co najmniej 21 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 421 rodzin rolniczych – 2180 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków, scalone, przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie kępińskim wysiedlenia przeprowadzone w 1942 r. objęły mieszkańców jedenastu gmin.

W gminie Świba żandarmeria z miejscowości Kierzonko i Świba wysiedliła nocą 55 rodzin – 255 osób. Rodziny zgromadzono w punkcie zbornym, który mieścił się w budynku klasztornym w Ostrzeszowie, a następnie rozwieziono do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie kępińskim.

Podobnie masowe wysiedlenia przeprowadzono w gminie Czajków. Z miejscowości Czajków, Muchy i Salamony żandarmeria w marcu 1942 r. wysiedliła 51 rodzin – 249 osób. Wysiedlone rodziny skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców na terenie gminy.

W gminie Podzamcze z miejscowości Kuźnica Skakawska, Mirków i Podzamcze okupant wysiedlił 48 rodzin – 153 osoby[123]. Wysiedlonych deportowano głównie do pracy na roli w III Rzeszy. Kilka rodzin wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa.

Do pracy na roli u kolonistów niemieckich na terenie gminy skierowano także 17 rodzin – 84 osoby, które wysiedlono z miejscowości Doruchów, Godziętowy i Plugawice w gminie Doruchów, oraz 29 rodzin – 82 osoby, które wysiedlono z miejscowości Kuźnica Bobrowska w gminie Grabów. Gospodarstwa wysiedlonych rolników, połączone w większe, władze okupacyjne przekazały nasiedlonym Niemcom.

W pozostałych gminach powiatu kępińskiego wysiedleniami przeprowadzonymi w 1942 r. okupant objął pojedyncze wsie.

Z gminnej miejscowości Bukownica w marcu wysiedlono 5 rodzin – 28 osób, które skierowano do pracy u kolonistów niemieckich w powiecie. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przekazano nasiedlonym Niemcom, a ziemie wysiedlonych w czerwcu z miejscowości Turze w gminie Rogaszyce 3 rodzin – 17 osób przyłączył do swojego gospodarstwa Niemiec osadzony w poprzednim roku. Wysiedlone rodziny zatrzymano w charakterze robotników rolnych w gospodarstwie Niemca.

W lipcu 1942 r. z gminnej miejscowości Krążkowy wysiedlono 14 rodzin – 112 osób. W gminie Łęka Opatowska z miejscowości Piaski wysiedlono 4 rodziny – 15 osób.

W tym samym czasie z miejscowości Smardze i Wodziczna w gminie Trzcinica zostało wysiedlonych 12 rodzin – 58 osób. Wysiedlone rodziny zostały skierowane do pracy na roli w okolicznych wsiach, a ich gospodarstwa przekazano nasiedlonym Niemcom.

Ogółem w powiecie kępińskim wysiedlenia przeprowadzone w 1942 r. objęły mieszkańców 18 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 238 rodzin rolniczych – 1053 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków, połączone w większe, przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie łaskim wysiedlenia przeprowadzone w 1942 r. objęły mieszkańców 10 gmin. Najbardziej masowy charakter przybrały w gminach Wola Wiązowa, Pajęczno, Radoszewice i Biała.

W gminie Wola Wiązowa wysiedlenia dotknęły rolników z miejscowości Aleksandrów, Głuchów i Wola Wiązowa, skąd wysiedlono 93 rodziny – 334 osoby. Wyrzucone rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego, który mieścił się na terenie przykościelnym w Ruścu. Stamtąd po dwóch dniach 125 osób deportowano do pracy na roli w III Rzeszy. Pozostałe osoby skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie lub wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa. Gospodarstwa wysiedlonych, połączone, przekazano Niemcom.

W gminie Pajęczno wysiedlenia dotknęły mieszkańców Pajęczna, skąd wysiedlono 312 osób – około 97 rodzin. Wysiedlenia przeprowadziła żandarmeria z Pajęczna. Wysiedlone osoby przewieziono do punktu zbornego w Wieluniu i deportowano do pracy na roli w Rzeszy oraz na terenie okupowanej Francji.

Z miejscowości Laski, Lipnik i Zmyślona w gminie Radoszewice od marca do kwietnia 1942 r. miejscowa żandarmeria wysiedliła 58 rodzin rolniczych – 260 osób. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego, który mieścił się na placu Swoboda koło gminnej miejscowości Konopnica. Stamtąd 120 osób deportowano do pracy na roli w III Rzeszy i na terenie Francji. Pozostałe osoby przewieziono wozami konnymi do Wielunia i skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin, połączone w większe, władze okupacyjne przekazały nasiedlonym Niemcom.

Rozległe wysiedlenia przeprowadzono także w gminie Biała. Z miejscowości Dylew, Lipina i Wręczyca żandarmeria wysiedliła 30 rodzin – 125 osób. Wysiedlone rodziny przewieziono wozami konnymi do stacji kolejowej w Wieluniu i deportowano do pracy w gospodarstwach rolnych w III Rzeszy i na terenie Francji.

W pozostałych gminach wysiedleniami objęto rolników w pojedynczych wsiach.

Z miejscowości Bieliki w gminie Sulmierzyce wysiedlono 26 rodzin – 134 osoby, które deportowano do robót na roli w Rzeszy. Do pracy w Rzeszy deportowano także wysiedlonych rolników z rodzinami, 67 osób – około 16 rodzin, z gminnej miejscowości Zamoście, 6 rodzin – 42 osoby z gminnej miejscowości Rząśnia, a także 6 rodzin – 27 osób z miejscowości Lisowice Kolonia i Raciszyn w gminie Działoszyn.

Rodziny rolnicze wysiedlone z miejscowości Piekary w gminie Bogumiłowice, 29 rodzin – 54 osoby, zostały skierowane do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie.

Ogółem w powiecie łaskim wysiedlenia przeprowadzone w 1942 r. objęły mieszkańców 17 miejscowości wiejskich, skąd wysiedlono 361 rodzin rolniczych – 1355 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków, połączone, przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie sieradzkim wysiedlenia przeprowadzane cyklicznie od lutego do listopada 1942 r. objęły mieszkańców sześciu gmin.

W gminie Klonowa miejscowa żandarmeria w lutym weszła do wsi Lipicze, wysiedlając 9 rodzin – 35 osób, oraz w listopadzie do wsi Owieczki, wysiedlając także 9 rodzin – 36 osób. Rodziny przewieziono wozami konnymi do Wielunia i skierowano do pracy na roli w okolicach Wielunia.

Podobnie w gminie Charłupia Mała wysiedlenia przeprowadzono także wiosną i jesienią, wysiedlając z miejscowości Biskupice i Zapusta Wielka 11 rodzin – 49 osób. Wyrzucone rodziny deportowano do pracy na roli w III Rzeszy i na terenie okupowanej Francji. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin z obydwu gmin zostały scalone i przekazane kolonistom niemieckim.

W pozostałych czterech gminach wysiedleniami objęto pojedyncze wsie.

W gminie Zduńska Wola zostało wysiedlonych 20 rodzin – 100 osób z miejscowości Suchoczany. W gminie Brzeźnio z miejscowości Wola żandarmeria wysiedliła 17 rodzin – 76 osób. W gminie Złoczew wysiedlono 15 rodzin – 70 osób z miejscowości Uników, a w gminie Korczew 4 rodziny – 23 osoby z miejscowości Zborowskie. Wysiedlone rodziny z Suchoczan i Unikowa oraz część rodzin z Woli deportowano do pracy przymusowej na roli w III Rzeszy i na terenie Francji. Rodziny ze Zborowskiego i pozostałe rodziny z Woli skierowano do pracy na roli w sąsiednich wsiach oraz wywieziono do GG. Gospodarstwa wysiedlonych rolników władze przekazały nasiedlonym Niemcom.

Ogółem w powiecie sieradzkim wysiedlenia przeprowadzone w 1942 r. objęły mieszkańców ośmiu miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 85 rodzin rolniczych – 389 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków, połączone, przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie ostrowskim najbardziej masowe wysiedlenia przeprowadzono w gminie Przygodzice. Wiosną 1942 r. żandarmeria z 47 gospodarstw w miejscowościach Janków, Przygodzice, Smardów, Topola Wielka i Wysocko Małe wysiedliła 47 rodzin – 190 osób. Rodziny zostały skierowane do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie. Część rodzin wywieziono do GG. Gospodarstwa wysiedlonych przekazano Niemcom wołyńskim.

W gminie Ligota z miejscowości Koryta, Korytnica i Ligota wysiedlono 229 osób – około 57 rodzin, w gminie Biniew zaś wysiedlono 200 osób – około 50 rodzin. Rodziny skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w sąsiednich powiatach.

Ogółem w powiecie ostrowskim wysiedlenia przeprowadzone w 1942 r. objęły mieszkańców dziewięciu miejscowości wiejskich, skąd wysiedlono 154 rodziny rolnicze – 619 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków, połączone, przekazano nasiedlonym Niemcom.

Realizując rozszerzony trzeci plan krótkofalowy w rejencji łódzkiej, w dziewięciu powiatach okupant objął wysiedleniami w 1942 r. co najmniej 242 miejscowości wiejskie. Wysiedlono z nich co najmniej 4185 rodzin rolniczych – 18 945 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wydziedziczonych i wysiedlonych Polaków, najczęściej połączone, zostały przekazane przez władze okupacyjne osadzonym rodzinom niemieckim. Liczba wysiedlonych Polaków z terenu rejencji łódzkiej nie jest pełna. Zaznaczono bowiem, że z miejscowości Strachocice w powiecie tureckim wysiedlono wszystkich mieszkańców bez podania liczby wysiedlonych osób.

REJENCJA INOWROCŁAWSKA

W rejencji inowrocławskiej wysiedlenia przeprowadzone w ramach rozszerzonego trzeciego planu krótkofalowego charakteryzowały się podobną masowością, jak w rejencji łódzkiej. Najbardziej masowy charakter przybrały w powiatach kutnowskim, gostynińskim, włocławskim, konińskim i inowrocławskim.

W powiecie kutnowskim koszmar wysiedleń przeżyli w 1942 r. mieszkańcy 13 gmin.

W gminie Kutno miejscowa żandarmeria wysiedliła 103 rodziny rolnicze – około 316 osób z miejscowości Boża Wola, Florek, Gołębiewek Nowy, Gołębiewek Stary, Grabków i Wroczyny. Część wysiedlonych rodzin deportowano do pracy u kolonistów niemieckich w gminie. Gospodarstwa wysiedlonych, scalone, przekazano nasiedlonym Niemcom.

Masowe wysiedlenia przeprowadzono także w gminie Krzyżanów. Z czterech miejscowości: Krzyżanów, Malewo, Pawłowice, Rustów, w ciągu 1942 r. wysiedlono 489 osób – około 120 rodzin. Rodziny deportowano głównie do pracy na roli w III Rzeszy. Kilkanaście rodzin wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa. Gospodarstwa wysiedlonych zostały przekazane nasiedlonym Niemcom.

Podobnie w gminach Dobrzelin, Oporów i Ostrowy z miejscowości Bzówki, Ostrowy i Wola Pierowa wysiedlono 60 rodzin – 222 osoby, z miejscowości Szczyt w gminie Oporów 14 rodzin – 65 osób oraz z miejscowości Sokołówek w gminie Dobrzelin 4 rodziny – 17 osób, które zostały deportowane do pracy na roli w III Rzeszy bądź wywiezione do GG.

W gminie Plecka Dąbrowa żandarmeria z Pniewa przeprowadziła wysiedlenia w miejscowościach Gosławice, Grabów, Kazimierek, Wola Kałkowa i Zosinów, wysiedlając 30 rodzin – 122 osoby. Wyrzucone rodziny deportowano do pracy na roli w Rzeszy lub skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie kutnowskim.

Do pracy na roli w III Rzeszy czy też do pracy u osadników niemieckich w powiecie kutnowskim skierowano rodziny wysiedlone z miejscowości Ktery, Obidówek i Strzegocin w gminie Strzegocin. Z miejscowości tych w sierpniu 1942 r. żandarmeria wysiedliła 94 rodziny – 400 osób. Z Kter wysiedlono wszystkich mieszkańców wsi, 35 rodzin – 146 osób. Wysiedlone rodziny zostały przewiezione do punktu zbornego w Witoni, a następnie po przeprowadzonej selekcji deportowane do Rzeszy lub odesłane do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców.

Taka sama sytuacja miała miejsce w gminach Młogoszyn i Krośniewice. Z miejscowości Goliszew, Micin i Siemieniczki w gminie Młogoszyn żandarmeria wysiedliła 54 rodziny – 339 osób. W gminie Krośniewice wysiedlono 120 rodzin – 428 osób z miejscowości Głogowo, Krośniewice, Pomarzany, Wychny i Zalesie. Rodziny wysiedlone z Głogowa, Krośniewic i Siemieniszek, które wytypowano do deportacji do Rzeszy, przewieziono wozami konnymi do stacji Ostrowy, a następnie do obozu w Łodzi. Pozostałe rodziny skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin rolniczych, które scalono, zostały przekazane osadnikom niemieckim w powiecie.

W pozostałych czterech gminach: Bedlnie, Dąbrowicach, Białej i Łaniętach, wysiedlone rodziny deportowano do Rzeszy i osadzono w charakterze robotników w gospodarstwach nasiedlonych Niemców, a także wywożono do Generalnego Gubernatorstwa.

W gminie Bedlno wysiedlono 31 rodzin – 149 osób z miejscowości Bedlno, Florianów i Szewce. W gminie Dąbrowice z miejscowości Dąbrowice, Ostrówki, Zgórze i Zieleniec zostało wysiedlonych 26 rodzin – 101 osób. W gminie Biała z miejscowości Brzeziny i Chochołów żandarmeria z posterunku w Żychlinie wysiedliła 17 rodzin – 77 osób, a w gminie Łanięta wysiedlono 6 rodzin – 18 osób z miejscowości Anielin. Rodziny przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie deportowano do Rzeszy i wywieziono do GG. Część rodzin bezpośrednio po wyrzuceniu z domów skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców.

Ogółem w powiecie kutnowskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1942 r. objęto 41 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 679 rodzin rolniczych – 2743 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków, scalone, przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie gostynińskim wysiedleniami przeprowadzonymi od kwietnia do października 1942 r. objęto mieszkańców jednego miasta i 14 miejscowości w 10 gminach.

Najbardziej masowe wysiedlenia miały miejsce w gminnej wsi Ciechomice, skąd wysiedlono wszystkich jej mieszkańców, 150 osób – około 30 rodzin. Wysiedleń dokonała miejscowa żandarmeria w październiku 1942 r. Wypędzanym rodzinom dano 15 minut na opuszczenie gospodarstwa, a następnie przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego, który mieścił się w dużej stodole w sąsiedniej wsi Góry. Stamtąd wysiedlonych przewieziono do obozu w Łodzi. Po ośmiu dniach pobytu w obozie, w ciągu których załoga obozu przeprowadziła rewizję osobistą, odbierając pieniądze i wartościowe rzeczy, wysiedlonych wywieziono do dystryktu lubelskiego w GG.

Podobnie masowe wysiedlenia przeprowadzono w gminach Rataje, Skrzeszewy i Łąck.

W gminie Rataje z miejscowości Górki i Rybne miejscowa żandarmeria wysiedliła 31 rodzin – 156 osób. Rodziny wysiedlone z Górek przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Sokołowie, a następnie samochodem ciężarowym do Gostynina i do obozu w Łodzi. Po kilkudniowym pobycie w obozie część rodzin deportowano do pracy na roli w III Rzeszy, a część wywieziono do dystryktu lubelskiego w GG. Rodziny wysiedlone z Rybnego zostały skierowane do pracy przy budowie dróg w powiecie gostynińskim. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przekazano kolonistom niemieckim.

Z miejscowości Podatkówek w gminie Skrzeszewy wysiedlono wszystkich jej mieszkańców, 16 rodzin – 126 osób. Wysiedlone rodziny przewieziono do Gostynina, a następnie do obozu w Łodzi. Po kilkudniowym pobycie w obozie część rodzin deportowano do Rzeszy, część wywieziono do dystryktu lubelskiego w GG. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przejęli nasiedlani Niemcy.

W gminie Łąck żandarmeria z Łącka, do której dołączyli cywilni uzbrojeni Niemcy, wysiedliła w maju 1942 r. z miejscowości Korzeń Królewski i Łąck 22 rodziny – 110 osób. Wysiedlone rodziny przewieziono samochodami do Gostynina, a następnie do obozu w Łodzi. Po dokonanej selekcji część rodzin deportowano do pracy na roli w III Rzeszy. Pozostałe osoby zostały wywiezione do dystryktów lubelskiego i warszawskiego w GG. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przekazano nasiedlonym Niemcom.

Około 100 osób – 25 rodzin wysiedlono także z miasta Gąbin. Wysiedlenia przeprowadzono nocą. Rodziny przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie do Generalnego Gubernatorstwa.

W pozostałych gminach powiatu gostynińskiego wysiedlenia objęły po kilkadziesiąt osób w każdej gminie.

W gminie Lucień z miejscowości Klusek i Ostrówek wysiedlono 16 rodzin – 64 osoby. Wysiedlone rodziny przewieziono do obozu w Łodzi, a po trzech tygodniach deportowano do pracy na roli w III Rzeszy.

Do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie gostynińskim skierowano rodziny rolnicze wysiedlone z miejscowości Duninów Stary i Grodziska w gminie Duninów – 11 rodzin – 46 osób; Zieleniec w gminie Solec – 12 rodzin – 43 osoby; Rogożewek w gminie Bolesławów – 6 rodzin – 28 osób oraz Pomarzanki w gminie Sokołów i Jastrzębia w gminie Kozice – 2 rodziny – 8 osób. Gospodarstwa wysiedlonych rolników połączono i przekazano osadnikom niemieckim.

Ogółem w powiecie gostynińskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1942 r. objęto jedno miasto Gąbin, z którego wysiedlono 25 rodzin – około 100 osób oraz 14 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 146 rodzin rolniczych – 731 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Mieszkania i warsztaty oraz gospodarstwa wywłaszczonych i wysiedlonych Polaków, scalone, przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie włocławskim wysiedlenia przeprowadzone w 1942 r. dotknęły rodziny rolnicze w sześciu gminach. Najbardziej masowy charakter przybrały w gminie Kłótno i Przedecz.

W gminie Przedecz żandarmeria przeprowadziła wysiedlenia we wsi Kłokoczyn, z której wyrzucono wszystkich mieszkańców, 278 osób – około 50 rodzin. Wysiedlone rodziny deportowano również do pracy w III Rzeszy.

Z miejscowości Kurowo Kolonia i Kurowo Parcele oraz Okna w gminie Kłótno miejscowa żandarmeria wysiedliła 233 osoby – około 46 rodzin. Rodziny wysiedlone z Kurowa Kolonii i Kurowa Parceli, 23 rodziny – 116 osób, deportowano do pracy na roli w III Rzeszy. Rodziny wysiedlone z miejscowości Okna, 23 rodziny – 117 osób, skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie.

Do pracy na roli w III Rzeszy deportowano także 8 rodzin rolniczych – 38 osób, które zostały wysiedlone z miejscowości Gołaszewo, Grabówko i Nakonowo w gminie Nakonowo. Rodziny wysiedlone z miejscowości Ładne w gminie Wistka Królewska, 6 rodzin – 24 osoby, skierowano natomiast do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie włocławskim.

Do dystryktu lubelskiego w GG zostały wywiezione rodziny wysiedlone z miejscowości Miechowice w gminie Stary Brześć, 40 osób – około 8 rodzin, oraz 4 osoby samotne wysiedlone z miejscowości Czaple w gminie Lubień.

Ogółem w powiecie włocławskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1942 r. objęto 10 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 617 osób – około 122 rodziny rolnicze, właścicieli gospodarstw rolnych. Połączone gospodarstwa wydziedziczonych i wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie konińskim wysiedlenia przeprowadzone w 1942 r. objęły mieszkańców siedmiu gmin.

W gminie Rychwał wysiedlanie w ramach rozszerzonego planu trzeciego przeprowadzono w lipcu i listopadzie. Z miejscowości Dąbroszyn, Jaroszewice Górne, Jaroszewice Rychwalskie oraz Siąszyce zostało wysiedlonych 356 osób – około 90 rodzin. Część wysiedlonych rodzin deportowano do pracy w gospodarstwach w III Rzeszy. Część skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w sąsiednich wsiach. Pozostałe rodziny wywieziono do dystryktu warszawskiego w GG. Gospodarstwa wysiedlonych władze niemieckie oddały kolonistom niemieckim.

W gminie Skulsk z miejscowości Gawrony, Kobylanki, Piaski i Pilich żandarmeria, która dwukrotnie, w sierpniu i październiku, wchodziła do poszczególnych wsi, wysiedliła 290 osób – około 68 rodzin. Rodziny deportowano do pracy na roli w III Rzeszy oraz kierowano do pracy w gospodarstwach osadzonych rodzin niemieckich w powiecie. Część rodzin została wywieziona do dystryktu warszawskiego w GG. Gospodarstwa wysiedlonych zostały przekazane Niemcom wołyńskim.

W gminie Golina z miejscowości Golina i Spławie Kolonia żandarmeria wysiedliła 17 rodzin – 80 osób. Rodziny przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie deportowano do pracy na roli w Rzeszy. Część rodzin, 29 osób, skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w sąsiednich wsiach.

Rolników z rodzinami wysiedlonych z miejscowości Łazy, Osiny i Szetlewek w gminie Trąbczyn, 235 osób – około 58 rodzin, oraz Dziedzice i Wierzbowice w gminie Ciążeń, 24 rodziny – 136 osób, deportowano do pracy w III Rzeszy lub wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa. Gospodarstwa wysiedlonych otrzymali nasiedlani Niemcy.

Do pracy w różnych wsiach powiatu konińskiego lub w gospodarstwach w III Rzeszy rozesłano również: 39 rodzin rolniczych – 155 osób, wysiedlonych z miejscowości Chmielnik i Wysokie w gminie Wysokie; 15 rodzin – 70 osób, wysiedlonych z miejscowości Niedźwiady w gminie Piotrkowice; 61 osób – około 11 rodzin wysiedlonych z miejscowości Grąblin w gminie Licheń Stary i 44 osoby – około 8 rodzin wysiedlonych z miejscowości Słaboludz w gminie Kleczew. Gospodarstwa wysiedlonych rolników władze okupacyjne przekazały nasiedlonym Niemcom wołyńskim.

Ogółem w powiecie konińskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1942 r. objęto 20 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 1427 osób – około 330 rodzin rolniczych, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków, najczęściej scalone, zostały przekazane nasiedlonym Niemcom.

W powiecie inowrocławskim wysiedlenia przeprowadzone w 1942 r. objęły mieszkańców pięciu wsi w trzech gminach.

W gminie Sędzin z miejscowości Bodzanowo, Dobre i Koszczały żandarmeria z Dobrego wysiedliła latem 38 rodzin – 177 osób. Wyrzucone rodziny zostały skierowane do pracy u nasiedlonych Niemców przeważnie w tych samych gospodarstwach, z których zostały wysiedlone. Gospodarstwa wysiedlonych przyłączyli do swoich gospodarstw wcześniej nasiedlani Niemcy.

Rodziny rolnicze wysiedlone z miejscowości Ruszki w gminie Kościelna Wieś, 14 rodzin – 70 osób, oraz z miejscowości Chełmiczki w gminie Radziejów, 3 rodziny – 11 osób, deportowano do pracy na roli w III Rzeszy lub wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa. Gospodarstwa wysiedlonych zostały przekazane nasiedlonym Niemcom.

Ogółem w powiecie inowrocławskim w ramach rozszerzonego planu trzeciego z pięciu miejscowości wiejskich wysiedlono 55 rodzin rolniczych – 258 osób, właścicieli gospodarstw rolnych, które zostały przekazane nasiedlanym Niemcom.

W powiecie kolskim wysiedlenia przeprowadzone w 1942 r. objęły mieszkańców trzech miejscowości wiejskich: Leśnicy i Powiercia w gminie Koło oraz gminnej miejscowości Kłodawa. Z obydwu miejscowości w gminie Koło żandarmeria wysiedliła 40 rodzin – 205 osób. Rodziny wysiedlone z Leśnicy, 11 rodzin – 50 osób, zostały rozwiezione wozami konnymi w charakterze przymusowych robotników rolnych do gospodarstw nasiedlonych Niemców w różnych wsiach powiatu. Rodziny wysiedlone z Powiercia, 29 rodzin – 155 osób, przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie do dystryktu krakowskiego w GG.

Z gminnej miejscowości Kłodawa wysiedlono 2 rodziny – 17 osób, które skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w różnych miejscowościach powiatu.

Ogółem w powiecie kolskim w ramach rozszerzonego planu trzeciego z trzech miejscowości wiejskich wysiedlono 42 rodziny rolnicze – 222 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa te zostały przekazane przez władze okupacyjne nasiedlonym Niemcom.

W powiecie gnieźnieńskim wysiedlenia objęły mieszkańców pięciu miejscowości w pięciu gminach.

W gminie Niechanowo wysiedlenia przeprowadzono w czerwcu 1942 r. we wsi Trzuskłoń, skąd wysiedlono 19 rodzin – 88 osób. Wysiedlone rodziny przewieziono wozami konnymi do Gniezna, a następnie do obozu w Łodzi. W obozie zmarły 3 osoby. Część rodzin deportowano na roboty przymusowe do Rzeszy. Część wywieziono do dystryktu warszawskiego w GG. Gospodarstwa wysiedlonych przekazano kolonistom niemieckim.

W gminie Skiereszewo żandarmeria z miejscowości Zdziechowo wysiedliła 16 rodzin rolniczych – 70 osób. Rodziny przewieziono wozami do Gniezna i deportowano do pracy na roli w III Rzeszy. Do pracy na roli w Rzeszy deportowano również wysiedlone rodziny, 13 rodzin – 40 osób, z miejscowości Róża w gminie Jankowo Dolne.

Rodziny rolnicze wysiedlone z miejscowości Wiekowo w gminie Powidz, 8 rodzin – 33 osoby, zostały przewiezione do obozu w Łodzi, a następnie wywiezione do dystryktu lubelskiego w GG. Natomiast 1 rodzina – 7 osób, wysiedlona jesienią z miejscowości Sroczyn w gminie Kiszkowo, została skierowana do pracy w gospodarstwie nasiedlonego Niemca w powiecie gnieźnieńskim.

Ogółem w powiecie gnieźnieńskim w ramach rozszerzonego planu trzeciego z pięciu miejscowości wiejskich wysiedlono 57 rodzin rolniczych – 238 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. W gospodarstwach wysiedlonych Polaków władze okupacyjne osadziły sprowadzonych rolników niemieckich.

W powiecie wągrowieckim rozszerzony trzeci plan krótkofalowy objął poza rodzinami rolniczymi także „osoby aspołeczne”, których wykaz, zgodnie z poleceniem SS-Obersturmbannführera Höppnera, sporządzono w końcu 1941 r. Przy nazwiskach spisanych osób zamieszczono uwagi: „fanatyczny Polak”, „syn zamordował Niemca”, „złodziej”, „kłusownik”, „nieprzyjazny Niemcom”, „jest ciężarem dla gminy”, „moralnie mało wartościowy”, „chory umysłowo”[124]. Wysiedlenie 460 osób zaliczonych do „elementu aspołecznego” przeprowadzono w lutym 1942 r. Osoby „aspołeczne” wysiedlono do Generalnego Gubernatorstwa.

Wysiedleniami objęto także rodziny rolnicze w gminie Wapno, 4 rodziny – 21 osób; 3 rodziny – 15 osób z miejscowości Łazisk w gminie Wągrowiec; 1 rodzinę – 7 osób z miejscowości Tarnowo Pałuckie w gminie Łękno. Wysiedlone rodziny skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców, ich gospodarstwa przejęli koloniści niemieccy.

Ogółem w powiecie wągrowieckim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1942 r. objęto trzy miejscowości, z których wysiedlono 8 rodzin rolniczych – 43 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków zostały przekazane nasiedlonym Niemcom. Z powiatu wągrowieckiego w 1942 r. wysiedlono także 460 osób zaliczonych przez okupanta do „elementu aspołecznego”.

W powiecie mogileńskim z miejscowości Miaty w gminie Trzemeszno i Włostowo w gminie Wronowy wysiedlono 2 rodziny rolnicze – 10 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Rodzinę wysiedloną z Miat skierowano do pracy w gospodarstwie nasiedlonego Niemca w powiecie. Rodzina wysiedlona z Włostowa pracowała u Niemca we Włostowie. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie szubińskim wysiedlono 1 rodzinę rolniczą – 5 osób z gminnej miejscowości Samoklęski, która została wywieziona do GG. Gospodarstwo rodziny przyłączył do swojego sąsiadujący Niemiec.

Realizując rozszerzony trzeci plan krótkofalowy w rejencji inowrocławskiej w 10 powiatach, okupant objął wysiedleniami jedno miasto Gąbin, z którego wysiedlono 25 rodzin – około 100 osób. Wysiedleniami objęto także 101 miejscowości wiejskich. Wysiedlono z nich 6294 osoby – około 1442 rodzin rolniczych, właścicieli gospodarstw rolnych. Mieszkania i domy w miastach oraz gospodarstwa wydziedziczonych i wysiedlonych Polaków, często połączone, zostały przekazane przez władze okupacyjne osadzanym rodzinom niemieckim. W rejencji inowrocławskiej z powiatu wągrowieckiego wysiedlono także 460 osób zaliczonych do „elementu asocjalnego”.

REJENCJA POZNAŃSKA

W rejencji poznańskiej wysiedleniami przeprowadzonymi w 1942 r. objęto 10 powiatów wchodzących w skład rejencji. W czterech powiatach: gostyńskim, leszczyńskim, rawickim i kościańskim, wysiedlenia charakteryzowały się większą intensywnością niż w pozostałych powiatach rejencji.

W powiecie gostyńskim wysiedlenia przeprowadzono w sześciu gminach oraz w mieście Gostyniu, z którego wysiedlono 12 rodzin – 39 osób. W gminie Gostyń wysiedlono 1 rodzinę – 4 osoby z miejscowości Kunowo. Wysiedlone rodziny wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa.

W gminie Pępowo z miejscowości Czeluścin, Gębice, Krzekotowice, Magdalenki, Pępowo, Siedlec i Wilkonice miejscowa żandarmeria wysiedliła 11 rodzin – 68 osób. Wysiedlenia przeprowadzano cyklicznie od stycznia do listopada 1942 r. Wysiedlone rodziny przewożono wozami konnymi do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie. Wyjątek stanowiły 2 rodziny – 10 osób, wysiedlone z Czeluścina i Krzekotowic, które przewieziono do obozu w Poznaniu, a następnie po siedmiu dniach do dystryktu lubelskiego w GG.

Do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie skierowano również 1 rodzinę – 5 osób, wysiedloną z gminnej miejscowości Borek, oraz część rodzin wysiedlonych w gminie Krobia. Z miejscowości Bukownica, Potarzyce, Rogowo i Sułkowice miejscowa żandarmeria wysiedliła w listopadzie 46 rodzin – 174 osoby. Rodziny wysiedlone z Sułkowic, 24 rodziny – 74 osoby, deportowano do pracy na roli w III Rzeszy. Część osób, 3 rodziny – 12 osób, wysiedlonych z Rogowa wywieziono do dystryktu radomskiego w GG. Pozostałe rodziny, 19 rodzin – 88 osób, skierowano do pracy na roli w powiecie gostyńskim.

Wysiedlenia w powiecie gostyńskim w ramach rozszerzonego planu trzeciego przeprowadzono także w gminie Poniec i Brzezie. Z miejscowości Rokosowo w gminie Poniec żandarmeria wysiedliła 19 rodzin – 64 osoby. Natomiast z miejscowości Brzezie, Gola i Sikorzyn w gminie Brzezie zostało wysiedlonych 6 rodzin – 30 osób oraz 4 osoby samotne. Gospodarstwa wszystkich wysiedlonych rodzin w powiecie, połączone, przekazano nasiedlonym Niemcom.

Ogółem w powiecie gostyńskim wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach rozszerzonego planu trzeciego objęto jedno miasto Gostyń, z którego wysiedlono 12 rodzin – 39 osób. Wysiedleniami objęto także 17 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 88 rodzin rolniczych – 349 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Mieszkania i domy w mieście oraz gospodarstwa wydziedziczonych i wysiedlonych Polaków, przeważnie połączone, przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie leszczyńskim wysiedlenia w 1942 r. przeprowadzono w pięciu gminach.

W gminie Krzemieniewo od lutego do czerwca żandarmeria z miejscowości Bojanice, Drobnin, Hersztupowo, Korchowo, Krzemieniewo, Mierzejewo i Zbytki wysiedliła 16 rodzin – 88 osób. Wysiedlone rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Lesznie i stąd rozwieziono do gospodarstw nasiedlonych Niemców w różnych miejscowościach powiatu. Wyjątek stanowiły 4 rodziny – 27 osób, wysiedlone z Krzemieniewa, które wywieziono do obozu w Łodzi i deportowano do pracy na roli w III Rzeszy. Gospodarstwa wysiedlonych rolników władze okupacyjne przekazały kolonistom niemieckim.

W gminie Lipno w kwietniu z miejscowości Goniembice, Górka Duchowna, Murkowo, Ratowice i Żakowo wysiedlono 9 rodzin – 57 osób. Część rodzin skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie. Rodziny wysiedlone z Górki Duchownej i Żakowa, 6 rodzin – 42 osoby, przewieziono wozami konnymi do Radomicka, a następnie do obozu w Konstantynowie i do dystryktu lubelskiego w GG. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przekazano Niemcom.

W gminie Rydzyna z miejscowości Kaczkowo, Moraczewo, Nowa Wieś i Pomykowo wysiedlono 6 rodzin – 32 osoby. Wysiedlone rodziny skierowano do pracy na roli w powiecie. Gospodarstwa rodzin przekazano nasiedlonym Niemcom.

Wysiedlenia przeprowadzono także w gminach Osieczna i Włoszakowice. Z miejscowości Łoniewo w gminie Osieczna w lipcu wysiedlono 2 rodziny – 13 osób, które skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w tej samej wsi, a z miejscowości Bukówiec Górny w gminie Włoszakowice w tym samym czasie wysiedlono 1 rodzinę – 3 osoby, które skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców na terenie powiatu.

Ogółem w powiecie leszczyńskim wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach rozszerzonego planu trzeciego objęto 18 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 34 rodziny rolnicze – 193 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie rawickim wysiedleniami objęto mieszkańców miejscowości wiejskich w pięciu gminach.

Z miejscowości Grąbkowo i Szkaradowo w gminie Jutrosin żandarmeria wysiedliła 19 rodzin – 103 osoby. Rodziny przewieziono wozami konnymi do sąsiednich wsi i skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców. Gospodarstwa wysiedlonych przekazano kolonistom niemieckim.

W gminie Miejska Górka wysiedleniami objęto mieszkańców trzech wsi. Z Konar, Niemarzyna i Woszczakowa wysiedlono 11 rodzin – 54 osoby. Rodziny wysiedlone z Niemarzyna, 2 rodziny – 15 osób, przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa. Pozostałe rodziny skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie.

W pozostałych trzech gminach powiatu wysiedlenia przeprowadzono w pojedynczych wsiach. Z miejscowości Chojno w gminie Pakosław wysiedlono 18 rodzin – 60 osób. Z miejscowości Kawcze w gminie Bojanowo żandarmeria wysiedliła 12 rodzin – 30 osób, które rozwieziono do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie, a z miejscowości Łaszczyn w gminie Sierakowo 5 rodzin – 28 osób. Wyrzucone rodziny skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie.

Ogółem w powiecie rawickim wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach rozszerzonego planu trzeciego objęto osiem miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 65 rodzin rolniczych – 275 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wydziedziczonych i wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom.

Do wiejskich miejscowości w pięciu gminach wkroczyła również żandarmeria w powiecie kościańskim, przeprowadzając wysiedlenia w lipcu i sierpniu oraz w listopadzie 1942 r.

W gminie Wielichowo z miejscowości Augustowo, Dębsko i Piotrowo Wielkie wysiedlono 31 rodzin – 135 osób. Rodziny skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w tych samych wsiach. Gospodarstwa, o wielkości 4,5 i 11,5 ha, dwóch wysiedlonych rodzin z Augustowa przyłączył do swojego gospodarstwa wcześniej nasiedlony Niemiec. Gospodarstwa, o wielkości od 3 do 12 ha, 29 rodzin wysiedlonych z Dębska i Piotrowa Wielkiego scalono i przekazano nasiedlonym Niemcom.

W gminach Bucz i Śmigiel ze wszystkich miejscowości wysiedlono 110 osób – około 25 rodzin. Część rodzin przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie wywieziono do GG. Część skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie. Natomiast z gminnej miejscowości Witkowo Polskie żandarmeria wysiedliła 30 osób – około 6 rodzin[125]. Wysiedlone rodziny przewieziono do obozu w Łodzi i deportowano do pracy na roli w III Rzeszy.

W gminie Kościan z miejscowości Nacław i Sierakowo zostało wysiedlonych 11 rodzin – 69 osób, które skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przejęli nasiedlani Niemcy.

Ogółem w powiecie kościańskim wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach rozszerzonego planu trzeciego objęto co najmniej osiem miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 73 rodziny rolnicze – 344 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wydziedziczonych i wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie szamotulskim wysiedlenia przeprowadzone w 1942 r. objęły rodziny rolnicze w czterech miejscowościach. Wysiedlenia przeprowadzono w listopadzie i grudniu.

Z miejscowości Koźle w gminie Otorowo żandarmeria wysiedliła 5 rodzin – 30 osób, które zostały deportowane do pracy na roli w III Rzeszy oraz skierowane do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie.

Z Wilkowa w gminie Grzebienisko wysiedlono 6 rodzin – 29 osób. Część wysiedlonych rodzin przewieziono do obozu w Łodzi i wywieziono do GG. Pozostałe rodziny skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie.

Z miejscowości Przecław w gminie Pamiątkowo żandarmeria wysiedliła 5 rodzin – 25 osób. Wszystkie rodziny zostały skierowane do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie obornickim, w którym w 1942 r. wysiedleń nie przeprowadzono.

Rodziny wysiedlone z Lubowa w gminie Gmachowo, 2 rodziny – 12 osób, przewieziono wozami konnymi do Wronek, a następnie w wagonach towarowych do Generalnego Gubernatorstwa.

Ogółem w powiecie szamotulskim z czterech miejscowości wiejskich w ramach rozszerzonego planu trzeciego wysiedlono 18 rodzin rolniczych – 96 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wydziedziczonych i wysiedlonych Polaków zostały przekazane nasiedlonym Niemcom.

W pozostałych pięciu powiatach rejencji poznańskiej żandarmeria przeprowadziła wysiedlenia w pojedynczych wsiach.

W powiecie średzkim z miejscowości Strumiany w gminie Kostrzyn i Poklatki w gminie Kleszczewo zostało wywłaszczonych i wysiedlonych 8 rodzin rolniczych – 34 osoby. Rodziny skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców na terenie powiatu Środa. Gospodarstwa wysiedlonych przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie chodzieskim z miejscowości Margońska Wieś i Radwanki w gminie Margonin wiosną 1942 r. wywłaszczono i wysiedlono 6 rodzin – 17 osób. Wyrzucone rodziny zostały także skierowane do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie chodzieskim, a ich gospodarstwa przekazane kolonistom niemieckim.

W powiecie krotoszyńskim wysiedlenia dotknęły 10 rodzin rolniczych – 60 osób, które wysiedlono z miejscowości Bestwin i Ruda w gminie Zduny. Część wysiedlonych rodzin deportowano do pracy na terenie Rzeszy, część skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców na terenie powiatu krotoszyńskiego. Gospodarstwa wywłaszczonych i wysiedlonych polskich rolników przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie międzychodzkim z miejscowości Mościejewo w gminie Kwilcz żandarmeria w maju 1942 r. wysiedliła 9 rodzin – 45 osób. Rodziny przewieziono wozem konnym do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie kościańskim. Gospodarstwa wywłaszczonych i wysiedlonych rolników przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie jarocińskim w styczniu 1942 r. wysiedlono 142 rodziny – 976 osób zaliczonych przez okupanta do „elementu aspołecznego”. Przy nazwiskach figurujących w przygotowanym wykazie zamieszczono uwagi typu: „gruźliczka”, „idiota”, „niechęć do pracy”, „nieprzyjazny Niemcom”, „chory”[126].

W powiecie wolsztyńskim w ciągu 1942 r. wysiedlono 200 rodzin rolniczych – około 1000 osób.

Realizując rozszerzony trzeci plan krótkofalowy w rejencji poznańskiej w 10 powiatach, okupant objął wysiedleniami jedno miasto Gostyń, z którego wysiedlono 12 rodzin – 39 osób. Wysiedleniami objęto także co najmniej 63 miejscowości wiejskie, z których, jak zdołano ustalić, wysiedlono 511 rodzin rolniczych – 2413 osób. Domy i mieszkania w miastach oraz gospodarstwa wydziedziczonych i wysiedlonych Polaków zostały przekazane przez władze okupacyjne osadzonym Niemcom. Z powiatu jarocińskiego w rejencji poznańskiej wysiedlono także 142 rodziny – 976 osób zaliczonych do „elementu aspołecznego”.

Sprawozdanie końcowe Centrali Przesiedleńczej w Łodzi z 31 grudnia 1942 r. dotyczące realizacji rozszerzonego trzeciego planu krótkofalowego informuje, że w ciągu 1942 r. z ziem, na których okupant utworzył okręg Kraj Warty, zostało ogółem wysiedlonych 216 136 osób[127]. Ponad 43 tys. wysiedlonych deportowano do pracy przymusowej na roli w Rzeszy. Pozostałe wysiedlone osoby zostały skierowane do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców na terenie okręgu lub umieszczone w rezerwatach. Osoby zaliczone do „elementu aspołecznego” wysiedlono do Generalnego Gubernatorstwa.

Ankiety zawierają informację o 27 791 osobach wysiedlonych z miast i wsi okręgu Kraj Warty w ciągu 1942 r.

3.5. Wysiedlenia z okręgu Kraj Warty w latach 1943–1944

Wysiedlenia Polaków z okręgu Kraj Warty w 1943 r. stanowiły w pewnej mierze kontynuację rozszerzonego planu trzeciego. Informacje na ten temat zawiera notatka służbowa z narady, która odbyła się 23 lutego 1943 r., podpisana przez kierownika UWZ w Łodzi, Hermanna Krumeya[128]. Narada dotyczyła szczegółowego omówienia dalszego wysiedlania polskich rodzin rolniczych i deportowania ich do pracy na roli w niemieckich gospodarstwach na terenie okupowanej Francji, zgodnie z zarządzeniem Pełnomocnika do spraw Planu Czteroletniego z 18 lutego 1943 r., które mówiło o konieczności deportowania 3400 polskich rodzin na tereny Francji. Na naradzie ustalono, że w celu wyselekcjonowania rodzin, które mają zostać wysłane na tereny Francji, nie należy stosować tak wysokich wymagań, jak przy deportacjach na roboty przymusowe do III Rzeszy. Dopuszczono wysyłanie rodzin mających liczne drobne potomstwo oraz osoby starsze, które w poprzednich latach były kierowane do pracy u nasiedlonych Niemców w okręgu Kraj Warty. Wykluczono natomiast w dalszym ciągu wysyłanie osób chorych zakaźnie i ułomnych.

Deportacje na tereny Francji miały obejmować także rodziny rolnicze wysiedlone z własnych gospodarstw w latach poprzednich, które nie zostały zakwalifikowane do pracy w Rzeszy, lecz skierowane do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w okręgu Kraj Warty. Stwierdzono bowiem, że niemieccy osiedleńcy „trzymają” zbyt wielu robotników rolnych. Wykazy rodzin przeznaczonych do wysyłki na tereny Francji zalecono sporządzić starostom w ciągu najbliższych dziesięciu dni i dostarczyć je do Centrali Przesiedleńczej.

Plan wysyłania wysiedlonych polskich rodzin z okręgu Kraj Warty do pracy w rolnictwie na terenie Francji akceptował namiestnik Greiser, pod warunkiem że ulegnie wyeliminowaniu możliwość pozostawiania na miejscu osób niezdolnych do pracy, starców oraz małych dzieci. W związku z powyższym założono, że 50 proc. członków rodzin wysyłanych na roboty do Francji musi być zdolnych do pracy[129]. Gospodarstwa wysiedlonych polskich rodzin miały być w dalszym ciągu przekazywane nasiedlanym rodzinom niemieckim, głównie po to, jak stwierdził Greiser, aby w Kraju Warty umocnić niemczyznę przez stworzenie „zdrowego stanu wieśniaczego, opartego na większych gospodarstwach”.

Niezależnie od wielkiej akcji wysiedleńczej, w 1943 r. w okręgu Kraj Warty przybrała na sile akcja nakłaniania Polaków do wpisu na DVL. Było to odejście, jak się później okazało, krótkotrwałe od zasadniczej linii polityki germanizacyjnej, którą prowadził Greiser, przeciwstawiający się germanizacji ludności na rzecz kolonizacji okręgu. Ustępstwa Greisera od zasadniczej linii zostały poczynione z powodu nacisków wywieranych przez koła wojskowe i gospodarcze, oceniające politykę namiestnika Kraju Warty jako politykę małych rezultatów ze względu na potrzeby wojny.

Akcja przekonywania Polaków do wpisu na DVL objęła początkowo osoby zatrudnione w zakładach zbrojeniowych[130]. Wobec braku odpowiednich sił niemieckim władzom okupacyjnym zależało, aby „wpracowanych” już Polaków utrzymać w tych zakładach.

Nacisk wojskowy na wpisywanie się ludności polskiej na DVL, wywierany w celu uzyskania nowego kontyngentu rekruta, przeszedł silną falą przez okręg Kraj Warty od grudnia 1942 do marca 1943 r.[131] Wobec rodzin mających członków w wieku poborowym stosowano obietnice korzyści osobistych, ale też posługiwano się groźbami i szantażem. W wielu powiatach ludzi, którzy nie stawili się na wezwanie w terminie – aresztowano. Mimo stosowania różnorodnych metod nacisku, nie uzyskano zadowalających wyników. Odsetek osób wpisanych na DVL był bardzo niski. Na przykład we Wrześni na 800 osób, które otrzymały formularze DVL, ponad 97 proc. odmówiło wpisu, oświadczając, że są Polakami[132].

Akcja wciągania Polaków na DVL miała w okręgu Kraj Warty charakter doraźny. Już w marcu 1944 r. namiestnik okręgu zwrócił się do prezydentów rejencji oraz landratów i nadburmistrzów powiatów o stworzenie dalszych możliwości pomieszczenia Niemców czarnomorskich[133]. Sugerował zwolnienie i wysiedlenie „polskich sił roboczych”, aby „przybyłych do okręgu Niemców czarnomorskich w szybkim tempie przekazać do twórczej pracy”[134].

Przede wszystkim postanowiono wysiedlić w 1944 r. właścicieli drobnych warsztatów rzemieślniczych oraz rodziny robotniczo-rolne. Wysiedlanie planowano przeprowadzać w ścisłym porozumieniu z właściwymi urzędami pracy.

Najbardziej masowe wysiedlenia i deportacje na roboty na tereny okupowanej Francji i w dalszym ciągu do III Rzeszy, połączone z akcją scalania gospodarstw, objęły w 1943 r. ponownie powiaty w rejencji łódzkiej i inowrocławskiej.

Przebieg wysiedleń w powiatach i gminach rejencji łódzkiej, inowrocławskiej i poznańskiej w 1943 r.

REJENCJA ŁÓDZKA

W rejencji łódzkiej wysiedlenia rodzin rolniczych przeprowadzono w dziewięciu powiatach.

W powiecie wieluńskim od marca do sierpnia 1943 r. żandarmeria objęła wysiedleniami mieszkańców dziewięciu gmin.

W gminie Pątnów z miejscowości Dzietrzniki, Grabowa, Kałuże i Kluski wysiedlono w marcu 60 rodzin – 243 osoby. Wszystkie rodziny zostały przewiezione wozami konnymi do stacji w Wieluniu, a następnie pociągiem do Poznania i deportowane do pracy w niemieckich gospodarstwach na terenie okupowanej Francji.

Do pracy na roli na terenie Francji deportowano także 22 rodziny – 91 osób, wysiedlone z miejscowości Chorzyna, Dębina, Drobnice w gminie Osjaków oraz 65 osób – około 16 rodzin wysiedlonych z miejscowości Bobrowa w gminie Rudniki.

W pozostałych gminach wysiedlone rodziny były deportowane do pracy na roli również do III Rzeszy.

W gminie Praszka 60 rodzin – 252 osoby, które wysiedlono z Praszki, zostały wywiezione do obozu w Łodzi i deportowane do pracy na roli w III Rzeszy. Natomiast 1 rodzina – 5 osób, wysiedlona z miejscowości Rosochy, została deportowana na teren Francji.

Do Rzeszy deportowano rodziny wysiedlone z miejscowości Kraszkowice i Nowy Świat w gminie Starzenice, 62 rodziny – około 250 osób; Emanuelin w gminie Czarnożyły – 92 osoby – około 23 rodzin; Pichlice i Walichnowy w gminie Walichnowy – 19 rodzin – 80 osób oraz Swoboda w gminie Naramice – 69 osób – około 17 rodzin[135].

Wysiedlone 2 rodziny – 12 osób z miejscowości Szynkielów w gminie Konopnica skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w okolicznych wsiach.

Ogółem w powiecie wieluńskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1943 r. objęto 16 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 282 rodziny rolnicze – 1159 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków, scalone, przekazano nasiedlanym Niemcom czarnomorskim.

Rozległe wysiedlenia w 1943 r. przeprowadzono również w powiecie tureckim.

W gminie Goszczanów z miejscowości Goszczanów, Janówek, Poniatów, Poradzew i Sokołów żandarmeria wysiedliła w miesiącach wiosennych 136  rodzin – 662 osoby. Część rodzin deportowano do pracy na roli w Rzeszy i na terenie Francji, część skierowano do pracy w sąsiednich wsiach u nasiedlonych Niemców oraz wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa.

Wysiedleniami w powiecie tureckim objęto także miejscowości Brzeg i Siedlątków w gminach Lubola i Pęczniew, wysiedlając z nich 5 rodzin – 22 osoby, które skierowano do pracy na roli w okolicznych wsiach.

Ogółem w powiecie tureckim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1943 r. objęto siedem miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 141 rodzin rolniczych – 684 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków, scalone, przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie kaliskim wysiedleniami objęto mieszkańców siedmiu gmin.

Z gminnej miejscowości Brzeziny żandarmeria wysiedliła 68 rodzin – 311 osób. Wysiedlanym rodzinom nakazano opuścić gospodarstwa w ciągu 10 minut, a następnie wozami konnymi przewieziono na dworzec kolejowy w Kaliszu. Po kilku dniach rodziny zostały deportowane do pracy na roli w III Rzeszy.

Rodziny wysiedlone z miejscowości Kakawa Stara w gminie Wola Droszewska, 16 rodzin – 80 osób, co stanowiło połowę wsi, przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Brzezinach, a następnie deportowano do Rzeszy lub skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie.

Do pracy na roli w Rzeszy deportowano 9 rodzin – 29 osób, które wysiedlono z miejscowości Domaniew i Kalinowa w gminie Kalinowa. Rodziny również przewieziono wozami konnymi do Kalisza i stąd deportowano do Rzeszy.

Rodziny wysiedlone z miejscowości w pozostałych gminach skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie kaliskim. Do pracy w okolicznych wsiach rozwieziono: 13 rodzin – 63 osoby, wysiedlonych z miejscowości Oszczeklin i Rajsko w gminie Rajsko; 7 rodzin – 34 osoby, wysiedlonych z miejscowości Nadzież w gminie Lisków, oraz 3 rodziny – 15 osób, które wysiedlono z miejscowości Dojutrów i Szadek Kolonia w gminie Jastrzębniki.

W gminie Godziesze z miejscowości Godziesze i Końska Wieś wysiedlono 2 rodziny – 11 osób, które przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie do dystryktu warszawskiego w GG.

Ogółem w powiecie kaliskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1943 r. objęto 11 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 118 rodzin rolniczych – 543 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków, scalone, przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie sieradzkim wysiedlenia przeprowadzono w pięciu gminach.

W gminie Zadzim z miejscowości Grabina i Rzączyca wysiedlono w maju 50 rodzin – 211 osób, które deportowano do pracy na roli w III Rzeszy. Gospodarstwa wysiedlonych scalono i przekazano nasiedlonym Niemcom.

Rodziny wysiedlone z miejscowości Pustelnik w gminie Brzeźnio, 18 rodzin – 75 osób, oraz z miejscowości Kurpie, Sokolenie i Tomczyki w gminie Godynice, 15 rodzin – 61 osób, deportowano do pracy na roli w III Rzeszy i na terenie okupowanej Francji. Część osób skierowano także do pracy w sąsiednich wsiach.

Podobnie do pracy w Rzeszy deportowano rodziny wysiedlone z miejscowości Sikucin w gminie Szadek, 11 rodzin – 44 osoby, oraz z miejscowości Dzierlin w gminie Charłupia, 1 rodzina – 5 osób. Wyrzucone rodziny przewieziono wozami konnymi do obozu w Łodzi, a po kilku dniach deportowano do Rzeszy.

Ogółem w powiecie sieradzkim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1943 r. objęto osiem miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 95 rodzin rolniczych – 396 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków, scalone, przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie kępińskim wysiedleniami w 1943 r. objęto sześć gmin.

W gminie Kraszewice żandarmeria z miejscowości Kraszewice i Rzeszta wysiedliła 23 rodziny – 110 osób. Rodziny skierowano do pracy na roli w różnych miejscowościach powiatu. Gospodarstwa wysiedlonych rolników z Kraszewic przekazano nasiedlonym Niemcom, a jedno gospodarstwo rodziny wysiedlonej z Rzeszty przyłączył do swojego wcześniej nasiedlony Niemiec.

W gminie Świba z miejscowości Kierzno i Świba wysiedlono 34 rodziny – 169 osób, które deportowano do pracy na roli w III Rzeszy lub skierowano do pracy w powiecie.

Rodziny wysiedlone jesienią z gminnych miejscowości Bukownica, Czajków, Doruchów i Mąkoszyce, 23 rodziny – 117 osób, zostały skierowane do pracy u nasiedlonych Niemców w sąsiednich wsiach.

Ogółem w powiecie kępińskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1943 r. objęto osiem miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 80 rodzin rolniczych – 396 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków, scalone, przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie łódzkim wysiedlenia ludności rolniczej zostały przeprowadzone w sześciu gminach.

W gminie Kurowice wysiedlenia dotknęły 200 osób – około 40 rodzin[136], w gminie Kazimierz natomiast z miejscowości Albertów, Kazimierz i Zdziechów wysiedlono 4 rodziny – 12 osób.

W gminie Czarnocin z miejscowości Bieżywody, Biskupia Wola, Budy Szynczyckie i Rzepki żandarmeria z Czarnocina wysiedliła 17 rodzin – 92 osoby. Rodziny skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w tych samych gospodarstwach.

Rodziny wysiedlone z miejscowości Syski w gminie Tuszyn, 7 rodzin – 41 osób, oraz z miejscowości Pałczew i Wola Kutowa w gminie Brójce, 8 rodzin – 40 osób, a także z miejscowości Jedlicze w gminie Grotniki, 3 rodziny – 13 osób, zostały deportowane do pracy na roli w III Rzeszy oraz na terenie Francji.

Ogółem w powiecie łódzkim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1943 r. objęto co najmniej 12 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 79 rodzin rolniczych – 398 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków, scalone, przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie łęczyckim wysiedleniami objęto mieszkańców czterech gmin.

W gminie Wierzchy z miejscowości Kraszyn i Wyrębów żandarmeria wysiedliła wiosną 15 rodzin – 95 osób. Rodziny deportowano do pracy na roli w Rzeszy i na terenie okupowanej Francji.

Podobna sytuacja miała miejsce w gminach Wypychów, Leśmierz i Piątek. Rodziny wysiedlone z miejscowości Astachowice i Mchowice w gminie Wypychów, 28 rodzin – 132 osoby, oraz z miejscowości Czerchów i Pęcławice w gminie Leśmierz, 11 rodzin – 54 osoby, zostały deportowane do pracy na roli w Rzeszy i na terenie Francji[137]. W gminie Piątek natomiast wysiedlone 2 rodziny – 10 osób z miejscowości Jasionna deportowano do pracy na roli w Rzeszy.

Ogółem w powiecie łęczyckim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1943 r. objęto siedem miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 56 rodzin rolniczych – 291 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków, scalone, przekazano nasiedlonym Niemcom czarnomorskim.

W powiecie łaskim wysiedlenia ludności rolniczej przeprowadzono w trzech gminach.

W gminie Kiełczygłów z miejscowości Otok i Skoczylasy żandarmeria w marcu 1943 r. wysiedliła 5 rodzin – 28 osób. Trzy rodziny wysiedlone z Otoka deportowano do pracy na roli na terenie Francji, dwie rodziny wysiedlone ze Skoczylasów natomiast deportowano do pracy w Rzeszy. W drodze zmarło jedno dziecko rodziny wysiedlonej z Otoka.

W gminie Sulmierzyce także w marcu z miejscowości Kuźnica i Nowa Wieś zostało wysiedlonych 85 osób – około 20 rodzin. Wysiedlone rodziny deportowano do pracy w gospodarstwach w Rzeszy[138].

Rodziny wysiedlone jesienią 1943 r. z miejscowości Nowa Wola w gminie Wola Wiązowa (część wsi) przewieziono do punktu zbornego w Ruścu, a po dwóch dniach skierowano do pracy na roli w powiecie.

Ogółem w powiecie łaskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1943 r. objęto pięć miejscowości wiejskich, z których wysiedlono co najmniej 25 rodzin rolniczych – 113 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków, scalone, przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie ostrowskim w sierpniu wysiedlono kilkanaście rodzin rolniczych ze wsi Tarchały koło Odolanowa. Wysiedlonych Polaków skierowano do pracy na roli w powiecie.

Realizując wysiedlenia w rejencji łódzkiej w 1943 r., w dziewięciu powiatach okupant objął nimi co najmniej 74 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono co najmniej 876 rodzin rolniczych – 3980 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wydziedziczonych i wysiedlonych Polaków władze okupacyjne przekazały osadzonym Niemcom. Nie podano liczby rodzin i osób wysiedlonych z miejscowości Nowa Wola w powiecie łaskim oraz Tarchały w powiecie ostrowskim.

REJENCJA INOWROCŁAWSKA

W rejencji inowrocławskiej wysiedlenia rodzin rolniczych przeprowadzono w dziewięciu powiatach. Najbardziej rozległe dotknęły mieszkańców powiatów konińskiego, włocławskiego, kutnowskiego i gnieźnieńskiego.

W powiecie konińskim od marca do października 1943 r. żandarmeria przeprowadziła wysiedlenia w dziewięciu gminach.

W gminie Kawnice z miejscowości Kraśnica, Głodowo i Wąglew wysiedlono 76 rodzin – 373 osoby. Rodziny wysiedlone z Kraśnicy, 56 rodzin, przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie deportowano do pracy na roli w III Rzeszy. Część rodzin wywieziono do dystryktu lubelskiego w GG. Rodziny wysiedlone z Głodowa i Wąglewa, 20 rodzin, skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie konińskim. Gospodarstwa wysiedlonych scalono i przekazano nasiedlonym Niemcom.

W gminie Rychwał z miejscowości Biała Panieńska, Czyżew i Zosinki wysiedlono 27 rodzin – 141 osób. Część wysiedlonych rodzin przewieziono do obozu w Łodzi i deportowano do III Rzeszy lub wywieziono do dystryktu warszawskiego w GG. Część skierowano do pracy w sąsiednich wsiach u nasiedlonych Niemców.

Do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie skierowano także wszystkie rodziny wysiedlone z miejscowości Rozalin w gminie Dąbroszyn, 18 rodzin – 90 osób; Kolebki w gminie Piotrkowice, 12 rodzin – 65 osób, w tym 40 dzieci; Góry i Zygmuntowo w gminie Wilczyn, 7 rodzin – 33 osoby; Kramsk i Święte w gminie Kramsk, 6 rodzin – 30 osób, oraz Drążno w gminie Krzymów, 3 rodziny – 15 osób. Gospodarstwa rodzin władze okupacyjne przekazały nasiedlonym Niemcom czarnomorskim.

W pozostałych dwóch gminach Gosławice i Wysokie z miejscowości Brzózki, Ludwików, Nowy Dwór, Sulanki i Wola Łaszczowa wysiedlono 26 rodzin – 127 osób. Część rodzin przewieziono do obozu w Łodzi i deportowano do pracy na roli w III Rzeszy. Pozostałe rodziny skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie.

Ogółem w powiecie konińskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1943 r. objęto 18 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 175 rodzin rolniczych – 874 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków, scalone, przekazano nasiedlonym Niemcom czarnomorskim.

W powiecie włocławskim wysiedleniami objęto sześć gmin.

Najbardziej masowe wysiedlenia przeprowadzono w gminie Wistka Królewska. Z miejscowości Dąb Borowy, Dąb Polski, Dobiegniewo, Jazy, Kosinowo, Skoki Małe, Smólnik, Telążna Stara i Wistka Szlachecka wysiedlono 47 rodzin – 190 osób. Rodziny skierowano głównie do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie. Rodziny wysiedlone z Dąba Borowego, Kosinowa, Skoków Małych i Telążny Starej, 12 rodzin – 58 osób, deportowano do pracy na roli w III Rzeszy.

W gminie Stary Brześć z miejscowości Falborz Kolonia i Sokołowo wysiedlono 260 osób – około 50 rodzin. Wysiedlone rodziny z Sokołowa, 240 osób – około 46 rodzin, deportowano do pracy na roli w III Rzeszy. Rodziny wysiedlone z Falborza, 4 rodziny – 20 osób, zostały deportowane do pracy na terenie wcielonej do Rzeszy Austrii.

Rodziny wysiedlone z miejscowości Stawek i Zawada Nowa w gminie Kłótno, 26 rodzin – 80 osób, deportowano do III Rzeszy lub skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie włocławskim.

Do pracy w gospodarstwach rolnych w III Rzeszy deportowano też 4 rodziny – 25 osób, wysiedlone z miejscowości Warząchewka w gminie Nakonowo, oraz 3 rodziny – 17 osób, wysiedlone z miejscowości Turowo w gminie Lubraniec. Do pracy na roli w Austrii deportowano także 4 rodziny – 21 osób, wysiedlone z Zalesia w gminie Chodeczek.

Ogółem w powiecie włocławskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1943 r. objęto 16 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 134 rodziny rolnicze – 593 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków, scalone, przekazano nasiedlonym Niemcom czarnomorskim.

W powiecie kutnowskim wysiedlenia dotknęły mieszkańców pięciu gmin.

W gminie Krzyżanów z miejscowości Sokół, Władysławów i Złotniki miejscowa żandarmeria wysiedliła 225 osób – około 45 rodzin. Część rodzin deportowano do pracy na roli w III Rzeszy. Pozostałe rodziny wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa.

Do pracy na roli w III Rzeszy lub do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie skierowano 14 rodzin – 61 osób, wysiedlonych z gminnych miejscowości Bedlno, Krośniewice i Oporów, oraz 8 rodzin – 20 osób, wysiedlonych z miejscowości Boża Wola w gminie Kutno.

Ogółem w powiecie kutnowskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1943 r. objęto siedem miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 67 rodzin rolniczych – 306 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków, scalone, przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie gnieźnieńskim wysiedlenia w 1943 r. przeprowadzono w trzech gminach.

W gminie Powidz z miejscowości Smolniki, Wiekowo i Wierzbiczany wysiedlono 16 rodzin – 74 osoby. Rodziny wysiedlone ze Smolnik i Wiekowa, 12 rodzin – 57 osób, skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie. Rodziny wysiedlone z Wierzbiczan, 4 rodziny – 17 osób, deportowano do pracy na roli na terenie Austrii.

Rodziny wysiedlone z gminnej miejscowości Sławno, 10 rodzin – 54 osoby, deportowano do pracy w III Rzeszy. Ze Strzyżewa w gminie Jankowo Dolne wysiedlono natomiast 1 rodzinę – 3 osoby, którą skierowano do pracy u nasiedlonego Niemca w tej samej wsi.

Ogółem w powiecie gnieźnieńskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1943 r. objęto pięć miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 27 rodzin rolniczych – 131 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom.

W pozostałych powiatach rejencji inowrocławskiej wysiedleniami przeprowadzonymi w 1943 r. objęto pojedyncze miejscowości.

W powiecie gostynińskim z trzech miejscowości: Grabina w gminie Ciechomice, Trzcianno w gminie Lucień oraz Osada w gminie Skrzany, okupant wysiedlił 43 rodziny rolnicze – 160 osób. Rodziny wysiedlone z Grabiny, 15 rodzin – 60 osób, przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie deportowano do pracy na roli w III Rzeszy. Rodziny wysiedlone z Trzcianna i Osady, 28 rodzin – 100 osób, rozwieziono wozami konnymi do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków, scalone, zostały przekazane nasiedlonym Niemcom.

W powiecie kolskim wysiedleniami objęto mieszkańców dwóch miejscowości.

Z miejscowości Powiercie Kolonia w gminie Koło wysiedlono 25 rodzin – 115 osób, które skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie.

Natomiast z Dębna Proboszczowskiego w gminie Czołowo wysiedlono 1 rodzinę – 5 osób, której gospodarstwo rolne przyłączył do swego nasiedlony wcześniej Niemiec. Wysiedloną rodzinę przewieziono wozem konnym do Koła i pociągiem do dystryktu warszawskiego w GG.

Ogółem w powiecie kolskim w 1943 r. z dwóch miejscowości wiejskich wysiedlono 26 rodzin rolniczych – 120 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom.

Dwie miejscowości wiejskie zostały objęte wysiedleniami także w powiecie inowrocławskim. Z miejscowości Kryszkowice w gminie Tomisławice oraz z miejscowości Mierzwin w gminie Złotniki Kujawskie wysiedlono 2 rodziny – 11 osób. Rodziny przewieziono do obozu w Potulicach, a następnie do dystryktu krakowskiego w GG. W obozie zmarło dziecko rodziny wysiedlonej z Mierzwina.

W powiecie wągrowieckim wysiedleniami objęto również mieszkańców dwóch miejscowości. Z Sarbki w gminie Wągrowiec oraz z Żakowa w gminie Łękno wysiedlono 9 rodzin – 40 osób. Rodziny skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie.

W powiecie mogileńskim wysiedlono z miejscowości Sędowo w gminie Mogilno 1 rodzinę – 5 osób, której gospodarstwo przyłączył do swojego miejscowy Niemiec. Rodzinę skierowano do pracy u nasiedlonego Niemca.

Realizując wysiedlenia w rejencji inowrocławskiej w 1943 r., okupant w dziewięciu powiatach objął nimi co najmniej 56 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 2240 osób – około 484 rodzin rolniczych, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wydziedziczonych i wysiedlonych Polaków władze okupacyjne przekazały nasiedlonym Niemcom.

REJENCJA POZNAŃSKA

W rejencji poznańskiej wysiedleniami ludności polskiej przeprowadzonymi w 1943 r. objęto siedem powiatów. W powiatach gostyńskim, leszczyńskim i kościańskim wysiedlenia odznaczyły się większą intensywnością od wysiedleń w pozostałych czterech powiatach.

W powiecie gostyńskim wysiedlenia dotknęły mieszkańców pięciu gmin.

W gminie Pępowo z miejscowości Czeluścin, Gębice, Magdalenki, Pępowo, Siedlec i Wilkonice żandarmeria wysiedliła 22 rodziny – 105 osób. Wszystkie wysiedlone rodziny rozwieziono wozami konnymi do różnych miejscowości w powiecie i skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców.

Do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie skierowano także 10 rodzin – 44 osoby, wysiedlonych z miejscowości Kunowo i Stankowo w gminie Gostyń, oraz 2 rodziny – 8 osób, wysiedlone z miejscowości Czarkowo w gminie Poniec.

Rodziny wysiedlone z Celestynowa w gminie Borek, 10 rodzin – 36 osób, oraz z Czachorowa w gminie Brzezie, 1 rodzina – 7 osób, deportowano do pracy na roli w III Rzeszy i wcielonej do niej Austrii.

Ogółem w powiecie gostyńskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1943 r. objęto 11 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 45 rodzin rolniczych – 200 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie leszczyńskim wysiedleniami objęto mieszkańców sześciu gmin.

W gminie Krzemieniewo z miejscowości Bojanice, Hersztupowo, Karchowo, Mierzejewo i Zbytki wysiedlono 10 rodzin – 47 osób. Wysiedlone rodziny skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie. Gospodarstwa rodzin o wielkości około 10 ha przekazano nasiedlonym Niemcom.

Do pracy w gospodarstwach niemieckich w powiecie leszczyńskim skierowano także: 7 rodzin – 50 osób, które wysiedlono z Wilkowic w gminie Zaborowo; 6 rodzin – 20 osób, wysiedlonych z miejscowości Strzyżewice w gminie Święciechowa; 2 rodziny – 17 osób, wysiedlone z Maruszewa w gminie Rydzyna; 1 rodzinę – 6 osób, wysiedloną z gminnej miejscowości Pawłowice. Jedna rodzina – 4 osoby, wysiedlona z Górki Duchownej w gminie Lipno, została wywieziona do dystryktu lubelskiego w GG.

Ogółem w powiecie leszczyńskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1943 r. objęto 10 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 27 rodzin rolniczych – 144 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie kościańskim wysiedlenia przeprowadzono w trzech gminach oraz dwóch miastach, Czempinie i Krzywinie.

W gminie Bucz wysiedlono 17 rodzin – 83 osoby ze wszystkich wsi w gminie i skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w gminie.

W gminie Kościan z miejscowości Kobylniki i Lubosz Nowy wysiedlono 13 rodzin – 61 osób. Rodziny wysiedlone z Lubosza Nowego, 7 rodzin – 30 osób, przewieziono do obozu w Łodzi i deportowano do pracy w III Rzeszy. Rodziny wysiedlone z Kobylnik, 6 rodzin – 31 osób, skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie.

W gminie Wielichowo z miejscowości Reńsko i Ziemin żandarmeria wysiedliła 7 rodzin rolniczych – 29 osób, które skierowano do pracy w gospodarstwach kolonistów niemieckich. Gospodarstwa, przeważnie o wielkości 3 ha, scalono i przekazano nasiedlonym Niemcom.

Z miast Czempinia i Krzywinia policja ochronna z Kościana wysiedliła 112 rodzin – 429 osób. Wysiedlone rodziny przewieziono do obozu w Poznaniu, a następnie do dystryktu radomskiego w GG.

Ogółem w powiecie kościańskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1943 r. objęto dwa miasta, Czempiń i Krzywiń, z których wysiedlono 112 rodzin – 429 osób. Wysiedleniami objęto także co najmniej pięć miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 37 rodzin rolniczych – 173 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Domy i mieszkania w miastach oraz gospodarstwa rolne wysiedlonych Polaków władze okupacyjne przekazały nasiedlonym Niemcom.

W pozostałych czterech powiatach rejencji poznańskiej wysiedleniami przeprowadzonymi w 1943 r. objęto pojedyncze miejscowości.

W powiecie rawickim wysiedleniami objęto także dwie miejscowości. Z Łaszczyna w gminie Sierakowo i z Ugody w gminie Pakosław wysiedlono 8 rodzin – 51 osób. Wysiedlone rodziny przewieziono wozami konnymi do pracy na roli w różnych wsiach w powiecie.

W powiecie szamotulskim z miejscowości Duszniki i Młynkowo w gminie Duszniki wysiedlono 3 rodziny – 17 osób, które skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie.

W powiecie średzkim z miejscowości Szewce i w powiecie poznańskim z miejscowości Słupia wysiedlono 2 rodziny – 13 osób, które skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców.

Realizując wysiedlenia w rejencji poznańskiej w 1943 r., w siedmiu powiatach okupant objął nimi dwa miasta, Czempiń i Krzywiń, z których wysiedlił 112 rodzin – 429 osób. Wysiedleniami objęto także co najmniej 32 miejscowości wiejskie, z których wysiedlono 122 rodziny rolnicze – 598 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Domy, mieszkania i warsztaty w miastach oraz gospodarstwa wydziedziczonych i wysiedlonych Polaków władze okupacyjne przekazały nasiedlonym Niemcom.

Przebieg wysiedleń w powiatach i gminach rejencji łódzkiej, inowrocławskiej i poznańskiej w 1944 r.

REJENCJA ŁÓDZKA

W rejencji łódzkiej wysiedlenia przeprowadzono w sześciu powiatach.

W powiecie kępińskim w gminie Wyszanów z miejscowości Lubczyna i Wyszanów żandarmeria w kwietniu wysiedliła 137 osób – około 30 rodzin[139]. Osoby wysiedlone z Wyszanowa, 74 osoby, oraz część osób wysiedlonych z Lubczyny przewieziono wozami konnymi do stacji kolejowej i deportowano do pracy w III Rzeszy. Pozostałe osoby wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa. Podobnie do GG i do III Rzeszy wywieziono rodziny wysiedlone z miejscowości Pomiany w gminie Trzcinica, 132 osoby – około 26 rodzin, oraz rodziny wysiedlone z miejscowości Przybyszów w gminie Krążkowy, 10 rodzin – 52 osoby.

Rodziny wysiedlone z miejscowości Olszowa w gminie Świba, 34 rodziny – 102 osoby, wszystkie deportowano do pracy na roli w Rzeszy.

Rodziny wysiedlone w lipcu z gminnej miejscowości Doruchów, 5 rodzin – 19 osób, oraz z Komorowa w gminie Majdan Królewski, 1 rodzina – 3 osoby, skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w sąsiednich wsiach. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przekazano kolonistom niemieckim.

Ogółem w powiecie kępińskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1944 r. objęto siedem miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 445 osób – około 106 rodzin rolniczych, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa te przekazano nasiedlonym Niemcom czarnomorskim.

W powiecie łaskim wysiedleniami objęto trzy miejscowości w trzech gminach.

Z miejscowości Niwiska Górne w gminie Działoszyn wysiedlono 16 rodzin – 80 osób. Z miejscowości Zielęcin w gminie Rząśnia zostały wysiedlone 4 rodziny – 16 osób, a z miejscowości Zalesiaki w gminie Raciszyn wysiedlono 2 rodziny – 10 osób. Wysiedlone rodziny deportowano do pracy na roli w III Rzeszy i na terenie okupowanej Francji.

Ogółem w powiecie łaskim z trzech miejscowości wysiedlono 22 rodziny rolnicze – 106 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie kaliskim z miejscowości Rajsko i Warszew w gminie Rajsko żandarmeria wysiedliła 15 rodzin – 73 osoby. Rodziny przewieziono wozami konnymi do Kalisza, a następnie pociągiem towarowym do obozu w Łodzi. Po kilku dniach pobytu w obozie rodziny deportowano do pracy na roli w III Rzeszy.

Rodziny rolnicze natomiast wysiedlono z gminnej miejscowości Iwanowice, 63 rodziny – 212 osób, i rozwieziono je do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców. Część rodzin wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa.

Ogółem w powiecie kaliskim z trzech miejscowości wiejskich wysiedlono 78 rodzin rolniczych – 285 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. W gospodarstwach wysiedlonych polskich rolników osadzono rodziny niemieckie.

W powiecie łódzkim wysiedlenia ludności rolniczej przeprowadzono również w trzech miejscowościach wiejskich.

Z Głuchowa i Górek Małych w gminie Tuszyn żandarmeria w marcu 1944 r. wysiedliła 90 osób – około 20 rodzin. Natomiast z miejscowości Stróża w gminie Andrespol wysiedlono wszystkich jej mieszkańców, 19 rodzin – 100 osób. Rodziny wywieziono do obozu w Łodzi i deportowano do pracy na roli w III Rzeszy oraz na terenie Francji.

Ogółem w powiecie łódzkim z trzech miejscowości wiejskich wysiedlono 190 osób – około 39 rodzin rolniczych, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom.

W pozostałych dwóch powiatach rejencji łódzkiej wysiedleniami objęto pojedyncze miejscowości.

W powiecie sieradzkim z gminnej miejscowości Złoczew miejscowa żandarmeria w nocy z 22 na 23 kwietnia wysiedliła 48 rodzin rolniczych – 184 osoby. Rodziny przewieziono wozami konnymi do stacji kolejowej w Sędzicach koło Sieradza i deportowano do pracy na roli w III Rzeszy i na terenie Francji. W gospodarstwach wysiedlonych polskich rolników osadzono rodziny Niemców czarnomorskich.

W powiecie tureckim z Woli Pomianowej w gminie Pęczniew w czerwcu 1944 r. wysiedlono 1 rodzinę – 5 osób, którą deportowano do pracy na terenie Austrii wcielonej do Rzeszy.

Realizując wysiedlenia w rejencji łódzkiej w 1944 r., w sześciu powiatach okupant objął nimi 18 miejscowości wiejskich, z których wysiedlił 1215 osób – około 294 rodzin rolniczych, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wydziedziczonych i wysiedlonych Polaków władze okupacyjne przekazały nasiedlonym Niemcom.

REJENCJA INOWROCŁAWSKA

W rejencji inowrocławskiej wysiedlenia przeprowadzono w sześciu powiatach.

W powiecie gostynińskim wysiedleniami objęto miasto Gostynin oraz cztery miejscowości wiejskie.

Z Gostynina wysiedlono 4 rodziny – 17 osób, które przewieziono do obozu w Łodzi, a następnie deportowano do pracy w gospodarstwach rolnych i w fabryce amunicji w Rzeszy.

Wysiedlenia rodzin rolniczych przeprowadzono w gminie Lucień, gdzie z miejscowości Klusek i Lipianki zostało wysiedlonych 16 rodzin – 64 osoby. Rodziny przewieziono wozami konnymi do Gostynina i pociągiem do obozu w Łodzi, a następnie deportowano do pracy na roli w III Rzeszy.

Do pracy w III Rzeszy deportowano także 8 rodzin – 35 osób, wysiedlonych z miejscowości Mysłownia w gminie Bolesławów, oraz 6 rodzin – 26 osób, wysiedlonych z miejscowości Koszlewo w gminie Gąbin.

Ogółem w powiecie gostynińskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1944 r. objęto miasto Gostynin, z którego wysiedlono 4 rodziny – 17 osób. Wysiedleniami objęto także cztery miejscowości wiejskie, z których wysiedlono 30 rodzin rolniczych – 125 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Mieszkania i warsztaty rodzin wysiedlonych z miasta oraz gospodarstwa rolne wysiedlonych rodzin rolniczych przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie włocławskim wysiedleniami objęto także jedno miasto Brześć Kujawski, z którego w lipcu wysiedlono 2 rodziny – 6 osób. Wysiedlone rodziny deportowano na roboty do Rzeszy.

Z miejscowości wiejskich wysiedleniami objęto miejscowość Kruszyn w gminie Śmiłowice, skąd wysiedlono 11 rodzin – 40 osób, oraz miejscowość Redecz Krukowy w gminie Kąkowa Wola, wysiedlając 1 rodzinę – 6 osób. Rodziny wysiedlone z Kruszyna wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa. Rodzina wysiedlona z Redecza Krukowego została deportowana do pracy na roli w Austrii.

Ogółem w powiecie włocławskim z jednego miasta i dwóch miejscowości wiejskich w 1944 r. wysiedlono 2 rodziny miejskie – 6 osób oraz 12 rodzin rolniczych – 46 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Mieszkania i gospodarstwa rolne wysiedlonych rodzin przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie kutnowskim z miejscowości Orłów Kolonia w gminie Bedlno wysiedlono 8 rodzin – 24 osoby, a z miejscowości Śleszyn w gminie Biała wysiedlono 3 rodziny – 15 osób. Wysiedlone rodziny przewieziono do obozu w Łodzi i deportowano do pracy w Rzeszy.

Ogółem w powiecie kutnowskim w 1944 r. z dwóch miejscowości wiejskich wysiedlono 11 rodzin rolniczych – 39 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa te przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie wągrowieckim wysiedlenia przeprowadzono także w dwóch miejscowościach powiatu. Z miejscowości Laskownica w gminie Gołańcz żandarmeria w kwietniu wysiedliła 11 rodzin – 45 osób. Rodziny skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców oraz wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa.

W czerwcu wysiedlono 2 rodziny – 4 osoby z miejscowości Niemczyn w gminie Damasławek. Wysiedlone rodziny wywieziono do pracy na Śląsku.

Ogółem w powiecie wągrowieckim w 1944 r. z dwóch miejscowości wiejskich wysiedlono 13 rodzin rolniczych – 49 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie inowrocławskim wysiedlono jedną rodzinę – 5 osób z miejscowości Dobrogościce w gminie Złotniki Kujawskie.

Podobnie w powiecie konińskim wysiedleniami objęto jedną miejscowość. Ze Świętnego w gminie Wilczyn wysiedlono 6 rodzin – 24 osoby. Wysiedlone rodziny z obu miejscowości deportowano do pracy w Rzeszy.

Realizując wysiedlenia w rejencji inowrocławskiej w 1944 r., w sześciu powiatach okupant objął nimi dwa miasta, Gostynin i Brześć Kujawski, z których wysiedlono 6 rodzin – 23 osoby. Wysiedleniami objęto także 12 miejscowości wiejskich, wysiedlając z nich 73 rodziny rolnicze – 288 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Nieruchomości oraz dobra ruchome wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom.

REJENCJA POZNAŃSKA

W rejencji poznańskiej wysiedleniami przeprowadzonymi w 1944 r. objęto pięć powiatów.

Najbardziej rozległe wysiedlenia przeprowadzono w powiecie gostyńskim.

W gminie Krobia w marcu, maju i lipcu z miejscowości Ziemlin, Karzec, Krobia i Posadowo wysiedlono 26 rodzin – 132 osoby. Rodziny wysiedlone z Ziemlina, 5 rodzin – 30 osób, deportowano do pracy na roli w III Rzeszy. Pozostałe rodziny rozwieziono wozami konnymi do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie.

W gminie Pępowo z miejscowości Wilkonice, Pasierby, Pępowo, Czeluścin, Gębice, Krzyżanki i Skoraszewice miejscowa żandarmeria w dwóch etapach, w maju i w lipcu 1944 r., wysiedliła 16 rodzin – 56 osób. Rodziny wysiedlone z Wilkonic, Pasierbów i Pępowa, 7 rodzin – 22 osoby, skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie. Rodziny wysiedlone z pozostałych miejscowości, 9 rodzin – 34 osoby, zostały przewiezione wozami konnymi do Gostynia i koleją do Poznania. Z Poznania wysiedlone rodziny deportowano do pracy w III Rzeszy.

W gminie Gostyń z miejscowości Kosowo, Kunowo, Siemowo i Szelejewo miejscowa żandarmeria w maju 1944 r. wysiedliła 11 rodzin – 44 osoby. Wypędzone z domów o godzinie 4 nad ranem rodziny przewieziono do Poznania i deportowano na roboty do III Rzeszy.

W gminie Borek natomiast, poza wiejskimi miejscowościami Jawory i Kaszkowo, z których wysiedlono 17 rodzin rolniczych – 73 osoby, wysiedleniami objęto także miasto Borek, skąd wysiedlono 4 rodziny – 13 osób. Rodziny deportowano do pracy na roli w III Rzeszy i na terenie przyłączonej do niej Austrii. Jedną rodzinę skierowano do pracy w fabryce zbrojeniowej.

W gminie Poniec z miejscowości Grodzisko, Janiszewo i Śmiłowo wysiedlono 13 rodzin – 55 osób. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Gostyniu i do obozu w Łodzi. Po siedmiu dniach deportowano je do pracy na roli w III Rzeszy.

W gminie Brzezie z trzech miejscowości: Brzezie, Gola i Sikorzyn, żandarmeria wysiedliła 10 rodzin – 46 osób.

Ogółem w powiecie gostyńskim wysiedleniami w 1944 r. objęto jedno miasto Borek, z którego wysiedlono 4 rodziny – 13 osób. Wysiedleniami objęto także 22 miejscowości wiejskie, z których wysiedlono 93 rodziny rolnicze – 406 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Mieszkania i warsztaty oraz gospodarstwa rolne wywłaszczonych i wysiedlonych polskich rodzin przekazano nasiedlanym Niemcom czarnomorskim.

W powiecie leszczyńskim wysiedlenia przeprowadzono w czterech gminach.

W gminie Krzemieniewo z miejscowości Bojanice, Belęcin Nowy, Krzemieniewo i Mierzejewo żandarmeria wysiedliła 6 rodzin – 35 osób. Rodziny wysiedlone z Krzemieniewa, 2 rodziny – 11 osób, przewieziono do obozu w Łodzi i deportowano do pracy w III Rzeszy. Pozostałe rodziny skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców.

W gminie Osieczna z miejscowości Wolkowo zostały wysiedlone 2 rodziny – 8 osób, z miejscowości Dłużyna w gminie Włoszakowice wysiedlono 3 rodziny – 6 osób, z miejscowości Niechłód w gminie Święciechowa wysiedlono natomiast 1 rodzinę – 6 osób. Rodziny skierowano do pracy na roli w powiecie. Gospodarstwa wysiedlonych o wielkości około 14 ha przekazano nasiedlonym Niemcom.

Ogółem w powiecie leszczyńskim wysiedleniami w 1944 r. objęto siedem miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 12 rodzin rolniczych – 55 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wywłaszczonych i wysiedlonych polskich rodzin przekazano nasiedlanym Niemcom.

W powiecie rawickim wysiedleniami objęto mieszkańców czterech gmin.

W gminie Miejska Górka z miejscowości Niemarzyn i Rzyczkowo wysiedlono 6 rodzin – 21 osób.

Z Łaszczyna w gminie Sierakowo żandarmeria wysiedliła 10 rodzin – 48 osób, a z miejscowości Łękata w gminie Zielona Wieś wysiedlono 6 rodzin – 31 osób. Z dwóch miejscowości, Osiek i Sowy w gminie Pakosław, zostało wysiedlonych także 6 rodzin – 28 osób.

Wysiedlone rodziny z Niemarzyna, Rzyczkowa i Łaszczyna, 16 rodzin – 69 osób, przewieziono wozami konnymi na dworzec kolejowy w Rawiczu i w wagonach towarowych do Poznania. Po kilku dniach rodziny te deportowano do pracy na roli w III Rzeszy. Wysiedlone rodziny z pozostałych trzech miejscowości, 12 rodzin – 59 osób, skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie.

Ogółem w powiecie rawickim wysiedleniami w 1944 r. objęto sześć miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 28 rodzin rolniczych – 128 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wywłaszczonych i wysiedlonych polskich rodzin przekazano nasiedlonym Niemcom.

W pozostałych dwóch powiatach rejencji poznańskiej, krotoszyńskim i szamotulskim, wysiedleniami objęto po jednej miejscowości miejskiej.

W powiecie krotoszyńskim policja ochronna wysiedliła 12 rodzin – 60 osób z Sulmierzyc, a w powiecie szamotulskim 4 rodziny – 16 osób z Szamotuł. Wyrzucone rodziny wywieziono do obozu w Łodzi, a następnie do Generalnego Gubernatorstwa.

Realizując wysiedlenia w rejencji poznańskiej w 1944 r., w pięciu powiatach okupant objął nimi trzy miasta: Borek, Sulmierzyce i Szamotuły, z których wysiedlono 20 rodzin – 89 osób. Wysiedleniami objęto także 35 miejscowości wiejskich, wysiedlając z nich 149 rodzin rolniczych – 665 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Mieszkania i gospodarstwa rolne rodzin przekazano nasiedlanym Niemcom.

Sprawozdanie Centrali Przesiedleńczej w okręgu Kraj Warty dotyczące przeprowadzonej w 1943 r. akcji wysiedleńczej w okręgu informuje, że od 1 stycznia do 31 grudnia 1943 r. z gospodarstw rolnych, domów i mieszkań w miastach wysiedlono 42 967 osób[140]. Liczba wysiedlonych osób z okręgu w 1944 r., ustalona na podstawie ankiet, wynosi natomiast co najmniej 2237 osób.

Wyniki akcji wysiedleńczych przeprowadzanych w latach 1939–1945 przez niemieckiego okupanta na ziemiach polskich włączonych do III Rzeszy, z których został utworzony okręg Rzeszy Kraj Warty, przedstawia poniższa tabela.

Wykaz (niekompletny) wysiedlonych Polaków w poszczególnych rejencjach okręgu Rzeszy Kraj Warty w latach 1939–1945

Rejencja

Rok

Liczba objętych wysiedleniem miast

Liczba objętych wysiedleniem wsi

Liczba wysiedlonej ludności miejskiej

Liczba wysiedlonej ludności wiejskiej

poznańska

1939

47

100

29 115

4 000

1940

24

316

6 382

17 658

1941

10

155

1 424

7 186

1942

1

63

39

2 413

1943–1944

5

67

518

1 263

Ogółem

87

701

37 478

25 334

inowrocławska

1939

24

212

14 068

5 496

1940

27

691

11 375

36 906

1941

10

208

1 618

12 946

1942

1

101

100

6 294

1943–1944

2

68

23

2 528

Ogółem

64

1 280

27 184

64 170

łódzka

1939

11

35

10 674

971

1940

12

441

3 446

49 950

1941

3

310

562

33 280

1942

242

18 945

1943–1944

92

5 195

Ogółem

26

1 120

14 682

108 449

Razem

79 344

197 845

W tabeli została zawarta liczba wysiedlonych osób, ustalona na podstawie ankiet Głównej i Okręgowych Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, zebranych w latach 1968–1972. Liczba ta jest bardzo zaniżona, co zostało zaznaczone w tytule tabeli. Ankiety nie zawierają bowiem pełnej liczby wysiedlonych osób. W wielu wypadkach została podana liczba wysiedlonych rodzin z danej miejscowości bez określenia, ile osób dotknęły wysiedlenia, z ogólną tylko informacją, że wysiedlono „wszystkich mieszkańców”. Ankiety nie zawierają także pełnych danych dotyczących wysiedlenia osób zaliczonych przez okupanta do „elementu aspołecznego” oraz osób wysiedlonych z terenów, na których miały zostać utworzone poligony wojskowe.

Fakt, że ankiety nie zawierają informacji o wszystkich wysiedleniach Polaków przeprowadzonych przez okupanta, potwierdzają sprawozdania Centrali Przesiedleńczej. Różnice co do liczby wysiedlonych są najbardziej widoczne przy wysiedleniach z małych gospodarstw, realizowanych w toku trzeciego planu krótkofalowego. Sprawozdanie Centrali Przesiedleńczej z 30 maja 1942 r., obejmujące okres od marca do maja 1942 r., zawiera następującą informację: „W wyniku przeprowadzonej akcji usunięto Polaków z około 27 200 drobnych gospodarstw rolnych”[141]. Oznacza to, że wysiedlono taką liczbę rodzin. W ankietach udało się natomiast zebrać informacje o wysiedleniu 6981 rodzin rolniczych w toku realizacji trzeciego planu krótkofalowego.

4. Wysiedlanie Polaków z rejencji ciechanowskiej (Regierungsbezirk Zichenau)

4.1. Realizacja pierwszego planu krótkofalowego (1. Nahplan) w rejencji ciechanowskiej

Jednostkę administracyjną „rejencja ciechanowska” utworzył okupant z ziem północnego Mazowsza, które zostały wcielone do prowincji Prusy Wschodnie, zgodnie z postanowieniem, aby stare prowincje niemieckie powiększyć o zaanektowane obszary polskie. Na czele rejencji stał prezydent Hermann Bethke, a od 1940 r. Paul Dargel, którzy podlegali nadprezydentowi Prus Wschodnich Erichowi Kochowi. Prezydentowi rejencji podlegali natomiast landraci zarządzający powiatami wiejskimi i nadburmistrze kierujący powiatami miejskimi.

W skład rejencji ciechanowskiej weszło dziewięć powiatów. Osiem z nich oderwano od województwa warszawskiego. Jeden, powiat ostrołęcki, należał do województwa białostockiego. Na południu rejencja objęła powiaty: płocki, płoński, pułtuski, ciechanowski i makowski. Na północy zostały włączone powiaty: mławski, przasnyski i ostrołęcki. Na zachodzie w jej skład wszedł powiat sierpecki. Do północno-zachodnich ziem rejencji ciechanowskiej przyłączono także, z województwa pomorskiego, niewielką część powiatu działdowskiego, którego pozostałe części weszły w skład rejencji olsztyńskiej (Regierungsbezirk Allenstein).

Do Prus Wschodnich wcielono również z województwa białostockiego powiat suwalski, który wszedł w skład rejencji gumbińskiej (Regierungsbezirk Gumbinnen) i objął Giby, Krasnopol, Puńsk, Sejny, Sejwy, Suwałki i Wiżajny oraz północną część powiatu augustowskiego.

Rejencja ciechanowska

Obszar, na którym niemiecki okupant utworzył rejencję ciechanowską, był terenem nizinnym, zwanym Niziną Północnomazowiecką, położonym w dorzeczu środkowej Wisły, dolnej Narwi i dolnego Bugu. Nie był to jednak teren monotonny, Nizina Północnomazowiecka bowiem, sąsiadująca od północy z pasem pojezierzy, była urozmaicona licznymi łańcuchami pagórków, zwanych wysoczyznami, oraz obniżeniem terenu między dolinami Skrwy i Wkry. Nie bez powodu poeta Teofil Lenartowicz napisał, że „śliczna to ziemia to nasze Mazowsze”[1].

Ziemie Niziny Północnomazowieckiej miały charakter rolniczy, mimo mało urodzajnych gleb piaskowych oraz niskich opadów. Obfite plony uzyskiwano dzięki wysokiej kulturze rolnej. Miasta, które stanowiły centrum powiatów, były przeważnie istniejącymi od średniowiecza grodami kasztelańskimi, siedzibami starostw grodowych lub siedzibami książąt mazowieckich. Od XIX w. wokół tych miast powstawały podmiejskie ośrodki przemysłowe.

Zacieranie śladów polskości na tych prastarych ziemiach polskich, włączonych do Prus Wschodnich, oraz ich germanizację rozpoczął okupant, podobnie jak w okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie i okręgu Kraj Warty, od nadania utworzonej rejencji niemieckiego charakteru. Zmieniono nazwy miast, wsi i ulic na niemieckie oraz zlikwidowano polskie szyldy z budynków urzędów, organizacji społecznych i sklepów. Zlikwidowano też silnie rozwiniętą spółdzielczość polską, której majątek przejęły spółdzielnie niemieckie, oraz polskie związki, stowarzyszenia, instytucje i organizacje społeczno-polityczne. Między innymi likwidacji uległo Płockie Towarzystwo Naukowe wraz z ogromnym księgozbiorem. Wyrugowano wszelkie przejawy życia kulturalnego. Zniszczono polskie biblioteki, muzea, pomniki i przedmioty sztuki sakralnej. Barbarzyńskiemu zniszczeniu uległa cenna biblioteka Seminarium Duchownego w Płocku, licząca wiele tysięcy tomów, a gmach seminarium zamieniono na koszary SS. Zniszczeniu uległa prasa polska i całe życie wydawnicze. W tym samym czasie hitlerowskie organy zarządzania i instytucje dokonywały grabieży mienia ruchomego, w wyniku której miasta i miejscowości wiejskie zostały ogołocone z wielu produktów, maszyn i urządzeń technicznych, które wywieziono do Rzeszy.

Równolegle do zacierania zewnętrznych śladów polskości okupant na północnym Mazowszu przeprowadził masowe aresztowania osób o silnie rozwiniętym poczuciu przynależności narodowej. Aresztowania te nasiliły się zwłaszcza w listopadzie. W obawie przed manifestowaniem polskości w związku ze świętem 11 Listopada Policja Bezpieczeństwa przeprowadziła obławę, która miała charakter prewencyjnej akcji pacyfikacyjnej. Aresztowano setki nauczycieli, duchownych katolickich, rolników, wójtów, sołtysów i adwokatów, a także działaczy organizacji społecznych i politycznych. Aresztowane osoby osadzono w więzieniach zorganizowanych w miastach na Mazowszu i po przesłuchaniach deportowano do obozów koncentracyjnych lub rozstrzelano w miejscowych lasach pod Chudkiem, Łąckiem, Ostrołęką i Ościsłowem[2].

W tym samym czasie okupant przystąpił do germanizowania ziemi drogą wysiedlania Polaków i osadzania na ich miejsce Niemców. Kategoria osób, którą zamierzano wysiedlić z rejencji w ramach pierwszego planu krótkofalowego, została wskazana w zarządzeniu Himmlera 1/II z 30 października 1939 r. Komisarz Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny nakazał, aby z prowincji Prusy Wschodnie wysiedlić, podobnie jak z Kraju Warty i prowincji Śląsk, „wrogo usposobionych Polaków”. Organizacją wysiedleń w rejencji ciechanowskiej zajmował się referent osobisty przy stanowisku inspektora Policji Bezpieczeństwa w Królewcu Obersturmbannführer Friedrich Horst Schlegel. W celu wysiedlenia z rejencji wskazanej kategorii osób przygotowano listy tych osób. Obejmowały one głównie nauczycieli, księży oraz osoby zaliczone do „warstwy kierowniczej”, chociaż wysiedlenia objęły szerszą grupę ludności, zwłaszcza posiadaczy dużych własności ziemskich. Na północnym Mazowszu, podobnie jak w innych częściach okupowanego kraju, zostały wywłaszczone i przejęte przez władze okupacyjne wszystkie fabryki, przedsiębiorstwa przemysłowe i handlowe oraz majątki ziemskie.

Jesienią 1939 r. skonfiskowano majątek ziemski Krasne w powiecie ciechanowskim, należący do Czartoryskich. Majątek przejęła fundacja dla inwalidów wojennych, którą stworzył Erich Koch. Majątek w chwili przejęcia przez Kocha liczył 8 tys. ha powierzchni. W następnych latach powiększono go o 12 tys. ha z przyłączonych 160 przyległych gospodarstw chłopskich, z których wypędzono 160 rodzin rolniczych – 757 osób. Zabudowania w gospodarstwach wyburzono i spalono, tworząc w ten sposób rezydencję wiejską Kocha, obejmującą obszar 20 tys. ha[3].

Podobnie postąpiono z własnością Aleksandra Charzyńskiego w Nacpolsku w powiecie płońskim. Do wywłaszczonego majątku przyłączono ponad 6 tys. ha z przyległych gospodarstw chłopskich. Rodziny rolnicze wysiedlono do Generalnego Gubernatorstwa, a zabudowania rozebrano. Zarząd majątku powierzono wydziałowi majątków administracji prowincjonalnej Prus Wschodnich[4].

Wysiedlenia przeprowadzone w ramach pierwszego planu krótkofalowego dotykały także rolników posiadających gospodarstwa rolne, które zamierzali przejąć miejscowi volksdeutsche.

Fala wysiedleń, która przetoczyła się przez rejencję ciechanowską w listopadzie i grudniu 1939 r., objęła wszystkie powiaty wchodzące w skład rejencji.

Przebieg wysiedleń w powiatach i gminach rejencji ciechanowskiej w 1939 r.

Najbardziej masowe wysiedlenia dotknęły mieszkańców powiatu płockiego. Z Płocka, średniowiecznego grodu istniejącego od XI w., siedziby książąt mazowieckich, policja ochronna w listopadzie wysiedliła 300 mieszkańców – około 74 rodzin, głównie ze starej dzielnicy Rybaki w Płocku[5]. Ludzi wypędzano z domów, zezwalając na zabranie tylko małej, podręcznej walizki lub plecaka z ubraniem i bielizną. Na spakowanie i opuszczenie mieszkania policja dawała 10 minut. Wysiedlonych mieszkańców Płocka wywieziono do dystryktu warszawskiego w GG. Ponownych wysiedleń dokonano w grudniu 1939 r., wysiedlając z miasta około 250 rodzin – około 1000 osób, które także wywieziono do GG.

Wysiedlenia przeprowadzone w ramach pierwszego planu krótkofalowego objęły w powiecie płockim również mieszkańców prowincji.

Z miejscowości Łoniewo i Wólka w gminie Radzanowo oraz z miejscowości Gródkowo w gminie Mała Wieś wysiedlono wszystkie rodziny rolnicze, 286 osób – około 57 rodzin. Rodziny wywieziono do dystryktu warszawskiego w GG, a ich gospodarstwa przeznaczono na utworzenie wielkoobszarniczych areałów.

Z gminnej miejscowości Bodzanów oraz z miejscowości Sikórz w gminie Brudzeń wysiedlono natomiast 2 rodziny – 10 osób z dużych, dobrze utrzymanych gospodarstw rolnych, które przejęli Niemcy z sąsiednich wsi. Wypędzone z domów rodziny wywieziono także do dystryktu warszawskiego w GG.

Łącznie w powiecie płockim wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach pierwszego planu krótkofalowego objęto jedno miasto Płock, z którego wysiedlono około 1300 mieszkańców – około 324 rodzin, oraz pięć miejscowości wiejskich, skąd wysiedlono 296 osób – około 59 rodzin.

W powiecie ciechanowskim wysiedlenia dotknęły mieszkańców Ciechanowa, prastarej osady mazowieckiej, istniejącej od XI w. W grudniu 1939 r. policja ochronna wysiedliła z miasta 600 osób – około 150 rodzin. Wysiedlenia przeprowadzono nad ranem, dając rodzinom 15 minut na spakowanie ubrań i zabranie żywności oraz opuszczenie mieszkania. Wypędzone z domów rodziny pognano na rampę kolejową dla wagonów towarowych, a następnie pociągiem towarowym wywieziono je do dystryktu warszawskiego w GG.

Podobnie w powiatach mławskim i makowieckim wysiedlenia dotknęły mieszkańców dwóch miast. Z Mławy wysiedlono 100 osób – około 25 rodzin, głównie mieszkańców ulic Bednarskiej, Lelewela, Olsztyńskiej, Sienkiewicza i św. Anny. Z Makowa Mazowieckiego wysiedlono 5 rodzin – 21 osób. Wysiedlone rodziny wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa.

W pozostałych pięciu powiatach wysiedleniami objęto głównie miejscowości wiejskie.

W powiecie sierpeckim wysiedlenia przeprowadzono w grudniu 1939 r. Z miejscowości Grąbiec w gminie Białyszewo; Będorzyn, Zakrzewko i Głuchowo w gminie Bożewo; Zabrzewko w gminie Flochowo oraz Susk w gminie Goleszyn żandarmeria wysiedliła 52 rodziny – 281 osób. Rodziny wysiedlone z miejscowości Grąbiec, 9 rodzin, oraz rodziny wysiedlone z Będorzyna, Zakrzewka i Głuchowa, 14 rodzin, posiadały duże, dobrze utrzymane gospodarstwa, które zostały przekazane Niemcom przybyłym z Generalnego Gubernatorstwa. Wszystkie rodziny wywieziono do dystryktów warszawskiego i lubelskiego w GG.

W powiecie płońskim wysiedlenia rodzin rolniczych przeprowadzono w trzech miejscowościach wiejskich. Z Władysławowa w gminie Nowe Miasto, Pomiechówka w gminie Pomiechowo oraz ze Szczytna w gminie Załuski w grudniu 1939 r. okupant wysiedlił 8 rodzin – 43 osoby. Wysiedleniami objęto także miasto Płońsk, skąd wysiedlono 2 rodziny – 9 osób. Wszystkie rodziny wywieziono do GG.

W powiatach ostrołęckim, pułtuskim i przasnyskim wysiedlenia przeprowadzono w pojedynczych miejscowościach.

W powiecie ostrołęckim wysiedleniami przeprowadzonymi także w listopadzie objęto mieszkańców wsi Adamowo w gminie Długosiodło. Z miejscowości tej żandarmeria wysiedliła 40 rodzin rolniczych – 218 osób. Rodziny wywieziono do dystryktu warszawskiego w GG.

W powiecie pułtuskim z miejscowości Konary w gminie Pieścirogi Stare żandarmeria w listopadzie 1939 r. wysiedliła 4 rodziny – 20 osób, które wywieziono do dystryktu warszawskiego w GG.

W powiecie przasnyskim wysiedlono rodziny osób skazanych na karę śmierci przez sąd specjalny w Przasnyszu. Rodziny rozstrzelanych osób wywieziono do GG[6].

Ogółem w rejencji ciechanowskiej wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach pierwszego planu krótkofalowego w dziewięciu powiatach okupant objął pięć miast: Ciechanów, Maków Mazowiecki, Mławę, Płock i Płońsk, skąd wysiedlono 2030 mieszkańców tych miast – około 506 rodzin. Wysiedleniami objęto także 16 miejscowości wiejskich, z których zostały wysiedlone 162 rodziny rolnicze – 858 osób. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przejęli miejscowi volksdeutsche oraz Niemcy przybyli z Generalnego Gubernatorstwa. Łącznie w ciągu listopada i grudnia 1939 r. niemiecki okupant z rejencji ciechanowskiej wysiedlił 2888 mieszkańców północnego Mazowsza.

4.2. Wysiedlenia w 1940 r. Plan przejściowy i drugi plan krótkofalowy (Zwischenplan, 2. Nahplan)

W roku 1940, po przeprowadzeniu spisu ludności i sporządzeniu przez urzędy powiatowe list volksdeutschów, władze rejencji ciechanowskiej przystąpiły do przygotowania ponownej akcji wysiedleń. Zgodnie z ustaleniami zawartymi na naradzie, która miała miejsce 30 stycznia 1940 r. w RSHA, z rejencji ciechanowskiej, podobnie jak z okręgu Kraj Warty, okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie i Śląska, zamierzano wysiedlić Polaków, aby na polskich gospodarstwach osadzić Niemców bałtyckich i wołyńskich. Plan Ericha Kocha, który widział rejencję ciechanowską jako teren dla osadnictwa synów chłopów pruskich w celu poprawienia struktury agrarnej Prus Wschodnich, nie był realizowany. Planowano natomiast, obok Niemców bałtyckich i wołyńskich, w gospodarstwach wysiedlonych Polaków osadzenie Niemców z dystryktu warszawskiego w GG (Narewdeutsche) oraz przenoszenie miejscowych volksdeutschów i Niemców z Prus Wschodnich na lepsze gospodarstwa polskie. Masowe wysiedlenia zamierzano przeprowadzić także w związku z zajmowaniem terenów na place ćwiczeń, lotniska i strzelnice dla wojska. Założenia dotyczące realizacji planu przejściowego i drugiego planu krótkofalowego obejmowały głównie miejscowości wiejskie i uderzały w ludność rolniczą.

W związku z nową falą masowych wysiedleń planowanych na 1940 r. przygotowano obóz przesiedleńczy dla wysiedlanej ludności, określany jako prowizoryczny obóz zbiorczy dla osób wysiedlanych z rejencji ciechanowskiej. Utworzony został w Działdowie na obszarze należącym do obozu Policji Bezpieczeństwa (Durchgangslager für polnische Zivilgefangene, a od maja 1940 r. Durchgangslager der Sicherheitspolizei und des SD). Obóz przeznaczony dla wysiedlonych był odgrodzony od obozu Policji Bezpieczeństwa wysokim płotem, a osadzone w nim osoby umieszczano w barakach, w których przebywały do momentu wywiezienia ich do GG lub na roboty do Rzeszy czy Prus Wschodnich. Masowo deportowano wysiedlonych na roboty zwłaszcza do Prus Wschodnich, gdzie zapotrzebowanie na robotników zatrudnionych w rolnictwie stale rosło. Władze okupacyjne uznały rejencję ciechanowską za główne źródło siły roboczej dla Prus Wschodnich[7]. Część wysiedlonych skierowano także do robót publicznych prowadzonych na terenie okręgu, głównie do prac związanych z budową dróg.

Przebieg wysiedleń w powiatach i gminach rejencji ciechanowskiej w 1940 r.

Wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. objęto wszystkie powiaty wchodzące w skład rejencji ciechanowskiej.

W powiecie mławskim wysiedlenia dotknęły głównie rolników posiadających zasobne gospodarstwa rolne. Przeprowadzała je miejscowa żandarmeria oraz żandarmeria z Płocka. Wysiedleń dokonywano sukcesywnie w ciągu całego roku.

W pierwszych dniach lutego 1940 r. żandarmi weszli do wsi Garlino w gminie Wiśniewo, wysiedlając 1 rodzinę – 8 osób, którą wywieziono do dystryktu warszawskiego w GG. W lutym wysiedlenia przeprowadzono również w gminie Iłowo. Z miejscowości Białuty, Iłowo i Purgałki wysiedlono 4 rodziny – 24 osoby. Jedną z rodzin deportowano na roboty do Rzeszy, trzy pozostałe natomiast skierowano do pracy na roli w powiecie. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przekazano nasiedlonym Niemcom. Mieszkanie i warsztat wysiedlonego rzemieślnika z Iłowa przekazano Niemcom bałtyckim.

W gminie Wieczfnia wysiedlenia dotknęły mieszkańców sześciu miejscowości. W trzech z nich wysiedlenia przeprowadzono w marcu 1940 r. Z miejscowości Łęg i okolic Łęgu, Pepłówek oraz Załęże żandarmeria wysiedliła z dużych gospodarstw 28 rodzin – około 206 osób. Rodziny wysiedlone z Łęgu i okolic Łęgu, 17 rodzin – około 105 osób, przewieziono do obozu w Działdowie, a po kilku dniach i przeprowadzonej rewizji, w trakcie której odebrano cenne rzeczy, wywieziono w wagonach towarowych do GG. Rodziny wysiedlone z Pepłówka, 9 rodzin – około 90 osób, zostały deportowane do pracy w Prusach Wschodnich, a 2 rodziny – 11 osób, wysiedlone z gospodarstw w Załężu, skierowano do pracy na miejscu u nasiedlonych Niemców.

Z trzech innych miejscowości w gminie Wieczfnia, które objęto wysiedleniami w 1940 r., z Chmielewa i okolic, Kobiałek i Kuklina wysiedlenia przeprowadzono jesienią. Wypędzono wówczas z gospodarstw 41 rodzin – 167 osób. Rodziny wysiedlone z Chmielewa i okolic, 35 rodzin – 140 osób, zostały przewiezione do obozu w Działdowie, a następnie w wagonach towarowych do Generalnego Gubernatorstwa. Rodziny wysiedlone z Kobiałek i Kuklina, 6 rodzin – 27 osób, skierowano do pracy w gospodarstwach Niemców w powiecie.

Wiosną przeprowadzono również wysiedlenia rodzin rolniczych w miejscowości Bądzyń w gminie Lubowidz, w miejscowościach Zdroje i Żurominek w gminie Stupsk oraz w gminnej miejscowości Zieluń. Z miejscowości tych żandarmeria wysiedliła 40 rodzin – około 267 osób. Rodziny wysiedlone z Bądzynia, 10 rodzin – 56 osób, przewieziono wozami konnymi do Mławy, a następnie deportowano na roboty do Rzeszy. Rodziny wysiedlone ze Zdrojów, Zielunia i Żurominka skierowano do pracy w niemieckich gospodarstwach w powiecie. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków zostały zajęte przez nasiedlonych Niemców.

Kolejne wysiedlenia w powiecie mławskim zostały przeprowadzone w lipcu w gminie Turza. Z miejscowości Głużek, Lewiczyn i Ruda miejscowa żandarmeria wysiedliła 12 rodzin – 80 osób. Część rodzin przewieziono wozami konnymi do Mławy i deportowano do pracy na roli w Rzeszy, część skierowano do pracy w gospodarstwach w powiecie. Gospodarstwa wysiedlonych rolników zajęli Niemcy z różnych miejscowości w rejencji ciechanowskiej, którzy chcieli przejąć lepiej zagospodarowane majątki rolne Polaków.

W pozostałych gminach powiatu mławskiego wysiedlenia przeprowadzono jesienią, od września do listopada 1940 r.

W gminie Liberadz z miejscowości Liberadz, Miączyn i Rochnia żandarmeria, do której przyłączyli się uzbrojeni volksdeutsche, wysiedliła 76 rodzin rolniczych – około 670 osób. Wysiedlenia przeprowadzono o godzinie 4 nad ranem, dając wypędzanym rodzinom, którym nie wolno było zabrać żadnego bagażu, 5 minut na opuszczenie domu. Wysiedlonych przewieziono do obozu w Działdowie, a następnie do dystryktu warszawskiego w GG. W obozie w Działdowie zmarło z wycieńczenia 30 osób wywiezionych z Liberadza. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków władze rejencji przekazały nasiedlonym Niemcom.

W gminie Dąbrowa z miejscowości Bogurzynek, Kowalewko, Kowalewo i Sampława wysiedlono 27 rodzin rolniczych – około 200 osób, które zostały przewiezione wozami konnymi do Mławy i deportowane do pracy na roli w Rzeszy oraz Prusach Wschodnich. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlanym Niemcom. Z Józefowa w gminie Radzanów wysiedlono 10 rodzin – około 60 osób, które skierowano do pracy w powiecie.

W gminie Szreńsk z miejscowości Grądek i Wola Proszkowska miejscowa żandarmeria, która weszła do wsi o godzinie 4 nad ranem, wysiedliła 16 rodzin rolniczych – 69 osób. Z Grądka wysiedlono wszystkich mieszkańców. Wypędzanym rodzinom dano 15 minut na spakowanie żywności i odzieży oraz opuszczenie domu i przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Liberadzu, a stamtąd do obozu w Działdowie. Po dwóch dniach pobytu i przeprowadzonej rewizji, podczas której zabrano wszystkie pieniądze i kosztowności, wysiedlone rodziny przewieziono w wagonach towarowych do dystryktu warszawskiego w GG. Gospodarstwa wysiedlonych przejęli nasiedlani Niemcy.

Dwie miejscowości Kuskowo i Strzegowo objęto wysiedleniami w gminie Strzegowo, skąd wysiedlono 7 rodzin – 45 osób. Rodziny wysiedlone z Kuskowa, 5 rodzin – 30 osób, zostały skierowane do pracy w gospodarstwach niemieckich w powiecie. Dwie rodziny wysiedlone ze Strzegowa – członek jednej z rodzin był więźniem obozu koncentracyjnego – wywieziono do obozu w Działdowie. Po trzech dniach pobytu i przeprowadzonej rewizji obie rodziny zostały wywiezione do dystryktu warszawskiego w GG. Gospodarstwa obu rodzin przejął miejscowy Niemiec Berent[8]. Gospodarstwa rodzin wysiedlonych z Kuskowa przekazano nasiedlonym Niemcom.

Masowe wysiedlenia w powiecie mławskim przeprowadzono również w związku z tworzeniem poligonu wojskowego Truppenübungsplatz „Nord”. Zajmował on obszar 597 km[9]. W związku z budową poligonu masowe wysiedlenia objęły mieszkańców gminy. Z ośmiu miejscowości wyrzucono niemal całą ludność, a domy mieszkalne oraz zabudowania gospodarcze zburzono i spalono[10].

We wrześniu wysiedlono mieszkańców miejscowości Działy, Krzywonoś, Marianowo, Nieradowo i Nosarzewo Borowe, 92 rodziny rolnicze – 450 osób. W październiku zaś żandarmeria wysiedliła mieszkańców miejscowości Pawłowo, 20 rodzin – 128 osób. Wysiedlone rodziny wywieziono samochodami ciężarowymi do obozu w Działdowie, a następnie w wagonach towarowych do dystryktu warszawskiego w GG.

Z Dębska i położonej obok Woli Dębskiej w listopadzie żandarmeria, która weszła do obu wsi o godzinie 4 nad ranem, wysiedliła 200 rodzin rolniczych – 706 osób. Ludność spędzono na plac w Dębsku i wywieziono samochodami ciężarowymi do obozu w Działdowie. Po kilku dniach pobytu w obozie wysiedlonych wywieziono ją w wagonach towarowych do dystryktu warszawskiego w Generalnym Gubernatorstwie.

Łącznie w powiecie mławskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. objęto 37 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 574 rodziny rolnicze – 3080 osób. Gospodarstwa 282 rodzin wysiedlonych z 29 wsi zostały zajęte przez Niemców miejscowych i przybyłych z dystryktu warszawskiego w GG oraz nasiedlonych Niemców wołyńskich. Gospodarstwa 312 rodzin wysiedlonych z ośmiu wsi zostały natomiast przeznaczone na poligon wojskowy.

W powiecie ciechanowskim, podobnie jak w powiecie mławskim, masowe wysiedlenia Polaków przeprowadził okupant, zarówno w związku z budową poligonu Truppenübungsplatz „Nord”, jak i nasiedlaniem Niemców wołyńskich.

Wysiedlenia związane z tworzeniem poligonu najmocniej dotknęły mieszkańców gminy Grudusk, graniczącej z gminą Dębsk w powiecie mławskim. Przeprowadzono je jesienią, głównie w listopadzie 1940 r. Z miejscowości Budy Garlińskie, Garlino, Garlino Dębiny, Garlino Nowe, Grudusk, Kołaki, Rąbież i Żarnowo żandarmeria wysiedliła wszystkich mieszkańców, 109 rodzin – 653 osoby. Rodzinom zezwolono zabrać ręczny bagaż i pognano pieszo do punktu zbornego na plac do Dębska. Z Dębska samochodami ciężarowymi przewieziono ich do obozu w Działdowie, a po trzech dniach pociągiem towarowym do dystryktu warszawskiego w GG. Rodziny wysiedlone z Żarnowa i Kołak, 28 rodzin – 123 osoby, skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie.

W gminach Zalesie i Sońsk wysiedlenia 160 rodzin rolniczych – 757 osób przeprowadzono w celu powiększenia przejętego przez Kocha majątku Krasne przez przyłączenie ziemi wysiedlonych rodzin. Z miejscowości Kurówko, Kurowo i Zalesie w gminie Zalesie oraz z miejscowości Szwejki w gminie Sońsk w listopadzie i grudniu 1940 r. wypędzono z domów wszystkich mieszkańców. Wypędzone rodziny, którym zezwolono zabrać żywność i odzież, zostały wysiedlone do dystryktu warszawskiego w GG. Natomiast 4 rodziny – 32 osoby, wysiedlone z miejscowości Szwejki, skierowano do pracy w majątku Kocha. Domy i zabudowania gospodarcze wysiedlonych rodzin zostały wyburzone.

Wysiedlenia w pozostałych sześciu gminach powiatu przeprowadzono w związku z osiedlaniem kolonistów niemieckich.

W gminie Regimin z miejscowości Grzybowo, Karniewo, Lekowo, Pniewo-Czeruchy i Trzcianka żandarmeria także w listopadzie wysiedliła 32 rodziny – 167 osób. Wysiedlone rodziny z Grzybowa i Karniewa, 8 rodzin – 43 osoby, skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie. Rodziny wysiedlone z pozostałych trzech miejscowości przewieziono wozami konnymi do Ciechanowa, a następnie w wagonach towarowych do Generalnego Gubernatorstwa. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przejęli Niemcy z Prus Wschodnich.

W gminie Zalesie wysiedlono 3 rodziny – 17 osób z miejscowości Wężewo. Wysiedlone osoby, którym zezwolono zabrać żywność i odzież, wywieziono do dystryktu radomskiego w GG. W gminie Młock natomiast z miejscowości Malużyn żandarmeria w listopadzie wysiedliła 4 rodziny rolnicze – 17 osób, które wywieziono także do dystryktu radomskiego w GG. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin zajęli koloniści niemieccy.

Pojedyncze miejscowości zostały objęte wysiedleniami także w gminach Niedzbórz, Opinogóra i Bartołdy. Z gminnych miejscowości Niedzbórz i Opinogóra oraz z miejscowości Skierki w gminie Bartołdy żandarmeria wysiedliła 14 rodzin rolniczych – 64 osoby. Rodziny wysiedlone ze Skierek i Opinogóry, 12 rodzin – 54 osoby, przewieziono wozami konnymi do obozu w Działdowie, a następnie pociągiem towarowym do dystryktu radomskiego w GG, 2 rodziny zaś – 10 osób, wysiedlone z miejscowości Niedzbórz, skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie.

Wysiedleniami w ramach drugiego planu krótkofalowego objęto także mieszkańców Ciechanowa. W listopadzie z miasta wysiedlono 100 osób – około 20 rodzin. Wysiedlone rodziny, którym zezwolono zabrać żywność i ubranie, pognano do punktu zbornego w baraku na skraju miasta, a następnie wywieziono ciężarówkami do obozu w Działdowie. Po kilku dniach i przeprowadzonej rewizji, podczas której zabrano pieniądze, biżuterię i inne wartościowe przedmioty, wysiedlonych wywieziono w zaplombowanych wagonach towarowych do dystryktu warszawskiego w Generalnym Gubernatorstwie.

Łącznie w powiecie ciechanowskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. objęto jedno miasto Ciechanów, skąd wysiedlono 100 mieszkańców – około 20 rodzin. Wysiedleniami objęto także 22 miejscowości wiejskie, z których wysiedlono 322 rodziny rolnicze – 1675 osób. Gospodarstwa 173 rodzin wysiedlonych z 14 wsi zostały przekazane nasiedlonym Niemcom wołyńskim i Niemcom przybyłym z Prus Wschodnich. Gospodarstwa 160 rodzin dołączono do majątku Krasne, natomiast gospodarstwa 109 rodzin wysiedlonych z ośmiu miejscowości wiejskich zostały przeznaczone na poligon wojskowy.

Powiat przasnyski był trzecim powiatem w rejencji ciechanowskiej, w którym przeprowadzono wysiedlenia Polaków w związku z budową poligonu Truppenübungsplatz „Nord”. Podobnie jak w powiecie mławskim, także i w tej części poligonu założono obóz wojskowy. Jego centrum mieściło się w Mchowie, gdzie w 1940 r. rozpoczęto budowę około 100 baraków wojskowych.

W związku z tworzeniem poligonu wysiedlenia najmocniej dotknęły mieszkańców gmin Chojnowo, Duczmin, Dzierzgowo, Janowo, Krzynowłoga Mała, sąsiadujących z gminą Grudusk w powiecie ciechanowskim. Z tych gmin żandarmeria w listopadzie 1940 r. wysiedliła kilka tysięcy mieszkańców. Wypędzane z domów o godzinie 4 nad ranem rodziny załadowano na samochody ciężarowe i przewieziono do obozu w Działdowie. Po kilku dniach pobytu w obozie i przeprowadzonej rewizji, podczas której rodzinom odebrano pieniądze, biżuterię i inne wartościowe przedmioty, wysiedlonych przewieziono w wagonach towarowych do Generalnego Gubernatorstwa.

Obok wysiedleń przeprowadzonych jesienią 1940 r. w związku z budową poligonu, okupant w tym samym czasie w powiecie przasnyskim przeprowadził wysiedlenia „elementu aspołecznego”. W grudniu żandarmeria wysiedliła z Przasnysza osoby kalekie, chore, w podeszłym wieku i uchylające się od pracy. Wysiedleń dokonano w ciągu jednej nocy z 3 na 4 grudnia o godzinie 4 nad ranem. Wypędzone z domów osoby, w liczbie około 500, zebrano w klasztorze ojców Pasjonistów, a następnie wywieziono samochodami ciężarowymi do obozu w Działdowie[11]. Po kilku dniach pobytu w obozie wysiedlone osoby zostały wywiezione w zaplombowanych wagonach towarowych do dystryktu krakowskiego w GG.

Ogółem w powiecie przasnyskim w 1940 r. wysiedlenia przeprowadzone w związku z budową poligonu wojskowego objęły mieszkańców pięciu gmin, skąd wysiedlono ponad 2000 mieszkańców. Liczba ta wynika z danych zawartych w ankietach, które mówią, że w 1940 r. z ośmiu powiatów rejencji ciechanowskiej wysiedlono 14 155 mieszkańców oraz kilka tysięcy osób z powiatu przasnyskiego. Dane liczbowe dotyczące tzw. akcji mławskiej (wysiedlenia w listopadzie 1940 r.) i litewskiej (wysiedlenia w grudniu 1940 r.) wskazują, że z rejencji ciechanowskiej wysiedlono 16 387 mieszkańców[12]. Na tej podstawie można wnioskować, że z powiatu przasnyskiego w 1940 r. wysiedlono co najmniej 2000 mieszkańców. Wysiedleniami objęto także mieszkańców miasta Przasnysza, z którego okupant wysiedlił około 500 osób zaliczonych do „elementu aspołecznego”.

W pozostałych powiatach, które weszły w skład rejencji ciechanowskiej, wysiedlenia ludności polskiej przeprowadzono w związku z nasiedlaniem niemieckich kolonistów.

W powiecie płockim wysiedlenia przeprowadzone w 1940 r. dotknęły ludność rolniczą w 13 gminach. Dokonywała ich miejscowa żandarmeria od stycznia do listopada 1940 r.

W styczniu wysiedlenia przeprowadzono w miejscowości Dobra w gminie Bulkowo, skąd wysiedlono 100 osób – około 20 rodzin rolniczych, które wywieziono do dystryktu radomskiego w GG. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin zajęli nasiedleni koloniści niemieccy. W gminie Rogozino z miejscowości Brochocin i Chełstowo wysiedlono w styczniu 5 rodzin – 26 osób. Rodziny, którym zezwolono zabrać bagaż podręczny, wywieziono do dystryktu radomskiego w GG.

Kolejna fala wysiedleń objęła powiat płocki wiosną 1940 r. W marcu z miejscowości Łężek i Siemienie w gminie Majki oraz z gminnej miejscowości Zągoty żandarmeria wysiedliła 8 rodzin rolniczych – około 40 osób. Rodziny wysiedlone z Łężka i Siemienia, 2 rodziny – 10 osób, skierowano do pracy w niemieckich gospodarstwach. Rodziny wysiedlone z miejscowości Zągoty, 6 rodzin – 30 osób, przewieziono do obozu w Działdowie, a następnie do dystryktu radomskiego w GG.

W dwóch innych miejscowościach w gminie Zągoty wysiedlenia przeprowadzono w maju. Z miejscowości Pęszyno żandarmeria z dużych, liczących około 50 ha, gospodarstw wysiedliła 2 rodziny – 10 osób. Z miejscowości Proboszczewice wysiedlono 1 rodzinę rolniczą – 8 osób. Rodziny skierowano do pracy w gospodarstwach, które zajęli nasiedlani Niemcy.

Na wiosnę wysiedlenia przeprowadzono także w gminach Biała, Rembielin i Borowiczki. Z miejscowości Kamionki, Maszewo i Trzepowo w gminie Biała w kwietniu wysiedlono 3 rodziny – 13 osób, które skierowano do pracy na roli w powiecie. W maju żandarmeria wysiedliła 8 rodzin rolniczych – 30 osób z miejscowości Głowina w gminie Rembielin, w pierwszych dniach czerwca zaś wysiedlono 1 rodzinę – 5 osób ze wsi Gulczewo w gminie Borowiczki, którą deportowano do pracy na roli w Rzeszy. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przejęli nasiedlani Niemcy.

W pozostałych gminach powiatu płockiego wysiedlenia przeprowadzono w październiku i listopadzie 1940 r.

Z gminnej miejscowości Mąkolin oraz z miejscowości Golanki w gminie Mąkolin wysiedlono także 15 rodzin rolniczych – 94 osoby. Rodziny wysiedlone z Mąkolina, 6 rodzin, skierowano do pracy na roli w powiecie. Rodziny wysiedlone z Golanek, 9 rodzin, deportowano do pracy w gospodarstwach rolnych koło Tylży w Prusach Wschodnich.

W gminie Bodzanów z miejscowości Bodzanowo, Łętowo i Reczyn żandarmeria wysiedliła 15 rodzin rolniczych – 93 osoby. Część wysiedlonych rodzin skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie, część zaś deportowano do pracy na roli w Rzeszy. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przejęli nasiedlani Niemcy.

Z miejscowości Leszczyno w gminie Bielsk, Łubki Nowe w gminie Łubki, Łagiewniki w gminie Miszewo Murowane oraz z gminnej miejscowości Staroźreby okupant wysiedlił 19 rodzin rolniczych – 79 osób. Dziewięć rodzin skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie, a 10 rodzin wysiedlonych ze Staroźrebów i Łagiewnik wywieziono najpierw do obozu w Działdowie, następnie zaś do Generalnego Gubernatorstwa. Gospodarstwa wysiedlonych przejęli nasiedlani Niemcy.

Łącznie w powiecie płockim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. objęto 23 miejscowości wiejskie, z których wysiedlono 97 rodzin rolniczych – 498 osób. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin zostały przekazane nasiedlonym Niemcom.

W powiecie płońskim, sąsiadującym od wschodu z powiatem płockim, wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. objęto nie tylko ludność rolniczą, ale także ludność miejską. Z Płońska policja ochronna wysiedliła około 1000 osób, głównie z ulic Pułtuskiej, 3 Maja i Klonowej. Wysiedlone rodziny ulokowano na strychach, w barakach i w marnych mieszkaniach na terenie powiatu. Mieszkania i warsztaty rzemieślnicze wysiedlonych rodzin były przekazywane nasiedlanym Niemcom z krajów bałtyckich.

Wysiedlenia przeprowadzono również w Nowym Mieście, wysiedlając 4 rodziny – 16 osób, których mieszkania i warsztaty zajęli Niemcy bałtyccy. W gminie Nowe Miasto wysiedleniami przeprowadzonymi w marcu dotknięto mieszkańców miejscowości Grabie, skąd żandarmeria wysiedliła 8 rodzin rolniczych – 48 osób. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przejęli nasiedlani Niemcy.

W marcu żandarmeria przeprowadziła wysiedlenia również w gminach Pomiechowo, Sarnowo, Modzele i Czerwińsk. Z Modlina i okolic w gminie Pomiechowo wysiedlono 300 osób – około 50 rodzin rolniczych, których gospodarstwa przekazano nasiedlanym Niemcom.

W gminie Czerwińsk z miejscowości Czerwińsk, Garwolewo, Nowy Boguszyn, Stary Boguszyn i Wola Czerwińska żandarmeria wysiedliła 256 osób – około 44 rodzin. Kilka rodzin skierowano do pracy na roli w powiecie. Pozostałe rodziny wywieziono do obozu w Działdowie i po kilku dniach deportowano do pracy na roli w Prusach Wschodnich. W gospodarstwach wysiedlonych Polaków osadzono Niemców nadnarwiańskich z Generalnego Gubernatorstwa.

W gminie Sarnowo wysiedleniami dotknięto mieszkańców dwóch miejscowości, Dzierżążni i Sarnowa, skąd wysiedlono 13 rodzin rolniczych – 80 osób.

W gminie Modzele wysiedleniami objęto jedną miejscowość, Winniki, skąd wysiedlono z zamożnego gospodarstwa 1 rodzinę – 7 osób, którą skierowano do pracy na roli w tej samej gminie. Wysiedlone rodziny skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie. Gospodarstwa rodzin przejęli nasiedlani Niemcy.

W pozostałych trzech gminach powiatu płońskiego wysiedlenia przeprowadzono jesienią, we wrześniu i grudniu 1940 r.

We wrześniu żandarmeria wysiedliła z miejscowości Wola w gminie Sielec oraz z miejscowości Wilkowiec w gminie Goławin 10 rodzin – 74 osoby. Rodziny wysiedlono z największych, najlepiej utrzymanych gospodarstw i skierowano do pracy na roli w powiecie.

W grudniu wysiedlenia przeprowadzono w gminie Baboszewo. Z miejscowości Baboszewo, Brzeście Nowe i Krościn żandarmeria wysiedliła 6 rodzin rolniczych – 31 osób. Wszystkie rodziny skierowano do pracy na roli w powiecie. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przejęli nasiedlani Niemcy.

Łącznie w powiecie płońskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. objęto dwa miasta, Płońsk i Nowe Miasto, z których wysiedlono 1016 osób. Wysiedleniami objęto także 15 miejscowości wiejskich, skąd wysiedlono 132 rodziny rolnicze – 796 osób. Mieszkania, warsztaty rzemieślnicze i gospodarstwa rolne wysiedlonych Polaków przejęli nasiedlani Niemcy.

W powiecie pułtuskim wysiedlenia przeprowadzone w 1940 r. w największym stopniu dotknęły mieszkańców miast.

Z Pułtuska, XIII-wiecznego grodu kasztelańskiego, policja ochronna wysiedliła w grudniu około 1000 osób. Wysiedlono głównie rodziny inteligenckie oraz rodziny rzemieślników posiadających własne warsztaty. Wysiedlone osoby zebrano w punkcie zbornym, który mieścił się w budynku kościoła farnego w Pułtusku, a następnie wywieziono do obozu w Działdowie i stąd po kilku dniach do Generalnego Gubernatorstwa. Mieszkania i warsztaty wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlanym Niemcom bałtyckim.

W grudniu 1940 r. policja ochronna wysiedliła także około 1000 osób z Nasielska. Wysiedlone rodziny przewieziono do obozu w Działdowie, skąd po 14 dniach pobytu, przeprowadzonej rewizji i zabraniu wartościowych rzeczy wysiedlonych wywieziono w wagonach towarowych do dystryktu radomskiego w GG. Mieszkania i warsztaty rzemieślnicze wysiedlonych rodzin przejęli nasiedlani Niemcy.

Trzecim miastem objętym wysiedleniami w powiecie pułtuskim był Serock, skąd wysiedlono około 150 osób. Osoby te przewieziono do obozu w Działdowie, a następnie w wagonach towarowych do dystryktu krakowskiego w GG. Mieszkania i warsztaty wysiedlonych Polaków zajęli Niemcy bałtyccy.

W tym samym czasie, obok akcji wysiedleńczych w miastach, żandarmeria przeprowadziła wysiedlenia ludności rolniczej w trzech gminach.

Kolejne wysiedlenia przeprowadzono we wsi Dębinki w gminie Zatory oraz we wsi Ujazdowo w gminie Nużewo. Z miejscowości tych żandarmeria wysiedliła 16 rodzin – 71 osób. Rodziny wysiedlone z Dębinek, 13 rodzin – 60 osób, skierowano do pracy na roli w powiecie. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przejęli Niemcy przybyli z Prus Wschodnich. Rodziny wysiedlone z Ujazdowa, 3 rodziny – 11 osób, przewieziono do obozu w Działdowie, a następnie pociągiem towarowym do dystryktu radomskiego w GG.

W gminie z miejscowości Chmielewo, Przemiarowo i Popławy wysiedlono 13 rodzin rolniczych – 47 osób. Rodziny wywieziono do obozu w Działdowie, a następnie do dystryktu krakowskiego w GG. Gospodarstwa 3 rodzin wysiedlonych z Chmielewa i Przemiarowa, o wielkości 12 ha każde, przejęli dwaj miejscowi Niemcy. Gospodarstwa rodzin wysiedlonych z Popław przekazano nasiedlonym Niemcom.

Łącznie w powiecie pułtuskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. objęto trzy miasta: Pułtusk, Nasielsk i Serock, skąd wysiedlono około 2150 osób. Wysiedleniami objęto także pięć miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 29 rodzin rolniczych – 118 osób. Mieszkania, warsztaty rzemieślnicze i gospodarstwa rolne wysiedlonych Polaków przejęli miejscowi i nasiedlani Niemcy.

W powiecie sierpeckim wysiedlenia, które okupant przeprowadził w dwóch terminach, wczesną wiosną i późną jesienią, objęły zarówno mieszkańców miast, jak i mieszkańców prowincji.

Z Sierpca, XI-wiecznego grodu kasztelańskiego i siedziby starostwa grodowego, w lutym 1940 r. miejscowa policja ochronna wysiedliła około 2000 mieszkańców miasta. Wypędzone z domów osoby zebrano w budynku kościelnym i samochodami ciężarowymi przewieziono do obozu w Działdowie. Po kilku dniach pobytu i przeprowadzonej rewizji wysiedlonych wywieziono w zaplombowanych wagonach towarowych do Generalnego Gubernatorstwa. Mieszkania i warsztaty rzemieślnicze wysiedlonych przekazano Niemcom bałtyckim. Powtórne wysiedlanie mieszkańców Sierpca miało miejsce w grudniu 1940 r. Wysiedlono wówczas, podobnie jak miało to miejsce w Przasnyszu, około 400 osób zaliczonych przez okupanta do „elementu aspołecznego”. Wysiedlenia objęły osoby chore, w podeszłym wieku i osoby uchylające się od pracy. Wyrzuconych z domów ludzi przewieziono samochodami ciężarowymi do obozu w Działdowie, a następnie pociągiem towarowym do GG.

Innym miastem w powiecie sierpeckim, którego mieszkańcy zostali dotknięci wysiedleniami, był niewielki Żuromin. W lutym 1940 r. policja ochronna wysiedliła z niego 6 rodzin rzemieślniczych i 1 rodzinę nauczyciela – 33 osoby. Wysiedlone rodziny wywieziono do GG, a mieszkania i warsztaty rzemieślnicze wysiedlonych przekazano nasiedlonym Niemcom bałtyckim.

Wysiedlenia rodzin rolniczych w powiecie sierpeckim przeprowadzono jesienią w czterech gminach.

W gminie Bożewo z miejscowości Bożewo i Bożewo Nowe miejscowa żandarmeria w listopadzie 1940 r. wysiedliła 3 rodziny – 20 osób, które przewieziono do obozu w Działdowie i po kilku dniach pobytu w obozie oraz przeprowadzonej rewizji wywieziono do dystryktu radomskiego w GG. Rodziny rolnicze natomiast wysiedlone w grudniu z gminnej miejscowości Rościszewo oraz z miejscowości Kuski w gminie Rościszewo, 8 rodzin – około 42 osoby, skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie. Gospodarstwa wysiedlonych przekazano Niemcom przybyłym z Generalnego Gubernatorstwa.

Niemcom przybyłym z GG przekazano również gospodarstwa rolne 7 rodzin – około 40 osób, wysiedlonych z miejscowości Siemiątkowo-Rogale w gminie Siemiątkowo, oraz z miejscowości Kowalewo Podborne w gminie Białyszewo. Wysiedlone rodziny przewieziono do obozu w Działdowie, a następnie w wagonach towarowych do GG.

Łącznie w powiecie sierpeckim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. objęto dwa miasta, Sierpc i Żuromin, skąd wysiedlono 2433 osoby, w tym około 400 osób zaliczonych przez okupanta do „elementu aspołecznego”. Wysiedleniami objęto także sześć miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 18 rodzin rolniczych – 102 osoby. Mieszkania, warsztaty rzemieślnicze i gospodarstwa rolne wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie makowskim wysiedlenia przeprowadzone w 1940 r. objęły głównie ludność rolniczą w sześciu gminach oraz mieszkańców miasta Makowa Mazowieckiego. Przeprowadziła je żandarmeria i policja ochronna w lutym, listopadzie i grudniu 1940 r.

W lutym żandarmeria weszła do wsi Czerwonka i Sewerynowo w gminie Czerwonka oraz do wsi Wronowo w gminie Karniewo, wysiedlając 21 rodzin – 120 osób. Rodziny przewieziono do obozu w Działdowie, a następnie do dystryktu warszawskiego w GG. Gospodarstwa wysiedlonych przejęli Niemcy.

W listopadzie wysiedlenia przeprowadzono w gminie Krasnosielec. Z miejscowości Grądy i Karolewo żandarmeria wysiedliła wszystkich mieszkańców obu wsi, 79 rodzin – około 395 osób. Wyrzucone z domów rodziny, którym pozwolono zabrać podręczny bagaż i nakazano opuszczenie gospodarstwa w ciągu 30 minut, przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Krasnosielcu, a następnie samochodami ciężarowymi do obozu w Działdowie. Po kilku dniach pobytu w obozie i przeprowadzonej szczegółowej kontroli osobistej wysiedlonych wywieziono w zaplombowanych wagonach towarowych do dystryktu radomskiego w GG. Gospodarstw wysiedlonych nie przekazano nasiedlanym Niemcom. Ziemie ocenione jako nienadające się do gospodarki rolnej zostały zalesione, a budynki mieszkalne i gospodarcze spalone.

W listopadzie wysiedlenia przeprowadzono także w gminnych wsiach Różan i Sypniewo oraz we wsi Węgrzynówek w gminie Węgrzynowo. Z miejscowości tych żandarmeria wysiedliła 18 rodzin – 115 osób. Rodziny wysiedlone z Sypniewa, 4 rodziny – 25 osób, skierowano do pracy na roli w powiecie. Pozostałe rodziny przewieziono do Działdowa, a następnie do dystryktu krakowskiego w GG. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przekazano nasiedlonym Niemcom.

Wysiedlenia ludności rolniczej przeprowadzono w okolicach Krasnosielca w gminie Krasnosielec, gdzie gospodarstwa nie stanowiły zwartych obszarów. Z terenów tych oraz z miejscowości Pienice wysiedlono 7 rodzin – 41 osób. Rodziny skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie. Ziemie w okolicach Krasnosielca zostały zalesione.

Wysiedlenia przeprowadzone w grudniu objęły mieszkańców Makowa Mazowieckiego. Policja ochronna w ciągu jednej nocy wysiedliła z miasta 20 rodzin – około 85 osób. Rodziny skierowano do pracy w powiecie, a ich mieszkania i warsztaty rzemieślnicze zajęli Niemcy bałtyccy.

Łącznie w powiecie makowskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. objęto 10 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 125 rodzin rolniczych – 671 osób. Wysiedleniami objęto także jedno miasto Maków Mazowiecki, skąd wysiedlono 20 rodzin – około 85 osób. Mieszkania, warsztaty rzemieślnicze i gospodarstwa rolne wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlanym Niemcom. Ziemia, na której było 81 gospodarstw, została zalesiona.

W powiecie ostrołęckim, charakteryzującym się rozległymi lasami (Puszcza Kurpiowska) i łąkami, masowymi wysiedleniami okupant objął mieszkańców miast.

W grudniu policja ochronna wysiedliła z Ostrołęki około 1000 osób. Wypędzone z domów rodziny, którym zezwolono na zabranie żywności i ubrań, stłoczono w kościele przyklasztornym w Ostrołęce, a następnie przewieziono samochodami ciężarowymi do obozu w Działdowie. Po trzech dniach pobytu w obozie wysiedleni, których poddano rewizji, odbierając im pieniądze, biżuterię i inne wartościowe rzeczy, zostali wywiezieni w wagonach towarowych do dystryktu krakowskiego w Generalnym Gubernatorstwie.

Do kościoła przyklasztornego w Ostrołęce przywieziono także 150 osób wysiedlonych w grudniu z Wojciechowic, miasta położonego koło Ostrołęki. Po dwóch dniach pobytu w punkcie zbornym wysiedlonych także wywieziono samochodami ciężarowymi do Działdowa. W obozie przebywali cztery dni, podczas których odebrano im wszystkie wartościowe rzeczy, a następnie wywieziono w zaplombowanych wagonach towarowych do dystryktu radomskiego w GG.

Wysiedleniami w powiecie objęto również mieszkańców dwóch miejscowości wiejskich. Z Grodziska w gminie Czerwin oraz z Łodziska w gminie Lelis żandarmeria wysiedliła 7 rodzin – 43 osoby. Rodziny wysiedlone z Grodziska, 2 rodziny – 13 osób, skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w powiecie. Rodziny wysiedlone z Łodziska przewieziono do punktu zbornego w Łazkach koło Ostrołęki, a następnie do obozu w Działdowie. Po tygodniowym pobycie i przeprowadzonej rewizji wysiedlonych wywieziono w wagonach towarowych do dystryktu radomskiego w GG.

Łącznie w powiecie ostrołęckim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1940 r. objęto dwa miasta, Ostrołękę i Wojciechowice, z których wysiedlono 1150 osób. Wysiedleniami objęto także dwie miejscowości wiejskie, skąd wysiedlono 7 rodzin – 43 osoby. Mieszkania, warsztaty i gospodarstwa rolne wysiedlonych Polaków władze rejencji przekazały nasiedlonym Niemcom bałtyckim.

W 1940 r. wysiedlenia przeprowadzono także w części powiatu działdowskiego, przyłączonej do rejencji ciechanowskiej. Wysiedleniami objęto dwie miejscowości gminne, Prusy i Murawki, z których w marcu żandarmeria wysiedliła 4 rodziny rolnicze – 11 osób. Rodziny wywieziono w wagonach towarowych do pracy na roli w Prusach Wschodnich. Podczas deportacji zmarła z wycieńczenia jedna osoba wysiedlona z miejscowości Prusy. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin zajęli nasiedlani Niemcy.

Realizując wysiedleńczy plan przejściowy i drugi plan krótkofalowy w rejencji ciechanowskiej, okupant przeprowadził wysiedlenia w dziewięciu powiatach oraz w części powiatu działdowskiego, przyłączonej do rejencji ciechanowskiej. Wysiedleniami objęto 11 miast, z których wysiedlono 6534 mieszkańców. Wysiedlono także 900 osób zaliczonych przez okupanta do „elementu aspołecznego”. Wysiedleniami objęto 122 miejscowości wiejskie oraz pięć gmin w powiecie przasnyskim. Z miejscowości wiejskich wysiedlono 1446 rodzin rolniczych – 6978 osób, natomiast z pięciu gmin w powiecie przasnyskim wysiedlono ponad 2000 osób. Łącznie z ośmiu powiatów rejencji ciechanowskiej okupant w ciągu 1940 r. wysiedlił 16 387 mieszkańców miast i miejscowości wiejskich.

Gospodarstwa 421 rodzin wysiedlonych z 16 wsi w powiatach mławskim i ciechanowskim oraz gospodarstwa rodzin wysiedlonych z pięciu gmin w powiecie przasnyskim zostały przeznaczone na poligon wojskowy. Gospodarstwa 865 rodzin wysiedlonych ze 106 miejscowości wiejskich w rejencji zostały przekazane nasiedlonym Niemcom bałtyckim, Niemcom z Prus Wschodnich oraz Niemcom nadnarwiańskim z Generalnego Gubernatorstwa. Gospodarstwa należące wcześniej do 81 rodzin zostały zalesione.

4.3. Wysiedlenia w 1941 r. Trzeci plan krótkofalowy (3. Nahplan)

Realizacja trzeciego planu krótkofalowego w 1941 r. zakładała osiedlanie na ziemiach polskich, wcielonych do III Rzeszy, Niemców z Besarabii, Bukowiny i Dobrudży oraz kontynuację osiedlania Niemców z krajów bałtyckich. Na terenach rejencji ciechanowskiej zakładano w dalszym ciągu lokowanie przede wszystkim Niemców litewskich, co wiązało się z intensywnym wysiedlaniem polskich rodzin.

Wysiedlenia w 1941 r. objęły głównie rolników średnio- i małorolnych, których kierowano do Prus Wschodnich do pracy na roli oraz do robót publicznych, prowadzonych na terenie okręgu[13]. W kilku miejscowościach wysiedlono także właścicieli dużych, liczących kilkadziesiąt hektarów, gospodarstw, które zajmowali Niemcy przybyli przeważnie z Prus Wschodnich.

Przebieg wysiedleń w powiatach i gminach rejencji ciechanowskiej w 1941 r.

W powiecie mławskim wysiedleniami objęto rolników w 12 gminach.

W gminie Lubowidz żandarmeria w maju z gminnej wsi Lubowidz wysiedliła 30 rodzin rolniczych – około 150 osób, w listopadzie natomiast z miejscowości Bądzyń 40 rodzin rolniczych – około 200 osób. Wysiedlenia przeprowadzono o godzinie 4 nad ranem, waląc w drzwi i nakazując spakowanie niezbędnych rzeczy oraz opuszczenie domu w ciągu 5 minut. Wypędzone rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Mławie, a następnie pociągiem towarowym do pracy na roli w Prusach Wschodnich.

Do pracy na roli w Prusach Wschodnich deportowano także polskie rodziny, około 20 rodzin – 110 osób, wysiedlonych z miejscowości Chojnowo w gminie Kuczbork, oraz 1 rodzinę – 5 osób, wysiedloną z miejscowości Unierzyż w gminie Strzegowo[14]. Gospodarstwa rodzin wysiedlonych z Chojnowa i Lubowidza, scalone, przekazano nasiedlonym Niemcom litewskim. Dobrze utrzymane gospodarstwo rodziny wysiedlonej z Unierzyża przejął Niemiec przybyły z Prus Wschodnich.

Rodziny rolnicze wysiedlone z miejscowości Rumoka, Turza Mała i Turza Wielka w gminie Turza, 8 rodzin – 41 osób, oraz z miejscowości Giednia w gminie Szydłowo, 1 rodzina – 5 osób, deportowano do pracy na roli w III Rzeszy. Gospodarstwa rodzin przejęli nasiedlani Niemcy litewscy.

Rodziny rolnicze wysiedlone z pozostałych gmin w powiecie mławskim skierowano do pracy na roli w niemieckich gospodarstwach na terenie powiatu.

Z miejscowości Bogurzynek w gminie Dąbrowa żandarmeria wysiedliła 14 rodzin rolniczych – 83 osoby. Do pracy na roli na terenie powiatu skierowano także 5 rodzin – 26 osób, wysiedlonych z miejscowości Zdroje w gminie Stupsk oraz z gminnych miejscowości Lipowiec i Zieluń. Z gminnej miejscowości Wiśniewo oraz z miejscowości Kosinki Bartoszowe w gminie Wiśniewo wysiedlono 4 rodziny – 21 osób. Z miejscowości Żmijewo w gminie Konopki wysiedlono 3 rodziny – 13 osób. Gospodarstwa 12 rodzin wysiedlonych ze Żmijewa, Wiśniewa, Kosinek Bartoszowych, Zdrojów, Lipowca i Zielunia zajęli nasiedlani Niemcy. Gospodarstwa 14 rodzin wysiedlonych z Bogurzynka przyłączono do gospodarstwa niemieckiego żandarma.

Łącznie w powiecie mławskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto 15 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 126 rodzin rolniczych – 654 osoby. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przejęli nasiedlani Niemcy litewscy i Niemcy z Prus Wschodnich.

W powiecie ciechanowskim wysiedlenia dotknęły mieszkańców 14 miejscowości wiejskich w siedmiu gminach. W sześciu gminach żandarmeria wchodziła do wsi objętych wysiedleniami wiosną, od marca do maja 1941 r. Natomiast w jednej z gmin część wsi objęto wysiedleniami także jesienią.

W gminie Młock w kwietniu z miejscowości Faustynowo, Modełka i Wólka Garwarska wysiedlono 18 rodzin – 87 osób. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Ościsłowie, a następnie samochodami ciężarowymi do Ciechanowa. Z Ciechanowa wysiedlonych deportowano do pracy na roli w Prusach Wschodnich, w gospodarstwach wokół Kłajpedy i Tylży. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przekazano nasiedlonym Niemcom.

Do pracy na roli w Prusach Wschodnich deportowano także 3 rodziny – 14 osób, wysiedlone z miejscowości Łopacin w gminie Sońsk; 1 rodzinę – 8 osób, wysiedloną z miejscowości Gutków w gminie Ojrzeń, oraz 1 rodzinę – 3 osoby, wysiedloną z miejscowości Łaguny w gminie Pęczki-Kozłowo. Wysiedlenia przeprowadzono w marcu i maju 1941 r. Rodziny przewieziono samochodami ciężarowymi do Ciechanowa, a następnie do pracy na roli w gospodarstwach wokół Królewca w Prusach Wschodnich. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom.

Rodziny wysiedlone z miejscowości Rydzewo w gminie Chotum, 16 rodzin – 61 osób, oraz z miejscowości Władysławów w gminie Gostkowo, 5 rodzin – 27 osób, skierowano do pracy w gospodarstwach niemieckich na terenie powiatu. Wysiedlenia przeprowadzała żandarmeria, która do obu miejscowości weszła o godzinie 3 w nocy. Wypędzanym rodzinom dano 5 minut na spakowanie ubrań i żywności oraz opuszczenie domu. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przekazano nasiedlonym Niemcom.

W gminie Regimin z miejscowości Karniewo, Lekowo, Regimin i Żeńbok żandarmeria wiosną wysiedliła 190 osób – około 35 rodzin. Rodziny wywieziono do dystryktu lubelskiego w GG.

W tej samej gminie w miejscowości Szulmierz wysiedlenia przeprowadzono dwukrotnie, w lipcu i w październiku 1941 r. W lipcu z Szulmierza wysiedlono 1 rodzinę – 6 osób, której duży murowany dom przeznaczono na posterunek żandarmerii. W październiku zaś wysiedlono wszystkich mieszkańców wsi, 14 rodzin – 52 osoby. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Ciechanowie, gdzie przeprowadzono selekcję. Część osób skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w okolicach Ciechanowa. Pozostałe osoby deportowano do pracy na roli w gospodarstwach wokół Królewca w Prusach Wschodnich.

Łącznie w powiecie ciechanowskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto 14 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 94 rodziny rolnicze – 448 osób. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin zostały przekazane nasiedlonym Niemcom.

W powiecie płockim wysiedlenia przeprowadzone w ramach trzeciego planu krótkofalowego, charakteryzujące się dużą intensywnością, dotknęły mieszkańców dwóch miast oraz mieszkańców 15 gmin. Przeprowadzała je cyklicznie przez cały rok miejscowa policja ochronna i żandarmeria.

W lutym 1941 r. policja ochronna weszła do Płocka, skąd wysiedliła ponad 4000 osób. Wypędzane z domów rodziny ładowano do ciężarówek i odwożono do obozu w Działdowie. Po kilku dniach pobytu oraz przeprowadzonej rewizji, podczas której zabrano pieniądze i biżuterię, wysiedlonych przewieziono w wagonach towarowych do GG.

Miesiąc później, w marcu, wysiedlenia w ramach trzeciego planu przeprowadzono w Płocku po raz drugi. Wysiedlono wówczas rodziny aresztowanych mieszkańców Płocka, kilkadziesiąt osób[15]. Wysiedlone rodziny przewieziono także do obozu w Działdowie, a następnie do Generalnego Gubernatorstwa. Nieruchomości Polaków przekazano nasiedlanym Niemcom bałtyckim oraz Niemcom z GG, których osadzano w dobrych gospodarstwach wokół miasta. W czasie wysiedlania hitlerowcy zamordowali czteroletnie dziecko[16].

W marcu 1941 r. policja ochronna weszła także do Wyszogrodu, kasztelańskiego grodu istniejącego od XI w., położonego nad Wisłą u ujścia Bzury. Z miasta wysiedlono 40 rodzin – około 120 osób. Wypędzane z domów rodziny zebrano w punkcie zbornym na rynku miasta i samochodem ciężarowym wywieziono do obozu w Działdowie. Po kilku dniach pobytu w obozie, podczas których przeprowadzono rewizję w celu odebrania pieniędzy i wartościowych rzeczy, wysiedlonych wywieziono do dystryktu radomskiego w Generalnym Gubernatorstwie.

W marcu wysiedleniami objęto także ludność rolniczą w siedmiu gminach.

Z Drobina, osiedla w gminie Drobin, położonego na skrzyżowaniu dróg Warszawa–Sierpc i Ostrów Mazowiecka–Płock, które w XIX w. utraciło prawa miejskie, żandarmeria z Płocka wysiedliła 20 rodzin – około 100 osób. Rodziny przewieziono do obozu w Działdowie, a następnie do dystryktu radomskiego w GG.

W gminie Bulkowo z miejscowości Bulkowo, Dobra, Krubice i Malenie wysiedlono 25 rodzin – 138 osób. Rodziny wysiedlone z Krubic, 2 rodziny – 12 osób, skierowano do pracy na roli w powiecie. Pozostałe rodziny przewieziono do obozu w Działdowie, a następnie do GG. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przekazano nasiedlonym Niemcom.

Do obozu w Działdowie, a następnie do dystryktów radomskiego i warszawskiego w GG wywieziono także rodziny wysiedlone w marcu 1941 r. z miejscowości Aleksandrowo w gminie Zagroba – 10 rodzin – około 50 osób; Bromierzyk, Opatowiec i Staroźreby w gminie Staroźreby – 4 rodziny – 22 osoby; Arciszewo Stare i Wilkanowo w gminie Święcice – 2 rodziny – 13 osób oraz Dziewanowo w gminie Majki – 1 rodzinę – 3 osoby. Gospodarstwa tych rodzin oraz dom i sklep rodziny wysiedlonej ze Staroźrebów przekazano nasiedlonym Niemcom.

W pozostałych gminach powiatu płockiego wysiedlenia mieszkańców wsi przeprowadzono od czerwca do grudnia 1941 r.

W gminie Radzanowo z miejscowości Radzanowo i Szczytno żandarmeria wysiedliła 5 rodzin – 19 osób. Wysiedlone rodziny przewieziono wozami konnymi do Płocka, a następnie koleją w wagonach towarowych do pracy na roli w gospodarstwach koło Olsztyna.

W gminie Bodzanów z miejscowości Chodkowo, Bodzanów i Reczyn w lipcu wysiedlono 35 rodzin – około 155 osób. Rodziny skierowano do pracy na roli w powiecie. Gospodarstwa wysiedlonych przekazano kolonistom niemieckim. W lipcu wysiedlono również 1 rodzinę – 5 osób z miejscowości Wilczkowo w gminie Rębowo. Rodzinę deportowano do pracy na roli w Prusach Wschodnich.

Rodziny wysiedlone we wrześniu z miejscowości Chylin, Miszewo Murowane, Niesłuchowo i Zakrzewo Kościelne w gminie Miszewo Murowane, 9 rodzin – 44 osoby; z gminnej miejscowości Bielsk, 2 rodziny – 11 osób, oraz z miejscowości Krzyżanowo w gminie Brudzeń, 2 rodziny – 10 osób, skierowano do pracy na roli w powiecie. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przekazano kolonistom niemieckim.

W październiku, listopadzie i grudniu przeprowadzono wysiedlenia w gminach Biała i Rogozino. Z miejscowości Biskupice, Cierszewo, Kamionki, Maszewo i Stara Biała w gminie Biała żandarmeria wysiedliła 14 rodzin – 68 osób. Rodziny wysiedlone z Cierszewa, 9 rodzin – 42 osoby, skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w okolicach Sierpca. Pozostałe rodziny zesłano do pracy w sąsiedniej wsi Proboszczewice.

W gminie Rogozino wysiedlono 29 rodzin – 147 osób z miejscowości Białkowo, Boryszewo Nowe, Boryszewo Stare, Chomętowo, Juryszewo i Męczenino. Wszystkie rodziny skierowano do pracy na roli w powiecie. Gospodarstwa 2 rodzin wysiedlonych z Białkowa i Boryszewa Nowego przyłączyli do swoich gospodarstw niemieccy sąsiedzi. Gospodarstwa rodzin wysiedlonych z pozostałych miejscowości przekazano kolonistom niemieckim.

Łącznie w powiecie płockim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto dwa miasta, Płock i Wyszogród, z których wysiedlono co najmniej 4120 mieszkańców. Z 36 miejscowości wiejskich wysiedlono natomiast 159 rodzin rolniczych – 785 osób oraz rodziny kilkudziesięciu rozstrzelanych mieszkańców Płocka. Nieruchomości wysiedlonych rodzin przekazano nasiedlonym Niemcom. Gospodarstwa 2 rodzin przejęli miejscowi Niemcy.

W powiecie płońskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto wyłącznie ludność rolniczą w ośmiu gminach.

Najbardziej masowy charakter wysiedlenia przybrały w gminie Sochocin. Z miejscowości Biele, Milewo, Sochocin i Strachowo żandarmeria, do której dołączyli uzbrojeni volksdeutsche, wysiedliła w marcu wszystkich polskich mieszkańców, 1116 osób – około 204 rodzin. W marcu wysiedlono również 8 rodzin – 46 osób z miejscowości Drożdżyn oraz 3 rodziny – 11 osób z miejscowości Pruszkowo. Rodzinom wypędzanym z domów o godzinie 3 w nocy dano 30 minut na spakowanie żywności oraz ubrań i przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Pomiechówku. Rodziny wysiedlone z Pruszkowa deportowano do pracy na roli w Rzeszy, a rodziny wysiedlone z Drożdżyna zostały wywiezione do pracy na roli w okolicy Kłajpedy. Osoby wysiedlone z pozostałych czterech miejscowości skierowano do pracy na roli w powiecie płońskim oraz do prac drogowych w rejencji. Gospodarstwa wysiedlonych, scalone, przekazano nasiedlonym Niemcom.

Masowe wysiedlenia przeprowadziła żandarmeria w gminie Załuski. Z miejscowości Naborowo i Olszyny wysiedlono wszystkich mieszkańców, 197 osób – około 39 rodzin. Natomiast z miejscowości Kroczewo wysiedlono wszystkich mieszkańców domu, który niemieckie władze przeznaczyły na siedzibę urzędu Bauleitung. Wysiedlone rodziny deportowano do prac rolnych na terenie Rzeszy lub skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców na terenie rejencji. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przejęli Niemcy litewscy.

W gminie Góra żandarmeria wysiedliła 27 rodzin – 130 osób z miejscowości Janówek, Krubin, Okunin, Sikory, Suchocin. Rodziny deportowano do pracy na roli w III Rzeszy. Gospodarstwa rodzin przekazano nasiedlonym Niemcom.

W gminie Nacpolsk wysiedlono 7 rodzin rolniczych – 37 osób z miejscowości Żukowo. Ziemie z części gospodarstw wysiedlonych rodzin przyłączono do tworzonego majątku Nacpolsk. Część gospodarstw przeznaczono dla nasiedlanych Niemców. Wysiedlone rodziny skierowano do pracy w majątku Nacpolsk oraz w gospodarstwach nasiedlonych Niemców.

W pozostałych czterech gminach wysiedlenia przeprowadzono jesienią, we wrześniu i w grudniu 1941 r.

We wrześniu z miejscowości Śródborze w gminie Stróżęcin wysiedlono 2 rodziny – 14 osób. Rodziny skierowano do pracy na terenie gminy. Gospodarstwa wysiedlonych przekazano nasiedlonym Niemcom. W tym samym czasie z miejscowości Kadłubówka w gminie Nowe Miasto żandarmeria wysiedliła 3 rodziny – 12 osób.

W grudniu żandarmeria weszła do dwóch miejscowości w gminie Baboszewo. W Cieszkowie Starym i Cieszkowie Kolonii z większych i dobrze utrzymanych gospodarstw wysiedlono 3 rodziny rolnicze – 14 osób. Rodziny skierowano do pracy na roli w powiecie. Gospodarstwa wysiedlonych zajęli nasiedlani Niemcy.

Łącznie w powiecie płońskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto 19 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 296 rodzin rolniczych – 1577 osób. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków zajęli nasiedlani Niemcy.

W powiecie pułtuskim do wysiedlania miejscowej ludności w ramach trzeciego planu krótkofalowego przystąpiono w marcu 1941 r. Wysiedleniami objęto wówczas miasto Serock, skąd policja ochronna wysiedliła 270 osób – około 67 rodzin. Rodziny przewieziono do obozu w Działdowie, a następnie do dystryktu krakowskiego w GG. Mieszkania, sklepy i warsztaty wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlanym Niemcom litewskim.

Następne wysiedlenia przeprowadzono w kwietniu. Dotknęły one ludność rolniczą w gminach Strzegocin i Nużewo[17]. Z miejscowości Brodowo w gminie Strzegocin żandarmeria, która weszła do wsi o godzinie 4 nad ranem, wysiedliła 15 rodzin – 83 osoby. Rodziny deportowano do pracy na roli w III Rzeszy oraz w Prusach Wschodnich. O godzinie 4 nad ranem żandarmeria weszła także do miejscowości Ujazdowo w gminie Nużewo i wysiedliła 7 rodzin – 38 osób: 6 rodzin – 33 osoby wywieziono do dystryktu radomskiego w GG, a 1 rodzinę – 5 osób deportowano do pracy w gospodarstwie niemieckim w okolicach Kłajpedy. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przekazano nasiedlonym Niemcom.

Kolejne wysiedlenia w powiecie pułtuskim, którymi objęto rodziny rolnicze w trzech gminach, przeprowadzono latem i późną jesienią 1941 r.

Z miejscowości Mazewo w gminie Nasielsk żandarmeria wysiedliła w lipcu wszystkich mieszkańców wsi, 80 osób – około 15 rodzin. Rodziny skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców na terenie powiatu. Wysiedloną w tym samym czasie z miejscowości Kowalewice w gminie Nasielsk 1 rodzinę – 4 osoby deportowano do pracy na roli w okolicach Tylży w Prusach Wschodnich.

Pod koniec lata wysiedlenia przeprowadzono w gminie Nieporęt. Z miejscowości Komornica i Nieporęt żandarmeria wysiedliła 4 rodziny – 17 osób. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przekazano nasiedlonym Niemcom.

W listopadzie z dużego gospodarstwa w miejscowości Mogowo w gminie Pieścirogi Stare wysiedlono 1 rodzinę – 7 osób. Gospodarstwo rodziny przejął Niemiec z Prus Wschodnich, do którego rodzina została skierowana do pracy w wywłaszczonym gospodarstwie.

Łącznie w powiecie pułtuskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto siedem miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 229 osób – około 43 rodzin rolniczych. Wysiedleniami dotknięto także mieszkańców miasta Serocka, skąd wysiedlono 67 rodzin – 270 osób. Nieruchomości wysiedlonych Polaków zajęli nasiedlani Niemcy.

W powiecie sierpeckim wysiedlenia przeprowadzone w ramach trzeciego planu krótkofalowego dotknęły 11 rodzin rolniczych oraz 10 rodzin miejskich.

Z miejscowości Tartak w gminie Bieżuń w lipcu 1941 r. żandarmeria z gospodarstwa liczącego 96 ha wysiedliła 1 rodzinę – 7 osób, którą skierowano do pracy na roli w powiecie sierpeckim. Gospodarstwo rodziny przejął Niemiec przybyły z Prus Wschodnich.

Z miejscowości Puszcza w gminie Łukomie okupant wysiedlił wszystkich mieszkańców, 7 rodzin – 39 osób. Rodziny skierowano do pracy na roli w powiecie sierpeckim.

Z gminnej miejscowości Gradzanowo żandarmeria wysiedliła 2 rodziny rolnicze – 8 osób, które skierowano do pracy na roli w powiecie. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przekazano nasiedlonym Niemcom. Podobnie 1 rodzinę – 6 osób wysiedlono z dużego gospodarstwa w gminnej wsi Bożewo. Gospodarstwo rodziny przekazano Niemcowi z Prus Wschodnich. Wysiedlone rodziny pozostały w gospodarstwie w charakterze robotników przymusowych.

Równocześnie z przeprowadzaniem wysiedleń w miejscowościach wiejskich policja ochronna wysiedliła 10 rodzin – około 46 osób z miasta Raciąż, XI-wiecznego grodu kasztelańskiego, leżącego na Wysoczyźnie Płockiej. Wysiedlone rodziny przewieziono do obozu w Działdowie, a następnie do dystryktu krakowskiego w GG. Mieszkania i warsztaty wysiedlonych rodzin przekazano nasiedlonym Niemcom litewskim.

Łącznie w powiecie sierpeckim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto cztery miejscowości wiejskie, z których wysiedlono 11 rodzin rolniczych – 60 osób. Wysiedleniami objęto także jedno miasto Raciąż, skąd wysiedlono 10 rodzin – około 46 osób. Nieruchomości Polaków zajęli nasiedlani Niemcy.

W powiecie makowskim wysiedlenia przeprowadzono w trzech miejscowościach wiejskich.

W lutym 1941 r. żandarmeria weszła do wsi Szczeglin w gminie Gąsewo, wysiedlając 3 rodziny – 17 osób z dobrze utrzymanych gospodarstw. Rodziny przewieziono do obozu w Działdowie, a następnie do Generalnego Gubernatorstwa. W gospodarstwach wysiedlonych Polaków osadzono kolonistów niemieckich.

Latem wysiedlenia przeprowadzono w gminie Karniewo, wysiedlając z miejscowości Byszewo 10 rodzin – 60 osób. Wysiedleniami objęto właścicieli większych i dobrze utrzymanych gospodarstw, które przekazano nasiedlonym Niemcom. Rodziny skierowano do pracy na roli w powiecie makowskim. Osoby młode deportowano do pracy w III Rzeszy.

W listopadzie z miejscowości Padoś w gminie Płoniawy żandarmeria wysiedliła wszystkich mieszkańców, 20 rodzin – około 100 osób. Wysiedlonych przewieziono do obozu w Działdowie, a po czterech dniach do dystryktu krakowskiego w GG.

Łącznie w powiecie makowskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. objęto trzy miejscowości wiejskie, z których wysiedlono 33 rodziny – około 177 osób. W gospodarstwach wysiedlonych Polaków osadzono kolonistów niemieckich.

W powiecie ostrołęckim wysiedleniami objęto mieszkańców wsi Łodziska w gminie Lelis, skąd wysiedlono 15 rodzin – 78 osób. Rodziny skierowano do pracy w miejscowości Kadzidło w tym samym powiecie. Gospodarstwa wysiedlonych przejęli nasiedlani Niemcy.

Realizując wysiedleńczy trzeci plan krótkofalowy w rejencji ciechanowskiej, okupant przeprowadził wysiedlenia w ośmiu powiatach. Wysiedleniami objęto cztery miasta: Płock, Raciąż, Serock i Wyszogród, z których wysiedlono 4506 mieszkańców. Wysiedleniami objęto także 99 miejscowości wiejskich, skąd wysiedlono 781 rodzin rolniczych – 3824 osoby. Nieruchomości Polaków zostały przekazane nasiedlonym Niemcom bałtyckim oraz Niemcom z Prus Wschodnich. Łącznie z rejencji ciechanowskiej w ciągu 1941 r. wysiedlono 8330 mieszkańców miast i miejscowości wiejskich.

W rejencji ciechanowskiej, podobnie jak na pozostałych terytoriach zaanektowanej części Polski, okupant równolegle do akcji wysiedleńczej prowadził akcję wpisów miejscowej ludności na niemiecką listę narodowościową. Akcja ta, którą realizowano w 1941 r., miała przeważnie charakter formalny. Nadprezydent prowincji wschodniopruskiej Erich Koch wychodził bowiem z założenia, że na DVL powinny zostać wpisane osoby, które mają nie mniej niż 50 proc. krwi niemieckiej. Dlatego też w rejencji ciechanowskiej w zasadzie nie zmuszano Polaków do masowego wpisywania się na niemiecką listę narodowościową. Wyjątek stanowiły osoby pracujące w administracji niemieckiej, wobec których stosowano pewien nacisk. W konsekwencji stosowania takiej polityki, na DVL wpisano najwyżej około 2 proc. ludności polskiej. Ten krok ze strony ludności godzącej się na wpis miał być podyktowany głównie względami materialnymi i obawą o utratę nieruchomości[18].

Z raportów Biura Zachodniego wynika natomiast, że w ciągu 1941 r. postawa tej ludności w stosunku do niemieckiej listy narodowościowej zmieniła się. Zanotowano wiele wypadków składania przez osoby wpisane na DVL wniosków o skreślenie z listy. Należy pamiętać, że wpis na listę dawał wprawdzie określone przywileje i uprawnienia, ale powodował także wśród mężczyzn w wieku poborowym powołanie do Wehrmachtu. Władze niemieckie stosowały przymus wobec tych osób. Przykładem może być tu gospodarz z gminnej miejscowości Rościszewo w powiecie sierpeckim, wpisany na niemiecką listę narodowościową ze względu na matkę Niemkę. Jesienią 1941 r. domagał się wypisania z listy. Mimo licznych perswazji nie odstąpił od tej decyzji, za co został aresztowany i zesłany do obozu koncentracyjnego pod zarzutem uprawiania szpiegostwa na rzecz Polaków. Nic więcej jednak o nim nie wiadomo[19].

Oblicza się, że na ziemiach wcielonych do Prus Wschodnich liczba Polaków wpisanych na niemiecką listę narodowościową do III i IV grupy wyniosła około 15 tys. osób[20].

4.4. Wysiedlenia w 1942 r. Rozszerzony trzeci plan krótkofalowy (Erweiterter 3. Nahplan)

W 1942 r. w przeprowadzaniu akcji wysiedleńczo-osadniczej w rejencji ciechanowskiej zaszły pewne zmiany. Wiązały się one z projektem rozpoczęcia osadnictwa germańskiego w południowo-zachodniej części Generalnego Komisariatu Litwy, z którym w styczniu 1942 r. wystąpił Komisarz Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny Heinrich Himmler. W lutym wydano zarządzenie określające obszar, który należało objąć osadnictwem. Był to pas ciągnący się przez środek Litwy, od południowej do północnej granicy, obejmujący powiaty birżański, kiejdański, mariampolski, poniewieski, rosieński, szacki, szawelski, taurogski i wiłkowyski[21]. W lutym 1942 r. wydano również zarządzenie określające grupy ludności przeznaczone do wysiedlenia. Zaliczono do nich przede wszystkim Polaków gęsto zaludniających część powiatów na Litwie. Były to powiaty: olicki, rosieński i wiłkowyski, oraz polskie gminy w powiatach kiejdańskim, kowieńskim i poniewieskim. Zaliczono tu także Litwinów, którzy objęli gospodarstwa Niemców przesiedlonych do Rzeszy w ramach akcji „Heim ins Reich” (powrotu do ojczyzny)[22]. Wysiedlonych Litwinów, w odróżnieniu od wysiedlonych Polaków, osadzano w polskich gospodarstwach na Wileńszczyźnie, którą w tym samym czasie objęto wysiedleniami.

Wysiedlanie ludności polskiej z Wileńszczyzny rozpoczęto we wrześniu 1942 r. Dokonywała ich policja litewska. W ciągu dwóch miesięcy z okręgu wileńskiego wysiedlono 900 polskich rodzin – około 4500 osób z gmin w powiatach święciańskim, trockim i wileńskim. Wysiedleniami objęto przede wszystkim rolników z większych i lepiej zorganizowanych gospodarstw rolnych oraz szlachtę zaściankową. Wysiedlone rodziny kierowano do prowizorycznych obozów, w których dokonywano selekcji. Osoby w sile wieku deportowano na roboty do III Rzeszy lub do robót przy torfie na Litwie. Osoby starsze i dzieci pozostawały w charakterze służby w gospodarstwach rolnych osadzonych rodzin litewskich. W gospodarstwach Polaków osiedlono ponad 300 rodzin litewskich[23].

Obszar litewski natomiast, objęty wysiedleniami, z którego wysiedlono około 320 polskich rodzin, został przygotowany jako teren osadniczy dla niemieckich repatriantów oraz niemieckich kolonistów z krajów bałtyckich, głównie Niemców litewskich.

W związku z zaistniałą sytuacją nadprezydent Prus Wschodnich Erich Koch wstrzymał osadzanie niemieckich rolników z Litwy w rejencji ciechanowskiej, przyjmując, że Generalny Komisariat Litwy został uznany za teren ich ponownego osiedlania. W rejencji ciechanowskiej lokowano jedynie przesiedleńców niemieckich z Litwy, przeznaczonych do osiedlenia w miastach[24].

Zahamowanie osadzania w rejencji ciechanowskiej niemieckich rolników z Litwy nie wpłynęło na zahamowanie wysiedlania z tych terenów rolników polskich. W 1942 r. w dalszym ciągu przeprowadzano wysiedlanie polskiej ludności rolniczej, głównie z mniejszych gospodarstw, którą deportowano do pracy na roli oraz do robót publicznych w Prusach Wschodnich. Scalone gospodarstwa wysiedlonych Polaków przekazywano osadzonym tu Niemcom z Rzeszy, Niemcom z Prus Wschodnich przesiedlanych do lepszych gospodarstw oraz Niemcom z Generalnego Gubernatorstwa.

Przebieg wysiedleń w powiatach i gminach rejencji ciechanowskiej w 1942 r.

W powiecie mławskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1942 r. objęto miasto Iłowo. Miejscowa policja ochronna wysiedliła wszystkich mieszkańców z ul. Staszica w mieście, aby mieszkania Polaków przekazać nasiedlonym Niemcom bałtyckim.

Wysiedlenia dotknęły również ludność rolniczą. Przeprowadziła je w 10 gminach miejscowa żandarmeria od marca do września 1942 r., wchodząc do poszczególnych wsi o godzinie 4 nad ranem.

W gminie Turza Mała z miejscowości Głużek i Turza Mała w marcu wysiedlono 165 osób – około 33 rodzin. Rodziny wysiedlone z Głużka, 150 osób – około 30 rodzin, przewieziono wozami konnymi do Mławy, a następnie do pracy na roli koło Tylży w Prusach Wschodnich. Rodziny wysiedlone z Turzy Małej, 3 rodziny – 15 osób, skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przekazano nasiedlonym Niemcom.

W kwietniu przeprowadzono wysiedlenia w gminach Konopki, Strzegowo i Szreńsk. Z miejscowości Żmijewo w gminie Konopki, Unierzyż w gminie Strzegowo i Złotowo w gminie Szreńsk żandarmeria wysiedliła 6 rodzin – 32 osoby. Deportowanym rodzinom pozwolono zabrać ubranie i pościel. Rodziny wysiedlone ze Żmijewa, 4 rodziny – 20 osób, skierowano do pracy w niemieckich gospodarstwach w powiecie. Rodziny wysiedlone z Unierzyża i Złotowa, 2 rodziny – 12 osób, wywieziono wozem do Mławy, a następnie pociągiem do pracy na roli koło Olsztyna w Prusach Wschodnich. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przekazano nasiedlonym Niemcom.

Kolejne wysiedlenia przeprowadzono latem 1942 r. W gminie Stupsk z miejscowości Dąbek, Strzałkowo i Stupsk miejscowa żandarmeria wysiedliła 27 rodzin rolniczych – 144 osoby. Rodziny, którym wolno było zabrać jedynie ubranie, skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie mławskim. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przekazano nasiedlonym Niemcom.

Do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w różnych wsiach powiatu mławskiego skierowano również rodziny wysiedlone z miejscowości Nick w gminie Zieluń, 10 rodzin – 51 osób; Bogurzynek w gminie Dąbrowa, 7 rodzin – 40 osób; Chmielewo w gminie Wieczfnia, 2 rodziny – 18 osób, oraz Młodynin w gminie Szydłowo, 1 rodzina – 7 osób. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przekazano nasiedlonym Niemcom.

W gminie Radzanów wysiedlenia przeprowadzono we wrześniu. Z miejscowości Józefowo i Radzanów żandarmeria wysiedliła 7 rodzin – 29 osób. Rodziny wysiedlone z Józefowa, 4 rodziny – 21 osób, deportowano do pracy na roli w III Rzeszy. Rodziny wysiedlone z Radzanowa, 3 rodziny – 8 osób, skierowano do pracy w niemieckich gospodarstwach na terenie gminy.

Łącznie w powiecie mławskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1942 r. objęto 14 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono około 93 rodzin – 486 osób. Gospodarstwa Polaków przejęli nasiedlani Niemcy. Wysiedleniami objęto także jedno miasto Iłowo, skąd wysiedlono wszystkich mieszkańców przy ul. Staszica. Mieszkania wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom bałtyckim.

W powiecie ciechanowskim wysiedlenia przeprowadzone w 1942 r. dotknęły mieszkańców dziewięciu miejscowości w sześciu gminach.

Wiosną żandarmeria weszła również do wsi Skrobocin w gminie Sońsk, skąd wysiedlono 5 rodzin rolniczych – 20 osób. Rodziny deportowano do pracy na roli w Prusach Wschodnich. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przekazano nasiedlonym Niemcom.

W gminie Regimin z miejscowości Krajewo i Krośnice żandarmeria wiosną wysiedliła 3 rodziny – 9 osób. Rodziny wysiedlone z Krajewa, 2 rodziny – 5 osób, deportowano do pracy na roli w Rzeszy. Rodzinę wysiedloną z Krośnic skierowano do pracy na roli w powiecie ciechanowskim.

W pozostałych czterech gminach powiatu ciechanowskiego wysiedlenia przeprowadzono w listopadzie i grudniu 1942 r.

W gminie Grudusk z miejscowości Grudusk i Sokołowo żandarmeria wysiedliła 21 rodzin – 114 osób. Rodziny skierowano do pracy na roli w powiecie. Do pracy na roli w powiecie ciechanowskim skierowano także 3 rodziny – 16 osób, wysiedlone z miejscowości Cierpigórz w gminie Bartołdy. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przekazano nasiedlonym Niemcom.

W gminie Niedzbórz żandarmeria, która weszła do wsi Pokrytki i Niedzbórz, wysiedliła z tych miejscowości 12 rodzin – 60 osób. Rodziny wysiedlone z Pokrytek, 8 rodzin – 40 osób, przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Ciechanowie, gdzie przeprowadzono rewizję, zabierając wysiedlonym cenniejsze rzeczy. Po jednym dniu pobytu wysiedlonych deportowano do pracy na roli w III Rzeszy. Rodziny wysiedlone z Niedzborza deportowano do pracy w Prusach Wschodnich. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przekazano nasiedlonym Niemcom.

Do pracy na roli w Prusach Wschodnich deportowano również 10 rodzin – 40 osób, wysiedlonych z miejscowości Wierzbowo w gminie Pęczki-Kozłowo. Wysiedlone rodziny zostały skierowane do pracy w gospodarstwach pod Królewcem.

Łącznie w powiecie ciechanowskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1942 r. objęto dziewięć miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 54 rodziny – 259 osób. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przejęli nasiedlani Niemcy.

W powiecie płockim wysiedlenia, które przeprowadzano cyklicznie od stycznia do listopada 1942 r., objęły jedno miasto oraz 13 miejscowości wiejskich w 10 gminach.

W styczniu żandarmeria weszła do wsi Wiciejewo i Łętowo w gminie Mąkolin. Z Wiciejewa wysiedlono wszystkich mieszkańców, 16 rodzin – 91 osób, które zostały deportowane do pracy na roli w Prusach Wschodnich. Z Łętowa natomiast wysiedlono 1 rodzinę – 6 osób, które skierowano do pracy w gospodarstwie nasiedlonego Niemca w powiecie płockim. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przekazano nasiedlonym Niemcom.

Zimą wysiedlenia przeprowadzono także w gminie Bulkowo. Z miejscowości Bulkowo i Dobra żandarmeria wysiedliła 107 osób – około 21 rodzin. Rodziny skierowano do pracy w niemieckich gospodarstwach w powiatach płockim i wyszkowskim. Gospodarstwa wysiedlonych objęli nasiedlani Niemcy.

Wiosną wysiedlono 3 rodziny – 16 osób z miasta Wyszogród. Rodziny przewieziono do obozu w Działdowie, a następnie do Generalnego Gubernatorstwa. Mieszkania wysiedlonych objęli przybyli Niemcy litewscy.

W tym samym czasie żandarmeria wysiedliła 4 rodziny – 34 osoby z Bodzanowa i Gąsewa w gminie Bodzanów, 3 rodziny – 12 osób z gminnej miejscowości Brudzeń oraz 1 rodzinę rolniczą – 3 osoby z gminnej miejscowości Staroźreby. Wysiedlone rodziny skierowano do pracy na roli w powiecie płockim.

Wysiedlenia przeprowadzone w październiku i listopadzie 1942 r. objęły pięć miejscowości. Z gminnej wsi Robowo żandarmeria wysiedliła 10 rodzin rolniczych – około 60 osób. Rodziny deportowano do pracy na roli w III Rzeszy. Gospodarstwa wysiedlonych przekazano nasiedlonym Niemcom. Z miejscowości Kamionki i Kruszczewo w gminie Biała, Cieśle w gminie Miszewo Murowane oraz Stróżewko w gminie Rogozino żandarmeria wysiedliła 6 rodzin rolniczych – 31 osób. Wysiedlone rodziny skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie.

Łącznie w powiecie płockim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1942 r. objęto jedno miasto Wyszogród, skąd wysiedlono 3 rodziny – 16 osób. Wysiedleniami objęto także 13 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 344 osoby – około 62 rodzin rolniczych. Gospodarstwa i mieszkania wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie płońskim wysiedlenia, które objęły osiem miejscowości w pięciu gminach, przeprowadzono wiosną i latem 1942 r.

W gminie Góra wysiedlenia dotknęły mieszkańców miejscowości Okunin. Przeprowadziła je miejscowa żandarmeria, która weszła do wsi o godzinie 4 nad ranem, wysiedlając 15 rodzin – około 69 osób. Rodziny, którym wolno było zabrać żywność, pościel i ubranie, przewieziono wozami konnymi na stację w Nowym Dworze i następnie pociągiem do pracy na roli w okolicach Królewca w Prusach Wschodnich. Gospodarstwa wysiedlonych, o wielkości około 7,5 ha, które zostały scalone, przejęli Niemcy ze wsi Kępa Kikolska w gminie Góra.

Z miejscowości Kozarzewo w gminie Naruszewo żandarmeria z Naruszewa wysiedliła z dobrze utrzymanych gospodarstw 6 rodzin – około 40 osób. Rodziny, którym wolno było zabrać jedynie odzież, skierowano do pracy na roli u Niemców w pobliskich wioskach. Gospodarstwa rodzin przejęli nasiedlani Niemcy.

W gminie Nacpolsk z miejscowości Żukowo i Nacpolsk żandarmeria wysiedliła 5 rodzin rolniczych – 26 osób. Rodziny skierowano do pracy na roli w powiecie płońskim. Gospodarstwa 3 rodzin wysiedlonych z Żukowa, położone blisko lasu, przejął niemiecki gajowy. Gospodarstwa 2 rodzin wysiedlonych z Nacpolska przekazano nasiedlonemu Niemcowi.

W gminie Baboszewo żandarmeria wysiedliła z miejscowości Brzeście Nowe, Cieszkowo Kolonia i Sokolniki Nowe 3 rodziny – 16 osób. Do pracy na roli u Niemców w powiecie skierowano 2 rodziny wysiedlone z Sokolnik Nowych i Cieszkowa Kolonii. Rodzinę wysiedloną z Brześcia Nowego deportowano do pracy w III Rzeszy. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przekazano nasiedlonym Niemcom.

Do pracy na roli na terenie powiatu płońskiego skierowano także 1 rodzinę – 4 osoby, wysiedloną z miejscowości Trębki Stare w gminie Kroczewo. Gospodarstwo rodziny przejął Niemiec z Prus Wschodnich.

Łącznie w powiecie płońskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1942 r. objęto osiem miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 30 rodzin rolniczych – około 155 osób. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przejęli nasiedlani Niemcy.

W powiecie pułtuskim żandarmeria weszła także do ośmiu miejscowości wiejskich w pięciu gminach.

W gminie Nużewo wysiedlenia przeprowadzono w marcu, wysiedlając z miejscowości Gorysze, Gąski i Śmiecin 15 rodzin – 64 osoby. Wysiedlone rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Ciechanowie. Po dokonanej selekcji rodziny wysiedlone z Gąsek i Śmiecina, 7 rodzin – 36 osób, deportowano do pracy w niemieckich gospodarstwach koło Królewca w Prusach Wschodnich, natomiast 8 rodzin wysiedlonych z miejscowości Gorysze deportowano do pracy na roli w III Rzeszy. Gospodarstwa wysiedlonych przekazano nasiedlonym Niemcom z dystryktu warszawskiego w GG.

W następnych miesiącach 1942 r. wysiedlono 9 rodzin rolniczych – 45 osób z miejscowości Ciołkowo i Sokołowo w gminie Obryte oraz z miejscowości Strzegocin w gminie Kosiorowo. Wysiedlone rodziny deportowano także do pracy na roli w III Rzeszy.

Do pracy w gospodarstwach niemieckich na terenie powiatu pułtuskiego skierowano 5 rodzin – 21 osób, wysiedlonych z miejscowości Chmielewo w gminie Pułtusk oraz z miejscowości Izbica w gminie Wola Kiełpińska. Gospodarstwa wysiedlonych rolników objęli nasiedlani Niemcy.

Ogółem w powiecie pułtuskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1942 r. objęto osiem miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 29 rodzin rolniczych – 130 osób. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków objęli nasiedlani Niemcy.

W powiecie sierpeckim wysiedlenia, które przeprowadzono głównie wiosną 1942 r., objęły mieszkańców czterech gmin.

Z gminnej miejscowości Bieżuń żandarmeria wysiedliła 20 rodzin – około 100 osób. Rodziny przewieziono do obozu w Działdowie, a następnie do dystryktu krakowskiego w GG. Gospodarstwa rodzin przejęli nasiedlani Niemcy.

W gminie Żuromin z miejscowości Swojęcin żandarmeria wysiedliła 3 rodziny rolnicze – 24 osoby. Rodziny skierowano do pracy w niemieckich gospodarstwach na terenie powiatu sierpeckiego. Z gospodarstw wysiedlonych rolników, które scalono, utworzono majątek Trykaczewo.

Wysiedlenia przeprowadzono również w gminach Rościszewo i Zawidz. Z miejscowości Kuski w gminie Rościszewo żandarmeria wysiedliła 7 rodzin – 35 osób. Z miejscowości Zawidz Mały w gminie Zawidz wysiedlono 8 rodzin – 33 osoby z dobrze utrzymanych gospodarstw. Wysiedlone rodziny skierowano do pracy w niemieckich gospodarstwach na terenie powiatu. Gospodarstwa wysiedlonych objęli nasiedlani Niemcy.

Łącznie w powiecie sierpeckim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1942 r. objęto cztery miejscowości wiejskie, z których wysiedlono 38 rodzin rolniczych – 192 osoby. Gospodarstwa wysiedlonych przejęli nasiedlani Niemcy.

Realizując w 1942 r. rozszerzony trzeci plan krótkofalowy w rejencji ciechanowskiej, okupant przeprowadził wysiedlenia w sześciu powiatach. Wysiedleniami objęto 56 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 306 rodzin rolniczych – 1568 osób. Wysiedlenia dotknęły także mieszkańców dwóch miast, Iłowa i Wyszogrodu, skąd wysiedlono co najmniej 3 rodziny – 16 osób. Gospodarstwa rolne oraz mieszkania i warsztaty wysiedlonych Polaków władze okupacyjne przekazały nasiedlonym Niemcom.

4.5. Wysiedlenia z rejencji ciechanowskiej w latach 1943–1944

W 1943 r. akcja wysiedleńcza w rejencji ciechanowskiej oraz akcja zasiedlania terenu uległa pewnemu ograniczeniu, a w 1944 r. zahamowaniu. Wpływ na zaistniałą sytuację miała rozpoczęta w 1942 r. i trwająca do końca roku 1943 akcja osadzania Niemców bałtyckich na wydzielonych terenach Generalnego Komisariatu Litwy oraz klęski militarne Rzeszy na froncie.

Na terenach rejencji ciechanowskiej w dalszym ciągu jednak osadzano niemieckich rolników z Prus Wschodnich i Generalnego Gubernatorstwa. Wysiedlenia, które okupant przeprowadził w 1943 r., objęły głównie powiaty mławski, ciechanowski i płocki. W pozostałych powiatach przeprowadzono je w pojedynczych miejscowościach.

Przebieg wysiedleń w powiatach i gminach rejencji ciechanowskiej w 1943 r.

W powiecie mławskim w gminie Konopki z miejscowości Krośnice i Szawły żandarmeria, która wchodziła do wsi o godzinie 3 w nocy, w maju i czerwcu 1943 r. wysiedliła 8 rodzin rolniczych – 40 osób. Rodziny skierowano do pracy w niemieckich gospodarstwach na terenie powiatu. Natomiast 1 rodzinę – 6 osób, wysiedloną z miejscowości Szawły, deportowano do pracy w Prusach Wschodnich. Gospodarstwa rodzin przejęli nasiedlani Niemcy.

Podobnie do pracy w niemieckich gospodarstwach w powiecie skierowano 25 rodzin rolniczych – 104 osoby, które wysiedlono z miejscowości Dąbek, Stupsk i Zdroje w gminie Stupsk. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przekazano nasiedlonym Niemcom.

W gminie Wiśniewo z miejscowości Wojnówka i Wiśniewo w maju 1943 r. żandarmeria wysiedliła 5 rodzin – 29 osób. Wysiedlonych rolników przewieziono wozem konnym do Mławy, a następnie pociągiem do pracy na roli w okolicy Morąga w Prusach Wschodnich. Gospodarstwa wysiedlonych przejęli nasiedlani Niemcy.

Również w maju żandarmeria wysiedliła 7 rodzin – 35 osób z miejscowości Turza Mała, Grądek, Głużek i Ludwinowo w gminie Turza. Rodziny wysiedlone z Turzy Małej i Grądka, 5 rodzin – 29 osób, skierowano do pracy w niemieckich gospodarstwach w powiecie mławskim. Rodziny wysiedlone z Głużka i Ludwinowa, 2 rodziny – 6 osób, przewieziono wozami konnymi także do Mławy, a następnie w wagonach towarowych deportowano do pracy na roli w okolicach Tylży w Prusach Wschodnich oraz do III Rzeszy. Gospodarstwa rodzin objęli nasiedlani Niemcy.

W pozostałych czterech gminach powiatu mławskiego wysiedlenia przeprowadzono w sierpniu. Z miejscowości Skowronki w gminie Bielsk, Bogurzynek w gminie Miączyn, Ratowo w gminie Radzanów oraz Kuklin w gminie Uniszki Zawadzkie żandarmeria wysiedliła 21 rodzin – 105 osób. Rodziny przewieziono wozami konnymi do Mławy, a następnie pociągiem do pracy na roli w Prusach Wschodnich, w okolicach Tylży.

Łącznie w powiecie mławskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1943 r. objęto 15 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 66 rodzin rolniczych – 313 osób. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przejęli nasiedlani Niemcy.

W powiecie ciechanowskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1943 r. objęto sześć miejscowości wiejskich.

Z miejscowości Golany w gminie Bartołdy, Nużewko w gminie Nużewo oraz Lekowo w gminie Regimin żandarmeria wysiedliła 28 rodzin rolniczych – 152 osoby. Rodziny przewieziono samochodami ciężarowymi do Ciechanowa, a stąd pociągiem do Prus Wschodnich. Gospodarstwa wysiedlonych, scalone, objęli nasiedlani Niemcy.

Z gminnej miejscowości Ościłowo zostało wysiedlonych 100 osób – około 20 rodzin rolniczych. Rodziny przewieziono do punktu zbornego, który mieścił się w szkole w Strzegowie. Po dwóch dniach, w czasie których przeprowadzono rewizję, odbierając wysiedlonym cenniejsze rzeczy, rodziny skierowano do pracy w gospodarstwach rolnych nasiedlonych Niemców w powiecie.

Podobnie do pracy w niemieckich gospodarstwach w powiecie skierowano 2 rodziny – 10 osób, które zostały wysiedlone z miejscowości Tabuły w gminie Krasne. Rodziny wysiedlone z gminnej miejscowości Sońsk, 3 rodziny – 16 osób, deportowano do pracy na roli w III Rzeszy.

Łącznie w powiecie ciechanowskim z sześciu miejscowości wiejskich, które objęto wysiedleniami, wysiedlono 53 rodziny rolnicze – 278 osób. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przejęli nasiedlani Niemcy.

W powiecie płockim żandarmeria weszła do 22 miejscowości w 12 gminach, wysiedlając z nich po kilka rodzin. Wysiedlenia przeprowadzano cyklicznie od stycznia do listopada 1943 r.

W gminie Majki z miejscowości Brzechowo i Kozłówek wysiedlono 2 rodziny – 14 osób, które skierowano do pracy w niemieckich gospodarstwach na terenie powiatu.

Do pracy w niemieckich gospodarstwach na terenie powiatu płockiego skierowano także: 3 rodziny – 9 osób, które zostały wysiedlone z miejscowości Węgrzynowo i Orszymowo w gminie Mała Wieś; 2 rodziny rolnicze – 9 osób, które zostały wysiedlone z miejscowości Nowe Lubki i Podleck w gminie Łubki[25], oraz 1 rodzinę – 6 osób, wysiedloną z miejscowości Gromnice w gminie Mąkolin[26].

Dalsze wysiedlenia objęły miejscowości Biała Stara, Kamionki, Maszewo i Mańkowo w gminie Biała, skąd wysiedlono 10 rodzin – 49 osób; Chudzyno, Jaroszewo i Smardzewo w gminie Zagroba, skąd wysiedlono 5 rodzin – 24 osoby; gminną miejscowość Białuty, skąd wysiedlono 1 rodzinę – 6 osób, oraz Umienino w gminie Zągoty, skąd wysiedlono 1 rodzinę – 4 osoby. Rodziny skierowano także do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie. Gospodarstwa wysiedlonych rolników objęli nasiedlani Niemcy. Gospodarstwo rodziny wysiedlonej z Umienina, o powierzchni 12 ha, przyłączył do swojego gospodarstwa miejscowy Niemiec.

Rodziny wysiedlone z pozostałych czterech gmin w powiecie płockim zostały deportowane do pracy na roli w Prusach Wschodnich.

Do Prus Wschodnich, w okolice Królewca, deportowano 4 rodziny – 19 osób, które wysiedlono w maju 1943 r. z miejscowości Przeciszewo, Słomkowo i Staroźreby w gminie Staroźreby. Wysiedlone rodziny przewieziono wozami konnymi na stację kolejową do Płocka, a stąd pociągiem do Królewca.

W okolice Królewca deportowano także 4 rodziny – 20 osób, wysiedlone z miejscowości Gilino w gminie Bielsk; 2 rodziny – 8 osób, wysiedlone z miejscowości Wykowo w gminie Borowiczki, oraz 1 rodzinę – 6 osób, wysiedloną z gminnej miejscowości Drobin. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przekazano nasiedlonym Niemcom.

Łącznie w powiecie płockim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1943 r. objęto 22 miejscowości wiejskie, z których wysiedlono 36 rodzin rolniczych – 174 osoby. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przejęli nasiedlani Niemcy.

W powiecie płońskim wysiedleniami objęto pięć miejscowości wiejskich w pięciu gminach. Najbardziej masowy charakter przybrały w gminie Cząstków, w której z miejscowości Czeczotki latem 1943 r. wysiedlono 100 osób – około 20 rodzin. Wszystkie rodziny deportowano do pracy na roli w III Rzeszy.

Rodziny wysiedlone z gminnych miejscowości Wrona i Sochocin, 6 rodzin – 38 osób, oraz z miejscowości Sokolniki Stare w gminie Baboszewo i Gościmin w gminie Nowe Miasto, 4 rodziny – 20 osób, zostały skierowane do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców.

Łącznie w powiecie płońskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1943 r. objęto pięć miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 158 osób – około 30 rodzin. Gospodarstwa wysiedlonych rolników, scalone, objęli nasiedlani Niemcy.

W powiecie pułtuskim wysiedlenia dotknęły rodziny rolnicze w dwóch gminach – Strzegocin i Dzierżenin. Z miejscowości Sulkowo, Kosierowo i Kościesze w gminie Strzegocin żandarmeria z posterunku Świercze w marcu 1943 r. wysiedliła 13 rodzin – 66 osób. Rodziny wysiedlone z Sulkowa, 9 rodzin – 46 osób, skierowano do pracy na folwarku utworzonym z gospodarstw wysiedlonych rolników. Rodziny wysiedlone z Kosiorowa i Kościesza, 4 rodziny – 20 osób, deportowano do pracy na roli w III Rzeszy.

W gminie Dzierżenin z miejscowości Wólka Zaleska żandarmeria wysiedliła 1 rodzinę – 3 osoby. Rodzinę skierowano do pracy we własnym gospodarstwie objętym przez niemiecką rodzinę.

Łącznie w powiecie pułtuskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1943 r. objęto cztery miejscowości wiejskie, z których wysiedlono 14 rodzin – 69 osób. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie sierpeckim wysiedlenia, które przeprowadzono głównie wiosną 1943 r., objęły rodziny w czterech miejscowościach.

Z miejscowości Chomenc i Gradzanowo w gminie Gradzanowo żandarmeria wysiedliła 6 rodzin – 25 osób. Rodziny skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców w powiecie sierpeckim.

Do pracy na roli w powiecie skierowano również 2 rodziny – 7 osób, wysiedlone z miejscowości Zimolza w gminie Bieżuń, oraz 1 rodzinę – 3 osoby, wysiedloną z miejscowości Siemiątkowo-Rogale w gminie Siemiątkowo. Nieduże gospodarstwa wysiedlonych rolników zostały scalone i przekazane nasiedlonym Niemcom.

Łącznie w powiecie sierpeckim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1943 r. objęto cztery miejscowości wiejskie, z których wysiedlono 9 rodzin rolniczych – 35 osób. Gospodarstwa wysiedlonych rolników zostały objęte przez nasiedlonych Niemców.

Wysiedleniami w powiecie makowskim objęto trzy miejscowości wiejskie.

W gminie Płoniawy z miejscowości Jaciążek i Krzyżewo żandarmeria wysiedliła 5 rodzin – 28 osób. Rodziny skierowano do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców. Natomiast 1 rodzinę – 6 osób, wysiedloną z miejscowości Pienice w gminie Krasnosielec, deportowano do pracy na roli w Bawarii.

Ogółem z trzech miejscowości wiejskich w powiecie makowskim w 1943 r. wysiedlono 6 rodzin – 34 osoby. Gospodarstwa wysiedlonych przekazano nasiedlonym Niemcom.

W 1943 r. przeprowadzono także wysiedlenia w powiecie ostrołęckim, obejmując nimi miasto Ostrołękę. W grudniu policja ochronna wysiedliła z Ostrołęki 30 osób – około 6 rodzin, które skierowano do pracy we wsiach pod Ostrołęką.

Realizując wysiedlenia w 1943 r. w rejencji ciechanowskiej, okupant objął nimi osiem powiatów. W siedmiu z nich wysiedleniami dotknięto wyłącznie ludność rolniczą. Z 59 miejscowości wiejskich wysiedlono 214 rodzin rolniczych – 761 osób. Gospodarstwa Polaków, przeważnie scalone, przejęli nasiedlani Niemcy. W jednym z powiatów, powiecie ostrołęckim, wysiedlenia dotknęły wyłącznie ludność miejską. Z miasta Ostrołęki okupant wysiedlił 6 rodzin – 30 osób.

Na zahamowanie wysiedlania ludności polskiej z rejencji ciechanowskiej w 1944 r. miał wpływ zbliżający się front i wycofywanie się wojsk niemieckich w połowie 1944 r. za linię Bugu. Mieszkańców wsi rejencji ciechanowskiej wykorzystywano w tym czasie do robót związanych z tworzeniem umocnień wojskowych. Zwłaszcza do kopania okopów wysiedlano całe wsie. Przykład może stanowić wieś Gumino w gminie Naruszewo w powiecie płońskim, skąd wysiedlono 200 osób. Podobnie w powiecie pułtuskim wysiedlono wszystkich mieszkańców z miejscowości Pobyłkowo w gminie Dzierżenin oraz z gminnej miejscowości Strzegocin, a w powiecie makowskim z miejscowości Żabin w gminie Karniewo. Wysiedlona ludność wykonywała te prace bardzo często pod gradem kul. Wiele wysiedlonych osób zginęło przy robieniu okopów.

Kosztem ponad 29 tys. mieszkańców Mazowsza, wyrzuconych ze swych domów i gospodarstw oraz pozbawionych swego dorobku, władze hitlerowskie zasilały żywioł niemiecki na ziemiach polskich, na których utworzono rejencję ciechanowską.

Końcowe wyniki wysiedlania w latach 1939–1945 ludności polskiej z ziem polskich, na których niemiecki okupant utworzył rejencję ciechanowską, przedstawia niżej zamieszczona tabela.

Wykaz (niekompletny) wysiedlonych Polaków w rejencji ciechanowskiej w latach 1939–1945

Rejencja

Rok

Liczba objętych wysiedleniem miast

Liczba objętych wysiedleniem wsi

Liczba wysiedlonej ludności miejskiej

Liczba wysiedlonej ludności wiejskiej

ciechanowska

1939

5

16

2 030

858

1940

11

127

7 434

8 994

1941

4

99

4 436

3 806

1942

2

56

16

1 568

1943–1944

1

59

30

761

Ogółem

23

357

13 946

15 987

Podobnie jak w wypadku tabel dotyczących okręgu Rzeszy Gdańsk–Prusy Zachodnie oraz okręgu Rzeszy Kraj Warty, liczba wysiedlonych osób z rejencji ciechanowskiej została ustalona na podstawie ankiet Głównej i Okręgowych Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, zebranych w latach 1968––1972. Liczba ta nie jest kompletna, ponieważ zebrane ankiety nie zawierają pełnej liczby wysiedlonych osób. Brak jest informacji dotyczących wysiedleń z niektórych terenów przeznaczonych na poligon wojskowy Truppenübungsplatz „Nord”. Ankiety nie zawierają także informacji o liczbie wysiedlonych osób z rodzin aresztowanych mieszkańców niektórych powiatów Mazowsza oraz miasta Iłowa w powiecie mławskim. Podano jedynie, że policja ochronna wysiedliła wszystkich mieszkańców przy ul. Staszica. Dlatego też w tytule tabeli zostało zaznaczone, że wykaz wysiedlonych Polaków z ziem, na których utworzono rejencję ciechanowską, jest niekompletny.

5. Wysiedlanie ludności polskiej z prowincji śląskiej (Provinz Schlesien)

5.1. Wysiedlenia w 1940 r. Drugi plan krótkofalowy (2. Nahplan)

Postanowienie dygnitarzy hitlerowskich dotyczące powiększenia starych okręgów niemieckich o nowe obszary polskie objęło obok Prus Wschodnich również Śląsk. W końcu października 1939 r. zapadła decyzja o włączeniu do III Rzeszy nie tylko województwa śląskiego, ale także części województwa krakowskiego i części województwa kieleckiego, graniczących od wschodu ze Śląskiem. Tereny te weszły w skład rejencji opolskiej (Regierungsbezirk Oppeln) i utworzonej w 1939 r. rejencji katowickiej (Regierungsbezirk Kattowitz).

Rejencja katowicka składała się z województwa śląskiego wraz z przyłączonym w 1938 r. Zaolziem, zachodniej części województwa krakowskiego, obejmującej powiaty bialski, chrzanowski, żywiecki i część powiatu wadowickiego jako powiat bielski, oraz odłączonego od województwa kieleckiego powiatu będzińskiego, części powiatu olkuskiego i miasta Sosnowca. Do rejencji opolskiej włączono natomiast powiat lubliniecki z województwa śląskiego, a z województwa kieleckiego powiat zawierciański i część powiatu częstochowskiego bez Częstochowy, jako powiat Blachownia. Obie rejencje wraz z rejencją wrocławską i legnicką tworzyły jednostkę administracyjną, zwaną prowincją śląską.

Rejencja katowicka

W styczniu 1941 r. przeprowadzono zmiany w podziale administracyjnym Śląska, tworząc dwie prowincje: dolnośląską z siedzibą we Wrocławiu i górnośląską z siedzibą w Katowicach. Rejencje katowicka i opolska weszły w skład prowincji górnośląskiej, w której granicach pozostawiono bez zmian inkorporowane ziemie polskie.

Szefem zarządu Górnego Śląska do 1941 r. był nadprezydent prowincji śląskiej gauleiter Josef Wagner, który miał swą siedzibę we Wrocławiu. Prezydentem nowo utworzonej rejencji katowickiej został Walter Springorum. Po dokonaniu zmian w podziale administracyjnym Śląska kierownictwo prowincji górnośląskiej objął dotychczasowy zastępca Wagnera, SS-Brigadeführer Fritz Bracht, który został mianowany nadprezydentem prowincji z siedzibą w Katowicach.

Od pierwszych dni okupacji władze hitlerowskie przystąpiły na ziemiach, z których utworzono rejencję katowicką, do nadania jej niemieckiego charakteru, podobnie jak w innych okręgach utworzonych z ziem polskich przyłączonych do III Rzeszy. Zmieniono nazwy miast i ulic na niemieckie. Zniszczono polskie szyldy na budynkach urzędów, organizacji społecznych i sklepów. Rozwiązane zostały polskie stowarzyszenia i towarzystwa naukowe oraz popularnonaukowe, a także instytuty. Między innymi w Katowicach likwidacji uległo Towarzystwo Przyjaciół Nauk, legitymujące się bogatym księgozbiorem, Śląski Instytut Pedagogiczny oraz Wyższe Studium Nauk Społeczno-Gospodarczych[1]. Zniszczono pomniki i tablice upamiętniające przede wszystkim powstania śląskie. Zamknięto teatry, muzea i archiwa, z których zabytkowe przedmioty oraz dokumenty wywieziono do Rzeszy. Zniszczeniu uległa prasa polska.

Równolegle do zacierania zewnętrznych śladów polskości okupant na Śląsku przeprowadził masowe aresztowania ludności cywilnej, która przyłączyła się do obrony Śląska przed inwazją niemiecką. Byli to głównie członkowie Związku Powstańców Śląskich, Związku Harcerstwa Polskiego i Oddziałów Młodzieży Powstańczej. Stali się oni obiektem natychmiastowych ostrych represji ze strony Policji Bezpieczeństwa, która już we wrześniu przejęła w Lublińcu całą kartotekę Związku Powstańców Śląskich, a w Częstochowie listy z nazwiskami przywódców powstań[2]. Aresztowanych śląskich aktywistów osadzono w więzieniach podległych Policji Bezpieczeństwa. Po przesłuchaniach byli wyprowadzani w grupach i rozstrzeliwani w masowych egzekucjach dokonywanych w odludnych miejscach. Znamy 20 miejsc masowych egzekucji przeprowadzonych w wyniku akcji bezpośredniej na terenie Górnego Śląska[3].

Aresztowaniami przeprowadzonymi jesienią 1939 i wiosną 1940 r. objęto także działaczy na rzecz polskości na Śląsku. Aresztowano głównie nauczycieli śląskich szkół i księży katechetów. Wobec tych osób nie zastosowano akcji bezpośredniej. Ujętych działaczy zesłano do obozów koncentracyjnych, gdzie ponieśli śmierć.

Wysiedlenia zmieniające strukturę narodowościową na ziemiach wcielonych do Rzeszy miały objąć zarówno Górny Śląsk, jak i obszary do niego przyłączone. Zarządzenie Himmlera z 30 października 1939 r. nakazywało wysiedlić z prowincji śląskiej, podobnie jak z okręgu Rzeszy Kraj Warty i z prowincji Prusy Wschodnie, „wrogo usposobionych Polaków”.

Zasady te uległy pewnej zmianie, gdy Himmler zarządził w listopadzie 1939 r. przeprowadzenie na terenach zaanektowanej Polski sondażowej rejestracji ludności (Einwohnererfassung)[4]. Na Śląsku celem jej była segregacja volksdeutschów, Polaków „zdecydowanych”, którzy przybyli na ten teren po 1918 r., określanych jako „Polacy nacjonalistyczni”, i Polaków wahających się, określanych jako „Wasserpolacy”. Termin rejestracji został ustalony na grudzień 1939 i styczeń 1940 r.

W związku z rejestracją została wstrzymana akcja wysiedleńcza na Śląsku. Wstrzymano pierwsze wysiedlenia z Katowic, Chorzowa i Sosnowca, podjęte na przełomie lat 1939 i 1940, w celu pozyskania mieszkań dla przybywających z Rzeszy urzędników oraz na potrzeby biurowe. Wstrzymanie akcji było zgodne z koncepcją gauleitera Wagnera, mającą na celu pozyskanie rdzennej ludności Górnego Śląska. Wagner traktował bowiem Górny Śląsk jako teren należący do III Rzeszy. Jeszcze przed agresją Niemiec na Polskę propagował ideologię nazistowską wśród mniejszości niemieckiej. Uważał także, że Ślązacy mieszkający na Górnym Śląsku są w znacznej części spolonizowanymi Niemcami, których należy pozostawić w swej ojczyźnie. Sceptycznie podchodził nawet do wysiedlenia Polaków. Twierdził, że są oni niezbędni do pracy w górnośląskim przemyśle, któremu władze niemieckie nadały duże znaczenie i dążyły w tym czasie do wykorzystania przemysłowego potencjału Górnego Śląska. Deportować należało tylko polskich „szowinistów”.

Plan wysiedleń ludności polskiej, opracowany w sztabie Wagnera w listopadzie 1939 r., obejmował trzy grupy Polaków. Do pierwszej grupy zaliczono osoby, które wykazywały się „wrogą postawą wobec Niemców”. Druga grupa objęła „aktywistów polskich organizacji”. Do trzeciej wpisano „zdecydowanych” Polaków[5].

Wagnerowska koncepcja „germanizacji ludzi” doprowadziła do konfliktu z pełnomocnikiem Komisarza Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny, wyższym dowódcą SS i policji (HSSPF) we Wrocławiu, Erichem von dem Bach-Zelewskim, który realizował linię polityczną komisarza Rzeszy „germanizacji ziemi”. Prace nad planami wysiedleń, prowadzonymi w sztabie von dem Bacha, nie objęły górnośląskiego obszaru przemysłowego w związku z zamiarem utrzymania produkcji przemysłowej. Rejonem, z którego w pierwszej kolejności planowano wysiedlić jego mieszkańców i osiedlić volksdeutschów, był rolniczy powiat żywiecki. Decyzję taką podjęto na podstawie sprawozdania kierownika grupy „rasa i osadnictwo” SS-Sturmbannführera Friedricha Brehma do Głównego Urzędu Rasy i Osadnictwa SS z końca września 1939 r.[6] W raporcie tym Brehm wskazywał na zdecydowanie korzystne warunki do osadzania Niemców w rejonie Żywca po uprzednim wypędzeniu ludności polskiej, która – jak określono – jest „nastrojona zdecydowanie antyniemiecko” i charakteryzuje się oznakami „małej wartości rasowej”. Biorąc pod uwagę raport Brehma, Erich von dem Bach-Zelewski planował przeprowadzenie masowych wysiedleń z powiatu żywieckiego, obejmujących nawet 1000 mieszkańców każdego dnia[7]. Realizację w szybkim tempie przygotowanego planu akcji wysiedleńczej przerwał konflikt między SS a Wagnerem, który był oponentem wysiedleń. Do przeprowadzenia akcji wysiedleńczej na Żywiecczyźnie przystąpiono po kilku miesiącach.

Obok akcji wysiedleńczej na Żywiecczyźnie, w ramach drugiego planu wysiedleńczego przeprowadzono wysiedlenia także w dwóch powiatach rolniczych przyłączonych do prowincji śląskiej z województwa krakowskiego i kieleckiego: wadowickim i częstochowskim, określanych jako powiat bielski i Blachownia.

Przebieg wysiedleń w powiatach i gminach rejencji katowickiej i opolskiej w 1940 r.

REJENCJA KATOWICKA

Powiat żywiecki (Saybusch Aktion)

Akcję rozpoczęto we wrześniu 1940 r., po odbyciu w Berlinie narady, której przewodniczył Eichmann, i zaakceptowaniu projektu wysiedleń 20 tys. Polaków z rolniczego powiatu żywieckiego. Na miejsce wysiedlonych władze zamierzały osadzić kilkaset (600–800) rodzin niemieckich zamieszkałych na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej, które we wrześniu 1939 r. zostały zajęte przez Armię Czerwoną. Galiziendeutsche stanowili w większości ludność rolniczą, która żyła na wsi. W celu przygotowania akcji i nabrania doświadczenia zalecono również nawiązanie kontaktu przez wyznaczonego w Katowicach referenta do spraw wysiedleń z okręgiem Kraj Warty, gdzie już od dłuższego czasu były przeprowadzane wysiedlenia w ramach drugiego planu krótkofalowego[8].

W związku z przewidywaną falą wysiedleń przygotowano dla osób wysiedlanych z Żywiecczyzny dwa prowizoryczne obozy zbiorcze w budynku szkolnym w Żywcu i Rajczy. Obozy podlegały łódzkiemu oddziałowi Centrali Przesiedleńczej. Wysiedlenia rodzin rolniczych z 23 wsi w powiecie żywieckim oraz mieszkańców miasta Żywca realizował 83. batalion żandarmerii pod dowództwem mjr. Seima.

Wykaz miejscowości na Żywiecczyźnie, z których okupant wysiedlił mieszkańców, został opracowany, podobnie jak w przypadku okręgu Kraj Warty, Gdańsk–Pomorze Zachodnie i rejencji ciechanowskiej, na podstawie ankiet zebranych przez Główną Komisję, poświęconych wysiedleniom. Wszelkie różnice z wykazem wysiedleń zamieszczonym w pracy Andrzeja Szefera[9], przedstawionym na podstawie zespołu archiwalnego Archiwum w Koblencji, zostały zaznaczone w przypisach[10].

Wysiedlenia w powiecie żywieckim

We wrześniu 1940 r. oddział żandarmerii o godzinie 3 w nocy otoczył gminną miejscowość Kamesznica, położoną w pobliżu potoku Bystra. Wysiedlono wszystkich mieszkańców wsi, 145 rodzin – 1269 osób. Rodziny zebrano na miejscowym placu i przewieziono wozami konnymi do obozu zbiorczego w Rajczy. Po przeprowadzonej rewizji wysiedlonych przewieziono koleją do dystryktów lubelskiego i warszawskiego w Generalnym Gubernatorstwie. W gospodarstwach wysiedlonych Polaków osadzono kolonistów niemieckich[11].

Wysiedlenia przeprowadzone we wrześniu dotknęły także mieszkańców gminnej miejscowości Sól, skąd żandarmeria wysiedliła 17 rodzin – 87 osób oraz mieszkańców miejscowości Zwadroń w gminie Sól, skąd wysiedlono wszystkich mieszkańców, 65 rodzin – 356 osób. Wysiedlenia przeprowadzono o godzinie 4 nad ranem. Rodziny przewieziono do obozu w Rajczy, a następnie do dystryktu warszawskiego w GG. Gospodarstwa wysiedlonych przekazano kolonistom niemieckim[12].

We wrześniu wysiedlono także mieszkańców gminnej miejscowości Rycerka Dolna oraz miejscowości Rycerka Górna w gminie Rycerka Dolna. Z obu miejscowości żandarmeria wysiedliła wszystkich mieszkańców, 1850 osób – około 350 rodzin. Wysiedlonym rodzinom nakazano opuścić domy w ciągu 10 minut, a następnie zebrano w punktach zbornych na miejscowych placach i przewieziono wozami konnymi do obozu zbiorczego w Żywcu, gdzie zostały poddane selekcji. Osoby w sile wieku deportowano do pracy przymusowej w III Rzeszy, osoby starsze, chore oraz dzieci wywieziono do dystryktu warszawskiego w GG[13].

Wszystkich mieszkańców wysiedlono także z gminnej miejscowości Jeleśnia, położonej nad rzeką Sopotnia Mała, około 15 km na południowy wschód od Żywca. Oddział żandarmerii otoczył wieś o godzinie 3 w nocy. Do domów wchodziło po dwóch żandarmów, nakazując spakowanie najpotrzebniejszych rzeczy i opuszczenie gospodarstwa w ciągu 10 minut. Wysiedlono 400 osób – około 80 rodzin, które zostały przewiezione wozami konnymi do Żywca, a następnie koleją do Generalnego Gubernatorstwa. Gospodarstwa wysiedlonych przekazano niemieckim kolonistom[14].

Wszystkich mieszkańców wysiedlono również z miejscowości Sopotnia Mała w gminie Sopotnia Wielka, położonej nad rzeką Sopotnia Mała, na południe od Żywca. Ze wsi żandarmeria wyrzuciła w ciągu jednej nocy 57 rodzin – 264 osoby, którym pozwolono zabrać jedynie rzeczy osobiste. Wysiedlonych zgrupowano w punkcie zbornym, który mieścił się w tartaku w Sopotni Wielkiej. Tam przeprowadzono rewizje, zabierając cenniejsze rzeczy. Po dokonaniu rewizji rodziny przewieziono wozami konnymi do obozu zbiorczego w Żywcu, a następnie do dystryktu lubelskiego w GG.

Kolejna fala wysiedleń przetoczyła się przez powiat żywiecki w październiku 1940 r., obejmując mieszkańców 10 wsi i miasta Żywiec.

Z Żywca, miasta położonego w Kotlinie Żywieckiej nad rzeką Sołą, żandarmeria wysiedliła w październiku 1000 osób – około 250 rodzin, które wywieziono do dystryktu lubelskiego w Generalnym Gubernatorstwie[15].

W tym samym czasie masowe wysiedlenia przeprowadzono także w miejscowościach wiejskich leżących wokół Żywca.

Z gminnej miejscowości Rajcza, położonej również nad rzeką Sołą, i z rozrzuconych wokół niej gospodarstw rolnych żandarmeria wysiedliła 350 rodzin rolniczych – 1800 osób. Rodziny poddano rewizji i selekcji, w której wyniku osoby młode deportowano do pracy przymusowej w III Rzeszy. Pozostałe osoby wywieziono do GG. Przed osadzeniem kolonistów niemieckich w gospodarstwach wysiedlonych rolników wyburzono 60 starych budynków oraz scalono ziemię tych gospodarstw[16].

Dalsze wysiedlenia przeprowadzone w październiku dotknęły mieszkańców gminnej miejscowości Gilowice, skąd wysiedlono 50 rodzin – około 250 osób. Rodziny wywieziono do dystryktu warszawskiego w GG[17].

Wysiedlono także wszystkich mieszkańców gminnej miejscowości Milówka, 112 rodzin – 558 osób, oraz gminnej miejscowości Kocoń, 77 rodzin – 359 osób. Żandarmeria przeprowadzająca wysiedlenia weszła do wsi o godzinie 3 w nocy. Wypędzone z domów rodziny przewieziono wozami konnymi do obozu zbiorczego w Żywcu. Po kilku dniach pobytu, w ciągu których przeprowadzono rewizje, zabierając cenniejsze rzeczy, wysiedlonych wywieziono w wagonach towarowych do GG. Gospodarstwa wysiedlonych rolników zajęli koloniści niemieccy.

Do budynku szkolnego, w którym mieścił się obóz zbiorczy w Żywcu, przywieziono również 161 rodzin – 948 osób, wysiedlonych z gminnej miejscowości Radziechowy oraz gospodarstw położonych wokół wsi. Przywieziono także wszystkich mieszkańców, 120 osób – około 20 rodzin, wysiedlonych z gminnej miejscowości Bystra. Rodziny zostały poddane rewizji i po kilku dniach pobytu wywiezione do Generalnego Gubernatorstwa.

Dalsze wysiedlenia z powiatu żywieckiego żandarmeria przeprowadziła w listopadzie i grudniu 1940 r.

W listopadzie wysiedlono 400 osób – około 80 rodzin z gminnych miejscowości Moszczanica, Oczków i Zadziele; 300 osób – około 60 rodzin z gminnej miejscowości Słotwina; 2 rodziny – 12 osób z gminnej miejscowości Krzyżowa oraz 5 osób z gminnej miejscowości Koszarawa[18].

W grudniu wysiedlono także 64 rodziny – 370 osób z gminnej miejscowości Juszczyna oraz 1700 osób – około 220 rodzin, w tym 700 dzieci, z gospodarstw w całej gminie Jeleśnia, charakteryzującej się luźną zabudową. Wysiedlone rodziny, które mogły zabrać ze sobą żywność i ubranie, zostały przewiezione w wagonach towarowych do GG. W drodze z wycieńczenia zmarło 20 osób wysiedlonych z gminy Jeleśnia. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przekazano nasiedlonym Niemcom[19].

W grudniu żandarmeria, która weszła do wsi o godzinie 4 nad ranem, wysiedliła 20 rodzin – 110 osób z gminnej miejscowości Wieprz, położonej nad Sołą nieopodal Żywca[20].

Ogółem, według danych zawartych w ankietach, jesienią 1940 r. z powiatu żywieckiego wysiedlono 2180 rodzin – 12 158 osób. Zawarta w ankietach liczba wysiedlonych osób w ramach Saybusch Aktion jest zaniżona o ponad 5000 osób, na co wskazuje zestawienie pociągów transportowych[21]. Z tego zestawienia, ogółem 19 transportów, wiozących Polaków wysiedlonych z powiatu żywieckiego do Generalnego Gubernatorstwa, wynika, że podczas trwającej cztery miesiące akcji wysiedleńczej Saybusch okupant wysiedlił z powiatu 17 413 osób. Na ich miejsce osiedlono około 4000 volksdeutschów.

Przewidywano dalsze wysiedlenia z powiatu żywieckiego, o czym miał poinformować nadprezydent Fritz Bracht w przemówieniu wygłoszonym w Żywcu w 1941 r. z okazji dożynek, obiecując, że „w ciągu 5 lat powiat ten będzie wolny od Polaków”[22].

Wysiedlenia w powiatach wadowickim i katowickim

W tym samym czasie, gdy przeprowadzano akcję wysiedleńczą na Żywiecczyźnie, toczyły się liczne narady dotyczące wysiedleń ludności polskiej z pozostałych części prowincji śląskiej. Omawiano na nich rozmiar wysiedleń oraz wyznaczono powiaty w rejencjach katowickiej i opolskiej, które miały być obszarem wysiedleń Polaków i osadzania Niemców z Galicji Wschodniej. Były to głównie powiaty województw krakowskiego i kieleckiego. Wysiedleniami objęto także mieszkańców Katowic. W tym też czasie rozbudowano placówkę pełnomocnika Komisarza Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny w Katowicach i zorganizowano nowy sztab osiedleńczy „Północ” z siedzibą w Sosnowcu.

Akcja wysiedleń rozpoczęła się w grudniu 1940 i trwała do lutego 1941 r. W tym czasie wysiedleniami objęto mieszkańców dziewięciu miejscowości wiejskich w dwóch powiatach, w dawnym powiecie wadowickim i częstochowskim, oraz mieszkańców Katowic.

W powiecie wadowickim (Bielsko) wysiedlenia dotknęły mieszkańców sześciu miejscowości gminnych.

Z Choczni żandarmeria, która weszła do wsi o godzinie 3 w nocy, wysiedliła wszystkich mieszkańców, 2000 osób – około 350 rodzin. Wyrzucone z domów rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego, który mieścił się w budynku szkolnym w Wadowicach, a następnie po przeprowadzeniu rewizji i odebraniu cenniejszych rzeczy wywieziono w wagonach towarowych do dystryktu lubelskiego w GG. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przekazano nasiedlonym kolonistom niemieckim.

Wszystkich mieszkańców, 1400 osób – około 230 rodzin, wysiedlono z miejscowości Jaszczurowa. Oddziały żandarmerii i SA otoczyły wieś o godzinach 2 w nocy. Wyrzucone z domów rodziny rolnicze także przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Wadowicach. Po przeprowadzonej rewizji i selekcji część osób deportowano do pracy przymusowej w III Rzeszy. Pozostałe osoby wywieziono koleją do Generalnego Gubernatorstwa. Gospodarstwa wysiedlonych objęli koloniści niemieccy.

Z pozostałych czterech miejscowości zimą z 1940 na 1941 r. wysiedlono także wszystkich mieszkańców.

Z miejscowości Mucharz żandarmeria, która weszła do wsi o godzinie 5 rano, wysiedliła 120 rodzin rolniczych – około 900 osób. Wypędzone z domów rodziny zostały przewiezione wozami konnymi do punktu zbornego w Wadowicach. Po selekcji większość rodzin deportowano do pracy przymusowej w III Rzeszy, natomiast sześć rodzin skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie.

Podobnie rolników wysiedlonych z miejscowości Skawce, 720 osób – około 105 rodzin; z miejscowości Zawadka, 320 osób – około 60 rodzin, oraz z miejscowości Inwałd, 564 osoby – około 80 rodzin, przewieziono do punktu zbornego w Wadowicach, a następnie do Generalnego Gubernatorstwa. Część rodzin wysiedlonych z miejscowości Inwałd skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w gminie Wadowice i Andrychów. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków zajęli nasiedlani Niemcy z Rumunii. Łącznie w powiecie wadowickim z sześciu wsi wysiedlono 945 rodzin rolniczych – 5904 osoby.

W styczniu 1941 r. policja ochronna przeprowadziła wysiedlenia także w powiecie katowickim. Z Katowic w ciągu jednej nocy wyrzucono z domów 147 rodzin – 441 osób, które wywieziono do Sosnowca. Mieszkania wysiedlonych rodzin przekazano przybyłym urzędnikom niemieckim.

Realizując drugi plan krótkofalowy w rejencji katowickiej w trzech powiatach: żywieckim, wadowickim i katowickim, okupant objął wysiedleniami co najmniej 28 miejscowości wiejskich, z których wysiedlił, według danych zawartych w ankietach, co najmniej 2875 rodzin rolniczych – 18 062 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Wysiedleniami objęto także dwa miasta, Żywiec i Katowice, skąd wysiedlono 397 rodzin – 1441 osób.

Ogółem z trzech powiatów wysiedlono w tym czasie 3272 rodziny – 19 503 osoby. Nieruchomości wysiedlonych Polaków oraz cały ich majątek ruchomy objęli nasiedlani Niemcy.

REJENCJA OPOLSKA

W rejencji opolskiej w powiecie częstochowskim (Blachownia) wysiedlenia objęły mieszkańców gminy Lipie. Z miejscowości Natolin, Lindów i Rozalin żandarmeria, do której dołączyli uzbrojeni volksdeutsche, wysiedliła wszystkich mieszkańców.

Z miejscowości Natolin wysiedlono 38 rodzin – 190 osób, które depotowano do pracy przymusowej w Rzeszy lub skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w powiecie. Z miejscowości Lindów zostały wysiedlone 22 rodziny – 140 osób. Wysiedlonych, którym zezwolono zabrać żywność, przewieziono samochodami ciężarowymi do Parzymiech i deportowano na roboty przymusowe do III Rzeszy. Z miejscowości Rozalin natomiast wysiedlono 9 rodzin – 43 osoby, które wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa.

Ogółem w rejencji opolskiej, w jednym powiecie, okupant objął wysiedleniami trzy miejscowości wiejskie, z których wysiedlił 69 rodzin rolniczych – 373 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przejęli koloniści niemieccy.

Realizując drugi wysiedleńczy plan krótkofalowy w czterech powiatach rejencji katowickiej i opolskiej, okupant objął wysiedleniami mieszkańców dwóch miast oraz co najmniej 31 miejscowości wiejskich. Z Żywca i Katowic wysiedlono 397 rodzin – 1441 osób, właścicieli mieszkań. Z miejscowości wiejskich wypędzono co najmniej 2875 rodzin rolniczych – 18 062 osoby, właścicieli gospodarstw rolnych.

Ogółem w obu rejencjach ofiarami wysiedleń, według danych zawartych w ankietach, były 2944 rodziny – 18 435 osób, mieszkańców wsi i miast. Nieruchomości wysiedlonych polskich rodzin władze prowincji przekazały nasiedlonym kolonistom niemieckim.

5.2. Wysiedlenia w 1941 r. Trzeci plan krótkofalowy (3. Nahplan)

Realizację trzeciego planu krótkofalowego na Górnym Śląsku rozpoczął okupant w marcu 1941 r. Wiązał się on z programem osadzania na terenach włączonych do Rzeszy Niemców z Besarabii, Bukowiny i Dobrudży. Z uwagi na to, że realizacja drugiego planu krótkofalowego trwała na Górnym Śląsku do lutego 1941 r., trzeci plan wysiedleńczy był pod względem organizacyjnym kontynuowaniem akcji wysiedleńczej Polaków. Wysiedleniami objęto, podobnie jak w poprzedniej akcji, głównie powiaty województw krakowskiego i kieleckiego. Na obszary te kierowano również nasiedlanych Niemców, aby przeobrazić je w „bastion niemiecki na wschodzie III Rzeszy”.

Zgodnie z nakazem Brachta, wywłaszczanie i wysiedlanie objęło przede wszystkim osoby niezaangażowane w proces produkcyjny na Śląsku. Zaliczono do nich głównie przedstawicieli inteligencji, polskich urzędników, a także osoby zaliczone do „elementu aspołecznego”. Wywłaszczaniem i wysiedlaniem objęto również rodziny rolnicze, które posiadały większe i dobrze utrzymane gospodarstwa rolne. Zakazano natomiast wywłaszczania i wysiedlania osób o nieustalonej jeszcze narodowości, co dotyczyło głównie mieszkańców Górnego Śląska. W rozstrzygnięciu przynależności narodowościowej miała pomóc DVL, którą wprowadzono w kwietniu 1941 r.

Na tym tle doszło do zażartego konfliktu między Brachtem a przedstawicielami Głównego Urzędu Rasy i Osadnictwa. Bracht sprzeciwiał się „weryfikacji rasowej” na Górnym Śląsku, chodziło mu bowiem przede wszystkim o to, aby polityka narodowościowa, w tym także badania rasowe związane z DVL, nie naruszała interesów przemysłu zbrojeniowego i górnictwa na Górnym Śląsku. W związku z tym nie zezwolił ekspertom rasowym na rozpoczęcie badań rasowych, co doprowadziło do poważnych konfliktów[23].

Wysiedlenia dotknęły ludność powiatów wcielonych z województw krakowskiego i kieleckiego. Zakłócenia w polityce kolonizacyjnej, które pojawiły się na tych terenach wiosną 1941 r., podobnie jak na innych zaanektowanych ziemiach, związane były z przygotowaniami Rzeszy do agresji na ZSRR. Spowodowały one zahamowanie wywożenia wysiedlonych Polaków do Generalnego Gubernatorstwa. Realizowano natomiast wysiedlenia wewnątrz prowincji, deportacje na roboty przymusowe w III Rzeszy oraz kierowano do pracy na roli w gospodarstwach nasiedlonych Niemców na Górnym Śląsku.

Przebieg wysiedleń w powiatach i gminach rejencji katowickiej i opolskiej w 1941 r.

REJENCJA KATOWICKA

W rejencji katowickiej wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach trzeciego planu krótkofalowego objęto cztery powiaty.

W powiecie bialskim w związku z rozbudową obozu koncentracyjnego KL Auschwitz w Oświęcimiu wiosną 1941 r. zostały wyludnione tereny wokół obozu o powierzchni 40 km[24].

W powiecie wadowickim (Bielsko) wysiedlenia dotknęły rolników w pięciu miejscowościach, z których wysiedlono wszystkich mieszkańców.

W gminie Wieprz żandarmeria w kwietniu wysiedliła 2400 osób – około 400 rodzin rolniczych z gminnej wsi Wieprz, jesienią natomiast 980 osób – około 160 rodzin rolniczych z miejscowości Gierałtowice. Rodziny wysiedlone z miejscowości Wieprz przewieziono do Andrychowa i tam skierowano do pracy w przemyśle, rodziny z Gierałtowic pozostawiono w gminie Wieprz i skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców.

W kwietniu wysiedlenia przeprowadzono także w gminnej miejscowości Nidek. Żandarmeria, która weszła do wsi o godzinie 3 w nocy, wysiedliła 960 osób – około 150 rodzin rolniczych. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Wadowicach, a po przeprowadzonej selekcji część skierowano do pracy w przemyśle w gminie Andrychów, część do pracy na roli u nasiedlonych Niemców.

Dalsze wysiedlenia w powiecie wadowickim przeprowadzono jesienią 1941 r.

We wrześniu wysiedleniami objęto rolników w gminnej miejscowości Głębowice, skąd wysiedlono 360 osób – około 60 rodzin, oraz w gminnej miejscowości Tomice, skąd wysiedlono 27 rodzin – około 160 osób. Do obu miejscowości żandarmeria weszła o godzinie 3 w nocy. Wypędzanym rodzinom nakazano opuszczenie gospodarstw w ciągu 10 minut. Część wysiedlonych deportowano do pracy przymusowej w III Rzeszy. Pozostałych skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców na terenie powiatu.

Łącznie w powiecie wadowickim wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach trzeciego planu krótkofalowego objęto pięć miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 4860 osób – około 797 rodzin rolniczych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przekazano nasiedlanym Niemcom.

Mieszkańców dwóch miast, Katowic i Chorzowa, w powiecie katowickim wysiedlono we wrześniu 1941 r. Policja ochronna, która weszła do obu miast o godzinie 5 rano, wysiedliła z Katowic 6 rodzin – 25 osób oraz z Chorzowa również 6 rodzin – 25 osób. Rodziny wyrzucono z własnych domów do najgorszych mieszkań mieszczących się w suterenach i barakach na obrzeżach miast.

W powiecie będzińskim wysiedlenia, które przeprowadzono w październiku 1941 r., objęły mieszkańców jednego miasta. Z Dąbrowy Górniczej policja ochronna wysiedliła 20 rodzin – ponad 100 osób. Część rodzin deportowano do pracy przymusowej w III Rzeszy, część skierowano do pracy w różnych fabrykach na terenie powiatu.

Ogółem w rejencji katowickiej wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach trzeciego krótkofalowego planu wysiedleńczego w czterech powiatach okupant objął trzy miasta: Chorzów, Dąbrowę Górniczą i Katowice, z których wysiedlił 32 rodziny – 150 osób. Wysiedleniami objęto także co najmniej 12 miejscowości wiejskich, skąd wysiedlono 6460 osób – około 1027 rodzin rolniczych, właścicieli gospodarstw rolnych. Nieruchomości wysiedlonych polskich rodzin oraz cały ich majątek ruchomy zagarnęli nasiedlani Niemcy. Ziemia z gospodarstw we wsiach leżących wokół obozu KL Auschwitz została określona jako obszar interesów obozu.

REJENCJA OPOLSKA

W rejencji opolskiej wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach trzeciego planu krótkofalowego objęto powiaty częstochowski i zawierciański.

W powiecie częstochowskim (Blachownia) wysiedlenia dotknęły mieszkańców siedmiu miejscowości wiejskich w trzech gminach oraz jednego miasta.

Policja ochronna przeprowadziła wysiedlenia w mieście Kłobuck, do którego weszła o godzinie 4 nad ranem. Wysiedlono 798 rodzin – 3710 osób, które deportowano na roboty do III Rzeszy. Mieszkania, warsztaty rzemieślnicze oraz sklepy wysiedlonych przejęli Niemcy z Besarabii.

Równocześnie z wysiedleniami w Kłobucku policja ochronna przeprowadziła je w miejscowościach wiejskich.

W gminie Opatów z miejscowości Wilkowiecko, Zwierzyniec i Opatów w maju 1941 r. żandarmeria, która weszła do wsi o godzinie 4 nad ranem, wysiedliła 820 osób – około 140 rodzin. Wypędzone z domów rodziny, którym dano 15 minut na spakowanie najpotrzebniejszych rzeczy i opuszczenie gospodarstwa, zostały przewiezione wozami konnymi do punktu zbornego w gminnej miejscowości Popów. Po przeprowadzonej selekcji osoby w sile wieku deportowano do pracy przymusowej w III Rzeszy. Osoby starsze oraz dzieci pozostawiono w gminie Popów. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przejęli Niemcy z Besarabii i Bukowiny.

W maju żandarmeria weszła także do miejscowości Zawada i Kamienica Polska w gminie Kamienica Polska. Z obu miejscowości wysiedlono 22 rodziny – 96 osób. Wysiedlonych skierowano do pracy w przemyśle, a ich gospodarstwa przekazano nasiedlonym Niemcom.

W grudniu przeprowadzono wysiedlenia w miejscowości Starokrzepice w gminie Kuźniczka. Wysiedlono wszystkich mieszkańców wsi, 63 rodziny rolnicze – 393 osoby. Rolnicy zostali skierowani do pracy na roli u nasiedlonych Niemców, a ich gospodarstwa przekazano kolonistom niemieckim.

Wysiedlenia rodzin rolniczych przeprowadzono również w gminie Miedźno. Z miejscowości Ostrowy żandarmeria, do której dołączyli uzbrojeni volksdeutsche, także w grudniu wysiedliła 34 rodziny – około 200 osób. Rodziny skierowano do pracy na roli w gminie. Gospodarstwa wysiedlonych zajęli nasiedlani Niemcy.

Łącznie w powiecie częstochowskim wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach trzeciego planu krótkofalowego objęto siedem miejscowości wiejskich, z których wysiedlono około 259 rodzin rolniczych – 1509 osób. Gospodarstwa Polaków przejęli nasiedlani Niemcy z Besarabii i Bukowiny. Wysiedleniami objęto także jedno miasto Kłobuck, skąd wysiedlono 798 rodzin – 3710 osób. Mieszkania, warsztaty rzemieślnicze i sklepy wysiedlonych przejęli nasiedlani Niemcy.

W powiecie zawierciańskim wysiedlenia dotknęły ludność rolniczą w gminie Rokitno Szlacheckie. Z miejscowości Ciągowice, Rokitno i Wysoka w gminie Rokitno Szlacheckie żandarmeria w grudniu 1941 r. wysiedliła rodziny rolnicze z 500 gospodarstw – około 3250 osób. Wysiedlonych skierowano do pracy w miejscowych zakładach przemysłowych.

Ogółem w rejencji opolskiej wysiedleniami przeprowadzonymi w 1941 r. w dwóch powiatach okupant objął jedno miasto Kłobuck, z którego wysiedlił 798 rodzin – 3710 osób. Wysiedleniami objęto także 10 miejscowości wiejskich, skąd wysiedlono 759 rodzin rolniczych – 4759 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Nieruchomości wysiedlonych polskich rodzin oraz cały ich majątek ruchomy przejęli nasiedlani Niemcy.

Realizując wysiedleńczy trzeci plan krótkofalowy w prowincji górnośląskiej, w sześciu powiatach okupant objął wysiedleniami 22 miejscowości wiejskie, z których wysiedlono co najmniej 1786 rodzin rolniczych – 11 219 osób. Wysiedleniami objęto również cztery miasta, skąd wysiedlono 830 rodzin – 3860 osób. Nieruchomości wysiedlonych Polaków oraz ich majątek ruchomy zastał przekazany nasiedlonym kolonistom niemieckim z Besarabii i Bukowiny.

5.3. Wysiedlenia w 1942 r. Rozszerzony trzeci plan krótkofalowy (Erweiterter 3. Nahplan)

Wysiedlenia w ramach rozszerzonego planu trzeciego na Górnym Śląsku pozostawały w ścisłym związku z obowiązkiem wpisywania mieszkańców Śląska na DVL. Władze okręgu zdecydowały się na niemczenie rodzimej ludności. Akcja zniemczania polskich mieszkańców Górnego Śląska zaczęła się intensywnie rozwijać od końca lutego 1942 r., gdy Komisarz Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny zalecił uproszczenie działania placówek DVL. Przymus wpisywania do III grupy DVL objął głównie rdzenną ludność dawnego województwa śląskiego, której władze nie uznawały za polską[25].

Werbunek na rzecz DVL był dla władz Górnego Śląska ważnym zadaniem, ponieważ chodziło o zdobycie rekruta, zwłaszcza w związku z przeprowadzeniem na terenie całej Rzeszy mobilizacji uzupełniającej. Werbunek był prowadzony przy użyciu przymusu i zastraszania. Mieszkańcom Górnego Śląska dawano do wyboru: podpisanie DVL albo deportację do obozu koncentracyjnego, „Willst du zum Militär oder nach Auschwitz” [do wojska albo do Auschwitz][26].

Wiele osób próbowało bronić się przed dokonaniem wpisu, uciekając w lasy Beskidu, w których policja przeprowadzała stałe obławy na ukrywających się zbiegów. Liczbę Polaków w prowincji górnośląskiej, którzy oparli się wpisowi na DVL, oblicza się na 15–20 proc. Osoby te okupant traktował z całą bezwzględnością. Część uchwyconych stracono, część zaś osadzono w obozie koncentracyjnym[27].

Uleganie przymusowi i dokonanie wpisu na DVL nie uchroniło mieszkańców prowincji górnośląskiej przed wysiedleniami. Dotknęły one, poza rodzinami odmawiającymi wpisu, głównie rodziny wpisane do IV grupy DVL, których członkowie w zasadzie nie podlegali mobilizacji. Na przeprowadzenie weryfikacji osób wpisanych do IV grupy zgodził się nadprezydent Bracht, aby wyodrębnić „obcoplemieńców skierowanych do wysiedlenia”.

Wysiedlenia prowadzono systematycznie przez cały rok 1942. Wyrzucane z domów rodziny przewożono przeważnie wozami konnymi do obozów dla wysiedlonych Polaków „Polenlager”, a następnie deportowano na roboty przymusowe do III Rzeszy lub kierowano do pracy w miejscowych zakładach i gospodarstwach.

Powołane do życia „Polenlagry” były administrowane przez Urząd Pośrednictwa Osadniczego SS (Volksdeutsche Mittelstelle). Obozy te bardzo często były zakładane na miejscu wcześniej utworzonych przejściowych obozów dla przesiedlonych Niemców „VoMi-Lager”, oczekujących na mieszkania i gospodarstwa po wysiedlonych Polakach. Obozom „Polenlager” przypisano numerację przeniesioną z pierwotnej numeracji „VoMi-Lager”. W „Polenlagrach” osadzano Polaków wywłaszczonych i wysiedlonych ze swych nieruchomości oraz rodziny osób osadzonych w więzieniach Policji Bezpieczeństwa lub zesłanych do obozów koncentracyjnych.

Obozy „Polenlager”, w których osadzono mieszkańców powiatów bialskiego, bielskiego, będzińskiego i wadowickiego, wysiedlonych w 1942 r., zostały założone w różnych miejscowościach niedaleko Rybnika. Mieszkańców pozostałych powiatów objętych wysiedleniami przewożono do punktów zbornych.

W czerwcu 1942 r. w okolicach Rybnika utworzono obóz w Orzeszu. Obóz mieścił się w pomieszczeniach dawnego szpitala. Osadzeni w nim Polacy pracowali w hucie szkła i w gospodarstwach rolnych. W czerwcu utworzono także obóz w Lyskach, który został ulokowany w budynku poklasztornym. Osadzeni w nim ludzie pracowali przy karczowaniu lasu oraz w majątku obszarniczym Niemca.

Obozy w Rybniku i Żorach utworzono w sierpniu 1942 r. Obóz w Rybniku założono w barakach przy wieży ciśnień. Przebywały w nim głównie dzieci, których rodzice zostali aresztowani lub deportowani do Rzeszy. Osamotnione dzieci osadzano również w obozie w Żorach, który mieścił się w barakach przy miejskich zakładach.

Obozy utworzone w Lyskach, Orzeszu, Rybniku i Żorach istniały do 1945 r. Zlikwidowano je w związku ze zbliżającym się frontem.

We wrześniu 1942 r. uruchomiono obóz w Pszowie, który mieścił się w tamtejszym domu parafialnym. Obóz ten istniał do listopada 1943 r. Osadzeni w nim wysiedleńcy pracowali w majątku Pszów[28].

Wysiedlanych mieszkańców powiatu żywieckiego umieszczano natomiast w obozie „Polenlager” utworzonym w czerwcu 1942 r. w Boguminie w powiecie cieszyńskim. Obóz mieścił się w zabudowaniach majątku obszarniczego. Osadzone w nim rodziny pracowały na roli i w różnych zakładach produkcyjnych na terenie powiatu. Warunki panujące w obozie oraz sposób wyrzucania z domów wysiedlanych mieszkańców opisała jedna z więźniarek, która jako ośmioletnie dziecko została w maju 1942 r. wysiedlona wraz z rodziną i innymi gospodarzami z miejscowości Łodygowice na Żywiecczyźnie. Jak twierdzi, wydarzenia tamtych dni pozostały wciąż żywe i niezapomniane. Mocno wryły się w pamięć dziecka, pozostawiając ślad w psychice. Wysiedlenia przeprowadzono w pierwszą niedzielę maja 1942 r.

„Tego dnia bardzo wcześnie rano, skoro świt, ze straszliwym krzykiem i waleniem kolbami karabinów wyrwano nas ze snu. W drzwiach stało dwóch żandarmów niemieckich, wrzeszczących i przeklinających: »Raus, raus reine Schweine, polnische Banditen! Verflucht Donnerwetter!« [Wynosić się, precz stąd, świnie, polscy bandyci, przeklęci awanturnicy]. Zaledwie w kilka minut wyrzucili nas z łóżek, nie pozwolili ani porządnie się ubrać, ani niczego ze sobą zabrać, popychali nas. [...] Żandarmi prowadzili nas pod karabinami przez wieś i zagonili na plac szkolny w Łodygowicach Dolnych, na który stopniowo doprowadzano coraz więcej ludzi. [...]

Zaraz po przybyciu na plac rodzina moja została rozdzielona. Dwie siostry, Maria – lat 16, i Wiktoria – lat 13, zostały odłączone od nas i deportowane na roboty przymusowe do Niemiec, do bauerów do Glogau (Głogowa). Ja (niecałe 8 lat) wraz z ojcem, matka i siostrą Bronisławą (lat 10) staliśmy na tym placu o głodzie i chłodzie, czekając na swój nieznany los, aż do późnych godzin popołudniowych. [...] W godzinach popołudniowych Niemcy przystąpili do formowania transportów i wywożenia w różne strony. Pod eskortą żandarmów uzbrojonych w karabiny zaprowadzono nas na dworzec kolejowy i załadowano do pociągu – wagony zamknięto i zaplombowano. Stłoczeni, jechaliśmy na stojąco. Wieziono nas przez kilka godzin w niewiadomym kierunku. [...] Dojechaliśmy wreszcie do celu, było to gdzieś koło północy. Na nieznanej nam stacji kolejowej niemieccy żandarmi otworzyli drzwi wagonów i rozkazali wysiadać. Pod ich eskortą dotarliśmy do miejsca przeznaczenia. Przekroczyliśmy bramę jakiegoś obozu. Jak się okazało, był to obóz pod nazwą »Polenlager Oderberg« (Bogumin).

Zaraz po przybyciu do obozu, między godziną 12 a 1 w nocy, poddano nas rewizji osobistej i selekcji na tzw. rasowych. [...] Po rewizji osobistej skierowano nas na salę bloku przeznaczonego dla więźniów, z piętrowymi drewnianymi pryczami. [...]

Jednym z pierwszych transportów do Oświęcimia zostali wysłani kalecy i starcy. [...]

Oprócz codziennych porannych apeli, które odbywały się pod blokami, były jeszcze niedzielne, świąteczne i specjalne, które odbywały się na placu apelowym i bez względu na pogodę trwały po kilka godzin. [...] Podczas takich długotrwałych apeli niektórzy więźniowie mdleli. [...]

W tygodniu apele odbywały się przed blokami i po sprawdzeniu nas już o godz. 7 rano więźniowie wyruszali pod eskortą żandarmów do różnych prac poza obozem oraz na terenie obozu. [...] Największa grupa więźniów, dorosłych i dzieci, pracowała na folwarku przy żniwach, jesienią przy zbiorze warzyw. [...] dorosłych zdrowych więźniów zaczęto wysyłać do różnych innych prac: do fabryk, na kolej, na pole do folwarku, gdzie zawsze pracowała największa grupa więźniów. [...]

Odżywianie mieliśmy bardzo skromne. [...] śniadanie składało się z kromki chleba, kubka czarnej kawy. Czasami mieliśmy chleb z marmoladą, a nieraz kawa była słodzona sacharyną. Osobom, które chodziły do pracy poza obozem, dokładano czasami jeszcze piętkę chleba. Na obiad była zupa »Eintopf« (jeden garnek) [...] z brukwi albo szpinakowa – zielona, najbardziej obrzydliwa. Na kolację była jedna kromka chleba i czarna kawa. [...]

Aż wreszcie nadeszła wiosna 1945 r. Okazało się, że Niemcy opuścili posterunki w obozie i uciekli. [...] i pozostawili nas zamkniętych w obozie.

[...] Było to już 1 maja 1945 roku. Tym razem szybciej podeszliśmy do bramy i otworzyliśmy ją (zdemolowaliśmy) i wylegliśmy na ulicę. Naprzeciw nas z oddali zbliżało się jakieś wojsko. Gdy podeszli bliżej, okazało się, że to była Armia Czerwona, która wyzwoliła nas i przyniosła nam upragnioną wolność. Nastąpiło powitanie i płacz radości.

[...] Gdy przybyliśmy do rodzinnej wsi, domu naszego niestety nie było, został zniszczony przez niemieckiego osadnika”[29].

Rodziny wysiedlone z powiatów bielskiego, chrzanowskiego, cieszyńskiego i zawierciańskiego umieszczano także w obozach „Polenlager” w Gorzycach i w Gorzyczkach.

Obóz w Gorzycach uruchomiono w czerwcu 1942 r. Osadzone tam osoby pracowały głównie w gospodarstwach rolnych. Zlikwidowano go w listopadzie 1943 r., wywożąc więźniów do obozu w Kietrzu. Na miejscu obozu dla wysiedlonych Polaków uruchomiono obóz dla przesiedleńców niemieckich.

Obóz w Gorzyczkach, uruchomiony także w czerwcu 1942 r., należał do największych obozów dla wysiedlonych Polaków na Śląsku. Osadzone tu osoby pracowały w gospodarstwach rolnych oraz w różnych zakładach produkcyjnych. Obóz istniał do 1945 r.

Przebieg wysiedleń w powiatach i gminach rejencji katowickiej i opolskiej w 1942 r.

REJENCJA KATOWICKA

W rejencji katowickiej wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach rozszerzonego trzeciego planu krótkofalowego objęto cztery powiaty.

Wysiedlenia w powiecie bialskim rozpoczęto wczesnym latem 1942 r. W czerwcu o godzinie 4 nad ranem żandarmeria weszła do gminnej wsi Wilkowice, z której wysiedlono 41 rodzin rolniczych – 183 osoby, w tym 101 dzieci. Wysiedleni rolnicy byli właścicielami większych gospodarstw. Nie zgodzili się także na podpisanie DVL. Wypędzonym z domów rodzinom policja nakazała opuszczenie gospodarstwa w ciągu 5 minut, nie zezwalając na zabranie nawet najpotrzebniejszych rzeczy. Zebrani zostali w punkcie zbornym na miejscowym placu szkolnym i deportowani do pracy przymusowej w III Rzeszy. Gospodarstwa wysiedlonych rolników władze przekazały nasiedlonym Niemcom.

W sierpniu wysiedleniami objęto gminne miejscowości Rybarzowice i Czaniec. Z Rybarzowic żandarmeria wysiedliła 47 rodzin – 222 osoby, które także nie zgodziły się na podpisanie DVL. Rodziny przewieziono wozami konnymi do stacji kolejowej w Białej i następnie deportowano do pracy przymusowej w III Rzeszy. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przejęli besarabscy Niemcy.

W miejscowości Czaniec wysiedleniami dotknięto 37 rodzin – 187 osób. Osoby w sile wieku deportowano do pracy przymusowej w III Rzeszy oraz skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców na terenie Śląska. Osoby starsze i dzieci zostały umieszczone w obozie „Polenlager” w Rybniku, gdzie pracowały na roli, w młynie i w magazynach[30].

Do pozostałych trzech miejscowości w powiecie bialskim, których mieszkańców dotknięto wysiedleniami, żandarmeria wchodziła dwukrotnie, w czerwcu, a następnie we wrześniu lub w październiku.

Z gminnej miejscowości Buczkowice wysiedlono 17 rodzin – 64 osoby. Rodziny wysiedlone w czerwcu, 6 rodzin – 22 osoby, zebrano w punkcie zbornym w budynku szkolnym i przewieziono do obozu „Polenlager” w Orzeszu. Po pięciu tygodniach pobytu w obozie rodziny zostały deportowane do pracy na roli w Prusach Wschodnich. Rodziny wysiedlone we wrześniu, 11 rodzin – 42 osoby, przewieziono do punktu zbornego w Bystrej i deportowano do pracy w III Rzeszy.

Wysiedlenia z gminnej miejscowości Szczyrk przeprowadzono w czerwcu i październiku. Wysiedlono 27 rodzin – 93 osoby, które odmówiły podpisania DVL. Rodziny wysiedlone w czerwcu, 15 rodzin, przewieziono wozami konnymi do obozu „Polenlager” w Lyskach koło Rybnika. Po trzech tygodniach pobytu w obozie rodziny deportowano do pracy przymusowej w Rzeszy. Rodziny wysiedlone w październiku przewieziono do obozu „Polenlager” w Żorach, a następnie także do Rzeszy.

W październiku wysiedlono również 6 rodzin – 19 osób z gminnej miejscowości Bystra. Rodziny, którym nakazano opuszczenie domów w ciągu 15 minut, przewieziono wozami konnymi do obozu „Polenlager” w Żorach, a następnie na roboty przymusowe do Rzeszy. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przekazano nasiedlonym Niemcom.

Łącznie w powiecie bialskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1942 r. objęto sześć miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 175 rodzin – 778 osób. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków władze okupacyjne przekazały kolonistom niemieckim.

Wczesnym latem wysiedlenia przeprowadzono także w powiecie bielskim, sąsiadującym z powiatem bialskim.

W czerwcu żandarmeria, która weszła do gminnej miejscowości Czechowice o godzinie 3 w nocy, wysiedliła 22 rodziny – 59 osób. Wysiedlone rodziny deportowano do pracy przymusowej w III Rzeszy. Do pracy przymusowej w III Rzeszy deportowano także 3 rodziny – 16 osób, wysiedlone również w czerwcu z gminnej miejscowości Komorowice.

W lipcu wysiedleniami dotknięto mieszkańców gminnej miejscowości Ligota, skąd wysiedlono 14 rodzin – 70 osób. Rodziny deportowano również do III Rzeszy. Gospodarstwa polskich rodzin przekazano kolonistom niemieckim.

Łącznie w powiecie bielskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1942 r. objęto trzy miejscowości wiejskie, z których wysiedlono 39 rodzin – 145 osób. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przejęli nasiedlani Niemcy.

W powiecie będzińskim masowe wysiedlenia przeprowadzono w gminie Wojkowice Kościelne. Z miejscowości Kuźnica i Podwarężyn żandarmeria wysiedliła w kwietniu 35 rodzin – 175 osób. Rodziny przewieziono wozami konnymi do obozu „Polenlager” w Żorach. Po kilku tygodniach pobytu w obozie zostały deportowane do pracy na roli w Prusach Wschodnich. W gospodarstwach wysiedlonych osadzono kolonistów niemieckich.

W październiku wysiedlono także 1 rodzinę – 7 osób z gospodarstwa w miejscowości Strzemieszyce Małe w gminie olkusko-siewierskiej w powiecie będzińskim. Gospodarstwo wysiedlonej rodziny przyłączył do swojego miejscowy Niemiec. Rodzinę skierowano do pracy w charakterze robotników rolnych w gospodarstwie, z którego została wyrzucona.

W powiecie wadowickim (Bielsko) wysiedleniami w ramach rozszerzonego planu trzeciego objęto sześć miejscowości wiejskich.

Z gminnej miejscowości Andrychów oraz z miejscowości Brzezinka w gminie Andrychów żandarmeria latem wysiedliła 27 rodzin – 195 osób. Młode osoby wysiedlone z Andrychowa deportowano do pracy w III Rzeszy. Pozostałe osoby oraz rodziny, 7 rodzin – 30 osób, wysiedlone z Brzezinki, skierowano do pracy u nasiedlonych Niemców w tych samych wsiach. Gospodarstwa wysiedlonych przekazano kolonistom niemieckim.

Latem wysiedlenia przeprowadzono również w gminnej miejscowości Radocza. Żandarmeria, która weszła do wsi o godzinie 4 nad ranem, wysiedliła 21 rodzin – 130 osób. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Wadowicach i deportowano do pracy w III Rzeszy. Gospodarstwa rodzin objęli nasiedlani Niemcy.

Kolejne wysiedlenia w powiecie wadowickim miały miejsce we wrześniu 1942 r. Objęły one mieszkańców dwóch miejscowości gminnych, którzy posiadali większe gospodarstwa i zadbane zabudowania gospodarcze. Żandarmeria, która weszła do obu wsi o godzinie 4 nad ranem, wysiedliła 18 rodzin – 97 osób z gminnej miejscowości Targanica, oraz 3 rodziny – 11 osób z gminnej miejscowości Świnna Poręba. Rodziny ze Świnnej Poręby przewieziono do obozu „Polenlager” w Pszowie w powiecie rybnickim. Rodziny z Targanicy przewieziono do punktu zbornego, który mieścił się w budynku szkolnym w Andrychowie, a następnie deportowano do pracy przymusowej w Rzeszy.

W grudniu wysiedlenia dotknęły mieszkańców gminnej miejscowości Frydrychowice. Żandarmeria, która otoczyła wieś o godzinie 3 w nocy, wysiedliła 480 osób – około 80 rodzin. Wyrzucone z domów rodziny zebrano w punkcie zbornym, który mieścił się w budynku szkolnym. Po przeprowadzonej selekcji na furmanki załadowano 180 osób i przewieziono je do stacji kolejowej w Wadowicach, a następnie w wagonach towarowych deportowano do pracy przymusowej w III Rzeszy. Pozostałe osoby skierowano do pracy przymusowej u nasiedlonych Niemców. Gospodarstwa wysiedlonych objęli koloniści niemieccy.

Łącznie w powiecie wadowickim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1942 r. objęto sześć miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 149 rodzin rolniczych – 913 osób. Gospodarstwa wysiedlonych rolników przejęli koloniści niemieccy.

Realizując rozszerzony trzeci plan wysiedleńczy w rejencji katowickiej, w czterech powiatach okupant objął wysiedleniami 18 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 399 rodzin rolniczych – 2018 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przejęli nasiedlani Niemcy.

REJENCJA OPOLSKA

W rejencji opolskiej wysiedleniami dotknięto mieszkańców trzech powiatów.

Najbardziej masowe wysiedlenia przeprowadzono w powiecie częstochowskim (Blachownia). Objęto nimi 19 miejscowości wiejskich w siedmiu gminach.

W gminie Lipie z miejscowości Albertów, Danków, Florianów, Grabarze i Szyszków wysiedlenia przeprowadzono od marca do czerwca 1942 r. Z miejscowości tych żandarmeria, do której dołączyli uzbrojeni volksdeutsche, wysiedliła 171 rodzin – 673 osoby. Wysiedlane rodziny, którym dano 15 minut na opuszczenie gospodarstwa, zebrano w punktach zbornych, gdzie dokonano selekcji. Część osób przewieziono wozami konnymi do stacji kolejowej Krzepice i deportowano do pracy przymusowej w Rzeszy, pozostałe skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w gminie Lipie. Gospodarstwa rolników wysiedlonych z czterech miejscowości władze prowincji przekazały nasiedlonym Niemcom. Ziemia rolników wysiedlonych z miejscowości Grabarze została przyłączona do majątku Parzymiechy.

W czerwcu żandarmeria wysiedliła także wszystkich mieszkańców, 16 rodzin – 98 osób, z miejscowości Lutrowskie w gminie Kuźniczka. Rodziny skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców, natomiast rodziny wysiedlone w tym samym miesiącu z miejscowości Iwanowice Małe i Walenczów w gminie Opatów, 12 rodzin – 68 osób, deportowano na roboty przymusowe do III Rzeszy.

Wysiedlenia mieszkańców gminy Węglowice przeprowadzano cyklicznie od sierpnia do grudnia 1942 r. Z miejscowości Cisie, Długi Kąt, Kuleje, Łebki, Węglowice, Wręczyca Mała i Wręczyca Wielka żandarmeria, która wchodziła do wsi o godzinie 4 nad ranem, wysiedliła 225 rodzin rolniczych – 976 osób. Część rodzin skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców, pozostałe deportowano do pracy przymusowej w III Rzeszy. Gospodarstwa rodzin objęli koloniści niemieccy.

W gminie Przystajń wysiedlenia przeprowadzono w październiku 1942 r. Z miejscowości Ługi-Radły, Podłęże Szlacheckie, Przystajń i Wilcza Góra żandarmeria wysiedliła 46 rodzin rolniczych – 241 osób. Wysiedlone rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego we wsi Przystajń i deportowano do pracy przymusowej w Rzeszy. Do punktu zbornego w miejscowości Przystajń przewieziono furmankami także 2 rodziny – 8 osób, wysiedlone w październiku z gminnej miejscowości Panki. Wysiedlone rodziny skierowano do pracy na roli u kolonistów niemieckich.

Łącznie w powiecie częstochowskim wysiedleniami przeprowadzonymi w ramach rozszerzonego trzeciego planu wysiedleńczego objęto 19 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 472 rodziny rolnicze – 2064 osoby. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przejęli koloniści niemieccy.

W powiecie lublinieckim wysiedleniami przeprowadzonymi w czerwcu 1942 r. objęto dwie miejscowości. Z gminnych wsi Herby i Kochanowice żandarmeria, która obstawiła domy mieszkańców o godzinie 3 w nocy, wysiedliła 21 rodzin rolniczych – 117 osób. Rodziny przewieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Kłobucku, gdzie dokonano selekcji. Część rodzin deportowano do pracy przymusowej w Rzeszy, część natomiast skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców. Gospodarstwa wysiedlonych rolników objęli koloniści niemieccy.

W sierpniu 1942 r. przeprowadzono masowe wysiedlenia w powiecie zawierciańskim.

W gminie Mierzęcice z miejscowości Brudzowice, Dąbrówka, Ostrów, Smolnik, Strąków i Zadzień żandarmeria wysiedliła z 300 gospodarstw około 2000 osób. Rodziny przewieziono do punktu zbornego w Mierzęcicach, gdzie dokonano selekcji. Osoby w sile wieku, około 1300 osób, deportowano do pracy w fabrykach oraz do robót kopalnianych w III Rzeszy. Osoby starsze i dzieci, około 700 osób, umieszczono u rolników w różnych wsiach. Gospodarstwa wysiedlonych przekazano kolonistom niemieckim.

Wysiedleniami dotknięto także mieszkańców gminnej miejscowości Koziegłowy. W godzinach nocnych żandarmeria wysiedliła 16 rodzin rolniczych – 69 osób. Rodziny deportowano do pracy w III Rzeszy. Gospodarstwa wysiedlonych objęli nasiedlani Niemcy.

Łącznie w 1942 r. w rejencji opolskiej w trzech powiatach okupant objął wysiedleniami 28 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 809 rodzin rolniczych – 4250 osób. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przejęli koloniści niemieccy.

Realizując rozszerzony trzeci plan wysiedleńczy, w siedmiu powiatach prowincji górnośląskiej okupant objął wysiedleniami 46 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 1208 rodzin rolniczych – 6259 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Nieruchomości wysiedlonych polskich rodzin oraz ich majątek ruchomy władze prowincji przekazały nasiedlonym Niemcom.

5.4. Wysiedlenia z prowincji górnośląskiej w latach 1943–1944

W 1943 r. akcja wysiedleńcza ludności polskiej z prowincji górnośląskiej uległa pewnemu zahamowaniu. Wiązało się to z coraz większym zapotrzebowaniem na pracowników w przemyśle. W „Oberschlesische Zeitung” zamieszczono informację, że „Górny Śląsk potrzebuje 19 300 rzemieślników”[31]. Znaczenie zatrzymania pracowników przemysłowych podkreślał również nadprezydent Bracht, mówiąc, że Górny Śląsk „dokonuje wielkich rzeczy w dziedzinie dozbrajania, aby ułatwić orężowi niemieckiemu zwycięstwo”, dlatego też „zdobycie żołnierza i robotnika staje się najważniejszą sprawą chwili”[32].

Wysiedlania Polaków jednak całkowicie nie zaprzestano. Na Śląsk, podobnie jak do innych prowincji utworzonych na zaanektowanych ziemiach polskich, zaczęli w tym czasie napływać uchodźcy z bombardowanych przez aliantów zachodnich części III Rzeszy. Napływ uchodźców spowodował przymus zdobycia dla nich mieszkań. Kontynuowano również osadzanie na Górnym Śląsku Niemców z Rumunii oraz znad Morza Czarnego (Schwarzmeerdeutsche). Działania te spowodowały wzmożenie akcji wysiedleńczej.

Wysiedlenia prowadzone w 1943 r. dotknęły, podobnie jak w roku 1942, głównie dwie kategorie Polaków: uchylających się od wpisania na DVL oraz zakwalifikowanych do IV grupy DVL. W stosunku do tych, którzy wzbraniali się podpisać DVL, akcja wysiedleńcza miała charakter terrorystyczny.

Wysiedlane w 1943 r. polskie rodziny umieszczano w obozach „Polenlager” w Beneszowie i Frysztacie, utworzonych na Śląsku leżącym na terenie Rzeszy.

Obóz w Beneszowie, utworzony w maju 1942 r., mieścił się w zabudowaniach folwarcznych miejscowego majątku obszarniczego. W obozie osadzano aresztowane osoby, które wraz z rodzinami zostały wywiezione w ramach odpowiedzialności zbiorowej. Osadzano także wysiedlone rodziny, którym proponowano przyjęcie DVL za cenę zwolnienia z obozu. Więźniowie obozu byli zatrudniani w miejscowym zakładzie metalurgicznym, w gospodarstwach rolnych i warsztatach rzemieślniczych.

Obóz we Frysztacie powstał w czerwcu 1942 r. Mieścił się w barakach koło tartaku, niedaleko dworca kolejowego. Wywłaszczonych i wysiedlonych Polaków kierowano do pracy na miejscu w przemyśle, w kopalni węgla, przy rozładunku wagonów oraz w charakterze robotników rolnych.

Obozy we Frysztacie i Beneszowie zlikwidowano w 1945 r. w związku ze zbliżającym się frontem.

Przebieg wysiedleń w powiatach i gminach rejencji katowickiej i opolskiej w 1943 r.

REJENCJA KATOWICKA

W rejencji katowickiej wysiedlenia dotknęły mieszkańców sześciu powiatów.

W powiecie bielskim w marcu 1943 r. żandarmeria z czterech miejscowości gminnych: Międzyrzecza, Rudzicy, Jasienicy i Kamienicy, wysiedliła 12 rodzin rolniczych – 61 osób, które odmawiały podpisania DVL. Rodziny wysiedlone z Międzyrzecza i Rudzicy, 10 rodzin – 47 osób, wywieziono do obozu w Beneszowie, gdzie zmarła jedna z kobiet z Międzyrzecza. Osadzone w obozie rodziny pracowały w gospodarstwach rolnych Niemców. Rodziny wysiedlone z Jasienicy i Kamienicy, 2 rodziny – 14 osób, osadzono w obozie we Frysztacie, a następnie rodzinę z Jasienicy skierowano do pracy w Myślenicach, rodzinę zaś z Kamienicy deportowano do pracy przymusowej w Rzeszy.

Akcja wysiedleńcza dotknęła także mieszkańców Ustronia i Wisły w powiecie cieszyńskim, skąd wysiedlono Polaków wpisanych do IV grupy niemieckiej listy narodowościowej.

W czasie jednej z akcji wysiedleńczych przeprowadzonych w powiecie katowickim wysiedlono z Chorzowa 40 polskich rodzin. Rodziny rozdzielono: osoby starsze i dzieci ulokowano w obozach w rejencji opolskiej, mężczyzn i kobiety w sile wieku zesłano do obozów pracy[33].

W sierpniu 1943 r. wysiedlenia przeprowadzono w Łaziskach, Mikołowie, Podlesiu i Tychach. Wysiedlono około 500 osób, którym przyznano IV kategorię DVL. Z Tych wysiedlono także kilka rodzin, które wzbraniały się podpisać listę. Wysiedlone rodziny rozdzielono: mężczyzn deportowano na roboty do Rzeszy, kobiety i dzieci wywieziono do obozu „Polenlager” we Frysztacie i zatrudniono przy pracach na roli[34].

W tym samym czasie wysiedlenia przeprowadzono także w powiecie bialskim. Z Oświęcimia i okolicy wysiedlono około 300 Polaków – około 48 rodzin. Wysiedlono kobiety, których mężowie zostali osadzeni w obozach koncentracyjnych lub więzieniach Policji Bezpieczeństwa oraz osoby w podeszłym wieku i dzieci. Wysiedlenia przeprowadziła policja i uzbrojeni członkowie nieumundurowanej Landwache.

Łącznie w rejencji katowickiej, w czterech powiatach, okupant objął wysiedleniami 10 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono co najmniej 140 rodzin – 861 osób. Wysiedleniami objęto także trzy miasta: Chorzów, Oświęcim i Tychy, skąd wysiedlono około 50 rodzin – około 250 osób.

REJENCJA OPOLSKA

W rejencji opolskiej wysiedleniami dotknięto mieszkańców trzech powiatów.

W powiecie częstochowskim (Blachownia) z miejscowości Miedźno, Kołaczkowice i Rywaczki w gminie Miedźno żandarmeria, do której dołączyli uzbrojeni volksdeutsche, w styczniu 1943 r. wysiedliła 33 rodziny rolnicze – 230 osób. Wysiedlono małorolnych gospodarzy, którym dano 5 minut na opuszczenie domu i pozwolono zabrać niewielki bagaż podręczny. Rodziny wysiedlone z Miedzna i Kołaczkowic, 25 rodzin – 174 osoby, deportowano do pracy przymusowej w III Rzeszy. Rodziny wysiedlone z Rywaczek, 8 rodzin – 56 osób, skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców. Gospodarstwa rodzin, które skomasowano, zostały przekazane kolonistom niemieckim.

W gminie Lipie wysiedleniami dotknięto mieszkańców trzech miejscowości wiejskich.

W marcu 1943 r. żandarmeria przy pomocy miejscowych volksdeutschów wysiedliła 10 rodzin – 37 osób z miejscowości Chełmno. Wypędzone rodziny, którym dano 15 minut na opuszczenie gospodarstw, zostały zebrane na miejscowym placu, gdzie dokonano selekcji. Część rodzin została deportowana na roboty przymusowe w III Rzeszy. Część skierowano do pracy na roli u nasiedlonych Niemców w charakterze robotników rolnych. Gospodarstwa wysiedlonych władze okręgu przekazały nasiedlonym Niemcom.

W pozostałych dwóch miejscowościach w gminie Lipie wysiedlenia przeprowadzono jesienią. We wrześniu żandarmeria i miejscowi volksdeutsche wysiedlili wszystkich mieszkańców z miejscowości Stanisławów, 61 rodzin – 420 osób. W październiku natomiast wysiedlono 3 rodziny rolnicze – 10 osób ze wsi Rębielice. Scalone gospodarstwa w obu miejscowościach przekazano nasiedlonym Niemcom.

Pojedyncze miejscowości wiejskie objęto wysiedleniami w pozostałych gminach powiatu.

W październiku wysiedlono 3 rodziny – 13 osób z gminnej miejscowości Rększowice. Także w październiku z Wilczej Góry w gminie Przystajń żandarmeria wysiedliła 3 rodziny rolnicze – 11 osób. Rodziny deportowano do przymusowych robót w Rzeszy. Z Wręczycy Małej w gminie Węglowice żandarmeria wysiedliła 5 osób, które skierowano do pracy w gospodarstwie nasiedlonego Niemca w miejscowości Gruszownia.

Łącznie w powiecie częstochowskim wysiedleniami przeprowadzonymi w 1943 r. objęto dziewięć miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 113 rodzin rolniczych – 726 osób. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przejęli nasiedlani Niemcy.

W powiecie zawierciańskim wysiedleniami dotknięto mieszkańców Zawiercia, skąd wysiedlono 71 rodzin rzemieślniczych – około 300 osób, przejmując ich warsztaty. Wysiedleniami objęto także mieszkańców miejscowości Koziegłówki w gminie Koziegłowy. W lipcu 1943 r. żandarmeria, która weszła do wsi o godzinie 3 w nocy, wysiedliła 36 rodzin rolniczych – 162 osoby. Rodziny, którym wolno było zabrać ze sobą pościel, wywieziono wozami konnymi do punktu zbornego w Woźnikach, a stamtąd w wagonach towarowych do pracy w gospodarstwach rolnych na terenie Rzeszy. Gospodarstwa wysiedlonych rodzin przekazano nasiedlonym Niemcom.

W powiecie lublinieckim z gminnej miejscowości Lisów żandarmeria wysiedliła w lipcu 1 rodzinę rolniczą – 7 osób, która odmówiła podpisania DVL. Gospodarstwo rodziny oraz inwentarz żywy i martwy przejął miejscowy Niemiec.

W 1943 r. w rejencji opolskiej okupant przeprowadził wysiedlenia w trzech powiatach. Wysiedleniami objęto 11 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono 150 rodzin rolniczych – 895 osób, właścicieli gospodarstw rolnych. Wysiedleniami objęto także jedno miasto Zawiercie, skąd wysiedlono 71 rodzin rzemieślniczych – około 300 osób. Gospodarstwa oraz warsztaty rzemieślnicze wysiedlonych Polaków władze okupacyjne przekazały nasiedlonym Niemcom.

Realizując w 1943 r. wysiedlenia w prowincji górnośląskiej, okupant objął nimi dziewięć powiatów. Z 21 miejscowości wiejskich wysiedlono co najmniej 1756 osób – około 290 rodzin rolniczych. Wysiedleniami objęto także cztery miasta, z których wysiedlono 121 rodzin – około 550 osób. Mieszkania, warsztaty rzemieślnicze i gospodarstwa wysiedlonych rodzin przejęli nasiedlani Niemcy.

Z planów gauleitera Brachta w sprawie osadzenia w prowincji górnośląskiej w 1944 r. około 3000 volksdeutschów z Ukrainy wynika, że w roku tym przewidywano dalsze wysiedlenia polskich rodzin. Andrzej Szefer stwierdził, że „Niemcy ci nie dotarli prawdopodobnie na Górny Śląsk. W każdym razie nie udało się znaleźć materiału, który potwierdziłby ich przybycie na ten teren”[35]. Ankiety Głównej i Okręgowej Komisji w Katowicach dotyczące wysiedlania ludności polskiej ze Śląska również nie wymieniają wysiedleń w 1944 r. Należy przypuszczać, że niekorzystna dla Niemców sytuacja na froncie wschodnim zahamowała realizację planów wysiedlania Polaków z tamtych terenów i proces germanizacji ziemi. Wpływ na zaniechanie wysiedleń ludności polskiej z tych obszarów miała również potrzeba zapewnienia niewolniczej siły roboczej, zatrudnionej przy produkcji dla celów wojennych.

Efekt akcji wysiedleńczych przeprowadzonych przez niemieckiego okupanta w okresie od 1940 do 1943 r. z wcielonych do Rzeszy ziem polskich, które weszły w skład rejencji katowickiej i opolskiej, obrazuje w niepełnym wymiarze niżej zamieszczona tabela.

Wykaz (niekompletny) wysiedlonych Polaków w rejencjach prowincji śląskiej w latach 1940–1945

Rejencja

Rok

Liczba objętych wysiedleniem miast

Liczba objętych wysiedleniem wsi

Liczba wysiedlonej ludności miejskiej

Liczba wysiedlonej ludności wiejskiej

katowicka

1940

2

28

1 441

23 317

1941

3

12

150

6 460

1942

18

2 018

1943–1944

3

10

250

861

Ogółem

8

68

1 841

32 656

opolska

1940

3

373

1941

1

10

3 710

4 759

1942

28

4 250

1943–1944

1

11

300

895

Ogółem

2

52

4 010

10 277

Razem

5 851

42 933

Dane zamieszczone w tabeli dotyczące liczby wysiedlonych Polaków z obu rejencji zostały ustalone również na podstawie ankiet Głównej i Okręgowych Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, zebranych w latach 1968–1972. Wykaz wysiedlonych osób, który podają ankiety, jest niekompletny, co zostało zaznaczone w tytule tabeli. Nie znamy rozmiaru wysiedleń z Katowic, Chorzowa i Sosnowca, przeprowadzonych na przełomie lat 1939 i 1940. Ankiety nie zawierają także liczby osób wysiedlonych w latach następnych z niektórych śląskich miast, jak na przykład Tychy i Chorzów. W przypadku wysiedleń z powiatu żywieckiego zostały wykorzystane także dokumenty niemieckie, zawierające zestawienie pociągów transportowych. Mimo zaznaczonych braków w informacji o wysiedleniach, wydaje się jednak, że w przypadku Śląska różnica między liczbą wysiedlonych a liczba zawartą w ankietach nie jest rażąca[36].

Uwagi końcowe

Wysiedlenia na ziemiach włączonych do III Rzeszy: okręgi Kraj Warty i Gdańsk–Prusy Zachodnie, rejencja ciechanowska i prowincja górnośląska, które okupant przeprowadzał konsekwentnie w okresie od jesieni 1939 do 1945 r., dotknęły co najmniej 895 tys. osób spośród ludności polskiej Wielkopolski, Pomorza, Kujaw, ziemi łódzkiej oraz części Mazowsza, Śląska i Małopolski. W wypadku uwzględnienia okręgu białostockiego, który z Prusami Wschodnimi był powiązany „unią personalną”, liczba wysiedlonych wyniosła co najmniej 923 tys. osób[1].

Wysiedlenia obejmowały różne kategorie osób. Do wywłaszczenia i wysiedlenia kwalifikowano mieszkańców miast i wsi w zależności od struktury zawodowej kolonistów niemieckich. Przybywanie w latach 1939–1940 na ziemie wcielone Niemców z Rzeszy, którzy mieli tu objąć urzędy, oraz przedsiębiorców i handlowców, a także Niemców bałtyckich, z których wielu zajmowało się rzemiosłem, spowodowało objęcie w większej masie wysiedlaniem mieszkańców miast. Wysiedlano właścicieli mieszkań o wysokim standardzie, które przeznaczano na lokale biurowe dla urzędów i instytucji, a także na mieszkania dla przybyłych urzędników aparatu administracyjnego oraz przedsiębiorców i handlowców. Wysiedlano także mieszkańców miast posiadających warsztaty, gabinety, sklepy i mieszkania, które przeznaczono dla Niemców bałtyckich.

Osiedlanie w następnych latach Niemców wołyńskich, besarabskich oraz Niemców z Dobrudży, którzy w przeważającej masie stanowili ludność wiejską, spowodowało wysiedlanie rolników polskich początkowo z dużych, zasobnych i dobrze utrzymanych gospodarstw z porządnymi zabudowaniami, a w następnych latach także z gospodarstw mniejszych, które scalano w większe przed przekazaniem kolonistom niemieckim. W 1944 r. przystąpiono do wysiedleń gospodarzy drobnorolnych, chodziło bowiem o usunięcie ze wsi wszystkich Polaków posiadających gospodarstwa.

Zależność obejmowania wysiedleniami określonej kategorii osób od kategorii osób nasiedlanych jest najbardziej widoczna w akcjach wysiedleńczych polskich rodzin rolniczych i osadzaniu w ich gospodarstwach wiejskiej ludności niemieckiej. Liczba wysiedlonych rodzin rolniczych ukazuje zarazem liczbę zabranych gospodarstw rolnych i postępy w germanizowaniu ziemi.

Największe rozmiary depolonizacja wsi osiągnęła w okręgu Kraj Warty, który był uważany za okręg wzorcowy (Mustergau) w realizowaniu koncepcji germanizacji ziemi. W okręgu wysiedleniami objęto 3097 miejscowości wiejskich. Z miejscowości tych wysiedlono co najmniej 61 331 polskich rodzin rolniczych, których gospodarstwa przekazano osadzanym Niemcom. Wymieniona liczba nie obejmuje rodzin zaliczonych przez okupanta do „elementu aspołecznego”, wysiedlonych z prowincji. Nie obejmuje także wysiedlonych rolników, których zabudowania gospodarcze wyburzono, a ziemię przeznaczono na poligony wojskowe lub zalesiono.

W okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie wysiedleniami objęto 912 miejscowości wiejskich, z których wysiedlono co najmniej 11 211 rodzin rolniczych, przekazując ich gospodarstwa Niemcom. W rejencji ciechanowskiej wysiedlono około 5000 rodzin z 357 miejscowości wiejskich, z prowincji górnośląskiej ze 120 miejscowości wiejskich natomiast wysiedlono 21 tys. polskich rodzin.

Wysiedlanie Polaków z ziem włączonych do Rzeszy nie zakończyło akcji wysiedleńczej. Wypieranie ludności polskiej z domów i gospodarstw podczas trwania wojny objęło także część ziem, które nie zostały inkorporowane – Białostocczyznę i Zamojszczyznę.

Jednostka administracyjna Bezirk Bialystok (okręg Białystok) została powołana w lipcu 1941 r. na obszarach tej części regionu białostockiego, która po przegranej wojnie obronnej we wrześniu 1939 r. została włączona do ZSRR.

Okręg Białystok obejmował ziemie województwa białostockiego bez Suwalszczyzny oraz część województwa poleskiego. W jego skład weszło siedem powiatów województwa białostockiego: Białystok, Bielsk Podlaski, Grajewo, Grodno, Łomża, Sokółka i Wołkowysk, oraz niewielkie części powiatów prużańskiego i brzeskiego województwa poleskiego. Ziemie, na których utworzono okręg Białystok, miały charakter rolniczy.

Okręg białostocki nie został wcielony (eingegliedert) do Prus Wschodnich, lecz powiązany z Prusami „unią personalną”. Nadprezydent Prus Wschodnich Erich Koch, gdy zakończyła się działalność administracji wojskowej, został szefem Zarządu Cywilnego Okręgu Białystok i sprawował tam władzę administracyjną. Okręg ten zamierzano włączyć do Prus Wschodnich po zakończeniu wojny[2]. W związku z tym przed administracją cywilną postawiono zadanie „oczyszczenia” okręgu białostockiego z „elementów obcych narodowościowo i rasowo” i przygotowanie go „dla osadnictwa niemieckiego”[3].

Przygotowanie terenów dla osadnictwa niemieckiego oznaczało masowe wysiedlanie ludności polskiej zamieszkującej te tereny. Przygotowania do wysiedleń rozpoczęto w drugiej połowie 1942 r. Nie były to jednak pierwsze wysiedlenia, którymi objęto ludność Białostocczyzny. Pierwsze masowe wysiedlenia przeprowadził okupant już w lipcu 1941 r. w miejscowościach leżących w Puszczy Białowieskiej. Wysiedleń dokonywał 322. batalion na obszarach, gdzie dopatrywano się oporu ludności cywilnej podczas działań wojennych. Objęto nimi 34 miejscowości wiejskie, z których wysiedlono 6446 mieszkańców[4]. Wysiedlenia dotknęły ludność wiejską głównie w gminach Białowieża, Hajnówka i Narewka, przylegających do Puszczy. Wysiedlonych kierowano do prac przymusowych w miastach, głównie do Białegostoku i Kobrynia. Po wysiedleniu zabudowania we wsiach spalono.

Wysiedlenia, do których przystąpiono w październiku 1942 r., objęły ludność rolniczą, głównie właścicieli małych i średnich gospodarstw liczących do 6 ha. Działania te podjęto, mając na celu komasację gospodarstw małorolnych dla kolonistów niemieckich głównie z Prus Wschodnich. Sposób przeprowadzania wysiedleń tak opisała jedna z wysiedlonych osób:

„Z listami zbiorczymi władze niemieckie chodziły po domach wsi Białowieży i wyczytywali nazwiska rodzin, które miały być przesiedlone. Zabrali kilka rodzin na furmanki i wywieźli do Kamieńca, gdzie ta ludność pozostała przez cały okres wojny. Była to ludność pochodzenia polskiego, obywatelstwa polskiego. Zajmowali się rolnictwem”[5].

Większość rodzin deportowano na roboty przymusowe do III Rzeszy. Część skierowano do pracy w utworzonych gospodarstwach obszarniczych oraz do obozów pracy w miastach.

Od połowy 1943 r., gdy władze niemieckie uznały okręg białostocki za obszar partyzancki, przeprowadzano tu pacyfikacje wsi, które pochłonęły setki ofiar. W spacyfikowanych wsiach niszczono gospodarstwa i palono zabudowania oraz wysiedlano mieszkańców, kierując ich do pracy w różnych miejscowościach.

Ogółem z okręgu białostockiego władze okupacyjne wysiedliły podczas wojny 28 458 osób spośród ludności polskiej zamieszkującej te tereny[6].

Zamojszczyzna, stanowiąca część dystryktu lubelskiego w Generalnym Gubernatorstwie, była w ramach germanizacji terenów Europy Wschodniej przewidziana do zniemczenia, podobnie jak pozostałe ziemie polskie, na których okupant utworzył Generalne Gubernatorstwo. Plany wysiedlenia miejscowej ludności z tych obszarów i osadzenia na nich Niemców miały być realizowane przez Rzeszę po zwycięskim zakończeniu wojny. Jednak próby zniemczenia wybranych terenów Generalnego Gubernatorstwa zostały podjęte już w latach 1941–1943. Miały one stanowić model i odegrać pionierską rolę wzorowo zniemczonego regionu przy kolejnych próbach zasiedlania zdobytej Europy Wschodniej i całej Europy. Akcją wysiedleńczą postanowiono objąć cztery powiaty: biłgorajski, hrubieszowski, tomaszowski i zamojski, które wchodziły w skład obszaru, zwanego tradycyjnie Zamojszczyzną. Był to teren o charakterze zdecydowanie rolniczym. Główną rolę w jego wyborze odegrało położenie geograficzne. Zamierzano bowiem utworzyć tu germański „wał ochronny” osłaniający krańce wschodnie „Wielkiej Rzeszy”, sięgający na północy do krajów nadbałtyckich, a na południu do Siedmiogrodu. Wpływ na wybór tego terenu na kolonizację miała także urodzajna gleba oraz liczne folwarki, które zamierzano przekazać zasłużonym działaczom hitlerowskim.

Pierwszą akcję wysiedleńczą, która miała charakter sondażowy, przeprowadzono w listopadzie 1941 r. Objęto nią siedem wsi wokół Zamościa[7]. Z miejscowości Białobrzegi, Bortatycze, Dulnik, Huszczka Duża, Huszczka Mała, Podhuszczka i Wysokie wysiedlono około 2100 osób[8]. Wysiedlone osoby osadzono w zabudowaniach koszar w Zamościu, a następnie przewieziono wozami konnymi do wsi położonych nad Bugiem w powiecie hrubieszowskim. Gospodarstwa wysiedlonych Polaków przekazano kolonistom niemieckim sprowadzonym z okolic Radomia.

Po przeprowadzeniu akcji sondażowej podjęto w 1942 r. przygotowania do akcji na szerszą skalę. Przeprowadzono spisy ludności i gospodarstw na terenach, które miały być objęte wysiedleniami, i ustalono wytyczne dotyczące akcji osiedlania Niemców. Zaplanowano także selekcję rasową Polaków przewidzianych do wysiedlenia, aby oddzielić osoby „rasowo wartościowe”. Zakładano, podobnie jak na terenach wcielonych do Rzeszy, że ludzi „dobrej rasy” należy odebrać Polsce i wykorzystać jako siłę roboczą w Starej Rzeszy. W Krakowie w listopadzie 1942 r. odbyła się konferencja z udziałem Komisarza Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny Heinricha Himmlera i generalnego gubernatora Hansa Franka, w której wyniku wydano rozporządzenie o utworzeniu pierwszego okręgu osiedleńczego w Generalnym Gubernatorstwie[9].

Akcją wysiedlania Polaków i osadzania Niemców na Zamojszczyźnie kierował wyższy dowódca SS i policji w Generalnym Gubernatorstwie SS-Hauptsturmführer Friedrich Krüger. Organizacja akcji należała do kierownika oddziału Centrali Przesiedleńczej w Łodzi SS-Obersturmbannführera Hermanna Krumeya. Utworzył on w Zamościu zamiejscowy oddział Centrali, którego kierownikiem został SS-Sturmbannführer Gustav Hutte. Podkomendni oddziału Centrali wraz z funkcjonariuszami SS i policji wchodzili do poszczególnych wsi i oglądali zagrodę po zagrodzie, opisując w formularzach stan budynków, bydła i trzody chlewnej oraz upraw. Rejestrowano też mieszkańców poszczególnych gospodarstw.

Zamiejscowemu oddziałowi Centrali Przesiedleńczej podlegały obozy utworzone w 1942 r. w Zamościu i w 1943 r. w Zwierzyńcu dla wysiedlonych mieszkańców Zamojszczyzny. Osadzane w obozach rodziny poddawano rewizji i rejestracji oraz badaniom rasowym, po których były przydzielane do jednej z czterech grup. Do grup I i II zaliczano osoby mające domieszkę krwi niemieckiej. Były one przewożone do obozu w Łodzi w celu dalszych badań rasowych. Do grup III i IV zaliczano dzieci do lat 14, ludzi powyżej 60 lat, chorych i ułomnych, a także osoby zdolne do pracy w wieku od 14 do 60 lat, które umieszczano w osobnych barakach, a następnie wywożono na roboty do Rzeszy oraz do KL Auschwitz z przeznaczeniem do pracy. Do KL Auschwitz deportowano także osoby stare, chore i ułomne oraz dzieci, które nie zostały wywiezione do różnych miejscowości, przeważnie na terenie powiatu siedleckiego w GG. Rodziny wysiedlone z Zamojszczyzny deportowano również do obozu koncentracyjnego KL Lublin (na Majdanku). Volksdeutschów, którzy mieli objąć gospodarstwa po wysiedlonych Polakach, gromadzono w obozie Mokre pod Zamościem.

Akcję masowych wysiedleń, którą przeprowadzały oddziały policji, żandarmerii i SS, rozpoczęto w nocy z 27 na 28 listopada 1942 r.[10] Akcja dotknęła mieszkańców miejscowości wiejskich w gminach Krasnobród, Łabunie, Mokre, Nielisz, Nowa Osada, Skierbieszów, Stary Zamość i Wysokie w powiecie zamojskim. W grudniu 1942 r. wysiedleniami dotknięto także mieszkańców gminy Białopole w powiecie hrubieszowskim oraz mieszkańców gmin Komarów, Kotlice, Majdan Sopocki i Tyszowce w powiecie tomaszowskim[11].

Sposób przeprowadzania wysiedleń na Zamojszczyźnie był podobny do sposobu przeprowadzania wysiedleń na terenach przyłączonych do Rzeszy. W nocy lub nad ranem oddziały przeprowadzające wysiedlenia otaczały wieś. Kilku funkcjonariuszy, łomocząc do drzwi, wchodziło do domów i nakazywało opuszczenie gospodarstwa w ciągu 15 do 30 minut. Wysiedlanym rodzinom zezwalano zabrać rzeczy osobiste i żywność. Do osób, które próbowały uciekać, strzelano. Wypędzone z domów rodziny gromadzono na placach we wsiach, a następnie ładowano przeważnie na wozy konne i pod eskortą wywożono do obozu w Zamościu. Część wysiedlonych pozostawiano w charakterze przymusowych robotników w gospodarstwach nasiedlonych Niemców. Akcję przerwano w marcu 1943 r.

Drugi etap akcji masowych wysiedleń, zwanej „Grossaktion”, przeprowadzono od czerwca do sierpnia 1943 r. Wysiedlenia dotknęły mieszkańców 37 wsi w gminach Krasnobród, Mokre, Nielisz, Nowa Osada, Radecznica, Suchowola, Sułów, Tereszpol i Wysokie w powiecie zamojskim.

W powiecie tomaszowskim wysiedlano mieszkańców z 43 wsi w gminach Jarczów, Komarów, Kotlice, Krynice, Majdan-Górno, Majdan Sopocki, Rachanie, Tarnawatka i Tyszowce. W powiecie hrubieszowskim wysiedlenia przeprowadzono z 26 wsi w gminach Werbkowice, Miączyn, Miętkie, Uchanie, Białopole, Dubienka i Grabowiec.

Wysiedleniami dotknięto także mieszkańców 65 wsi w gminach Aleksandrów, Babice, Biłgoraj, Biszcza, Frampol, Goraj, Huta Krzeszowska, Księżpol, Łukowa, Potok, Puszcza Solska, Sól, Tarnogród i Wola Różaniecka w powiecie biłgorajskim.

Wysiedlenia przeprowadzone w ramach drugiego etapu akcji wysiedleńczej „Grossaktion” miały charakter akcji pacyfikacyjno-wysiedleńczej i były często połączone z rozstrzeliwaniem części mieszkańców wsi oraz paleniem zabudowań wiejskich.

Z terenu Zamojszczyzny od listopada 1941 do sierpnia 1943 r. okupant wysiedlił około 116 tys. osób z 297 wsi w czterech powiatach[12]. Wysiedlenia charakteryzowały się dużą śmiertelnością zwłaszcza wśród dzieci, które umierały w obozie przejściowym w Zamościu (głód, brak elementarnych warunków sanitarnych). Przyczyną śmiertelności były też transporty do dystryktu warszawskiego, przeprowadzane zimą w nieogrzewanych wagonach towarowych, bez pożywienia i picia. Setki rodzin wysiedlonych z Zamojszczyzny zginęło także w KL Auschwitz i KL Lublin.

Wysiedlenia z polskich Ziem Zachodnich i Północnych wcielonych do III Rzeszy oraz z Białostocczyzny i Zamojszczyzny nie zamykają listy ludności polskiej wysiedlonej przez niemieckiego okupanta. Na ziemiach, na których utworzono Generalne Gubernatorstwo, okupant wypędził z domów i gospodarstw setki tysięcy Polaków w związku z zakładaniem poligonów dla Wehrmachtu i Waffen SS. Po upadku powstania warszawskiego wysiedlono także setki tysięcy mieszkańców ze zburzonej Warszawy.

Wysiedlenia ludności polskiej spowodowały w wielu przypadkach utratę życia ludzi dotkniętych wyrzucaniem z domów i gospodarstw. W trakcie przeprowadzania wysiedleń dokonywano zabójstw osób, które próbowały uciekać, chowając się w lasach, piwnicach lub łanach zboża. Wysiedlenia pociągnęły za sobą także liczne zgony spowodowane niezwykle prymitywnymi warunkami panującymi w obozach przesiedleńczych oraz brakiem wystarczających środków do życia. Dziesiątki deportowanych osób umierały podczas drogi w stłoczonych, zamkniętych wagonach, bez żywności i wody. Wielu wysiedlonych spośród skierowanych do przymusowych robót poniosło śmierć wskutek niedożywienia i niewolniczej pracy oraz uwięzienia w obozach. Dokładna liczba zgonów spowodowanych wysiedleniami przeprowadzonymi przez niemieckiego okupanta pozostaje kwestią otwartą.

Summary

Displacements of the Polish population from the occupied Polish territories incorporated into the Third Reich in the years 1939–1945

The presented monography was devoted to the massive displacements of the Polish population from the northern and western regions of Poland, which were carried out by the German occupying forces in the years 1939–1945. The German authorities carried out the displacements after the incorporation of the territories in October 1939. At that time, the regions of Pomerania, Greater Poland, Kujawy, the Voivodeship of Silesia with Zagłębie Dąbrowskie, the western and northern part of Masovia and part of the Voivodeship of Łódź and Cracow were incorporated into the Third Reich – ca. 92.000 square km in total. The integrated (in German: “eingegliederte”) territories were to be germanised as swiftly as possible so that they would bear no signs of Poland any longer. Starting from the first days of the occupation, the invader kept on erasing any signs of the past. Cities and streets were renamed in German, all Polish inscriptions were removed from signboards, and all Polish associations, scientific institutions, libraries, archives and museums were closed down and their collections were transported to the Third Reich or damaged. Residents of those territories were prohibited from speaking and writing in Polish. Action was launched to change the structure of cities and villages.

In the occupied territories, the invader simultaneously started the removal and extermination of those groups of the Polish population, which demonstrated a strong sense of nationality. Massive arrests took place during the period from October 1939 until spring 1940 – the “action of political field clearing” (in German: “politische Flurbereinigung”), called the “Intelligence” action (in German: “Intelligenzaktion”). Persons accused of carrying out “anti-German activity”, i.e. those defending Poland against the invader and actively objecting the German sabotage, were arrested. The arrests also covered persons, who were classified to the “Polish leadership element” and could organize resistance threatening the implementation of the invader’s plans for Poland. The arrested were shot during the executions, which were carried out by firing squads mainly in forests, or deported to concentration camps. It is estimated that the “Intelligence” action cost the life of over 100.000 victims.

Having eradicated external symptoms of the Polish nationality and having launched a series of arrests and physical extermination of individuals, who had been deemed “politically dangerous”, the occupying power got down to germanising the territories through the displacement of the Polish population and its replacement with new German residents. The issues related to the displacement of the Polish population have been discussed in many studies, which refer to the Nazi colonization concepts, the structure of the displacement apparatus and to the placement of the Poles in resettlement camps.

The aim of the presented study is to discuss not only the intentions and decisions of the German invader with regard to the displacement of the Polish population, but also to discuss the process of such displacements in individual administrative districts, counties and municipalities established in the former Polish territories incorporated into the Third Reich. The study lists the localities, from which the Poles were displaced, as well as discusses the manner of displacing the population – in groups or in groups made up of several families on a cyclical basis in the following months of the same year. Stating the number of the displaced families, the study is also to demonstrate how many agricultural holdings, artisan workshops, shops, flats and houses were seized and transferred onto new German settlers. This issue is discussed for the first time. The study emphasizes more strongly the consistency, with which the Germans carried out the germanisation process, including the eradication of the Polish nature of the territories.

The study discusses the process of displacements in each administrative unit, created by the German invader in the incorporated territories. The following districts were established in those territories: the district of Gdańsk – Western Prussia (in German: “Reichsgau Danzig-Westpreussen”), the district of Wartheland (in German: “Reichsgau Wartheland”), the district of Ciechanów (in German: “Regierungsbezirk Zichenau”), and the province of Silesia (in German: “Provinz Schlesien”). Irrespective of the centrally prepared displacement plans, they were not carried out in the same way in all German administrative districts. The assumptions made in the plans were not followed consistently and some deviations were accepted on the basis of the implementation of plans by the local authorities.

The displacements were discussed not only in geographical and typological terms, but also according to their chronology taking into consideration the so called short-term displacement plans, according to which the German occupying power had displaced the local population. In 1939, the “first short-term plan” was carried out (in German: “1. Nahplan”), in 1940 the “transitional and second short-term plan” (in German: “Zwischenplan, 2. Nahplan”), in 1941 the “third short-term plan” (in German: “3. Nahplan”), in 1942 the extended third short-term plan” (in German: “Erweiterter 3. Nahplan”), while the displacements in 1943 continued the extended third plan, and the displacements in 1944 were undertaken in light of the situation of the Third Reich on the war fronts. The criterion of chronology serves as a basis to present the displacement of the Polish population in the district of Gdańsk and in Western Prussia, although the Wartheland district was the district, which had experienced the most intensive reconstruction of the nationality structure. Gdynia, the largest and most modern seaport in the Baltic Sea, was the first locality, in which the invader started its displacement action. Gdynia was deemed by the German authorities the most convenient place for creating a maritime base for the German Navy (in German: “Kriegsmarine”). On Hitler’s order, the name of Gdynia was changed into Gotenhafen (The Seaport of the Goths) immediately after its seizure, and massive displacements were launched.

The study also refers to the resettlement camps which were organized for the displaced Poles, as well as the displacement initiated by the local German residents. These resettlements were named “wild resettlements”, because they were not taken into consideration in the central displacement plants. The “wild resettlements” were aimed at taking over those Polish flats and business undertakings, which had formerly been singled out as particularly valuable.

The access to questionnaires of the Main and Regional Commissions for the Investigation of Nazi Crimes in Poland, collected in the years 1968–1972 and subject to the verification used for mass sources, made it possible to restore the course of the displacement actions and establish the number of displaced families in order to demonstrate how many Polish properties were transferred onto the Germans. The method of questionnaires made it possible to get a picture of the displacement actions, including the manner and conditions, in which they were carried out, the further history of the life of the displaced families, as well as crimes committed during the displacement. However, it should be pointed out, as emphasized in the study, that the questionnaires do not contain the exact number of displaced families and persons, as they could not have been filled in with the same accuracy. In many situations, the information was limited to stating that “all residents of the village were displaced” or “several families were displaced” without stating the number of the displaced families and persons. Another reason why it was not possible to establish the full number of the displaced families and persons was the fact that the German invader had demolished the village. Villages, whose terrains were used for military training grounds and military training grounds of the Waffen-SS ceased to exist in the first place. After the displacement of their residents, all buildings were demolished or burnt. Residential buildings and farm buildings were also demolished in those villages, whose terrains were used for establishing large land properties. Buildings of smaller agricultural holdings, merged into the larger ones, were also damaged and transferred to the Germans resettled from other territories. The population displaced from those localities had nothing to return to after the war and settled in other localities, which made it more difficult to write down their accounts. Results of the displacement actions, carried out in the years 1939–1945 by the German invader in the territories of Poland, which had been incorporated into the Third Reich, are presented in the tables closing individual chapters. With regard to the data presented in the tables, it was explicitly emphasized in the text that they had been collected on the basis of questionnaires and they do not contain the complete number of the displaced families and persons.

The closing remarks briefly discuss the manner in which the Poles were displaced from the occupied Polish territories, which had not been incorporated into the Third Reich by the invader – from the region of Białystok linked with Prussia by “a personal union” and from the region of Zamość belonging to the General Government. The resettlement actions in the region of Zamość were briefly discussed in order to present resettlements from the territories, where the invader had intended to create the first German displacement area outside of the Third Reich.

The resettlements entailed multiple deaths caused by primitive conditions in the resettlement camps and during the deportation to the General Government in overcrowded and closed wagons, which often took many days. Officers in charge of the resettlements also killed those who intended to rescue themselves by escaping into forests or by hiding in cellars and cornfields. As emphasized in the study, the deaths caused by the resettlements carried out by the German occupying power bear features of extermination.

Wykaz skrótów

AAN

– Archiwum Akt Nowych

AIPN

– Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej

AIPN By

– Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Delegatura w Bydgoszczy

AIPN GK

– Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce

ASG

– Ankiety Sądów Grodzkich

DVL

– Deutsche Volksliste (niemiecka lista narodowościowa)

EK

– Einsatzkommando (oddział specjalny)

GG

– Generalne Gubernatorstwo (Generalgouvernement für die besetzten polnischen Gebiete, Generalne Gubernatorstwo dla okupowanych ziem polskich)

GK

– Główna Komisja

GKBZHwP

– Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce

GKBZNwP

– Główna Komisja Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce

HSSPF

– Höherer SS- und Polizeiführer (wyższy dowódca SS i policji)

NSDAP

– Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników)

NTN

– Najwyższy Trybunał Narodowy

PZZ

– Polski Związek Zachodni

RSHA

– Reichssicherheitshauptamt (Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy)

RuSHA

– Rasse- und Siedlungshauptamt (Główny Urząd Rasy i Osadnictwa SS)

SA

– Sturmabteilungen der NSDAP (Oddziały Szturmowe NSDAP)

SD

– Sicherheitsdienst des Reichsführer SS (Służba Bezpieczeństwa Reichsführera SS)

SS

– Die Schutzstaffel der NSDAP (Eskadry Ochronne NSDAP)

SWWW

– Sąd Wojewódzki dla Województwa Warszawskiego

UWZ

– Umwandererzentralstelle (Centrala Przesiedleńcza)

VoMi

– Volksdeutsche Mittelstelle (Etniczno-Niemiecka Placówka Pośrednictwa)

Bibliografia

ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Archiwum Akt Nowych

Delegatura Rządu RP na Kraj, Sekcja Zachodnia Departamentu Informacji i Prasy

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej

Ankiety Okręgowych Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce 1968–1972

Ankiety Sądów Grodzkich 1945–1946

Akta procesów toczących się przed Najwyższym Trybunałem Narodowym 1946–1948; 196/11, Proces Arthura Greisera przed NTN, 1946 r.

Akta procesowe osób karanych przez sądy polskie na mocy dekretu PKWN z 31 sierpnia 1944 r.

Materiały śledcze Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce

Materiały śledcze Okręgowych Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce

Akta Umwandererzentralstelle [Centrali Przesiedleńczej] w Poznaniu

Akta Sądu Wojewodzkiego Województwa Warszawskiego

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Delegatura w Bydgoszczy

Sąd Apelacyjny w Bydgoszczy

247z/III, Sprawa karna przeciwko Richardowi Hildebrandtowi i Maxowi Henzemu, 4 I 1949 r.

247z/III, Akta śledcze w sprawie Richarda Hildebrandta i Maxa Henzego, 7 XI 1949 r.

687/4, Akta śledcze w sprawie Richarda Hildebrandta i Maxa Henzego, 7 XI 1949 r.

Akta śledcze w sprawie Alberta Forstera: 33/3/DVD/1, 33/6/DVD/1, 33/8/DVD/1, 33/10/DVD/1, 33/11/DVD/1, 33/15/DVD/1, 33/17/DVD.

ŹRÓDŁA OPUBLIKOWANE

Datner S., Gumkowski J., Leszczyński K., Wysiedlanie ludności z ziem polskich wcielonych do Rzeszy, „Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce” 1960, nr 12.

Datner S., Gumkowski J., Leszczyński K., Wysiedlenia w Zamojszczyźnie, „Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce” 1960, nr 13.

Die Frage der Behandlung der Bevölkerung der ehemaligen polnischen Gebiete nach rassenpolitischen Gesichtspunkten, oprac. E. Wetzel, G. Hecht, „Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce” 1948, nr 4.

Generalny Plan Wschodni. Zbiór dokumentów, red. C. Madajczyk, Warszawa 1990.

Hitlerowski aparat wysiedleńczy w Polsce. Sylwetki głównych jego „działaczy”, oprac. i wybór dokumentów W. Szulc, Warszawa 1973.

Hitlerowski plan wysiedlenia 50 milionów Słowian, „Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce” 1949, nr 5.

Łuczak C., Wysiedlenia ludności polskiej na tzw. ziemiach wcielonych do Rzeszy 1939–1945, „Documenta Occupationis” 1969, nr 8.

Pospieszalski K.M., Niemiecka lista narodowa w „Kraju Warty”. Wybór dokumentów, „Documenta Occupationis” 1949, nr 4.

Raporty z ziem wcielonych do III Rzeszy (1942–1944), red. Z. Mazur, A. Pietrowicz, M. Rutowska, Poznań 2004.

Wysiedlanie ludności polskiej w tzw. Kraju Warty i na Zamojszczyźnie oraz popełnione przy tym zbrodnie, oprac., wybór dokumentów hitlerowskich, tłum. W. Szulc, „Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce” 1970, nr 21.

Zamojszczyzna – Sonderlaboratorium SS. Zbiór dokumentów polskich i niemieckich z okresu okupacji hitlerowskiej, red. C. Madajczyk, t. 1 – Warszawa 1977, t. 2 – Warszawa 1979.

OPRACOWANIA

Abramowicz S., Obozy przejściowe i przesiedleńcze [w:] Obozy hitlerowskie w Łodzi, red. A. Głowacki, S. Abramowicz, Łódź 1998.

Ceran T.S., „Szmalcówka”. Historia niemieckiego obozu w Toruniu (1940––1943) na tle ideologii nazistowskiej, Bydgoszcz–Gdańsk 2011.

Ciesielska K., Rejestr osób zmarłych w obozie przesiedleńczym „Szmalcówka” w Toruniu 1941–1943, „Rocznik Toruński” 1976, nr 11.

Cygański M., Polityka narodowościowa III Rzeszy w okupowanej Polsce 1939–1945 [w:] Zbrodnie i sprawcy. Ludobójstwo hitlerowskie przed sądem ludzkości i historii, red. C. Pilichowski, Warszawa 1980.

Dingell J., Zur Tätigkeit der Haupttreuhandstelle Ost, Treuhandstelle Posen 1939 bis 1945, Frankfurt am Main 2003.

Döring S., Die Umsiedlung der Wolhyniendeutschen in den Jahren 1939 bis 1940, Frankfurt am Main 2001.

Dzieje Płocka, red. naukowy A. Gieysztor, Płock 1978.

Epstein C., Wzorcowy nazista Arthur Greiser i okupacja Kraju Warty, Wrocław 2011.

Gnatowski M., Monkiewicz W., Kowalczyk J., Wieś białostocka oskarża. Ze studiów nad pacyfikacją wsi na Białostocczyźnie w latach wojny i okupacji hitlerowskiej, Białystok 1981.

Gomolec L., Kubiak S., Terror hitlerowski w Wielkopolsce 1939–1945, Poznań 1962.

Górny Śląsk i Górnoślązacy w II wojnie światowej, red. W. Wrzesiński, Bytom 1997.

Hajduk B., Wysiedlenia jako element germanizacji [w:] Kościerzyna i powiat kościerski w latach II wojny światowej 1939–1945, red. A. Gąsiorowski, Kościerzyna 2009.

Heinemann I., Rasa, ziemia, niemiecka krew. Główny Urząd Rasy i Osadnictwa SS i nowy porządek rasowy Europy, tłum. J. Górny, Gdańsk 2014.

Hrabar R.Z., Hitlerowski rabunek dzieci polskich. Uprowadzanie i germanizowanie dzieci polskich w latach 1939–1945, Katowice 1960.

Hrabar R.Z., Niemieckie obozy dla Polaków na Śląsku w czasie II wojny światowej „Polenlager”, Katowice 1972.

Jaczyńska A., Sonderlaboratorim SS – Zamojszczyzna. „Pierwszy obszar osiedleńczy w Generalnym Gubernatorstwie” 1942–1943, Lublin 2012.

Jastrzębski W., Hitlerowskie wysiedlenia z ziem polskich wcielonych do Rzeszy w latach 1939–1945, Poznań 1968.

Jastrzębski W., Polityka narodowościowa w okręgu Rzeszy Gdańsk–Prusy Zachodnie (1939–1945), Bydgoszcz 1977.

Jastrzębski W., Potulice – hitlerowski obóz przesiedleńczy i pracy (luty 1941 r. – styczeń 1945 r.), Bydgoszcz 1967.

Juszkiewicz R., Czas cierpień, walki i bohaterstwa. Powiat przasnyski w latach 1939–1945, Przasnysz 1993.

Kaczmarek R., Górny Śląsk podczas II wojny światowej. Między utopią niemieckiej wspólnoty narodowej a rzeczywistością okupacji na terenach wcielonych do Trzeciej Rzeszy, Katowice 2006.

Kaczmarek R., Niemiecka polityka narodowościowa na Górnym Śląsku (1939–1945), „Pamięć i Sprawiedliwość” 2004, nr 2.

Kaczmarek R., Pod rządami gauleiterów. Elity i instancje władzy w rejencji katowickiej w latach 1939–1945, Katowice 1998.

Kaniewski S., Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytut Pamięci Narodowej. Kierunki i perspektywy działań, „Studia Iuridica” 1998, t. 35.

Kaniewski S., Gustaw Radbruch – jego filozofia prawa i niektóre zagadnienia odpowiedzialności, „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Zarządzania i Prawa” 2006, R. 11, nr 3.

Köhler O., Die grosse Enteignung. Wie die Treuhand eine Volkswirtschaft liquidierte, Munchen 1994.

Konieczny A., Wysiedlenia ludności polskiej powiatu żywieckiego w 1940 r. (Saybusch Aktion), „Studia Śląskie” 1971, nr 20.

Krajecka A., Marszał R., Rogoźno w okresie okupacji hitlerowskiej [w:] Dzieje Rogoźna, red. Z. Boras, Poznań 1993.

Krajewski M., Płock w okresie okupacji hitlerowskiej (1939–1945), „Płocki Rocznik Historyczno-Archeologiczny” 1999, t. 5.

Kroll B., Rada Główna Opiekuńcza 1939–1945, Warszawa 1985.

Kubica H., Zagłada w KL Auschwitz Polaków wysiedlonych z Zamojszczyzny w latach 1942–1943, Oświęcim–Warszawa 2004.

Kutta J., Druga Rzeczpospolita i Kaszubi 1920–1939, Bydgoszcz 2003.

Kwilecki A., Wysiedlenia na ziemiach polskich w świetle pamiętników, Zamość 1974.

Landau L., Kronika lat wojny i okupacji, t. 1: Wrzesień 1939 – listopad 1940, Warszawa 1961.

Lenartowicz T., Wybór poezji, oprac. J. Nowakowski, Wrocław 1972.

Lewandowska S., Okupowanego Mazowsza dni powszednie 1939–1945, Warszawa 1993.

Ludność cywilna w łódzkich obozach przesiedleńczych, red. J. Żelazko, Łódź 2010.

Łuczak A., Utracone decorum. Grabież dóbr kultury z majątków ziemiaństwa polskiego w Wielkopolsce w czasie okupacji niemieckiej w latach 1939––1945, Warszawa–Poznań 2011.

Łuczak C., Dzień po dniu w okupowanej Wielkopolsce i Ziemi Łódzkiej (Kraj Warty), Poznań 1993.

Łuczak C., Grabież polskiego mienia na ziemiach zachodnich Rzeczypospolitej „wcielonych” do Rzeszy 1939–1945, Poznań 1969.

Łuczak C., Od pierwszej do ostatniej godziny drugiej wojny światowej. Dzieje Polski i Polaków, Poznań 1995.

Łuczak C., Polska i Polacy w drugiej wojnie światowej, Poznań 1993.

Madajczyk C., Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, t. 1–2, Warszawa 1970.

Marczewski J., Hitlerowskie koncepcje polityki kolonizacyjno-wysiedleńczej i jej realizacja w „okręgu Warty”, Poznań 1979.

Mazek D., Ku ozdobie i profitowi. Prawodawstwo miast prywatnych Wielkopolski 1660–1764, Warszawa 2003.

Meissner B., Ewakuacja niemieckich władz administracyjnych i niemieckiej ludności z okupowanych ziem polskich w latach 1944–1945, Warszawa 1987.

Monkiewicz W., Polityka narodowościowa w Rejencji Ciechanowskiej i Obwodzie Suwałki w latach 1939–1945 [w:] Przymus germanizacyjny na ziemiach polskich wcielonych do Rzeszy Niemieckiej w latach 1939–1945. Materiały z konferencji, red. W. Jastrzębski, Bydgoszcz 1993.

Nawrocki S., Hitlerowska okupacja Wielkopolski w okresie zarządu wojskowego, wrzesień–październik 1939, Poznań 1966.

Noltein E., Die Umsiedlung der Deutschen aus Lettland 1939. Ein Überblick, München 1979.

Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939–1945. Informator encyklopedyczny, red. C. Pilichowski et al., Warszawa 1979.

Ocalić od zapomnienia. Opowiadania z czasów okupacji 1939–1945, Chodzież 2005.

Orski M., Poligon SS na Pomorzu Gdańskim, filia obozu koncentracyjnego Stutthof i obozy dla ludności cywilnej ewakuowanej z Warszawy, Gdańsk 1992.

Oświęcim. Hitlerowski obóz zagłady, red. W. Michalak, Warszawa 1977.

Paradowski R., „Obóz rasowy” przy ulicy Spornej w Łodzi w świetle relacji więźniów, „Biuletyn Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Łodzi – Instytut Pamięci Narodowej”, Łódź 1989.

Podgóreczny M., Albert Forster – gauleiter i oskarżony, Gdańsk 1977.

Podlaszewski M., Wysiedlenia ludności polskiej z powiatu kościerskiego jesienią 1939 r., „Rocznik Gdański” 1976, t. 36.

Pogorzelska C., Kościan w okresie okupacji, Kościan 1978.

Ptasiewicz Z., Regierungsbezirk Zichenau. Rejencja ciechanowska 1939––1945, Ciechanów 2012.

Rejestr miejsc i faktów zbrodni popełnionych przez okupanta hitlerowskiego na ziemiach polskich w latach 1939–1945. Województwo płockie, Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, Warszawa 1985.

Rutowska M., Lager Glowna. Niemiecki obóz przesiedleńczy na Głównej w Poznaniu dla ludności polskiej (1939–1940), Poznań 2008.

Rutowska M., Wysiedlenia ludności polskiej z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa 1939–1941, Poznań 2003.

Serwański E., Hitlerowska polityka narodowościowa na Górnym Śląsku, Warszawa 1963.

Sikora M., Niszczyć, by tworzyć. Germanizacja Żywiecczyzny przez narodowosocjalistyczne Niemcy 1939–1944/45, Katowice 2010.

Sobczak J., Hitlerowskie przesiedlenia ludności niemieckiej w dobie II wojny światowej, Poznań 1966.

Stoch J., „Polenreservate” w Warthegau, „Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce” 1967, nr 17.

Stossun H., Die Umsiedlungen der Deutschen aus Litauen während des Zweiten Weltkrieges. Untersuchungen zum Schicksal einer deutschen Volksgruppe im Osten, Marburg 1993.

Szefer A., Hitlerowskie próby zasiedlenia ziemi śląsko-dąbrowskiej w latach II wojny światowej (1939–1945), Katowice 1984.

Szefer A., Przesiedleńcy niemieccy na Górnym Śląsku w latach 1939–1945, Katowice 1974.

Szefer A., Stan badań nad problematyką narodowościową okupanta hitlerowskiego na Górnym Śląsku ze szczególnym uwzględnieniem niemieckiej listy narodowej oraz hitlerowskich wysiedleń Polaków i Żydów [w:] Przymus germanizacyjny na ziemiach polskich wcielonych do Rzeszy Niemieckiej w latach 1939–1945. Materiały z konferencji, red. W. Jastrzębski, Bydgoszcz 1993.

Sziling J., Akcje wysiedleńcze ludności polskiej na Pomorzu Gdańskim w latach 1939–1940 [w:] Wysiedlenia na Pomorzu w latach 1939–1948. Materiały z sympozjum naukowego, Wejherowo 2004.

Sziling J., Wysiedlanie ludności polskiej z Pomorza w okresie okupacji hitlerowskiej, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu” 1965, nr 15.

Szubarczyk P., Byłem na wystawie Eriki Steinbach, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2006, nr 8–9.

Szymański A., Hitlerowskie wysiedlenia Polaków z Ziemi Pleszewskiej i Jarocińskiej w latach 1939–1945, Pleszew 2006.

Tomkiewicz M., Wysiedlenia z Gdyni w 1939 r., „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2003, nr 12.

Wardzyńska M., Był rok 1939. Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce „Intelligenzaktion”, Warszawa 2009.

Wardzyńska M., Czas wielkich przemieszczeń – źródła i następstwa, „Dzieje Najnowsze” 1996, t. 1.

Wardzyńska M., Sytuacja ludności polskiej w Generalnym Komisariacie Litwy czerwiec 1941 – lipiec 1944, Warszawa 1993.

Wartel Z., Niemiecki obóz przesiedleńczy w Gnieźnie 1939–1940, Opalenica 2003.

Wartel Z., Wysiedlenia niemieckie 1939–1945. Losy mieszkańców powiatu Nowy Tomyśl–Grodzisk, Opalenica 2002.

Węcki M., Fritz Bracht (1899–1945). Nazistowski zarządca Górnego Śląska w latach II wojny światowej, Katowice 2014.

Wróbel J., Przemiany ludnościowe spowodowane polityką okupanta hitlerowskiego w tzw. rejencji łódzkiej w latach 1939–1945, Warszawa 1987.

Wysiedlenie i poniewierka 1939–1945. Wspomnienia Polaków wysiedlonych przez okupanta hitlerowskiego z ziem polskich „wcielonych” do Rzeszy, wybór i oprac. R. Dyliński, M. Flejsierowicz, S. Kubiak, Poznań 1974.

Zachować pamięć, t. 1: Relacje i wspomnienia obywateli polskich z pracy niewolniczej i przymusowej na rzecz III Rzeszy 1939–1945, wstęp i oprac. J. Lipiec, H. Piskunowicz, Warszawa 2005.

Z lat okupacji. Wspomnienia Wielkopolan o życiu codziennym 1939–1945, wybór i oprac. W. Jamroziak, K. Młynarz, Poznań 1984.

Indeks osób

Numery stron odnoszą się do wydania papierowego

Abramowicz Sławomir 190

Abromeit Franz 32, 36

Achter 246

Bach-Zelewski Erich von dem 29, 433

Banasiewicz Maria 431

Behr 173

Berendt Grzegorz 54

Berent 389

Bethke Hermann 379

Bielicki C.  155

Boras Zygmunt 155

Bracht Fritz 430, 438, 442, 447, 457, 462

Brauchitsch Walther von 18

Breda 78

Brehm Friedrich 433

Bronisława 449

Charzyński Aleksander 382

Ciesielska Karola 68

Czartoryscy 382

Czech Danuta 443

Dalweit Walter 50

Damzog Ernst 35, 150

Dargel Paul 379

Darré Richard Walther 19, 33

Datner Szymon 12, 20, 469

Dorobek Franciszek 383

Eichmann Adolf 31–34, 272, 434

Epstein Catherine 16

Forster Albert 11, 20, 37, 39, 46, 47, 54, 58, 72, 78, 83–85, 90, 110–115

Gąsiorowski Andrzej 9

Gieysztor Aleksander 383

Gnatowski Michał 468

Gomolec Ludwik 165, 273

Göring Hermann 273

Gotler 312

Greiser Arthur 11, 16, 140, 142, 148, 150, 152, 170, 185–188, 273, 354, 355

Gumkowski Janusz 12, 20, 469

Günther 85, 126, 139, 274

Haak 146

Hajduk Bolesław 9

Hartmann 147

Hasenfus 238

Hecht Gerhard 21, 110

Heinemann Isabel 19, 36, 111, 325, 433, 442

Hener Hugo 81

Henschel Erwin 238

Henze Max 37, 43, 44, 55, 67, 76, 80, 81, 84, 90, 92, 95, 97, 106, 110, 122

Henzl 55

Heydrich Reinhard 26, 30–32, 34, 150, 186

Hildebrandt Richard 11, 30, 36, 37, 43, 44, 66, 67, 76, 80, 81, 84, 90, 92, 95, 97, 106, 110, 111, 122

Himmler Heinrich 11, 19, 23–25, 29, 30, 34, 43, 45, 66, 84, 110, 111, 112, 144, 187, 382, 414, 432, 469

Hitler Adolf 18–20, 27, 29, 39, 41, 43, 44, 140

Hofmann Richard 77

Höppner Rolf Heinz 273, 274, 345

Hrabar Roman 9, 448

Hugen Fritz 46

Hütte Gustav 38

Jamroziak Wojciech 152

Janke 73

Jastrzębski Włodzimierz 9, 10, 80

Jesionowski Ernest 50

Juszkiewicz Ryszard 390, 393

Kaczmarek Ryszard 9, 438, 447

Kerber 115

Koch Erich 11, 379, 382, 386, 391, 413, 415, 467

Koch Richard 78

Koppe Wilhelm 30, 35, 148, 271

Kowalczyk Józef 468

Koziełło-Poklewski Bohdan 387

Krajecka Aleksandra 155

Krause 146

Krempitz 124

Kries von 106

Kroll Bogdan 65, 83

Krüger Friedrich 470

Krüger Wilhelm 30, 36, 38

Krumey Hermann 35, 37, 139, 271, 272, 322, 323, 353, 470

Krutz 54

Kubiak Stanisław 165, 273

Kubica Helena 469, 470

Kutta Janusz 47, 48

Landau Ludwik 181

Lauchner 55

Lehmann 163, 283

Lenartowicz Teofil 380

Lerke 96

Leszczyński Kazimierz 12, 20, 469

Lewandowska Stanisława 382, 390, 393

Liese 156

Lorenz 33, 54

Łuczak Czesław 10, 12, 15, 38, 66, 144, 145, 188, 385, 465, 467, 472

Madajczyk Czesław 10, 15, 23, 26, 321, 414, 415, 464, 470

Majkowski Aleksander 48

Marczewski Jerzy 8, 18, 187

Maria 449

Marszał Ryszard 155

Mayer Kurt 238

Mazek Dorota 142

Mazur Zbigniew 12, 21

Medzen Hans 63

Meller Otto 168

Meyer-Hetling Konrad 24

Młynarz 152

Monkiewicz Waldemar 468

N. Jakub 46

Nawrocki Stanisław 142

Orski Marek 128

Otto August 168

Otto Oskar 177

Pietrowicz Aleksandra 12, 21

Pledt 106

Podlaszewski Marek 9, 53, 58

Pogorzelska Czesława 198

Poppe Kurt 61

Pospieszalski Kazimierz 12

Rapp Alfred 35, 274

Ratsch 147

Rediess Wilhelm 29

Rehrig Fritz 71

Rhode Otto 54

Ribbentrop Joachim von 27

Rutowska Maria 8, 12, 21, 145

Schening Otto 168

Schlegel Friedrich Horst 382

Schulz 210

Schulz Erbert 238

Schulz Lothar 63

Sehn Jan 323

Seim Eugen 434

Serwański Edward 9

Sobczak Janusz 10, 24

Springorum Walter 430

Steege Herman 55, 56

Stenzel Paul 147

Szefer Andrzej 9, 434, 435, 437, 438, 462

Sziling Jerzy 9, 46, 80

Szulc Wacław 12, 274

Szymański Andrzej 8, 9

Tomkiewicz Monika 42

Trepel 244

Trusche Ludwig 297

Tumm Ewald 158

Venediger Günther 85, 126, 139, 274

Wagner Josef 430, 432, 433

Wardzyńska Maria 44, 381, 415, 431

Wartel Zenon 8

Wetzel Erhard 21, 26, 110

Węcki Mirosław 433, 447

Wiktoria 449

Witte Adolf 146

Worman Erich 57

Wróbel Janusz 9, 15

Zemke Otto 133

Żelazko Joanna 180

Indeks geograficzny

Numery stron odnoszą się do wydania papierowego

Adamin 220

Adamkowo 78

Adamowo 385

Adamów (gm. Golina) 297

Adamów (gm. Poddębice) 330

Agnieszkowo 227

Albertów (gm. Babice) 256

Albertów (gm. Kazimierz) 320, 334, 359

Albertów (gm. Lipie) 455

aleksandrowski, pow. 178

Aleksandrowo (gm. Dobrcz) 93

Aleksandrowo (gm. Zagroba) 407

Aleksandrów (gm. Dobrzelin) 215

Aleksandrów (gm. Łódź) 320

Aleksandrów (gm. Wola Wiązowa) 335

Aleksandrów Kujawski 177, 225

Aleksandrów Kujawski, gm. 177

Aleksandrów, gm. (pow. Biłgoraj) 471

Aleksandrówka 220

Ambrożew 248

Anajewo 219, 291

Anastazewo 244

Andrespol, gm. 256, 319, 370

Andrychów 443, 453, 454

Andrychów, gm. 440, 443

Andrzejewo 297

Andrzejów 254

Anielin (gm. Łanięta) 340

Anielin (gm. Tykadłów) 259

Annetów 215

Antonin 305

Antonina 258

Anusin 310

Arciszewo 228

Arciszewo Stare 407

Astachowice 360

Augustopol 216

Augustowo 350

augustowski, pow. 380

Augustynów 307

Babiak, gm. 174, 295

Babianów 328

Babice (pow. Bielsko) 443

Babice, gm. (pow. Biłgoraj) 471

Babice, gm. (pow. Łódź) 256

Babin 209

Babkowice 160, 202, 278

Baborówko 206

Baboszewo 396

Baboszewo, gm. 396, 409, 420, 425

Baby 216

Baby Dolne 218

Bachorza 225

Bagienica (gm. Bagienica) 78

Bagienica (gm. Gostyczyn) 121, 135

Bagniewo 94

Balin (gm. Niewiesz) 332

Balin (gm. Starorypin) 102

Balków 249

Bałdowo 57, 71

Banino 108, 116

Banino, gm. 55

Baranów 318

Baranówek 208

Barbarka 297

Barcin 178, 179, 241

Barcin, gm. 178, 240

Barczew, gm. 268, 269, 304, 305

Barłogi 131

Barłożno 56, 132

Bartochów, gm. 304

Bartłomiejowice 235

Bartołdy, gm. 392, 417, 423

Bartoszewice 208, 278

Bartoszylas 130

Baruchowo 229

Baszków 193

Bączek 117

Bądecz 95

Bądkowo, gm. 224

Bądków 314, 320

Bądkówek 224

Bądzyń 388, 403

Bedlno 214, 340, 363

Bedlno, gm. 214, 290, 340, 372

Bedoń (gm. Andrespol) 256

Bedoń, gm. 334

Belęcin 275

Belęcin Nowy 210, 374

Bełdów, gm. 320, 333

Bełszewo 294

Bełżec 16

Beneszów 458

Berki 308

Berlin 20, 24, 26, 31–33, 43, 434

Besk Nowy 308

Besk Stary 248

Besiekiery 248

Besiekierz 256

Bestwin 282, 352

Będkowo 305

Będomin 50

Będorzyn 384

będziński, pow. 429, 444, 448, 453

Biadki 282

Biadki, gm. 193

Biała (gm. Dobrzelin) 215

Biała (gm. Grodziec) 231

Biała (pow. bialski) 451

Biała (pow. łaski) 256, 258, 316

Biała (pow. łódzki) 334

Biała (pow. wieluński) 254, 306

Biała Góra 248

Biała Panieńska 362

Biała Parcela (pow. wieluński) 254

Biała Podlaska 79, 176, 179, 235

Biała Rządowa (pow. wieluński) 254

Biała Stara 424

Biała, folwark (pow. wieluński) 254

Biała, gm. (pow. kutnowski) 290, 340, 372

Biała, gm. (pow. łaski) 256, 258, 335, 336

Biała, gm. (pow. łódzki) 320, 334

Biała, gm. (pow. płocki) 394, 408, 419, 424

Biała, gm. (pow. wieluński) 254, 306

Białkowo 408

Białków Górny 295

Białobłoty 146

Białobrzegi 469

Białopoloe, gm. 470, 471

białostocki, pow. 467

białostockie, woj. 28, 379, 467

Białośliwie 81, 96

Białotarsk 218, 292

Białowieża 468, 468

Białowieża, gm. 467

Białożewin 239

Białuty (gm. Iłowo) 387

Białuty (pow. Płock) 424

Białyszewo, gm. 384, 399

Bibianów 328

Biechowy 297

Biechówko 94

Bieganowo 234

Bielawki 76

Bielawy (gm. Bolesławów) 219

Bielawy (gm. Kłecko) 243

Bielawy (gm. Lubraniec) 227

Bielawy (gm. Świnice Warckie) 314

Bielczyny 80

Biele 224, 408

Bielewo 157, 199, 280

Bielice 310

Bieliki 316, 336

Bielki 236

Bielsk (pow. Płock) 408

Bielsk, gm. (pow. Mława) 423

Bielsk, gm. (pow. Płock) 395, 425

Bielsk Podlaski, pow. 467, 468

bielski, pow. 429, 433, 448, 450, 452, 453, 458

Bielsko 439, 443, 453

Bielsko (gm. Orchowo) 237

Bieniądzice 253

Bieniec 307

Bieńkówka 98

Biernatki 227

Bierzów 183

Bierzwienna 222

Bierzyn 228

Biesiec 304

Bieślin 237

Biezdrowo 161, 205, 281

Bieżuń 421

Bieżuń, gm. 411, 426

Bieżyn 157

Bieżyn, gm. 157, 199, 280

Bieżywody 359

Bilno 228

Biłgoraj (gm. Aleksandrów) 471

biłgorajski, pow. 468, 471

Biniew 267

Biniew, gm. 319, 338

birżański, pow. 414

Biskupia Wola 359

Biskupice (gm. Biała) 408

Biskupice (gm. Charłupia Mała) 337

Biskupice (gm. Piotrkowice) 297

Biskupice Zabaryczne 267

Biskupin 239

Biszcza 471

Blachownia 433, 440, 444, 455, 460

blachowieński, pow. 429

Blenna 296

Blichowo, gm. 424

Blizanów, gm. 261, 312, 331

Bliźniew 269

Błaszki 261

Błądzim 81, 94

Błędowo 61, 98

Błociszewo 153

Błonie (pow. Łęczyca) 247

Błonie, gm. (pow. Kutno) 216

Błonie, gm. (pow. Łęczyca) 247, 310

Bnin (gm. Ostroróg) 206

Bnin (gm. Pyszkowo) 228, 293

Bobowo 56, 132

Bobowo, gm. 56, 106, 120, 131, 132

Bobrowa 356

Bobrowniki 265, 268

Bobrowo (gm. Bobrowo) 297

Bobrowo (gm. Golina) 113

Bobulczyn 206

Bociany 214

Boczki 308

Boczków 266

Bodzanowo (gm. Bodzanów) 395, 419

Bodzanowo (gm. Lubraniec) 227

Bodzanowo (gm. Sędzin) 225, 344

Bodzanów 383, 407

Bodzanów, gm. 395, 407, 419, 424

Bodzanówek 235

Bogdaj 267

Bogdanki 203, 277

Bogdańczew 248

Bogucice 260, 311

Bogumiłowice 316

Bogumiłowice, gm. 336

Bogumiłów 305

Bogumiłów, gm. 268

Bogumin 448, 449

Bogurzynek (gm. Dąbrowa) 389, 404, 417

Bogurzynek (gm. Miączyn) 423

Boguszewo 75

Boguszyce 236, 310

Boguszyce, gm. 176, 224

Boguszyn Nowy 396

Boguszyn Stary 396

Boguszyniec 223

Bojanice 348, 366, 374

Bojanowo (pow. Rawicz) 162

Bojanowo (gm. Skomlin) 307

Bojanowo, gm. (pow. Rawicz) 207, 279, 349

Bolesławowo 117

Bolesławów, gm. 219, 342, 371

Boleszczyn 332

Bolków 326

Bolszewo 53, 54

Boniewo 294

Boniewo, gm. 228, 293

Borek (gm. Borek) 347

Borek (gm. Leźnica Mała) 329

Borek (gm. Piwonice) 312

Borek (gm. Topólka) 236

Borek, gm. (pow. Gostyń) 203, 277, 366, 373

Borek Wielkopolski 278, 373–375

Borki (gm. Borki) 122

Borki (gm. Radoszewice) 257

Borkowo 115

Borków Nowy 259

Borków Stary 259

Borowiczki, gm. 394, 395, 425

Borowiec 310

Borów (gm. Błonie) 247

Borów (gm. Leźnica Mała) 329

Borówiec 130

Borówno 93

Borszyn 328

Bortatycze 469

Borysławice 223

Borysławice, gm. 261

Borysławice Kościelne 223

Boryszewo Nowe 408

Boryszewo Stare 408

Borzęckie 303

Borzymie 228

Borzymin 60

Borzyszkowo 63

Borzyszkowy 128

Bowętów 248

Bowyczyny 215

Boża Wola 293, 338, 363

Bożejewice 239

Bożejewiczki 239

Boże Pole Królewskie 117

Bożewo 399, 411

Bożewo Nowe 399

Bożewo, gm. 384, 399

Braciszewo 244

Brachowice 330

Bralewnica 78

Bralin 184

Bramka 95

Branica 94

Bratków 311

Bratuszewo 104

Brąszewice 304

Brdów 295

Brdów, gm. 221

Brochocin 394

Brodnia, wieś 264

Brodnia Kolonia 264

Brodnica (pow. Brodnica) 40, 77, 85, 101, 104, 125

Brodnica, gm. (pow. Śrem) 196, 285

brodnicki, pow. 77, 125

Brodowo (gm. Strzegocin) 410

Brodowo (gm. Środa) 197

Brodziszewo 161

Bromierzyk 407

Bronisin 256

Bronisin Dworski 256

Bronisław 234

Bronisławice 261

Bronisławowo 295

Bronisławów 269

Broniszewo 225

Bronno 328

Brończyno 261

Broszkowice 443

Brójce, gm. 256, 333, 359

Brudnów 330

Brudzeń 248, 308, 419

Brudzeń, gm. 383, 408

Brudzew 270

Brudzew, gm. 332, 333

Brudzowice 456

Brudzyn 239

Bruki 122

Brusy 120, 128, 129, 131, 134

Bruszczewo 199

Bruzinki 100

Brylewo 294

Bryski (gm. Nowy Gaj) 330

Bryski (gm. Tum) 248

Brzechowo 424

Brzeg 357

Brzekiniec 158

Brzemiona 94

Brzeście Nowe 396, 420

Brześć Kujawski 226, 230, 371, 372

Brześć n. Bugiem, pow. 468

Brzezia 217

Brzezie (gm. Brzezie) 278, 348, 374

Brzezie (gm. Szlachcin) 197

Brzezie, gm. (pow. Gostyń) 203, 278, 348, 366, 374

Brzezin 252

Brzezinka 443, 453

Brzezinki 80

Brzeziny (gm. Biała) 340

Brzeziny (gm. Brzeziny) 357

Brzeziny (gm. Kościelnica) 262

Brzeziny (gm. Osie) 95

Brzeziny (gm. Ożarów) 252

Brzeziny (gm. Praszka) 307

Brzeziny, gm. (pow. Kalisz) 311

Brzeźna 154

Brzeźniak 231

Brzeźnica, gm. 258, 316

Brzeźnio 269

Brzeźnio, gm. 269, 302, 337, 358

Brzeźno 225

Brzoza (pow. Toruń) 80

Brzoza (gm. Biała) 254

Brzozie Lubawskie 104

Brzozowo 98

Brzozówka 264, 315

Brzózki 362

Brzyskorzystew 239

Brzyskorzystewko 166

Brzyszewo 227

Bucz 199

Bucz, gm. 280, 350, 367

Buczkowice 452

Budki 310

Budy (gm. Rogoźno) 103

Budy (pow. Bielsko) 443

Budy Garlińskie 391

Budy Korzeńskie 219

Budy Kozickie 218

Budy Nowe 216

Budy Szynczyckie 359

Budy Wolskie 256

Budzisław 240

Budzisław Nowy 220

Budzynek 311

Budzyń 158

Bugaj 307

Bujnów 270

Buk 195

Bukareszt 28, 271

Bukowiec 95

Bukowina 28, 33, 84, 271, 272, 321, 403, 441, 445, 446

Bukowiny 56

Bukownica (gm. Bukownica) 184, 318, 335, 359

Bukownica (gm. Krobia) 202, 347

Bukownica, gm. (pow. Kępno) 317

Bukówiec Górny 211, 276, 349

Bulkowo 407, 418

Bulkowo, gm. 394, 407, 418

Burdynówka 303

Burzenin 305

Buszkowo (gm. Kornowo) 92

Buszkowo (gm. Skulsk) 297

Byczyna (gm. Dobre) 235

Byczyna (gm. Poddębice) 330

Byczyna (gm. Sędzin) 235

bydgoski, pow. 40, 61, 62, 78, 79, 92, 93, 95, 100, 121, 123

Bydgoszcz 25, 61, 62, 64, 78, 79, 82, 87–90, 92, 93, 109, 110, 134

Bylew 298

Bylice 220, 223

Bysewo 55

Bysław 97, 121, 135

Bysław, gm. 77, 121, 122

Bysławek 121

Byszew 248, 310

Byszewo 412

Bytoń, gm. 176, 233, 236

Bzówki 339

Cedrowice 329

Cegielnia 240

Cegły 267

Cekcyn 77, 135

Ceków 261

Ceków, gm. 313

Celbowo 119

Celestynów 159, 160, 329, 366

Cerekwica 147, 166

Chabierów 312, 331

Chabsko 167

Chachalnia 193

Chalin 176

Charbowo 171

Charchów Pański 311

Charłupia Mała, gm. 182, 183, 268, 269, 302, 337, 358

Charłupia Wielka, gm. 268, 269, 302

Chełm 443

Chełmce (gm. Chełmce) 234

Chełmce (gm. Piwonice) 312

Chełmiczki (gm. Chełmce) 234

Chełmiczki (gm. Radziejów) 344

chełmiński, pow. 81, 98, 122

Chełmno 25, 40, 81, 82, 89, 90, 98, 123

Chełmno n. Nerem 16

Chełmno (gm. Chełmno) 223

Chełmno (gm. Lipie) 460

Chełmno (gm. Pniewy) 206

Chełmża 97

Chełstowo 394

Chlebowo 99

Chludowo 191

Chłapowo 119

Chłądowo 171

Chmielewo (gm. Pułtusk) 398, 421

Chmielewo (gm. Wieczfnia) 388, 417

Chmielnik 343

Chmielno, gm. 116, 133

Chociszew 328

Chociszewo 221

Chochołów 340

Chocz 312

Chocz, gm. 260

Chocznia 439

Chodecz 226, 230, 292, 294

Chodecz, gm. 227, 293

Chodeczek, gm. 363

Chodkowo 407

Chodów 329

chodzieski, pow. 140, 157–159, 200––202, 242, 283, 284, 351

Chodzież 157, 158, 188, 200, 201, 283

Chojęcin 184

Chojkowy Grunt 295

Chojna 242

Chojne 268, 305

Chojnice 55, 85, 120, 121

chojnicki, pow. 40, 55, 58, 69, 72, 106, 108, 109, 120, 121, 128, 129, 131

Chojno 349

Chojnowo (gm. Kuczbork) 403, 404

Chojnowo, gm. 393

Chojny (gm. Koło) 223

Chojny (gm. Lututów) 328

Chomenc 426

Chomętowo 408

Chomiąża 240

Chorki 247

Chorzepin 264

Chorzew 257

Chorzew Kolonia 257

Chorzów 432, 444, 459, 460, 464

Chorzyna 356

Chotów (gm. Mokrsko) 254

Chotów (gm. Skalmierzyce) 266

Chraplewo 195

Chronówek 234

Chrustowo 201

Chrusty 297

Chruszczyn 267

Chrystkowo 81, 94

Chrzanowo 166

Chrząstów 328

Chrząstówek 250

Chrztowo 50, 51

Chrzypsko Wielkie, gm. 194

Chudek 381

Chudoba 260

Chudzyno 424

Chumiętki 202

Chwalborzyce 264, 314, 333

Chwalborzyce, gm. 262, 264, 314, 332

Chwaliszewo 193

Chwałkowo (gm. Krobia) 227

Chwałkowo (gm. Środa) 197

Chwarzczenko

Chwarzenko 51, 52, 117

Chwarzno 117, 130

Chwaszczyno 70, 118

Chylin 408

Chynowa 267

Ciągowice 446

Ciążeń 232

Ciążeń, gm. 343

Cichowa 157

ciechanowski, pow. 384, 389, 390, 392, 393, 402, 404, 406, 410, 417, 418, 422–424

Ciechanów 384, 385, 391, 392, 405, 418, 420, 423

Ciechniów 259

Ciechocinek 177, 178, 225

Ciechomice 340

Ciechomice, gm. 364

Cieciułów 252

Cieleszyn 93, 94

Cienia 260

Cienia Wielka 270

Cienin Kościelny 232

Cienin Zaborny 232, 233

Cierpice 80

Cierpigórz 417

Cierplewo 77, 78, 135

Cierszewo 408

Cieszenie 133

Cieszkowo Kolonia 409, 420

Cieszkowo Stare 409

cieszyński, pow. 448, 450, 459

Cieśle (gm. Miszewo) 419

Cieśle (gm. Pleszew) 208

Ciężkowo 179

Ciołkowo (gm. Krobia) 277

Ciołkowo (gm. Obryte) 420

Cisie 455

Cisiec 437

Cotoń 299

Czachorów 366

Czacz 200, 280

Czajkowa 203

Czajków (gm. Kokanin) 331

Czajków (gm. Czajków) 334, 359

Czajków, gm. 317, 334

Czajno 293

Czamanin 235, 236

Czamaninek 236

Czaniec 451, 452

Czaple (gm. Lubień) 342

Czaple (gm. Płużnica) 60

Czaple (gm. Świecie) 94

Czarkowo (gm. Kościan) 198

Czarkowo (gm. Poniec) 203, 278, 366

Czarlin 57, 71, 107, 116

Czarne 73

Czarne Piątkowo 197

Czarnocin 359

Czarnocińskie Piece 117

Czarnożyły, gm. 252, 356

czarnkowski, pow. 25, 140

Czarnotul 167

Czarnów 214

Czarnylas (gm. Skórcz) 132

Czarnylas (gm. Czarnylas) 266, 267

Czartki 313

Czarże 81

Czastary 253, 326, 327

Czastary, gm. 252, 306, 307, 326

Cząstków (gm. Kłodawa) 222

Cząstków, gm. 425

Czechowice 453

Czechy (gm. Kłecko) 171

Czeczotki 425

Czeluścin 160, 202, 347, 366, 373

Czemlewo 98

Czemno 218

Czempiń 157, 279, 280, 367, 368

Czerchów 360

Czerlejenko 285

Czermin 208

Czermin, gm. 102, 208

Czerniak 168

Czerniaków 182, 314, 332

Czerniejewo 169, 171, 173, 245

Czerniejewo, gm. 244, 245, 298

Czerniewice 229, 292, 294

Czerniki 117, 118, 130

Czerników 249

Czersk 72, 121

Czersk, gm. 55, 108

Czerwin, gm. 401

Czerwińsk 396

Czerwonak 154, 191

Czerwonka 400

Czewujewo 299

Częstochowa 172, 177, 429, 431

częstochowski, pow. 429, 433, 439, 440, 444, 445, 455, 456, 460, 461

Czołczyn 255

Czołowo 221, 234

Czołowo, gm. 220, 365

Czołpin 235

Czyżew (gm. Rychwał) 362

Czyżew (gm. Sanniki) 217

Czyżewo 124

Dalachów 252

Dalcewo 235

Daleszyn 159, 203, 277

Dalików 250, 309

Dalików, gm. 250, 311, 330

Dalki 244

Damasławek 174, 175, 242, 372

Daniszyn 267

Danków 455

Darzlubie 119

Daszyna, gm. 249, 309

Dąb Borowy 362

Dąb Polski 362

Dąbcze 164

Dąbek 416, 422

Dąbie 310

Dąbie Opatowskie, gm. 265

Dąbroszyn 343

Dąbroszyn, gm. 362

Dąbrowa (gm. Dobra) 314

Dąbrowa (gm. Kobyla Góra) 183

Dąbrowa (gm. Koźmin) 263

Dąbrowa (gm. Miniszew) 264

Dąbrowa (gm. Mogilno) 167

Dąbrowa (gm. Rajsko) 331

Dąbrowa (gm. Ruda) 253

Dąbrowa (gm. Wrząca Wielka) 222

Dąbrowa, gm. (pow. Mława) 389, 404, 417

Dąbrowa Chełmińska 122

Dąbrowa Górnicza 444

Dąbrowa Rusiecka 258

Dąbrowa Wielka 305

Dąbrowice 216, 340

Dąbrowice, gm. 216, 290, 340

Dąbrowskie Zagłębie 7, 20

Dąbrówka (gm. Bobowo) 120

Dąbrówka (gm. Dąbrowa Wielka) 305

Dąbrówka (gm. Drzewce) 220

Dąbrówka (gm. Dziemiany) 129

Dąbrówka (gm. Mierzęcice) 456

Dąbrówka (gm. Wróblew) 269

Dąbrówka (pow. Chełmno) 98

Dąbrówka Nadolna 311

Dąbrówka Nowa 93

Dąbrówka Słupska 179

Demlin 117

Derkowo 300

Dębiany 76

Dębica 38

Dębice 326

Dębina (gm. Kutno) 213, 214

Dębina (gm. Osjaków) 356

Dębina (gm. Witkowo) 244

Dębiniec 158

Dębinki 397

Dębiny 91

Dęblin 153

Dębniałki 331

Dębnica (gm. Czarnylas) 181, 266

Dębnica (gm. Kłecko) 243

Dębno Królewskie 221

Dębno Proboszczowskie 365

Dębogóra 117

Dębogóry 51

Dębołęka (gm. Barczew) 305

Dębołęka (gm. Radziejów) 234

Dębowa Góra 215

Dębowiczki 220

Dębowo 167

Dębsk 390, 391

Dębsko 350

Dęby 235

Dęby Janiszewskie 227

Dęby Wolskie 258

Długa Wieś 241, 260, 312, 313

Długi Kąt 455

Długie (gm. Czermin) 102

Długie (gm. Rdutów) 215, 216

Długie Nowe 276

Długie Stare 163, 210

Dłużyna 164, 211, 374

Dobiegniewo 362

Dobiegniewo, gm. 229

Dobieszewiczki 167

Dobieżyn 195, 293

Dobra 394, 407, 418

Dobra, gm. 182, 265, 314, 332, 333

Dobra Nadzieja 208

Dobra Wola 229

Dobrcz 93

Dobrcz, gm. 62, 93

Dobre (gm. Dobre) 235

Dobre (gm. Lucień) 219

Dobre (gm. Sędzin) 235, 294, 344

Dobrogostowo 207, 281

Dobrogosty 250

Dobrogoszcz 51

Dobrogościce 372

Dobrosław 328

Dobrów 223

Dobrudża 28, 33, 84, 114, 271, 272, 321, 324, 403, 441, 465

Dobrzec (gm. Dobrzec) 259

Dobrzec (gm. Rośnie) 267

Dobrzec, gm. (pow. Kalisz) 313, 331

Dobrzejewice 97, 100

Dobrzelin 290

Dobrzelin, gm. 215, 290, 339

Dobrzewino 134

Dobrzyków 220, 292

Dobsko 167

Dochanowo 166

Dojutrów 331, 358

Dolne Wymiary 81

Dolne Wymiary, gm. 62

Dolsk 153, 195, 196, 285

Dołki 81

Doły 199

Domachowo 159, 202

Domaniew 260, 312, 358

Domaradzice 162

Domasłów 183

Domatowo 70

Domatówek 53, 58

Dominikowice 332

Dominowo 154, 197

Dopiewo 191

Dorposz Szlachecki 98

Doruchów 317, 335, 359, 369

Doruchów, gm. 184, 265, 317, 335

Drachowo 245

Dragacz 81, 95

Drążno 362

Drobin 407, 425

Drobnice 356

Drobnin 163, 210, 275, 348

Drozdowo 116

Drozdów 314

Drożdzienica 63, 78

Drożdżyn 408, 409

Drzązna 302

Drzewce (gm. Drzewce) 220

Drzewce (gm. Poniec) 203

Drzewce (pow. Gostyń) 147

Drzewce, gm. (pow. Koło) 220

Drzewoszki 290

Drzonk 195

Drzonowo 122

Drzycim 94

Dubidze 258, 316

Dubielno 122

Dubienka 471

Dubin 162

Duczmin, gm. 393

Dulnik 469

Duninów Nowy 292

Duninów Stary 219, 341

Duninów, gm. 219, 291, 292, 341

Dusocin 75

Duszna Górka 282

Duszniki (gm. Duszniki) 161, 205, 281, 368

Duszniki (gm. Warta) 303

Duszno 237

Dworszowice Kościelne 258

Dworzysko 94

Dylew 336

Dylewo 76, 102

Dymek 326

Dymki 307

Dywan 129

Dziadkowo 173

Dziadowicze 182

Działdowo 176, 386–401, 406, 407, 410, 412, 418, 421

Działoszyn, gm. 316, 336, 369

Działy 390

Dziardonice 228

Dziebędów 304

Dziedno 92

Dziedzice 343

Dziekanowice 172

Dziembów 283

Dziemiany 50, 118, 128–131, 134

Dzierlin 358

Dzierzążnia 396

Dzierzążno 168

Dzierzbice 215, 216

Dzierzgowo, gm. 393

Dzierżążno 116

Dzierżenin 425–427

Dzierżysław 231

Dzietrzkowice 254

Dzietrzkowice, gm. 254, 307

Dzietrzniki 327, 356

Dziewoklucz 158, 200, 283

Dzięczyna 159

Dziki 94

Dziwie 293, 294

Elbląg 104

elbląski, pow. 88, 91

Emanuelin 356

Emilianowo 205

Emilianów (gm. Bolesławów) 219

Emilianów (gm. Złoczew) 270

Emilin 219

Ernestynów 289

Fabianki 176

Falborz 293

Falborz Kolonia 363

Fałkowo 172

Faustianka 252

Faustynowo 405

Ferdynandów 315

Fijałki 100

Fijałów, gm. 193

Filipki 229

Fingerowa Huta 130

Fletnowo 95

Flochowo, gm. 384

Florek 338

Florentynów 328

Florianowo 228

Florianów (gm. Bedlno) 340

Florianów (gm. Lipie) 455

Florkowizna 227

Folgowo 122

Folwark (gm. Sierakowo) 207

Folwark (gm. Witkowo) 171

Foshuta 51

Frampol 471

Frąca 120

Frydrychowice 454

Frysztat 458, 459

Gacki 94

Gać 310

Gadka Stara 256

Gadka Stara, gm. 333

Gagowy 228

Gaj Mały 207

Gajew 310

Gajęcice 257

Galewice 327

Gałązowo 166

Gałczynek 237

Gałkowo 297

Gałowo 205

Gana 254

Garbalin 330

Garbatka 197

Garby 191

Garczyn 50, 131

Garlino (gm. Grudusk) 391

Garlino (gm. Wiśniewo) 387

Garlino Dębiny 391

Garlino Nowe 391

Garwolewo 396

Garzyn 163, 275, 277

Gaszyn 307

Gawłowice 314

Gawłów 316

Gawroniec 95

Gawrony (gm. Skulsk) 343

Gawrony (gm. Topola Królewska) 310

Gąbin 217, 291, 292, 341, 342, 346

Gącz 239

Gąsawa (gm. Gąsawa) 239

Gąsawa (gm. Otorowo) 161

Gąsewa 419

Gąsewo, gm. 412

Gąsin 262

Gąsiorki 56, 57

Gąsiorów 249, 309

Gąski 420

Gdańsk (Wolne Miasto Gdańsk) 20, 30, 33, 36, 40, 42, 47, 65, 86, 89, 118, 140

gdański, pow. 54

Gdynia (Gotenhafen) 25, 36, 37, 41, 42, 45–47, 57, 70, 73, 82, 126, 129

Gębice (gm. Gębice) 168

Gębice (gm. Pępowo) 202, 347, 366, 373

Gębice, gm. 238

Gęsina 302

Gęsiówka 302

Gętomie 72

Giby 380

Giednia 404

Giemzów 256

Gierałtowice 443

Gierłachów 207

Giewartów 298

Gilino 425

Gilowice 436

Giżyce 265

Gledzianów 329

Gledzianówek 329

Glincz 115

Glinki 118

Gliznowo 227

Głaniszew 303

Głazica 70

Głażewo (pow. Chełmno) 81

Głażewo (pow. Międzychód) 194

Głebokie 222

Głęboczek 167

Głębowice 443

Głębowo 166, 239

Głodowo (gm. Kawnice) 362

Głodowo (gm. Liniewo) 47, 49, 50, 71, 107

Głoginin 203, 277

Głogowa 22

Głogowo 339

Głogów (Glogau) 449

Głowina 394

Głowińsk 60

Głuchowo 384

Głuchów (gm. Plecka Dąbrowa) 289

Głuchów (gm. Tuszyn) 256, 319, 333, 370

Głuchów (gm. Wola Wiązowa) 335

Głuponia 195

Głuszynek 236

Głużek 388, 416, 423

Gmachowo, gm. 161, 205, 281, 351

Gniazdów 266

Gniew 45, 56, 57

Gniew, gm. 57, 107

Gniewkowo 176, 234, 236

Gniewowo 199

Gniezno 25, 141, 145, 169, 170, 173, 298, 345

gnieźnieński, pow. 173, 244, 246

Gnieżdżewo 70

Gniszewo 72

Gnojno, wieś 213, 288

Gnojno, parcele 288

Gocław 228

Goczałki 59

Goczałkowo 245

Godziesze 261, 331, 358

Godziętowy 184, 317, 335

Godzimierz 179

Godziszewo 76

Gogolewo 202

Gogolin 62

Gogółkowo 166, 239

Gola 278, 348, 374

Golanki 395

Golany 423

Golbice 310

Goleszyn, gm. 384

Golina (gm. Bojanowo) 279

Golina (gm. Golina) 233

Golina, gm. 231, 297, 343

Goliszew (gm. Młogoszyn) 339

Goliszew (gm. Żelazków) 261

Goła 254

Gołanice 163, 276

Gołańcz 174, 175

Gołańcz, gm. 242, 372

Gołaszewo 146, 242

Goławin, gm. 396

Gołębiewek Nowy 288, 338

Gołębiewek Stary 288

Gołębiewko 59, 75

Gołębiewo 214

Gołoty 98

Gołuchów 142, 208

Gołuchy 303

Gołuszyce 94

Goniembice 209, 276, 348

Goraj 471

Goraniec 245

Gorczenica 101

Goreń Mały 219

Goreń Wielki 219

Goręczyno 108

Gorszewice 161

Gortatowo 191

Gorysze 420

Gorzałków 260, 312

Gorzany 233

Gorzeń 62

Gorzew 242

Gorzewice 281

Gorzewo 291

Gorzuchowo 98

Gorzupia 282

Gorzyce 166, 239, 450

Gorzyce Wielkie 266

Gorzyczki 450

Gorzykowo 171

Gorzyń 194

Gosławice 339

Gosławice, gm. 231, 232, 362

Gostkowo (gm. Turzno) 80

Gostkowo, gm. 405

Gostomko 130

Gostycyn 121, 135

Gostycyn, gm. 77, 97, 121, 135

Gostynin 141, 217–220, 291, 292, 341, 371, 372

gostyniński, pow. 141, 165, 212, 217, 218, 220, 291, 292, 338, 340–342, 364, 371

Gostyń 147, 159, 160, 203, 204, 277, 278, 347, 373, 374

gostyński, pow. 147, 159, 160, 202–204, 277, 278, 347, 348, 366, 371, 373, 374

Goszczanów 357

Goszczanów, gm. 182, 314, 332, 357

Goszczewo 177

Goszczędza 248

Gościcino 53, 54

Gościejewice 279

Gościejewo (gm. Rogoźno) 197

Gościejewo, gm. 284

Gościeradz 79

Gościmin 425

Goślinowo 172

Goślub 309

Gowarzewo 197

Gowidlino 116

Gowino 53, 54, 118, 134

Gozdanin 168

Gozdów 295

Gozdy 302

Goździchowo 199

Góra (gm. Skarszewy) 117

Góra, gm. 409, 419

Góra Bałdrzychowska 251, 311

Góra Św. Małgorzaty 248

Górale 101

Górka 285

Górka Duchowna 163, 276, 348, 367

Górki (gm. Pomarzany) 222

Górki (gm. Rataje) 341

Górki Łubnickie 309

Górki Małe 319, 333

Górki Pęcławskie 310, 330

Górna Grupa 95

Górne Maliki 52, 117

Górne Wymiary 81

Górsk 80

Góry (gm. Ciechomice) 340

Góry (gm. Wilamów) 332

Góry (gm. Wilczyn) 362

Górzno 101, 104, 147, 275

Grabarze 455

Grabianowo 277

Grabie (gm. Dobrzelin) 215

Grabie (gm. Nowe Miasto) 396

Grabie (gm. Opoki) 177

Grabina (gm. Ciechomice) 364

Grabina (gm. Drzewce) 220

Grabina (gm. Zadzim) 358

Grabiszew 330

Grabkowo (gm. Kowal) 228

Grabkowo (gm. Kutno) 213

Grabków 288, 339

Graboszowo, gm. 287

Grabowa (gm. Pątnów) 356

Grabowa (gm. Rychwał) 298

Grabowice 100

Grabowiec (gm. Słubice) 218

Grabowiec (gm. Szemud) 134

Grabowiec, gm. (pow. Hrubieszów) 471

Grabowo (gm. Bobowo) 120

Grabowo (gm. Gołańcz) 242

Grabowo (gm. Nowa Karczma) 71, 131

Grabowo (gm. Trzemeszno) 237

Grabowo (gm. Żalno) 63

Grabowska Huta 131

Grabów (pow. Kępno) 183, 265

Grabów, gm. (pow. Łęczyca) 248

Grabów, osada (pow. Łęczyca) 248

Grabów, parcela (pow. Łęczyca) 248

Grabówko (gm. Nakonowo) 342

Grabówko (pow. Świecie) 81

Gradowice 198, 280

Gradowo 235, 294

Gradzanowo 411, 426

Grajewo 467

Granowiec 267

Granowo 156, 195

Granaty 102

Grąbiec 384

Grąbkowo 208, 349

Grąbków 315

Grąblin 343

Grądek (gm. Szreńsk) 389

Grądek (gm. Turza) 423

Grądy (gm. Czołowo) 221

Grądy (gm. Krasnosielec) 400

Grążawy 125

Grębień 327

Grębocin 97

Grochowiska 166

Grochowy 232

Grochówek 289

Grodno (gm. Ostrowy) 216, 290

grodzieński, pow. 467

Grodziczno 74

Grodziec, gm. 231

Grodzisk 155, 156, 164, 286

Grodziska 341

Grodzisko (gm. Czerwin) 401

Grodzisko (gm. Gadka Stara) 333

Grodzisko (gm. Poniec) 373

Grodzisko (gm. Świnice Warckie) 314

Gromada 179

Gromadno 81

Gromadzice 252

Gromnice 424

Gronowo 164

Gronówek 303

Groszki 216, 290

Groszów 269

Grotniki (gm. Włoszakowice) 211, 276, 277

Grotniki, gm. 320, 360

Gródkowo 383

Grójczyk 228

Gruczno 81, 94

Grudna 197, 284

Grudusk 391, 417

Grudusk, gm. 391, 393, 417

Grudziądz 25, 40, 59–61, 75, 103, 104, 113, 115

grudziądzki, pow. 58–60, 63, 73, 75, 103, 111, 113, 120, 126

Gruszczyce 303

Gruszczyce, gm. 182, 183, 270, 303

Gruszownia 461

Gruta 59, 75

Grylewo 241

Grzebienisko 161

Grzebienisko, gm. 161, 205, 281, 351

Grzeczna Panna 179

Grzegorzew 296

Grzegorzew, gm. 223

Grzybno (gm. Stary Bukowiec) 51

Grzybno (gm. Grzybno) 98, 122

Grzybowo (gm. Biała) 290

Grzybowo (gm. Regimin) 391

Grzybowo (gm. Wąglikowice) 51

Gulbiny 102

Gulczewo 395

Gułtowy 196

Gumino 427

Gusin 332

Gutków 405

Gutowo 125

Guzlin 293

Hajnówka 467

Harmęże 443

Hel 54

Helenów (gm. Krzymów) 297

Helenów (gm. Leśmierz) 329

Helenów (gm. Licheń Stary) 298

Helenów (gm. Lucień) 291, 292

Herby 456

Hersztupowo 275, 348, 366

hrubieszowski, pow. 468–471

Humlin 227

Huszczka Duża 469

Huszczka Mała 469

Huta (gm. Ceków) 313

Huta (gm. Chodecz)

Huta (gm. Lututów) 307

Huta (pow. Kalisz)

Huta Czernicka 306

Huta Krzeszowska 471

Huta Palędzka 237

Huta Strzelce 59

Huta Szklana 256, 303

Huta Wiskicka 256

Huta, gm. 59

Ignacew 328

Ignacew Folwarczny 309

Ilno 261

iławski, pow. 104

Iłownica 118

Iłowo 387, 416, 417, 422, 428

Imielenko 172

Imielinek 216

Imielno (gm. Łubowo) 299

Imielno (gm. Łukom) 231

Imielno (gm. Ostrowy) 290

Inczew 304

Inowrocław 141, 142, 175, 176, 233, 237, 294, 295

inowrocławski, pow. 146, 175, 178, 233–235, 237, 238, 294, 295, 338, 344, 365, 372

Irena 235

Iwanowice 261, 370

Iwanowice, gm. 261, 331

Iwanowice Małe 455

Izabelów 183

Izbica 421

Izbica Kujawska 174

Izbica Kujawska, gm. 221, 296

Izbice 162

Izdebno 239

Jabłków 232, 242

Jabłonowo 75, 89, 98, 101, 103, 104, 115, 116, 122, 123

Jabłowo 56, 120

Jabłówko 132

Jaciążek 426

Jadowniki Bielskie 239

Jadowniki Rycerskie 239

Jajczaki 327

Jaksice 236

Jakubkowo 59

Jania Góra 94

Janinów 254

Janisławice 267

Janiszew 263

Janiszewo (gm. Piaski) 227

Janiszewo (gm. Poniec) 203, 373

Janiszewska Kuźnica 314

Janowice (gm. Gaj Nowy) 309

Janowice (gm. Koneck) 225

Janowiec 166, 239, 240

Janki 257

Jankowice 75, 115

Jankowo Dolne 170, 171, 244

Jankowo Dolne, gm. 172, 245, 345, 364

Janków (gm. Blizanów) 331

Janków (gm. Daniszyn) 267

Janków (gm. Leźnica Mała) 329

Janków (gm. Piątek) 310

Janków (gm. Przygodzice) 337

Janowo (gm. Janowo) 59

Janowo (gm. Pyszkowo) 228, 293

Janowo (gm. Strzałkowo) 209

Janowo (gm. Świedziebnia) 60, 76

Janowo, gm. (pow. Przasnysz) 393

Janów (gm. Bedlno) 214

Janów (gm. Koźmin) 263

Janów (gm. Oporów) 290

Janów (gm. Piaskowice) 309

Janówek (gm. Goszczanów) 357

Janówek (gm. Góra) 409

Janówek (gm. Pacyna) 217

Januszówka 263

Jaranówek 229

Jarczów 471

Jarocice 304

Jarocin 147

jarociński, pow. 140, 147, 163

Jarochów 249, 309

Jaroszewice Górne 343

Jaroszewice Rychwalskie 343

Jaroszewo (gm. Zagroba) 424

Jaroszewo (gm. Żnin) 166, 239

Jaroszewy 51, 117

Jaroszówka 290

Jaroszyn 297

Jasienica 458, 459

Jasień 328

Jasin (gm. Czermin) 102

Jasin (gm. Swarzędz) 191

Jasionka 256

Jasionna (gm. Gruszczyce) 303

Jasionna (gm. Piątek) 360

Jasne Pole, gm. 282

Jastarnia 54

Jastrowo 205

Jastrząb (gm. Sobótka) 250

Jastrząb (gm. Sokołów) 291

Jastrzębia 215

Jastrzębia Góra 119

Jastrzębiec 91

Jastrzębniki 195, 260

Jastrzębniki, gm. 260, 311, 331, 358

Jaworek (gm. Bolesławów) 219

Jaworek (gm. Rudniki) 252

Jaworów 308

Jaworzno 252

Jaworzyna 290

Jazy 362

Jaźwiska 57

Jedlicze 320, 360

Jeleniec 122

Jeleń 72

Jeleńcz 122

Jeleńska Huta 118

Jeleśnia 435–437

Jerka 157, 280

Jeziora 279

Jeziora Wielkie 167

Jeziorki 96

Jeziorsko, gm. 315

Jeziory 305

Jeżopole 307

Jędrzejewo 94

Józefkowo (pow. Chełm) 98

Józefkowo (gm. Skępe) 73

Józefowo (gm. Czarne) 73

Józefowo (gm. Dobiegniewo) 229

Józefowo (gm. Pątnów) 327

Józefowo (gm. Radzanów) 389, 417

Józefów (gm. Charłupia Wielka) 302

Józefów (gm. Czastary) 306

Józefów (gm. Niewiesz) 315

Józefów (gm. Pątnów) 328

Józefów (gm. Piekary) 263

Józefów (gm. Plecka Dąbrowa) 215

Józefów (gm. Witonia) 310

Józinki 249

Juków 289

Julia 296

Julianpol 252

Julinki 290

Juljanów 289

Juncewo 166

Junkrowy 117

Jurata 54

Juryszewo 408

Juszczyna 437

Jutrosin 162

Jutrosin, gm. 208, 278, 349

Kaczewo 235

Kaczki 262

Kaczki Plastowe 332

Kaczkowo (gm. Rydzyna) 210, 348

Kaczkowo (gm. Świątkowo) 348

Kaczory, gm. 200, 201, 283

Kaczyniec 221

Kadłub 253

Kadłubówka 409

Kadzidło 412

Kadzidłowo 330

Kajetanowo 224

Kajew 288

Kakawa 331

Kakawa Kolonia 331

Kakawa Stara 357

Kakulin 242

Kaleń Duża 215

Kaleń Mała 215

Kalina 246

Kalinko 333

Kalino 256

Kalinowa 260, 312, 358

Kalinowiec 224

Kaliska, gm. 120, 132

kaliski, pow. 15, 141, 180, 181, 259, 262, 311-313, 324, 326, 331, 332, 357, 358, 369, 370

Kalisz 15, 259–261, 315, 326, 357, 358, 369

Kalisz Kaszubski 118, 129

Kalisz Kościerski 50

Kaliszkowice 184

Kały 289

Kamesznica 435

Kamienica 458, 459

Kamienica Królewska 133

Kamienica Polska 445

Kamienica Szlachecka 108

Kamieniec (gm. Kamieniec) 157, 199, 280

Kamieniec (gm. Kłecko) 243

Kamieniec (gm. Trzemeszno) 167

Kamieniec Litewski 468

Kamienna 215

Kamienna Góra 42

Kamienny Kopiec 219

Kamień (gm. Kamień) 63

Kamień (gm. Wrząca Wielka) 222

Kamień, gm. (pow. morski) 118

Kamień (pow. Kalisz) 261

Kamilew 289, 290

Kamion 253

Kamionka (gm. Gębice) 168

Kamionka (gm. Kaliska) 120

Kamionka (gm. Kamionka) 304

Kamionka (gm. Leśna Jania) 56

Kamionka (gm. Pacyna) 217

Kamionka (gm. Pątnów) 307

Kamionka, gm. (pow. Sieradz) 269, 304

Kamionki 394, 408, 419, 424

Kamierowo 117

Kaniewo 224

Karchowo 210, 275, 366

Karlikowo 118

Karmin (gm. Pniewy) 206

Karmin (gm. Stare Bojanowo) 199

Karnice 263

Karniewo 391, 405

Karniszewo 246

Karolew 159, 160, 203, 277

Karolewo (gm. Krasnosielec) 400

Karolewo (gm. Świecie nad Osą) 59

Karolewo (pow. Wyrzysk) 81

Karolina 332

Karsewo 245

Karszew 221, 222

Karsznice 248

kartuski, pow. 40, 47, 54, 58, 69, 82, 107, 108, 113, 115–117, 133

Kartuzy 69, 70, 85, 108, 109, 115–117, 121, 126

Kaski 327

Kaszewy 289

Kaszewy Dworne 216

Kaszewy Kolonia 216

Kaszuba 232

Katarzynopole 316

Katarzynowo 287

Katowice 430–432, 434, 438, 439–441, 444, 462, 464

katowicki, pow. 459

Kawcze 162, 279, 349

Kawnice, gm. 232, 296, 297, 362

Kazanice 125, 126

Kazanie 227

Kazanów 263

Kazimierek 339

Kazimierów 326

Kazimierz, gm. 320, 334, 359

Kazimierz Biskupi, gm. 173, 174, 230

Kaźmierz (gm. Kaźmierz) 205

Kaźmierz (gm. Otorowo) 161

Kąkolewice 158

Kąkolewo 210

Kąkowa Wola, gm. 293, 371

Kąpiel 298

Kąsinowo 205

Kątno 168

Kąty (gm. Czarnożyły) 252

Kąty (gm. Słupca) 297

Kąty (gm. Wieniec) 293

Kcynia 178, 179, 240, 241, 301

Kczewo 115

Kębliny 334

Kędzierzyn 245

Kępa 205

Kępa Kikolska 419

kępiński, pow. 183

Kępno 38, 183, 184, 317

Kęsowo 77, 122, 135

Kęsowo, gm. 63

Kiączyn Stary 331

kiejdański, pow. 414

kieleckie, woj. 429, 433, 438, 441, 442

Kielno (gm. Luzino) 70

Kielno, gm. 118

Kiełczew 222

Kiełczew Górny 222

Kiełczewek 223

Kiełczewo 199

Kiełczygłów, gm. 360

Kiełp 98

Kiełpin 78, 122, 135

Kiełpino 116

Kierwałd 57

Kierzkowo 166, 239

Kierzno 184, 318, 359

Kietrz 451

Kijewo 197

Kijewo Królewskie 62, 63, 98

Kijów 28

Kinice 120

Kiszkowo 171, 172, 243

Klamry 62

Klarynowo 63

Kleczew 173, 230, 231, 233, 296, 298, 344

Klementynowo 293

Kleszczewo (gm. Osieczna) 164

Kleszczewo (gm. Semlin) 56

Kliczków Mały 302

Kliczków Wielki 302

Kliny 317

Klonowiec (gm. Lipno) 163

Klonowiec (gm. Strzelce) 214

Klonowa 268, 269

Klonowo 77, 121

Klonówka 56

Kluczewo 206

Klukowa Huta 116

Klukowo 108

Klusek 291, 341, 371

Kluski 307, 356

Kłajpeda 405, 409, 410

Kłecko 169, 171, 173, 243, 246

Kłobia 293

Kłobuck 444–446, 456

Kłobuczyno 108, 116

Kłocko 268

Kłodawa 174, 344, 345

Kłodzisko 161, 205

Kłokock 60, 74, 125

Kłokoczyn 229

Kłóbka, gm. 228

Kłótno 229, 293, 342, 363

Kniatowy 252

Kobiałki 388

Kobierzycko 269

Kobryń 467

Kobyla Góra, gm. 183

Kobylanki 343

Kobylin (pow. Krotoszyn) 152

Kobylin, gm. (pow. Gostyń) 278

Kobylnica 234

Kobylniki (gm. Kalinowa) 260

Kobylniki (gm. Kościan) 367

Kobysewo 55, 69

Kocanowo 191

Kochanowice 456

Kochłowy 318

Kociewie 40, 55

Kociołki 260

Kodrań 316

Kokanin 259, 331

Kokocko 122

Kokoszki 69, 108

Kokoszkowy, gm. 56, 106

Kolebki 362

Koleczkowo 118

Kolincz 132

Kolno (pow. Międzychód) 194

Kolno (gm. Golina) 297

Kolonia 254

kolski, pow. 141, 169, 173, 174, 220, 222, 224, 230, 295, 296, 344, 345, 364, 365

Kołaczkowice 460

Kołaczkowo 171, 179

Kołaki 391

Kołatki 293

Kołdów 260

Koło 222, 224

Koło, gm. 223, 295, 344, 365

Kołodziejewo 167

Kołoszyn 320

Komadzyn 214

Komarów 471

Komasin 242

Komornica 411

Komorniki 252

Komorowice 453

Komorsk 81, 94

Konary (gm. Leśmierz) 329

Konary (gm. Pieścirogi Stare) 385

Konarzewo 193, 282, 310

Konarzyny 117

Koneck 225

Koniec 229

Koniecpol 219

Konin 173, 230, 231, 233, 272, 286, 296, 321

koniński, pow. 141

Konojad 157

Konopki, gm. 404, 416, 422

Konopnica 336

Konstantynowo 283

Konstantynów 214

Konstantynów Łódzki 190, 196, 198–200, 204, 210, 213, 216, 255, 257, 260, 269, 276, 279, 280, 284, 303, 304, 319, 320, 348

Końce 227

Końska Wieś 358

Kopanina 205, 281

Kopaniny 307

Kopaszyn 175

Kopczyn 237

Kopy 213

Kopydłów 254

Kopytkowo 56, 106

Korabniki 293

Korchowo 348

Korczew 182

Korczew, gm. 304, 337

Kornaty 209

Koronowo (gm. Koronowo) 92

Koronowo (gm. Lipno) 209

Koryta 338

Korytnica 338

Korzecznik 221

Korzeniew 259, 312

Korzeń Królewski 341

Korzeszynek 227

Kosew 314

Kosin 248

Kosinki Bartoszowe 404

Kosinowo 363

Kosiorowo 420, 425, 426

Kosobudy 129

Kosowo (gm. Czerniejewo) 245

Kosowo (gm. Gostyń) 373

Kosowo (gm. Gruczno) 94

Kosowo (gm. Przodkowo) 115

Kostrzał 60, 76

Kostrzyn 153, 154, 191, 196, 285

Koszarawa 437

Koszczały 344

Koszlewo 371

Koszuty 197, 232

Kościan 156, 157, 166, 198–200, 275, 280, 367

Kościany 313

kościański, pow. 156, 157, 198–200, 279, 280, 347, 350, 352, 366, 367

Kościelec (gm. Słuszków) 259, 312, 331

Kościelec, gm. (pow. Koło) 223, 295

Kościelec Kolonia 259

Kościelna Wieś 235, 344

Kościelnica 262

kościerski, pow. 9, 40, 47–49, 51–54, 69, 71, 107, 113–115, 117, 118, 128–131

Kościerzyn 302

Kościerzyna 23, 25, 46–49, 52, 57, 85, 107, 109, 113, 117, 128, 130

Kościesze 426

Kościeszki 167

Kościuszkowo (gm. Bądkowo) 224

Kościuszkowo (gm. Pępowo) 202

Koteże 56

Kotlice 471

Kotliska 215

Kotło 57

Kotłów 265, 324

Kotowo 195

Kotunia 297

Kotusz 156

Kotwasice 182

Kowal 226, 230

Kowal, osada 228

Kowal, gm. 228

Kowale (gm. Charłupia Mała) 183

Kowale (gm. Praszka) 254

Kowalew 208

Kowalewice (gm. Nasielsk) 410

Kowalewice (gm. Piaskowice) 328

Kowalewko 389

Kowalewo (gm. Dąbrowa) 389

Kowalewo (gm. Margonin) 200, 283

Kowalewo (gm. Słupca) 232

Kowalewo (gm. Szubin) 179

Kowalewo Podborne 399

Kowalewo Opactwo 232

Kowalewo Sołectwo 232

Kowalki 124

Kowanówko 154

Kozanki Podleśne 264

Kozarzew 230

Kozarzewo 419

Kozia Góra 214

Kozice 218

Kozice, gm. 342

Koziegłowy 456, 461

Koziegłówki 461

Kozłowo (gm. Łasin) 75, 103

Kozłowo (gm. Trzemeszno) 167

Kozłówek 424

Kozłówko 237

Kozub 328

Kozubów 263

Kozuby 250

Koźle 161, 351

Koźliny 121

Koźmin (gm. Koźmin) 107, 117

Koźmin (gm. Obrzycko) 207

Koźmin (pow. Krotoszyn) 152, 192, 193

Koźmin (pow. Turek) 182, 263, 314

Kórnik 142

Krajanka 326

Krajewice 159, 203, 204

Krajewo 417

krakowskie woj. 20, 429, 433, 438, 441, 442

Kraków 30, 38, 86, 150, 152, 274, 469

Kramsk 231, 232, 362

Kraski 332

Krasne 14, 382, 391, 392, 424

Krasnobród, gm. 470, 471

Krasnopol 380

Krasnosielec 400, 426

Kraszew 334

Kraszewice, gm. 265, 307, 359

Kraszkowice 356

Kraszyn 360

Kraśnica 362

kraśnicki, pow. 203

Krąg 56

Krążkowy 317

Krążkowy, gm. 184, 265, 317, 369

Krerowo 197, 285

Kretki Małe 76, 102, 124

Kretki Wielkie 124

Kręcioszki 216

Krępkowo 287

Krężelewice 249

Krobia 159, 160, 202

Krobia, gm. 202, 203, 277, 347, 373

Krobia Stara 159, 202

Kroczewo 409, 420

Krojanty 72

Krokocice, gm. 270

Krokocka Wola 270

Krokowa, gm. 118

Kromszewice 227

Krościn 396

Krośnice 417, 422

Krośniewice 213, 216, 288, 291, 339, 363

Krotoszyn 141, 147, 152, 193, 196, 197, 282

Krotoszyn Stary 282

krotoszyński, pow. 152, 153, 192, 193, 282, 283, 287, 352, 375

Krowica Pusta 313

Królewiec 30, 382, 405, 418–420, 425

Królikowo 179

Królikowo, gm. 240

Królików 230

Krubice 407

Krubin (gm. Góra) 409

Krubin (gm. Sanniki) 217

Kruchowo 237

Krukówko 96

Kruszczewo 419

Kruszów 256

Kruszyn (gm. Sicienko) 92

Kruszyn (gm. Śmiłowice) 371

Kruszynek 229

Krynice 471

Kryńsk 224

Kryszkowice 365

Krzaki 269

Krzeczów 253

Krzekotowice 347

Krzekotowo 168

Krzemieniewo 125, 210, 275, 348, 366, 374

Krzepice 455

Krzepocin 250

Krzesin 288

Krzeszkowice 161, 206

Krzeszów 437

Krzewała 222

Krzewo 221, 222

Krzętle 306

Krzycko Małe 163, 276

Krzycko Wielkie 163, 211, 276

Krzymów, gm. 297, 362

Krzynowłoga Mała, gm. 393

Krzyszkowice 330

Krzywe Kolano 167

Krzywiń 367, 368

Krzywiń, gm. 200, 279

Krzywonoś 390

Krzywosądz 235

Krzyżanki (gm. Brzezie) 278

Krzyżanki (gm. Pępowo) 202, 373

Krzyżanki (gm. Gołańcz) 242

Krzyżanowo 408

Krzyżanów 289, 339, 363

Krzyżanówek 215, 216, 289

Krzyżewo 426

Krzyżowa 437

Ksawercin 263

Ksawerów (gm. Ksawerów) 333

Ksawerów (gm. Sobótka) 330

Ksawerów (gm. Wysokie) 297

Ksawerów, gm. 320

Książ Wielkopolski 153

Książ Wielkopolski, gm. 196, 285

Księginki 195

Księte 76

Księżpol 471

Ktery 216, 290, 339

Kubłowo 293

Kuchary (gm. Strzegocin) 216

Kuchary (gm. Witonia) 310, 329

Kuchary Borowe 298

Kuchary Kościelne 298

Kuchnia 107

Kuczewola 261, 331

Kuczbork 403, 404

Kuczki 315

Kuczkowo 225

Kuczyna 277

Kuczynka 278

Kujawa 124, 136

Kujawka 224, 225

Kujawki 174

Kuklin (gm. Uniszki Zawadzkie) 423

Kuklin (gm. Wieczfnia) 388

Kuków 437

Kuleje 455

Kulice 57, 107

Kunowo (gm. Duszniki) 205

Kunowo (gm. Gostyń) 159, 203, 347, 366, 373

Kupinin 222

Kurowice 333

Kurowice, gm. 255, 320, 359

Kurowo (gm. Kłótno) 229

Kurowo (gm. Oporów) 215

Kurowo (gm. Zalesie) 391

Kurowo Kolonia 342

Kurowo, parcela 342

Kurówko 391

Kurpie (gm. Godynice) 358

Kurza 331

Kurzętnik 104, 125

Kurzna 316

Kuski 399, 421

Kuskowo 389

Kuszyn 259

Kuszyna 257

Kuślin 195

Kutno 141, 212–214, 216, 217, 220, 288, 289, 338, 363

kutnowski, pow. 214

Kuzaj 327

Kuźnica (pow. morski) 54

Kuźnica (gm. Kobyla Góra) 183

Kuźnica (gm. Rudniki) 252

Kuźnica (gm. Skrzynno) 326

Kuźnica (gm. Sulmierzyce) 361

Kuźnica (gm. Wojkowice Kościelne) 453

Kuźnica (gm. Zamoście) 258

Kuźnica Błońska 304

Kuźnica Bobrowska 335

Kuźnica Skakawska 334

Kuźnica Słupska 265

Kuźnica Strobińska 253

Kuźnica Trzcińska 265

Kuźnice 227

Kuźniczka, gm. 445, 455

Kwiatkowo (gm. Boguszyce) 224

Kwiatkowo (gm. Czermin) 102

Kwiatków 263

Kwidzyn 119, 129

kwidzyński, pow. 88

Kwieciszewo 168

Kwilcz 194, 286, 352

Kwilno 310

Lachowice 437

Las 437

Laski (gm. Przykona) 262

Laski (gm. Radoszewice) 316, 336

Laski Wielkie 240

Laskowice 320

Laskownica 242, 372

Laskowo 239

Lasocice 163, 210, 276

Lasoty 124

Latowice 267

Lądek, gm. 233

Legarda 219

Legbąd 122, 135

Lekowo 391, 405, 423

Lelis, gm. 401, 412

Leliwa 304

Lenartowo 146

Lenkowice 437

Leonowo 235

Leszcze (gm. Kłodawa) 222

Leszcze (gm. Kościelec) 223

Leszcze (gm. Tkaczew) 328

Leszczynek 214

Leszczyno 395

leszczyński, pow. 147, 163, 164, 209––211, 275–277, 347–349, 366, 367, 374

Leszno 141, 163, 164, 210, 211, 275, 276, 277, 348

Leszno (gm. Grabów) 248

Leszno (gm. Witonia) 310

Leśmierz 308

Leśmierz, gm. 250, 328, 329, 360

Leśna Jania, gm. 56, 120

Lesnica 344

Leśnica Wielka 250

Leśniczówka 228

Leśniewo 119

Lewiczyn 388

Lewków 181, 267, 319

Leziona 266

Leźnica Mała 329

Leźnica Wielka 250, 309

Leźno 69, 73

Liberadz 388, 389

Lichenek 295

Licheń Stary, gm. 298, 344

Liciszewy 60, 74

Lignowy 107

Ligota (gm. Burzenin) 305

Ligota (gm. Ligota) 453

Ligota, gm. 338

Liliopol 216

Lindów 440

Linia, gm. 54

Liniewko 50

Liniewo 50, 71, 107, 117, 130, 131

Liniewskie Góry 118

Linne 102

Linowiec 237

Lińsk 135

Lipia Góra 57, 120

Lipianki 371

Lipicze Kolonia 332

Lipicze, wieś 332, 337

Lipie (gm. Olewin) 327

Lipie, gm. (pow. Kalisz) 261

Lipie, gm. (pow. Częstochowa) 440, 445, 460

Lipina 336

Lipinki 95

Lipiny (gm. Ostrowy) 290

Lipiny (gm. Świekatowo) 94

Lipka 261

Lipnica 332

Lipnik 257, 316, 336

Lipno 74, 100, 104

Lipno (gm. Lipno) 163, 276, 348, 369

lipnowski, pow. 40, 60, 73, 74

Lipowa 437

Lipowiec 404

Lipuska Huta 118

Lipusz 51, 58, 114, 118, 128, 130, 131, 134

Lipy 52

Lisewo (pow. Kościerzyna) 129

Lisewo (pow. morski) 50, 118

Lisice 221

Lisiny 76

Lisków 261, 358

Lisowice Kolonia 336

Lniano 94

Lniska 69

Lorenki 330

Lubanie 177, 225

Lubań 50

Lubaty 293

Lubawa 125, 126

Lubawski (nowomiejski), pow. 73, 74, 103, 104, 113, 123, 125

Lubcz 299

Lubczyn 368

Lubiana 130

Lubiatów 195

Lubichowo 56, 120

Lubicz 62, 90

Lubiechowo 157

Lubień (gm. Tkaczew) 328

Lubień Kujawski 230

Lubień Kujawski, gm. 228, 342

Lubieszyn 50

Lubieszynek 51

Lubiewo 121, 135

Lubiny 232

Lubiszewice 264

Lubiszewo 107

Lubliniec 431

lubliniecki, pow. 429, 456, 461

Lubochnia 172

Lubocześnica 206

Lubola 262, 264, 315, 332, 357

Lubomin 227

Luboradz 289

Lubosz Nowy 367

Lubotyń 223

Lubowidz, gm. 388, 403, 404

Lubowo 351

Lubraniec 294

Lubraniec, gm. 227, 293, 363

Lubrańczyk 293

Lubsin 235

Luchowo, gm. 64, 96

Lucień, gm. 219, 291, 341, 364, 371

Lucim 76

Ludwikowo 235

Ludwików 266, 319

Ludwików (pow. Konin) 362

Ludwinowo (gm. Pępowo) 202

Ludwinowo (gm. Turza) 423

Ludwinów 254

Lulinek 206, 281

Lulkowo 246

Luszkowo 94

Luszyn 217

Lutobórz 228

Lutomiersk, gm. 255, 256, 333

Lutowo 91

Lutrowskie 455

Lututów 307, 327, 328

Luzino 54, 70

Lwówek 156, 195

Lyski 448, 452

Łabędzie 303

Łabędzin 294

Łabiszyn 240, 241

Łabunie 470

Ładne 342

Ładzin 257

Łagiewniki (gm. Czarnożyły) 252

Łagiewniki (gm. Grodziec) 231

Łagiewniki (gm. Kiszkowo) 172, 243

Łagiewniki (gm. Miszewo Murowane) 395

Łagiewniki (gm. Nakonowo) 229

Łagiewniki (gm. Śmiłowice) 227

Łagiewniki Kościelne 172, 243, 299

Łagowa 157

Łagowo 199, 280

Łaguny 405

Łagwy 195

Łanięta, gm. 216, 289, 340

Łapinóż 102

Łasin 60, 61, 75

Łasin, gm. 59, 75

łaski, pow. 361

Łaszczyn 349, 368, 374, 375

Łaszew 253

Ławki 237

Łazisk 346

Łaziska 459

Łazki 401

Łazy (gm. Rudniki) 252

Łazy (gm. Trąbczyn) 343

Łąck 219, 220, 341

Łączonek 76, 102

Łąg 121

Łąg Piekarski 263

Łąki Wielkie 228

Łąkie (gm. Skępe) 73

Łąkie (gm. Strzelno) 167

Łąkociny 267

Łąkorz 104

Łąsko Małe 92

Łąsko Wielkie 92

Łążek (gm. Brzeźnica) 258

Łążek, gm. 95

Łążyn 74

Łebcz 70

Łebki 455

Łebno 118

Łęczyca 180, 247, 251

Łęczyce 195

łęczycki, pow. 290

Łęg (pow. Chełm) 81

Łęg (pow. Jarocin) 208

Łęg (pow. Mława) 387

Łęg Baliński 263

Łęka 247

Łęka Mała 203

Łęka Opatowska, gm. 318, 335

Łęka Wielka 278

Łękata 374

Łęki (gm. Lututów) 307

Łęki (gm. Młogoszyn) 289

Łęki Wielkie 157, 199

Łękno 242, 300, 346, 365

Łętowo (gm. Bodzanów) 395

Łętowo (gm. Mąkolin) 418

Łężek 394

Łobżenica 64

Łochocin 125

Łochowo 79, 95

Łodygowice Dolne 449

Łodziska 401, 412

Łomża 467

Łoniewo 275, 349

Łopacin 405

Łopatki 61

Łopuchowo 154

Łosiniec 242

Łosośniki 238

Łowęcin 191

Łowiczek 224

Łowin 93

Łowinek 94

Łowyń 194

łódzki, pow. 15, 141, 180, 255, 257, 319, 320, 326, 333, 334, 359, 360, 370

łódzkie, woj. 20, 185, 230

Łódź 15, 143, 168, 180, 320

Łódź (obozy) passim

Łówkowice 224

Łubianka 220

Łubki Nowe 395, 424

Łubki, gm. 395, 424

Łubna 270

Łubnica (gm. Gaj Nowy) 309

Łubnica (gm. Wielichowo) 280

Łubnice 254, 307

Łubno 249

Łubowo, gm. 171, 172, 244–246, 299

Ługi-Radły 455

Łukom, gm. 231

Łukomie, gm. 411

Łukomska Huta 298

Łukowa, gm. 471

Łukowo 219

Łyskornia 254

Łyskowo 78, 122, 135

Łyszkowice 264

Łyśniewo 133

Macewo 208

Machnacz 229, 293

Madaje Stare 320

Magdalenki 202, 278, 347, 366

Majaczewice 305

Majdan-Górno 471

Majdan Królewski 369

Majdan Sopocki 471

Majki, gm. 394, 407, 424

makowiecki, pow. 384

Makowiska 257

makowski, pow. 379, 399, 400, 412, 426, 427

Maków Mazowiecki 384, 385, 399–401

Maksymilianowo 199

Malankowo 98

Malanów, gm. 182, 263, 315, 332, 333

Malary 117

Malbork 57, 119, 130

malborski, pow. 88

Malenie 407

Malenin 244

Malewo 339

Malinowo 228

Malina 288

Maliny 217

Maliszewo 99

Malużyn 392

Mała Klonia 121, 135

Mała Nieszawka 80

Mała Wieś, gm. 383, 424

Mała Wiśniewka 91

Małachowice 308, 329

Małachowice Kolonia 308

Małachowo 195

Małachowo Kępe 244

Małachowo Wierzbiczany 244

Małe Gacno 135

Małe Łunawy 62

Małków 303

Małociechowo 94

Małoszyna 333

Mały Donimierz 70

Mały Klincz 117

Mały Konopat 94

Mały Mędromierz 78, 135

Mały Podleś 117

Małżewo 107

Mańkowo 424

Marcewo 232

Marcinkowo 176, 236

Marcinkowo Dolne 166

Marcinkowo Górne 166

Marcinów (gm. Krzyżanówek) 216

Marcinów (gm. Pajęczno) 316

Marcjanów 313

Margonin, gm. 158, 200, 201, 283, 351

Margońska Wieś 158, 283, 351

Mariampol 28, 328

mariampolski, pow. 414

Marianki (gm. Strzygi) 124

Marianki (gm. Witonia) 310

Marianowo (gm. Wronki) 206

Marianowo (pow. Mława) 387

Marianów (gm. Burzenin) 305

Marianów (gm. Łanięta) 216

Mariopol 290

Markowice (gm. Kleszczewo) 197

Markowice (gm. Markowice) 238

Markowo 235

Markówek 227

Maruszewo 366

Marynki 248

Masłowo 195

Maszewo 394, 408, 424

Maszkowice 308

Mateuszew 216

Mazew 309, 330

Mazew Kolonia 249

Mazew, gm. 249, 309, 330

Mazewo 410

Mazury (gm. Daniszyn) 267

Mączniki (gm. Gniezno) 170

Mączniki (gm. Kraszewice) 265

Mączniki (gm. Skierszewo) 244

Mąkolin 395, 418, 424

Mąkolno, gm. 223, 224

Mąkoszyce 359

Mąkoszyń 176

Mąkowarsko 92

Mąkownica 171

Mątewki 306

Mchowice 360

Mchowo 393

Mełno 76

Mełpin 153

Mezowo 116

Męczenino 408

Męka 304

Mętlew 308

Mgoszcz, gm. 76, 98

Miałkie 236

Miaty 301, 346

Miaty, gm. 167, 237

Miączyn (gm. Liberadz) 388

Miączyn, gm. (pow. Mława) 423

Miączyn, gm. (pow. Hrubieszów) 471

Michale 95

Michałów 260

Michelin 229

Michorzewko 195

Michorzewo 195

Mycielewo 240

Mycielnia 259

Micielno 227

Micin (gm. Krzyżanówek) 289

Micin (gm. Młogoszyn) 339

Miechcin 203

Miechowice 342

Miechucino 133

Miedzichowo 156

Miedźno (gm. Osie) 95, 445

Miedźno (gm. Miedźno) 460

Miejska Górka 162, 207, 208, 278, 279, 349, 374

Mielcuchy 317

Mieleszyn 171, 173, 244, 246

Mielinek 228, 293

Mielnica Duża 297

Mielnica Mała 231

Mielno 227

Mielżyn 171

Mieroszyno 119

Mierucin 238, 301

Mierzejewo 275, 348, 366, 374

Mierzęcice 456

Mierzwin 365

Mierzyce 253

Mierzyce, gm. 327

Mierzynów 258

Mieścisko 174, 175, 242, 300

Międzychód 141, 153, 194

Międzychód (gm. Dolsk) 195, 285

Międzychód, gm. 194

Międzychód, pow. 153, 194

Międzylesie 175, 242

Międzyrzecz 458

Miętkie 471

Mijanowo 237

Miklesz 303

Mikołajew 247, 248, 328

Mikołów 459

Mikorzyn 184, 265

Mikstat 181, 265, 267

Mikstat, gm. 184, 265

Milejów 326

Milewo 408

Milin 297

Milówka 437

Milżyn 293

Miłaczewek 315

Miława 167

Miłobądź, gm. 107

Minikowo 97, 121

Miniszew 262, 264

Mińsk Mazowiecki 178, 184

Mirkowice 242

Mirków 334

Mirosław 158, 201

Mirotki 55, 56, 132

Miszewo Murowane 408

Miszewo Murowane, gm. 395, 408, 419

Mława 384, 385, 388, 389, 403, 416, 423

mławski, pow. 379, 384, 387-393, 402–404, 416, 417, 422, 423, 428

Młock, gm. 391, 405

Młodojewo, gm. 232

Młodynin 417

Młogoszyn 216, 289

Młogoszyn, gm. 288, 339

Młynek 221

Młyniewo 155, 156

Młynik (gm. Drzewce) 220

Młynik (gm. Rośnie) 267

Młynki 91

Młynkowo 205, 368

Młynów 168

Młyny 252

Mnichowo 244

Mniewo 220

Mochle 92

Moczydło 71

Modełka 405

Modliborzyce 236

Modlica 333

Modlin 396

Modlna 329

Modliszewo 172

Modzele 396

Modzerowo (gm. Brdów) 221

Modzerowo (gm. Dobiegniewo) 229

mogileński, pow. 146, 166–169, 237, 238, 244, 301, 302, 346, 365

Mogilno 141, 166, 167, 169, 237, 301, 365

Mogilno, gm. 167, 237

Mokre (gm. Czersk) 55

Mokre (gm. Duninów) 219

Mokre (gm. Grodziec) 231

Mokre, gm. (pow. Mogilno) 168, 238

Mokre Polskie 219

Mokronosy 175

Mokrsko 254

Mokrsko, gm. 254, 306, 327

Monice 305

Monice, gm. 304, 305

Moraczewo 164, 210, 277, 348

Morakowo 242

Moraków 249

Morawce 288

Morąg 423

Morsk 94

morski, pow. 40, 45, 47, 53, 54, 67, 69, 70, 115, 118, 119, 134

Morzeszczyn 71

Morzeszczyn, gm. 57, 71

Morzewiec 79

Morzewo 201

Morzyczyn 235

Mosina 151, 192, 286

Moskwa 28, 66, 271

Mostki (gm. Dobiegniewo) 229

Mostki (gm. Mąkolno) 224

Moszczanica 437

Mościska 95, 99

Mościszewo 198

Mościszki 199

Mrocza 96

Mroczeń 184, 317

Mrzezino 119

Mszano 63

Mucharz 439

Muchnice 214, 290

Muchnice Nowe 214

Muchnowo 214

Muchowo 217

Muchy 334

Murawki 402

Murczyn 239, 300

Murczynek 239

Murkowo 163, 348

Murowana Goślina 154

Murowana Goślina, gm. 198, 284

Mursk 229

Mycielewo 240

Mycielnia 259

Mycielno 227

Mysłownia 371

Mysłówka 310

Myszki 246

Myślątkowo 168, 237

Myślenice 459

Myśleniew 183

Myślęciny 245

Myślibórz 297

Nacław 198, 280, 350

Nacpolsk 409, 420

Nadróż 60

Nagodów 214, 288

Nagórki 329

Nakło n. Notecią 87, 96, 201

Nakonowo 229, 342, 363

Napoleonowo 244

Naramice 251

Naramice, gm. 251, 356

Narewka 467

Narkowy 57

Narty 228

Naruszewo 419, 427

Nasielsk 397, 398, 410

Natolin 440

Nick 417

Nidek 443

Nidom 245

Niechanowo 244, 245, 298, 299, 345

Niechcianów 216

Niechłód 163, 374

Niechmirów 304

Niechorz 91

Niecki 291

Nieczajna 198

Nieczuj 305

Niedamowo 51

Niedoń 270

Niedrzewo 214

Niedzbórz 392, 418

Niedzielsko 307

Niedźwiady (gm. Piotrkowice) 343

Niedźwiady (gm. Rogowo) 166

Niedźwiady (gm. Samoklęski) 179

Niedźwiedziny 300

Niedźwiedź 183

Nielbark 125

Nieledwia 437

Nielęgowo 280

Nielisz 470, 471

Niemarzyn 207, 279, 349, 374, 375

Niemczyn 175, 242, 372

Niemierzyn 326

Niemojew 307

Niemysłów 264

Niepart 278

Nieporęt 411

Nieradowo 390

Niesięcin 256

Niesiołów 227

Niesłuchowo 408

Nieszawa 141, 177, 178, 224, 225

nieszawski pow. 177

Nieświastów 230

Nietuszkowo 200, 283

Nietuszyn 326

Niewierz 161, 205, 281

Niewiesz 263

Niewiesz, gm. 262, 263, 315, 332

Niewieścin 94

Niewolno 167, 301

Niskie 219

Niszczewice 294

Niszczewy 225

Niwiska 327

Niwiska Górne 329

Nosalewo 207

Nosarzewo Borowe, folw. 390

Nowa Góra 81

Nowa Huta (gm. Sianowo) 116

Nowa Huta, gm. 52

Nowa Karczma 118

Nowa Karczma, gm. 52, 71, 118, 131

Nowa Osada 470, 471

Nowa Wieś (gm. Brzeźnio) 302

Nowa Wieś (gm. Dolne Wymiary) 62, 81

Nowa Wieś (gm. Izbica Kujawska) 296

Nowa Wieś (gm. Kutno) 214, 288

Nowa Wieś (gm. Michelin) 229

Nowa Wieś (gm. Niechanowo) 245

Nowa Wieś (gm. Osjaków) 253

Nowa Wieś (gm. Pleszew) 208

Nowa Wieś (gm. Rydzyna) 210, 277, 348

Nowa Wieś (gm. Strzelno) 167

Nowa Wieś (gm. Sulmierzyce) 361

Nowa Wieś Ujska 158

Nowa Wieś Wielka 61

Nowa Wioska 220

Nowa Wola 361

Nowe, gm. (pow. Kutno) 216, 289

Nowe, gm. (pow. Świecie) 95

Nowe Gołębiewko 117

Nowe Kamienice 319

Nowe Karpno 118

Nowe Miasto Lubawskie 103

Nowe Miasto 208, 209, 385, 396, 397, 409, 425

Nowe Mosty 59

Nowe Polaszki 51

Nowe Skalmierzyce 145, 146

Nowieczek 195

Nowiny 221

Nowogród 125

Nowomłyny 309

Nowosolna 255

nowotomyski, pow. 155, 156, 194, 286

Nowy Barkoczyn 50

Nowy Bieruń 443

Nowy Dwór (gm. Gosławice) 362

Nowy Dwór (gm. Koronowo) 91, 92

Nowy Dwór (gm. Kawnice) 232, 297

Nowy Gaj 249

Nowy Jasieniec 94

Nowy Klincz 51

Nowy Młyn 293

Nowy Podleś 51, 52

Nowy Sącz 183

Nowy Świat (gm. Ruda) 327

Nowy Świat (gm. Starzenice) 356

Nowy Tomyśl 155, 195

Nożyczyn 167

Nużewko 423

Nużewo, gm. 397, 410, 420, 423

Obersalzberg 18

Obidówek 339

Obodowo 91

Obora 172

obornicki, pow. 141, 154, 155, 197, 198, 206, 284, 351

Oborniki 25, 154, 198, 201, 272, 321

Obory 97

Obrowo 122

Obryte, gm. 420

Obrzycko 206, 207, 281

Ochędzyn Nowy 253

Ochędzyn Stary 326

Ochle 295

Ochodza 237, 241, 300

Ocieszyn 154, 198

Ocin 269

Oczków 437

Oćwieka 166

Odechów 330

Odolanów 145, 146, 181, 182, 266, 268, 361

Ogorzeliny 108

Ojrzeń 405

Okalew 326

Okna 342

Okoniny 78, 135

Oksywie 47

Okunin 409, 419

Oleszno 174

Olewin 252

Olewin, gm. 252, 327

Olpuch 52, 131

Olsza 167

Olszewo 199

Olszowa 318, 369

Olszówka, gm. 174, 222, 295

Olszówka 222

Olsztyn 407, 416

Olszynka 224

Olszyny 409

Opalenica 156, 195

Opalenie 57, 71, 72

Opatowiec 407

Opatów 184, 318, 445, 455

Opatówek 260

Opinogóra 392

Opoczki 177

Opojowice 252

Opoki 177

Oporowo 210, 275

Oporów 339, 363

Oporów, gm. 215, 290, 339

Oporówko 210, 275

Oraczew 269, 329

Orchowo 168

Orchowo, gm. 168, 169, 237

Orchówek 169

Orenice 310

Orle 236

Orliczko 161

Orłów 214

Orłów kolonia 372

Orpiszew, gm. 193, 282

Orszewice 248

Orszymowo 424

Orzełek 63

Orzesz 448, 452

Orzeszków 263

Osada 364

Osędowice 309

Osie 95

Osiecz Wielki, gm. 228

Osieczna, gm. 164, 211, 275, 349, 374

Osiek (gm. Osiek) 124, 306

Osiek (gm. Pakosław) 375

Osiek (gm. Skalmierzyce) 266

Osiek (k. Solca Kujawskiego) 93

Osiek Mały 220

Osiek Wielki 220, 295

Osiek, gm. (pow. Rypin) 76, 102, 136

Osiek, gm. (pow. Starogard) 56, 136

Osiek, gm. (pow. Wieluń) 306

Osiek Kolonia 102

Osięciny 236

Osięciny, gm. 294

Osiniec 246

Osiny 343

Osjaków, gm. 253, 306, 327, 328, 356

Osłonino 54, 119

Osmolin 217

Osmolin Kolonia 217

Osowa 327

Osowia 291

Osowie 296

Osowiec (gm. Sicienko) 92

Osowiec (gm. Lubola) 332

Osowo 203

Osowo Leśne 56

ostrołęcki, pow. 379, 385, 401, 412, 427

Ostrołęka 381, 401, 427

Ostroróg 160, 204–206, 280, 282

Ostrowąs 177

Ostrowite (gm. Czersk) 108

Ostrowite (gm. Radomice) 74, 60

Ostrowite (gm. Świecie) 94

Ostrowite (gm. Świedziebnia) 124

Ostrowite (gm. Witkowo) 171

Ostrowite, gm. (pow. Konin) 231, 298

Ostrowite, gm. (pow. Rypin) 102

Ostrowitko 99

Ostrowo 209

ostrowski, pow. 25, 141, 146, 180–182, 266–268, 318, 319, 324, 326, 337, 338, 361

Ostrowsko 263

Ostrowy (gm. Miedźno) 445

Ostrowy (gm. Ostrowy) 339

Ostrowy, gm. 216, 290, 339

ostródzki, pow. 104

Ostrów (gm. Brzeźnio) 269

Ostrów (gm. Leśmierz) 329

Ostrów (gm. Mierzęcice) 456

Ostrów Kolonia (gm. Drzewce) 220

Ostrów, wieś (gm. Drzewce) 220

Ostrów Kaliski 313

Ostrów Mazowiecka 407

Ostrów Świecki 81

Ostrów Wielkopolski 145, 181, 182, 268, 319

Ostrówek (gm. Długa Wieś) 312, 313

Ostrówek (gm. Dobra) 264

Ostrówek (gm. Lucień) 341

Ostrówek (gm. Orchowo) 237

Ostrówek (gm. Ostrówek) 326

Ostrówek (gm. Skrzynno) 326

Ostrówek (gm. Sobótka) 310

Ostrówki 340

Ostrycharze 307

ostrzeszowski, pow. 317

Ostrzeszów 183, 184, 265, 266, 317, 318, 334

Oszczeklin 358

Ościłowo 423

Ościsłowo 381, 405

Ośniszczewko 236

Ośno 177

Oświęcim 16, 442, 449, 459, 460

Otłoczyn 225

Otmianowo 228

Otok 360

Otomino 115

Otorowo 161, 206

Otorowo, gm. 161, 206, 281, 351

Owczarnia 55

Owieczki (gm. Klonowa) 337

Owieczki (gm. Łubowo) 172

Owińska 191

Ozorków 247, 251

Ozorzyn 223

Ożarów 252

Ożarów, gm. 252, 327

Pabianice 180

Pacanowice 208

Pacyna 217

Paczkowo 191

Padniewko 237

Padoś 412

Pajęczno 316, 336

Pakosław 195, 207, 279

Pakosław, gm. 279, 349, 368, 375

Pakość 176, 238, 301

Pakówka 162

Palędzie 192

Pałczew 333, 359

Pałubice 116, 133

Pałubin 52, 107, 117

Pałubinek 56, 71

Pamiątkowo 205, 206, 281, 351

Pamiętowo 122

Paniewo 236

Panigródz 242

Panki 456

Paparzyn 63

Parchowo 108

Parcice 252, 307

Parczew 319

Parkowo 197, 198, 284

Parlin 167, 237

Parlinek 237

Parski 314

Parzęczew 309, 328, 329

Parzymiechy 440, 455

Pasieka 215

Pasierby 202, 373

Patrzyków 316

Pawlikowice 213

Pawłowice (gm. Krzyżanów) 339

Pawłowice (gm. Pawłowice) 164, 210, 299, 367

Pawłowo 162

Pawłówek (gm. Podgrodzie) 261

Pawłówek (gm. Sicienko) 62

Pączewo 71, 120

Pączewo, gm. 56, 131, 132

Pątnów 253

Pątnów, gm. 253, 307, 327, 328, 356

Pelplin 105, 106, 109

Pepłówek 387

Perzyce 193, 282

Petersburg 531

Pęcławice 360

Pęczki-Kozłowo, gm. 405, 418

Pęczniew 314

Pęczniew, gm. 262, 264, 314, 332, 333, 357, 370

Pędzewo 80

Pęperzyn 91

Pępowo 160, 202, 278, 347, 373

Pępowo, gm. 159, 160, 202, 278, 347, 366, 373

Pęszyno 394

Piaski (gm. Grabów) 248

Piaski (gm. Lututów) 307

Piaski (gm. Łęka Opatowska) 335

Piaski (gm. Piaski, pow. Włocławek) 227

Piaski (gm. Skulsk) 343

Piaski (gm. Świnice Warckie) 314

Piaski (pow. Gostyń) 202

Piaski (pow. Sieradz) 305

Piaski (pow. Wieluń)

Piaski Stare 330

Piaski, gm. (pow. Grudziądz) 59

Piaski, gm. (pow. Włocławek) 226, 227, 293

Piaskowice 309, 328

Piaskowo 205

Piastoszyn 46

Piaśnica 53

Piątek, gm. 250, 310, 360

Piątek Mały 260

Piątek Mały Kolonia 260

Piątek Wielki 260

Piątkowo 191

Pichlice 356

Piechcin 179

Piechowice 118, 130

Pieczew 308

Piekary (gm. Bogumiłowice) 336

Piekary (gm. Piekary) 191, 263

Piekary (gm. Skierszewo) 298

Piekarzew 298

Pienice 400, 426

Piersko 205

Pieruchy 208

Pieruszyce 208

Pierzchnica 197

Pierzchno 197

Piesienica 120

Pieścirogi Stare, gm. 385, 411

Pikutkowo 229

Pilich 343

Piła 129

Pinczyn 120

Pińczata 176

Piotrkowice (gm. Damasławek) 242

Piotrkowice, gm. (pow. Konin) 232, 296, 343, 362

Piotrków 239

Piotrków Kujawski, gm. 235, 294

Piotrków Trybunalski 179

Piotrkówko 205

Piotrowice 303

Piotrowo 227

Piotrowo Wielkie 350

Piotrów 311

Piskorczyn 76

Piskornik 326

Piskory 261

Piwonice, gm. 312

Piwonice Kolonia 312

Piwonice, wieś 312

Plecka Dąbrowa 215, 289, 290

Plecka Dąbrowa, gm. 215, 289, 339

Plesewo 59, 103

Pleszew 146, 208, 209, 231, 260, 298

Plewno 93

Plugawice 335

Płachty 50

Pławce 197

Pławy 443

Płochocin 94

Płocice 130

Płocicz 91

Płock 381, 383–385, 387, 406–408, 413, 425

płocki, pow. 379, 383, 384, 394, 395, 406–408, 418, 419, 422, 424, 425

Płoniawy, gm. 412, 426

Płońsk 385, 395, 397

płoński, pow. 379, 382, 385, 395–397, 408–410, 419, 420, 425, 427

Płużnica 60

Pniewo (gm. Krosniewice) 213

Pniewo (gm. Plecka Dąbrowa) 289, 290, 339

Pniewo-Czeruchy 391

Pniewy (pow. Szamotuły) 160, 204––206, 280, 282

Pniewy (gm. Laski Wielkie) 240

Pobiedziska 151, 154, 191

Pobyłkowo 427

Pocierzyn 235

Podbielsko 169, 237

Podcabaje 269

Podczachy (gm. Krośniewice) 288

Podczachy (gm. Pacyna) 217

Poddębice 247

Poddębice, gm. 251, 311, 330

poddębicki, pow. 262, 311

Poddębin 315

Podgajew (gm. Oporów) 215

Podgajew (gm. Rdutów) 290

Podgór 231

Podgórze 332

Podgórzyce 248

Podgórzyn 239

Podgrodzie, gm. 261

Podhuszczka 469

Podkiejsze 296

Podleck 424

Podlesie 459

Podleś 118

Podłęże 314

Podłęże Szlacheckie 455

Podobowice 166

Podpniewki 206

Podrzewie 205

Podstolice 158, 200, 201

Podwarężyn 453

Podzamcze 334

Podzamcze, gm. 265, 334

Pogoń 298

Pogódki 51, 117

Poklatki 197, 351

Poklęków 260

Pokoje 233

Pokrytki 418

Polanowo 298

poleskie, woj. 467

Polonisz 223

Polska Wieś 171

Polskie Łąki 95

Połchowo 70, 119

Połczyno 54, 70, 119

Pomarzanki 342

Pomarzany 222, 339

Pomiechowo, gm. 385, 396

Pomiechówek 385, 409

Pomieczyno 115

Pomieczyńska Huta 115

pomorskie, woj. 39, 41, 55, 175, 379

Pomykowo 277, 348

Ponętów 223

Ponętów Górny 222

Poniatów 357

Poniatówek 332

Poniec 203

Poniec, gm. 202, 203, 278, 348, 366, 373

poniewieski, pow. 414

Popielar 237

Popielewo (gm. Skulsk) 231

Popielewo (gm. Trzemeszno) 167

Popielewo (gm. Wierzchucin) 62

Popielina 307

Popławy 398

Popowice 253

Popowo 164, 211, 264, 275, 276

Popowo Kościelne 174, 175, 242, 300

Popów (gm. Pęczniew) 264

Popów (gm. Popów) 445

Poprężniki 332

Poradzew 332, 357

Porażyn 195

Poroże 333

Porykowo 277

Posadowo 159, 278, 373

Posługowo 166, 239

Potarzyce 278, 347

Potok (gm. Bedlno) 214

Potok (gm. Złoczew) 303

Potok, gm. (pow. Biłgoraj) 471

Potrzanów 284

Potulice 9, 68, 87–98, 100–103, 107, 108, 115–127, 129–135, 365

Powiatówek 297

Powidz, gm. 171, 173, 244, 298, 299, 345, 364

Powiercie 344

Powiercie Kolonia 365

Poznań 12, 15, 25, 30, 33, 35–37, 142–147, 149, 151, 160, 164, 187, 188, 191, 192, 271, 272, 285, 286, 304, 347, 356, 367, 373, 375

poznański, pow. 141, 151, 191

Półwiosek Stary 296, 297

Praszka, gm. 254, 306, 307, 356

Pratków 183

Prawda 333

Prawomyśl 201

Prażmów 305

Prądzew (gm. Topola Katowa) 250

Prądzew (gm. Wola Wiązowa) 316

Pręczki 102

Pręczki, gm. 76, 102, 124

Proboszczewice 394, 408

Prochy 280

Procyń 168, 238

Prokopów 208

Prosna 201

Prosno 227

Próba 269

Próchna 269

Prusinowice 304

Pruszki 330

Pruszcz

Pruszcz Gdański

Pruszkowo (gm. Sochocin) 408, 409

Pruszkowo (gm. Wielichowo) 280

Pruszków 331

Pruśce 175

Pruślin 319

przasnyski, pow. 379, 385, 390, 392, 393, 402

Przasnysz 385, 393, 394, 398

Przechowo 94

Przeciszewo 425

Przecław 206, 281, 351

Przedecz 226, 230, 293

Przedecz, gm. 176, 229, 293, 342

Przedmość 254

Przemiarowo 398

Przepusta 256

Przesławice 59, 75

Przetoczyno 54, 134

Przeźmierowo 191

Przodkowo 69, 108, 115, 133

Przodkowo, gm. 55, 69, 115, 133

Przyborowo (gm. Krobia) 278

Przyborowo (gm. Łubowo) 245

Przybranowo 177

Przybrodzin 244, 299

Przybyszew 220

Przybyszewo 210

Przybyszów 184, 369

Przydwórz 102

Przygodzice 337

Przygodziczki 267

Przyjaźń (gm. Czersk) 108

Przyjaźń (gm. Przyjaźń) 116

Przyjma (gm. Golina) 231

Przyjma (gm. Mogilno) 237

Przykona 262

Przykona, gm. 262, 314, 332

Przyłogi 310

Przyłubie 231

Przypust 225

Przyrowa (gm. Gostyczyn) 121

Przyrowa (gm. Ostrowite) 102

Przysiek 235

Przysieka Polska 199

Przysieka Stara 200

Przysiersk 93

Przystajń 455, 456, 461

Przytocznica 265, 317

Przywieczerzyn 225

Przywitowo 76

Przywory 326

Przywóz 253

Przyzórz 290

Psarki 206

Psarskie 161

Psary (gm. Brdów) 221

Psary (gm. Dalików) 311

Psary (gm. Przedecz) 229

Psary (gm. Przykona) 262

Pszów 448, 454

Puck 53, 54, 58, 67, 70, 72, 92, 93, 98, 106, 107, 118, 119, 129

Pudliszki 278

Pudłów Stary 311

Pudłówek 330

Pułtusk 397, 398

Pułtusk, gm. 421

pułtuski, pow. 379, 385, 397, 398, 410, 411, 420, 421, 425–427

Puńsk 380

Purgałki 387

Pustachowa 244

Pustelnik 358

Puszcza 411

Puszcza Rządowa 76

Puszcza Solska 471

Puzdrowo, gm. 116, 133

Pyszczyn 172

Pyszczynek 244, 299

Pyszkowo (gm. Barczew) 305

Pyszkowo, gm. 226, 228, 293

Rachanie 471

Rachów 263

Raciąż (pow. Tuchola) 77, 78, 121, 122, 135

Raciąż (pow. Sierpc) 411–413

Raciborowo 214

Raciszyn, gm. 316, 369

Raciszyn (gm. Działoszyn) 336

Racot, gm. 280

Raczków 303

Raczyn 252

Radecznica 471

Radliszczyce 261

Radocza 454

Radolina 297

Radom 61, 62, 469

Radomice 99

Radomice, gm. 74, 125

Radomicko 209, 348

Radostów 252, 306

Radoszewice, gm. 257, 316, 335

Radoszewo 119

Radoszki 113

Raducka Kolonia 306

Raducki Folwark 306

Raduczyce 328

Raduń 50, 129

Radwanki 351

Radzanowo 407

Radzanowo, gm. 383, 407

Radzanów 417

Radzanów, gm. 389, 417, 423

Radziechowy 437

Radziejowski, pow. 233

Radziejów 142, 224, 233, 234, 237, 297

Radziejów, gm. 234, 344

Radzyń 205

Rajcza 434–436, 438

Rajsko 331, 358, 369, 443

Rajsko, gm. 261, 313, 331, 358, 369

Rakowiec (gm. Skrzeszewy) 291

Rakowiec (gm. Wróblew) 269

Raków 318

Raszków 145, 146, 181, 182, 267, 319

Rataje (gm. Chodzież) 200

Rataje (gm. Luchowo) 64

Rataje, gm. 218, 291, 292, 341

Ratkowo 179

Ratowice 209, 348

Ratowo 423

Ratyń 233

Rawa Mazowiecka 159

rawicki, pow. 162, 207, 208, 278, 279, 347, 349, 368, 374, 375

Rawicz 141, 162, 275, 375

Rąb 115

Rąbień 256

Rąbież 391

Rąkczyn 330

Rdutów 215, 216

Rdutów, gm. 215, 290

Rdutów Nowy 215

Recz 165, 273, 299

Reczyn 395, 407

Redczyce 166, 239

Redecz Kalny 227

Redecz Krukowy 293, 371, 372

Redecz Wielki 227

Regimin 405

Regimin, gm. 391, 405, 417, 423

Reginów 259

Rekla 258

Rekownica 50

Rembielin, gm. 394

Rembów 269

Remki 217

Reńsko 157, 198, 367

Rębielice 460

Rębin 200

Rębowo, gm. 407

Rębów 218

Robaczyn 200

Robakowo, gm. 63, 98

Robowo 419

Rochnia 388

Rogaczewo Wielkie 200

Rogalin 91, 142, 235

Rogaszyce, gm. 317, 318, 335

Rogitki 234

Rogowo 165, 273, 347

Rogowo, gm. 166, 239, 299

Rogozino, gm. 394, 408, 419

Rogoźno 75, 154, 155

Rogoźno, gm. 75, 103, 197, 330

Rogożewek 219, 342

Rogulice 248

Rojęczyn 277

Rokitki 71

Rokitnica 76, 102, 124, 136

Rokitno 446

Rokitno Szlacheckie, gm. 446

Rokocin, gm. 56

Romanki 260

Romanowo 278

Romartów 249

rosieński, pow. 414

Rosacha 297

Rosocha 221

Rosochy 356

Rossoszyca 270

Rostow n. Donem 28

Roszki 193

Roszkowo 207

Rościszewo 399, 413, 421

Rośnie, gm. 266, 267

Rowy 269

Rozalin 362, 440

Rozdrażew 193

Rozewie (gm. Jastrzębia Góra) 119

Rozewie (gm. Tupadły) 70

Rozgart 80

Rozstępniewo 162, 279

Rożental 57, 107

Rożkowo 116

Rożniatów 264

Rożno 177

Rózinowo, gm. 293

Róża 345

Różan 400

Różanna 168, 237, 238

Różanowice 216

Różyce 328

Różyce Mrozowice 328

Różyce Nowe 309

Rubinkowo 80

Ruchenna 295

Ruchocin 171

Ruchocinek 171

Ruda (gm. Ruda) 253

Ruda (gm. Turza) 388

Ruda (gm. Zduny) 282, 352

Ruda, gm. 253, 307

Rudak 80

Rudki (gm. Gruczno) 94

Rudki (gm. Ostroróg) 206

Rudki (gm. Trzemeszno) 237

Rudlice 326

Rudnik 206

Rudniki (gm. Opalenica) 195

Rudniki (gm. Pęczniew) 314

Rudniki (gm. Rudniki) 252

Rudniki, gm. 252, 307, 356

Rudy 209

Rudzica 458

Rudzki Most 46

Rumanki 99

Rumia 45, 54

Rumoka 404

Runowo Krajeńskie, gm. 63

Rusiec, gm. 258, 316

Rusinowo 124

Rusocice 333

Rusocin 153, 195, 285

Russówka 259

Rustów 339

Ruszki 344

Ruszkowo (gm. Czermin) 102

Ruszkowo (gm. Środa) 197

Ruszków (gm. Barczew) 305

Ruszków (gm. Kościelec) 223

Rybaki 69

Rybarzowice 451

Rybie (gm. Młogoszyn) 288

Rybie (gm. Rychwał) 232

Rybieniec 81

Rybiny 236

Rybitwy 310

Rybne 218, 341

Rybnica 293

Rybnik 448, 452

Rybnik (gm. Brzeźnio) 302

Rybno (gm. Kiszkowo) 172

Rybno (gm. Koneck) 225

Rybowo 242

Rycerka Dolna 435

Rycerka Górna 435

Rycerzew 290

Rychłowice 253

Rychnów 260

Rychnów Kolonia 260

Rychtal 184

Rychwał, gm. 173, 231, 232, 298, 343, 362

Rychwałd 437

Ryczywół 198, 283

Rydlewo 166

Rydzyna, gm. 164, 210, 277, 348, 367

Rynarzewo 179

Ryńsk, gm. 102

Rypałki 102

Rypin 60, 77, 101, 103–105, 109, 114, 124, 272

Rypin, gm. 60, 76

rypiński, pow. 40, 60, 124

Rypułtowice 320

Ryszewko 239

Rywaczki 460

Rzadka Wola 229

Rzadkowo 200, 201

Rzączyca 358

Rządków 309

Rząśnia 316, 336

Rząśnia, gm. 369

Rzechta 304, 330

Rzegnowo 245

Rzegocin 228, 311

Rzepiszew 270

Rzepki 359

Rzeszta 359

Rzeszyn 167

Rzeszynek 167

Rzetnica 265

Rzęczkowo, gm. 62

Rzężawy 332

Rzgów 256

Rzgów, gm. 256, 333

Rzyczkowo 207, 374, 375

Rzym (gm. Rogowo) 166

Rzymsko 314

Sadki, gm. 96

Sadlno 146

Sadowiec (gm. Kamienie Nowe) 319

Sadowiec (gm. Mogilno) 237

Salamony 334

Salno 92

Samogoszcz 215

Samoklęski 179, 241, 346

Samoklęski Małe 179

Sampława, gm. 104

Sampława (gm. Dąbrowa) 389

Samsieczynek 79, 93

Samsieczno 93

Sandomierz 183

Sanie 333

Sanniki 217

Sarbinowo (gm. Poniec) 278

Sarbinowo (gm. Swarzędz) 191

Sarbinowo (gm. Żnin) 166, 239

Sarbka 365

Sarnowo (k. Rawicza) 162

Sarnowo (gm. Pyszkowo) 293

Sarnowo (gm. Sarnowo) 396

Sarnowo (gm. Zgłowiączka) 293

Sarny 303

Sejny 380

Sejwy 380

Semlin, gm. 56, 120

Sempułki Kolonia 315

Serock 94, 397, 398, 410, 411, 413

Seroczki 225

Sewerynowo 400

Sęczkowo 235

Sędowo 167, 237, 365

Sędzice 303, 370

Sędzin, gm. 176, 225, 235, 294, 344

Sędzin Kolonia 225

Sędziny 161, 205

Sękowo 205

Sępno 199

sępoleński, pow. 61, 63, 90–92, 128, 134, 136

Sępolno 91

Sępólno 25, 40

Sianowo 108, 132

Sianowo, gm. 108, 116

Sianowska Huta 116

Siąszyce 343

Sicienko, gm. 62, 92

Sieciechowo 214

Siedlątków 333, 357

Siedlec 160, 202, 278, 347, 366

Siedlec, gm. 310

Siedlimin 229

Siedlimowo 167

Siedluchno 168

Siekierki 196

Sielanka 235

Sielce 218

Sielec 196, 233

Sielec, gm. 396

Sielec Nowy 208

Siemianowice 184

Siemianowo 214, 245

Siemiątkowo-Rogale 399, 426

Siemienice 288, 289

Siemieniczki 289, 339

Siemienie 394

Siemion 80

Siemionki 168

Siemkowice 257, 306

Siemnówek 293

Siemowo 373

Sieniec 252

Sienno 93

Sieradz 38, 182, 183, 268, 272, 304, 305, 321, 370

sieradzki, pow. 140, 180, 182, 183, 268, 270, 302–305, 321, 326, 337, 358, 370

Sierakowice 108, 116, 133

Sierakowo (gm. Sierakowo) 162, 192, 207, 278, 349, 368, 374

Sierakowo (gm. Kościan) 350

Sierakowo (gm. Kutno) 288

Sierakowska Huta 133

Sierakowy 146

Sieraków (pow. Międzychód) 153, 194

Sieraków (gm. Kutno) 288

Siernicze Wielkie 231

Sierosław 94

Sieroszewice 146, 267

Sierpc 398, 399, 407, 408

sierpecki, pow. 379, 384, 398, 399, 411–413, 421, 426

Sierpowo 157

Sierpów 329

Sierszewo 208

Sikory (gm. Góra) 409

Sikory (gm. Pręczki) 124

Sikorzyn 159, 203, 278, 348, 374

Sikórz 383

Sikucin 358

Sinki 224

Sitno 92

Siutkowo 225

Skalmierzyce 265, 266

Skarbanowo 221

Skarbienice 166

Skarbiewo 92

Skarszewy 49–53, 57, 117

Skarzęcin 171

Skarżyn 215

Skaszewo 60

Skaszyn 293

Skawce 439

Skęczniew 263

Skępe 73, 74, 99, 100, 104

Skibice 227

Skierbieszów 470

Skierki 392

Skierniewice 102

Skiereszewo 244

Skiereszewo, gm. 171, 172, 244, 298, 299, 345

Skierzyn 265

Sklęczki 216

Skobielice 223

Skoczylasy 360

Skoki 300

Skoki, gm. 174, 175, 242, 300

Skoki Duże 229

Skoki Małe 363

Skoków 159, 160, 203, 277

Skomlin 254

Skomlin, gm. 253, 307

Skoraszewice 202, 373

Skotniki (gm. Kościelnica) 263

Skotniki (gm. Lesmierz) 308

Skotniki (gm. Smardzew) 256

Skowronki 423

Skórcz 71, 73

Skórcz, gm. 55, 131, 132

Skórka 309

Skórki 166, 239

Skórzewo 215

Skrajnia 260

Skrobocin 417

Skromnica 250, 310, 311

Skrzany, gm. 218, 291, 364

Skrzeszewo 116

Skrzeszewy 291

Skrzeszewy, gm. 291, 341

Skrzetusz 198

Skrzetuszewo 243

Skrzydłowo 52

Skrzynki (gm. Grabów) 265

Skrzynki (gm. Kraszewice) 307

Skrzynno 326

Skrzypno 257

Skubarczewo 168

Skudzawy 62

Skulsk, gm. 173, 231, 297, 343

Skulska Wieś 297

Słaboludz 344

Słaboszewko 168

Słaboszewo 238

Sławęcin 329

Sławno 172, 246, 364

Sławno, gm. 171, 172, 244, 246

Sławoszew 249

Sławoszewek 230, 296

Sławoszewo 296

Sławsko Małe 167

Sławutowo 70

Słomków Suchy 269, 304

Słomkowo 425

Słomowo 197

Słotwina 437

Słowików 252

Słubice, gm. 218, 291

Sługi 248

Sługocinek 297

Słupca 173, 297, 298

Słupca, gm. 232, 297

Słupeczka 222

Słupia 368

Słupia Kapitulna 207, 278

Słupsko 306

Słupy Duże 224, 225

Słuszków, gm. 259, 312, 331

Służewo 177, 225

Smardowskie Olendry 319

Smardów 337

Smardza 317

Smardze 335

Smardzew (gm. Sobótka) 310, 330

Smardzew (gm. Wróblew) 269

Smardzew, gm. 256

Smardzewo 424

Smarglin 176

Smętowo Graniczne 105, 106

Smogorzewo 227

Smolenta 218

Smolice (gm. Grabów) 329

Smolice (gm. Pępowo) 160

Smolniki (gm. Grabów) 184

Smolniki (gm. Powidz) 364

Smolno 54, 119

Smołdzino 115

Smólnik 363

Smólsk 229

Smółki 331

Smukała 9, 88, 89, 94, 98, 102, 104

Smulsko 262, 332

Sobącz 50

Sobiałkowo 207, 279

Sobibór 16

Sobiejuchy 166

Sobótka, gm. 250, 290, 308, 310, 330

Socha 219

Sochocin 408, 425

Soczewka 219

Sokolenie 358

Sokolniki (gm. Kostrzyn) 196

Sokolniki (gm. Mieleszyn) 246

Sokolniki (gm. Sokolniki) 253

Sokolniki, gm. 253, 326–329, 360

Sokolniki Nowe 420

Sokolniki Stare 425

Sokołowo (gm. Dąbrowa) 222

Sokołowo (gm. Grudusk) 417

Sokołowo (gm. Obryte) 420

Sokołowo (gm. Stary Brześć) 363

Sokołów (gm. Goszczanów) 357

Sokołów (gm. Sokołów) 218

Sokołów, gm. 291, 342

Sokołów Podlaski 154, 155, 157, 158, 341

Sokołówek 339

Sokół 363

Sokółka 232, 467

Sokółki 232

Solca Mała 248

Solca Wielka 248

Solec Kujawski 93

Solec, gm. 342

Sołążyn 242

Sołtysy 327

Somonino 133

Sompolno 296

Sońsk 424

Sońsk, gm. 391, 405, 417

Sopotnia Mała 436

Sopotnia Wielka 436

Sosnowiec 429, 432, 438, 440, 464

Sośno 91

Sowia Góra 153

Sowy 375

Sójki 216

Sól 435, 471

Spicymierz 263

Spławie (gm. Golina) 231, 297

Spławie (gm. Stare Bojanowo) 200

Spławie Kolonia 343

Srebrna 330

Srebrnica 327

Sroczyn 172, 345

Stalowa Wola 200

Stanisławów (gm. Kazimierz) 334

Stanisławów (gm. Kościelnica) 263

Stanisławów (gm. Lipie) 460

Stanisławów (gm. Nowe) 289

Stanisławów (gm. Oporów) 215

Stanisławów Stary 256, 320

Staniszewo 108

Stankowo 366

Stanożęta 219

Stara Kiszewa 52, 117, 130

Stare 96

Stare Bojanowo 199, 200

Stare Polaszki 52, 118, 130

Starkowiec 197

Starogard 85

Starogard Gdański 49, 104, 106, 109, 120

starogardzki, pow. 56, 106, 120

Starokrzepice 445

Staropol 217

Starorypin 60, 76, 102, 124

Staroźreby 260, 395, 407, 419, 425

Stary Barkocin 131

Stary Brześć 229, 293, 342, 363

Stary Bukowiec 51, 118

Stary Bukowiec, gm. 51, 131

Stary Dwór 93

Stary Folwark 75

Stary Radziejów 236

Stary Zamość 470

Starzenice 252, 356

Starzyno 119

Staw (gm. Czarnożyły) 252

Staw (gm. Staw) 261

Stawek 363

Stawiska 130

Stawiska Małe 130

Stawy, gm. 309

Stefanów 256

Stefanów Barczewski 268

Stefanów Ruszkowski 268

Stefanów Wyrobki 219

Sternowo 72, 121

Stępowo, gm. 76

Stęszew 151, 192

Stężyca 108, 133

Stężycka Huta 133

Stobno 122

Stoczki 305

Stodoły 167

Stolec 304

Stolno 98

Strachanów 332

Strachocice 263, 333, 338

Strachowo 408

Stradzew 215

Straszewo 225

Straszków 223

Strąków 456

Strojec 254

Stronno 79

Stropieszyn 331

Stróżewko 419

Stróżęcin 409

Strugi (gm. Mierzyce) 327

Strugi (gm. Żelazków) 261

Strumiany 196, 285, 351

Strychowo 245

Stryszawa 437

Strzałki 218

Strzałkowo (gm. Strzałkowo) 209

Strzałkowo (gm. Stupsk) 416

Strzegocin (gm. Kosiorowo) 420

Strzegocin, gm. 216, 290, 339, 410, 425, 427

Strzegowa 266

Strzegowo 389, 404, 416, 423

Strzelce 203, 214, 289

Strzelce, gm. 214, 290

Strzelno 166, 169

Strzelno, gm. 119, 167, 238

Strzemeszno 220

Strzemieszyce Małe 453

Strzygi, gm. 124, 136

Strzyżew 267, 324

Strzyżew, gm. 267

Strzyżewice 163, 366

Strzyżewo 364

Strzyżewo Kościelne 246

Strzyżewo Paczkowe 246

Strzyżewo Smykowe 172

Strzyżki 227

Stupsk, gm. 388, 404, 416, 422

Stypin 221

Subkowy, gm. 57, 71, 72

Sucha 78

Sucharzewo 167, 237

Suchocin 409

Suchoczany 337

Suchodoły 213, 288

Suchorączek 91

Suchorzew 208

Suchowola 471

Suchy Las 224

Sulanki 362

Sulejewo 276

Sulicice 118

Sulin 243

Sulinowo 166, 239

Sulkowo 425, 426

Sulmierzyce 316, 361, 375

Sulmierzyce, gm. 316, 336, 361

Sulnowo 94

Sulnówko 94

Sułaszewo 201

Sułkowice (gm. Krobia) 159, 278, 347

Sułkowice (gm. Piątek) 310

Sułkowo 228

Sułów 471

Sumin (gm. Strzygi) 124, 136

Sumin, gm. 71

Sumówko 124

Suponin 79

Suradówek 73, 74

Susk 384

Suszewo 99

suwalski, pow. 20, 379

Suwałki 380

Swadzim 191

Swarożyn, gm. 71, 72, 107

Swarzewo 119

Swarzędz 151, 191, 192

Swoboda 356

Swojęcin 421

Swornegacie 108

Sypin 310

Sypniewo (gm. Margonin) 158

Sypniewo (gm. Sypniewo) 91, 136, 400

Syski 256, 319, 333, 359

szacki, pow. 414

Szadek (pow. Sieradz) 268, 270

Szadek (gm. Jastrzębniki) 331

Szadek Kolonia 358

Szadów, gm. 262

Szamocin 157, 158

szamotulski pow. 160, 161, 204–207, 280, 282, 351, 368, 375

Szamotuły 25, 141, 143, 160, 161, 204–207, 280–282, 375

Szamów 310

Szaradowo 179

Szarlota 118

Szarłata 133

Szatarpy 52

szawelski, pow. 414

Szawły 422

Szetlewek 343

Szczawno 305

Szczawin 218, 256, 291, 292

Szczeblotowo 146

Szczecin 45

Szczeglin 168, 412

Szczepanki

Szczepankowo (gm. Mokre) 168

Szczepankowo (gm. Ostroróg) 206

Szczepanowo 168

Szczukwin 256, 319

Szczutowo 102

Szczypiorno 331

Szczyrk 452

Szczytniki 313

Szczytniki Czerniejewskie 245

Szczytniki Duchowne 246

Szczytno (gm. Radzanowo) 407

Szczytno (gm. Rogoźno) 197, 198

Szczytno (gm. Załuski) 385

Szczyty 316

Szelejewo (gm. Gąsawa) 239

Szelejewo (gm. Gostyń) 203, 373

Szemud (gm. Kamień) 118

Szemud (gm. Szemud) 70

Szemud, gm. 54, 70, 134

Szeroki Kamień 179

Szerzawy 237

Szewce (gm. Bedlno) 340

Szewce (gm. Piotrków Kujawski) 235

Szewce (pow. Środa) 368

Szewce Nadolne 214

Szewce Owsiane 214

Szkarada 217

Szkaradowo 162, 278, 349

Szklarka Przygodzicka 265

Szlachcin 197, 285

Szóstka 234

Szpon 118

Szprudowo 57

Szreńsk, gm. 389, 416

Szteklin 56, 71

Sztum 129

Szubin (pow. Szubin) 178, 179, 240––241

Szubin (gm. Błonie) 216

szubiński, pow. 25, 141, 147, 175, 178, 179, 240, 241, 301, 302, 346

Szubsk 289

Szubsk Duży 216

Szulec 260

Szulmierz 405

Szumleś Szlachecki 52

Szwejki 391

Szydłowiec 237, 238

Szydłowo, gm. 404, 417

Szydłów, gm. 255

Szymankowo 71, 73

Szymanowo 207

Szymbark, gm. 116

Szynkielów 357

Szynkowizna 76, 102

Szynwałd 59, 91

Szyszków (gm. Lipie) 455

Szyszków (gm. Praszka) 306

Śladków 330

Śladków Górny 310

Śladków Podleśny 330

śląskie woj. 20, 429, 446

Śląskowo 278

Śledziowa Huta 118

Ślemień 437

Ślesin 79, 93

Ślesin, gm. 62, 93

Śleszyn (gm. Biała) 372

Śleszyn (gm. Dobrzelin) 215

Śliwiczki 78

Śliwiny 107

Śliwniki (gm. Piaskowice) 328

Śliwniki (gm. Skalmierzyce) 266

Śliwniki (gm. Tkaczew) 248

Śluza 130

Śmiecheń 251

Śmiecin 420

Śmigiel 198, 199, 350

Śmiłowice 226, 227, 371

Śmiłowo (gm. Poniec) 373

Śmiłowo (gm. Szamotuły) 205

Śmiłowo (gm. Więcbork) 91

Śniatowa 330

Śrem 153, 195, 196

śremski, pow. 141, 153, 195, 196, 285, 286

Środa Wielkopolska 153, 154, 196, 194, 284, 285, 287

Śródka 285

Śródborze 409

Świątkowice 254, 306

Świątkowo, gm. 239, 300

Świątniki 228, 235

Świba 184, 318, 334, 359, 369

Świechów 290

Świecie 25, 40, 81, 82, 85, 89, 90, 126

Świecie, gm. 63, 94

Świecie n. Osą, gm. 59

świecki, pow. 61, 63, 81, 93–95, 111, 121, 123

Świedziebnia 76, 102

Świedziebnia, gm. 60, 76, 102, 124, 136

Świekatowo 94, 95

Świercze 426

Świerczyn 236

Świerczyn Kolonia 236

Świerczyna (gm. Godziesze) 261

Swierczyna (gm. Osieczna) 275, 276

Święcice, gm. 407

Święciechowa, gm. 163, 210, 276, 366, 374

Święte (gm. Świecie) 94

Święte (gm. Koneck) 225

Święte (gm. Kramsk) 232, 362

Świętosławice 221

Świnice 263, 314

Świnice Warckie, gm. 263, 314, 332

Świnna Poręba 454

Tabuły 424

Tadajewo 102

Tadzin 225

Tarchały 361

Targanica 454

Targowisko (gm. Lipno) 276

Targowisko (gm. Sampława) 104, 105

Targowisko (gm. Targowisko) 74

Targówka 315, 333

Tarnawatka 471

Tarnogród 471

Tarnowa 333

Tarnowo Pałuckie 346

Tarnowo Podgórne 191

Tarnów 159, 160

Tarnówka 221

Tartak 411

taurogski, pow. 414

Tczew 25, 50, 71–73, 88, 94, 95, 105––107, 109, 113

Tczew, gm. 57, 71, 107

tczewski, pow. 40, 45, 55–57, 69, 71, 72, 105–107, 116

Teklinów 265

Telążna Stara 363

Teodozewo 203

Teresin 213

Terespol 79

Tereszpol 471

Tkaczew, gm. 248, 328

Tłuchowo 125

Tłukomy 81

Tokarki 230

Tokary 263

Tomaszew 220

Tomaszewo 118, 120

tomaszowski, pow. 468, 471

Tomaszów Mazowiecki 471

Tomczyca 174

Tomczyki 358

Tomice (gm. Giżałki) 286

Tomice (gm. Stęszew) 192

Tomice (gm. Tomice) 443

Tomisławice, gm. 365

Tomiszewo 298

Toplin 253

Topola 266

Topola Katowa, gm. 249, 250, 310, 330

Topola Królewska, gm. 249, 250, 310

Topola Szlachecka, gm. 250

Topola Wielka 337

Topolinek 81, 94

Topolno 94

Toporzyszczewo 224

Topólka, gm. 236

Topólki 225

Toruń 9, 46, 58, 62, 64, 68, 70, 71, 75, 76, 79, 80, 82, 88–90, 92, 93, 97––106, 113, 116, 122, 123, 125, 238

toruński, pow. 40, 61, 62, 79, 80, 96, 97, 121, 122

Trąbin 124

Trąbczyn, gm. 298, 343

Treblinka 16

Tretki 215

Trębaczów 184

Trębki Stare 420

Trląg 167

Trojany 309

Trykaczewo 421

Tryszczyn 79

Trzcianka 391

Trzciano 102

Trzcianno 364

Trzcinica, gm. 183, 265, 317, 335, 369

Trzebiełuch 63

Trzebień 62

Trzebosz 207

Trzebuń 129

Trzeciewiec 93

Trzek 154, 196

Trzemeszno 143, 166, 167, 169

Trzemeszno, gm. 167, 237, 301, 346

Trzemiętowo 92

Trzepowo 394

Trzęsacz 62

Tubądzin 269

Tuchań 257

Tuchlino 116

Tuchola 78, 85, 121, 123, 126

Tuchola, gm. 98, 122

tucholski, pow. 40, 46, 61, 63, 77, 78, 97, 98, 113, 121, 122, 128, 134, 135

Tuchom 118

Tulce 197

Tum 248

Tumusin 311

Tupadły 70

Tur 241

turecki, pow. 114, 180, 182, 262, 264, 304, 305, 313–315, 326, 332, 333, 338, 357, 370

Turek 182, 262–264, 313–315, 333

Turew 200

Turkowice 262

Turkowo 195

Turostowo 172

Turostówko 172

Turowo 363

Tury 223

Turza 242

Turza Mała 404, 416, 423

Turza Wielka 404

Turza, gm. 388, 404, 423

Turzany 236

Turze (gm. Rogaszyce) 335

Turze, gm. 107

Turzno, gm. 80

Turzonek 129

Tuszewo 125, 126

Tuszkowy 51, 130

Tuszyn 319

Tuszyn, gm. 256, 319, 333, 359, 370

Tuszynki 95

Tuszyny 95

Twardowo 205

Tworkowizna 269

Tworzanice 164

Tyble 326

Tychy 459, 460, 464

Tykadłów 259, 312

Tylża 395, 405, 410, 416, 423

Tymawa 107

Tymienice 270

Tymieniec 331

Tyrza Wielka 99

Tyszowce 471

Uchanie 471

Ugoda (gm. Pakosław) 368

Ugoda (gm. Sicienko) 79, 92

Ugrzele 282

Ujazd 246

Ujazdek 195

Ujazdowo (gm. Włoszakowice) 211

Ujazdowo (gm. Nużewo) 397, 398, 410

Ujma Duża 224, 225

Ujście 158, 201

Ułanowo 171

Umienino 424, 425

Umień 220

Uniejów 262, 264

Unierzyż 404, 416

Uników 337

Unisław 81

Unisławice 228

Uniszki Zawadzkie 423

Upale 250

Urbanice 253

Urbanowo 195

Ustaszewo 239

Ustroń 459

Wabcz 122

Waćmierz 107

Wadowice 439, 440, 443, 454

wadowicki, pow. 429, 433, 438–440, 443, 448, 453, 454

Waganiec 225

Walenczów 455

Walenczyzna 253

Walichnowy 307, 356

Waliszew 290

Wałcz 63

Wałdowo 93

Wałdowo Królewskie 98

Wałdowo Szlacheckie 75

Wandalin 303

Wandynów 223

Wapno, gm. 174, 175, 242, 346

Wargawa 249

Warlubie 94

Warszawa 71, 407, 472

warszawskie, woj. 39

Warszew 369

Warta, gm. 303

Warząchewka 176, 363

Warzenko 116

Wawrzynki 166

Wazewo 118

wąbrzeski, pow. 58, 60, 61, 99, 101, 102, 113, 126

Wąbrzeźno 40, 58

Wąglew 362

Wąglikowice 58, 130, 131

Wąglikowice, gm. 51, 131

Wągoczew 269

Wągrowiec 174, 175, 241–243, 300, 301

Wągrowiec, gm. 241, 300, 346, 365

wągrowiecki, pow. 141, 146, 169, 174, 175, 241–243, 300, 301, 321, 345–347, 365, 372

Wąkczew 328

Wąpielsk 102

Wąsowo 195

Wąsoskie Holendry 232

Wątpie 94

Wdzydze 51, 131

Wdzydze Tucholskie 108

Wejherowo 53, 70, 73, 118, 134

Wełnica 172

Wenecja (gm. Żnin) 239

Werbkowice, gm. 471

Werblinia 54

Werginki 260

Wędkowy 72

Węglewice 249, 306

Węglewice Kolonia 249

Węglewo 191

Węglowice 455, 461

Węgorzewo 172

Węgrowo 59, 75, 158

Węgry (gm. Skalmierzyce) 266

Węgrzynowo 400, 424

Węgrzynówek 400

Wężewo 391

Wianowo 225

Wiąg 94

Wichciłów 314

Wichernik 306

Wichertów 262

Wichrów 329

Wiciejewo 418

Wiczlino 118

Widlino 119

Widoradz 252

Wiechucice 305

Wieczfnia, gm. 387, 388, 417

Wieczyn 208

Wiekowo 345, 364

Wielany 231

Wielbrandowo 55, 56, 132

Wieldządz 61

Wielenin 263

Wielgie 326

Wielichowo 157, 198, 279, 280, 350, 367

Wielka Klonia 77, 78, 121, 135

Wielka Wieś 328

Wielki Bukowiec 132

Wielki Klincz, gm. 51, 58, 117, 131

Wielki Konopat 94

Wielki Lubień 95

Wielki Mędromierz 78, 97, 122, 135

Wielki Sławsk 95

Wielkie Tarpno 59

Wielołęka 231

Wielonek 206

Wielowiczek 91

Wielowieś 193, 267

Wieluń 38, 251, 252, 254, 306–308, 326, 327, 336, 337, 356

wieluński, pow. 141, 180, 247, 251–254, 305–308, 316, 324, 326, 328, 331, 356, 357

Wieniec, gm. 229, 293

Wieprz 438, 443

Wierzbiczany (gm. Powidz) 364

Wierzbiczany (gm. Witkowo) 244

Wierzbie (gm. Kutno) 214, 288

Wierzbie (gm. Praszka) 307

Wierzbno (gm. Daniszyn) 267

Wierzbno (gm. Słupca) 232

Wierzbowice 343

Wierzbowo (gm. Barczew) 305

Wierzbowo (gm. Pęczki-Kozłowo) 418

Wierzchlas 252

Wierzchucin, gm. 62, 92

Wierzchy, gm. 311, 330, 360

Wierzeja 205

Wiesiołów, gm. 221

Wieszczyce 214

Wieścice 263

Wiewiec 258

Wiewiórczyn 166

Wiewiórki 61, 98

Więcbork 63, 64, 91, 136

Wiktorów 251

Wiktorówko 96

Wilamów 262, 264, 270, 315, 332

Wilanowo 199

Wilcza Góra 461

Wilcze 92

Wilcze Błota 52, 117

Wilczkowice 250, 329

Wilczkowo (gm. Niewiesz) 263

Wilczkowo (gm. Żnin) 166

Wilczna 297

Wilczyn, gm. 173, 232, 362, 372

Wilczyna 281

Wilkonice 160, 278, 347, 366, 373

Wilkowice 164, 366

Wilkowiec 396

Wilkowiecko 445

Wilkowo 161, 205, 351

Wilkowo Polskie 199

Wilkowyja 243

Winiary 261

Winniki 396

Wiskitno (gm. Wierzchucin) 92

Wiskitno, gm. 256

Wiskitno Las 256

Wisła 459

Wistka Królewska, gm. 293, 294, 342, 362

Wistka Szlachecka 363

Wiśniewka 91

Wiśniewko 242

Wiśniewo 404, 423

Wiśniewo, gm. 387, 423

Wiśniowa Góra 320

Witaszewice 248

Witkowice 205

Witkowo 169, 171, 173, 244

Witkowo, gm. 170, 244

Witkowo Polskie 280, 350

Witkówka 280

Witoldów 289

Witoldzin 206

Witonia 290, 339

Witonia, gm. 249, 250, 310, 329

Witowice 234

Witowo (gm. Bytoń) 233

Witowo (gm. Witowo) 197

Witowo, gm. 176

Witów 289

Wiżajny 380

Władysławowo 54, 146, 147

Władysławów (gm. Biała) 320

Władysławów (gm. Gostkowo) 405

Władysławów (gm. Krzyżanów) 363

Władysławów (gm. Nowe Miasto) 385

Władysławów (gm. Władysławów) 333

Władysławów, gm. 332

Włocin 303

Włocławek 176, 177, 226, 230

włocławski, pow. 141, 175, 177, 220, 225, 226, 228, 230, 292–294, 338, 342, 361–363, 371, 372

Włostowo 168, 238, 346

Włoszakowice, gm. 164, 211, 276, 349, 374

Włoszczowa 157, 158

Włoszyca 225

Włościbórz 91

Włóki 79

Włyń 303

Wodziczna 335

Wodzin Majoracki 256, 319

Wojciechowice (gm. Krzyżanówek) 216

Wojciechowice (k. Ostrołęki) 401

Wojciechowo 213

Wojkowice Kościelne 453

Wojków 303

Wojnowice 195, 275, 276

Wojnówka 423

Wojsławice, gm. 270

Wojszyce, gm. 215, 216, 290

Wojtal 72

Wojtówka 225

Wola (gm. Brzeźnio) 337

Wola (gm. Sielec) 396

Wola Bachorna 225

Wola Będkowska 305

Wola Chruścińska 216

Wola Czerwińska 396

Wola Dębska 390

Wola Droszewska 357

Wola Dzierlińska 183

Wola Grzymkowa 256

Wola Jankowska 257

Wola Kałkowa 339

Wola Kiełpińska 421

Wola Koszucka 233

Wola Kutowa 256, 333, 359

Wola Krokocka 270

Wola Łagiewnicka 172

Wola Łaszczowa 362

Wola Miłkowska 315

Wola Nakonowska 229

Wola Nowska 216

Wola Piekarska 263

Wola Pierowa 339

Wola Pomianowa 314

Wola Prosperowa 215

Wola Proszkowska 389

Wola Różaniecka 471

Wola Rudlicka 326

Wola Sosnowa 227

Wola Świniecka 314

Wola Tłomakowa 332

Wola Wiązowa 316, 335, 361

Wolental 132

Wolica 312

Wolica Nowa 229

Wolice 178, 240

Woliszewo 172

Wolkowo (gm. Łęki Wielkie) 199

Wolkomo (gm. Osieczna) 374

Wolne 225

Wolsztyn 153, 287

wolsztyński, pow. 141, 153, 287, 325, 352

Wolwark 179

Wołkowysk 467

Wołodrza 290

Wołuszewo 177, 178

Wonieść 200

Woszczakowo 279, 349

Woźniki (gm. Dalików) 250

Woźniki (gm. Łubowo) 245

Woźniki (pow. Zawiercie) 461

Woźniki, gm. 304

Wójcin (gm. Dzietrzkowice) 254

Wójcin (gm. Morzyczyn) 235

Wójcin (gm. Piotrków Kujawski) 235

Wójcin (gm. Strzelno) 238

Wójcin (gm. Żnin) 239

Wójcin, gm. 254

Wólka (gm. Korczew) 304

Wólka (gm. Pęczniew) 314

Wólka (gm. Poddębice) 311

Wólka (gm. Radzanowo) 383

Wólka (gm. Stępowo) 76

Wólka (gm. Zakrzewo) 177

Wólka Garwarska 405

Wólka Zaleska 426

Wólka-Lizigódź 215

Wręczyca 336

Wręczyca Mała 455, 461

Wręczyca Wielka 455

Wrocław 30, 430, 433

Wroczyny 339

Wrona 425

Wronczyn 192

Wroniawy (gm. Goszczanów) 332

Wroniawy, gm. 168

Wronki 160, 161, 206

Wronowo 400

Wronowy, gm. 346

Wrotków 193

Wróblew (gm. Mokrsko) 306

Wróblew, gm. 269, 304

Wróblewo 161, 205, 281

Wrząca 303

Wrząca Kolonia 222

Wrząca Wielka 222, 296

wrzesiński, pow. 141, 155, 209, 287

Września 25, 355

Wrzosy 80

Wtelno, gm. 62, 79

Wtórek (gm. Kamienie Nowe) 319

Wtórek (gm. Wilczyn) 232

Wudzyn 93

Wudzynek 93

Wybranowo 239

Wychny 339

Wyciążkowo 209

Wyczechowo 133

Wydartowo (gm. Bojanowo) 279

Wydartowo (gm. Trzemeszno) 167

Wydrzyn 252

Wyganki 311

Wyganów 193

Wygiełdów 254

Wygoda 125

Wygonin 52

Wylatkowo 171

Wylatowo 237

Wylazłów 264

Wymysłowo (gm. Krobia) 202

Wymysłowo (gm. Sypniewo) 136

Wymysłowo (gm. Trzemeszno) 167, 237

Wymyśle Nowe 292

Wymyślin 99

Wypychów 310

Wypychów, gm. 310, 330, 360

Wyrębów 360

Wyręby 216, 289

Wyrobki 219

Wyrów (gm. Wojszyce) 216

Wyrów (gm. Zbiersk) 261

Wyrzysk 81, 82, 89, 95, 123

wyrzyski, pow. 40, 61, 64, 81, 95, 96, 121, 123, 128, 134–136

Wysin 46, 47, 49–52, 55, 131

Wysocin 224

Wysocinek 224

Wysocko Wielkie 319

Wysogotowo 191

Wysoka (gm. Bobowo) 56

Wysoka (gm. Rokitno) 446

Wysoka (gm. Wysoka) 81, 95, 122

Wysoka Mała 96, 99

Wysoka Wielka 289

Wysokie (gm. Wysokie) 231, 343

Wysokie (pow. Zamość) 469–471

Wysokie, gm. 297, 343, 362

Występ 81

Wyszanów, gm. 183, 368

Wyszecino 54

Wyszogród 406, 408, 413, 418, 419, 422

Wyszyny 201, 283

Wytrzyszczki 328

Zabłocie (gm. Borysławice Kościelne) 223

Zabłocie (gm. Naramice) 251

Zaborowo (gm. Zaborowo) 210

Zaborowo (gm. Książ) 196, 285

Zaborowo (pow. Gostyń) 291

Zaborowo, gm. 164, 366

Zaborów (gm. Sokołów) 291

Zaborów Nowy 218

Zabrzewko 384

Zaduszniki 176

Zadziele 437

Zadzień 456

Zagaj 248

Zagajew 303

Zagórki 264

Zagórów 173, 230, 233, 296, 298

Zagórzyce 234

Zagórzyn 311

Zagroba, gm. 407, 424

Zagroby 215

Zajączki (gm. Ostrzeszów) 183

Zajączkowo (gm. Dragacz) 95

Zajączkowo (gm. Miłobądź) 107

Zajączkowo (gm. Nojewo) 207

Zajączkowo (gm. Otorowo) 161

Zakręty 221

Zakrzewek 224

Zakrzewko 205, 384

Zakrzewo (gm. Sławno) 246

Zakrzewo, gm. 177

Zakrzewo Kościelne 408

Zakrzyn 261

Zalasewo 191

Zalesiaki 369

Zalesie (gm. Chodecz) 363

Zalesie (gm. Krośniewice) 339

Zalesie (gm. Królikowo) 179, 240

Zalesie (gm. Przedecz) 293, 294

Zalesie (gm. Rogowo) 299

Zalesie (gm. Sępolno) 91

Zalesie (gm. Świetakowo) 95

Zalesie (gm. Wiesiołów) 221

Zalesie (gm. Zalesie) 391

Zalew 255

Załakowo 116

Załącze Małe 327

Załęże 387, 388

Załusin 215

Załuski, gm. 385, 409

Zamkowa Góra 118

Zamłynie 183

zamojski, pow. 468, 470, 471

Zamorze 161

Zamoście 258, 336

Zamość 38, 469–472

Zamość (gm. Rynarzewo) 179

Zaniemyśl 196

Zapole 302

Zapust 206

Zapusta Mała 302

Zapusta Wielka 337

Zatory 397

Zawada (gm. Błonie) 247

Zawada (gm. Kamienica Polska) 445

Zawada (gm. Pruszcz) 93, 94

Zawada (gm. Sicienko) 92

Zawada (k. Grudziądza) 75

Zawada (pow. Bydgoszcz) 79

Zawada Nowa 363

Zawadka 439

Zawady 198

Zawały 116

Zawidz, gm. 421

Zawidz Mały 421

zawierciański, pow. 429, 444, 446, 450, 456, 461

Zawiercie 461

Zągoty 394, 424

Zbarzewo 211

Zbąszyń 156

Zbęchy 199, 280

Zbęk 254

Zbiczno 113

Zbiersk 261, 313

Zbiersk, gm. 261, 331

Zbietka 242

Zbijewo 229

Zblewo 106

Zblewo, gm. 56, 71

Zborowiec 235

Zborowskie 337

Zborów 259, 312

Zboże 91

Zbójno 222

Zbrachlin 225

Zbrachlin, gm. 225

Zbrachlin Nowy 225

Zbylczyce 332

Zbytki 348, 366

Zdroje 388, 404

Zduny (gm. Leźnica Mała) 329

Zduny (gm. Zduny) 152, 282

Zduny, gm. 193, 282, 352

Zduńska Wola 182, 183, 304, 337

Zdwórz 219

Zdziechowa 172, 345

Zdziechów 256, 320, 334, 359

Zelgniew 283

Zelgno 97

Zgłowiączka, gm. 228, 293

Zgoda 215

Zgórze 340

Zielątkowo 191

Zieleniec (gm. Dąbrowice) 340

Zieleniec (gm. Koneck) 225

Zieleniec (gm. Rdutów) 216

Zieleniec (gm. Solec) 341

Zieleniewo 227

Zieleń (gm. Kościelnica) 263

Zieleń (gm. Trzemeszno) 167, 237

Zielęcin (gm. Rząśnia) 369

Zielęcin (gm. Wielichowo) 198

Zielińsk 235

Zielona Góra 120, 161

Zielona Wieś 374

Zielonczyn 92

Zieluń 388, 404, 417

Ziemin 367

Ziemnice 211

Zimolza 426

Zleszyn 290

Złoczew 182, 183, 303, 370

Złoczew, gm. 270, 303, 337

Złota 221

Złotków 230

Złotniczki 191

Złotniki (gm. Dalików) 330

Złotniki (gm. Krzyżanów) 363

Złotniki Kujawskie, gm. 294, 365, 372

Złotniki Małe 259

Złotniki Wielkie 261

Złotoryja 80

Złotowizna 302

Złotowo (gm. Chełmce) 234

Złotowo (gm. Szreńsk) 416

Złotowo (k. Lubawy) 125, 126

Zmyślona 258, 336

Zofia 328

Zosinki 362

Zosinów 339

Zrazim 239

Zwadroń 435

Zwierzyniec 445

Zyck Polski 291

Zygmuntowo 362

Zwoleń 219

Źrebięta 308

Żabieniec 224

Żabików 290

Żabin 427

Żabno 196

Żabokrzeki 309

Żakowice 289

Żakowiec 216

Żakowo 209

Żalno 46, 98, 122, 135

Żalno, gm. 63

Żałe 60, 124

Żarnowo 391

Żdżenice 182, 315

Żelazków 313

Żelazków, gm. 260, 261, 313

Żelazna Nowa 309

Żelazna Stara 249

Żelazno 200

Żelgniewo 201

Żelice 300

Żelistrzewo 54, 70, 119

Żeńbok 405

Żerków, gm. 209

Żernik 239

Żerniki 331

Żeronice 215

Żmijewo 404, 416

Żnin 25, 166, 238–240, 300

żniński pow. 141, 165, 166, 169, 178, 238–240, 273, 299, 300

Żory 448, 452, 453

Żukowo (gm. Nacpolsk) 409, 420

Żukowo (gm. Żukowo) 108, 115

Żukowo, gm. 69, 115, 116

Żurawiec 196

Żurawieniec (gm. Babiak) 295

Żurawieniec (gm. Sójki) 216

Żuromin 399, 421

żuromiński, pow. 404

Żurominek 388

Żychlewo 159, 202

Żychlin 213, 215, 216, 340

Żydowo 228

Żytniewo 307

Żytomierz 28

Żytowiecko 203

Żywiec 433–438, 440, 441

żywiecki, pow. 429, 433–438, 440, 448, 452, 464

Przypisy

Wprowadzenie

[1] M. Rutowska, Wysiedlenia ludności polskiej z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa 1939–1941, Poznań 2003; J. Marczewski, Hitlerowska koncepcja polityki kolonizacyjno-wysiedleńczej i jej realizacja w „okręgu Warty”, Poznań 1979; Z. Wartel, Wysiedlenia niemieckie 1939–1945. Losy mieszkańców powiatu Nowy Tomyśl (Grodzisk), Opalenica 2002; A. Szymański, Hitlerowskie wysiedlenia Polaków z Ziemi Pleszewskiej i Jarocińskiej w latach 1939–1945, Pleszew 2006.

[2] J. Wróbel, Przemiany ludnościowe spowodowane polityką okupanta hitlerowskiego w tzw. rejencji łódzkiej w latach 1939–1945, Warszawa 1987.

[3] B. Hajduk, Wysiedlenia jako element germanizacji [w:] Kościerzyna i powiat kościerski w latach II wojny światowej 1939–1945, red. A. Gąsiorowski, Kościerzyna 2009; J. Sziling, Wysiedlanie ludności polskiej z Pomorza w okresie okupacji hitlerowskiej, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu” 1965, nr 15; M. Podlaszewski, Wysiedlenia ludności polskiej z powiatu kościerskiego jesienią 1939 r., „Rocznik Gdański” 1976, t. 36; W. Jastrzębski, Potulice – hitlerowski obóz przesiedleńczy i pracy (luty 1941 r. – styczeń 1945 r.), Bydgoszcz 1967.

[4] R. Hrabar, Niemieckie obozy dla Polaków na Śląsku w czasie II wojny światowej „Polenlager”, Katowice 1972; A. Szefer, Przesiedleńcy niemieccy na Górnym Śląsku w latach 1939–1945, Katowice 1974; idem, Hitlerowskie próby zasiedlenia ziemi śląsko-dąbrowskiej w latach II wojny światowej (1939–1945), Katowice 1984; E. Serwański, Hitlerowska polityka narodowościowa na Górnym Śląsku, Warszawa 1963; R. Kaczmarek, Niemiecka polityka narodowościowa na Górnym Śląsku (1939–1945), „Pamięć i Sprawiedliwość” 2004, nr 2.

[5] C. Madajczyk, Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, t. 1–2, Warszawa 1970; C. Łuczak, Polska i Polacy w drugiej wojnie światowej, Poznań 1993; W. Jastrzębski, Hitlerowskie wysiedlenia z ziem polskich 1939–1945, Poznań 1968; J. Sobczak, Hitlerowskie przesiedlenia ludności niemieckiej w dobie II wojny światowej, Poznań 1966.

[6] Liczbę wysiedlonych Polaków z ziem włączonych do Rzeszy podał Czesław Madajczyk w opracowaniu Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce..., t. 1, s. 335, dokonując zestawienia rozmiarów wysiedleń na podstawie danych niemieckich, oraz Czesław Łuczak w pracy Polska i Polacy w drugiej wojnie światowej..., s. 146.

[7] J. Wróbel, Przemiany ludnościowe spowodowane polityką okupanta hitlerowskiego w tzw. rejencji łódzkiej..., s. 178–192.

[8] C. Łuczak, Polska i Polacy w drugiej wojnie światowej..., s. 123.

[9] C. Epstein, Wzorcowy nazista Arthur Greiser i okupacja Kraju Warty, Wrocław 2012, s. 167–192.

[10] AIPN, Główna Komisja, II 6051 – 62/ 2004, International Organization for Migration, 2004 r.

1. Hitlerowskie założenia polityki wysiedleńczej

[1] J. Marczewski, Hitlerowska koncepcja polityki kolonizacyjno-wysiedleńczej..., s. 84–85.

[2] AIPN, 210/z, Trial of the Major War Criminals before the International Military Tribunal, t. 26, Nürnberg, 1949 r., s. 338.

[3] I. Heinemann, Rasa, ziemia, niemiecka krew. Główny Urząd Rasy i Osadnictwa SS i nowy porządek rasowy Europy, tłum. J. Górny, Gdańsk 2014, s. 17, 68.

[4] Ibidem, s. 27.

[5] Dokument nr 1, Dekret Führera i Kanclerza Rzeszy o Umacnianiu Niemczyzny, Berlin, 7 X 1939 r., „Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce” 1960, nr 12, red. S. Datner, J. Gumkowski, K. Leszczyński, s. 33–36.

[6] AIPN By, 33/15/DVD/1, Akta w sprawie Alberta Forstera, b.d., t. 15, k. 78, 84, 85.

[7] Raporty z ziem wcielonych do III Rzeszy (1942–1944), red. Z. Mazur, A. Pietrowicz, M. Rutowska, Poznań 2004, s. 447–449.

[8] „Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce” 1948, nr 4, s. 135–171.

[9] Ibidem, s. 153.

[10] Ibidem, s. 154–155.

[11] C. Madajczyk, Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce..., t. 1, s. 398–399.

[12] „Biuletyn GKBZNwP” 1948, nr 4, s. 122–125.

[13] Ibidem, s. 123.

[14] Na temat planu zob. szerzej J. Sobczak, Hitlerowskie przesiedlenia ludności niemieckiej w dobie II wojny światowej, Poznań 1966.

[15] Ibidem, s. 332–333.

[16] Dokument nr 16, Opinia Erharda Wetzla o generalnym planie wschodnim, Berlin, 27 IV 1942 r. [w:] Generalny Plan Wschodni. Zbiór dokumentów, red. C. Madajczyk, Warszawa 1990, s. 82–110.

[17] Dokument nr 2, Zarządzenie Himmlera 1/II w sprawie wysiedleń, 30 X 1939 r., „Biuletyn GKBZHwP” 1960, nr 12, s. 36–38.

[18] Dokument nr 3, Sprawozdanie z konferencji u Wilhelma Krügera w Krakowie w sprawie wysiedleń, 8 XI 1939 r., ibidem, s. 39–41.

[19] Dokument nr 4, Dalekopis Reinharda Heydricha w sprawie wysiedleń z prowincji wschodnich, 28 XI 1939 r., ibidem, s. 41–43.

[20] Dokument nr 12, Notatka Franza Abromeita o konferencji u Adolfa Eichmanna w Berlinie dn. 4 I 1940 r. w sprawie wysiedleń, 8 I 1940 r., ibidem, s. 55–57.

[21] Dokument nr 22, Sprawozdanie z narady u Reinharda Heydricha w sprawie wysiedleń, 30 I 1940  r., ibidem, s. 76–81.

[22] Dokument nr 11, Dalekopis E. Lorenza w sprawie wysyłki na roboty do Rzeszy wysiedlonych robotników polskich, 5 I 1940 r., ibidem, s. 54–55.

[23] Dokument nr 55, Rozkaz operacyjny nr 18 dotyczący wysiedlenia w dniu 16 XII 1942 r. we wsiach, 14 XII 1942 r., ibidem; Dokument nr 62, Sprawozdanie sytuacyjne z działalności UWZ w Generalnym Gubernatorstwie i w Kraju Warty w lipcu 1943 r., dystrykt Lublin, 3 VII 1943 r., „Biuletyn GKBZHwP” 1970, nr 21, s. 244.

[24] I. Heinemann, Rasa, ziemia, niemiecka krew..., s. 190.

[25] AIPN GK, 164/143, Akta dochodzeniowe w sprawie Richarda Hildebrandta i Maxa Henzego, 4 I 1949 r., t. 1, k. 51.

[26] C. Łuczak, Od pierwszej do ostatniej godziny drugiej wojny światowej. Dzieje Polski i Polaków, Poznań 1995, s. 66.

2. Wysiedlanie ludności polskiej z okręgu Rzeszy Gdańsk–Prusy

[1] Archiwum Akt Nowych, Delegatura Rządu na Kraj, 202/III/205, Dekret Führera i Kanclerza Rzeszy o podziale i administracji obszarów wschodnich z 8 X 1939 r.

[2] M. Tomkiewicz, Wysiedlenia z Gdyni w 1939 r., „Biuletyn IPN” 2003, nr 12.

[3] Dekret Führera i Kanclerza Rzeszy o Umacnianiu Niemczyzny, Berlin, 7 X 1939 r., „Biuletyn GKBZHwP” 1960, nr 12, s. 33–36.

[4] Dokument nr 2, Zarządzenie Himmlera 1/II w sprawie wysiedleń, 30 X 1939 r., „Biuletyn GKBZHwP” 1960, nr 12, s. 36–38.

[5] AIPN GK, 164/143, Akta dochodzeniowe w sprawie Richarda Hildebrandta i Maxa Henzego, 4 I 1949 r., t. 1, k. 50–51.

[6] M. Wardzyńska, Był rok 1939. Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce „Intelligenzaktion”, Warszawa 2009, s. 144–185.

[7] AIPN By, Sąd Apelacyjny w Bydgoszczy, 687/4, Akta śledcze w sprawie Richarda Hildebrandta i Maxa Henzego, 7 XI 1949 r., t. 1, k. 54.

[8] AIPN By, 33/8/DVD/1, Akta w sprawie Alberta Forstera, b.d., t. 8, k. 32.

[9] J. Sziling, Akcje wysiedleńcze ludności polskiej na Pomorzu Gdańskim w latach 1939–1940 [w:] Wysiedlenia na Pomorzu w latach 1939–1948. Materiały z sympozjum naukowego, Wejherowo 2004, s. 15.

[10] AIPN By, 33/6/DVD/1, Akta w sprawie Alberta Forstera, b.d., t. 6, k. 870.

[11] AIPN GK, 162/596, Akta dochodzeniowe w sprawie powstania i działalności w latach 1939––1940 oddziału szturmowego SS-Sturmbann Eimann, 7 II 1948 r., k. 7–9.

[12] J. Kutta, Druga Rzeczpospolita i Kaszubi 1920–1939, Bydgoszcz 2003, s. 63.

[13] Więcej na temat patriotyzmu Kaszubów zob. J. Kutta, Druga Rzeczpospolita i Kaszubi...

[14] AIPN, Ankiety OKBZHwP Gdańsk, Wysiedlenia: Będomin, powiat Kościerzyna, styczeń 1970 r.

[15] M. Podlaszewski, Wysiedlenia ludności polskiej z powiatu kościerskiego jesienią 1939 r., „Rocznik Gdański” 1976, t. 36, s. 98–99.

[16] AIPN, Ankiety OKBZHwP Gdańsk, Wysiedlenia: Gościcino, powiat Gdańsk, grudzień 1969 r.

[17] Ibidem, Wysiedlenia: Bolszewo, powiat Gdańsk, grudzień 1969 r.

[18] G. Berendt, Wpływ wysiedleń ludności na zmiany w strukturze narodowościowej na obszarze WM Gdańska i północnych Kaszub w latach 1939–1945 [w:] Wysiedlenia na Pomorzu..., s. 39.

[19] AIPN, Ankiety OKBZHwP Gdańsk, Wysiedlenia: Bysewo, powiat Kartuzy, luty 1970 r.

[20] Ibidem, Wysiedlenia: Owczarnia, powiat Kartuzy, luty 1970 r.

[21] Ibidem, Wysiedlenia: Czarnylas, powiat Starogard Gdański, grudzień 1969 r.

[22] Ibidem, Wysiedlenia: Jaźwiska, powiat Tczew, grudzień 1969 r.

[23] AIPN GK, 162/734, Materiały dochodzeniowe w sprawie byłego gauleitera Gdańsk–Prusy Zachodnie Alberta Forstera, 7 II 1948 r., k. 53.

[24] AIPN, Ankiety OKBZHwP Bydgoszcz, Wysiedlenia: Ostrowite, powiat Lipno, luty 1970 r.

[25] Ibidem, Wysiedlenia: Starorypin, powiat Rypin, styczeń 1970 r.

[26] Ibidem, Wysiedlenia: Błędowo, powiat Wąbrzeźno, styczeń 1970 r.

[27] Ibidem, Wysiedlenia: Bydgoszcz-Jachcice, powiat Bydgoszcz, styczeń 1970 r.

[28] Ibidem, Wysiedlenia: gmina Świecie, powiat Świecie, styczeń 1970 r.

[29] B. Kroll, Rada Główna Opiekuńcza 1939–1945, Warszawa 1985, s. 116.

[30] C. Łuczak, Od pierwszej do ostatniej godziny drugiej wojny światowej..., s. 151.

[31] Ibidem, s. 109.

[32] AIPN GK, 164/143, Akta dochodzeniowe w sprawie Richarda Hildebrandta i Maxa Henzego, 4 I 1949 r., t. 1, k. 51.

[33] K. Ciesielska, Rejestr osób zmarłych w obozie przesiedleńczym „Szmalcówka” w Toruniu 1941–1943, „Rocznik Toruński” 1976, nr 11.

[34] AIPN, Ankiety OKBZHwP Bydgoszcz, Wysiedlenia: Morzeszczyn, powiat Tczew, grudzień 1969 r.

[35] AIPN By, 33/10/DVD/1, Akta w sprawie Alberta Forstera, t. 10, Sprawozdanie z pracy dotyczące wszystkich obszarów powiatu tczewskiego (państwowe i gminne) za ubiegły rok, 19 IX 1940, k. 244, odręczny nieczytelny podpis. W sprawozdaniu podano także liczbę mieszkańców powiatu tczewskiego. Jesienią 1940 r. wynosiła ona 68 345 mieszkańców. Były to 56 542 osoby narodowości polskiej, nasiedlonych Niemców natomiast było 11 803.

[36] W latach 1918–1948 powiat lubawski, później nowomiejski.

[37] AIPN, Ankiety OKBZHwP Bydgoszcz, Wysiedlenia: Łąkie, powiat Lipno, luty 1970 r.

[38] Ibidem, Wysiedlenia: Lipno, powiat Lipno, luty 1970 r.

[39] AIPN By, Sąd Apelacyjny w Bydgoszczy, 247z/III, Sprawa karna przeciwko Richardowi Hildebrandtowi i Maxowi Henzemu, 4 I 1949 r., k. 529.

[40] AIPN, Ankiety OKBZHwP Bydgoszcz, Wysiedlenia: Cierplewo, powiat Tuchola, styczeń 1970 r.

[41] Ibidem; AIPN By, 33/8/DVD/1, Akta w sprawie Alberta Forstera, b.d., t. 8, k. 235, 319.

[42] AIPN, Ankiety OKBZHwP Bydgoszcz, Wysiedlenia: Toruń, powiat Toruń, grudzień 1969 r.; W. Jastrzębski, J. Sziling, Okupacja hitlerowska na Pomorzu Gdańskim w latach 1939–1945, Gdańsk 1979, s. 149.

[43] AIPN By, Sąd Apelacyjny w Bydgoszczy, 247z/III, Sprawa karna przeciwko Richardowi Hildebrandtowi i Maxowi Henzemu, 4 I 1949 r., k. 530.

[44] AIPN, Ankiety OKBZHwP Bydgoszcz, Wysiedlenia: Głażewo, powiat Chełmno, styczeń 1970 r.

[45] AIPN By, Sąd Apelacyjny w Bydgoszczy, 247z/III, Sprawa karna przeciwko Richardowi Hildebrandtowi i Maxowi Henzemu, 4 I 1949 r., k. 530–531.

[46] Ibidem, k. 530, 532.

[47] B. Kroll, Rada Główna Opiekuńcza..., s. 116.

[48] AIPN By, 33/3/DVD/1, Akta w sprawie Alberta Forstera, b.d., t. 3, k. 167.

[49] AIPN By, 33/15/DVD/1, Akta w sprawie Alberta Forstera, b.d., t. 15, k. 123.

[50] AIPN By, Sąd Apelacyjny w Bydgoszczy, 687/4, Akta śledcze w sprawie Richarda Hildebrandta i Maxa Henzego, 7 XI 1949 r., t. 1, k. 51–52.

[51] AIPN By, 33/15/DVD/1, Akta w sprawie Alberta Forstera, b.d., t. 15, k. 126.

[52] Ibidem, k. 55; Dokument nr 72, Dalekopis Sturmbannführera Venedigera do Sturmbannführera Günthera w sprawie zamawiania pociągów ewakuacyjnych, 24 IV 1942 r., „Biuletyn GKBZHwP” 1960, nr 12, s. 126.

[53] AIPN By, 33/17/DVD, Akta śledcze w sprawie Alberta Forstera, b.d., t. 17, k. 223–224.

[54] Ewakuacja specjalna aspołecznych nie-Niemców z okręgu Gdańsk–Prusy Zachodnie (ibidem, k. 163–165).

[55] Raport o sytuacji na Ziemiach Zachodnich nr 9, do 15 XI 1943 r., oraz Raport o sytuacji na Ziemiach Zachodnich nr 11, styczeń – luty – 15 marca 1944 r. [w:] Raporty z ziem wcielonych do III Rzeszy..., s. 399, 521.

[56] AIPN By, 687/4, Sąd Apelacyjny w Bydgoszczy, Akta śledcze w sprawie Richarda Hildebrandta i Maxa Henzego, 7 XI 1949 r., t. 1, k. 52, 54.

[57] AIPN By, 33/11/DVD/1, Akta w sprawie Alberta Forstera, b.d., t. 11, k. 302, 317, 342.

[58] Ibidem, k. 351.

[59] AIPN By, Sąd Apelacyjny w Bydgoszczy, 247z/III, Akta śledcze w sprawie Richarda Hildebrandta i Maxa Henzego, 7 XI 1949 r., k. 547, 552, 555.

[60] AIPN By, Sąd Apelacyjny w Bydgoszczy, 247z/III, Akta śledcze w sprawie Richarda Hildebrandta i Maxa Henzego, 7 XI 1949 r., k. 556, 558, 560–570.

[61] Ibidem, k. 543, 547, 549, 552, 555, 558–560, 565–566; AIPN, Ankiety OKBZHwP Bydgoszcz, Wysiedlenia: Kraczki, powiat Wyrzysk, grudzień 1969 r.

[62] AIPN By, Sąd Apelacyjny w Bydgoszczy, 247z/III, Akta śledcze w sprawie Richarda Hildebrandta i Maxa Henzego, 7 XI 1949 r., k. 547, 549.

[63] Ibidem, k. 544, 547.

[64] Ibidem, k. 558, 560, 569–570.

[65] Ibidem, k. 534.

[66] Ibidem, k. 534–537.

[67] Ibidem, k. 563, 566, 567.

[68] Ibidem, k. 536.

[69] Ibidem, k. 536, 541, 546, 549, 555, 565–573.

[70] Ibidem, k. 541, 572, 573.

[71] Ibidem, k. 550.

[72] Ibidem, k. 559–564.

[73] Ibidem, k. 534, 552, 958.

[74] Ibidem, k. 546–547, 549, 551.

[75] AIPN, Ankiety OKBZHwP Gdańsk, Wysiedlenia: Smętowo Graniczne, powiat Starogard Gdański, grudzień 1969 r.

[76] AIPN By, Sąd Apelacyjny w Bydgoszczy, 247z/III, Akta śledcze w sprawie Richarda Hildebrandta i Maxa Henzego, 7 XI 1949 r., k. 550, 551.

[77] Ibidem, k. 547, 550.

[78] Ibidem, k. 549–552.

[79] AIPN GK, 164/143, Akta dochodzeniowe w sprawie Richarda Hildebrandta i Maxa Henzego, 4 I 1949 r., t. 1, k. 50.

[80] AIPN By, 33/15/DVD/1, Akta w sprawie Alberta Forstera, b.d., t. 15, k. 98.

[81] „Biuletyn GKBZNwP” 1948, nr 4, s. 153.

[82] AIPN By, 33/15/DVD/1, Akta w sprawie Alberta Forstera, b.d., t. 15, k. 232.

[83] I. Heinemann, Rasa, ziemia, niemiecka krew..., s. 228–229.

[84] Raport o sytuacji na Ziemiach Zachodnich nr 1/30, IX 1942 r. [w:] Raporty z ziem wcielonych do III Rzeszy..., s. 10–11.

[85] AIPN GK, 162/735, Materiały dochodzeniowe w sprawie byłego gauleitera Gdańska–Prus Zachodnich Alberta Forstera, b.d., k. 282.

[86] AIPN By, 33/15/DVD/1, Akta w sprawie Alberta Forstera, b.d., t. 15, k. 225.

[87] AIPN By, 33/3/DVD/1, Akta w sprawie Alberta Forstera, b.d., t. 3, k. 199.

[88] AIPN By, 33/15/DVD/1, Akta w sprawie Alberta Forstera, b.d., t. 15, k. 229.

[89] Ibidem, Akta w sprawie Alberta Forstera, b.d., t. 15, k. 214; t. 13, k. 67.

[90] Raport o sytuacji na Ziemiach Zachodnich nr 1/30, IX 1942 r. [w:] Raporty z ziem wcielonych do III Rzeszy..., s. 10–11.

[91] AIPN GK, 162/735, Materiały dochodzeniowe w sprawie byłego gauleitera Gdańska–Prus Zachodnich Alberta Forstera, b.d., k. 221; Raport o sytuacji na Ziemiach Zachodnich nr 6, do 15 VIII 1943 r. [w:] Raporty z ziem wcielonych do III Rzeszy..., s. 169.

[92] AIPN By, 33/15/DVD/1, Akta w sprawie Alberta Forstera, b.d., t. 15, k. 230.

[93] AIPN GK, 162/726, Materiały dochodzeniowe w sprawie byłego gauleitera Gdańska–Prus Zachodnich Alberta Forstera, b.d., k. 32, 39; AIPN By, 33/8/DVD/1, Akta w sprawie Alberta Forstera, b.d., t. 8, k. 83–85.

[94] AIPN By, 33/6/DVD/1, Akta w sprawie Alberta Forstera, b.d., t. 6, k. 295.

[95] AIPN, Ankiety OKBZHwP Gdańsk, Wysiedlenia: Żukowo, powiat Kartuzy, luty 1970 r.

[96] AIPN By, Sąd Apelacyjny w Bydgoszczy, 247z/III, Akta śledcze w sprawie Richarda Hildebrandta i Maxa Henzego, 7 XI 1949 r., k. 569, 570.

[97] Ibidem.

[98] Ibidem.

[99] AIPN, Ankiety OKBZHwP Bydgoszcz, Wysiedlenia: Rypin, powiat Rypin, październik 1970 r.

[100] Dokumenty nry: 70, 71, 72, Dalekopisy Sturmbannführera Venedigera do Sturmbannführera Günthera w sprawie zamawiania pociągów ewakuacyjnych z 7, 12 (19) II, 24 IV 1942 r., „Biuletyn GKBZHwP” 1960, nr 12, s. 123–127. Referat IV B4 został oznaczony jako IV D4. Zmienił on oznaczenie po reorganizacji w pierwszej połowie 1941 r.

[101] Raport o sytuacji na Ziemiach Zachodnich nr 10, XII 1943 – I 1944 r. [w:] Raporty z ziem wcielonych do III Rzeszy..., s. 461.

[102] Więcej na temat poligonu zob. M. Orski, Poligon SS na Pomorzu Gdańskim, filia obozu koncentracyjnego Stutthof i obozy dla ludności cywilnej ewakuowanej z Warszawy, Gdańsk 1992.

[103] AIPN, Ankiety OKBZHwP Gdańsk, Wysiedlenia: Sierakowska Huta, powiat Kartuzy, luty 1970 r.

[104] Raport o sytuacji na Ziemiach Zachodnich nr 11, styczeń – luty – 15 marca 1944 r. [w:] Raporty z ziem wcielonych do III Rzeszy..., s. 519.

[105] AIPN, Ankiety OKBZHwP Bydgoszcz, Wysiedlenia: Cierplewo, powiat Tuchola, styczeń 1970 r.

[106] Raport o sytuacji na Ziemiach Zachodnich nr 11, styczeń – luty – 15 marca 1944 r. [w:] Raporty z ziem wcielonych do III Rzeszy..., s. 519.

[107] Dokument nr 62, Dalekopis Hermanna Krumeya do Adolfa Eichmanna w sprawie 3 krótkofalowego planu wysiedleń, 6 I 1941 r., „Biuletyn GKBZHwP” 1960, nr 12, s. 116; dokumenty nry: 70, 71, 72, Dalekopisy Sturmbannführera Venedigera do Sturmbannführera Günthera w sprawie zamawiania pociągów ewakuacyjnych z 7, 12 (19) II, 24 IV 1942 r., ibidem, s. 123, 124, 125–127.

3. Przeprowadzanie wysiedleń Polaków z okręgu Rzeszy Kraj Warty (Reichsgau Wartheland)

[1] Szerzej na temat urbanizacji Wielkopolski zob. D. Mazek, Ku ozdobie i profitowi. Prawodawstwo miast prywatnych Wielkopolski 1660–1764, Warszawa 2003.

[2] S. Nawrocki, Hitlerowska okupacja Wielkopolski w okresie zarządu wojskowego wrzesień–październik 1939 r., Poznań 1966, s. 227–229.

[3] Wysiedlenia ludności polskiej na tzw. ziemiach wcielonych do Rzeszy 1939–1945, wybór i oprac. C. Łuczak, „Documenta Occupationis” 1969, nr 8, s. 8.

[4] C. Łuczak, Pod niemieckim jarzmem (Kraj Warty 1939–1945), Poznań 1996, s. 55; M. Rutowska, Lager Glowna. Niemiecki obóz przesiedleńczy na Głównej w Poznaniu dla ludności polskiej (1939–1940), Poznań 2008, s. 40.

[5] AIPN, Ankiety OKBZHwP Poznań, Wysiedlenia: Pleszew, powiat Ostrów Wielkopolski, lipiec 1972 r.

[6] AIPN, Ankiety OKBZHwP Bydgoszcz, Wysiedlenia: Szczeblotowo, powiat Inowrocław, październik 1968 r.

[7] AIPN, Ankiety OKBZHwP Poznań, Wysiedlenia: Gołaszewo, powiat Wągrowiec, październik 1970 r.

[8] AIPN, Ankiety OKBZHwP Bydgoszcz, Wysiedlenia: Władysławowo, powiat Szubin, październik 1970 r.

[9] AIPN, Ankiety OKBZHwP Poznań, Wysiedlenia: Drzewce, powiaty Leszno i Gostyń, maj 1970 r., lipiec 1972 r.

[10] Instytut Zachodni w Poznaniu, Gendarmeriekreis Jarotschin, Regierungsbezirk Posen [rejencja poznańska], Tgb. nr 340/42, Dok. I-199, 1942 r.

[11] AIPN GK, 196/13, NTN, Proces Arthura Greisera, Zarządzenie w sprawie akcji wysiedleńczej, 12 XI 1939 r., k. 93.

[12] Dokument nr 4, Oficjalne dyrektywy w sprawie sporządzania list Polaków przeznaczonych do wysiedlenia, b.d. [w:] Wysiedlenia ludności polskiej na tzw. ziemiach wcielonych do Rzeszy..., s. 6–8.

[13] Ibidem, s. 7.

[14] Dokument nr 5, Dalekopis Reinharda Heydricha w sprawie wysiedleń z okręgu Warty, 28 XI 1939 r., „Biuletyn GKBZHwP” 1960, nr 12, s. 43.

[15] AIPN GK, 196/13, NTN, Proces Arthura Greisera, Pismo w sprawie przeprowadzania akcji wysiedleńczych, 4 XII 1939 r., k. 36.

[16] Z lat okupacji. Wspomnienia Wielkopolan o życiu codziennym 1939–1945, wybór i oprac. W. Jamroziak, K. Młynarz, Poznań 1984, s. 429.

[17] AIPN GK, 585z/I, Akta sprawy Arthura Greisera, b.d., k. 21.

[18] Dokument nr 83, Zestawienie powiatami Polaków wysiedlonych w ramach pierwszego planu krótkofalowego do 17 XII 1939 r., „Biuletyn GKBZHwP” 1960, nr 12, s. 138–139.

[19] Ibidem.

[20] A. Krajecka, R. Marszał, Rogoźno w okresie okupacji hitlerowskiej [w:] Dzieje Rogoźna, red. Z. Boras, Poznań 1993, s. 206–235; C. Bielicki, Wspomnienia [w:] Z lat okupacji. Wspomnienia Wielkopolan..., s. 329.

[21] Dokument nr 83, Zestawienie powiatami Polaków wysiedlonych w ramach pierwszego planu krótkofalowego..., „Biuletyn GKBZHwP” 1960, nr 12, s. 138–139.

[22] Ibidem.

[23] AIPN, Akta Umwandererzentralstelle Posen [Centrali Przesiedleńczej] w Poznaniu (dalej: UWZ Posen), 1049 Z, t. „Kosten”, b.d.

[24] AIPN, Ankiety OKBZHwP Poznań, Wysiedlenia: Kąkolewice, powiat Chodzież, czerwiec 1970 r.

[25] Dokument nr 83, Zestawienie powiatami Polaków wysiedlonych w ramach pierwszego planu krótkofalowego..., „Biuletyn GKBZHwP” 1960, nr 12, s. 138–139.

[26] Ibidem, s. 138–139.

[27] AIPN, UWZ Posen, 1049 Z, t. 3, b.d.

[28] Dokument nr 83, Zestawienie powiatami Polaków wysiedlonych w ramach pierwszego planu krótkofalowego..., „Biuletyn GKBZHwP” 1960, nr 12, s. 138–139.

[29] AIPN, Ankiety OKBZHwP Poznań, Wysiedlenia: Lasocice, powiat Leszno, październik 1970 r.

[30] Dokument nr 83, Zestawienie powiatami Polaków wysiedlonych w ramach pierwszego planu krótkofalowego..., „Biuletyn GKBZHwP” 1960, nr 12, s. 138–139.

[31] L. Gomolec, S. Kubiak, Terror hitlerowski w Wielkopolsce 1939–1945, Poznań 1962, s. 58.

[32] AIPN, Ankiety OKBZHwP Bydgoszcz, Wysiedlenia: Kątno, powiat Mogilno, czerwiec 1970 r.

[33] Dokument nr 83, Zestawienie powiatami Polaków wysiedlonych w ramach pierwszego planu krótkofalowego..., „Biuletyn GKBZHwP” 1960, nr 12, s. 138–139.

[34] AIPN GK, 585z/I, Akta sprawy Arthura Greisera, b.d., k. 19.

[35] AIPN, Ankiety OKBZHwP Poznań, Wysiedlenia: Dziadkowo, powiat Gniezno, październik 1970 r.

[36] Dokument nr 83, Zestawienie powiatami Polaków wysiedlonych w ramach pierwszego planu krótkofalowego..., „Biuletyn GKBZHwP” 1960, nr 12, s. 138–139.

[37] Ibidem.

[38] AIPN, Ankiety OKBZHwP Bydgoszcz, Wysiedlenia: Wołuszewo, powiat Aleksandrów Kujawski, październik 1968 r.

[39] AIPN, UWZ Posen, 1049 Z, t. 7, b.d.

[40] J. Żelazko, Wysiedlenie mieszkańców osiedla im. J. Montwiłła-Mireckiego w Łodzi [w:] Ludność cywilna w łódzkich obozach przesiedleńczych, red. J. Żelazko, Łódź 2010, s. 56, 57.

[41] L. Landau, Kronika lat wojny i okupacji, t. 1: Wrzesień 1939 – listopad 1940, Warszawa 1962, s. 88.

[42] AIPN GK, 196/13, NTN, Proces Arthura Greisera, Akcja specjalna przeciwko Polakom, czerwiec 1946 r., k. 112, 113.

[43] Dokument nr 22, Sprawozdanie z narady u Reinharda Heydricha w sprawie wysiedleń, 30 I 1940 r., „Biuletyn GKBZHwP” 1960, nr 12, s. 76–81.

[44] J. Marczewski, Hitlerowska koncepcja polityki kolonizacyjno-wysiedleńczej..., s. 162.

[45] AIPN GK, 196/527, NTN, Proces Arthura Greisera, czerwiec 1941 r., k. 5, 13; C. Łuczak, Od pierwszej do ostatniej godziny drugiej wojny światowej..., s. 79.

[46] Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939–1945. Informator encyklopedyczny, Warszawa 1979, s. 297; Ocalić od zapomnienia. Opowiadania z czasów okupacji 1939–1945, Chodzież 2005.

[47] S. Abramowicz, Niemiecki obóz przesiedleńczy w Konstantynowie Łódzkim 1940–1943 [w:] Ludność cywilna w łódzkich obozach przesiedleńczych..., s. 113.

[48] AIPN, Ankiety OKBZHwP Poznań, Wysiedlenia: Mosina, powiat Poznań, październik 1969 r.

[49] AIPN, UWZ Posen, 1020/z/OŁ/I, b.d., s. 234, 242, 245.

[50] Ibidem, s. 239.

[51] Dane dotyczące wysiedleń we wrześniu i w październiku 1940 r. zawarte są w dokumentach o numerach: 78, 79 („Biuletyn GKBZHwP” 1960, nr 12, s. 132–135).

[52] C. Pogorzelska, Kościan w okresie okupacji, Kościan 1978, s. 71.

[53] AIPN, Ankiety OKBZHwP Poznań, Wysiedlenia: Przybyszewo, powiat Leszno, październik 1970 r.

[54] AIPN, UWZ Posen, 1020/z/OŁ/I, b.d., s. 50–146.

[55] Ibidem, s. 50, 52, 69, 88, 128.

[56] AIPN, Ankiety OKBZHwP Łódź, Wysiedlenia: Siemianów, powiat Kutno, b.d.

[57] AIPN, UWZ Posen, 1020/z/OŁ/I, b.d., s. 121, 137, 138.

[58] Ibidem, s. 43.

[59] Ibidem, s. 258.

[60] W czasie, gdy przeprowadzano ankietyzację wysiedleń, była to gmina Osiek Wielki, czerwiec 1970 r.

[61] AIPN, UWZ Posen, 1020/z/OŁ/I, b.d., s. 50.

[62] W czasie przeprowadzania ankiet większość wsi należała do gminy Boniewo oraz gminy Osiecz Wielki, 1970 r.

[63] W czasie, gdy przeprowadzano ankietyzację wysiedleń, był to powiat Słupca, luty 1969 r.

[64] W czasie, gdy przeprowadzano ankietyzację wysiedleń, był to powiat Radziejów, październik 1968 r.

[65] AIPN, UWZ Posen, 1020/z/OŁ/I, b.d., s. 303–309.

[66] AIPN, Ankiety OKBZHwP Bydgoszcz, Wysiedlenia: Różanna, Szydłowiec, powiat Mogilno, czerwiec 1970 r.

[67] Ibidem, Wysiedlenia: Łosośniki, Procyń, powiat Mogilno, 1970 r.

[68] Ibidem, Wysiedlenia: Słaboszewo, Markowice, powiat Mogilno, 1970 r.

[69] AIPN, UWZ Posen, 1047 Z, t. 3, b.d.

[70] AIPN, UWZ Posen, 1020/z/OŁ/I, 1940 r., s. 330–331.

[71] AIPN, Ankiety OKBZHwP Poznań, Wysiedlenia: Anastazewo, powiat Gniezno, październik 1970 r.

[72] Ibidem, Wysiedlenia: Szczytniki Duchowne, powiat Gniezno, październik 1970 r.

[73] AIPN, UWZ Posen, 1020/z/OŁ/I, 1940 r., s. 186.

[74] Ibidem, s. 287.

[75] W czasie przeprowadzania ankietyzacji wysiedleń była to gmina Olewin, czerwiec 1970 r.

[76] W czasie przeprowadzania ankietyzacji gmina Czastary należała do powiatu Wieruszów, czerwiec 1970 r.

[77] W czasie przeprowadzania ankietyzacji gmina Sokolniki należała do powiatu Wieruszów, czerwiec 1970 r.

[78] W czasie ankietyzacji była to gmina Wójcin w powiecie Wieruszów, czerwiec 1970 r.

[79] W czasie ankietyzacji była to gmina Rusiec, czerwiec 1970 r.

[80] AIPN, UWZ Posen, 1020/z/OŁ/I, b.d., s. 287, 288.

[81] Po wojnie gmina Kościelnica oraz siedem gmin: Chwalborzyce, Lubola, Miniszew, Niewiesz, Pęczniew, Wilamów i Uniejów, należały do powiatu Poddębice (AIPN, Ankiety OKBZHwP Łódź, Wysiedlenia: Łódź, b.d.).

[82] Dokument nr 62, Dalekopis Hermanna Krumeya do Adolfa Eichmanna w sprawie 3 krótkofalowego planu wysiedleń, 6 I 1941 r., „Biuletyn GKBZHwP” 1960, nr 12, s. 116–117.

[83] Dokument nr 69, Dalekopis Muellera w sprawie czasowego wstrzymania transportów wysiedleńczych do Generalnej Guberni, 15 III 1941 r., ibidem, s. 122–123.

[84] Na nieumiejętność gospodarowania przez kolonistów wskazywali w swoich relacjach Polacy skierowani do pracy w gospodarstwach nasiedlonych Niemców. Należy przypomnieć tutaj opinię młodej Polki, mieszkanki Rogowa, która po wysiedleniu z gospodarstwa została skierowana do pracy u niemieckiego gospodarza we wsi Recz w powiecie żnińskim. Określiła ona niektórych nasiedlonych Niemców jako „pseudorolników”, którzy „nie mają pojęcia o pracy na roli” (cyt. za: L. Gomolec, S. Kubiak, Terror hitlerowski w Wielkopolsce..., s. 58).

[85] Dokument nr 68, Pismo Rolfa H. Höppnera do Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy w sprawie wysyłania wysiedleńców do pracy w Rzeszy, 14 III 1941 r., „Biuletyn GKBZHwP” 1960, nr 12, s. 121–122.

[86] W. Szulc, Wysiedlanie ludności polskiej z tzw. Kraju Warty i na Zamojszczyźnie oraz popełnione przy tym zbrodnie („Biuletyn GKBZHwP” 1970, nr 12, s. 55).

[87] Dokument nr 70, Dalekopis Sturmbannführera Venedigera do Sturmbannführera Günthera w sprawie zamawiania pociągów ewakuacyjnych, 7 II 1942 r., „Biuletyn GKBZHwP” 1960, nr 12, s. 150–151.

[88] Dokument nr 78, Zestawienie elementów asocjalnych według powiatów, b.d., „Biuletyn GKBZHwP” 1970, nr 21, s. 157–158, 260.

[89] W czasie przeprowadzania ankietyzacji była to gmina Orpiszew, 1969 r.

[90] AIPN, 1044/z, t. 17, GK 166, Wykazy imienne ludności polskiej przewidzianej do wysiedlenia (tzw. aspołeczni), 1941 r.

[91] Dokument nr 78, Zestawienie elementów asocjalnych według powiatów, b.d., „Biuletyn GKBZHwP” 1970, nr 21, s. 260.

[92] AIPN, Ankiety OKBZHwP Poznań, Wysiedlenia: Budzyń, powiat Chodzież, czerwiec 1970 r.

[93] AIPN, 1043/z, GK 166, t. 17, Wykazy imienne ludności polskiej przewidzianej do wysiedlenia (tzw. aspołeczni), 1941 r.

[94] Dokument nr 79, Tymczasowe sprawozdanie w sprawie badań orientacyjnych ludności polskiej na terenie Kraju Warty w całym powiecie Wolsztyn oraz w jednej gminie Środa, powiat Środa, i w jednej gminie Olechów, powiat Łódź, b.d., „Biuletyn GKBZHwP” 1970, nr 21, s. 158–161, 261–263.

[95] W czasie, gdy sporządzano ankiety, miejscowości należały do gminy Sobótka w powiecie Łęczyca, b.d.

[96] AIPN, Ankiety OKBZHwP Poznań, Wysiedlenia: Helenów, powiat Słupca, luty 1969 r.

[97] AIPN, 1043/z, GK 166, t. „Assoziale Kreis Gnesen”, Wykazy imienne ludności polskiej przewidzianej do wysiedlenia (tzw. aspołecznych), 1941 r. Do wysiedlenia z powiatu gnieźnieńskiego przewidziano 418 osób zaliczonych do „elementu aspołecznego” („Biuletyn GKBZHwP” 1970, nr 21, s. 260).

[98] AIPN, 1044/z, t. 29, GK 166, Wykazy imienne ludności polskiej przewidzianej do wysiedlenia (tzw. aspołecznych), 1941 r. Do wysiedlenia z powiatu szubińskiego przewidziano 367 osób określonych jako „element asocjalny” (ibidem).

[99] AIPN, 1044/z, t. 28, GK 166, Wykazy imienne ludności polskiej przewidzianej do wysiedlenia (tzw. aspołecznych), 1941 r. Do wysiedlenia z powiatu mogileńskiego przewidziano 454 osoby zaliczone przez okupanta do „elementu aspołecznego” (ibidem).

[100] W czasie, gdy sporządzano ankiety, miejscowości należały do gminy Wróblew, czerwiec 1970 r.

[101] W czasie, gdy sporządzano ankiety, miejscowości należały do gminy Parzęczew sąsiadującej z miejscowością Piaskowice, 1970 r.

[102] Wsie w gminie Witonia w czasie, gdy sporządzano ankiety, należały do gminy Byszew, 1969 r.

[103] W czasie, gdy sporządzano ankiety, gmina należała do powiatu Poddębice, październik 1971 r.

[104] AIPN, Ankiety OKBZHwP Poznań, Wysiedlenia: Chabierów, powiat Kalisz, maj 1970 r.

[105] W czasie, gdy sporządzano ankiety, gmina należała do powiatu łęczyckiego, b.d.

[106] W czasie, gdy sporządzano ankiety, gminy: Bukownica, Czajków, Doruchów, Grabów i Rogaszyce należały do powiatu Ostrzeszów, lipiec 1972 r.

[107] Dokument nr 78, Zestawienie elementów asocjalnych według powiatów, b.d., „Biuletyn GKBZHwP” 1970, nr 21, s. 157, 260.

[108] C. Madajczyk, Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce..., t. 1, s. 317.

[109] Dokument nr 39, Sprawozdanie końcowe w sprawie wysiedlania z Kraju Warty w ramach osiedlania Niemców z Besarabii (3. plan krótkofalowy) od 21 I 1941 r. do 20 I 1942 r., „Biuletyn GKBZHwP” 1970, nr 21, s. 106.

[110] Dokument nr 41, Notatka służbowa podpisana przez Hermanna Krumeya dotycząca przeprowadzania akcji w celu uzyskania robotników rolnych (Feldarbeiteraktion), Łódź, 19 IV 1942 r.: „Vor uns steht die Überwindundung von mancherlei Schwierigkeiten uneinsichtiger Stellen. Hinter uns steht aber der wirklich grösse Landarbeitermangel im Altreich” [„Musimy przezwyciężyć niezliczone trudności w celu dostarczenia do Rzeszy wielkiej liczby brakujących robotników rolnych”], ibidem, s. 111, tłum. polskie, s. 216.

[111] Ibidem.

[112] AIPN, Materiały Jana Sehna, 36, Notatka w sprawie sił roboczych dla potrzeb rolnictwa w Rzeszy, 1942 r.

[113] Dokument nr 41, Notatka służbowa podpisana przez Hermanna Krumeya dotycząca przeprowadzania akcji w celu uzyskania robotników rolnych..., „Biuletyn GKBZHwP” 1970, nr 21, s. 111, tłum. polskie, s. 216.

[114] Dokument nr 45, Sprawozdanie końcowe o pracy Centrali Przesiedleńczej w ramach rozszerzonego trzeciego planu krótkofalowego (osadzenia reszty grup przesiedleńczych, polepszenia sytuacji volksdeutschów i powiększenia majątków rolnych) w okręgu Rzeszy Kraj Warty na rok 1942, ibidem, s. 115–119, 220–223.

[115] Raport nr 1/30, IX 1942 r. [w:] Raporty z ziem wcielonych do III Rzeszy..., s. 8.

[116] Dokument nr 45, Sprawozdanie końcowe o pracy Centrali Przesiedleńczej..., „Biuletyn GKBZHwP” 1970, nr 21, s. 115–119.

[117] I. Heinemann, Rasa, ziemia, niemiecka krew..., s. 219–220.

[118] Materiał zebrany przez sołtysów od mieszkańców wsi, a następnie sprawdzony przez sekretarza Gromadzkiej Rady Narodowej w Skrzynnie (AIPN, Ankiety OKBZHwP Łódź, Wysiedlenia: Łódź, czerwiec 1970 r.).

[119] W czasie przeprowadzania ankietyzacji Ostrówek należał do powiatu Wieruszów, czerwiec 1970 r.

[120] W czasie przeprowadzania ankietyzacji gmina Galewice należała do powiatu Wieruszów, czerwiec 1970 r.

[121] W czasie przeprowadzania ankietyzacji część wsi w obu gminach należała do gmin Parzęczew, Sokolniki i Solca Wielka, 1969 r.

[122] W czasie przeprowadzania ankietyzacji była to gmina Wypychów, b.d.

[123] W czasie przeprowadzania ankietyzacji gmina Podzamcze należała do powiatu Wieruszów, czerwiec 1970 r.

[124] AIPN, 1043/z, GK 166, t. „Asoziale Kreis Eichenbrück”, Wykazy imienne ludności polskiej przewidzianej do wysiedlenia (tzw. aspołeczni), 1942 r.

[125] AIPN, Ankiety OKBZHwP Poznań, Wysiedlenia: Witkowo Polskie, powiat Kościan, październik 1970 r. W ankiecie dotyczącej Witkowa Polskiego podano, że od 1940 do 1942 r. z Witkowa wysiedlono 216 osób.

[126] AIPN, 1043/z, GK 166, t. „Asoziale Kreis Jarotschin”, b.d.

[127] Dokument nr 45, Sprawozdanie końcowe o pracy Centrali Przesiedleńczej..., „Biuletyn GKBZHwP” 1970, nr 21, s. 115–119.

[128] Dokument nr 49, Notatka służbowa w sprawie wysiedlenia 3400 polskich rodzin rolniczych w celu zatrudnienia ich we Francji, 25 II 1943 r., ibidem, s. 122–123, 226–227.

[129] Dokument nr 50, Sprawozdanie końcowe z pracy Centrali Przesiedleńczej w Kraju Warty i Generalnym Gubernatorstwie w 1943 r., ibidem, s. 123–127.

[130] Raport o sytuacji na Ziemiach Zachodnich nr 1, 30 IX 1942 r. [w:] Raporty z ziem wcielonych do III Rzeszy..., s. 3.

[131] Raport o sytuacji na Ziemiach Zachodnich nr 3, 31 XII 1942 r., ibidem, s. 58; Raport o sytuacji na Ziemiach Zachodnich nr 4, 1 III 1943 r., ibidem, s. 79, 80.

[132] Raport o sytuacji na Ziemiach Zachodnich nr 3, 31 XII 1942 r., ibidem, s. 56.

[133] AIPN GK, 196/13, NTN, Proces Arthura Greisera, Osadzanie Niemców czarnomorskich, marzec 1944 r., k. 241.

[134] Ibidem, k. 247.

[135] W czasie sporządzania ankiet miejscowość Walichnowy należała do powiatu Wieruszów, czerwiec 1970 r.

[136] W ankiecie dotyczącej gminy Kurowice podano, że w latach 1940–1943 wysiedlono z gminy 1465 osób, w tym ponad 500 dzieci (AIPN, Ankiety OKBZHwP Łódź, Wysiedlenia: Kurowice, powiat Łódź, grudzień 1969 r.).

[137] W czasie sporządzania ankiet miejscowość Czerchów należała do gminy Sokolniki, b.d.

[138] W ankiecie dotyczącej gminy Sulmierzyce podano, że w latach 1941–1943 żandarmeria wysiedliła 1300 mieszkańców gminy. W gospodarstwach nasiedlonych Niemców na terenie gminy i powiatu pracowało 270 wysiedlonych osób. Ponad 1000 osób deportowano do pracy w III Rzeszy (AIPN, Ankiety OKBZHwP Łódź, Wysiedlenia: Sulmierzyce, powiat Łask, styczeń 1942 r.).

[139] W czasie przeprowadzania ankietyzacji Wyszanów należał do powiatu Wieruszów, czerwiec 1970 r.

[140] Dokument nr 51, Zestawienie wysiedlonych i usuniętych w drodze rugowania Polaków w czasie od 1 XII 1939 do 31 XII 1942 r. i od 1 I 1943 do 31 XII 1943 r., „Biuletyn GKBZHwP” 1970, nr 21, s. 128–129.

[141] Dokument nr 42, Sprawozdanie przejściowe z przeprowadzania w Kraju Warty przesiedleń mających na celu uzyskanie robotników rolnych (od 3 III 1942 do 6 V 1942 r.), 30 V 1942 r., ibidem, s. 112, 217.

4. Wysiedlanie Polaków z rejencji ciechanowskiej (Regierungsbezirk Zichenau)

[1] T. Lenartowicz, Jak to na Mazowszu. Wybór poezji, Wrocław 1972.

[2] Szerzej na temat akcji „Inteligencja” na północnym Mazowszu zob. M. Wardzyńska, Był rok 1939. Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce „Intelligenzaktion”, Warszawa 2009.

[3] AIPN, Sąd Wojewódzki dla Województwa Warszawskiego, 759, Akta w sprawie karnej Ericha Kocha, 1948 r., k. 1240; S. Lewandowska, Okupowanego Mazowsza dni powszednie 1938–1945, Warszawa 1993, s. 39.

[4] AIPN, SWWW, 759, Akta w sprawie karnej Ericha Kocha, b.d., k. 1265.

[5] F. Dorobek, Płock w latach okupacji hitlerowskiej [w:] Dzieje Płocka, red. naukowy A. Gieysztor, Płock 1978, s. 442.

[6] C. Łuczak, Od pierwszej do ostatniej godziny drugiej wojny światowej..., s. 51.

[7] B. Koziełło-Poklewski, Zatrudnianie jeńców wojennych i robotników przymusowych w gospodarce Prus Wschodnich w latach II wojny światowej [w:] Zbrodnie i sprawcy. Ludobójstwo hitlerowskie przed sądem ludzkości i historii, red. C. Pilichowski, Warszawa 1980, s. 366–385.

[8] AIPN, Ankiety OKBZHwP Warszawa, Wysiedlenia: Strzegowo, powiat Ciechanów, wrzesień 1970 r.

[9] Szerzej na temat poligonu zob. R. Juszkiewicz, Czas cierpień, walki i bohaterstwa. Powiat przasnyski w latach 1939–1945, Przasnysz 1993, s. 65–66.

[10] S. Lewandowska, Okupowanego Mazowsza dni powszednie..., s. 39.

[11] R. Juszkiewicz, Czas cierpień, walki i bohaterstwa. Powiat przasnyski..., s. 25–26.

[12] Dokument nr 57, Wysiedlanie ludności polskiej w rejencji ciechanowskiej, b.d., „Documenta Occupationis” 1969, nr 8, s. 77; R. Juszkiewicz, Czas cierpień, walki i bohaterstwa. Powiat przasnyski..., s. 27; S. Lewandowska, Okupowanego Mazowsza dni powszednie..., s. 39.

[13] Raport o sytuacji na Ziemiach Zachodnich nr 8, do 31 X 1943 r. [w:] Raporty z ziem wcielonych do III Rzeszy..., s. 363–364.

[14] W czasie przeprowadzania ankietyzacji gminy Kuczbork i Lubowidz należały do powiatu Żuromin, wrzesień 1970 r.

[15] W Płocku zimą 1940 i wiosną 1941 r. hitlerowcy aresztowali i rozstrzelali kilkadziesiąt osób. Nazwisk ofiar nie ustalono (Rejestr miejsc i faktów zbrodni popełnionych przez okupanta hitlerowskiego na ziemiach polskich w latach 1939–1945. Województwo płockie, oprac. GKBZHwP, Warszawa 1985, s. 67–68).

[16] Ibidem, s. 68.

[17] W czasie przeprowadzania ankietyzacji gmina Nużewo należała do powiatu Ciechanów, wrzesień 1970 r.

[18] Raport o sytuacji na Ziemiach Zachodnich nr 2, do 10 XII 1942 r. [w:] Raporty z ziem wcielonych do III Rzeszy..., s. 46.

[19] Ibidem, s. 47.

[20] C. Madajczyk, Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce..., t. 1, s. 449.

[21] AAN, Delegatura Rządu RP na Kraj, 202/III-132, Sprawozdanie z prac Sekcji Zachodniej Departamentu Informacji i Prasy, październik 1942 r., k. 13–14.

[22] AAN, Delegatura Rządu RP na Kraj, 202/II-11, Wytyczne ustalające zakres wysiedleń, luty 1942 r., t. 3, k. 203–204.

[23] Więcej na ten temat zob. M. Wardzyńska, Sytuacja ludności polskiej w Generalnym Komisariacie Litwy czerwiec 1941 – lipiec 1944, Warszawa 1993.

[24] C. Madajczyk, Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce..., t. 1, s. 448.

[25] W czasie, gdy sporządzano ankiety, była to gmina Blichowo, wrzesień 1970 r.

[26] W czasie, gdy sporządzano ankiety, była to gmina Bodzanów, wrzesień 1970 r.

5. Wysiedlanie ludności polskiej z prowincji śląskiej (Provinz Schlesien)

[1] M. Banasiewicz, Likwidacja życia naukowego i oświatowego na ziemiach polskich włączonych do Rzeszy [w:] Zbrodnie i sprawcy. Ludobójstwo hitlerowskie przed sądem..., s. 672–679.

[2] M. Wardzyńska, Był rok 1939. Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce..., s. 129.

[3] Ibidem, s. 143.

[4] Spis ten określano spisem policyjnym albo „palcówką” – od odcisku kciuka na dokumencie tożsamości.

[5] Stadsekretär [podpis nieczytelny], Wytyczne w sprawie wysiedleń, „Documenta Occupationis” 1983, nr 11, s. 140–141.

[6] R. Heineman, Rasa, ziemia, niemiecka krew..., s. 180.

[7] M. Węcki, Fritz Bracht (1899–1945). Nazistowski zarządca Górnego Śląska w latach II wojny światowej, Katowice 2014, s. 285; I. Heinemann, Rasa, ziemia, niemiecka krew..., s. 180–181.

[8] Dokument nr 43, Notatka Adolfa Eichmanna z narady w sprawie wysiedleń na Żywiecczyźnie z 7 VIII 1940 r., „Biuletyn GKBZHwP” 1960, nr 12, s. 98.

[9] A. Szefer, Przesiedleńcy niemieccy na Górnym Śląsku..., s. 63.

[10] Bundesarchiv, Berlin-Lichterfelde, Reichskommissar für die Festigung deutschen Volkstums, b.d., t. 25, s. 65–66.

[11] Szefer podaje datę wysiedleń z Kamesznicy: 11 X 1940 r. (Przesiedleńcy niemieccy na Górnym Śląsku..., s. 63–64).

[12] Z miejscowości Sól zostało wysiedlonych 129 rodzin – 628 osób (ibidem).

[13] Rycerka Górna nie została wymieniona jako miejscowość, w której przeprowadzono wysiedlenia. Przy Rycerce Dolnej widnieje data wysiedleń: 1 X 1940 r. oraz liczba wysiedlonych: 143 rodziny – 700 osób. Ankiety podają natomiast liczbę wysiedlonych z Rycerki Dolnej: około 160 rodzin – 850 osób (ibidem).

[14] Z miejscowości Jeleśnia zostało wysiedlonych 150 rodzin – 671 osób (ibidem).

[15] Z Żywca zostało wysiedlonych 15 rodzin – 46 osób (ibidem).

[16] Z miejscowości Rajcza wysiedlono 115 rodzin – 501 osób (ibidem).

[17] Z miejscowości Gilowice niemiecki okupant wysiedlił 179 rodzin – 843 osoby (ibidem).

[18] Szefer nie wymienia takich miejscowości, jak: Koszarawa, Krzyżowa, Oczków czy Słotwina, podaje natomiast, że 74 rodziny – 364 osoby wysiedlono z miejscowości Moszczanica (ibidem, s. 64–65).

[19] Juszczyna została objęta wysiedleniami 31 X 1940 r. Gmina Jeleśnia nie została wymieniona. Podano natomiast 11 miejscowości gminnych, objętych wysiedleniami, które nie figurują w ankietach: Cisiec, Kuków, Krzeszów, Lachowice, Lipowa, Lenkowice, Las, Nieledwia, Rychwałd, Stryszawa i Ślemień (ibidem, s. 66).

[20] Szefer podaje trzy miejscowości: Rajczę, Suchą i Wieprz, z których 29 X 1940 r. okupant wysiedlił 31 rodzin – 81 osób, zaliczonych do „elementu aspołecznego” (ibidem, s. 65).

[21] Dokument nr 80, Zestawienie pociągów transportowych wiozących Polaków wysiedlonych w ramach akcji żywieckiej do Generalnego Gubernatorstwa (Niżej wymienione pociągi skierowano do Łodzi w celu skontrolowania), b.d., „Biuletyn GKBZHwP” 1960, nr 12, s. 136.

[22] R. Kaczmarek, Niemiecka polityka narodowościowa na Górnym Śląsku (1939–1945), „Pamięć i Sprawiedliwość” 2004, nr 2, s. 130.

[23] I. Heinemann, Rasa, ziemia, niemiecka krew..., s. 230.

[24] Raport o sytuacji na Ziemiach Zachodnich nr 7, do 30 IX 1943 r. [w:] Raporty z ziem wcielonych do III Rzeszy..., s. 241–243; D. Czech, Konzentrationslager Auschwitz. Zarys historyczny [w:] Oświęcim. Hitlerowski obóz masowej zagłady, red. W. Michalak, Warszawa 1977, s. 11–42.

[25] M. Węcki, Fritz Bracht (1899–1945). Nazistowski zarządca Górnego Śląska..., s. 268; R. Kaczmarek, Górny Śląsk podczas II wojny światowej. Między utopią niemieckiej wspólnoty narodowej a rzeczywistością okupacji na terenach wcielonych do Trzeciej Rzeszy, Katowice 2006, s. 157.

[26] Raport o sytuacji na Ziemiach Zachodnich nr 1, 30 IX 1942 r. [w:] Raporty z ziem wcielonych do III Rzeszy..., s. 14.

[27] Ibidem, s. 15.

[28] Szerzej na temat obozów „Polenlager” zob. R. Hrabar, Niemieckie obozy dla Polaków na Śląsku w czasie II wojny światowej. „Polenlager”, Katowice 1972.

[29] Zachować pamięć, t. 1: Relacje i wspomnienia obywateli polskich z pracy niewolniczej i przymusowej na rzecz III Rzeszy 1939–1945, wstęp i oprac. J. Lipiec, H. Piskunowicz, Warszawa 2005, s. 159–179.

[30] W czasie sporządzania ankiet miejscowość Czaniec należała do powiatu Żywiec, 1970 r.

[31] Raport o sytuacji na Ziemiach Zachodnich nr 7, do 30 IX 1943 r. [w:] Raporty z ziem wcielonych do III Rzeszy..., s. 243.

[32] Ibidem, s. 243–244.

[33] Ibidem, s. 241.

[34] Ibidem, s. 242; Raport o sytuacji na Ziemiach Zachodnich nr 8, do 31 X 1943 r. [w:] Raporty z ziem wcielonych do III Rzeszy..., s. 335.

[35] A. Szefer, Przesiedleńcy niemieccy na Górnym Śląsku..., s. 118.

[36] C. Madajczyk, Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce..., t. 1, tabela nr 30, s. 336.

Uwagi końcowe

[1] C. Łuczak, Polska i Polacy w drugiej wojnie światowej..., s. 146.

[2] AIPN, SWWW, 759, Akta w sprawie karnej Ericha Kocha, 1948 r., k. 386.

[3] Ibidem, k. 386–387.

[4] C. Łuczak, Od pierwszej do ostatniej godziny drugiej wojny światowej..., s. 154.

[5] AIPN, Ankiety OKBZHwP Białystok, Wysiedlenia: Białowieża, powiat Bielsk Podlaski, 1972 r. Z miejscowości Białowieża, powiat Bielsk Podlaski, wywieziono wówczas 30 osób z rodzinami, które zostały ulokowane w Kamieńcu Litewskim, powiat Brześć nad Bugiem.

[6] M. Gnatowski, W. Monkiewicz, J. Kowalczyk, Wieś białostocka oskarża. Ze studiów nad pacyfikacją wsi na Białostocczyźnie w latach wojny i okupacji hitlerowskiej, Białystok 1981, s. 45.

[7] S. Datner, J. Gumkowski, K. Leszczyński, Wysiedlenia w Zamojszczyźnie, „Biuletyn GKBZHwP” 1960, nr 13, s. 5.

[8] H. Kubica, Zagłada w KL Auschwitz Polaków wysiedlonych z Zamojszczyzny w latach 1942–1943, Oświęcim–Warszawa 2004, s. 9.

[9] Dokument nr 17, Ogólne zarządzenie dotyczące wyznaczenia pierwszej strefy osadnictwa w Generalnym Gubernatorstwie, b.d., „Biuletyn GKBZHwP” 1960, t. 13, s. 20–22.

[10] Zamojszczyzna – Sonderlaboratorium SS. Zbiór dokumentów polskich i niemieckich z okresu okupacji hitlerowskiej, red. C. Madajczyk, Warszawa 1979, t. 1, s. 6; H. Kubica, Zagłada w KL Auschwitz Polaków wysiedlonych z Zamojszczyzny..., s. 11.

[11] Podczas okupacji wymienione gminy z powiatu tomaszowskiego włączył okupant do powiatu zamojskiego (AIPN, Ankiety OKBZHwP Bydgoszcz, Wysiedlenia: Tomaszów, powiat Tomaszów, 1972 r.).

[12] C. Łuczak, Polska i Polacy w drugiej wojnie światowej..., s. 146.