Spis treści

Karta redakcyjna

WSTĘP

1. SYTUACJA WEWNĘTRZNA W KRAJU I NA UCZELNI

Sytuacja w Polsce w latach siedemdziesiątych

Sytuacja we wrocławskim środowisku akademickim pod koniec lat siedemdziesiątych

2. POWSTANIE SKS WE WROCŁAWIU

Śmierć Pyjasa i wrocławskie echa

Utworzenie SKS (lipiec–grudzień 1977 r.)

Korzenie

Liczebność i poparcie

Struktura, zebrania, życie towarzyskie

Finanse

Konflikty

3. SŁUŻBA BEZPIECZEŃSTWA I WŁADZE WOBEC STUDENCKIEGO KOMITETU SOLIDARNOŚCI WE WROCŁAWIU

Służba Bezpieczeństwa

Administracja i uczelnia

4. AKCJE

Program i cele

Działania na rzecz represjonowanych

Akcje stolikowe (styczeń–maj 1978 r.)

Badanie stanu zaopatrzenia w leki (1978 r.)

Działania na rzecz zniesienia „resów” (wiosna 1978 r.)

Msza w intencji ofiar Grudnia ’70 (grudzień 1979 r.)

Wezwanie do bojkotu wyborów do sejmu i rad narodowych (marzec 1980 r.)

Kolportaż materiałów opozycji na wsi oraz w środowisku robotniczym (1978–1980)

Niezależne samorządy (wiosna 1978 r.)

5. DZIAŁALNOŚĆ SAMOKSZTAŁCENIOWA

Wykłady

Książki i kasety

Znaczenie

6. PISMA SKS

7. STOSUNKI Z INNYMI UGRUPOWANIAMI OPOZYCYJNYMI

Relacje z „dorosłą” opozycją

Stosunki ze Studenckimi Komitetami Solidarności i kontakty z innymi środowiskami akademickimi w kraju

EPILOG: W „Solidarności” i NZS

ZAKOŃCZENIE

Wykaz skrótów

Bibliografia

Przypisy

Recenzenci: prof. dr hab. WOJCIECH POLAK, dr GRZEGORZ WALIGÓRA

Opracowanie graficzne serii: KRZYSZTOF FINDZIŃSKI

Okładka: SYLWIA SZAFRAŃSKA

Redaktor prowadzący: PIOTR CHOJNACKI

Redakcja: KRZYSZTOF GAJOWIAK

Korekta: MARIA ALEKSANDROW

Redakcja techniczna: ANDRZEJ BRONIAK

Indeks: MAGDALENA ZARZYCKA

Skład i łamanie: MARCIN KOC

© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej
Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2011

Seria „Monografie”: tom 76

ISBN 978-83-7629-958-7

Instytut Pamięci Narodowej
Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu
ul. Wołoska 7, 02-675 Warszawa
tel. (+48 12) 581-87-78/77/76
e-mail: sekretariat.ipn@ipn.gov.pl
Zapraszamy na naszą stronę internetową
www.ipn.gov.pl
oraz do księgarni internetowej
www.ipn.poczytaj.pl

Konwersja: eLitera s.c.

WSTĘP

Literatura przedmiotu dotycząca wrocławskiego Studenckiego Komitetu Solidarności ogranicza się do kilku pozycji, najczęściej bardzo ogólnikowo opisujących jego działalność. W większości bazują one na materiałach wytworzonych przez samą opozycję. W pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych w obiegu znajdowały się tylko dwie książki, w których nieco uwagi poświęcono komitetowi we Wrocławiu[1]. Także później nie nastąpił w tej kwestii wyraźny przełom. W związku z 25. i 30. rocznicą powstania SKS ukazały się wydawnictwa okolicznościowe, które jednak trudno nazwać opracowaniami[2]. Zaledwie kilka stron poświęcono komitetowi w dwóch artykułach dotyczących opozycji przedsierpniowej na Dolnym Śląsku[3]. W pewnym stopniu zajęli się tym zagadnieniem również autorzy monografii Uniwersytetu Wrocławskiego[4], praca ta jest jednak zdecydowanie bardziej przydatna dla odtworzenia sytuacji na uczelni w latach siedemdziesiątych. Znacznie więcej miejsca na omówienie kwestii związanych z SKS przeznaczyła Jolanta Popińska w swoim doktoracie z 2008 r. o wrocławskich studentach[5]. Praca wniosła kilka nowych elementów do tematu, ale fragment dotyczący komitetu został oparty prawie wyłącznie na materiałach samego SKS, mimo iż autorka mogła już dotrzeć do dokumentów SB. Oprócz tego opublikowane zostały trzy artykuły mojego autorstwa[6], poszerzone wersje dwóch z nich są fragmentami tej pracy. Co prawda dzięki nim do obiegu naukowego udało się wprowadzić pomijane wcześniej zagadnienia związane z wrocławskim SKS, ale umieszczono je w publikacjach studenckich, co na pewno ogranicza ich zasięg.

Jeśli chodzi o ogólny opis opozycji działającej we Wrocławiu, to temat ten był poruszany w monografiach poświęconych Śląskowi i Wrocławiowi[7]. Należy też zwrócić uwagę na publikacje Szczepana Rudki traktujące o czasopismach bezdebitowych wychodzących na Dolnym Śląsku[8], w których wspominał również o tytułach (choć nie wszystkich) związanych z SKS. Opisywał także w szerszym kontekście techniki druku i kolportażu stosowane przez działaczy podziemia w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, co jest również przydatne dla wyjaśnienia metod wykorzystywanych przez studentów. Co do działalności samokształceniowej, to na uwagę zasługuje książka Ryszarda Terleckiego, której temat to działalność Towarzystwa Kursów Naukowych[9].

Dużo lepiej przedstawia się stan badań nad opozycją ogólnopolską lat siedemdziesiątych[10], niektóre ugrupowania doczekały się nawet monografii[11]. Jeśli chodzi o Studenckie Komitety Solidarności, to opracowania na swój temat ma do tej pory jedynie komitet krakowski[12]. Ukazało się również sporo prac, których przedmiotem jest zwalczanie opozycji przez organa bezpieczeństwa[13]. Jednak i w wymiarze ogólnopolskim trudno mówić o wyczerpaniu zagadnienia, przed badaczami historii najnowszej stoi jeszcze parę zadań – jak już wspomniałem kilka ugrupowań opozycyjnych wciąż czeka na swoje studium monograficzne.

Gdy wybierałem ten temat, kierowała mną właśnie chęć opracowania zagadnienia wcześniej niezbadanego i słabo naświetlonego, a do takich należy historia wrocławskiego SKS. Za cel postawiłem sobie napisanie pełnej monografii, toteż mimo że przybywało nowych materiałów, nie zdecydowałem się na ograniczenie zakresu rzeczowego tej rozprawy. Wpływ na wybór tematu miały również moje zainteresowania, które koncentrują się wokół problematyki opozycji przedsierpniowej i historii lokalnej.

Moim zamierzeniem było wykorzystanie wszelkich dostępnych materiałów. Najistotniejsze wykorzystane źródła można podzielić na trzy kategorie: dokumenty SB z zasobu Instytutu Pamięci Narodowej, relacje byłych działaczy SKS oraz materiały wytworzone przez samą opozycję.

Dokumenty znajdujące się w zasobie IPN nie są niestety kompletne. Duża ilość materiałów dotyczących wrocławskiego SKS została wybrakowana na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych. Z całej sprawy „Orędownicy”, w której gromadzono materiały związane z rozpracowywaniem SKS we Wrocławiu, zachowała się tylko teczka Jarosława Brody. W zbiorach wrocławskiego oddziału znajdują się natomiast inne dokumenty pozwalające zrekonstruować niektóre wydarzenia. Na szczęście zachował się zbiór materiałów wytworzonych w ramach rozpracowywania operacyjnego komitetów, prowadzonego na stopniu centralnym, który został w części ogłoszony drukiem[14]. Wykorzystałem również opublikowane dokumenty dotyczące Towarzystwa Kursów Naukowych oraz Komitetu Obrony Robotników[15]. Organa bezpieczeństwa miały niewielki wpływ na zamierzenia SKS i nie sprawowały pełnej kontroli nad wszystkimi aspektami jego działalności, mimo to dysponowały rozległą wiedzą o opozycji studenckiej. Materiały SB okazały się więc niezwykle istotne, zawierały najwięcej szczegółów. Należy zwrócić uwagę, że dokumenty te powstawały współcześnie, najczęściej na podstawie donosów tajnych współpracowników, co wydaje się zwiększać wiarygodność zawartych tam informacji. Gorzej, jeżeli dokument powstał na podstawie podsłuchu, gdyż niejednokrotnie z różnych przyczyn nagranie było niedokładnie spisane. Oczywiście źródeł wytworzonych przez SB nie należy przyjmować bezkrytycznie. Niekiedy funkcjonariusze wyolbrzymiali pewne zjawiska, tego typu sytuacje przybliżyłem m.in. w rozdziale dotyczącym stosunków z innymi grupami opozycyjnymi. Źródła te są nieraz bardzo subiektywne, oprócz tego jest w nich używany charakterystyczny język resortowy.

Kolejne cenne źródło to materiały wytworzone przez opozycję. Zaliczają się do nich przede wszystkim oświadczenia i pisma[16]. Szczególnie ważne dla odtworzenia niektórych akcji okazały się oświadczenia, gdyż najczęściej są one ze sobą ściśle związane. Wiarygodność tych materiałów oceniam najwyżej, ponieważ opozycja nie miała raczej powodów, aby konfabulować. Źródła te powstały współcześnie, ponadto zwykle tworzyły je osoby bezpośrednio zaangażowane w działalność opozycyjną. Pisma i oświadczenia obok wartości informacyjnej były badane przeze mnie pod kątem analizy zewnętrznej, służyło to głównie odtworzeniu procesu powstawania podziemnej prasy. Część dokumentacji opozycji została ogłoszona drukiem[17], tylko niekiedy dotyczy ona Wrocławia, ale nie wykluczyło to przydatności tych publikacji w niektórych interesujących mnie aspektach.

Luki pozostawione przez materiały własne opozycji i dokumentację sporządzoną przez SB uzupełniły wspomnienia. Niestety bardzo niewiele tego typu źródeł opublikowano. Duża część dostępnych dzienników i wspomnień[18] została napisana przez osoby z Warszawy lub pochodzące stamtąd i tylko w niewielkim stopniu są one przydatne do odtworzenia historii wrocławskiego SKS. Krótkie relacje działaczy komitetu opublikowano w okolicznościowym wydawnictwie[19] (w związku z 30. rocznicą powstania SKS we Wrocławiu). Niektóre z nich to teksty wspomnieniowe, stanowiące część projektu Anki Grupińskiej „Pamiętanie Peerelu”[20], w którym brałem udział. W jego ramach rozmawiano z paroma osobami związanymi niegdyś z wrocławskim SKS i naturalnie sięgnąłem również do tych materiałów. Jeśli chodzi zaś o obszerniejsze wspomnienia działaczy SKS, które ukazały się w postaci książki, to należy przede wszystkim wymienić niedawno opublikowane zapiski Leszka Budrewicza[21]. Nie można też pominąć pracy o Krzysztofie Grzelczyku, w której zamieszczono większe fragmenty jego relacji, a także wspomnień Stanisława Siekanowicza, opublikowanych w „Nadwarciańskim Roczniku Historyczno-Archiwalnym”[22]. Drukiem ukazały się również wspomnienia o. Macieja Zięby, który utrzymywał pewne kontakty z SKS[23]. Charakter wspomnieniowy mają także komentarze Jana Waszkiewicza, związanego z Klubem Samoobrony Społecznej Ziemi Dolnośląskiej[24] i „Biuletynem Dolnośląskim”[25], do monografii wrocławskiej „Solidarności”[26], a także jego artykuł w publikacji poświęconej Politechnice Wrocławskiej. Waszkiewicz pisze sporo na temat opozycji przedsierpniowej we Wrocławiu[27]. Samodzielnie zebrałem około trzydziestu relacji, przy wyborze rozmówców kierowałem się paroma czynnikami. Za kluczowy uznałem stopień zaangażowania w działalność. Równie istotne było jednak przeprowadzenie rozmów z osobami studiującymi na różnych kierunkach, co w moim zamierzeniu miało umożliwić odtworzenie sytuacji panującej na różnych wydziałach, a nawet w poszczególnych instytutach. Rzecz jasna, ważne było zaangażowanie respondenta w konkretne inicjatywy, o których mógł najwięcej wiedzieć – tym kryterium kierowałem się na przykład, wybierając Mirosława Spychalskiego (Nifon[28]) czy Romana Kołakowskiego (samorządy[29] i działalność artystyczna). Niestety z paroma wytypowanymi osobami nie zdołałem się spotkać z przyczyn niezależnych ode mnie, niemniej można powiedzieć, że udało mi się porozmawiać ze zdecydowaną większością aktywnych działaczy wrocławskiego SKS. Bezsprzecznie najlepszą pamięcią wykazał się lider ugrupowania – Leszek Budrewicz, spotkałem się z nim aż czterokrotnie. Na podstawie moich doświadczeń mogę stwierdzić, że oral history nie jest raczej środkiem umożliwiającym szczegółowe odtworzenie wydarzeń i ich chronologii, pozwala jednak uzyskać szerszą perspektywę i odpowiedzieć na pytania o motywacje i odczucia, o czym raczej inne źródła milczą. Co więcej, niektóre formy działalności można odtworzyć dziś właściwie tylko dzięki relacjom. Do takich form na pewno należy poligrafia, o której SB wiedziała niewiele dzięki ściślejszemu przestrzeganiu zasad konspiracji przez osoby zajmujące się drukowaniem. Oczywiście tego typu źródła mają i słabe strony, świadkowie interpretują zdarzenia na własny sposób, ich wspomnienie jest ponadto zniekształcone przez późniejsze doświadczenia. Niejednokrotnie w rozmowie dało się również wyczuć autocenzurę.

Do mniej przydatnych źródeł zaliczyć można materiały proweniencji partyjnej i uczelnianej. Sięgnąłem do zasobu Archiwum Akt Nowych[30], Archiwum Państwowego we Wrocławiu, Archiwum Uniwersytetu Wrocławskiego[31]; na tego typu źródła trafiłem również w zbiorze Pracowni Dokumentacji Życia Politycznego. Umożliwiły one przede wszystkim odtworzenie taktyki władz wobec opozycji i zobrazowanie sytuacji na uczelni. W kilku przypadkach okazały się jednak bardzo istotne również dla ustalenia faktów związanych bezpośrednio z działalnością komitetu, ale należy do nich podchodzić ze szczególną ostrożnością, gdyż najczęściej tendencyjnie przedstawiają działalność opozycji, używając przy tym bardzo specyficznego języka. Do tej pory na rynku wydawniczym ukazało się również parę edycji tego typu materiałów[32].

Ostatnią kategorią źródeł jest prasa oficjalna. Sięgnąłem do kilku numerów dolnośląskiej „Gazety Robotniczej”, głównie po to, by zaznajomić się z rozpowszechnianą przez władze wersją okoliczności śmierci Stanisława Pyjasa. Więcej uwagi poświęciłem wrocławskim pismom Socjalistycznego Związku Studentów Polskich („Biuletyn Informacyjny Wrocławskich Studentów”, „Sigma”, „Szermierz”), na podstawie których chciałem ustalić interesujące mnie fakty związane z funkcjonowaniem SZSP. Ku mojemu zaskoczeniu nie trafiłem jedynie na peany i opis sukcesów związku. Niektóre artykuły zamieszczane w tych publikacjach były bardzo śmiałe i krytyczne, co czyniło owe tytuły bardziej wiarygodne.

SKS funkcjonował na ograniczonym obszarze, co determinowało zakres moich badań w tym względzie. Jego działalność koncentrowała się w przeważającej mierze we Wrocławiu, sporadycznie obejmując inne miasta regionu, takie jak Wałbrzych czy Opole. Wspomnę również o wyjazdach ludzi SKS na letnie obozy i spotkania z działaczami opozycji z innych ośrodków. Cezurą początkową mojej pracy jest wiosna 1977 r. (choć przytaczam także wydarzenia nieco wcześniejsze). Wtedy właśnie studenci włączyli się w organizację mszy we wrocławskiej katedrze w intencji zamordowanego studenta Uniwersytetu Jagiellońskiego Stanisława Pyjasa. Pracę zamykam opisem wydarzeń związanych z powstawaniem „Solidarności” i Niezależnego Zrzeszenia Studentów latem 1980 r., ze szczególnym naciskiem na rolę działaczy[33] SKS w tym procesie.

Zasadnicza część książki ma układ przedmiotowy, składa się z siedmiu rozdziałów i epilogu. W pierwszym z nich omówiłem uwarunkowania międzynarodowe oraz wewnętrzne Polski końca lat siedemdziesiątych, a także sytuację we wrocławskim środowisku akademickim, przy czym skupiłem się przede wszystkim na Uniwersytecie Wrocławskim, jako miejscu, gdzie Studencki Komitet Solidarności miał zdecydowanie największą liczebność i cieszył się najbardziej znaczącym poparciem. W tej części, dla zarysowania tła, umieściłem również krótki opis dziejów opozycji w PRL w latach 1970–1980 oraz tradycje oporu akademickiego we Wrocławiu od lat czterdziestych do momentu powstania SKS.

W kolejnym rozdziale przedstawiłem proces powstawania komitetu wrocławskiego. W tej części zdecydowałem się również podać informacje ogólne, takie jak struktura, liczebność i poparcie czy korzenie osób związanych z SKS.

Trzeci rozdział poświęcony został aktywności Służby Bezpieczeństwa, a także administracji i uczelni. Należy podkreślić, że SKS był – w oczach władz – organizacją nielegalną, tak więc przywiązywały one dużą wagę do działań mających neutralizować i wyizolować niepokornych studentów. W części tej opisałem przede wszystkim strategię postępowania względem opozycji, a także przedstawiłem cały zestaw szykan stosowanych wobec ludzi SKS. Środki, po które sięgała wrocławska SB w walce z konkretnymi formami działalności SKS, omówiłem przy okazji opisu poszczególnych akcji i działań komitetu.

Najobszerniejszy jest rozdział poświęcony akcjom, spontanicznym formom działania, przy których okazji następowała wzmożona aktywność – prowadzono je doraźnie, najczęściej bez żadnej wyraźnej kontynuacji. Oprócz omówienia celów i programu SKS zawiera on podrozdział dotyczący obrony represjonowanych i podrozdziały traktujące o pozostałych obszarach aktywności. Opracowując zagadnienie, nie czyniłem rozróżnienia na akcje inicjowane przez SKS i działania Klubu Samoobrony Społecznej Ziemi Dolnośląskiej, gdyż bardzo często nie sposób ich rozdzielić. Między organizacjami istniała ścisła współpraca, wiele osób identyfikowało się z oboma ugrupowaniami, a większość akcji prowadzono razem. Nie będę się jednak zajmował oświadczeniami podpisanymi wyłącznie przez KSS. Do rozdziału o akcjach włączony został opis zdarzeń związanych z tworzeniem niezależnych samorządów w 1978 r. Należy jednak pamiętać o specyfice tego procesu, wynikającej z częściowo instytucjonalnego charakteru inicjatywy oraz fragmentarycznego jedynie udziału SKS w tych wydarzeniach. Z tego też względu podrozdział nie jest wkomponowany chronologicznie i zamyka rozdział opisujący akcje komitetu[34].

Piąta część pracy została poświęcona działalności samokształceniowej wrocławskiego komitetu, za którą uznałem przede wszystkim dwie sfery jego aktywności: organizację wykładów (mam tu na myśli także wydarzenia kulturalne) oraz sprowadzanie i czytelnictwo niezależnej literatury.

W kolejnym rozdziale dokonałem charakterystyki pism wrocławskiego SKS. Na początku 1978 r. pojawił się pierwszy numer „Podaj Dalej”, będącego głównym organem SKS – do maja 1979 r. ukazało się dziewięć numerów. Działalność wznowiono w styczniu 1980 r., wyszedł wtedy numer jedenasty „Podaj Dalej”, połączony z trzecim numerem „Akademickiego Pisma Informacyjnego”. W następnych miesiącach roku pojawiły się kolejne dwa numery połączonych tytułów. Latem 1980 r. wydrukowano jeszcze numer szósty „Akademickiego Pisma Informacyjnego”. Do pism SKS zaliczyłem również te tytuły, które nie były organem komitetu, ale wydawali je ludzie związani z ugrupowaniem. Można tu wymienić „Interim”, „Kurve”, „Przypis”, „Tematy” i „Zgrzyt”[35]. Przy opracowywaniu zagadnienia nie skupiłem się na zawartości pism, gdyż dokładna analiza treści bardziej zasadna jest – moim zdaniem – przy okazji rozważań na temat programu SKS bądź ustalaniu pewnych faktów, takich jak na przykład represje. Ciekawszy i trudniejszy problem badawczy to proces powstawania pisma: redakcja, druk i kolportaż.

W ostatnim, siódmym, rozdziale naszkicowałem obraz stosunków między SKS a innymi ugrupowaniami opozycyjnymi. W epilogu, opisującym czasy, w których SKS właściwie przestał funkcjonować, starałem się przede wszystkim uwypuklić udział działaczy komitetu w tworzeniu „Solidarności” i Niezależnego Zrzeszenia Studentów. Istotne wydaje się pytanie, jak dużą odegrali rolę w procesie powstawania nowych organizacji.

W trakcie pracy nad książką wielokrotnie zastanawiałem się nad poparciem, jakim cieszył się komitet. Próbowałem też dociec, która z form jego aktywności była najbardziej atrakcyjna dla studentów spoza ścisłego kręgu SKS. Z kwestią poparcia związałem jeszcze poważniejszy problem – pytanie o sens istnienia organizacji.

W tym miejscu chciałbym również serdecznie podziękować wszystkim osobom mającym wkład w powstanie tej książki. Muszę tu wymienić zwłaszcza dawnych działaczy SKS, którzy poświęcili czas na rozmowę o swoim zaangażowaniu opozycyjnym, oraz Tomasza Przedpełskiego, który ułatwiał mi zdobywanie kolejnych relacji. Spośród pracowników naukowych wyrazy wdzięczności kieruję do promotora pracy[36], prof. dr. hab. Marka Czaplińskiego i do dr. Łukasza Kamińskiego. Szczególnie chciałbym podziękować dr. Grzegorzowi Waligórze, który udzielił mi wielu cennych wskazówek i okazał dużą pomoc w kwerendzie w zasobach Instytutu Pamięci Narodowej i Archiwum Akt Nowych.

1

SYTUACJA WEWNĘTRZNA W KRAJU I NA UCZELNI

Sytuacja w Polsce w latach siedemdziesiątych

Dekada lat siedemdziesiątych była okresem odprężenia w stosunkach między państwami komunistycznymi a kapitalistycznymi. Moskwie zależało na ociepleniu relacji, przede wszystkim ze względu na konflikt z Chinami, które w tym czasie zaczęły nawiązywać kontakt z Zachodem. Stany Zjednoczone z kolei, działając w myśl doktryny Nixona (Ameryka miała już nie finansować w całości obrony swoich sojuszników), również szukały możliwości złagodzenia napięcia. W 1972 r. ZSRR podpisał ze Stanami Zjednoczonymi układ o ograniczeniu zbrojeń strategicznych (SALT I)[1]. Polska brała aktywny udział w polityce detente, Edward Gierek, władający językiem francuskim, był otwarty wobec Zachodu. Do Polski przyjeżdżali wszyscy kolejni amerykańscy prezydenci, świetnie układały się stosunki z Francją i Republiką Federalną Niemiec. Wizyty, które I sekretarz składał za żelazną kurtyną, miały przede wszystkim aspekt ekonomiczny: chodziło o uzyskanie kolejnych pożyczek[2].

W następnych latach podpisywano umowy ukierunkowane na wyhamowanie wyścigu zbrojeń (1974 r. – ograniczenie produkcji broni antyrakietowej oraz prób z bronią nuklearną; 1979 r. – SALT II). Do sukcesów ZSRR można zaliczyć podpisanie Aktu końcowego Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie w 1975 r. Pierwsza część dokumentu gwarantowała panujący w Europie status quo, podpisało ją 35 państw, w tym Stany Zjednoczone i Kanada. Układ potwierdzał również istnienie dwóch państw niemieckich[3]. Jak się później okazało, niekorzystne, z punktu widzenia przywódców bloku wschodniego, było zatwierdzenie tzw. trzeciego koszyka, który zobowiązywał sygnatariuszy do przestrzegania praw człowieka oraz do popierania „korzystania z obywatelskich, politycznych, ekonomicznych, społecznych, kulturalnych i innych praw oraz wolności, które wynikają wszystkie z przyrodzonej godności osoby ludzkiej i mają podstawowe znaczenie dla jej swobodnego i pełnego rozwoju”[4]. Kraje komunistyczne lekceważyły tę deklarację. Gdy jednak pojawiła się tam opozycja i państwa demokratyczne zaczęły przywiązywać dużą wagę do kwestii respektowania praw człowieka, trzeci koszyk okazał się podstawą do ich egzekwowania przez Zachód[5]. Czynnikiem ograniczającym państwa bloku w zwalczaniu oporu i łamaniu praw człowieka były kredyty, PRL chciał uzyskać jak najlepsze warunki spłaty i władzom zależało na dobrym wizerunku Polski w oczach Zachodu.

Po masakrze na Wybrzeżu robotników protestujących przeciw podwyżkom cen w grudniu 1970 r. ze stanowiska I sekretarza Komitetu Centralnego PZPR ustąpił Władysław Gomułka. Od tego momentu u steru władzy w PRL stał Edward Gierek. Nowy przywódca znacząco różnił się od swojego poprzednika. Zdecydował się na rozmowy ze strajkującymi, w końcu, po proteście łódzkich włókniarek w lutym 1971 r., podjął decyzję o cofnięciu podwyżek. Początkowo cieszył się poparciem, podejmując tak spektakularne kroki, jak np. odbudowa Zamku Królewskiego w Warszawie, chciał zapewnić sobie legitymizację w społeczeństwie poprzez odwołanie do wartości narodowych. Oprócz tego szybko poprawiło się zaopatrzenie sklepów, a także podjęto starania, aby zapewnić lepsze warunki pracy. Jeśli dodać do tego napływające kredyty z Europy Zachodniej i Stanów Zjednoczonych oraz pojawienie się importowanych towarów uchodzących za luksusowe, to nie ulega wątpliwości, że społeczeństwo odczuwało wyraźną poprawę stopy życiowej[6]. Był to także okres wielu inwestycji na kredyt, przede wszystkim w dziedzinie przemysłu ciężkiego (z priorytetową budową Huty Katowice). Działania rządzących wspierała propaganda, która miała utwierdzić Polaków w poczuciu sukcesu gospodarczego i otaczającego dobrobytu[7]. Załagodzono konflikt z Kościołem, od 1973 r. nawiązano oficjalne kontakty ze Stolicą Apostolską oraz ograniczono represje administracyjne, nie oznaczało to jednak końca spięć na linii państwo–Kościół czy zaprzestania dążeń do ateizacji społeczeństwa[8].

W gospodarce brakowało jednak racjonalnego dysponowania środkami. Szczególnie zaniedbano sektor paliwowo-energetyczny oraz rolnictwo[9]. Obawiając się sytuacji z roku 1970, utrzymywano ceny żywności na stałym poziomie, mimo że jej wartość stale wzrastała. Wiele inwestycji okazało się nietrafionych, pojawiły się również problemy ze spłatą kredytów zagranicznych, które w zamyśle miały być pokrywane przez produkcję nowo powstałych zakładów. W wyniku potęgujących się trudności gospodarczych 24 czerwca 1976 r. władze podjęły decyzję o wprowadzeniu podwyżek cen żywności, w tym mięsa o około 70 proc. Była to bezpośrednia przyczyna wybuchu następnego dnia strajków w Radomiu, Ursusie i Płocku, które skłoniły władze do przywrócenia poprzednich cen[10]. Sytuacja gospodarcza PRL przedstawiała się coraz gorzej: wzrastało zadłużenie, pogarszająca się koniunktura na świecie utrudniała zaciąganie nowych pożyczek, pojawiały się problemy ze zbytem polskich towarów, a zaniechanie inwestycji w energetyce oznaczało przestoje w produkcji z powodu braku prądu. Konieczność spłaty kredytów własnym eksportem ograniczała wpływy mogące finansować import niezbędny dla rozwoju przemysłu i rolnictwa. Tę ostatnią dziedzinę szczególnie dotknął kryzys, głównie ze względu na niedofinansowanie i złe warunki pogodowe. Powodowało to stałe braki – od sierpnia 1976 r. wprowadzono reglamentację cukru[11]. Wszystko składało się na to, że w drugiej połowie lat siedemdziesiątych położenie materialne ludności pogarszało się, co stanowiło podatny grunt dla kolejnego protestu robotniczego, który miał miejsce w lecie 1980 r.[12] Stał on się przyczyną utraty przez Gierka stanowiska I sekretarza i zapoczątkował całkowitą zmianę sytuacji politycznej – powstał Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”.

Charakterystyczne dla dekady lat siedemdziesiątych były dążenia do centralizacji w różnych sferach życia politycznego. Pierwszy i chyba najpoważniejszy tego symptom stanowiła reforma administracyjna z 1975 r., znosząca powiaty i wprowadzająca podział kraju na 49 województw (do tamtego momentu funkcjonowało ich 17). Mimo iż na pierwszy rzut oka wydawać się mogło, że zwiększenie liczby województw jest raczej zabiegiem decentralizacyjnym, to nie da się ukryć, iż jednym z głównych celów tego posunięcia było osłabienie silnych ośrodków wojewódzkich, a tym samym wzmocnienie pozycji I sekretarza. W 1973 r. połączono wszystkie organizacje studenckie w Socjalistyczny Związek Studentów Polskich[13]. Podobny krok podjęto w dziedzinie spółdzielczości – w 1976 r. z trzech tego typu organizacji utworzono Centralny Związek Spółdzielni Rolniczych „Samopomoc Chłopska”. W pierwszej połowie lat siedemdziesiątych powołano do życia olbrzymi koncern RSW „Prasa-Książka-Ruch”, który powstał z połączenia RSW „Prasa”, wydawnictwa „Książka i Wiedza” oraz „Ruchu”. Było to największe polskie przedsiębiorstwo (m.in. drukowało 95 proc. dzienników), z którego główny udziałowiec – PZPR – czerpał niemałe zyski[14]. W tendencje centralizacyjne wpisywały się także poprawki do konstytucji, sankcjonujące prawnie przewodnią rolę partii[15]. PZPR liczyła pod koniec lat siedemdziesiątych trzy miliony członków (około 10 proc. społeczeństwa). Do partii przyciągały przede wszystkim przywileje, takie jak łatwiejszy awans czy dostęp do talonów na samochód. W ciągu dekady szeregi PZPR zasiliło około miliona osób, a ludzie młodzi stanowili mniej więcej jedną czwartą członków. Osoby na bardziej wpływowych stanowiskach w administracji lokalnej uważano za „właścicieli PRL”. Partyjna elita decydowała o rozdziale wszelkiego rodzaju dóbr. Oprócz tego istniał rozbudowany system nomenklatury, który stanowił najważniejszy czynnik przy obsadzaniu jakichkolwiek funkcji państwowych[16]. Obok tej grupy działaczy komitetów różnych szczebli filarem systemu byli także funkcjonariusze MO i SB, wojskowi oraz inni w mniejszym lub większym stopniu powiązani z establishmentem[17]. Większość społeczeństwa pozostawała bierna, nie podejmując żadnych działań opozycyjnych, bojąc się represji, jakie mogłyby się stać ich udziałem.

Na początku lat siedemdziesiątych w życiu politycznym miała miejsce – używając sformułowania Pawła Sasanki – selektywna liberalizacja. Z jednej strony na kary do siedmiu lat więzienia skazano członków Ruchu[18], z drugiej zaś – zezwalano kontynuować studia osobom relegowanym w 1968 r., a także umożliwiono publikowanie pisarzom wcześniej represjonowanym. Od przełomu 1972 i 1973 r. nastąpiło jednak zaostrzenie cenzury, wycofywano nawet książki już wcześniej wprowadzone do sprzedaży, np. Wojnę polską Leszka Moczulskiego czy Zapis pierwszej dekady Marii Turlejskiej[19].

Środowiska opozycyjne tworzyły nieformalne kręgi lub salony. Największym z nich był salon warszawski, w którym skupiali się dawni „komandosi”[20], działacze Klubu Krzywego Koła, żołnierze AK, pisarze, a także przedstawiciele inteligencji katolickiej[21]. Osoby te inicjowały pisanie do władz listów z protestami przeciw represjom z powodów politycznych. W październiku 1971 r. wystosowano pisemne żądanie obniżenia wyroków przywódców Ruchu, sygnowali je m.in. Jerzy Andrzejewski, Zbigniew Herbert i Wiktor Woroszylski. List i inne kroki podjęte w tej sprawie nie przyniosły zamierzonego efektu, ale przyczyniły się do rozpowszechnienia informacji na temat procesu Ruchu w kręgach intelektualnych Polski i Zachodu. Kolejną dużą akcją petycyjną zorganizowaną przez środowisko warszawskie był sprzeciw wobec kary śmierci dla Jerzego Kowalczyka[22], która ostatecznie została zamieniona na dożywotnie więzienie[23].

Duże znaczenie dla formowania się opozycji w pierwszej połowie lat siedemdziesiątych miała akcja konstytucyjna. We wrześniu 1975 r. władze ujawniły zamiar zmian w ustawie zasadniczej PRL, planowano umieścić tam stwierdzenia o socjalistycznym charakterze państwa, nierozerwalnej więzi z ZSRR, przywódczej roli PZPR oraz wprowadzić uzależnienie respektowania praw człowieka od przestrzegania obowiązków wobec państwa[24]. 5 grudnia 1975 r. prof. Edward Lipiński złożył w kancelarii sejmu List 59, w którym domagano się rezygnacji z poprawek dotyczących kierowniczej roli partii i protestowano przeciw ograniczeniu wolności w PRL. Ponad miesiąc później pismo do Komisji Konstytucyjnej wystosowali przedstawiciele środowiska „Znaku” – nie zgadzali się na projektowany zapis o przewodniej roli partii, akcentując, że tylko różnorodność prowadzi do prawidłowego rozwoju życia społecznego. W grudniu do Edwarda Gierka wystosowano List 7, w którym domagano się m.in. reform związanych z systemem przedstawicielskim. W tym samym miesiącu do sejmu wpłynęło pismo sygnowane przez 218 (głównie młodych) ludzi z Warszawy i Łodzi. Głosy przeciw poprawkom zbierano również w środowiskach studenckich Lublina, Gdańska, Katowic i Wrocławia. W styczniu 1976 r. Jerzy Andrzejewski wysłał do Komisji Konstytucyjnej List 101, w którym zwracał uwagę, że przestrzeganie praw człowieka nie może być ograniczone żadnymi względami. Akcja konstytucyjna wzbudziła duże zainteresowanie – szeroko ją dyskutowano, treści listów powielano w formie samizdatu i kolportowano. Inicjatywa ta pomogła w określeniu celów opozycji, unaoczniła zbieżność postulatów różnych środowisk świeckich i Kościoła, bo swój sprzeciw wyraził także Episkopat[25]. Władze wycofały się z pierwotnych zamierzeń, w ostatecznej wersji poprawek, które weszły w życie w lutym 1976 r., stwierdzano, iż PZPR jest przewodnią siłą społeczeństwa w budowie socjalizmu, a PRL jako część światowego bloku socjalistycznego ma umacniać „nierozerwalne więzi przyjaźni” z ZSRR. Bardzo prawdopodobne, że na zmianę decyzji wpłynęła podjęta akcja petycyjna[26]. W 1976 r. zastanawiano się nad powołaniem w Polsce organizacji, której celem byłaby obrona represjonowanych (takowa istniała już w ZSRR). W maju 1976 r. pismo do Gierka wystosował jeszcze prof. Edward Lipiński, rozwijając tezy Listu 59. Krytykował formę stosunków PRL–ZSRR, wykazywał również, że tylko demokracja parlamentarna może umożliwić rozwój kraju[27].

Generalnie działalność środowisk opozycyjnych w pierwszej połowie lat siedemdziesiątych koncentrowała się głównie na pisaniu listów, dyskusjach i samokształceniu. Tego typu aktywność przyczyniła się do integracji i tworzenia wspólnej świadomości, na pewno była też sposobem na walkę z otaczającym marazmem. Nie brakowało jednak innych form oporu, takich jak umieszczanie na murach „antypaństwowych” haseł czy rozrzucanie ulotek – dotyczyło to przede wszystkim grup młodzieżowych[28].

Istotną cezurą w dziejach opozycji okazał się rok 1976. W poniedziałek 25 czerwca 1976 r. zastrajkowali robotnicy Radomia, Ursusa i Płocka. Podobnie jak sześć lat wcześniej na Wybrzeżu protestujący wyszli poza zakłady. W Radomiu podpalono m.in. gmach Komitetu Wojewódzkiego PZPR, walki z ZOMO trwały do późnego wieczoru. W Ursusie sprzeciw polegał właściwie na zablokowaniu torów, a w Płocku robotnicy obrzucili budynek KW kamieniami. W całym kraju tymczasowo aresztowano i postawiono zarzuty 239 osobom, kilkaset stanęło przed kolegium ds. wykroczeń. W Radomiu Sąd Rejonowy w procesie w trybie przyśpieszonym orzekł karę pozbawienia wolności dla 42 osób. Sąd Wojewódzki skazał 25 osób na kary więzienia od dwóch do dziesięciu lat. W Płocku i Ursusie na kilkuletnie pozbawienie wolności skazano 25 osób, 15 zaś otrzymało wyroki w zawieszeniu, w całym kraju kilka tysięcy ludzi straciło pracę[29].

Z pomocą represjonowanym i ich rodzinom pośpieszyło warszawskie środowisko opozycyjne. W celu koordynacji akcji 23 września 1976 r. powołano Komitet Obrony Robotników, w jego składzie założycielskim znalazło się czternaście osób o odmiennych biografiach i wywodzących się z różnych środowisk politycznych (z jednej strony przedstawiciele tzw. lewicy laickiej – Jacek Kuroń i Jan Józef Lipski, z drugiej – ks. Jan Zieja i Wojciech Ziembiński). KOR bardzo szybko rozszerzył formułę działania, zaczął publikować własne pisma, a ludzie z nim związani utworzyli Niezależną Oficynę Wydawniczą[30] – pierwszą, która drukowała książki w podziemiu. Warto dodać, że KOR był ugrupowaniem jawnym, jego członkowie podpisywali własnym nazwiskiem dokumenty podawane do publicznej wiadomości. Opozycjoniści pozostający poza komitetem (w większości związani wcześniej ze środowiskami o charakterze prawicowym) założyli w marcu 1977 r. kolejną formację – Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela. Liderami ruchu byli dwaj jawni rzecznicy – Andrzej Czuma i Leszek Moczulski. Działalność ROPCiO skupiała się przede wszystkim na upominaniu się o prawa człowieka na najwyższych szczeblach władzy w Polsce – powołując się na międzynarodowe prawa, których PRL zobowiązał się przestrzegać. Ruch wydawał także parę niezależnych tytułów prasowych. ROPCiO miał strukturę otwartą, w przeciwieństwie do KOR nie przewidziano członkostwa. Nie oznacza to jednak, że komitet był ugrupowaniem hermetycznym, członkowie tworzyli rodzaj parasola ochronnego i reprezentacji wobec dużej grupy współpracowników KOR[31].

7 maja 1977 r. w bramie przy ulicy Szewskiej w Krakowie znaleziono zwłoki studenta Uniwersytetu Jagiellońskiego i współpracownika KOR Stanisława Pyjasa. Wobec wcześniejszych gróźb, jakie otrzymywał, jego koledzy nie uwierzyli w oficjalną wersję o wypadku. Bardzo wiele poszlak wskazywało, że Pyjas padł ofiarą morderstwa z rąk Służby Bezpieczeństwa, a organa ścigania robiły wszystko, aby zatuszować sprawę[32]. W środowisku jego przyjaciół i znajomych zrodził się pomysł bojkotu juwenaliów. Rozpoczęto akcję informacyjną, polegającą na rozwieszaniu plakatów i klepsydr oraz na wizytach w krakowskich uczelniach. Organizację protestu wsparli działacze KOR z Warszawy. 15 maja po mszy św. w kościele Dominikanów uformowano żałobny pochód, którego przemarsz zakończył się w miejscu, gdzie znaleziono martwego Pyjasa. Odczytano oświadczenie KOR z 9 maja i uczczono pamięć studenta minutą ciszy. Wieczorem spod bramy przy ulicy Szewskiej wielotysięczny tłum wyruszył pod Wawel. Siły porządkowe próbowały nie dopuścić pochodu pod zamek, w konsekwencji został on rozdzielony na dwie części. Pod Wawelem znajomi Pyjasa odczytali oświadczenie o powstaniu Studenckiego Komitetu Solidarności. Przybliżono w nim sylwetkę zamordowanego, przypomniano również o naruszaniu żałoby przez Służbę Bezpieczeństwa i Socjalistyczny Związek Studentów Polskich. Dalej autorzy oświadczenia stwierdzali, że SZSP, występując wobec studentów w roli policjanta, stracił moralne prawo do reprezentowania tego środowiska. Ogłoszono powstanie SKS jako zalążka nowej i niezależnej reprezentacji młodzieży akademickiej. Celem komitetu miało być przede wszystkim doprowadzenie pod sąd winnych zabójstwa Stanisława Pyjasa, a także ukaranie osób naruszających żałobę. Pod oświadczeniem znalazły się nazwiska dziewięciu osób: Lesława Maleszki[33], Andrzeja Balcerka, Liliany Batko, Elżbiety Majewskiej, Małgorzaty Gątkiewicz, Bogusława Sonika, Józefa Ruszara, Joanny Barczyk, Wiesława Beka, Bronisława Wildsteina[34].

Na wydarzenia związane ze śmiercią Pyjasa władza odpowiedziała zatrzymaniami wśród członków i współpracowników KOR, przedstawiono zarzuty jedenastu osobom. W wyniku szerokiej akcji mającej na celu obronę aresztowanych zostały one zwolnione w czerwcu i lipcu. 23 lipca 1977 r. na mocy tej samej amnestii, która objęła działaczy KOR, wypuszczono ostatnich uczestników protestu robotniczego w Ursusie i Radomiu. W ten sposób doszło do realizacji podstawowych celów KOR, do których należało zwolnienie robotników z więzień i ich powrót do pracy. W związku z dalszymi przejawami bezprawia i represjami postanowiono nie rozwiązywać komitetu, lecz przekształcić go w organizację nastawioną na samoobronę społeczną. W mieszkaniu prof. Edwarda Lipińskiego 29 września 1977 r. powołano do życia Komitet Samoobrony Społecznej „KOR”[35].

Równocześnie, latem 1977 r., z inicjatywy Komitetu Obrony Robotników i niektórych przedstawicieli środowiska naukowego prowadzono wykłady według formuły Uniwersytetu Latającego. W styczniu 1978 r. w celu nadania ram organizacyjnej niezależnej działalności samokształceniowej utworzono Towarzystwo Kursów Naukowych[36]. Deklaracja założycielska została podpisana przez 54 osoby – ponad połowa z nich miała tytuł docenta bądź profesora. Prelekcje w ramach TKN przyciągały dużą liczbę słuchaczy. W wyniku represji, szczególnie nasilonych na początku 1979 r.[37], zrezygnowano z otwartych wykładów na rzecz zamkniętych seminariów. Działalność towarzystwa koncentrowała się w Warszawie, jednak zajęcia odbywały się także w innych miastach[38].

Aktywność KOR do 1980 r. cechowała duża różnorodność. Komitet wraz z innymi grupami opozycyjnymi włączył się w akcję bojkotu wyborów do sejmu w marcu 1980 r., podjął również wysiłki w celu zaopatrzenia pacjentów w deficytowe na polskim rynku lekarstwa. Próbowano także nawiązać kontakty ze środowiskiem robotniczym, m.in. z tej przyczyny rozpoczęto wydawanie „Robotnika”. Powstanie pierwszych ugrupowań opozycyjnych o charakterze robotniczym było w pewnym stopniu wynikiem tych kontaktów, stworzyli je bowiem ludzie związani z KOR lub – rzadziej – z ROPCiO. W drugiej połowie lutego 1978 r. powstał Komitet Założycielski Wolnych Związków Zawodowych w Katowicach, w którego skład weszli: Tadeusz Kicki, Roman Kściuszek, Ignacy Pines, Kazimierz Świtoń i Władysław Sulecki. W kwietniu analogiczną organizację utworzono na Wybrzeżu, do najaktywniejszych działaczy należeli m.in.: Bogdan Borusewicz, Andrzej Bulc, Joanna Duda-Gwiazda, Andrzej Gwiazda, Jan Karandziej, Andrzej Kołodziej, Alina Pienkowska, Tadeusz Szczepański, Anna Walentynowicz, Lech Wałęsa, Błażej i Krzysztof Wyszkowscy.

W dalszym ciągu bardzo ważny aspekt działalności KOR stanowiła pomoc represjonowanym. Wszystko wskazuje, że największymi tego typu akcjami były: obrona Kazimierza Świtonia na przełomie 1978 i 1979 r. oraz Mirosława Chojeckiego, w której ramach zorganizowano również głodówkę w Podkowie Leśnej[39].

Działalność ROPCiO została w dużym stopniu sparaliżowana przez liczne podziały spowodowane przede wszystkim konfliktami personalnymi. Do pierwszego poważnego rozłamu doszło na skutek sporu między dwoma liderami: Andrzejem Czumą i Leszkiem Moczulskim. W kwietniu 1978 r. nastąpił ostateczny podział ROPCiO. W 1979 r. grupa Moczulskiego rozpadła się na Ruch Młodej Polski (utworzony przez gdańskie środowisko studenckie), Ruch Wolnych Demokratów (skupiający głównie łódzkie środowisko z Karolem Głogowskim na czele) oraz Konfederację Polski Niepodległej z Leszkiem Moczulskim jako liderem. W okresie porozłamowym do udanych akcji zorganizowanych przez ROPCiO należy zaliczyć manifestacje patriotyczne organizowane w związku z ważnymi rocznicami w Gdańsku, Krakowie i Warszawie[40].

W latach 1977 i 1978 powstały kolejne Studenckie Komitety Solidarności. W dużej mierze podejmowały działania zainicjowane przez KOR i ROPCiO, aktywnie brały udział w obronie represjonowanych, bojkocie wyborów, studenci uczestniczyli w obchodach rocznicowych 3 Maja i 11 Listopada (dotyczy to głównie środowiska gdańskiego, gdzie ROPCiO cieszył się większymi wpływami)[41].

Omawiając kwestię polskiej opozycji, nie sposób nie wspomnieć o ośrodkach emigracyjnych, które miały wpływ na kształtowanie postaw w kraju. Bardzo dużą rolę informacyjną odgrywało Radio Wolna Europa. Nadawało z Monachium i do momentu pojawienia się niezależnej prasy, obok paru innych stacji zagranicznych, stanowiło jedyne niezależne medium, z którego mogli korzystać Polacy. Dostęp do RWE nie był jednak powszechny, nie można bowiem zapominać, że władze starały się zagłuszać radio. Przez cały okres trwania PRL dostarczało ono informacji na temat wydarzeń pomijanych przez państwowe środki przekazu. W Paryżu nakładem Instytutu Literackiego wydawano zakazane w kraju książki oraz czasopismo literackie „Kultura”, od 1973 r. w Londynie zaczął wychodzić „Aneks”, umożliwiający niektórym przedstawicielom inteligencji w Polsce dostęp do ważnych tekstów powstających w innych językach[42].

Istnienie zorganizowanej opozycji pod koniec lat siedemdziesiątych miało istotne znaczenie dla ostatecznego zwycięstwa strajków sierpniowych 1980 r. Jej działacze tworzyli zaplecze eksperckie i wydawniczo-poligraficzne dla protestujących zakładów. W Gdańsku na czele buntu stanęły osoby wcześniej aktywne w WZZ (Lech Wałęsa i Andrzej Gwiazda). Działacze opozycji przedsierpniowej brali aktywny udział w tworzeniu struktur NSZZ „Solidarność” i Niezależnego Zrzeszenia Studentów (w wypadku tego drugiego istotną rolę odegrali ludzie SKS). Ponieważ cele nowego związku były w zasadzie tożsame z postulatami podnoszonymi przez ugrupowania istniejące przed „Solidarnością”, ich działacze w zdecydowanej większości włączyli się w prace związku lub NZS. Powodowało to, że wcześniej funkcjonujące organizacje zamierały. Niejednokrotnie przedstawiciele opozycji przedsierpniowej zajmowali wysokie stanowiska w nowo powstałych strukturach – nie dziwi to, jeśli wziąć pod uwagę ich doświadczenie i istotny udział w sukcesie, jakim był Sierpień ’80.

Sytuacja we wrocławskim środowisku akademickim pod koniec lat siedemdziesiątych

Po ogólnopolskich protestach studenckich w marcu 1968 r. doprowadzono do faktycznej likwidacji autonomii wyższych uczelni. Ustawa o szkolnictwie wyższym z 1958 r. – w brzmieniu z 1973 r. – znosiła obieralność ich władz. Senat i rady wydziałów nie miały żadnego wpływu na obsadzanie stanowisk rektora i dziekanów, decydujący głos w tej sprawie miała partia. Senat został zepchnięty do roli ciała opiniodawczego, uzależnionego od rektora, zlikwidowano również kolegialny tryb podejmowania decyzji w organach administracji uczelnianej. Trudno było również mówić o jakimkolwiek wpływie studentów i pracowników akademickich na życie uczelni[43].

Wydarzenia marcowe skutkowały również zmianami kadrowymi, dotychczasowych rektorów i dziekanów zastępowali najczęściej ludzie całkowicie podporządkowani władzy. Na Uniwersytecie Wrocławskim, Akademii Medycznej, Wyższej Szkole Rolniczej i Politechnice Wrocławskiej pojawili się dyspozycyjni rektorzy i prorektorzy. Nowe władze uczelniane zwolniły część osób, które sprzyjały strajkom młodzieży akademickiej. Nie odbywało się to jednak na masową skalę. Pozbawieni kontaktu ze studentami i przeniesieni do placówek Polskiej Akademii Nauk zostali prof. Stanisław Hartman, doc. Tadeusz Lachowicz i doc. Walerian Ziętek[44]. Pojawili się również tzw. docenci marcowi, którzy uzyskiwali szybki awans dzięki poparciu partii. Roszady personalne prowadziły do coraz większego podporządkowania terenu akademickiego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej[45].

Warto w tym miejscu przyjrzeć się również danym statystycznym, które w dużym stopniu oddają obraz Uniwersytetu Wrocławskiego w latach siedemdziesiątych. Niepokojącą tendencję pokazywał spadek liczby maturzystów przyjmowanych na studia. Najwięcej – 2530 – immatrykulowanych było w roku 1973, w 1978 r. już tylko 1623, a dwa lata później – 1464. Limity przyjęć ustalało odgórnie ministerstwo, w roku akademickim 1970/1971 bez uzgodnienia z uniwersytetem wstrzymano rekrutację na kilku kierunkach humanistycznych. Wydaje się, że taka polityka miała na celu stworzenie społeczeństwa technokratycznego i podporządkowanego. Władze uczelni starały się przeciwstawiać tego typu decyzjom, uznając potrzebę corocznego naboru na wszystkie kierunki. Naturalnym następstwem wstrzymania rekrutacji był spadek liczby młodzieży akademickiej na uniwersytecie w drugiej połowie dekady. W 1976 r. wynosiła ona 18 222, w 1978 r. – 14 798, a w roku 1979 już tylko 13 697[46].

W omawianym okresie większość studentów miała pochodzenie inteligenckie – ponad 50 proc., pochodzenie zaś robotnicze – około 35 proc., a mniej więcej 5 proc. – pochodzenie chłopskie. Władze uczelni dążyły do zmniejszenia dysproporcji poprzez dodawanie punktów preferencyjnych za pochodzenie, a także ulgowe traktowanie dzieci rolników i robotników na egzaminach. Zabieg wynikał z uwarunkowań ideologicznych, poza tym często można było liczyć na większe posłuszeństwo ze strony ludzi proweniencji robotniczo-chłopskiej[47]. Nie przyniosło to jednak oczekiwanego skutku. Jeśli chodzi o pochodzenie geograficzne, to w połowie lat siedemdziesiątych zdecydowanie najwięcej osób wywodziło się z Dolnego Śląska (około 65 proc. ogółu studentów) i z samego Wrocławia (29 proc.), a tylko parę procent przyjeżdżało na studia z innych regionów kraju – najwięcej z najbliższych województw: opolskiego, zielonogórskiego, katowickiego i poznańskiego. Uniwersytet Wrocławski miał przez to nieco prowincjonalny charakter[48].

W drugiej połowie lat siedemdziesiątych zaznaczył się także spadek liczby nowo przyjętych do uniwersyteckiej instancji PZPR. W samej partii wzrastał odsetek osób niezaangażowanych ideologicznie, które członkostwo w niej traktowali jako źródło przywilejów. Uniwersytet Wrocławski w porównaniu z innymi uczelniami wrocławskimi miał najniższy stopień upartyjnienia wśród asystentów i adiunktów. PZPR cieszyła się większymi wpływami wśród uczących się na Wydziale Prawa i Administracji i w Instytucie Nauk Politycznych, mniejszymi natomiast na Wydziale Matematyki, Fizyki i Chemii oraz na Wydziale Filologicznym. Biorąc pod uwagę, że studenci WPiA oraz INP bardzo często kształcili się, aby podjąć pracę w administracji państwowej, nie powinien dziwić większy stopień upartyjnienia tych jednostek uniwersytetu[49].

Na osobne potraktowanie zasługuje fatalna sytuacja materialna uniwersytetu i innych wrocławskich uczelni. W dużej mierze był to skutek złej kondycji polskiej gospodarki, dawała się ona we znaki szczególnie w drugiej połowie lat siedemdziesiątych. Ucierpiała działalność naukowa, brakowało bowiem pieniędzy, specjalistycznego sprzętu, nowoczesnej aparatury, badania utrudniały również przerwy w dostawie energii elektrycznej[50]. Uczelnia borykała się także z trudnościami lokalowymi, nie było środków na budowę nowych budynków ani na remonty starych. W 1976 r. pod względem liczby studentów osiągnięto stan przewidziany na rok 1982, natomiast wyposażenie i budynki utrzymywały się na poziomie z 1972 r. Ta dysproporcja stanowiła też jedną z przyczyn decyzji o zmniejszeniu liczby studentów[51].

Sytuacja bytowa młodzieży akademickiej nie przedstawiała się najlepiej. Mimo planowanych remontów i stawiania nowych akademików studenci wciąż mieli trudności ze znalezieniem lokum. Warunki sanitarne w większości istniejących domów studenckich nie spełniały podstawowych standardów, niektóre były po prostu zarobaczone. Zdarzały się również sytuacje, tak jak np. w DS „Ul”, że w zimie zabrakło ogrzewania. Zauważono i dyskutowano ten problem nawet na szczeblu Komitetu Wojewódzkiego PZPR[52]. Jeszcze gorzej przedstawiała się sprawa żywienia studentów. W sprawozdaniu Zarządu Wojewódzkiego SZSP IV Wojewódzkiej Konferencji Sprawozdawczo-Wyborczej zwracano uwagę na to, że większość wrocławskich uczelni nie dysponuje dostateczną liczbą stołówek: Akademia Rolnicza miała dwa ciasne lokale, w których panowały złe warunki techniczne i sanitarne; pięć z sześciu jadłodajni uniwersyteckich znajdowało się w pomieszczeniach jedynie adaptowanych do takich potrzeb, charakteryzowały się one małą przepustowością i niedostatecznym wyposażeniem; w stołówce Akademii Medycznej z kolei Państwowa Inspekcja Sanitarna była „niemal codziennym gościem”[53]. Autorzy sprawozdania wykazywali, że biorąc pod uwagę wytyczne ministerstwa, według których 80 proc. młodzieży akademickiej powinno mieć możliwość korzystania z jadłodajni, to we Wrocławiu brakuje około 12 tys. posiłków dziennie (wydawano 11 tys.)[54]. Niezadowalająco działały też inne jednostki ogólnouniwersyteckie, studenci np. podnosili problem zbyt krótkiego czasu otwarcia bibliotek[55].

Jeszcze przed rozpoczęciem swoich pierwszych zajęć na uczelni studenci byli poddawani szkoleniu ideologicznemu na wyjazdach roku zerowego, podobny cel miały praktyki robotnicze, które w zamierzeniu miały służyć wyrobieniu „postawy socjalistycznej” i zbliżeniu młodzieży akademickiej z klasą robotniczą. Każdy student musiał uczęszczać na zajęcia w Studium Wojskowym prowadzone przez wojskowych. Chodziło głównie o szkolenie polityczne, które stanowiło okazję do indoktrynacji środowiska. Podobną rolę odgrywały kursy z filozofii. Na 28 tematów do omówienia – 27 związanych było z marksizmem, tylko jedne zajęcia przewidziano na omówienie „niektórych współczesnych kierunków filozofii burżuazyjnej”[56], na pozostałych – koncepcje niemarksistowskie miały być wspominane tylko jako przedmiot krytyki. Kanon lektur związanych z nauczaniem filozofii obejmował wyłącznie dzieła Marksa, Engelsa i Lenina. W kwestii ogólnie pojętych nauk politycznych Komitet Wojewódzki PZPR naciskał na uczelnie, aby wszyscy wykładowcy należeli do partii (na początku 1980 r. na 94 nauczycieli tych przedmiotów „tylko” 71 było członkami PZPR lub kandydatami)[57]. W celu propagowania marksizmu wśród pracowników uniwersytetu i studentów 8 listopada 1978 r. uruchomiono Ośrodek Propagandy Partyjnej. Do jego zadań należała organizacja seminariów, wykładów i udostępnianie materiałów o tematyce marksistowskiej[58].

Do marca 1973 r. na terenie uczelni działały trzy organizacje: Zrzeszenie Studentów Polskich, Związek Młodzieży Wiejskiej oraz Związek Młodzieży Socjalistycznej. Zrzeszenie nie wymagało od członków deklaracji ideowej. Opowiadało się za rozwojem samorządności na uniwersytecie. Pod koniec lat sześćdziesiątych rozważano nawet przekazanie rozdziału świadczeń socjalnych bezpośrednio studentom, postulowano również oddanie pełnej odpowiedzialności za akademiki samym mieszkańcom. ZSP skupiało się przede wszystkim na sprawach socjalno-bytowych, kulturze, rozrywce, przez co bardziej przypominał związek zawodowy. ZMW i ZMS w zdecydowanie większym stopniu były ukierunkowane ideowo-politycznie[59].

W epoce Gierka doszło do centralizacji różnych organizacji, nie ominęło to również związków studenckich. W przemówieniu na zlocie młodzieży w lipcu 1971 r. I sekretarz KC PZPR powiedział: „Przywiązujemy wielką wagę do politycznej świadomości i ideowej jedności młodego pokolenia, w tym do jedności celów, zadań, obowiązków i praw naszych organizacji młodzieżowych”[60]. Konieczność zjednoczenia argumentowano szkodliwością rywalizacji między organizacjami, która powodowała kokietowanie studentów, kiedy powinny być im stawiane wymagania. Poza tym pluralizm organizacji studenckich prowadził – zdaniem partyjnych analityków – do rozproszenia wysiłku, a także do wygrywania jednych przeciw drugim przez władze uczelni[61]. W istocie nowa wielka organizacja miała wzmocnić system centralistyczny, a jej monopol w zakresie działalności społeczno-zawodowej i socjalistyczny charakterze ideowy – zapewnić skuteczną indoktrynację środowiska studenckiego.

Do zjednoczenia doszło w marcu 1973 r. – powstał Socjalistyczny Związek Studentów Polskich. W jego statucie zawarto m.in. passus, w którym stwierdzano, że celem SZSP jest organizowanie młodzieży akademickiej do aktywnego udziału w budowie socjalizmu. Do obowiązków członków zaliczano zgłębianie wiedzy społeczno-politycznej na podstawie nauki marksizmu-leninizmu. Brakowało więc miejsca dla ludzi o innych poglądach, a SZSP był jedyną organizacją i miał reprezentować interesy wszystkich studentów, nawet tych niezrzeszonych. W statucie kładziono nacisk na podnoszenie poziomu wiedzy społeczno-politycznej członków i studentów, dbałość o rozwój ich zainteresowań i zdolności, organizowanie życia kulturalnego, ruchu turystycznego oraz prowadzenie działalności propagandowej[62].

Likwidacja Zrzeszenia Studentów Polskich i powstanie nowej organizacji wzburzyły środowisko młodzieży akademickiej. Doszło do licznych protestów przeciw temu, że z organizacji studenckiej uczyniono przybudówkę partii i nadano jej charakter polityczny. Najbardziej intensywny przebieg miały one na Uniwersytecie Warszawskim i Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, pewnym echem odbiły się również w Krakowie. Działacze ZSP na Wydziale Matematyki UW, Konrad Bieliński i Stanisław Krajewski, wywiesili memoriał zawierający protest wobec zjednoczenia. Zorganizowano również wiec wydziałowy, na którym domagano się autentycznej dyskusji i referendum w tej sprawie. Głosy protestu pojawiały się także na ostatnim zjeździe ZSP[63]. Z kolei na KUL, w wyniku sprzeciwu studentów i interwencji u prymasa Stefana Wyszyńskiego, zakazano działalności SZSP[64]. W Krakowie zbierano podpisy pod listem protestacyjnym i rozrzucano ulotki o następującej treści: „W imieniu wszystkich studentów podzielających nasze poglądy protestujemy przeciwko: 1. Sposobowi utworzenia nowej organizacji. 2. Jej nazwie. 3. Sposobowi powoływania władz do SZSP”, a dalej pisano: „Żądamy takiej organizacji ogólnostudenckiej, w której zagwarantowaną mielibyśmy rzeczywistą wolność przekonań, demokratyczną samorządność. Dopóki gwarancji tej mieć nie będziemy, powstrzymamy się od wpisu do nowej organizacji – SZSP”[65]. W źródłach nie ma ani śladu, że w samym Wrocławiu doszło do jakichkolwiek akcji tego typu.

SZSP zajmował się również animowaniem imprez kulturalnych, we Wrocławiu pod jego auspicjami odbywały się m.in.: Jazz nad Odrą, Spotkania Teatru i Sztuki Otwartej, Ogólnopolskie Dni Poezji i Piosenki Poetyckiej, Wrocławski Tydzień Teatrów Studenckich, oprócz tego inicjowano Dyskusyjny Klub Filmowy i różnego rodzaju wystawy. Organizowano rajdy, rozmaite obozy, wyjazdy zagraniczne, zawody i imprezy studenckie[66]. Na pierwszy rzut oka aktywność SZSP może się wydać imponująca, jednak nie należy zapominać, że wszelkie inicjatywy oddolne musiał on firmować, tak więc nawet jeśli organizatorami byli ludzie spoza związku lub tylko luźno z nim związani, to i tak wszystko działo się pod jego patronatem. Mimo że sprawozdania SZSP wspominają o wielu akcjach, przeciętni studenci nawet o nich nie wiedzieli. Na ten problem wskazywali już publicyści uniwersyteckiego pisma SZSP „Szermierz”. Jeden z nich zauważył, że funkcjonując w zamkniętym kręgu 100–200 działaczy SZSP, można odnieść wrażenie, że robi się bardzo dużo, ale w rzeczywistości cykliczne imprezy studenckie, takie jak Żakinada czy Akcja Lato, są niezauważalne dla młodzieży akademickiej, traktowane jako sprawy oczywiste[67]. Niemniej akcje apolityczne były ważne, chodziło bowiem o przyciągnięcie do SZSP i indoktrynację ludzi bardziej zainteresowanych szeroko pojętym życiem studenckim niż działalnością polityczną. Warto jeszcze zaznaczyć, że do organizacji należało około 60 proc. słuchaczy wrocławskich uczelni, ale większość z nich prezentowała bierną postawę, nie angażując się w żadne inicjatywy[68]. Do innych kwestii związanych z funkcjonowaniem SZSP przejdę przy okazji omawiania programu wrocławskiego SKS, związek był bowiem często obiektem krytyki na łamach różnego rodzaju druków opozycji studenckiej.

Zgodnie ze statutem, SZSP reprezentował również interesy młodzieży akademickiej wobec władz uczelni i w ten sposób pełnił funkcję ciała samorządowego. Do jego zadań statutowych należało m.in. współdziałanie w rozwiązywaniu problemów socjalno-bytowych studentów oraz udział w realizacji programu naukowo-dydaktycznego szkoły[69]. W uchwale IV Konferencji Sprawozdawczo-Wyborczej czytamy, że samorządność jest składnikiem demokracji i samodzielne radzenie sobie z trudnościami przez społeczność akademicką jest dla SZSP podstawową zasadą wychowania. Związek stawiał sobie za cel poprawę jakości dydaktyki, modernizację uczelni, rzetelny rozdział pomocy materialnej. Istotne było również wprowadzanie do ciał kolegialnych uczelni najlepszych studentów, potrafiących bronić na obradach interesów społeczności, którą reprezentują. W uchwale wspomniano również o radach mieszkańców w akademikach[70]. Stanowiło to jedną z ważniejszych form samorządności studenckiej na terenie akademickim, miała ona realny wpływ na funkcjonowanie domów studenckich. Co więcej, rady mieszkańców nie zostały całkowicie podporządkowane SZSP, uzyskiwały ze związku pomoc finansową i organizacyjną, ale nie było to jedyne źródło środków. Rady mieszkańców dysponowały ponadto funduszami z uczelni i pochodzącymi z własnych wpływów. Do ich zadań należało m.in. współzarządzanie akademikami (razem z administracją), przydzielanie miejsc, układanie regulaminu i organizacja szeroko pojętego życia studenckiego[71]. Na uczelniach powoływano także starostę roku, który nie musiał należeć do SZSP, jednak nie miał żadnych uprawnień potwierdzonych przepisami, co ułatwiało ignorowanie jego ewentualnych postulatów[72]. Ogólnie ujmując, związek nie sprawdzał się w roli ciała samorządowego, problem ten zostanie poruszony szerzej w rozdziale dotyczącym powstania niezależnych samorządów w kwietniu 1978 r.

We Wrocławiu istniała tradycja oporu akademickiego. Już w 1946 r. doszło do strajku absencyjnego w solidarności ze studentami krakowskimi represjonowanymi za udział w obchodach święta 3 Maja[73]. Młodzież akademicka Wrocławia zaktywizowała się również w październiku 1956 r., organizując kilka wieców. Wiązało się to z nadziejami społeczeństwa na przemiany demokratyczne w Polsce[74]. Najważniejszym wydarzeniem z dziejów oporu środowiska studenckiego były strajki okupacyjne na uczelniach w marcu 1968 r. Ostatni akord wydarzeń to zakłócenie oficjalnych obchodów 1 Maja przez grupę młodzieży akademickiej politechniki i uniwersytetu[75]. Marzec ’68 jest zdecydowanie bliższy faktom opisywanym w książce. Uczestnicy protestów marcowych byli zaledwie o dziesięć lat starsi od działaczy SKS. Środowiska te utrzymywały żywe kontakty, pokolenie marcowe stanowiło pewne wsparcie dla uczestników opozycji studenckiej końca lat siedemdziesiątych.

Przed śmiercią Pyjasa i utworzeniem SKS środowisko młodzieży akademickiej aktywizowało się jeszcze kilkakrotnie, choć nie w takiej skali i formie, jak w 1956 czy 1968 r. Trudno mówić o tradycjach, gdyż w tych działaniach bezpośrednio brali już udział także ludzie później związani z SKS. Warta wspomnienia jest akcja konstytucyjna – do Sejmu PRL wysłano z Dolnego Śląska (w tym większość z Wrocławia) kilkadziesiąt listów zawierających protest wobec projektowanych zmian w ustawie zasadniczej. Studenci zaangażowali się w zbieranie podpisów w środowisku akademickim[76]. Bez wątpienia ta forma sprzeciwu przełamała w pewnym stopniu atomizację środowiska, ukazała, że wiele osób jest negatywnie nastawionych do istniejącego systemu i ma odwagę zamanifestować to poprzez podpisanie petycji do władz PRL własnym imieniem i nazwiskiem. Było to szczególnie ważne w kontekście tworzenia zorganizowanej opozycji w kolejnych latach.

Po powstaniu KOR we wrześniu 1976 r. we Wrocławiu zaczęło się formować środowisko jego współpracowników. W jego skład wchodzili przede wszystkim studenci, działacze KIK (szczególnie Józef Puciłowski i Maciej Zięba), a także niektórzy pracownicy naukowi. Warto podkreślić, że w okresie tym uaktywnił się również przebywający we Wrocławiu Karol Modzelewski. Jednym z miejsc spotkań było zaplecze biblioteki w Instytucie Historycznym, gdzie pracował Puciłowski. Działalność współpracowników KOR polegała głównie na przepisywaniu i kolportażu pism oraz materiałów komitetu („Biuletynu Informacyjnego”, „Komunikatu KOR”, a także dokumentów dotyczących wydarzeń w Radomiu i Ursusie)[77]. Do ich inicjatyw zaliczyć należy również kwestę na rzecz represjonowanych robotników z Radomia i Ursusa, a nieco później także zbiórkę podpisów pod dokumentem, którym była prawdopodobnie petycja zawierająca żądanie utworzenia komisji poselskiej do zbadania przejawów łamania praworządności w związku z wydarzeniami Czerwca ’76. W wyniku ujawnienia się grupy sympatyków KOR wrocławska SB poddała kontroli operacyjnej 54 osoby, co daje pewne wyobrażenie o liczebności tego grona. Trzeba podkreślić, że z grupy współpracowników KOR wywodzili się w dużej mierze założyciele i aktywni działacze wrocławskiego Studenckiego Komitetu Solidarności[78].

Przed wydarzeniami związanymi ze śmiercią Stanisława Pyjasa miał miejsce jeszcze jeden protest środowiska akademickiego. Warto o nim wspomnieć, mimo że jego autorami nie byli studenci, ale wrocławscy pracownicy naukowi. Wśród 28 podpisanych pod „petycją profesorską” z 22 grudnia 1976 r. do Sejmu PRL znalazło się aż ośmiu naukowców[79] z Wrocławia. W liście domagano się powołania komisji poselskiej do zbadania przebiegu strajków czerwcowych oraz będących ich następstwem procesów i represji[80]. Podpisy świadczyły o istnieniu we Wrocławiu grupy profesorów sympatyzujących z opozycją.

Powyższy opis sytuacji na wrocławskich uczelniach, z uwypukleniem realiów uniwersyteckich, miał na celu przedstawienie atmosfery, w której narodził się i funkcjonował Studencki Komitet Solidarności. Nawet działacze partyjni na szczeblu uczelnianym i wojewódzkim zauważali, że zła sytuacja gospodarcza, odbijająca się na różnych aspektach funkcjonowania państwa i społeczeństwa, oraz braki rynkowe są przyczyną niezadowolenia, a więc i zahamowania przyrostu liczby członków partii i powiększania się grona osób sprzyjających opozycji[81]. Istotniejsze znaczenie niż sytuacja materialna w genezie opozycji akademickiej miały takie zjawiska, jak indoktrynacja ideologiczna, brak możliwości niezależnej działalności i ograniczenie wolności słowa. Również przejawy oporu społecznego z poprzednich lat, szczególnie te chronologicznie najbliższe wydarzeniom opisywanym w pracy, nie pozostawały zapewne bez wpływu na kształtowanie się opozycji we wrocławskim środowisku akademickim pod koniec lat siedemdziesiątych. Myślę, że zarysowana przeze mnie sytuacja w kraju i na uczelni może wiele wyjaśnić w kwestii narodzin i kierunków działalności opozycji studenckiej.

2

POWSTANIE SKS WE WROCŁAWIU

Śmierć Pyjasa i wrocławskie echa

Wieść o śmierci Stanisława Pyjasa wstrząsnęła wrocławskim środowiskiem akademickim, a w szczególności tymi, którzy – podobnie jak on – współpracowali z Komitetem Obrony Robotników. Informacja o tragedii pojawiła się w Radiu Wolna Europa, na bieżąco relacjonującym to, co dzieje się w Krakowie[1]. Wiadomości pochodziły również od przyjeżdżających stamtąd osób, a także od studentów wrocławskich, którzy uczestniczyli w bojkocie juwenaliów. Z przyszłych działaczy SKS w Krakowie byli m.in. dwaj słuchacze Wydziału Matematyki, Fizyki i Chemii – Marek Adamkiewicz i Wiesław Cupała. Adamkiewicz brał udział w spotkaniach ze studentami, przywiózł do Wrocławia również bibułę KOR i pierwsze oświadczenie krakowskiego SKS, które kolportował na uczelni[2]. W okresie juwenaliów w Krakowie przebywał również Jerzy Ochman – wziął udział w tzw. czarnym marszu. On również przywiózł do Wrocławia wydawnictwa drugoobiegowe, które dostał od Bogusława Sonika z krakowskiego SKS[3]. Wrocławska SB szacowała, że w okresie juwenaliów w Krakowie znajdowało się około 30–40 studentów z Wrocławia, były to jednak niezorganizowane, indywidualne wyjazdy. Studenci wrocławscy wzięli udział w mszy, a kilku podeszło pod bramę na ulicy Szewskiej[4].

Od połowy maja SB zaczęła odnotowywać różnego rodzaju wypowiedzi przedstawicieli młodzieży akademickiej świadczące o gęstniejącej atmosferze na uczelniach i zainteresowaniu sprawą Pyjasa. Właściwie każdy taki przejaw stawał się obiektem zainteresowania i był badany w ramach operacyjnego rozpracowania, starania organów bezpieczeństwa ukierunkowano zaś na ograniczenie zasięgu informacji. Zapewne istniała obawa, że dojdzie do wystąpień o podobnej skali, jak to miało miejsce w Krakowie. Jeszcze przed powstaniem krakowskiego SKS pierwszą inicjatywę we Wrocławiu stanowiły plany wystosowania petycji z żądaniem wyjaśnienia okoliczności śmierci Pyjasa. Z pomysłem tym wystąpił Wiesław Kęcik[5], w zamierzeniu pismo to miało być sygnowane przez prawie dwieście osób. W wyniku rozmowy ostrzegawczej, którą przeprowadziła SB z Kęcikiem, inicjatywa nie doszła do skutku[6]. 15 maja, w czasie mszy studenckiej w kościele Dominikanów, o. Zdzisław Gurnicki, pochodzący z Krakowa, nawoływał do modlitwy za duszę zamordowanego[7]. Katalizatorem wydarzeń we Wrocławiu była msza żałobna, którą odprawiono w Krakowie 15 maja, i towarzyszący jej pochód, zakończony ogłoszeniem powstania SKS. Od tego momentu pojawiało się coraz więcej wypowiedzi o Pyjasie i manifestacji w Krakowie. SB odnotowywała, że głosy te wyolbrzymiają wypadki, do których doszło, i pokazują stan podniecenia w Krakowie[8]. W nocy z 17 na 18 i z 18 na 19 maja w akademiku AWF „Spartakus” dwóch studentów wystawiło na korytarz kolumny i włączyło RWE, które informowało o wydarzeniach związanych ze śmiercią Pyjasa. W celu ustalenia ich personaliów SB założyła sprawę operacyjnego rozpracowania „Apostoł”. Okazało się, że byli to studenci I roku Adam Figura i Janusz Listos[9]. Jak donosił jeden z tajnych współpracowników na terenie akademików – TW „Rep” – Marian Szczęśniak (student III roku fizyki) opowiadał mieszkańcom „Parawanowca”[10], co działo się w Krakowie, i namawiał do akcji solidarnościowej[11]. Do SB dotarła również informacja, że Jerzy Witczak, student Wydziału Elektrycznego Politechniki Wrocławskiej, kolportował w należących do niej domach studenckich „Komunikat KOR”, oświadczenie KOR oraz deklarację założycielską krakowskiego SKS. Prowadził swojego rodzaju agitację, twierdząc, że trzeba uświadamiać apolityczne środowisko młodzieży akademickiej[12]. Na Akademii Medycznej krążyła pogłoska, że Pyjas zmarł w czasie przesłuchiwania go przez MO[13]. Odnotowywano również wypowiedzi i zachowania kadry naukowej. Uzyskano informację, że asystentka na matematyce dr Agnieszka Wojciechowska-Waszkiewicz zaproponowała przed zajęciami uczczenie minutą ciszy pamięć Pyjasa[14].

Oficjalna wrocławska prasa pomijała temat krakowskich juwenaliów. Widocznie jednak natężenie plotek i różnych domysłów było tak duże, iż zdecydowano się na publikację artykułów mających na celu ucięcie spekulacji i przeforsowanie oficjalnej wersji. W „Gazecie Robotniczej” (największy dziennik na Dolnym Śląsku) z 17 maja pisano, że grupa politycznych graczy próbowała wykorzystać juwenalia w Krakowie dla własnych celów. Śmierć Pyjasa określano jako nieszczęśliwy wypadek, spowodowany nadużyciem alkoholu. Dzień później krakowskim wydarzeniom poświęcono już więcej miejsca, przedrukowując artykuł z „Życia Warszawy” pt. Prawda o jednej prowokacji. Informowano, że denat miał 2,6 promila alkoholu w organizmie, a jako bezpośrednią przyczynę śmierci podano zadławienie się krwią. Chcąc dodatkowo uwiarygodnić wersję o wypadku, podkreślano, że rany mogły powstać w wyniku przewrócenia się, a niekoniecznie wskutek pobicia. Wspomniano również o anonimach dyskredytujących Pyjasa, kierowanych do przyjaciół studenta jeszcze przed jego śmiercią, wskazując na potrzebę wyjaśnienia tej sprawy. Podobnie jak w poprzednim numerze, dziennik obarczał winą za eskalację zdarzeń prowokatorów z „tzw. komitetu obrony robotników”[15]. Reakcje na artykuł we wrocławskim środowisku akademickim były różne. Zastanawiano się, czy w ogóle jest możliwe udławienie się własną krwią, rozmawiano o anonimach. Porównywano Prawdę o jednej prowokacji z audycjami Radia Wolna Europa. 19 maja, czyli dzień po publikacji artykułu, na drzwiach akademika „Dwudziestolatka” wywieszono ręcznie wykonaną ulotkę nawołującą do żałoby: „Prawda o jednej prowokacji. W związku z tragiczną śmiercią naszego kolegi (rzekomo) Stanisława Pyjasa, studenta Uniwersytetu Jagiellońskiego, zwracamy się do mieszkanek z apelem – uczyńmy dzień 19 maja dniem żałoby. KOS”. Nazajutrz pojawiła się kolejna ulotka, także wykonana pismem ręcznym na kartce z zeszytu, podpisana przez KOS, nawołująca do zrewidowania swojej postawy. SB podejrzewała, że autorką jest jedna z mieszkanek akademika. Mógł to być również ktoś zaangażowany wcześniej we wspomnianą akcję petycyjną w sprawie wydarzeń z czerwca 1976 r., ponieważ w innym meldunku można przeczytać, że nazwę KOS podawały osoby zbierające podpisy pod listem do sejmu. Trzeba jednak przyznać, że jest to nietypowy sposób przedstawiania się potencjalnym sygnatariuszom, co moim zdaniem nieco podważa wiarygodność tej informacji[16]. W dokumentach SB można przeczytać również o innych reakcjach na artykuł z „Gazety Robotniczej”. Zauważono, że ogół studentów i naukowców określił tekst jako przekonywający i jasny. Pracownicy naukowi żałowali, iż nie ukazał się wcześniej, gdyż ograniczyłoby to szerzenie się plotek i sensacji[17]. Niemal równocześnie podjęto akcję informacyjną na uczelniach. Szczególną uwagę, ze względu na duże skupienie studentów, zwrócono na akademiki. Systematycznie odbywały się narady samorządów domów studenckich (z udziałem SZSP), ich administracji i opiekunów lat. Na posiedzeniu w Komitecie Wojewódzkim PZPR, w którym uczestniczyli rektorzy i sekretarze komitetów uczelnianych, ustalono, że aktyw partyjny i SZSP będą wyjaśniać wątpliwości dotyczące juwenaliów w Krakowie[18].

Podsumowując, do 14 maja pojawiały się właściwie tylko sporadyczne wypowiedzi dotyczące tego, co wydarzyło się w Krakowie, zawierające sugestie, że winę ponosi MO. Większe zainteresowanie wydarzeniami związanymi ze śmiercią Pyjasa pojawiło się po majowych uroczystościach żałobnych i powstaniu SKS. Można zatem stwierdzić, że przez pierwsze dwa tygodnie po tej tragedii pojawiały się pojedyncze wystąpienia (przykład dr Agnieszki Wojciechowskiej-Waszkiewicz, Wiesława Kęcika), domysły, plotki, wiedzę czerpano też z pojedynczych egzemplarzy pism KOR. Nic nie zapowiadało dużej akcji solidarnościowej ze studentami z Krakowa. Warto jednak zwrócić uwagę, że przejawy wrzenia obserwowano w niemal wszystkich wrocławskich szkołach wyższych.

Według informacji[19] Służby Bezpieczeństwa 21 maja w willi na Krzykach w okolicach ulicy Karkonoskiej miało miejsce spotkanie kilkunastu studentów z różnych uczelni, którego cel stanowiły przygotowania do założenia SKS we Wrocławiu. Na zebraniu posługiwano się tajnymi hasłami, a jeden z uczestników opowiedział o tym, co zaszło w Krakowie. Ustalono termin następnego spotkania, na którym miały zostać wręczone deklaracje i nadane konspiracyjne pseudonimy. Na podstawie dostępnych źródeł nie można ustalić, czy kolejne spotkanie doszło do skutku[20]. Próba utworzenia SKS już w maju na pewno warta jest odnotowania, ale z drugiej strony podkreślić trzeba, że bazowanie na konspiracji świadczyło o tym, że jego uczestnicy nie mieli bladego pojęcia o istocie krakowskiego SKS, który funkcjonował jawnie. Można więc przypuszczać, że było to nie do końca przemyślane działanie kilkunastu studentów niemających żadnych kontaktów z opozycją. Warto wspomnieć również o jeszcze jednej próbie założenia SKS, o której wiadomo z relacji Wiesława Cupały. Według niego podjęły ją cztery osoby (oprócz niego jeszcze Marek Adamkiewicz, Jerzy Ochman i jeden student, którego personaliów nie udało się ustalić). Cupała twierdzi, że nie udało się to z powodu zbyt słabych kontaktów w środowisku akademickim[21].

W tym czasie funkcjonowało już kilka kontestacyjnych grup studenckich, najczęściej mających związki z KOR, ale pozostających w stosunku do siebie w izolacji. Na filologii klasycznej wokół Wiesława Kęcika powstało niewielkie grono, w którego skład wchodzili: Stanisław Siekanowicz, Urszula Smerecka[22] i Juliusz Szymczak. Oprócz tego na Wydziale Matematyki, Fizyki i Chemii funkcjonowało parę kontestacyjnych kręgów towarzyskich, do jednego należały osoby właściwie już kończące studia: Jerzy Filak, Aleksander Gleichgewicht, Stanisław Huskowski, Jerzy Kocik, Cezary Pochrybniak, Witold Urbanik. Drugi tworzyli młodsi studenci fizyki: Jan Sobczyk, Marian Szczęśniak, Krzysztof Szlachcic. Na tym wydziale studiowali również: Marek Adamkiewicz, Wiesław Cupała, Jarosław Klimek, Jerzy Ochman i Marek Rospond. Bardzo silne środowisko tworzyli także poloniści, na jednym roku studiowali: Alicja Badowska, Jarosław Broda, Rafał Bubnicki, Leszek Budrewicz, Leszek Pułka, Mariusz Wilk. Dla ludzi z tego grona bardzo duże znaczenie miał akces do KOR tak uznanych twórców, jak Jerzy Andrzejewski i Stanisław Barańczak. W opozycyjnej postawie utwierdziło ich wyrzucenie tego drugiego z Uniwersytetu Adama Mickiewicza[23]. Śmierć Pyjasa stanowiła impuls do działań o szerszym zasięgu, związanych z większym niż dotychczas ryzykiem. Zakres działalności Pyjasa pokrywał się z tym, co robili współpracownicy KOR z Wrocławia, była to jedna z przyczyn potrzeby zamanifestowania solidarności, ale także moralny odruch – w odczuciu studentów śmierć człowieka, w której prawdopodobnie miały udział organa bezpieczeństwa, stanowiła moment, kiedy bezwzględnie należało zademonstrować władzy, że przekroczyła pewną granicę[24].

Z pomysłem zamanifestowania swojego niezadowolenia poprzez organizację mszy żałobnej wystąpiło trzech studentów III roku fizyki: Jan Sobczyk, Marian Szczęśniak i Krzysztof Szlachcic. Wcześniej konsultowali się ze starszym od nich słuchaczem tego samego kierunku Maciejem Ziębą, który działał również aktywnie w KIK. Chcieli się upewnić, czy tego typu akcja nie będzie instrumentalnym wykorzystaniem Kościoła. Szczęśniak, związany z Duszpasterstwem Akademickim „Pod Czwórką”, zwrócił się do opiekuna DA ks. Aleksandra Zienkiewicza „Wujka” z prośbą o odprawienie mszy. Ten się zgodził, prosząc jednak, aby po nabożeństwie nie doszło do żadnych wystąpień politycznych. „Wujek” wyjechał z Wrocławia i wrócił dopiero odprawić mszę za duszę Pyjasa[25]. Informacja o nabożeństwie – podobnie jak w Krakowie – miała być umieszczana na klepsydrach rozwieszanych na terenie uczelni i w centrum miasta. Do akcji włączyły się pozostałe grupy opozycyjnie nastawionej młodzieży akademickiej, osobą kontaktującą różne środowiska był prawdopodobnie Wiesław Kęcik. Zorganizowano parę spotkań, na których omówiono techniczne szczegóły akcji, przede wszystkim podzielono miasto, tak aby informacja dotarła do jak największego grona osób. Na Wydziale Filologicznym UWr klepsydry mieli umieścić studenci matematyki i fizyki, na Wydziale Matematyki, Fizyki i Chemii zaś – filologii i nauk humanistycznych. Miało to zapobiec identyfikacji rozwieszających osób przez studentów i pracowników ich wydziału[26].

Plakaty przygotowywano w kilku miejscach na dzień lub dwa przed zapowiedzianą na 25 maja mszą. Jedną z drukarń było pomieszczenie w willi na Krzykach, wynajmowane przez Jacka Kiznego, studenta architektury na Politechnice Wrocławskiej. W druku pomagali mu jego dziewczyna i Jarosław Broda. Makietę wykonał Kizny w linorycie, przypominała pieczątkę. Nanoszono na nią tusz i odbijano na kartce formatu A4. Niestety, na papierze nie zmieściła się informacja o godzinie mszy, umieszczono ją więc na oddzielnym kawałku i doklejano. W ten sposób wykonano około stu klepsydr. Była to pierwsza tego typu akcja, dlatego drukowaniu towarzyszył wielki strach przed interwencją SB[27]. Oprócz informacji o dacie i godzinie nabożeństwa na klepsydrach napisano: „Dnia 7 maja 1977 w Krakowie zmarł śmiercią tragiczną nasz kolega Stanisław Pyjas, student V r. fil. pol. UJ”[28]. Dużą rolę w przygotowaniu ogłoszeń odegrał również student fizyki Marian Szczęśniak. Wykorzystał dostęp do ciemni fotograficznej w akademiku UWr – „Parawanowcu”. Klepsydry robiła jego koleżanka z roku Aleksandra Madeja. Wykonywała je ręcznie, ale przy użyciu szablonu, tak aby nie dało się rozpoznać charakteru pisma. Również z zachowaniem zasad konspiracji przekazywano ogłoszenia osobom, które miały je rozwieszać – np. podczas seansu filmowego w Hali Ludowej[29]. Część klepsydr drukowano również w domu Leszka Budrewicza przy ulicy Świdnickiej[30]. Plakaty przygotowywali też inni fizycy: Jerzy Filak, Aleksander Gleichgewicht, Stanisław Huskowski i Cezary Pochrybniak. Wiadomo także, że w nocy z 24 na 25 maja 1977 r. druk odbywał się w domu sióstr Anny i Jolanty Bujwid[31] przy placu Gottwalda; znajdował się tam również Marian (Bogdan?) Słyczko, student prawa. Następnego dnia do mieszkania weszła Służba Bezpieczeństwa, nie zastała jednak Gleichgewichta i Huskowskiego, którzy zabrali wcześniej część klepsydr i rozpoczęli ich rozklejanie. Mimo iż SB miała nakaz przeszukania tylko pokoju wynajmowanego przez Cezarego Pochrybniaka, sprawdzono również pomieszczenie zajmowane przez Jerzego Filaka oraz to, w którym mieszkały właścicielki domu. Funkcjonariusze zarekwirowali „Komunikaty KOR”, wiersze Barańczaka, maszynę do pisania oraz pozostałe dziesięć plakatów. Mieszkańców przetransportowano na komendę i przesłuchano. Około 21 Filak i Pochrybniak zostali przewiezieni na uczelnię – dziekan dr Stanisław Wajda i prorektor ds. nauki prof. Lucjan Sobczyk[32] próbowali „przemówić im do rozsądku”. Jeden ze studentów wyraził skruchę, drugi natomiast „solidaryzował się z KOR”. Na podstawie późniejszego zaangażowania w opozycję Filaka i wycofania się z takiej działalności przez Pochrybniaka można przypuszczać, że to ten pierwszy wykazał bardziej niezłomną postawę. Po rozmowie obaj studenci zostali wypuszczeni[33]. Policja doprowadziła w ten sposób do wyłączenia paru osób z akcji rozwieszania klepsydr i przejęła część ich nakładu, nie zniweczyło to jednak prowadzonych działań informacyjnych i przygotowań do mszy żałobnej.

W Instytucie Historycznym, w gmachu obok, w którym mieści się dzisiejszy Instytut Kulturoznawstwa, oraz w Bibliotece Uniwersyteckiej przy ulicy Szajnochy plakaty rozwieszał Jan Sobczyk. W budynkach zajmowanych przez Instytut Matematyki oraz Instytut Chemii informacje o mszy rozklejał Jarosław Broda, na terenie politechniki z kolei Aleksander Gleichgewicht i Stanisław Huskowski. Leszek Budrewicz rozwieszał klepsydry na terenie Ostrowa Tumskiego, gdzie znajdowała się m.in. przychodnia studencka. Oczywiście w akcję rozklejania plakatów zaangażowanych było jeszcze parę innych osób. W celu uniknięcia wpadek i zapewnienia maksimum bezpieczeństwa umówiono się, że każdy obsługuje tylko trzy miejsca. Cechą wspólną wszystkich relacji jest uczucie dużego strachu, które towarzyszyło uczestnikom akcji. Nikt w zasadzie nie wiedział, jakimi możliwościami dysponuje SB, panowało powszechne przekonanie o wszechwiedzy i wszechobecności funkcjonariuszy. Nie było w tym nic dziwnego, biorąc pod uwagę, że żaden ze studentów nie miał przedtem styczności z organami bezpieczeństwa. Mieli wrażenie, że są pod ciągłą obserwacją, obawiali się, że po wywieszeniu pierwszej klepsydry nastąpi aresztowanie, dlatego ze zdziwieniem uświadomili sobie, że bez przeszkód mogą dokończyć akcję[34]. Leszek Budrewicz natomiast uważa, że rzeczywiście był śledzony: „Omal mnie nie złapali, jak wieszałem plakaty. Rozklejam na przychodni sportowej i studenckiej na Ostrowie Tumskim, a tam taki facet w płaszczu siedzi i mi się przygląda. No, ale rozkleiłem i idę. Szedłem wzdłuż Odry, skręciłem na Most Pokoju, dochodzę do Muzeum Narodowego, odwracam się, patrzę – ten sam facet, którego dziesięć minut wcześniej widziałem. Doszedłem do rogu spokojnym, spacerowym krokiem, skręciłem za róg muzeum i puściłem się biegiem. Tak żeby, zanim on dojdzie do rogu, już mnie nie było. Obiegłem budynek, wsiadłem do autobusu, przejechałem przystanek, przesiadłem się do tramwaju, pojechałem na Dworzec Główny. I chyba mi się udało go zgubić. To uzmysłowiło mi, że [SB] to nie jest jakaś legenda. Bo to ewidentnie był facet, który za mną szedł i musiał mieć podparcie jakiejś ekipy z samochodem, dlatego że on się za szybko znalazł [za mną]”[35].

24 i 25 maja klepsydry wisiały na Akademii Ekonomicznej, Akademii Rolniczej, Politechnice Wrocławskiej, Uniwersytecie Wrocławskim, w Zakładzie Fizjologii Akademii Medycznej. Informacje o nabożeństwie pojawiły się również w akademikach, na pewno w „Słowiance”, „Centaurze” (należącym do AR) i domach studenckich politechniki przy ulicy Wittiga, jedno ogłoszenie wisiało nawet w kościele akademickim koło uniwersytetu[36], w tych dwóch ostatnich przypadkach w miejsce słów „zmarły śmiercią tragiczną” wpisano „zamordowany Stanisław Pyjas”. Łącznie pojawiło się ponad trzydzieści plakatów, oprócz tego rozrzucano ulotki o podobnej treści, m.in. w budkach telefonicznych. W okolicach Rynku i placu Solnego pojawiły się druki w kształcie wąskich, 3-centymetrowych pasków[37]. Służba Bezpieczeństwa rozpoczęła działania operacyjne, których celem było ograniczenie zasięgu akcji, dążono również do identyfikacji osób biorących w niej udział. Działania te prowadzono w ramach SOR „Pamięć”. Poza wejściem do mieszkania sióstr Bujwidównych SB właściwie nie osiągnęła żadnego sukcesu[38].

Równolegle niektóre osoby prowadziły agitację w swoim najbliższym otoczeniu, nakłaniając do wzięcia udziału we mszy. SB odnotowała, że Lech Jakiełek z Instytutu Nauk Politycznych przekonywał studentów do pójścia na nabożeństwo, argumentując, że „mogą dziać się ciekawe rzeczy”, mówił o wydarzeniach w Krakowie i o pojawiających się we Wrocławiu klepsydrach[39]. Jeden z organizatorów akcji – Jacek Kizny – namawiał znajomych do wyrażenia solidarności ze środowiskiem studenckim Krakowa, oprócz tego zapoznawał ich z programem SKS[40]. Mimo iż w obozie władzy panowało przekonanie, że akcja nie wywołała szerszego zainteresowania wśród studentów, podjęto szereg działań mających ograniczyć jej skalę. Władze uczelni wzmocniły aktywność „polityczno-organizatorską” i porządkową, a komitety uczelniane PZPR starały się ograniczyć zasięg informacji o nabożeństwie[41]. Chodziło prawdopodobnie o instrukcje dla naukowców i SZSP, aby odwodzić studentów od udziału we mszy, prezentując przy tym oficjalne stanowisko partii w sprawie śmierci Pyjasa. Według relacji Leszka Budrewicza budynki uniwersyteckie w dniu uroczystości od 18.00 były zamknięte, tak aby studenci nie mogli do nich wrócić. W ten sposób uczelnia zabezpieczyła się przed groźbą ewentualnego strajku okupacyjnego, podobnego do tego, który miał miejsce w marcu 1968 r.[42] Z drugiej strony władze naciskały na hierarchię kościelną, aby odwołać mszę. Już 19 maja dyrektor Wydziału ds. Wyznań przeprowadził rozmowę z wicekanclerzem Kurii Wrocławskiej ks. dr. Edwardem Góreckim, chcąc uzyskać informacje o przygotowaniach do uroczystości żałobnych. Duchowny nie wiedział nic na ten temat i wyraził powątpiewanie, „aby mądre kierownictwo kurii wrocławskiej dało się wciągnąć w ten incydent”[43]. W dniu, w którym miało odbyć się nabożeństwo, dyrektor Wydziału ds. Wyznań próbował nakłonić proboszcza ks. Stefana Helowicza do rezygnacji z mszy żałobnej za duszę Stanisława Pyjasa. Ten odmówił, argumentując, że przyjęto już zamówienie wraz z opłatą. Zapewnił jednak, iż nie zostanie wygłoszona homilia. Urzędnik spotkał się następnie z ks. Aleksandrem Zienkiewiczem, który miał odprawić nabożeństwo. Duchowny nie uległ presji i zapowiedział, że wygłosi okolicznościowe kazanie. W tej sytuacji rozmowę przeprowadzono również z bp. Wincentym Urbanem. Hierarcha zapewnił, iż homilia ograniczy się wyłącznie do treści religijnych. Wydaje się, że postawa wrocławskich duchownych miała fundamentalne znaczenie dla powodzenia inicjatywy studentów. Choć wśród hierarchów pojawiały się wątpliwości, czy w ten sposób Kościół nie angażuje się politycznie, to prawdopodobnie zdecydowała postawa abp. Henryka Gulbinowicza, który poparł pomysł zorganizowania mszy żałobnej[44].

25 maja 1977 r. okazało się, że analizy wskazujące na małe zainteresowanie młodzieży akademickiej mszą żałobną były nietrafne. Większość studentów polonistyki po skończeniu zajęć ruszyła na nabożeństwo. Brały w nim udział osoby również z innych kierunków, które już nigdy potem w żaden sposób nie angażowały się w działalność opozycyjną[45]. Katedra się wypełniła, można przyjąć, że w kościele znajdowało około 1000–1500 ludzi (według informacji partyjnych – 500 osób, w tym 300 studentów). Przeważali studenci, ale pojawili się również hipisi, ludzie związani z KIK oraz uczniowie szkół średnich[46]. Rozczarowująca okazała się natomiast postawa kapłana celebrującego nabożeństwo. Niewiedzący o naciskach na duchownych studenci liczyli na homilię, której główny temat stanowiłaby sprawa Pyjasa. Ksiądz Zienkiewicz co prawda wspomniał, w jakiej intencji odprawia mszę, i wyraził podziw dla młodzieży, że wykazuje duże zainteresowanie śmiercią Pyjasa, ale kazanie prawie w całości poświęcił wątkom religijnym (Budrewicz pamięta, że mówił o aborcji, natomiast w meldunkach płynących do KC PZPR można przeczytać, iż homilia dotyczyła fragmentu z Pisma Świętego mówiącego o skazaniu Jezusa przez Piłata). Sama jednak wzmianka o Pyjasie poirytowała władze, zapewnione wcześniej przez bp. Urbana o tym, że nabożeństwo będzie miało charakter stricte religijny[47].

Od początku rodziły się wątpliwości, czy tego typu akcja nie jest instrumentalnym traktowaniem Kościoła, kontrowersje takie pojawiały się zwłaszcza wśród fizyków. Jednocześnie jednak zdawano sobie sprawę z napięcia w środowisku akademickim i dużego poparcia dla powołania podobnej organizacji studenckiej, jaka istniała już w Krakowie. W dyskusjach poprzedzających mszę wśród grupy skupionej wokół Jana Sobczyka panował pogląd, że należy poprzestać na nabożeństwie i ewentualnie wiecu, żywiono bowiem silną obawę przed prowokacją. Poloniści z kolei uważali, iż to za mało, i próbowali przekonać kolegów z wydziału fizyki do bardziej radykalnych działań[48]. Po mszy jej uczestnicy samorzutnie zorganizowali pochód, który udał się pod pobliski pomnik papieża Jana XXIII. W wiecu wzięli udział również organizatorzy nabożeństwa, i to przede wszystkim oni zostali uznani przez SB za jego inicjatorów (m.in. Jerzy Filak i Aleksander Gleichgewicht)[49]. Pod pomnikiem zebrało się około dwustu osób[50], jeden z uczestników demonstracji – Piotr Adamcio, hipis, późniejszy działacz Pomarańczowej Alternatywy – zaczął czytać deklarację założycielską krakowskiego SKS z 15 maja, przeszkodziła mu jednak siostra, bojąc się represji, jakie mogłyby spaść na rodzinę[51]. Oświadczenie dokończył Zenon Pałka, dodając przy tym własne komentarze. W jednym z meldunków SB odnotowała, że mówcą był Wojciech Pełka, absolwent geologii i student II roku filozofii. Pomyłka wynikła prawdopodobnie z podobieństwa nazwiska jego i Zenona Pałki[52]. Warto jeszcze wspomnieć, że we Wrocławiu miały miejsce inne działania studentów związane z wydarzeniami maja 1977 r. Aleksander Gleichgewicht, Stanisław Huskowski i Jarosław Pawłowski malowali napisy w obronie aresztowanych działaczy KOR. W tym samym celu prowadzono również zbiórkę podpisów[53].

Mimo sprzyjających okoliczności i gorącej atmosfery spowodowanej wydarzeniami w Krakowie nie doprowadzono do założenia wrocławskiego SKS. Gdy Zenon Pałka skończył czytać oświadczenie, wiec właściwie się zakończył i nikt nie zdołał wykorzystać ówczesnej energii społecznej. Przyczyniła się do tego postawa samych organizatorów mszy (przede wszystkim grupy skupionej wokół Jana Sobczyka), którzy bojąc się prowokacji, dążyli do zakończenia zgromadzenia, zawiązanego przecież bez ich woli[54]. Należy również zaznaczyć, że nie było chyba jeszcze gotowości do tak poważnego kroku, jak założenie jawnej organizacji i podpisywanie się własnym imieniem i nazwiskiem. Zbliżająca się sesja egzaminacyjna i wakacje oznaczały, że ewentualne powstanie wrocławskiego SKS zostanie odsunięte co najmniej na kolejny rok akademicki.

Utworzenie SKS (lipiec–grudzień 1977 r.)

W wakacje krakowski SKS parł do rozszerzenia inicjatywy na resztę kraju. Uważano, że chcąc utworzyć niezależny ruch studencki, nie można ograniczać się do jednego ośrodka akademickiego[55]. Pojawiało się nawet pewne rozgoryczenie, że członkowie KOR nie rozumieją, iż dla krakowskiego środowiska studenckiego rozwój SKS to „sprawa życia i śmierci”. Byłoby mniej narażone na ataki ze strony SB i uczelni[56]. Pierwszą próbę wyjścia poza Kraków i koordynacji działań w kraju stanowił letni obóz w Beskidzie Niskim, odbywający się w dniach 20–26 lipca. W spotkaniu wzięli udział głównie studenci z Krakowa i Warszawy, ale pojawili się również i przedstawiciele innych miast, Wrocław reprezentował Zenon Pałka, który nota bene nie był studentem, i Leszek Bielak, doktorant prof. Stanisława Hartmana. Prowadzono dyskusje na temat SKS, Lesław Maleszka (SKS Kraków) przedstawił uczestnikom tekst deklaracji założycielskiej oraz dokument Założenia i cele niezależnego ruchu studenckiego z 25 maja 1977 r. Prognozowano, że na początku roku akademickiego należy się spodziewać utworzenia SKS w Warszawie i Łodzi, oceniano, iż w Gdańsku i Lublinie jest grupa osób gotowych założyć komitet i tam też rychło może dojść do powstania Studenckich Komitetów Solidarności. Uczestnicy spotkania zauważali również, że podobnie jest w Poznaniu i Wrocławiu, ale nie precyzowali, kiedy w tych miastach mogłoby dojść do zawiązania komitetów. Ustalono, iż środowisko krakowskie, jako najlepiej zorganizowane, będzie ośrodkiem głównym i inspirującym pozostałe miasta akademickie do utworzenia Studenckich Komitetów Solidarności[57]. Nie doszło jednak do centralizacji działań poprzez utworzenie ciała koordynującego, do czego dążyli studenci z Krakowa. Przeciwne były temu przede wszystkim ośrodki pozostające pod większymi wpływami ROPCiO, takie jak Gdańsk i Łódź. Zniechęcały je silne związki krakowskiego SKS z KOR, nie bez znaczenia okazała się zapewne obawa przed dominacją osób z Krakowa[58]. Zresztą nawet próba stworzenia podstawy wspólnego działania – redagowania pisma „Indeks” – skończyła się niepowodzeniem[59].

Jesienią zaczęły powstawać kolejne Studenckie Komitety Solidarności, 20 października powołano do życia komitet warszawski, 5 listopada – gdański, a 23 listopada – poznański[60]. Wydaje się, że tamtejsze środowiska były na tyle silne i zdeterminowane, że trudno mówić o jakiejś szczególnej roli krakowskiego SKS w powoływaniu nowych komitetów. Nieco inaczej wyglądało to we Wrocławiu, gdzie jesienią nie utworzono jeszcze SKS, mimo że istniała grupa ludzi, którzy świadectwo swojej postawy i zorganizowania dali już w maju 1977 r. W przypadku Wrocławia środowisko krakowskie – zgodnie z ustaleniami – rzeczywiście weszło w rolę inspiratora powołania SKS.

W lecie do Wrocławia przyjechał rzecznik krakowskiego SKS Bronisław Wildstein, próbując odnowić stosunki z osobami związanymi z Teatrem Grotowskiego. Zaproponował utworzenie niezależnej organizacji studenckiej, spotkał się jednak z odmową, zaczął więc szukać nowych kontaktów. Przez Roberta Kaczmarka (asystenta na Akademii Górniczo-Hutniczej związanego z SKS) poznał młodego pracownika naukowego na Politechnice Wrocławskiej Michała Gabryela, a przez niego Jerzego Filaka i Aleksandra Gleichgewichta. Zapoczątkowało to od jesieni intensywne kontakty, Wildstein i inny działacz krakowskiego SKS – Michał Siciński – byli parokrotnie we Wrocławiu, a studenci wrocławscy przyjeżdżali do Krakowa. Przeprowadzono wiele rozmów, skutkujących rosnącą gotowością fizyków do założenia SKS we Wrocławiu[61]. Jednocześnie za pośrednictwem Wiesława Kęcika oraz Hanny i Witolda Bartoszewiczów nawiązywano coraz intensywniejsze relacje z członkami i działaczami KOR, głównie z młodszymi, tworzącymi też warszawski SKS: Janem Ajznerem, Ludwikiem Dornem, Urszulą Doroszewską, którzy również odwiedzali Wrocław. Na Dolny Śląsk szerszym strumieniem płynęły wydawnictwa drugiego obiegu i zyskiwały coraz większy krąg odbiorców[62].

Studenci Wydziału Matematyki, Fizyki i Chemii z jeszcze większą determinacją parli do założenia SKS. W listopadzie i grudniu nawiązano bliższe kontakty z przedstawicielami innych kierunków, szczególnie z grupą polonistów skupioną wokół Leszka Budrewicza. Jego mieszkanie, podobnie jak stancja Marka Adamkiewicza i Marka Rosponda przy ulicy Kocha, było miejscem wymiany literatury, wielu spotkań i dyskusji na temat ewentualnego utworzenia SKS[63]. Olbrzymią zasługę w powołaniu wrocławskiego komitetu miał Wiesław Kęcik. Nieustannie naciskał na studentów, aby powołali SKS. Stosował nawet pewne manipulacje: fizykom mówił, że jeśli nie założą SKS, to zrobią to poloniści, tych zaś przekonywał, że jeżeli się nie zmobilizują, to komitet zostanie utworzony przez studentów fizyki. Warto zaznaczyć, że Kęcik miał pewien autorytet i otaczała go legenda więźnia politycznego i działacza Ruchu[64].

Do przełomowego spotkania doszło w mieszkaniu Leszka Budrewicza, prawdopodobnie 13 grudnia 1977 r. Wtedy to zapadła ostateczna decyzja o powołaniu do życia wrocławskiego SKS. Na spotkaniu pojawili się m.in. Marek Adamkiewicz, Jarosław Broda, Leszek Budrewicz, Jerzy Filak, Aleksander Gleichgewicht, Stanisław Huskowski, Jaromir Jankowski[65], Wiesław Kęcik, Jacek Kizny, Jarosław Klimek, Elżbieta Mazur, Jerzy Ochman, Marek Rospond, Stanisław Siekanowicz, Jan Sobczyk, Juliusz Szymczak. Kęcik naciskał, mówiąc, że Studenckie Komitety Solidarności powstały już w innych ośrodkach, a Wrocław pozostaje pod tym względem w tyle. Ta argumentacja trafiała zresztą do studentów. Kizny zapytał Kęcika, czym zatem nowa organizacja będzie się zajmowała, pytanie było o tyle zasadne, że brakowało jeszcze wyobrażenia, jak ma wyglądać działalność wrocławskiego SKS. Kęcik stwierdził, że należy rozkolportować kasety Jana Krzysztofa Kelusa, co trochę rozczarowało uczestników spotkania, gdyż w ich przekonaniu założenie SKS stanowiło bardzo poważny krok, mogący ich narazić na surowe represje. Mimo wszystko w głosowaniu wszyscy bez wyjątku opowiedzieli się za powołaniem komitetu[66].

Należało wytypować rzeczników, którzy własnym imieniem i nazwiskiem podpiszą deklarację założycielską. Nikt jednak nie chciał zaryzykować i zdecydować się na kolejny – bardzo trudny – krok, czyli ujawnienie się i pozbawienie anonimowości. Gdy doszło więc do wyboru rzeczników, zapadła cisza. Filak, Gleichgewicht i Huskowski nie chcieli sygnować oświadczenia, gdyż byli świeżo upieczonymi absolwentami, a w ich przekonaniu sygnatariuszami powinni zostać wyłącznie studenci. Inni odmawiali podpisów ze względu na brak zaliczeń lub możliwość zaszkodzenia rodzicom, którzy piastowali ważne funkcje. Pierwszą osobą, która przełamała impas, okazał się Budrewicz, wyrażając gotowość podpisania się pod deklaracją założycielską. Nie zgodziła się na to jednak jego dziewczyna Elżbieta Mazur, ponieważ nie miał on kompletu zaliczeń i władze mogły wykorzystać to jako pretekst, aby wyrzucić go ze studiów. Nie było to bezzasadne, głośnym echem odbiła się bowiem sprawa Ziemowita Pochitonowa, który jesienią został relegowany z Akademii Rolniczej w Krakowie za niezaliczenie języka angielskiego. Po tym incydencie Jerzy Filak stwierdził, że mimo iż jest absolwentem, złoży swój podpis. Ten moment okazał się przełomowy, za nim gotowość sygnowania deklaracji wyrazili Adamkiewicz i Rospond, następnie Klimek, Siekanowicz, Szymczak. Złożyć podpis obiecał również nieobecny na tym spotkaniu student germanistyki Marek Zybura. Z formalnego punktu widzenia SKS jeszcze nie powstał, nie sporządzono deklaracji założycielskiej. Umówiono się prawdopodobnie na następny dzień, w tym czasie miało powstać pierwsze oświadczenie, tak aby można było je wtedy sygnować i formalnie zawiązać SKS. Kęcik spytał, czy może już przekazać informację o utworzeniu wrocławskiego komitetu, sprzeciwiono się jednak, twierdząc, że lepiej wstrzymać się do momentu, gdy pod gotowym oświadczeniem znajdą się wszystkie nazwiska[67].

Kolejne spotkanie odbyło się 14 lub 15 grudnia u Wiesława Cupały w okolicach placu Pereca. Wzięły w nim udział właściwie te same osoby, ale przyszedł również Tytus Czartoryski[68] wraz ze swoją dziewczyną, a z Krakowa przyjechał Bronisław Wildstein. Jego obecność na pewno motywująco wpłynęła na założycieli SKS, odegrał on też istotną rolę w sporządzeniu pierwszego oświadczenia. Oprócz niego autorami deklaracji byli: Filak, Gleichgewicht i Cupała. Tekst został przepisany na maszynie w większej liczbie egzemplarzy przez dziewczynę Czartoryskiego. W mieszkaniu znajdowało się tak wiele osób, że musiała pracować w toalecie. Następnie odbyła się „uroczystość” podpisania, wszyscy, którzy poprzedniego dnia wyrazili gotowość sygnowania deklaracji, złożyli swoje podpisy. Wiesław Kęcik przekazał następnie informację o powstaniu wrocławskiego SKS do Warszawy, a stamtąd trafiła ona do Radia Wolna Europa[69].

Pewnych trudności przysparza ustalenie dokładnej daty spotkania u Wiesława Cupały. W materiałach SB i informacjach partyjnych znajduje się informacja, że Wildstein przebywał we Wrocławiu 14 i 15 grudnia (środa, czwartek), przy czym drugiego dnia wieczorem znajdował się już w Krakowie. Spotkanie miało miejsce raczej wieczorem, gdyż trudno byłoby w środku tygodnia zorganizować je w godzinach wcześniejszych – wobec faktu, że większość studiowała, a niektórzy nawet pracowali. Połączenie tych faktów prowadzi do wniosku, że spotkanie odbyło się 14 grudnia[70].

Przemawia za tym także datacja oświadczenia założycielskiego. Większość jego kopii wykonano za pomocą powielacza spirytusowego na grubym papierze. Te noszą datę 13 grudnia 1977 r., co oznacza, że zostały antydatowane, bo – jak już wspomniałem – dokument ten powstał dzień później. Zabieg antydatacji potwierdza też relacja Leszka Budrewicza. W zbiorze Ossolineum zachowały się jednak również deklaracje z datą 14 grudnia, są one spisane na papierze przebitkowym, prawdopodobnie na maszynie do pisania, być może nawet w czasie spotkania u Wiesława Cupały. Jest to kolejna poszlaka wskazująca, iż zebranie u Cupały i formalne zawiązanie SKS miały miejsce 14 grudnia. Myślę, że warto zrewidować ogólnie przyjęty pogląd, że wrocławski SKS powstał 13 grudnia. Co prawda w czasie narady u Budrewicza zapadła ostateczna decyzja, ale deklaracja gotowa była dopiero dzień później, wtedy też złożono podpisy i informację o zawiązaniu komitetu przekazano do Warszawy[71].

Oświadczenie rozpoczynało się słowami: „«Celem nauczania jest pełny rozwój osobowości ludzkiej i ugruntowanie poszanowania praw człowieka i podstawowych wolności...» Realizacja myśli tej zawartej w artykule 26 pkt 2 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka możliwa jest wówczas, gdy zarówno nauczyciel, jak i student, biorący udział w procesie nauczania, są jego podmiotem. Konieczne są do tego niezależność myśli, wrażliwość, inicjatywa, pasja poznawcza. Przez podporządkowanie wszelkich dziedzin życia publicznego narzuconym odgórnie, wąsko pojmowanym racjom politycznym inicjatywa jednostki zostaje sprowadzona do minimum. Zanika świadomość praw przysługujących człowiekowi, maleje poczucie odpowiedzialności za losy kraju”[72]. Dalej krytykowano SZSP za jego jawnie polityczny charakter i postulowano utworzenie reprezentacji środowiska studenckiego, autonomicznej wobec uczelni i organizacji politycznych. Zapewniłoby to – zdaniem autorów – udział w kształtowaniu rzeczywistości zgodnie z ambicjami i możliwościami studentów. Jak czytamy w oświadczeniu, była to również jedna z przyczyn powołania SKS. Autorzy przypomnieli także o swobodzie zrzeszania się, powołując się na art. 84 Konstytucji PRL oraz art. 22 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych ratyfikowanego przez PRL. Wymieniono też ogólne zadania, jakie stoją przed niezależnym ruchem studenckim, którego główny cel stanowiły reformy w ogólnie pojętym środowisku akademickim. Deklarację założycielską zakończono, przypominając o istnieniu innych ugrupowań opozycyjnych: „Nie jesteśmy osamotnieni. Istnienie i działalność Komitetu Samoobrony Społecznej «KOR», Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela czy Studenckich Komitetów Solidarności w innych miastach niejednokrotnie dowiodły skuteczności organizowanych wystąpień ludzi, którzy potrafią domagać się respektowania swych praw. Będziemy współpracować ze wszystkimi, z którymi łączy nas wspólnota idei i celów”[73].

Oświadczenie zostało uzupełnione tekstem informującym o powstaniu SKS, zamieszczonym w pierwszym numerze „Podaj Dalej” z początku 1978 r. Pisano, iż inicjatywa ma na celu aktywne działanie na rzecz całego środowiska akademickiego we Wrocławiu. „Powodowana jest przekonaniem o konieczności wspólnej próby w tworzeniu autentycznej reprezentacji wszystkich studentów i powołanie rzetelnego obrońcy przysługujących nam praw. Jej powodzenie zależy od zbiorowego wysiłku i współdziałania”. Stwierdzano, że powstanie SKS wyraża pragnienie przerwania atomizacji środowiska studenckiego oraz pokonania paraliżującej bariery strachu, i podkreślano, że każdy ponosi pewną odpowiedzialność za sytuację w kraju i na uczelni. Wystosowano również apel o współpracę, pomoc oraz o informowanie o represjach i nadużyciach[74].

Na początku stycznia przedstawiciele SKS powiadomili rektorów uniwersytetu i politechniki o zawiązaniu się komitetu. Na UWr, wobec nieobecności rektora, przyjął ich prorektor prof. Karol Fiedor. Odmówił uznania SKS jako organizacji legalnej, chyba że zostałaby ona zarejestrowana w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych (obie strony zdawały sobie sprawę, że to nierealne). Oświadczył, iż jako jedyny przedstawiciel środowiska studenckiego nadal będzie traktowany SZSP. Fiedor chciał jedynie zapoznać się z założeniami nowo powstałej organizacji, starał się zaznaczyć, że rozmowa ma charakter prywatny, mimo iż jego rozmówcy występowali jako oficjalni przedstawiciele SKS. W piśmie studenci podkreślali, że swoje działania traktują jako zgodne z prawem. Odbyło się jeszcze jedno spotkanie z Fiedorem, na którym doszło do sporu o legalność komitetu. Powołując się na obowiązujące akty prawne, działacze SKS tak rozzłościli prorektora, że ten uznał konstytucję za bzdury. Podjęto również bezskuteczne próby nawiązania dialogu z uniwersyteckim SZSP[75]. Osoby z SKS udały się również do abp. Henryka Gulbinowicza, podobnie jak prorektorowi przedstawiły się i zostawiły program działania. Arcybiskup przyjął studentów bardzo serdecznie i wykazał zainteresowanie „problemami młodzieży”. Miał też powiedzieć, że: „będą w was widzieć winnych, ale wasza wina będzie felix culpa, beatum scelus”[76] (szczęśliwa wina, błogosławiona zbrodnia). SKS starał się też o pomieszczenie dla organizacji, abp Gulbinowicz polecił Maciejówkę (kościół św. Macieja) jako centrum życia akademickiego. Pod koniec spotkania pobłogosławił gości, co ostatecznie utwierdziło ich w przekonaniu, że mają poparcie duchownego[77]. Duże rozczarowanie przyniosła wizyta u duszpasterza akademickiego – jezuity z Maciejówki. Odmówił on lokum po zapoznaniu się z programem SKS, zwracając uwagę na polityczny charakter organizacji. Oburzyło to szczególnie Jarosława Klimka, który zapowiedział, że o postawie księdza powiadomi abp. Gulbinowicza. Dwa dni później u duszpasterza akademickiego zjawił się kolega Klimka – Tadek – i próbował zatrzeć pozostawione przez niego złe wrażenie, rozmowa jednak nie dała żadnego rezultatu. Duszpasterz był oburzony tym, że arcybiskup nie powiadomił jezuitów, zanim polecił działaczom SKS Maciejówkę jako ewentualną siedzibę[78].

Oświadczenie z 14 grudnia kolportowano w środowisku akademickim w dwojaki sposób. Umieszczano je na tablicach ogłoszeniowych akademików i wydziałów, znalazły się one m.in. w domach studenckich „Szklany Dom”, „Nad Fosą” oraz w gmachu głównym (budynek A1) PWr. Jarosław Klimek powiesił je również w Ossolineum oraz udał się do bibliotekarki, przekazując jej jeden egzemplarz w celu jego zarchiwizowania[79]. Osoby związane z SKS dawały je również „do ręki” studentom. Na przykład 19 grudnia dwie z nich zorganizowały zebranie w budynku C1 PWr, jedna z nich stanęła na schodach i nawoływała studentów do zatrzymywania się, po czym czytała oświadczenie o powołaniu SKS we Wrocławiu. Zainteresowanym rozdawano również egzemplarze deklaracji. Próbowano równocześnie namawiać do składania podpisów pod listem do Sejmu PRL w sprawie represjonowania pracowników naukowych[80]. Studenci wyrażali podziw dla odwagi rzeczników, którzy własnymi nazwiskami zdecydowali się sygnować oświadczenie[81]. Dokument trafił właściwie na wszystkie uczelnie – kolportowano go nie tylko na wydziałach, z których wywodzili się działacze SKS, ale też w jednostkach, niemających rzeczników – jak Instytut Nauk Politycznych czy Wydział Architektury PWr[82]. Zasięg oddziaływania informacji o powołaniu SKS nie był z pewnością na tyle szeroki, żeby dowiedzieli się o tym wszyscy studenci i pracownicy naukowi. Wielu tajnych współpracowników SB nie odnotowało w swoim środowisku (uczelnia, duszpasterstwa, akademiki), aby pojawiły się jakieś wiadomości na temat komitetu[83].

Utworzenie SKS i akcja informacyjna z tym związana nie spotkały się z dużym zainteresowaniem, większość młodzieży akademickiej pozostała obojętna, tylko niewielki odsetek osób zadeklarował gotowość współpracy[84]. Przyczyn tego stanu rzeczy nie trzeba szukać głęboko, zaliczyć do nich należy przede wszystkim strach[85] i inercję, w mniejszym stopniu konformizm środowiska studenckiego[86]. Już na przełomie roku 1977 i 1978 r. dało się zauważyć, że SKS nie będzie liczną organizacją, mogącą stanowić poważną alternatywę dla SZSP.

Korzenie

Trudno pokusić się o zbadanie metodą statystyczną, jak wyglądało pochodzenie społeczne i geograficzne działaczy SKS na tle wszystkich studiujących. Dysponuję danymi dotyczącymi około trzydziestu osób, a to zbyt mała próba, aby wyciągać wiążące wnioski. Niemniej można stwierdzić, że przewagę mieli studenci o pochodzeniu inteligenckim (wliczana tu jest również tzw. inteligencja pracująca, czyli np. nauczyciele, pracownicy biurowi), znalazło się również kilka osób o korzeniach robotniczych, pojedynczy działacze wywodzili się z rodzin utrzymujących się z rolnictwa. Można stwierdzić, że w jakiś sposób było to proporcjonalne do struktury studiujących na UWr. Nie dziwi również największy odsetek osób o pochodzeniu inteligenckim. Jest to wynik częściej spotykanego w tych rodzinach wychowania opartego na tradycji patriotycznej, chociaż dawkowanej w różnym stopniu. Główną przyczynę buntu stanowił jednak zazwyczaj brak wolności słowa i – najogólniej ujmując – otaczająca rzeczywistość państwa komunistycznego.

Jeśli chodzi o pochodzenie geograficzne, to nie ma tu wyraźnej przewagi ani osób z Wrocławia, ani przyjezdnych. Ciekawym zjawiskiem jest jednak to, że liderami zostawały wyłącznie osoby z Wrocławia. Wynikać to może z faktu, że dysponując mieszkaniami, organizowały u siebie zebrania i spotkania, co siłą rzeczy stawiało ich w centrum wydarzeń[87]. Niemniej zdecydowana większość działaczy SKS pochodziła ze skromnych domów i nie każdy mógł sobie pozwolić na ugoszczenie większej liczby osób, a własne lokum miała do dyspozycji tylko Danuta Stołecka[88].

W przypadku wrocławskiego SKS trudno mówić o tak jasnym podziale pod względem ideologicznym, jaki występował w Krakowie. Tam z jednej strony mocną pozycję miało środowisko związane z Duszpasterstwem Akademickim „Beczka”, z drugiej – aktywność wykazywała grupa uczestnicząca w ruchu kontrkultury. We Wrocławiu ludzie związani z DA nie włączyli się w działalność komitetu, tylko parę osób łączyły z Kościołem jakieś stosunki, m.in. Zofię Chmielewską, Stanisława Huskowskiego, Jarosława Klimka, Stanisława Siekanowicza, Jana Sobczyka, Tomasza Wackę, a także luźniej związanych z SKS – Marka i Zbigniewa Gieruniów oraz Macieja Ziębę. We Wrocławiu już wcześniej istniało znaczące środowisko hipisów[89]. W ich przypadku trudno było mówić o jawnej opozycji, chodziło raczej o kontestację wyrażającą się w sposobie zachowania, który charakteryzował się m.in. specyficznym ubiorem, życiem w komunach i wolnością seksualną, nie stroniono również od narkotyków. W działaniach tego środowiska uczestniczyli ludzie zaangażowani później w działalność opozycyjną: Marek Burak, Wiesław Cupała, Waldemar Fydrych, Antoni Roszak, Piotr Starzyński czy Zenon Pałka. Część osób w SKS hołdowała ogólnie pojętej myśli lewicy, choć trudno mówić tu o jakichś skrajnościach. Dobrym przykładem może być Leszek Budrewicz, który żywo interesował się ruchem studenckim lat sześćdziesiątych, ale z drugiej strony dużym szacunkiem darzył dokonania Armii Krajowej. We Wrocławiu nie wystąpiły ostre konflikty czy spory ideologiczne. Większość działaczy wymykała się zresztą jakiemukolwiek podziałowi, a ideologia nie odgrywała tak dużej roli, jak w Krakowie czy Gdańsku[90].

Liczebność i poparcie

Na potrzeby rozważań konieczne jest przyjęcie definicji aktywnego działacza i sympatyka. Jeśli chodzi o pierwsze określenie, to obejmuje ono osoby podpisujące się imieniem i nazwiskiem lub czynnie biorące udział w większości akcji realizowanych przez SKS. Sympatycy to natomiast osoby „dochodzące”, sporadycznie biorące udział w akcjach, które nigdy nie ujawniały swoich personaliów. Większość z nich korzystała raczej z oferty SKS, chodząc na wykłady samokształceniowe i czytając literaturę bezdebitową dostarczaną przez komitet. Liderzy ugrupowania traktowali te osoby jako łącznik pomiędzy „hermetycznym światem SKS”[91] a rzeszą studentów[92]. Oczywiście granice są tu bardzo płynne i ustalenie, kto był działaczem, a kto tylko sympatykiem sprawia w niektórych przypadkach spore trudności.

Bezdyskusyjnie największym poparciem i popularnością SKS cieszył się na polonistyce. Wynikało to z kilku powodów. Jeden z ważniejszych stanowiło chyba silniejsze niż gdzie indziej poczucie braku dostępu do całej literatury. Ograniczenie możliwości zapoznania się z twórczością Miłosza czy Gombrowicza wydawało się głęboko krzywdzące, panowało powszechne przekonanie, że studia polonistyczne tracą w ten sposób na znaczeniu. Rozwojowi SKS na tym kierunku sprzyjała również przyzwalająca postawa kadry akademickiej. Pracownicy naukowi chętnie kupowali książki z drugiego obiegu, a dyrektor instytutu prof. Czesław Hernas zawsze przekazywał dodatkowe środki na wolne słowo. Przychylność okazywała również kadra bibliotekarzy. „Nieprawomyślna” była także działalność koła naukowego, w którego szeregach znajdowali się działacze i sympatycy SKS (m.in. Jarosław Broda, Leszek Budrewicz, Marcin Cieński, Jaromir Jankowski, Leszek Pułka), a funkcję opiekuna pełnił Lothar Herbst[93]. W budynku filologii polskiej jawnie rozprowadzano bibułę, to tam dyżurowali rzecznicy SKS. Była to chyba jedyna część uniwersytetu, na którą bali się wchodzić funkcjonariusze SB. Do aktywnych działaczy na polonistyce należeli: Krzysztof Bąkowski, Jarosław Broda, Leszek Budrewicz, Wiktor Grotowicz, Roman Kołakowski, Renata Otolińska, Janusz Paśkiewicz, Mirosław Spychalski, Danuta Stołecka, Danuta Szczepańska, Elżbieta Tarka, Mariusz Wilk. Do sympatyków można zaliczyć m.in.: Alicję Badowską, Andrzeja Baworowskiego, Ryszarda Bibersztajna, Wojciecha Gruszczyńskiego, Krzysztofa Kobielca, Urszulę Żarek, a także wcześniej wymienionych członków koła naukowego. Mimo to ludzie z SKS na polonistyce czuli się trochę wyizolowani, najczęściej spotykali się z obojętnością. Należy jednak podkreślić, że nawet studenci w żaden sposób niezwiązani z komitetem potrafili na życzenie osób z SKS przechować bibułę lub zrobić sztuczny tłum, gdy zachodziła taka potrzeba[94]. Sytuacja na filologii polskiej budziła niepokój Podstawowej Organizacji Partyjnej PZPR Wydziału Filologicznego, nie jest to dziwne, jeśli dodać, że na Wydziale Filologicznym tylko 1–1,5 proc. studentów należało do partii. Nie można powiedzieć, że działo się tak z powodu istnienia SKS, niemniej oddaje to w pewnym stopniu specyfikę wydziału[95]. Jeśli pokusić się o dane szacunkowe, to z pewnym marginesem błędu należałoby stwierdzić, że aktywnymi działaczami na polonistyce było kilkanaście osób, głównie I i III roku (w roku akademickim 1977/1978). Jeżeli zaś chodzi o sympatyków, to można dać wiarę danym instancji partyjnej, określającym ich liczbę na kilkadziesiąt osób, co potwierdzają również relacje ludzi z SKS[96].

Na innych kierunkach Wydziału Filologicznego SKS pewną sympatią cieszył się jedynie na filologii klasycznej i filologii germańskiej, skąd wywodzili się jedni z pierwszych rzeczników: Stanisław Siekanowicz, Juliusz Szymczak i Marek Zybura (dwaj ostatni dosyć szybko zrezygnowali z aktywności), a także kilku działaczy i sympatyków, m.in.: Urszula Smerecka z filologii klasycznej i Józef Kos z germanistyki[97].

Drugi filar SKS stanowił Wydział Matematyki, Fizyki i Chemii. Co prawda komitet nie cieszył się tu taką popularnością jak na polonistyce, ale działacze nie odczuwali wrogości ze strony niezaangażowanych kolegów. Dominowała postawa tolerancji, chociaż nie brakowało przejawów sympatii. W dokumentach SB pojawia się informacja, że na fizyce w początkach lutego 1978 r. działacze SKS zbierali zapisy do komitetu. Miało się do niego wpisać 95 proc. studentów tego kierunku. Trudno jest ustalić, w jakim celu zorganizowano tę akcję (zapisów do SKS, jako organizacji bez struktury i członkostwa, nigdy nie prowadzono), niemniej liczba osób, która zdecydowała się wziąć w niej udział, świadczy o pewnej sympatii dla opozycji studenckiej[98]. Stosunek kadry akademickiej niewiele odbiegał od tego, który prezentowali naukowcy na filologii polskiej. Zdecydowanie najbardziej zaangażował się w opozycję członek TKN doc. Bolesław Gleichgewicht. Co prawda czuł się z tego powodu trochę wyizolowany, ale w środowisku profesorskim nie tylko nie spotkał się z żadnymi oznakami wrogości, ale można nawet mówić o pewnej sympatii. Warto zaznaczyć, że na wydziale wciąż żyła pamięć o Marcu ’68, dalej pracowali tacy profesorowie, jak Jan Rzewuski, którzy niegdyś sprzyjali protestującym studentom. Z drugiej zaś strony nie można było liczyć na jawne zaangażowanie[99]. Aktywnie w opozycję studencką na wydziale włączyło się około dziesięciu osób, z tym że niektóre z nich z różnych względów już w pierwszym roku działalności wycofały się z SKS. Wśród działaczy z fizyki należy wymienić: Jerzego Filaka, Aleksandra Gleichgewichta, Stanisława Huskowskiego (w 1977 r. absolwenci), Marka Adamkiewicza, Jerzego Kocika, Marka Rosponda i Jana Sobczyka; z matematyki: Wiesława Cupałę, Jarosława Klimka, Jerzego Ochmana (większość w roku akademickim 1977/1978 studiowała na II roku). Brakowało młodzieży akademickiej z chemii, niewykluczone, że wynikało to z większej niechęci tamtejszych pracowników naukowych do opozycji. W połowie 1978 r., po wyrzuceniu Adamkiewicza i Rosponda oraz wobec znacznego ograniczenia działalności przez Cupałę i Klimka, liczba aktywnych ludzi SKS na wydziale ograniczała się do kilku osób. Wokół nich skupiało się grono kilkunastu sympatyków, można do nich zaliczyć m.in.: Henryka Kozerę, Anielę Kulik i Olafa Węgrzyna[100].

Kolejną jednostką, gdzie SKS miał większą liczbę zwolenników, był Wydział Filozoficzno-Historyczny. Podobnie jak na poprzednio omawianym wydziale, wśród szerszych rzesz studentów częściej spotykano się z obojętnością niż wrogością czy jawną sympatią. Trzeba jednak przyznać, że w niektórych instytutach odbywał się kolportaż bibuły na dosyć dużą skalę oraz zdarzały się wypadki zrywania zawiadomień o zebraniach partyjnych. Na szczeblu Komitetu Uczelnianego PZPR sytuację polityczną na wydziale uznano za trudną. Z większą sympatią osoby zaangażowane w SKS spotykały się na mniejszych i bardziej „kameralnych” kierunkach, takich jak np. historia sztuki czy etnografia. Pracownicy naukowi prezentowali bardzo zróżnicowane postawy, większość była powściągliwa w okazywaniu sympatii opozycji. Trafiali się ludzie obnoszący się z jawną wrogością wobec działaczy komitetu, za przykład może posłużyć dr Marek Cetwiński z historii. Do sprzyjających opozycji naukowców należy zaliczyć: prof. Adama Galosa, dr. Adolfa Juzwenkę, dr Annę Skowrońską i prof. Mieczysława Zlata. Z SKS sympatyzował również pracownik biblioteki na historii i członek KIK dr Józef Puciłowski. Aktywnymi działaczami na tym kierunku byli: Zofia Chmielewska, Krzysztof Turkowski (absolwent w 1977 r.) i Tomasz Wacko; na historii sztuki Jacek Malec; na filozofii Marek Burak i Andrzej Kiełczewski; na etnografii Beata Szczepanik i Joanna Szlachta. Do sympatyków można zaliczyć m.in.: Rafała Eysymontta, Mirosława Jasińskiego i Waldemara Fydrycha z historii sztuki, Janusza Kokoszę z archeologii, Aleksandra Kozę, Lutosława Stachowskiego, Elżbietę Zbanuch z historii, Ewę Woźniak z etnografii oraz Krzysztofa Szlachcica, który po fizyce zdecydował się podjąć studia filozoficzne. Liczbę działaczy na wydziale można szacować na 8–10 osób, sympatyków zaś – od kilkunastu do trzydziestu[101]. Co ciekawe, na psychologii i pedagogice poparcie dla SKS było prawie zerowe, mimo ich humanistycznego charakteru (opozycja tradycyjnie mogła liczyć na większą sympatię na tego rodzaju studiach), poza tym do 1977 r. pracowała tam prof. Mirosława Chamcówna (członek TKN). Małe poparcie stanowiło przyczynę planów snutych przez SKS, aby i tam rozwijać działalność, w źródłach brak jednak śladów, by w tym celu podjęto jakieś kroki[102].

Na pozostałych kierunkach uniwersyteckich sytuacja przedstawiała się o wiele gorzej. Wydział Prawa i Administracji i Instytut Nauk Politycznych zdominowała młodzież chcąca robić karierę w aparacie państwowym, dlatego też bardzo trudno było znaleźć osoby gotowe do wspierania opozycji. Tak przynajmniej postrzegali to działacze SKS studiujący na tych wydziałach. Panowała tam raczej atmosfera wrogości w stosunku do przeciwników systemu i uległości wobec nakazów partyjnych, zarówno wśród studentów, jak i nauczycieli akademickich. Komitet nie miał również żadnego poparcia na Wydziale Nauk Przyrodniczych.

Trafiały się jednak pojedyncze przypadki współpracy z opozycją. Rzecznikiem i aktywnym działaczem był Krzysztof Grzelczyk, studiujący w INP. Oceniał jednak, że jest bez szans na stworzenie własnego środowiska w tym właśnie instytucie. SB odnotowała jednak kilka przypadków czytania bibuły i dyskusji o SKS na tym kierunku. Na prawie z SKS i „Biuletynem Dolnośląskim” współpracował Zbigniew Gieruń[103]. W celu zobrazowania i porównania sytuacji panującej w różnych jednostkach UWr warto przytoczyć parę liczb: na całej uczelni 61 proc. studentów należało do SZSP, na Wydziale Matematyki, Fizyki i Chemii – tylko 49 proc., na Wydziale Filologicznym – 53 proc., a na Wydziale Prawa i Administracji aż 72,5 proc.[104] Podobnie było ze stopniem upartyjnienia na różnych wydziałach.

Uniwersytet zdecydowanie przodował, jeśli chodzi o poparcie, jakim cieszyła się opozycja. Na innych uczelniach komitet był o wiele słabszy. Na Politechnice Wrocławskiej najbardziej przyczyniał się do tego obciążający charakter studiów. Według ówczesnego pracownika PWr Jana Waszkiewicza gierkowska propaganda sukcesu bardziej działała na studentów politechnik. Rozbudowa przemysłu powodowała, że wielu z przyszłych inżynierów mogło wiązać nadzieje z systemem. Poza tym na uczelniach humanistycznych do opozycji spychały różnego rodzaju ograniczenia, jakie nakładano na pracowników akademickich. Nie dotyczyło to politechniki, ponieważ nauki ścisłe dalekie były od jakiejkolwiek ideologii. Pewne znaczenie dla ograniczenia rozwoju opozycji na PWr, choć na pewno nie pierwszorzędne, miała postawa rektora prof. Tadeusza Porębskiego, który słynął z niechęci do postaw „antysocjalistycznych”[105]. Centrum opozycji studenckiej na politechnice stanowił Wydział Podstawowych Problemów Technicznych. Aktywnymi działaczami na tym wydziale byli Jacek Leśków i Sławomir Najnigier, oprócz nich uczyło się tam kilkunastu sympatyków mniej lub bardziej związanych z komitetem, wymienić można tu m.in.: Rafała Dutkiewicza, Jacka Garncarza, Zbigniewa Hajłasza, Jerzego Leguta, Piotra Oktabę i Michała Wodzińskiego. Poza WPPT funkcjonowali nieliczni zwolennicy SKS, np. Andrzej Basara i Marek Wilkowski na budownictwie, a Dorota Janowska, Jacek Kizny, Jerzy Modlinger i Dorota Śródka na architekturze[106]. Podobnie jak na uniwersytecie, znalazło się paru pracowników naukowych sprzyjających opozycji, choćby sygnatariusze listu w obronie represjonowanych działaczy KOR z czerwca 1977 r.: prof. Krzysztof Pigoń, prof. Tadeusz Zipser, dr Ryszard Jasiński, dr Wojciech Myślecki, dr Jan Waszkiewicz (członek TKN), mgr Witold Bartoszewicz (zwolniony w 1977 r.). Z opozycją sympatyzowała również grupa młodych pracowników naukowych, w jej skład wchodzili m.in.: Michał Gabryel, Teresa Grabińska, Janusz Łojek, Kornel Morawiecki, Wojciech Winciorek i Mirosław Zamirowski[107].

Na Akademii Ekonomicznej działał tylko Adam Lipiński. Podobnie jak na prawie, agitacja okazała się bardzo utrudniona z powodu ukierunkowania studentów na robienie kariery w administracji lub państwowych firmach. Kilka osób było skupionych wokół Lipińskiego, do grona tego należała m.in. Aleksandra Natalli, a kilkanaście innych przejawiało choćby minimalne zainteresowanie SKS[108].

W Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych działała jedynie Helena Gleichgewicht, i to tylko do 1979 r. Na Akademii Medycznej pewną aktywność wykazywała Halina Spasowska, pracująca na uczelni. Sporadycznie chęć współpracy deklarowali studenci Akademii Wychowania Fizycznego, spośród sympatyków SKS na AWF działacze komitetu potrafili wymienić jedynie Zbigniewa Morawskiego. Dostępne źródła nie mówią nic o jakichkolwiek związkach z SKS młodzieży akademickiej z pozostałych wrocławskich uczelni[109].

Sumując szacunki, z pewną dozą ryzyka można powiedzieć, że aktywnie w SKS działało około czterdziestu osób, krąg sympatyków mógł liczyć ponad sto, ludzi zaś ograniczających się wyłącznie do czytania nielegalnej literatury było zapewne jeszcze więcej[110]. Oczywiście należy doliczyć do tego kilka osób mocno zaangażowanych, a niezwiązanych z uczelnią, np. Antoniego Roszaka, Piotra Starzyńskiego czy Zenona Pałkę. W swoich obliczeniach pod uwagę wziąłem wszystkich, którzy przewinęli się przez SKS w całym okresie jego istnienia. Trzeba również wziąć pod uwagę – na co słusznie uwagę zwraca Grzegorz Waligóra – że były okresy, w których aktywnie działało zaledwie kilka osób[111]. Pamiętając o realiach końca lat siedemdziesiątych, kiedy to opozycja nie znajdowała szerszego poparcia w społeczeństwie, należy tę liczbę uznać za znaczącą. Warto podkreślić, że dyrektor Departamentu III MSW[112] gen. Adam Krzysztoporski na jednej z narad podawał, iż w Polsce aktywnie zaangażowanych w aktywność opozycyjną jest trzysta osób, a ludzi pozostających pod wpływem opozycji (np. chodzących na wykłady TKN czy kolportujących bibułę) – około 3 tys.[113] Nie można bezkrytycznie zestawiać szacunków dotyczących wrocławskiego SKS i tych podanych przez generała. Granica między określeniami „działacz” i „sympatyk” w niektórych wypadkach jest trudna do ustalenia, nie wiadomo też, jakie dokładnie kryteria przyjęto w MSW. Mimo wszystko wydaje mi się, że uprawnione jest przynajmniej orientacyjne porównanie, które pokazuje, że wrocławski SKS miał stosunkowo duży udział w polskiej opozycji funkcjonującej przed sierpniem 1980 r. Biorąc jednak pod uwagę ogólną liczbę studiujących, wartości te nie robią żadnego wrażenia (przypomnę, że tylko na UWr w 1978 r. studiowało 14 798 osób). Ogólnie można mówić o swojego rodzaju gettoizacji środowiska opozycyjnego. Niewielkie poparcie wynikało przede wszystkim z czynników, o których pisałem wcześniej (inercji środowiska studenckiego i strachu przed szykanami). Warto jednak wspomnieć jeszcze o innych przyczynach tego stanu rzeczy. Trzeba przyznać, że SKS raczej nie organizował przedsięwzięć o charakterze czysto studenckim. Zazwyczaj były to jednorazowe akcje, mogące tylko ściągnąć represje na ich uczestników, brakowało zaś inicjatyw rzeczywiście mogących przyciągać do SKS (nie mówię tu o samokształceniu[114]). Oczywiście komitet nie miał zbytnio możliwości, aby rozwinąć szerszą działalność w innych kierunkach, niemniej można dostrzec parę momentów, gdy udało mu się uzyskać poparcie większej liczby osób i w ten sposób wyjść poza „getto”. We Wrocławiu do takich akcji zaliczyć można mszę za Pyjasa, powstanie niezależnych samorządów[115] czy obronę przed relegacją grupy działaczy SKS[116]. Podobnie rzecz się miała w Krakowie, gdzie również działacze SKS stanowili niewielkie grono, a większe poparcie czuło się tylko przy okazji takich wydarzeń, jak bojkot juwenaliów[117].

Struktura, zebrania, życie towarzyskie

SKS nie miał struktury organizacyjnej. Przyjął formułę komitetu krakowskiego, a ten z kolei czerpał wzory z KOR i ROPCiO. Już sama nazwa sugerowała pójście w ślady KOR, pojawiło się w niej bowiem słowo komitet, a nie ruch. Studenckie Komitety Solidarności miały rzeczników, którzy podając swoje dane do publicznej wiadomości, występowali na zewnątrz. To do nich mieli się zgłaszać chętni do współpracy. Ich aktywność polegała również na koordynacji propozycji i inicjatyw ogółu studentów. Przypominało to trochę rolę członków KOR i rzeczników ROPCiO (stąd prawdopodobnie zaczerpnięto nazwę tej funkcji). Warto jeszcze nadmienić, że w założeniu przedstawicielami SKS mieli być studenci dłużej działający w komitecie, a przede wszystkim niezagrożeni w nauce, w praktyce jednak różnie to wyglądało[118]. Przez to, iż SKS nie przewidział instytucji członkostwa, trudno używać w tym wypadku określenia „członek” w stosunku do osób związanych z komitetem. Działaczem mógł zostać każdy student, który zgadzał się z celami ruchu[119].

Co ciekawe, w dokumentach SB znajduje się schemat organizacyjny zarekwirowany u Krzysztofa Grzelczyka, sugerujący, że SKS miał rozbudowaną strukturę (patrz rys. 1). Został on opracowany najprawdopodobniej przez Marka Buraka, który pragnął uporządkować działalność komitetu. Ostatecznie jednak jego wizje nie doczekały się realizacji. Mimo prób sformowania „grupy specjalnej” zajmującej się kontrwywiadem, właściwie jedyne prawdziwe elementy to biblioteka i poligrafia (istniały już wcześniej), ale nie miały one żadnego umiejscowienia organizacyjnego, a zależności i połączenia strukturalne przedstawione na schemacie nigdy nie powstały. Najważniejszym ciałem miała być Rada SKS UWr i Politechniki, kręgosłupem zaś – samorządy. Mimo próby ich utworzenia na niektórych kierunkach w 1978 r. na pewno nie można było mówić o tego typu strukturze. Niewykluczone, że jest to przedstawienie myśli Jacka Kuronia sformułowanej przez niego nieco później w artykule Rozważania o ruchu studenckim, opublikowanym w „Indeksie”. Wywodził w nim, że organizacja studencka powinna mieć charakter federacji samorządów poszczególnych lat, a komitet na szczeblu uczelni powinien koordynować ich działalność[120].

Rys. 1. Schemat organizacyjny SKS skonfiskowany przez SB u Krzysztofa Grzelczyka. Źródło: AIPN, 0222/170, t. 3, Załącznik do pisma do naczelnika Wydziału III Departamentu III MSW, 23 VI 1978 r., k. 135.

Pierwszą grupę rzeczników wrocławskiego SKS stanowili sygnatariusze deklaracji założycielskiej z 14 grudnia 1977 r. Bardzo szybko wycofał się Marek Zybura, na początku 1978 r. do tego grona dołączyli natomiast Leszek Budrewicz i Jerzy Ochman, a w marcu jeszcze Krzysztof Grzelczyk. Do maja 1978 r. rzecznikami przestali być: Adamkiewicz, Klimek, Rospond, Szymczak, tak więc funkcję reprezentantów SKS w połowie 1978 r. pełnili: Budrewicz, Grzelczyk, Ochman, Siekanowicz[121]. Źródła uniemożliwiają precyzyjne odtworzenie składu rzeczników w okresie od czerwca 1978 r. do stycznia 1980 r. Na pewno na przełomie 1978 i 1979 r. odpadł Krzysztof Grzelczyk, a na początku 1979 r. dołączyli Jacek Malec i Mariusz Wilk. W 1979 r. przestali być rzecznikami Jerzy Ochman i Stanisław Siekanowicz. W tym okresie prawdopodobnie funkcję tę zaczęli pełnić młodsi studenci polonistyki: Wiktor Grotowicz i Renata Otolińska oraz studentka PWSSP Helena Gleichgewicht[122]. W styczniu 1980 r. na liście rzeczników znajdowali się: Wiktor Grotowicz, Andrzej Kiełczewski, Jacek Malec, Sławomir Najnigier, Renata Otolińska, Joanna Szlachta. Od marca w gronie tym zabrakło Najnigiera, poza tym skład pozostał niezmieniony aż do sierpnia 1980 r., kiedy SKS zakończył działalność[123].

Ważną rolę odgrywały zebrania, na nich wybierano rzeczników i podejmowano decyzje, zazwyczaj większością głosów lub poprzez konsensus. Ton nadawali liderzy ugrupowania, niewątpliwie osobą numer jeden był Leszek Budrewicz, ale duże znaczenie mieli także Aleksander Gleichgewicht, Jerzy Filak i Mariusz Wilk. Budrewicz już w połowie 1979 r., przed pójściem do wojska (nastąpiło to ostatecznie w lipcu 1980 r.), chciał, aby wybrano jego następcę na nieformalne stanowisko szefa SKS[124]. Na spotkaniach dyskutowano o koncepcjach działalności, omawiano plany przeprowadzenia konkretnych akcji, wymieniano się wiadomościami i literaturą bezdebitową. Gdy poruszano kwestie szczególnej wagi, które starano się zachować w konspiracji (np. zagadnienia druku), porozumiewano się na migi bądź na kartkach, ponieważ obawiano się podsłuchu. Spotkania w sprawach organizacyjnych aranżowano, gdy pojawiała się sprawa, którą należało omówić. Dochodziło do nich nie rzadziej niż co miesiąc, ale bywały okresy, kiedy zebrania odbywały się raz w tygodniu. Początkowo miały miejsce w mieszkaniu Budrewicza lub w akademikach, później prawie wyłącznie w domu Danuty Stołeckiej. Brało w nich udział od kilkunastu do trzydziestu osób[125].

Spotkania naturalnie nie ograniczały się tylko do dyskusji nad strategią działania. Bardzo ważny był aspekt towarzyski (zdarzały się oczywiście również imprezy mające wyłącznie taki charakter). Na zebraniach – nierzadko mocno podlewanych alkoholem – śpiewano piosenki, układano teksty, rozmawiano. Proces integracji nasilał się, tym bardziej że więzi wzmacniało poczucie wspólnego zagrożenia. Grupa ta została zepchnięta do pewnego getta, była poniekąd skazana na siebie. Wzajemne relacje umacniały się również w wyniku wyjazdów wakacyjnych oraz wspólnie spędzanych sylwestrów. Rok 1979 witano np. w barakowozie przeznaczonym dla pracowników leśnych w Karkonoszach[126].

Finanse

SKS nie potrzebował dużych sum na swoją działalność, pieniądze jednak były konieczne przede wszystkim na materiały poligraficzne i opłacanie kar wymierzonych przez kolegium ds. wykroczeń. Wymienić można trzy główne źródła dochodów: datki przekazywane przez odbiorców bibuły, pomoc z KOR oraz środki przesyłane z Zachodu własnymi kanałami (miały one stosunkowo mniejsze znaczenie). We Wrocławiu utworzono również Fundusz Samoobrony, co wiązało się z koniecznością opłacenia grzywien zasądzonych przez kolegium wobec siedemnastu osób za udział w „nielegalnym zgromadzeniu” w mieszkaniu Gleichgewichtów. Najwyższa kara została nałożona na gospodarza – Aleksandra Gleichgewichta – i stanowiła podwójną wartość jego miesięcznej pensji[127]. Obwinieni ustalili, że nie wpłacą zasądzonych kwot. Wiadomość o karze szybko rozeszła się w środowisku studentów związanych z SKS, dużą rolę odegrało w tej kwestii Radio Wolna Europa. Okazało się, że właściwie w kilka dni w wyniku spontanicznej zbiórki prowadzonej przez osoby związane z opozycją udało się zebrać więcej, niż wynosiła potrzebna suma. Kwestę organizowano głównie na uczelniach. Bardzo szybko, bo na drugi dzień, przeprowadzono ją na polonistyce. W Instytucie Nauk Politycznych dużą aktywność w tej sprawie wykazał Krzysztof Grzelczyk, który wytrwale namawiał studentów do wpłacenia datku. Spore sumy zostały zebrane również wśród członków duszpasterstw akademickich. Akcja nie ograniczyła się do środowiska studenckiego, pieniądze wpływały również od pracowników naukowych, robotników i nauczycieli[128].

Prawdopodobnie w ciągu kilku dni również i sami działacze SKS włączyli się w inicjatywę. Zapadła także decyzja o jej poszerzeniu i 9 marca założono fundusz. W obawie przed kolejnymi tego typu karami przekazywano nań środki spływające wciąż na poczet kary zasądzonej przez kolegium. Co prawda zebrano pokaźną sumę i zapłacono grzywny, ale sam fundusz okazał się efemerydą. W oświadczeniu z 9 marca 1978 r. zapowiedziano, że w „Podaj Dalej” lub oddzielnym oświadczeniu zostanie podany skład Rady Funduszu, nigdy to jednak nie nastąpiło. Do zgromadzonych pieniędzy sięgnięto jeszcze raz, aby zapłacić grzywny za hipisów aresztowanych pod Kłodzkiem. Wydano wtedy wszystkie środki (około 50 tys. zł). Nie wydaje się jednak, aby organizowano kolejne zbiórki, były to raczej kwoty, które pozostały z pierwszej i ostatniej kwesty prowadzonej w marcu 1978 r. Potwierdzają to plany przeznaczenia nadwyżki z marca 1978 r. na poczet przyszłych kar[129].

Podczas rozmowy Jacka Kuronia i Mariusza Wilka z grudnia 1978 r. działacz SKS wyszedł z pomysłem utworzenia regionalnego funduszu na potrzeby SKS. Kuroń pouczał, że społeczeństwo chętniej daje pieniądze na jakiś konkretny cel, np. na „Biuletyny” czy druk innych materiałów, niż na formułę typu SKS[130]. Tak właśnie funkcjonowały finanse SKS, nie utworzono stałego funduszu, przyjmowano doraźną pomoc ze źródeł, o których pisałem wyżej. Działalność wydawniczą w dużej części pokrywano z datków[131]. Przy okazji konkretnej akcji najczęściej zwracano się o pomoc finansową do KOR. Jako przykład może posłużyć tworzenie we Wrocławiu wydawnictwa fonograficznego. Jego pomysłodawca – Mirosław Spychalski – pojechał do Warszawy prosić o wsparcie finansowe. Jan Józef Lipski przyznał pieniądze, choć – nie znając Spychalskiego – najpierw zadzwonił do Danuty Stołeckiej, aby sprawdzić szczerość intencji studenta[132]. W okresie od września 1977 do września 1978 r. KOR przeznaczył na Studenckie Komitety Solidarności 30 850 zł, co stanowiło 1,5 proc. wszystkich jego wydatków[133]. Warto zaznaczyć, że komitet otrzymywał również wsparcie od Klubu Inteligencji Katolickiej we Wrocławiu, który w 1978 r. przekazał SKS aż 20 tys. złotych. Należy jednak przypuszczać, że nie była to pomoc jawna, gdyż członkowie KIK raczej nie chcieli zostać posądzeni przez władze o sprzyjanie opozycji. Nie można więc wykluczyć, że datków finansowych od klubu mogło być więcej[134].

W relacjach z Zachodem wykorzystywano Hannę Stołecką (siostrę Danuty), mieszkającą w Wiedniu. Utrzymywała ona kontakty z Janem Chodakowskim (wydawnictwo Polonia), Jerzy Giedroyciem (Instytut Literacki) oraz Aleksandrem i Eugeniuszem Smolarami (wydawnictwo Aneks). Dzięki temu Wrocław – za pośrednictwem znajomych jadących przez Wiedeń – dostawał książki, materiały poligraficzne i pieniądze. W drugą stronę wysyłano publikacje SKS[135]. Oddzielnym zagadnieniem jest zaś handel oficjalnie zakazanymi książkami, wydawanymi głównie nakładem Niezależnej Oficyny Wydawniczej. Przynosił on działaczom SKS właściwie tylko straty, do tematu sprzedaży książek powrócę w rozdziale o samokształceniu[136].

Konflikty

Najpoważniejszym konfliktem i incydentem w dziejach SKS było oskarżenie Krzysztofa Grzelczyka o współpracę ze Służbą Bezpieczeństwa. Trudno powiedzieć, iż doprowadziła do tego sama SB, chociaż w planach działań operacyjnych wobec SKS ważną pozycję zajmowało rozpoznawanie sytuacji działaczy „w celu wypracowania metod działania zmierzających do dezintegrowania środowiska członków SKS oraz neutralizowania poszczególnych jego członków”[137]. Pierwsze sygnały podejrzeń o współpracę dotarły do Grzelczyka we wrześniu 1978 r. Już po wakacjach nasiliły się oskarżenia formułowane głównie przez Leszka Budrewicza i Marka Buraka. Grzelczyk otrzymał nawet list z pogróżkami i wyzwiskami, ale można dopatrywać się w tym wypadku raczej intrygi SB. Jeśli głębiej poszukać przyczyn konfliktu, to można wskazać pewną różnicę zdań co do koncepcji działania. Adam Pleśnar (wrocławski uczestnik ROPCiO) uważał Grzelczyka za osobę przeciwną silnym związkom z KOR – preferowanym przez Budrewicza – optującą za wypracowaniem własnego programu działania. Nie bez znaczenia były zapewne także względy towarzyskie, Grzelczyk nie miał właściwie swojego środowiska w SKS, w przeciwieństwie do polonistów. Podejrzenia wzbudzało również to, że studiował nauki polityczne, a instytut ten w powszechnym mniemaniu uchodził za „czerwony”[138].

Napięcie wzrosło szczególnie jesienią 1978 r. Marka Buraka znano w SKS ze skłonności do rzucania oskarżeń o współpracę z SB i raczej nikt nie brał serio jego sądów w tym względzie. Bardziej znacząca była postawa Budrewicza. Parę obserwacji go zaniepokoiło i ostatecznie utwierdziło w przekonaniu, że Grzelczyk jest tajnym współpracownikiem. Wedle relacji Budrewicza przejmował on kontakty, zwłaszcza związane z poligrafią, oraz zawsze brał adresy nowych, którzy się pojawiali. Deklarował, że weźmie udział we wszystkich akcjach, więc znał ich szczegóły, a faktycznie uczestniczył tylko w części przedsięwzięć. Budrewicz uważał, że w kilku sytuacjach to Grzelczyk naprowadził SB na działaczy SKS[139]. Mimo iż tego typu fakty rzeczywiście mogły wzbudzać podejrzenia o współpracę z SB, została złamana jedna z podstawowych zasad w opozycji, zgodnie z którą nie należy doszukiwać się donosicieli i nikogo nie pomawiać wobec faktycznej niemożności zweryfikowania prawdziwości oskarżenia.

Sprawa ta podzieliła środowisko, część osób odsunęła się od Grzelczyka (przede wszystkim ludzie z kręgu Budrewicza, studiujący na polonistyce), zabrakło też ze strony większości działaczy jakichś gestów solidarności. Wyraźnie opowiedzieli się za nim tylko Piotr Starzyński, Krzysztof Turkowski i w końcówce sporu (po powrocie z wojska) Aleksander Gleichgewicht. Również profesura zrzeszona w TKN i uczestnicy ROPCiO wzięli w obronę posądzonego. Ci ostatni wykorzystali zresztą całą sytuację, aby wciągnąć go do ruchu. Grzelczyk omawiał z Adamem Pleśnarem i Stanisławem Januszewskim[140] kolejne kroki. Planowano wydać oświadczenie w tej sprawie, ale ostatecznie zwyciężyła koncepcja zignorowania zarzutów i włączenia Grzelczyka w pracę ROPCiO, aby w ten sposób zamanifestować zaufanie do niego. Cała sytuacja przybiła Grzelczyka, spowodowała jego odejście z SKS i zacieśnienie więzi z ROPCiO i Ruchem Młodej Polski[141]. Sprawę ostatecznie rozstrzygnął Jacek Kuroń. Przyjechał do Wrocławia 11 października 1978 r. Pierwszego dnia odbyło się zebranie u Urszuli Smereckiej, na którym Kuroń zapowiedział, że kolejnego dnia zostanie poruszona kwestia oskarżenia Grzelczyka o agenturalność. W trakcie następnego spotkania Kuroń w ostrych słowach skrytykował Budrewicza i Buraka, zaproponował równocześnie, aby przyjąć, że w opozycji nie ma tajnych współpracowników SB. Obecni, pod naciskiem Kuronia, zobowiązali Budrewicza i Buraka, by odwołali zarzuty w środowisku[142]. Oznaczało to faktyczne zakończenie całej sprawy. W tym czasie Siekanowicz poszedł po Grzelczyka, który nic nie wiedział o spotkaniu, w razie wpadki miało to zagwarantować, że nie zostanie posądzony o donos. Obaj trafili jednak na funkcjonariuszy SB, którzy wcześniej przerwali spotkanie. W przeciwieństwie do reszty, Grzelczyka nie zatrzymano, lecz pożegnano uprzejmie po wylegitymowaniu. Było to zagranie funkcjonariuszy obliczone na utwierdzenie niektórych działaczy SKS w podejrzeniach[143].

Opisana wyżej sytuacja nie stanowiła jedynej tego rodzaju próby. Służba Bezpieczeństwa dostrzegła, że konflikt, jaki zrodził się w SKS, jest dobrą okazją do rozbicia komitetu. W planach operacyjnych w stosunku do Krzysztofa Grzelczyka zamierzano poprzez osobowe źródła informacji pogłębiać domysły co do „rzekomego faktu współpracy figuranta z MO”[144]. Zdarzały się również sytuacje, w których esbecy chcieli dać do zrozumienia, że Grzelczyk to ich dobry znajomy[145].

Oprócz wyżej opisanego konfliktu trudno mówić o jakichś innych znaczących sporach. Pojawiały się czasem nieporozumienia i sprzeczki. Niektórych działaczy drażnił fakt, że pewne osoby z SKS psuły reputację komitetu nadużywaniem alkoholu lub kiepskimi ocenami. Komitet był zmuszony stawać w obronie swoich ludzi, gdy tak naprawdę oni sami dawali preteksty do represjonowania (kolegium, wyrzucenie z uczelni). Większości bardzo nie spodobało się zachowanie Marka Adamkiewicza, który stanął przed kolegium ds. wykroczeń za to, że pod wpływem alkoholu 13 maja 1978 r. doprowadził do awantury na dworcu PKP. Na rozprawie Adamkiewicz przyznał się do tego, że stawiał opór sokiście, ale nie do tego, że przeklinał. Inna rzecz, że student został pobity przez MO, czego kolegium już nie wzięło pod uwagę[146]. Jako kolejny przykład można wymienić awanturę Janusza Paśkiewicza, który będąc pod wpływem alkoholu, odmówił okazania dowodu osobistego milicjantom, jednocześnie rzucając pod ich adresem przekleństwa. Następny incydent z nim związany to zbiórka pieniędzy na rzecz opozycji, prowadzona przez niego pod wpływem alkoholu w akademiku „ITD”. W tym domu studenckim pewną pracę agitacyjną wykonywał Krzysztof Bąkowski, jednak takie zachowanie Paśkiewicza raczej odstręczało ludzi od opozycji. Bąkowski doprowadził do jego wyrzucenia z SKS, stawiając ultimatum – z działalności miał się wycofać Paśkiewicz, w przeciwnym wypadku on sam zrezygnowałby z pracy w komitecie[147].

Pojawiały się także sprawy o zdecydowanie mniejszym ciężarze gatunkowym, jak np. negatywne komentarze spowodowane uczestnictwem Mariusza Wilka w głodówce solidarnościowej z represjonowanymi w Czechosłowacji, zorganizowanej w kościele Świętego Krzyża w Warszawie (3–10 października 1979 r.). Nie uprzedził nikogo z SKS o swojej decyzji, a jego działanie zostało odebrane jako chęć uzyskania rozgłosu[148]. Na koniec należy podkreślić, że konflikty w grupie są całkowicie normalne. W ciągu trzech lat istnienia SKS i tak było ich niewiele. Wystarczy spojrzeć na dzieje ROPCiO, które ulegało licznym podziałom[149], aby docenić spójność wrocławskiego SKS.

3

SŁUŻBA BEZPIECZEŃSTWA I WŁADZE WOBEC STUDENCKIEGO KOMITETU SOLIDARNOŚCI WE WROCŁAWIU

Służba Bezpieczeństwa

Istotną cezurę w kwestii stosunku władzy do środowisk opozycyjnych stanowi akcja protestacyjna przeciw planowanym zmianom w konstytucji. Początkowo władza nie przywiązywała do tego większej wagi, sytuacja jednak zmieniła się po poszerzeniu zasięgu działań na przełomie 1975 i 1976 r. Nie doprowadziło to jednak do zasadniczej zmiany taktyki przez organy bezpieczeństwa. W lutym 1976 r. przygotowano plan posunięć skierowanych przeciw sygnatariuszom protestów konstytucyjnych, wywodzącym się ze środowiska naukowego. Nacisk położono przede wszystkim na represje, takie jak: rozmowy ostrzegawcze, wstrzymanie druku publikacji, zakaz wyjazdów za granicę czy nawet zwolnienie z pracy. Większość projektów w tym zakresie zrealizowano w kolejnych miesiącach. Oprócz tego prowadzono wzmożone działania polityczne, m.in. narady oraz spotkania aktywu partyjnego. Istotny był dokument z 20 sierpnia 1976 r., zawierający przewidywania co do rozwoju sytuacji w środowisku akademickim. Liczono się z różnymi możliwościami, od „braku ostrzejszych napięć” do wybuchu zamieszek[1].

Pojawienie się jawnej opozycji w postaci KOR stanowiło impuls do tego, aby wypracować nową koncepcję przeciwdziałania. Początkowo brano pod uwagę siłowe rozwiązanie problemu poprzez wytoczenie procesu członkom komitetu. Jeszcze 21 października dyrektor Departamentu III MSW gen. Adam Krzysztoporski zwrócił się do prokuratora wojewódzkiego w Warszawie o postawienie zarzutów Janowi Józefowi Lipskiemu. Zaczęto jednak rozważać rezygnację z tego pomysłu na rzecz taktyki „nękania”, polegającej na zastosowaniu szerokiego wachlarza represji utrudniających życie opozycjonistom (np. częstych zatrzymań na 48 godzin). Ostatecznie zwyciężyła druga koncepcja, 22 października 1976 r. na naradzie u Stanisława Kani (pełniącego wtedy funkcję sekretarza KC odpowiedzialnego za nadzór nad resortami siłowymi), przy udziale przedstawicieli kierownictwa MSW i prokuratora generalnego, podjęto decyzję o zastosowaniu środków pozakarnych. Do procesu miałoby dojść, jeśli nie przyniosłoby to rezultatu, a aktywność opozycji rozwijałaby się dynamicznie[2]. 22 listopada gen. Adam Krzysztoporski na odprawie kierownictwa departamentu i jego struktur terenowych sprecyzował zasady zwalczania opozycji. Mówił o siedmiu zazębiających się kierunkach działań, należały do nich: aktywne rozpracowywanie operacyjne figurantów; wkraczanie w trybie administracyjnym i dolegliwości karno-administracyjne, jeśli opozycja łamałaby prawo administracyjne; ukierunkowanie śledztw „na fakty”, a nie wobec ludzi; wzywanie działaczy opozycji na przesłuchania w charakterze świadków; ograniczanie zasięgu wpływu na inne regiony kraju; działania operacyjno-demaskujące – wytykanie KOR błędów i nieprawdziwości podawanych przez niego informacji; podejmowanie gier operacyjnych; przekazywanie informacji kompromitujących KOR mediom krajowym i zagranicznym oraz członkom partii. Zakładano, że realizacja tych pomysłów doprowadzi do likwidacji lub poważnego ograniczenia aktywności opozycji[3].

Oczywiście nie oznacza to, że nie było ludzi wciąż optujących za wytoczeniem procesu i skazaniem na kilkuletnie więzienie działaczy opozycji. Powrócono nawet chwilowo do tej koncepcji na wiosnę 1977 r. Wtedy to prokuratura postawiła Kuroniowi, Lipskiemu i Michnikowi zarzut współpracy z „wrogimi ośrodkami zagranicznymi”, po śmierci Pyjasa akcję rozszerzono, w jej konsekwencji aresztowano jedenastu członków i współpracowników KOR, planując wytoczenie im procesu. Za taktyką „nękania” przemawiało jednak parę ważkich argumentów. Gierek nie chciał postępowań sądowych, bo obawiał się ich echa na Zachodzie, co mogło prowadzić do ograniczenia kontaktów handlowych i utrudnić zdobywanie kolejnych kredytów. Łukasz Kamiński zwraca uwagę na jeszcze inny powód rezygnacji z procesów – pisze, że początkowo kierownictwo partii bało się eskalacji napięcia, a później istotną rolę mogły odegrać uspokajające meldunki o pogłębieniu rozpoznania opozycji i coraz większej nad nią kontroli. W tej sytuacji likwidowanie jej nie było dobrym rozwiązaniem, ponieważ utracono by agenturę, a w miejsce starych ugrupowań mogłyby powstać nowe[4]. Warto jeszcze wspomnieć o argumentach podnoszonych przez wiceministra MSW gen. Bogusława Stachurę na jednej z narad. Twierdził on, iż istnienie opozycji w żaden sposób nie zagraża bezpieczeństwu państwa, więc nie ma potrzeby jej likwidacji, dodawał, że nie należy tego zjawiska wyolbrzymiać i diabolizować. Wspomniał również o podpisaniu przez władze PRL Aktu końcowego KBWE, w którym zobowiązano się przestrzegać praw człowieka. Twierdził, że brak więźniów politycznych jest opłacalny, gdyż w takiej sytuacji można liczyć na przychylność partii komunistycznych w Europie Zachodniej. Obok czynników zagranicznych można jeszcze wspomnieć o obawie przed ewentualnością „niepotrzebnych aktów solidarności w niektórych środowiskach w kraju”[5].

Jeśli chodzi zaś o walkę z warszawską młodzieżą wywodzącą się z harcerstwa, to na naradzie listopadowej gen. Krzysztoporski z MSW precyzował, że należy rozpoznawać działalność grupy poprzez zakładanie spraw operacyjnego rozpracowania najaktywniejszym jej działaczom. SB zależało również na zdobyciu wiedzy o związkach grupy z KOR i ustaleniu jej programu oraz metod działania. Główny element przeciwdziałania miały stanowić środki polityczne, generał bardzo dobitnie podkreślił niemożność ostrzejszego uderzenia, stwierdzając: „Krótko mówiąc, my nie weźmiemy kilkudziesięciu, a może setki, a może stu kilkudziesięciu młodych ludzi i może, tak mówiąc nieładnie, nie potopimy ich w Wiśle”[6]. Zakładano przede wszystkim oddziaływanie na młodych opozycjonistów poprzez uczelnie, organizacje młodzieżowe, partyjne i administrację. Liczono również na możliwość wywarcia wpływu poprzez ich rodziców, przełożonych i znajomych. Kolejny element zwalczania opozycjonistów to kroki administracyjne, czyli w zasadzie karanie przez kolegium ds. wykroczeń. Generał Krzysztoporski polecił również prowadzenie śledztwa, które umożliwiało przesłuchiwanie „figurantów” jako świadków, co miało być jedną z „dolegliwości” stosowanych w świetle prawa. Za najbardziej pożądaną formę działania uznano starania o pozyskanie tajnych współpracowników wśród liderów grupy opozycyjnej[7].

Podobny kierunek aktywności planowano w stosunku do Studenckich Komitetów Solidarności, zresztą sposób, w jaki przeciwdziałano komitetom, w tym również wrocławskiemu, nie odbiegał od taktyki przyjętej wobec całej opozycji. Poczynania te realizowano w ramach SOR „Orędownicy”. Oprócz tego oddzielnie najaktywniejszych działaczy obejmowano sprawami, np.: SOR „Fanatyk” – Piotra Starzyńskiego, „Czytelnik” – Marka Buraka, „Pomocnik” – Aleksandra Gleichgewichta, „Bywalec” – Adama Lipińskiego, „54” – Krzysztofa Turkowskiego. Do ogólnych planów w związku z funkcjonowaniem wrocławskiego SKS Służba Bezpieczeństwa zaliczyła m.in.: systematyczne rozpoznawanie sytuacji rodzinnej i materialnej „figurantów”, ich kontaktów oraz form zaangażowania w działalność opozycyjną (więcej szczegółów w tym zakresie dostarczają zamierzenia wobec poznańskiego SKS, w których zakładano zbieranie informacji dotyczących: rodzin i rodzeństwa, zachowania w miejscu stałego zamieszkania, postępów w nauce, osobowości, zainteresowań, wad, ewentualnych wyjazdów w teren, korzystania z przywilejów, takich jak np. stypendia czy zakwaterowanie w akademiku). Wiedza ta miała posłużyć do „dezintegrowania środowiska członków SKS oraz neutralizowania poszczególnych jego członków”. Ważne było również uzyskiwanie informacji „wyprzedzających”, dotyczących zamierzeń komitetu. Dzięki temu Służba Bezpieczeństwa mogła wypracować odpowiednie metody przeciwdziałania, a także odpowiednio wcześniej powiadomić i skłonić do reakcji władze uczelniane i administracyjne. Dużą wagę przywiązywano do utrudniania działalności samokształceniowej, wydawniczej i ograniczania kontaktów SKS z innymi ugrupowaniami opozycyjnymi. Zakładano również umacnianie pozycji agentury i wprowadzanie do komitetu nowych tajnych współpracowników, głównie z pierwszych lat studiów[8].

We Wrocławiu stosowano także szeroką gamę represji będących narzędziem nękania opozycji. Do codzienności należały przesłuchania, rewizje i zatrzymania na 48 godzin[9]. Pierwsze tego typu kroki zostały bardzo dokładnie zrelacjonowane w piśmie SKS, później, gdy stały się powszedniością, wymieniano tylko daty i osoby, których szykany dotknęły. Niekiedy – szczególnie w czasie akcji organizowanych przez SKS – działaczy opozycji wypuszczano po 48 godzinach, a po chwili ponownie zatrzymywano na dwie doby. W areszcie przeprowadzano przesłuchania, ale osoby z SKS, zgodnie z instrukcjami publikowanymi w podziemiu, odmawiały najczęściej jakichkolwiek zeznań[10]. Do lipca 1980 r. łącznie przeprowadzono 150 przeszukań pomieszczeń i osób, zabezpieczono tysiąc dowodów rzeczowych, w charakterze świadków przesłuchano ogółem trzydzieści osób. W czerwcu 1982 r., gdy ostatecznie zamykano sprawę, do zakładów papierniczych przekazano pół tony wydawnictw, które zarekwirowano w latach prowadzenia dochodzenia[11]. W celu dokładniejszego oddania skali represji, na podstawie dostępnych źródeł ustaliłem przypuszczalną liczbę zatrzymań lidera ugrupowania Leszka Budrewicza i przeprowadzonych u Danuty Stołeckiej rewizji. Jej wybór jest uzasadniony tym, że jako jedyna z aktywnych działaczy SKS miała własne mieszkanie, które SKS wykorzystywał w różnych celach. Z moich rachub wynika, że Budrewicza od marca 1978 r. (pierwsze zatrzymanie) do lipca 1980 r. (początek służby wojskowej) zatrzymano piętnaście razy. Należy zaznaczyć, że czas przebywania w areszcie był różny i wahał się od kilku do kilkudziesięciu godzin. W mieszkaniu Danuty Stołeckiej od listopada 1978 r. (pierwsze przeszukanie) do sierpnia 1980 r. rewizję przeprowadzono trzynaście razy[12]. Jak podkreślała sama Danuta Stołecka, bywały okresy dwumiesięcznego spokoju, ale zdarzało się, że szykany szczególnie się nasilały[13]. Jak więc widać, represje tego typu nie dotykały działaczy codziennie, ale na pewno były męczące.

Do innych szykan, charakteryzujących taktykę „nękania”, należy zaliczyć: jawną obserwację, głuche telefony, zakaz wyjazdu z kraju, a nawet włamania[14]. Zdarzały się również pobicia, najbrutalniej traktowano chyba Marka Adamkiewicza (np. na posterunku dworcowym w maju 1978 r. jednej nocy został pobity kilkakrotnie) i Zenona Pałkę (pobity i rozebrany siłą wiosną 1980 r.)[15]. Karę za działalność opozycyjną stanowiło również wysyłanie absolwentów na przeszkolenie wojskowe w ramach Szkoły Oficerów Rezerwy. Spotkało to Leszka Budrewicza, Jerzego Filaka[16] i Aleksandra Gleichgewichta[17]. Represja ta pozwalała również na jakiś czas wyeliminować z działalności najaktywniejszych studentów. Zdarzały się również zwolnienia z pracy, wynikające z zaangażowania w aktywność opozycyjną. Przykład tego typu szykan stanowiło wyrzucenie Jerzego Filaka z Hydralu – zakładu zbrojeniowego. Prawdopodobnie zdecydowano, że jego obecność w tak strategicznym obiekcie nie jest wskazana, warto bowiem zwrócić uwagę, że pracujący w placówkach naukowych działacze SKS nie mieli raczej tego typu problemów. Szczególnie dokuczliwe było wywożenie zatrzymanych poza miasto, co zmuszało ich do samodzielnego, często niełatwego powrotu do Wrocławia[18].

Organa bezpieczeństwa stosowały również różnego rodzaju kombinacje operacyjne. Jedna z nich to list Kazimierza Sienkiewicza[19] z przełomu 1979 i 1980 r., w którym odżegnywał się od SKS i pisał, że studenci są manipulowani przez Jacka Kuronia, Zenona Pałkę i Piotra Starzyńskiego. Sprawa odbiła się pewnym echem w środowisku opozycyjnym. Dyskutowano nad różnymi możliwościami odpowiedzi, ale ostatecznie nie podjęto żadnych kroków. Przede wszystkim zwrócono uwagę Markowi Burakowi, ponoszącemu odpowiedzialność za włączenie do działalności SKS studenta, którego trudna sytuacja rodzinna szczególnie narażała na szantaż ze strony SB[20]. Do kombinacji operacyjnych zaliczyć należy zapewne fałszywy numer 7 biuletynu SKS „Podaj Dalej”[21] i sfabrykowany apel z 30 maja 1979 r., podpisany przez członków SKS, w którym zwracano się do działaczy SKS i TKN o izolowanie Piotra Skarżyńskiego, określanego jako zboczeniec i narkoman. Starzyński rzeczywiście miał kontakty ze środowiskiem hipisowskim, palił marihuanę i zażywał relanium, dlatego postanowiono to wykorzystać do ataku na niego[22]. Oczywiście SB starało się również wywoływać konflikty. Oprócz tego przy każdej akcji SKS planowano odpowiednie działania operacyjne. Ich opis znajduje się w dalszej części pracy.

Pojawienie się opozycji skutkowało w latach 1975–1980 zwiększeniem liczby etatów w SB (o jedną trzecią) oraz rozszerzeniem sieci agentury (o dwie trzecie). Wrocławska Służba Bezpieczeństwa oceniała, że spośród piętnastu tajnych współpracowników, którymi dysponuje w środowisku SKS, sześciu ma dojście do ścisłego grona aktywu („Sylwia”, „Neutrino”, „124”, „Trzeciak”, „Kot”, „Kula”). Wspomnieć należy również o Jaromirze Jankowskim, bliskim znajomym Jarosława Brody i Leszka Budrewicza – angażującym się przede wszystkim w działalność koła naukowego. Agenci oprócz rozpoznawania wykonywali zlecane zadania operacyjne. Warto jeszcze odnotować, że pewne znaczenie mieli tajni współpracownicy funkcjonujący na „obrzeżach” SKS, a więc w środowiskach sympatyzujących z opozycją, będących dla niej potencjalną bazą rekrutacyjną. Jak pisano w planie operacyjnym w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania „Nonet”, założonej na poznański SKS, do zadań tego rodzaju agentów należała kontrola nastrojów i sytuacji w środowisku akademickim, a także: donoszenie o akcjach petycyjnych, ulotkach, literaturze niezależnej, nieformalnych spotkaniach; ustalanie osób aktywizujących się na tych polach; przejmowanie niezależnych wydawnictw; oddziaływanie na studentów sympatyzujących z opozycją w celu ich zniechęcenia do aktywnego zaangażowania[23]. Źródło informacji stanowiły również podsłuchy telefoniczne i pokojowe, m.in. w mieszkaniu Danuty Stołeckiej[24]. Ogólnie SB miała sporo informacji o SKS, ale jej wiedza nie była pełna, a niektóre fakty źle interpretowano.

Nie wykluczano przeprowadzenia procesu w razie rozszerzenia działalności opozycji i nieskuteczności dotychczasowych środków. Fakt, iż zakładano taki scenariusz, stanowił przyczynę, dla której zbierano dokumentację dotyczącą produkcji i kolportażu nielegalnej literatury oraz dowody świadczące o oczernianiu władzy. We Wrocławiu SB również prowadziła podobne dochodzenie, w jego ramach dokumentowano działalność „antysocjalistyczną”, a zgromadzony materiał dowodowy mógł być użyty w każdym momencie i w różny sposób. Sprawą zajmował się kpt. Zbigniew Bodnar. Bardzo istotna była również możliwość realizowania działalności operacyjnej przez Wydział III KW MO pod pretekstem sprawy dochodzeniowej. O takiej potrzebie mówił właśnie gen. Krzysztoporski na listopadowej odprawie w MSW. Dzięki temu organizowane przez wrocławską Służbę Bezpieczeństwa przeszukania, zatrzymania, przesłuchania opozycjonistów w charakterze świadków, ekspertyzy itd. odbywały się w świetle prawa[25].

Sytuacja, o której pisałem wyżej, najwidoczniej – w ocenie SB – miała miejsce w drugiej połowie sierpnia 1980 r., gdyż 28 sierpnia zdecydowano się aresztować i postawić Aleksandrowi Gleichgewichtowi[26] zarzuty w związku ze sprawą o produkcję i kolportaż nielegalnej literatury. Powód decyzji o aresztowaniu stanowiły najpewniej trwające w Polsce strajki. Należy podkreślić, że postępowanie wrocławskiej SB wobec Gleichgewichta było elementem ogólnopolskiej akcji, w której wyniku zarzuty przedstawiono szesnastu najaktywniejszym opozycjonistom (zdecydowana większość pochodziła z Warszawy). Na Dolnym Śląsku przewidywano dalsze aresztowania (na liście znaleźli się: Krzysztof Grzelczyk, Roman Kołakowski, Zenon Pałka, Antoni Roszak, Piotr Starzyński, Danuta Stołecka, Ludwik Werle, Mariusz Wilk). Aresztowanie w pierwszej kolejności Gleichgewichta wynikało prawdopodobnie z tego, że był on jednym z najaktywniejszych działaczy, a lider SKS Leszek Budrewicz odbywał wtedy służbę w wojsku. Istotny wpływ miało także to, iż nawiązały z nim kontakt niektóre strajkujące załogi, co mogło wzbudzić dodatkowe obawy SB. Ostatecznie w wyniku podpisania porozumień sierpniowych uwolniono Gleichgewichta i odstąpiono od zamiaru wytoczenia mu procesu[27].

Administracja i uczelnia

Oprócz bezpośrednich działań Służba Bezpieczeństwa zakładała wywieranie wpływu politycznego, głównie poprzez związki młodzieżowe, uczelnie, administrację, partię, kierownictwa zakładów oraz rodziców[28]. W wyniku rozmów z rodzicami i samymi działaczami z SKS wycofali się Marek Zybura i Juliusz Szymczak, a Jarosław Klimek znacznie ograniczył aktywność. Innym przykładem skutecznego nacisku na rodziców był ojciec Sławomira Najnigiera, dyrektor jednej z większych państwowych firm w Żarach. W tym wypadku ojciec nie przekonał syna. Rodzice jednak najczęściej chronili dzieci[29]. Wywierano również presję na szefów zakładów pracy, aby prowadzili rozmowy ze swoimi pracownikami działającymi w opozycji, a w razie potrzeby nałożyli na nich dodatkowe obowiązki. Naciskano także na duchownych, zabraniając im udzielania jakiegokolwiek wsparcia opozycji[30]. Do innych środków administracyjnych zaliczyć należy przede wszystkim karanie przez kolegium ds. wykroczeń. Ludzi SKS sądzono pod różnymi pretekstami: udziału w nielegalnym zgromadzeniu, zaśmiecania czy zakłócania porządku publicznego[31].

SB „inspirowała” również szkoły wyższe do kroków mających na celu zwalczanie opozycji. Władze uczelni wraz z przedstawicielami partii prowadziły akcje „wyjaśniające” wśród młodzieży akademickiej i pracowników naukowych należących do SZSP czy pełniących takie funkcje, jak opiekun roku czy członek rady mieszkańców domu studenckiego. Przedstawiciele władz uczelni prowadzili z działaczami opozycji studenckiej rozmowy „profilaktyczne”, podczas których starali się ich odwieść od aktywności w SKS. Zdarzały się relegacje niepokornych studentów i wypowiedzeń dla naukowców, będzie o tym mowa w dalszych częściach pracy. Warto jeszcze wspomnieć o „czarnych listach”, na które wpisywano osoby sympatyzujące z SKS, skutkowało to trudnościami w uzyskaniu miejsca w akademiku. Zdarzały się również przypadki usunięcia z domu studenckiego, do czego wykorzystywano różnego rodzaju preteksty[32]. Władze stosowały również taktykę walki z opozycją poprzez grupę działającą w tym samym środowisku (w przypadku SKS – SZSP). Grupa zaangażowana po stronie władzy mogła liczyć na: pomoc merytoryczną, bieżącą informację o planach opozycji i dostęp do środków technicznych. Była to jedna ze strategii ustalonych w sierpniu 1976 r. we wcześniej wzmiankowanym przeze mnie dokumencie. W SZSP rzeczywiście pokładano duże nadzieje. Związek miał prowadzić „ofensywę”, organizując zawody sportowe, imprezy kulturalne o charakterze masowym, wyjazdy turystyczne w weekendy itp. Oprócz tego kładziono nacisk na pełne panowanie nad mediami uczelnianymi (radiowęzłami, pismami). Za ich pośrednictwem chciano przekazywać „treści polityczno-ideologiczne”[33]. Po powstaniu SKS związek miał również bezpośrednio zwalczać jego wpływy w samym środowisku studenckim. Dla członków SZSP organizowano specjalne kursy polityczne w ramach Letniej Szkoły Aktywu. Odpowiednie przeszkolenie aktywistów było konieczne, gdyż zakładano również ich wykorzystanie do rozbijania „nielegalnych” wykładów. Członkowie SZSP mieli utrudniać przebieg spotkania poprzez zadawanie kłopotliwych pytań i ośmieszanie prelegenta. Do ich zadań należały również interwencje w wypadku organizacji niezależnego referatu na terenie uczelni lub klubów studenckich. Najbardziej znanym przypadkiem poczynań SZSP wymierzonych w opozycję jest najście bojówki złożonej z działaczy związku na mieszkanie Jacka Kuronia, w którym miał się odbyć wykład. W wyniku tej akcji pobitych zostało kilku działaczy opozycji. Związek próbował również przyciągnąć osoby rozpoczynające studia, organizując dla nich spotkania informacyjne. Sposobność tę próbowali wykorzystywać działacze SKS na polonistyce, prowadząc agitację przed wejściem do sali, w której odbywały się spotkania. Podczas jednego z takich zebrań Krzysztof Bąkowski, rozpoczynający wtedy studia, zwrócił się do przewodniczącego Rady Uczelnianej SZSP Krzysztofa Pietraszkiewicza z wnioskiem o to, aby wpuścić także działaczy opozycyjnych, tak by również mogli zaprezentować swoją organizację. Nie wyrażono na to zgody, ale Pietraszkiewicz natychmiast zainteresował się nowym studentem, próbując odciągnąć go od działalności opozycyjnej. Ogólnie wyniki działań SZSP w kwestii przeciwdziałania SKS oceniano dobrze[34].

4

AKCJE

Program i cele

Pierwszą platformą programową opozycji studenckiej był dokument krakowskiego SKS z 25 maja 1977 r. Założenia i cele Niezależnego Ruchu Studenckiego. Jeśli chodzi o SKS, to nie przewidywano dla niego żadnej formalnej struktury, do zadań rzeczników należały reprezentacja SKS i koordynacja inicjatyw ogółu studentów. W dalszej części deklaracji poddano krytyce SZSP, podważając jego prawo do występowania w imieniu ogółu studentów, ze względu na ideologiczny charakter i zależność od władz uczelni. W tej sytuacji postulowano zainicjowanie niezależnego ruchu młodzieży akademickiej otwartego dla wszystkich, bez względu na światopogląd. SKS miał tu odegrać rolę inicjatora tworzenia autentycznej ich reprezentacji. Podnoszono również postulat większej autonomii uczelni wyższych. Domagano się demokratyzacji życia akademickiego w myśl Powszechnej deklaracji praw człowieka, która głosiła, że celem nauczania jest pełny rozwój jego osobowości i ugruntowanie poszanowania jego praw. Autorzy dokumentu SKS nie ograniczali działań ruchu studenckiego wyłącznie do środowiska akademickiego, zwracali uwagę na problem przestrzegania w Polsce – gwarantowanych przez konstytucję i Pakt praw obywatelskich i politycznych – praw człowieka[1]. Bardzo podobne problemy i postulaty omówiono w dokumencie Tezy do dyskusji nad niezależnym ruchem studenckim z października 1977 r., opracowanym przez założycieli warszawskiego SKS, właściwie jest to kalka Założeń i celów Niezależnego Ruchu Studenckiego, ale wprowadza parę nowych elementów, takich jak krytyka fundamentalnego znaczenia kryterium ideowego w życiu kulturalnym i naukowym, co – według autorów – prowadziło do jego dławienia. Nacisk położono również na postulat większego wpływu studentów na decyzje dotyczące życia uczelni. SKS miał odgrywać rolę informacyjno-interwencyjną[2]. Deklaracje założycielskie poszczególnych komitetów w zasadzie powtarzały tezy zawarte w tych dwóch dokumentach, najczęściej pojawiała się krytyka SZSP, plany utworzenia nowej formacji i postulat większej autonomii[3]. Komitet wrocławski – który w deklaracji założycielskiej i w pierwszym numerze „Podaj Dalej” informował, iż dążyć będzie do utworzenia niezależnej organizacji studenckiej – nie stanowił tu wyjątku.

W pierwszym okresie istnienia komitetu okazało się, iż wobec małego poparcia nie ma szans na realizację tego celu. Nie zniknął on jednak całkowicie z listy postulatów SKS, nie zrezygnowano także z idei dotyczących życia akademickiego. Co prawda wrocławski SKS nigdy nie stworzył pełnego programu, ale wydał kilka oświadczeń, w których formułował swoje propozycje. W dokumencie z pierwszej połowy 1978 r. kolejny raz przypominano o ideologicznym charakterze SZSP i reprezentowaniu przez związek interesu władz, a nie studentów. Pisano o niedemokratycznych stosunkach na uczelniach, na których stanowiska rektora i dziekanów obsadzane są w drodze nominacji, zwracano również uwagę na brak wpływu młodzieży akademickiej i pracowników na sytuację szkół wyższych. Wskazywano także na ograniczanie swobodnego rozwoju nauki poprzez uniemożliwianie pełnego dostępu do wiedzy ze względów ideologicznych oraz wyrzucanie niepokornych studentów i wykładowców. W takiej sytuacji SKS postawił sobie za podstawowe cele pozbawienie SZSP prawa do wyłącznej reprezentacji młodzieży akademickiej i odebranie tej organizacji wyłącznej kontroli nad działalnością naukową, kulturalną i polityczną studentów. Domagano się przywrócenia autonomii uczelni i swobodnego dostępu do wiedzy i informacji dla studentów. Drogą do realizacji tych postulatów miało być organizowanie seminariów i wykładów osób niewystępujących w klubach SZSP, rozpowszechnianie niezależnej literatury i obrona represjonowanych studentów i wykładowców[4].

Bardzo ciekawym dokumentem są Tezy o działalności SKS-u z czerwca 1978 r. autorstwa Jana Sobczyka. Prawdopodobnie nie wyszły one poza wąskie grono najaktywniejszych działaczy, dobrze jednak ilustrują sposób myślenia jednej z czołowych postaci SKS w tamtym okresie. Pisał, że komitet nie ma jeszcze programu, mimo iż prowadzono dyskusje na ten temat. Przede wszystkim jednak zwracał uwagę, że walka z cenzurą i przejawami niepraworządności przysłoniła wiele ważnych spraw związanych z funkcjonowaniem wyższych uczelni, takich jak udział studentów w podejmowaniu decyzji dotyczących kultury, program nauczania czy sprawy bytowe. Wśród najpilniejszych zadań na przyszłość Sobczyk wskazywał potrzebę sformułowania programu SKS, który precyzowałby plany długofalowe i przedstawiałby problemy mające szanse na szybkie rozwiązanie[5]. Treść dokumentu świadczy o tym, że postulaty stricte studenckie szybko zostały zepchnięte na dalszy plan, mimo iż od początku SKS miał je na swoich sztandarach.

Występującą w środowisku świadomość, że istnieje potrzeba stworzenia programu, potwierdzają również kulisy powstawania dokumentu najbardziej do niego zbliżonego, czyli oświadczenia z 1 października 1978 r. Do studentów i pracowników naukowych wyższych uczelni. Tezy do dyskusji. 19 marca 1978 r. w mieszkaniu Leszka Budrewicza odbyło się zebranie, podczas którego omawiano kwestie ideowe. Zgromadzeni doszli do wniosku, że deklaracja założycielska nie spełnia funkcji programu i rozpoczęto dyskusję, której podstawę stanowił projekt przygotowany najprawdopodobniej przez Sławomira Najnigiera[6]. Ułożone tezy przekazano następnie Januszowi Pędziwiatrowi (doktorantowi na Wydziale Budownictwa PWr) i tajnemu współpracownikowi SB o pseudonimie „124” do zredagowania i stylistycznej obróbki. Zadanie jednak wykonywali opieszale, co wynikało zapewne z wytycznych operacyjnych dla TW „124”[7]. Ostatecznie tezy ukazały się jesienią, podnoszone na marcowym spotkaniu postulaty zostały w tym czasie nieco zmodyfikowane. Dokument podzielono na dwie części, jedna dotyczyła spraw uczelnianych, druga – ogólnokrajowych. Pierwszą z nich otwierała propozycja utworzenia samorządów instytutowych niezależnych od SZSP, które – jak uważano – powinno reprezentować tylko swoich członków. Według autorów dokumentu decyzje winny być konsultowane z całą społecznością uczelni. Domagano się utworzenia kas pomocy, które finansowałyby teatry i wydawnictwa studenckie; o programie klubów studenckich miałaby decydować młodzież akademicka. Postulowano również autonomię kół naukowych, swobodny dostęp do prohibitów[8], pięcioletni tok studiów na kierunkach, na których byłoby to konieczne (autorzy twierdzili, że na niektórych kierunkach program nie jest realizowany), prowadzenie dyskusji na zajęciach o reformie oświaty, organizowanie spotkań z młodzieżą robotniczą i ograniczenie działalności SB na uczelni. W drugiej, krótszej, części żądano ograniczenia cenzury i zaprzestania represji wobec ludzi o innych poglądach, podkreślano także, że traktowanie niezależnych ruchów społecznych jako organizacji przestępczych jest sprzeczne z zapisami konstytucji[9]. Tezy zostały zaakceptowane przez wrocławski SKS jako program działania, z zastrzeżeniem jednak, że nie wszystkie postulaty ma realizować sam komitet[10].

Dokument nic jednak w praktyce nie zmieniał. Mimo kilku akcji, takich jak walka o dostęp do bibliotecznych prohibitów czy tworzenie niezależnych samorządów, nie prowadzono działań na rzecz środowiska studenckiego, nie wynikało to jednak z braku woli, ale raczej możliwości. SKS nie miał tak dużej liczby zwolenników, aby skłonić władze do ustępstw. Brakowało też pomysłów na tego typu poczynania. W wyniku represji możliwości wpływania przez komitet na środowisko studenckie były bardzo niewielkie. Jednocześnie ogólnopolskie akcje inspirowane z Warszawy stawały się coraz bardziej absorbujące, co w istocie spychało SKS do roli autonomicznej filii KOR. Bardzo wiele uwagi i wysiłków kierowano także na obronę represjonowanych działaczy SKS. W łonie komitetu istniała świadomość, że oddala to SKS od problemów życia akademickiego, a kwestia ułożenia programu schodziła na coraz dalszy plan. Na jednym z zebrań Budrewicz opowiedział się za organizowaniem przynajmniej raz w miesiącu akcji związanej z życiem studenckim, nieprawidłowościami zawinionymi przez władze akademickie i SZSP. Jego zdaniem takie działania miały zbliżyć SKS do ogółu studentów, wzmocnić jego pozycję i autorytet. Brakowało jednak pomysłów na tego typu aktywność, a próżnię tę poniekąd wypełniano akcjami inspirowanymi przez KOR[11].

Problemy studenckie i postulaty dotyczące życia akademickiego stanowiły najczęściej tylko przedmiot dyskusji czy artykułów w piśmie SKS „Podaj Dalej”, co najwyżej działacze komitetu podnosili je na spotkaniach przedstawicieli władz uczelni ze studentami bądź na zebraniach SZSP[12]. Bardzo ciekawa w tym kontekście jest opinia jednego z liderów SKS – Mariusza Wilka – wyrażona na łamach „Biuletynu Dolnośląskiego”. Zauważał on sprzeczność w programie krakowskiego i wrocławskiego SKS – krytykowały one SZSP za to, że łączy funkcje organizacji ideowo-politycznej oraz związku zawodowego studentów. W istocie SKS prowadził wiele działań politycznych, jednocześnie aspirując właśnie do roli związku zawodowego. Komitet wrocławski nie precyzował w Tezach do dyskusji nad niezależnym ruchem studenckim, które z wymienionych postulatów politycznych oraz studenckich ma realizować samodzielnie. Jak zauważał Wilk – praktyka unaoczniła, że komitet nie jest w stanie wziąć na swoje barki spraw socjalnych oraz związanych z dydaktyką. Czyniło go to po prostu organizacją polityczną. Wśród działaczy Studenckich Komitetów Solidarności, szczególnie wrocławskiego, istniał duży opór przed przyznaniem, iż większość poczynań ma właśnie taki charakter. Ta awersja wynikała z faktu, że ów przymiotnik w tamtych czasach był określeniem pejoratywnym. Wilk wyrażał nadzieję, że SKS sformułuje program polityczny, konieczny wobec faktu, iż większość jego działań miała takie zabarwienie[13]. Z drugiej zaś strony SZSP bardzo często tylko z nazwy stanowił organizację ideowo-polityczną, pomijając pewne rytualne gesty, był to właściwie związek zawodowy, choć i na tym polu działacze SZSP nie zawsze chcieli czy mogli coś zdziałać. Niemniej aktywiści średniego szczebla (rady wydziałowe) nierzadko okazywali się autentycznymi społecznikami i podejmowali wysiłki na rzecz poprawy położenia studentów[14]. Co ciekawe, sytuacja ta znalazła swoje odzwierciedlenie w latach 1980–1981, czyli w okresie równoległego istnienia Niezależnego Zrzeszenia Studentów i Socjalistycznego Związku Studentów Polskich. NZS chciał pełnić funkcję związku zawodowego, w praktyce okazało się, że nie jest gotowy do tego zadania i zajmował się prawie wyłącznie polityką. SZSP natomiast, mimo wypisanych na sztandarach haseł ideowych, nie miał własnego programu politycznego (można mówić jedynie o podporządkowaniu PZPR) i swoje działania skupiał raczej na sprawach bytowych studentów, choć przyznać należy, że niejednokrotnie jego aktywność w tej kwestii była niewystarczająca[15].

Działania na rzecz represjonowanych

List w sprawie represjonowanych pracowników nauki (grudzień 1977–styczeń 1978 r.)

Pierwszą akcją prowadzoną przez komitet była obrona trojga pracowników wrocławskich uczelni (Witolda Bartoszewicza, Eugeniusza Porady, Mirosławy Chamcówny) zwolnionych lub przeniesionych z przyczyn politycznych. 9 czerwca 1977 r. 33 osoby związane ze środowiskiem naukowym Wrocławia[16] wystosowały list do marszałka sejmu, w którym wstawiały się za represjonowanymi członkami i współpracownikami KOR[17]. Miał on duże znaczenie dla kształtowania się wrocławskiego środowiska opozycyjnego. Pewna grupa osób zdała sobie sprawę ze zbieżności swoich poglądów, przełamała barierę strachu i izolacji. Część z tych ludzi zaczęła tworzyć środowisko współdziałające z KOR, a w 1978 r. miała swój udział w powołaniu Towarzystwa Kursów Naukowych[18].

Na grono sygnatariuszy spadły rozmaite szykany. Poddano ich inwigilacji, odebrano możliwość wyjazdów zagranicznych oraz wzywano na rozmowy z przedstawicielami władz akademickich. Już w lipcu SB rozważała usunięcie z uczelni kilku osób, które podpisały list. Dotyczyło to m.in. Witolda Bartoszewicza, małżeństwa Poradów, Waszkiewiczów i dr. Ludwika Rudolfa[19]. W meldunku z 18 lipca 1977 r. czytamy, że: „w wyniku naszych [Służby Bezpieczeństwa] informacji przekazanym władzom politycznym województwa” [podkreślenie moje – K. D.] podjęto następujące decyzje personalne: prof. Hartmana pozbawiono opieki nad III LO, prof. Mirosława Chamcówna została zwolniona z dotychczasowej posady na UWr, dr. Jana Waszkiewicza odsunięto od zajęć dydaktycznych, Witoldowi Bartoszewiczowi wręczono wypowiedzenie. W przypadku Eugeniusza Porady rektor UWr podtrzymał decyzję o zwolnieniu wydaną jeszcze przed podpisaniem listu, a spowodowaną nieobronieniem w wyznaczonym terminie pracy doktorskiej. Wszystkie posunięcia personalne władze uczelni miały konsultować z władzami politycznymi[20]. Jak wynika z dokumentu, działania zostały podjęte na skutek nacisków SB i wiązały się z sygnowaniem listu z 9 czerwca. W rezultacie trzy osoby wyrzucono z pracy. Były to ewidentne represje, może poza przypadkiem Porady – wypowiedzenie otrzymał już wiosną. Co prawda później obronił doktorat, zresztą bardzo dobrze oceniony i przedstawiony do nagrody ministra. Być może, gdyby nie złożenie podpisu, udałoby mu się utrzymać na uczelni, tym bardziej że wstawili się za nim niektórzy profesorowie. Sygnowanie petycji pogorszyło jednak jego sytuację i w ten sposób władze uczelni (nie bez nacisków politycznych) wykorzystały pretekst formalny i zwolniły Poradę[21]. Chamcówna – oddana do dyspozycji ministerstwa – z obawy, że zostanie przeniesiona poza Wrocław, przyjęła propozycję pracy na Akademii Wychowania Fizycznego, gdzie jej kontakt ze studentami został ograniczony do minimum. Bartoszewicz – o czym dowiedział się z ministerialnego pisma – został zwolniony pod formalnym pretekstem nadmiaru ludzi w zespole, w którym pracował, jednak po jego odejściu pojawiły się tam nowe osoby[22].

Przed rozpoczęciem akcji w obronie represjonowanych studenci z SKS konsultowali z Poradą treść listu do Sejmu PRL, pod którym zamierzali zbierać podpisy, jednak nie zastosowali się do jego uwag. Sprawę petycji uznał on za dziecinadę, ale nie potępił inicjatywy i nie zamierzał podawać do ogólnej wiadomości jakichkolwiek sprostowań[23]. W liście przypominano o czerwcowej petycji i pisano o szykanach, jakie spadły na jej sygnatariuszy. Szczególny nacisk położono na przypadki zwolnień z pracy. Autorzy stwierdzali, że represje za działania powodowane pobudkami moralnymi, zgodne z Konstytucją PRL oraz Deklaracją praw człowieka, budzą głęboki niepokój. Ich zdaniem godziło to nie tylko w poszkodowanych, ale w całe środowisko akademickie Wrocławia. List kończył się żądaniem zaprzestania wszystkich szykan stosowanych wobec sygnatariuszy czerwcowej petycji[24].

Działania, które rozpoczął komitet jeszcze w grudniu 1977 r., w pierwszej fazie łączyły się właściwie z akcją informacyjną o powstaniu SKS we Wrocławiu. Prowadzono je na wszystkich uczelniach, szczególnie w obiektach UWr. 19 grudnia w budynku C1 politechniki odbył się wspomniany już wiec, na którym obok prezentowania pierwszego oświadczenia namawiano do podpisywania listu w sprawie represjonowanych naukowców. Jarosław Klimek na zebraniu duszpasterstwa akademickiego w „Maciejówce” mówił o zawiązaniu SKS, przy okazji udało mu się namówić kilkanaście osób do umieszczenia swoich nazwisk pod petycją. Podpisy próbowano zbierać również w akademikach (akcja objęła na pewno uniwersytecką „Dwudziestolatkę” i „Parawanowiec”, a także akademiki politechniki przy ulicy Wittiga). Wobec słabych rezultatów osiągniętych w domach studenckich akcję zamierzano prowadzić na uczelniach w przerwach między zajęciami. W tym wypadku również natrafiano na trudności, np. listę krążącą na Wydziale Prawa zniszczono[25]. List, pod którym udało się zebrać podpisy 215 studentów, 29 grudnia został złożony w kancelarii sejmu wraz z pismem przewodnim członka KOR prof. Jana Kielanowskiego. Mimo to w nowym roku kontynuowano akcję zbierania podpisów[26]. Zgodnie z wcześniejszymi postanowieniami prowadzono ją na uczelniach. Poparcie zdobywano prawdopodobnie w sposób scharakteryzowany w jednym z dokumentów SB, informującym o przebiegu akcji petycyjnej na chemii. Po wykładzie do sali weszło trzech studentów. Jeden z nich odczytał treść listu, następnie wszyscy odpowiadali na pytania padające z sali, dotyczące głównie rzetelności informacji w nim zawartych. Osoby z SKS zaproponowały, aby ci, którzy nie są zainteresowani, opuścili salę, została połowa studentów i złożyła swoje podpisy pod petycją[27]. List wykładano również w czasie otwarcia lotnych punktów konsultacyjnych SKS na Uniwersytecie Wrocławskim, politechnice i Akademii Medycznej 12 stycznia 1978 r. W wyniku tej akcji władze PWr postanowiły przeciwdziałać i następnego dnia zorganizowano spotkania z pracownikami naukowymi – na nich przedstawiano powody zwolnień, o których cofnięcie walczył SKS. Podczas tych zebrań podawano przyczyny podjętych decyzji. W przypadku Porady przypominano, że nie obronił w terminie doktoratu, co do Chamcówny – twierdzono, że rektor AWF starał się o jej przeniesienie jeszcze przed listem z czerwca. Najbardziej kuriozalnie brzmiało tłumaczenie zwolnienia Bartoszewicza, otóż na spotkaniu w Instytucie Geotechniki stwierdzono, że jest to „osoba nieprzydatna w Instytucie Nauk Społecznych z racji prezentowania nieodpowiednich poglądów politycznych”[28]. Niewykluczone, że dla niektórych członków partii stanowiło to wystarczające uzasadnienie, niemniej oznaczało to de facto przyznanie się do represjonowania Bartoszewicza za przekonania. SKS odpowiedział publikacją w „Podaj Dalej”, w której studenci przedstawiali swoją wersję wydarzeń[29].

Źródła nie podają dokładnej liczby podpisów zebranych po złożeniu petycji w kancelarii sejmu. SKS w swoim piśmie podziękował wszystkim, którzy poprzez sygnowanie listu wykazali się odwagą cywilną i obywatelską postawą[30]. Trudno mówić w tym wypadku o jakimś sukcesie, niemniej była to konkretna akcja, dzięki której komitet nieco okrzepł, a jego działacze mieli szansę zdobyć doświadczenie w działalności opozycyjnej.

Represje wobec uczestników festiwalu Jazz nad Odrą (marzec 1978 r.)

Uczestnicy Jazzu nad Odrą często wywodzili się ze środowiska hipisowskiego. Poprzez Piotra Starzyńskiego, który miał kontakty z ludźmi związanymi z tym ruchem, do SKS dotarły informacje o brutalności MO wobec uczestników festiwalu odbywającego się w Hali Ludowej w marcu 1978 r. Jak się okazało, do Wrocławia na czas imprezy sprowadzono z całej Polski specjalne ekipy zajmujące się zwalczaniem młodzieży „o specyficznym sposobie życia”. Osoby związane z komitetem: Marek Adamkiewicz, Anna i Jolanta Bujwidówny, Aleksander Gleichgewicht i Piotr Starzyński, zorganizowały w hali punkt informacyjny w celu rejestrowania represji. Milicjanci wyłapywali hipisów i poddawali ich szykanom, następnie ludzie z SKS spisywali ich relacje na gorąco. Działaczom opozycji robiono nawet zdjęcia, milicjant, u którego interweniowali, stanął początkowo po ich stronie, jednak po konsultacji z oficerem okazało się, że fotografowi filmu odebrać nie można – prawdopodobnie pracował on dla SB[31].

Efektem działania SKS było oświadczenie z 21 marca 1978 r. Zawarto w nim informacje o różnego rodzaju represjach, jakim poddawano uczestników festiwalu. Opisywano przypadek ataku gazem łzawiącym na grupę pięciu osób udających się na koncert. Powszechnie stosowano bezpodstawne zatrzymania i rewizje, podczas których zabierano prywatne notatki bez pokwitowań. Odnotowano przypadki znęcania się fizycznego i upokorzeń, w czym „wyróżniała” się kpt. Zofia Barańska z Katowic. Uciekano się też do takich szykan, jak skreślanie w dowodach osobistych pieczątek uprawniających do podróżowania po krajach bloku wschodniego. W zakończeniu dokumentu wyrażono przekonanie, że opinia publiczna powinna być informowana o aktach bezprawia wobec nonkonformistycznej młodzieży[32]. Opracowano również pismo odnoszące się do tej sprawy, adresowane do wojewody wrocławskiego, snuto także plany przesłania go do Prokuratury Wojewódzkiej we Wrocławiu i Sejmu PRL[33]. Trudno jest stwierdzić, czy zapoznał się z nim jakiś przedstawiciel władz, natomiast z pewnością zostało powielone i krążyło we wrocławskim środowisku opozycyjnym.

Akcja na rzecz Teatru Ósmego Dnia na Międzynarodowych Spotkaniach Teatru i Sztuki Otwartej we Wrocławiu (wrzesień–październik 1978 r.)

Teatr Ósmego Dnia, tworzony przez poznańskich studentów, w swoim repertuarze miał sztuki krytyczne wobec rzeczywistość PRL. Stanowiło to powód represji spadających na jego członków od 1977 r. 26 kwietnia 1978 r. w Warszawie pięcioro aktorów jechało autobusem bez biletu, niestety trafili na kontrolę. Wezwani na miejsce milicjanci pobili ich, to samo powtórzyło się również po przewiezieniu na komendę[34]. Członkom teatru postawiono ostatecznie zarzut znieważenia i pobicia kontrolera MZK oraz funkcjonariuszy MO. W pierwszej instancji artystów skazano na kary od kilku miesięcy do roku pozbawienia wolności – część z nich w zawieszeniu. Zarząd Główny SZSP, któremu podlegał teatr, 10 maja 1978 r. wydał oskarżonym zakaz występów do czasu sądowego wyjaśnienia sprawy (rozprawa rewizyjna miała miejsce w styczniu 1979 r.)[35].

W tym czasie odbywał się we Wrocławiu festiwal Międzynarodowe Spotkania Teatru i Sztuki Otwartej, na który „Ósemki” już wcześniej zostały zaproszone. We wrześniu, jeszcze przed festiwalem, jego organizator – Bogusław Litwiniec – zakomunikował szefowi teatru Lechowi Raczakowi, że występ zespołu będzie możliwy jedynie wtedy, gdy nie wystąpią skazane osoby, a materiały dotyczące procesu nie będą kolportowane. Stwierdził, iż sprawa jest rozpatrywana na wysokim szczeblu. Raczak odpowiedział, że jeśli teatr nie otrzyma zaproszenia, to przyjedzie na własny koszt, da występ w jednej z sal lub w parku i będzie rozdawać ulotki na temat procesu. Już 16 września we Wrocławiu mieli się pojawić członkowie zespołu w celu omówienia z tamtejszym SKS akcji w czasie festiwalu[36].

Ostatecznie teatr uzyskał pozwolenie na udział w imprezie[37], działacze wrocławskiego SKS byli przygotowani do akcji na wypadek niedopuszczenia go do festiwalu[38]. Pierwsza część spotkań odbywała się między 20 a 30 września w Oleśnicy. Teatr Ósmego Dnia zorganizował tam wydarzenie artystyczne pod hasłem Poezja na ulicy. Miasto zostało obklejone fragmentami wierszy, których przesłanie stanowiło odrzucenie kłamstwa[39]. Druga część festiwalu odbywała się w samym Wrocławiu w dniach 1–8 października. Działacze wrocławskiego SKS przy pomocy poznańskiego komitetu planowali kolportaż materiałów informujących o represjonowaniu teatru. Bardzo zależało im również na dotarciu do członków zagranicznych zespołów i nakłonieniu ich do wyrażenia swojej opinii[40].

Służba Bezpieczeństwa czyniła przygotowania operacyjne zmierzające do udaremnienia planów SKS. Agenci: „Sylwia”, „124” i „Kot”, otrzymali polecenie uzyskania informacji o przygotowaniach i miejscach przechowywania materiałów przeznaczonych do rozprowadzenia. Mieli namawiać do zaniechania akcji podczas festiwalu, gdyby jednak doszło do kolportażu, nakazano im proponować formy łatwe do opanowania przez SB – dostarczanie zagranicznym teatrom materiałów za pośrednictwem poczty lub recepcji hotelu. Za pomocą techniki operacyjnej zamierzano ustalać miejsca przechowywania ulotek. Funkcjonariusze mieli poinformować o groźbie władze województwa. Zakładano m.in. rozmowę z dyrektorem Wydziału Kultury Urzędu Wojewódzkiego, podczas której zalecono by mu przekazanie osobom tworzącym festiwal instrukcji służących ochronie imprezy przed jakimikolwiek zakłóceniami. SB planowała nawiązać również bezpośredni kontakt z organizatorami, m.in. Bogusławem Litwińcem, aby wykorzystać ich możliwości do przeciwdziałania akcji opozycji. Agenci otrzymali także zadanie inwigilacji teatrów zachodnich, badania ich kontaktów, komentarzy oraz rejestrowania „faktów” propagowania treści „antysocjalistycznych”. W festiwalu mieli wziąć udział pracownicy operacyjni, wykonujący indywidualne zadania[41].

Ze względu na to, że akcja odbywała się częściowo w okresie wakacyjnym, a i sam SKS był dotknięty represjami, ludzi do działania pozostało niewielu. Zakładano rozkolportowanie 2 tys. druków[42]. Trudności stwarzała jednak Urszula Smerecka, która nie wywiązywała się z powierzonych zadań poligraficznych, co wynikało zapewne z zadań operacyjnych, jakie otrzymała. Co więcej, okazało się, że powielacz przechowywany przez Zbigniewa Śmierzyńskiego, na którym planowano wykonywać ulotki, został wyrzucony przez jego siostrę, gdy przebywał w szpitalu. Mimo wszystko udało się rozkolportować pewną liczbę druków na uniwersytecie i przed spektaklami[43]. Zdołano również wyprodukować informację o procesie w językach obcych i dotrzeć z nią do zagranicznych teatrów. Niektóre z nich próbowały nawet manifestować solidarność wobec „Ósemek”, zagraniczne zespoły ciągle indagowały organizatorów w sprawie poznańskiego teatru. Litwiniec miał nawet u nich przezwisko „Mr Ci”, gdyż na pytania o proces „Ósemek” reagował właśnie gestem nakazującym ciszę[44]. W dniu pierwszego występu teatru – 7 października – działacze poznańskiego SKS próbowali rozprowadzić sześćset ulotek informujących o wyrokach, jednak w wyniku kontrakcji skończyło się to niepowodzeniem. Sala przy ulicy Dawida, w której występował teatr, została szczelnie obstawiona przez milicję i trudno było sobie wyobrazić kolportowanie druków wśród widowni. Podczas odgrywania sztuki „o kontrowersyjnych treściach politycznych”, która mówiła o społeczeństwie infiltrowanym przez organa bezpieczeństwa, aktorzy w pewnym momencie zeszli ze sceny i zaczęli rozdawać ulotki widzom. Mimo zabezpieczenia spektaklu milicji nie udało się więc zapobiec kolportażowi. Teatr Ósmego Dnia wystąpił na festiwalu jeszcze dwukrotnie[45].

Akcja SKS, mimo iż jej zasięg był dosyć ograniczony, odniosła zamierzony skutek – zagraniczne zespoły dowiedziały się o represjonowaniu aktorów. Znalazło to swoje odbicie w deklaracji sygnowanej przez grupy teatralne z Hiszpanii, Argentyny, Francji, Stanów Zjednoczonych, Włoch, Austrii, Finlandii, RFN, Szwecji, a także krytyków i twórców indywidualnych. Ukazała się ona jeszcze przed rozprawą rewizyjną, która miała miejsce 17 stycznia 1979 r.[46] W oświadczeniu aktorzy pisali, że na festiwalu we Wrocławiu dowiedzieli się o szykanach spadających na Teatr Ósmego Dnia. Domagali się ich zaprzestania. Żądali w szczególności anulowania niesłusznej kary dla piątki aktorów skazanych w rezultacie prowokacyjnego działania MO oraz protestowali przeciw wykorzystywaniu niesprawiedliwych wyroków jako pretekstu do ograniczenia pracy i prezentacji teatru[47].

Obrona Kazimierza Świtonia (przełom 1978 i 1979 r.)

Kazimierz Świtoń był jednym z założycieli Wolnych Związków Zawodowych Górnego Śląska. Jego działalność opozycyjna stanowiła przyczynę licznych ataków i represji ze strony SB. 14 października 1978 r. Świtoń został pobity przez milicjantów, gdy szedł do kościoła. Wkrótce postawiono mu zarzut napaści na funkcjonariuszy MO. Oskarżony, przebywał cały czas w areszcie aż do finału sprawy, czyli rozprawy sądowej, która miała miejsce 2 marca 1979 r. w Katowicach. Sąd uznał Świtonia za winnego i skazał go na rok pozbawienia wolności, jednak do czasu rozprawy rewizyjnej uchylono wobec niego areszt tymczasowy. Świtoń znalazł się więc na wolności i na tym sprawa się zakończyła[48].

W okresie, kiedy Świtonia przetrzymywano w zamknięciu, na Górny Śląsk przyjeżdżali kolporterzy z całej Polski – głównie studenci z Krakowa, Warszawy i Wrocławia, najczęściej związani z SKS. Rozpowszechniano materiały KOR dotyczące sprawy Świtonia, m.in. Białą księgę Kazimierza Świtonia, w której zestawiono wszystkie represje. Broszurę rozpoczynało oświadczenie KOR z 8 stycznia 1979 r. Rozprowadzano również Apel do społeczeństwa z 10 października 1978 r. Scharakteryzowano w nim trudną sytuację wewnętrzną Polski, zaprezentowano powstałe w kraju niezależne inicjatywy oraz przedstawiono propozycje działania dla każdego obywatela. Studentów bito i zatrzymywano, ale co niedzielę wracali oni na Górny Śląsk. Kolportaż odbywał się głównie przed kościołami[49].

Obrona Kazimierza Świtonia to dobry przykład akcji ogólnopolskiej, w którą wrocławski SKS włączył się na polecenie KOR. W samym Wrocławiu akcję, realizowaną głównie w lutym i marcu 1979 r., prowadzono dwutorowo. Z jednej strony SKS rozprowadzał materiały o Świtoniu (przede wszystkim Białą księgę Kazimierza Świtonia) – akcja kolportażowa objęła swoim zasięgiem na pewno akademiki uniwersyteckie: „Dwudziestolatkę”, „Parawanowiec”, „Słowiankę”[50], z drugiej zaś – zbierano podpisy pod listem do przewodniczącego Rady Państwa autorstwa Bohdana Cywińskiego, Aleksandra Hauke-Ligowskiego OP, Edwarda Lipińskiego, Tadeusza Mazowieckiego i Adama Szczypiorskiego, w którym piętnowano represje i stwierdzano, że prześladowanie kogoś za nonkonformistyczną postawę jest zagrożeniem społecznym. Apelowano do Rady Państwa o zaprzestanie szykan i rekompensatę krzywd[51]. We Wrocławiu starano się zdobyć podpisy jak największej liczby osób ze świata nauki, cieszących się pewnym autorytetem. Ustalono, że Budrewicz i Wilk będą próbować uzyskać poparcie pracowników Instytutu Filologii Polskiej i w środowisku literackim Wrocławia. Planowano, że Malec, Turkowski i Burak przeprowadzą akcję wśród naukowców Wydziału Filozoficzno-Historycznego, a Helena Gleichgewicht – pracowników i studentów Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych. Wrocławscy członkowie TKN: Chamcówna, Duda, Gleichgewicht, Hartman mieli zwrócić się o podpis do znanych im pracowników naukowych. Oczywiście nie zamierzano zaniechać akcji wśród młodzieży, Piotr Starzyński był odpowiedzialny za zdobywanie poparcia wśród osób związanych z SKS i w środowisku hipisów. Planowano zebrać łącznie 100 tysięcy podpisów[52].

Wśród sygnatariuszy związanych z nauką, obok działaczy TKN, znaleźli się m.in.: prof. Adam Galos, prof. Krzysztof Pigoń, prof. Marian Suski, dr Hubert Myśliwiec, dr Józef Puciłowski, dr Anna Skowrońska, dr Ewa Unger, dr Agnieszka Wojciechowska-Waszkiewicz, Witold Bartoszewicz, Leszek Bielak, Marianna Bocian, Zbigniew Dudek, Leszek Gęziak, Jan Miś, Tadeusz Mundziak, Teresa Szostek, Krzysztof Turkowski, Maciej Zięba. Większość z nich związana była z politechniką lub uniwersytetem. Warto zaznaczyć, że wśród wyżej wymienionych znalazły się również osoby ze środowiska wrocławskiego KIK (np. Unger, Zięba), oprócz nich petycję podpisał także inny działacz klubu – Józef Puciłowski. Kampania nie szła tak dobrze, jak chcieliby jej organizatorzy, udało się jednak uzyskać również podpisy osób niezaangażowanych w opozycję. Warto jeszcze zaznaczyć, że wrocławscy uczestnicy ROPCiO, niezależnie od działań SKS, sygnowali ten sam list i oddzielnie wysłali go do Rady Państwa[53]. Akcję petycyjną wśród studentów prowadzono przede wszystkim w akademikach. W tym środowisku przebiegała nieco lepiej. Ludzie z SKS dzielili się piętrami, chodzili od pokoju do pokoju. Dzięki znajomościom z lokatorami mogli zostawić listę z podpisami w którymś z pomieszczeń i kolejnego dnia kontynuować. Dzięki temu zmniejszali ryzyko jej zarekwirowania w wypadku zatrzymania lub rewizji w domu[54]. Źródła partyjne i dane SB jednoznacznie określają liczbę zebranych podpisów we Wrocławiu na 200, tylko w jednym dokumencie pada liczba 260. Sami studenci pisali w swoim biuletynie, że zebrali 300 głosów poparcia[55]. Trudno jest jednoznacznie przychylić się do jednej z tych wersji. Władza być może zaniżała osiągnięcia SKS, opozycja natomiast miała chyba dokładniejsze dane o własnej akcji. Z całą jednak pewnością można stwierdzić, że zebrano liczbę podpisów mieszczącą się w przedziale między 200 a 300. W całej Polsce pod petycją znalazły się nazwiska 2700 osób, tak więc we Wrocławiu uzyskano około jednej dziesiątej całej liczby[56]. Mogłoby się wydawać, że na tle reszty kraju jest to wynik kiepski, bardzo prawdopodobne jednak, że większość podpisów zebrano w Warszawie. Należy bowiem pamiętać o dysproporcji w możliwościach opozycji w stolicy i pozostałych ośrodkach. W skali lokalnej była to największa akcja petycyjna przeprowadzona w latach działania SKS (jeśli przyjąć, iż zebrano więcej podpisów niż pod oświadczeniem z grudnia 1977 r.).

Obrona relegowanych (1978–1979)

Relegacja Marka Adamkiewicza i Marka Rosponda. Jedną z metod walki z SKS było wyrzucanie niepokornych studentów za działalność opozycyjną, ale prawie zawsze pod jakimś pretekstem formalnym. Jeszcze w 1977 r. w ten sposób usunięto Ziemowita Pochitonowa z Akademii Rolniczej w Krakowie i Macieja Grzywaczewskiego z Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie. W obronie ich obu wystąpiło środowisko studenckie. Wrocławski SKS bardziej zaabsorbował przypadek Pochitonowa, co najprawdopodobniej wynikało z utrzymywania bardziej zażyłych stosunków z Krakowem. We Wrocławiu nie doszło do kolportażu ulotek ani zbierania podpisów, tamtejszy SKS wystosował jednak w tej sprawie list do rektora AR w Krakowie. Interwencje w sprawie studentów nie przyniosły rezultatu i obaj znaleźli się poza swoimi uczelniami[57]. W tym czasie w związku z działalnością polityczną z Uniwersytetu Warszawskiego wyrzucono również Rolanda Kruka i Agnieszkę Lipską[58].

Nad działaczami wrocławskiego komitetu po raz pierwszy groźba relegowania zawisła w kwietniu 1978 r. Wtedy to czterech rzeczników SKS: Leszek Budrewicz, Krzysztof Grzelczyk, Jerzy Ochman i Stanisław Siekanowicz, wezwanych zostało do rzecznika dyscyplinarnego UWr dr. Władysława Zabielskiego, który otwarcie przyznał, że rozpoczęło się przeciw nim postępowanie wyjaśniające[59] w związku z ich aktywnością w niezależnym ruchu studenckim. Osoby z SKS sporządziły oświadczenie, które w wyniku zabiegów Krzysztofa Grzelczyka zostało podpisane przez wszystkie pięć komitetów. Oprócz okoliczności wezwania do rzecznika przypomniano wcześniejsze przypadki relegacji studentów zaangażowanych w działalność opozycyjną (Grzywaczewskiego, Kruka, Pochitonowa). Zwracano uwagę, że postępowanie wykonawcze komisji dyscyplinarnych jest sprzeczne z podstawowymi aktami prawnymi obowiązującymi w Polsce, studenci nie mają prawa powoływania obrońców, a rozprawy odbywają się przy drzwiach zamkniętych. Podkreślano, że postępowanie wyjaśniające w stosunku do rzeczników wrocławskiego SKS zbiega się z nasileniem akcji policyjnych. Władze uczelni odstąpiły ostatecznie od działań dyscyplinarnych, prawdopodobnie wpływ na decyzję miało ogólnopolskie oświadczenie[60].

Władza, w ramach planowanej walki z opozycją studencką, zakładała podniesienie wymogów na egzaminach oraz zaostrzenie dyscypliny. Dziekani mieli bezwzględnie stosować się do regulaminu studiów[61]. Jest to istotna informacja, gdyż najczęściej bywało tak, że student niezaangażowany w opozycję miał większe szanse na pozostanie na uczelni, mógł bowiem liczyć na przychylność jej władz i niezbyt restrykcyjne stosowanie się do regulaminu. W wypadku działaczy komitetu wyglądało to odwrotnie – szukano pretekstu, który umożliwiłby pozbycie się ich. W SKS zdawano sobie z tego sprawę, dlatego kładziono duży nacisk na to, aby jego działacze mieli dobre oceny i sesję zamkniętą w terminie. Osobom z SKS podwyższano również wymagania na egzaminach, na polonistyce raczej nie zdarzały się takie wypadki, ale na naukach politycznych już tak. Na przykład Leszek Budrewicz był kilkakrotnie egzaminowany z nauk politycznych przez różnych wykładowców, żadnemu jednak nie udało się go „oblać”. Na sam koniec mimo bardzo dobrych odpowiedzi postawiono mu ocenę dostateczną[62]. Niestety nie zawsze działaczom komitetu udawało się przejść przez studia bez żadnych perturbacji. Pod różnymi pretekstami z uczelni usunięto kilku z nich, do najgłośniejszych i najbardziej ewidentnych tego typu przypadków należą relegacje Marka Adamkiewicza, Heleny Gleichgewicht, Marka Rosponda. Poza tym bardzo głośnym echem odbiła się sprawa zawieszenia kilkunastu działaczy SKS studiujących na uniwersytecie[63].

Adamkiewicz i Rospond nie należeli do najlepszych studentów. Już w marcu 1978 r. działacze SKS namawiali Rosponda, aby przyłożył się do nauki i zdał egzaminy. W czasie sesji „oblał” jeden z nich (wraz z połową roku) oraz nie zaliczył lektoratu. Ponieważ objawiła się u niego chroniczna nadkwasota żołądka (później okazało się, że miał wrzód na dwunastnicy), złożył podanie o urlop zdrowotny. Prodziekan Wydziału Matematyki, Fizyki i Chemii doc. dr Męclewski potraktował go życzliwie i udzielił mu urlopu do 30 kwietnia 1978 r., ponadto powiedział, że jeżeli do tego czasu Rospond zda egzamin i uzyska zaliczenie, urlop zostanie przedłużony do 31 stycznia 1979 r. Tak też się stało i prodziekan podpisał oba urlopy w indeksie. Mimo to na początku czerwca Rospond otrzymał pilne wezwanie do dziekana Wajdy, który skierował go do rzecznika dyscyplinarnego dr. Zabielskiego. Ten poinformował studenta, że przeciwko niemu oraz innym osobom z komitetu toczy się postępowanie dyscyplinarne „w związku z działalnością w SKS”. Parę dni później do domu Rosponda przyszło zawiadomienie, że ze względu na niewypełnianie obowiązków na uczelni i brak podstaw udzielenia urlopu zdrowotnego został skreślony z listy studentów[64].

Również Marek Adamkiewicz od marca korzystał z urlopu udzielonego przez dziekana. W kwietniu prowadził wraz z Krzysztofem Grzelczykiem akcję stolikową na Akademii Ekonomicznej, polegającą na prezentacji druków SKS. Dwóch pracowników naukowych AE zainterweniowało, zabierając im przyniesione materiały. Nazajutrz studenci udali się do prorektora AE doc. Adolfa Liwacza, żądając zwrotu ich własności. Prorektor w piśmie do władz uniwersytetu utrzymywał, że młodzi ludzie byli agresywni i podważyli godność studenta PRL. Inaczej spotkanie zapamiętali oni sami: Adamkiewicz pisał w późniejszym odwołaniu, że nie obrazili prorektora. Niemniej dało to pretekst do cofnięcia urlopu i ukarania Adamkiewicza relegacją za niewypełnianie obowiązków studenta, działalność sprzeczną z regulaminem studiów i ślubowaniem, w szczególności za niegodne postępowanie wobec rektora AE (w istocie prorektora). Trzeba jednak przyznać, że zarzuty były nieco konkretniejsze niż w wypadku Rosponda. Co ciekawe, nie ukarano Grzelczyka, a wynikało to prawdopodobnie z tego, że nie miał w tym czasie żadnych zaległości na studiach. Ponadto Adamkiewicza pogrążyła również wspomniana awantura na dworcu PKP, która miała miejsce między incydentem na AE (kwiecień 1978 r.) a decyzją o relegacji (31 maja 1978 r.)[65].

Obaj studenci udali się do dziekana prof. S. Wajdy z pytaniem, jakie konkretne zarzuty kryją się za ogólnymi sformułowaniami. Rospond pokazał mu indeks z wpisem potwierdzającym urlop dziekański (a nie zdrowotny) i pytał, jakich to nie dopełnił obowiązków. Studenci nie otrzymali odpowiedzi, dziekan wyrzucił ich za drzwi, krzycząc, że ma dość tych cyrków. W lipcu obaj złożyli odwołania, które zostały rozpatrzone negatywnie przez prorektora ds. dydaktyki i nauczania doc. J. Cegłę. Rospond zwrócił się do ministerstwa, ale wysłało ono sprawę do rektora do ponownego rozpatrzenia, a władze uniwersytetu podtrzymały wcześniejszą decyzję. Tak przebiegała relegacja dwóch działaczy wrocławskiego SKS[66].

W środowisku panowało przekonanie, że obaj ponosili częściową winę za to, co się wydarzyło, dlatego że swoimi słabymi wynikami w nauce dali pretekst władzom uczelni do ich wyrzucenia. Z drugiej strony uważano, że była to również represja za działalność opozycyjną, wzburzenie wzbudzał sposób, w jaki pozbyto się ich z uczelni[67]. Wobec zbliżających się wakacji sprawa obrony relegowanych przesunęła się do jesieni. W „Podaj Dalej” (nr 3/4 z maja–sierpnia) opisano okoliczności wyrzucenia Adamkiewicza i Rosponda oraz zaapelowano o włączenie się w akcję na rzecz ich obrony[68]. We wrześniu zaczęły się krystalizować zamierzenia opozycji w tej sprawie. Odrzucono pierwotny plan przeprowadzenia głodówki[69] oraz nie wzięto pod uwagę pomysłu Klimka, który proponował wywieszenie dużego transparentu na jednym z wrocławskich akademików. Postanowiono sporządzić oświadczenie skierowane do studentów, które miało zostać wydrukowane przy pomocy krakowskiego SKS w 10–15 tys. egzemplarzy. Liczono na wzbudzenie zainteresowania środowiska i reakcję władz akademickich. Planowano, że jeśli się to uda, zostanie wydane kolejne oświadczenie i w końcu ulotka informująca o miejscu i terminie pikiety (wstępnie ustalono datę 20 października), w której miało wziąć udział sto osób, w tym połowa spoza Wrocławia[70].

Ostatecznie doszło jedynie do wydania trzech dokumentów. W oświadczeniu z 1 października 1978 r. opisano okoliczności relegacji. Zwrócono uwagę na mało konkretny charakter zarzutów, brak jakichkolwiek wyjaśnień ze strony władz uczelni, absurdalność usunięcia studentów będących na urlopie. Pisano, że za ogólnikami kryje się główna przyczyna wyrzucenia, czyli działalność w SKS, co potwierdzał również fakt, iż już wcześniej rzecznik dyscyplinarny groził wydaleniem wezwanym przez siebie czterem rzecznikom komitetu. Apelowano do pracowników uczelni i studentów o przeciwdziałanie krzywdzącym decyzjom, będącym w rzeczywistości represją za głoszenie własnych, niezależnych poglądów. Przekonywano, że nie należy się godzić na tego typu dyktat, ponieważ tylko zdecydowany protest może powstrzymać dalsze, bezpodstawne wydalenia[71]. W podobnym tonie utrzymana była treść ulotki Relegacja jednego studenta, w której opisano przypadek Marka Rosponda, ze szczególnym zwróceniem uwagi na fakt przyznania mu urlopu dziekańskiego i nieudzielenia wyjaśnień co do powodów wyrzucenia[72]. Sporządzono również apel do naukowców, w którym zwracano się o obronę relegowanych, podobnie jak poprzednie dokumenty opisywał on okoliczności wydalenia Adamkiewicza i Rosponda. Te jednak nie dotarły do adresatów w wyniku działań Urszuli Smereckiej, która doprowadziła do tego, iż siedemset egzemplarzy oświadczenia trafiło w ręce SB[73]. Kolportowane materiały musiały jednak wywrzeć pewne wrażenie na środowisku akademickim, skoro władze uczelni zdecydowały się dostarczyć pracownikom pisma zawierające oficjalną wersję wydarzeń. Przyniosło to chyba jednak efekt odwrotny do zamierzonego, ponieważ niektórzy naukowcy z Wydziału Matematyki, Fizyki i Chemii, nieznający wcześniej sprawy, zwrócili się do władz uczelni z żądaniem dodatkowych wyjaśnień[74].

W akcji zamierzano również wykorzystać odbywającą się we Wrocławiu w dniach 6–8 października 1978 r. Międzynarodową Konferencję Intelektualistów w Obronie Pokoju, na którą przybyło wiele osób z kraju i zagranicy, w tym prezes Światowej Rady Pokoju Romesh Chandra. W apelu, który planowano skierować do uczestników tego wydarzenia, zwracano uwagę na brak poszanowania praw obywatelskich w PRL oraz krótko scharakteryzowano działalność opozycji studenckiej. Najważniejszą jego częścią był opis szykan polegających na relegacji ze studiów, przy tej okazji przytoczono najświeższą tego typu sprawę, czyli wyrzucenie z Uniwersytetu Wrocławskiego Marka Adamkiewicza i Marka Rosponda. Dokument został opracowany, a następnie skonsultowany z Witoldem Bartoszewiczem. Miał być przetłumaczony na język angielski i odbity przez Mirosława Chojeckiego w kilkuset egzemplarzach za pomocą kserografu w Warszawie. Zakładano, że apel podpiszą wrocławscy działacze SKS i członkowie TKN. Jacek Kuroń obiecał natomiast przysłanie do Wrocławia korespondentów zachodnich gazet[75]. Członkowie TKN i uczestnicy ROPCiO odmówili jednak sygnowania dokumentu, argumentując, że jest to wyłącznie sprawa studentów. Zgodę na jego podpisanie wyraziły natomiast wszystkie istniejące Studenckie Komitety Solidarności[76]. Służby porządkowe wyjątkowo dobrze zabezpieczyły miejsce obrad konferencji, które było otoczone podwójnym kordonem funkcjonariuszy, oprócz tego MO kontrolowała okolice, gdzie zamieszkiwali zagraniczni goście. SB podjęła nawet próbę nakłonienia rektora Politechniki Wrocławskiej, aby na czas konferencji ogłosił dni rektorskie, co – poprzez nieobecność studentów – miało ograniczyć zasięg ewentualnej akcji SKS. Ostatecznie inicjatywa komitetu nie powiodła się, jego działaczom nie udało się dotrzeć do uczestników konferencji, mimo iż prawdopodobnie mieli pewną liczbę egzemplarzy apelu[77].

Akcja na rzecz przywrócenia studentów na Uniwersytet Wrocławski nie przyniosła żadnych rezultatów, podjęli więc oni naukę na innej uczelni. Po wyrzuceniu Adamkiewicza i Rosponda w SKS nastąpił kryzys personalny, zostało w nim zaledwie kilku aktywnych działaczy[78]. Marek Adamkiewicz i Marek Rospond rozpoczęli studia na KUL, ale pierwszy szybko znalazł się w swoim rodzinnym mieście – Szczecinie, a drugi większość czasu spędzał w Warszawie[79]. W 1981 r. władze uczelni przyznały się poniekąd do błędu i politycznego charakteru decyzji z 1978 r., przywracając na II rok Marka Rosponda, który powołując się na porozumienia sierpniowe, zwrócił się z prośbą o możliwość kontynuacji studiów na Uniwersytecie Wrocławskim[80].

Fałszywka. Jedną z form zwalczania opozycji demokratycznej przez SB było wypuszczanie tak zwanych fałszywek, mających na celu oczernienie lub skłócenie działaczy opozycji. Badacz wrocławskich czasopism drugiego obiegu – Szczepan Rudka – wymienia cztery ich rodzaje: 1) zachowywano tytuł, datę i numer pisma, ale umieszczano całkiem nową treść; 2) wymieniano tylko kilka artykułów; 3) zmieniano parę zdań w jednym z artykułów; 4) zachowywano tylko tytuł, fałszując numer, datę i zawartość wydania. Pierwsza fałszywka, jaka pojawiła się we Wrocławiu, stanowiła próbę podrobienia pisma wrocławskiego SKS – „Podaj Dalej”. Wykorzystano oryginalny tytuł i prawdziwy – siódmy – numer czasopisma. Na winiecie widniała data 28 stycznia 1979 r., a prawdziwy numer siódmy ukazał się dopiero 20 lutego 1979 r. Fałszywka została powielona w kilkuset egzemplarzach na ksero i 29 stycznia pojawiła się w budynkach uniwersytetu[81].

Tekst fałszywki charakteryzował lidera wrocławskiego komitetu Leszka Budrewicza. Wcześniej w środowisku SKS podczas jednego ze spotkań rzucono koncepcję, aby publikować sylwetki działaczy ugrupowania. Niestety złamano zasadę wprowadzoną przez Jana Lityńskiego: „Nie mów nic głupiego, bo czerwony gotów to zrobić”. Okazało się, że mieszkanie, w którym prowadzono dyskusję, było na podsłuchu i SB podchwyciła ten pomysł[82]. Trudno się spodziewać, aby postać Budrewicza przedstawiono w pozytywnym świetle, zważywszy na to, że odgrywał jedną z głównych ról we wrocławskiej opozycji. Oczernienie go miało na celu osłabienie autorytetu, którym cieszył się w środowisku. Starano się to zrobić w dość wyrafinowany sposób, co należy tłumaczyć wyższym poziomem intelektualnym prezentowanym przez potencjalnych odbiorców. Cały numer to przerobiony utwór Sławomira Mrożka pt. Ostatni husarz, w którym autor wprowadził do literatury postać Lucusia – romantyka, który bohatersko walczy z ustrojem, pisząc w szaletach zakazane treści. W esbeckiej wersji głównym bohaterem opowiadania nie był Lucuś, ale właśnie Budrewicz. W fałszywce można np. przeczytać: „Zdarza się, że [Leszek] przychodzi do domu rozpromieniony, milczący, ale domowi wiedzą, że gdyby chciał i mógł, to miałby wiele do powiedzenia. Wieczorem ona pyta go nieśmiało, z nietajonym podziwem: – Znów?... Leszek kiwa głową i przeciąga się w ramionach. Cała jego postać wyraża męskość i siłę” albo: „Wśród bliskich znajomych Leszka, jak już wspomnieliśmy, krąży niejasna podniecająca fama: Leszek musi uważać... Czy Leszkowi coś grozi?... Ach, ten Leszek... Leszek im daje, no no...”[83]. Opowiadanie kończy się sceną, w której bohater pisze na śniegu: „KOR wam pokaże!”[84]. Nie można dziwić się zatem, że wywołało to oburzenie w środowisku wrocławskiego SKS. Z drugiej strony przyznać trzeba, iż tekst potrafi rozśmieszyć, tego typu podejście było nieobce kilku działaczom również w tamtych czasach[85].

W obronie kolegi wystąpili inni działacze ugrupowania: Wiktor Grotowicz, Jacek Malec, Jerzy Ochman, Renata Otolińska i Mariusz Wilk. Podpisali oświadczenie, które 29 stycznia emitowano na falach Radia Wolna Europa. Studenci odcinali się od fałszywki i na podstawie zeznań świadków (dr. Józefa Puciłowskiego, który o sprawie opowiedział Krzysztofowi Turkowskiemu) oskarżyli o kolportaż druku dwóch pracowników Instytutu Historycznego Uniwersytetu Wrocławskiego: dr. Marka Cetwińskiego i mgr. Kamila Różewicza. Za obrazę pracowników uczelni na wniosek dziekanów Wydziału Filozoficzno-Historycznego i Wydziału Matematyki, Fizyki i Chemii 2 lutego władze uniwersyteckie wszczęły postępowanie wyjaśniające wobec sygnatariuszy oświadczenia. Magister Różewicz zwrócił się do rektora, prof. Kazimierza Urbanika, aby skłonił studentów do odwołania zarzutów, jakie mu postawiono. Później okazało się, że działacze SKS mogli pomylić się w stosunku do jego osoby i w oddzielnym oświadczeniu publicznie go przeprosili, podtrzymując w dalszym ciągu zarzuty wobec dr. Cetwińskiego[86].

Studencki Komitet Solidarności nie pozostawił swoich działaczy samych wobec władz uczelni. Jacek Kuroń i Mariusz Wilk zredagowali pismo informujące o całej sprawie, które kolportowali ludzie SKS. Rozważano również wysłanie listu do Mrożka z prośbą o wypowiedź na temat wykorzystania jego tekstu do ośmieszenia lidera SKS. 2 i 3 kwietnia Budrewicz zbierał podpisy na II roku filologii polskiej pod zapytaniem skierowanym do rektora o powód wstrzymania nagrody rektorskiej dla Renaty Otolińskiej. W „Komunikacie KOR” z kolei informowano, że nie wypłacono również stypendium Mariuszowi Wilkowi. Niewątpliwie dla władz uniwersyteckich cała sprawa stanowiła duży problem, dlatego że osoby udzielające się w SKS były zazwyczaj bardzo dobrymi studentami. 14 kwietnia rozpoczęto postępowanie dyscyplinarne, w dokumentach SB czytamy, że rozważano nawet relegację całej piątki w razie przyjęcia przez nich „negatywnej” postawy[87]. Rozprawa miała się odbyć 18 maja, jednak gdy studenci zaproponowali, aby bronili ich wykładowcy znani z postaw opozycyjnych (prof. Mirosława Chamcówna, prof. Stanisław Hartman, dr hab. Karol Modzelewski), postanowiono odroczyć posiedzenie o siedem dni. Jeszcze przed wydaniem jakiejkolwiek decyzji przez komisję dyscyplinarną, 19 maja studentów zawiesił prorektor ds. studentów doc. Karol Fiedor. Nie było to zgodne z prawem, dlatego studenci szybko zareagowali. W konsekwencji drugi prorektor prof. Lucjan Sobczyk cofnął decyzję doc. Fiedora. Na tym jednak nie skończyły się kompromitujące działania władz wrocławskiej uczelni. Jak już wspomniano, studenci zwrócili się z prośbą o umożliwienie kilku profesorom pełnienia funkcji obrony. Docent Karol Fiedor oświadczył, że oskarżonym nie przysługuje do niej prawo, w odpowiedzi pisemnej natomiast wyraził zgodę na jej ustanowienie – jednak tę rolę mieli odgrywać tylko studenci. Na niedorzeczność tego rozwiązania wskazywał w swoim późniejszym oświadczeniu prof. Edward Lipiński – oskarżycielem miałby być docent nauk prawnych, a obrońcą student. Należy wspomnieć, że drugi z prorektorów – prof. Sobczyk – wydał inną decyzję, uznał, że oskarżeni w ogóle nie mają prawa do jakiejkolwiek obrony. Ostatecznie na wniosek prof. Czesława Hernasa dopuszczono do udziału w posiedzeniu przedstawicieli władz dziekańskich – doc. Bogdana Sicińskiego i doc. Krystyna Matwijowskiego. O status obserwatora starali się również wrocławscy uczestnicy ROPCiO, ale nie zezwolono im na udział w rozprawie[88].

Kolejne posiedzenie komisji dyscyplinarnej pod przewodnictwem doc. Zdzisława Kegela odbyło się 25 maja, na sali panowało duże napięcie, dało się także odczuć niechęć ze strony komisji. Skupiła się ona wyłącznie na sprawie oświadczenia studentów, nie próbując nawet dociec, czy któryś z wymienionych w nim pracowników Instytutu Historycznego rzeczywiście kolportował fałszywkę. Oskarżeni odpowiadali, że nie zamierzali nikogo pomówić, gdyż mieli subiektywne przekonanie co do prawdziwości posiadanych informacji. Podtrzymali jednak zarzuty wobec dr. Marka Cetwińskiego. Jego winę potwierdzał dr Józef Puciłowski, który zeznawał w charakterze świadka. Warto wspomnieć, że mimo iż doc. Siciński był tylko obserwatorem, to zabrał głos w obronie studentów, gdy komisja zachowywała się wobec nich niestosownie. Przed drzwiami zebrało się około trzydziestu sympatyków SKS, co świadczyło o solidarności grupy. Tam właśnie miały miejsce pierwsze happeningi Waldemara Fydrycha, wtedy sympatyka SKS. Założył duże, ciemne okulary, większe od twarzy, oraz biały tropik, trzymał również lornetkę, przez którą przyglądał się esbekom. Ostatecznie oskarżonych zawieszono w prawach studenta na sześć miesięcy, co w praktyce oznaczało dłuższą przerwę w nauce, ponieważ uniemożliwiono im podejście do egzaminów, co z kolei wiązało się z niezaliczeniem bieżącego roku. Komisja motywowała swoją decyzję również brakiem skruchy u obwinionych, o czym miało świadczyć nieprzyznanie się do winy. Wymierzono więc dość surową karę, tym bardziej że zawieszenie wiązało się z odebraniem stypendium i miejsca w akademiku. Takie orzeczenie, mające niewątpliwie podłoże polityczne, musiało wzbudzić niezadowolenie środowisk opozycyjnych[89].

Pierwszym krokiem zawieszonych było wystosowanie listu do ministra nauki, szkolnictwa wyższego i techniki prof. Janusza Górskiego z prośbą o interwencję. Pisano o uchybieniach formalnych, takich jak: niepoinformowanie oskarżonych o składzie komisji, brak pouczenia o przysługujących prawach, zawieszenie ich na okres od 18 do 23 maja wbrew przepisom, niedoręczenie orzeczenia komisji z uzasadnieniem, mimo iż upłynął termin. Brak decyzji na piśmie uniemożliwiał odwołanie, w związku z tym studenci wyrażali obawę, że sprawa nie zostanie zakończona przed końcem roku akademickiego. Wobec zbliżającej się sesji oraz wakacji była to dla nich sytuacja bardzo niekorzystna[90].

3 czerwca trzynaście osób, w tym dziesięć z Uniwersytetu Wrocławskiego, sygnowało oświadczenie autorstwa Budrewicza, mającego na celu obronę piątki zawieszonych. Zwrócono w nim uwagę na uchybienia formalne wypunktowane przez zawieszonych w piśmie do ministra. Oprócz tego wskazywano na fakt, że komisja dyscyplinarna w ogóle nie odniosła się do zeznań świadków potwierdzających winę dr. Cetwińskiego. Studentom, którzy podpisali się pod listem, zarzucono kłamstwo i złamanie zasady poufności postępowania dyscyplinarnego. Docent Fiedor wezwał dziesięciu sygnatariuszy studiujących na Uniwersytecie Wrocławskim i nakazał wycofanie podpisów, grożąc zawieszeniem. Tylko Beata Szczepanik uległa szantażowi i odcięła się od listu, co wynikało z nacisków, którym podlegał jej ojciec, prorektor jednej z opolskich uczelni. Jej wybór nie spotkał się z jakimkolwiek potępieniem ze strony działaczy SKS. Pozostała dziewiątka (Leszek Budrewicz, Marek Burak, Zofia Chmielewska, Danuta Stołecka, Andrzej Kiełczewski, Piotr Paćkowski, Danuta Szczepańska, Joanna Szlachta, Elżbieta Tarka) decyzją prorektora została tymczasowo zawieszona i wszczęto w stosunku do niej postępowanie wyjaśniające. Co ciekawe, w dokumentach Komitetu Centralnego PZPR i SB nie ma mowy o zawieszeniu Stołeckiej, wskazuje na to jednak dokumentacja zachowana w Archiwum Uniwersytetu Wrocławskiego. Tak więc w czerwcu już czternastu działaczy SKS było objętych karą zawieszenia. Kłopoty mieli również sygnatariusze listu z pozostałych uczelni (np. przeciw Adamowi Lipińskiemu wszczęto postępowanie dyscyplinarne). W obronie Leszka Budrewicza wystąpił jego promotor – prof. Czesław Hernas, który wykazywał, że kara uniemożliwi jego magistrantowi szybkie zamknięcie toku studiów. Pewne gesty solidarności wychodziły od studentów niezwiązanych z komitetem, np. Urszula Małgorzata Benka zbierała podpisy na polonistyce pod listem do rektora. Podobną petycję z inspiracji członków TKN wystosowało 28 pracowników naukowych uniwersytetu. Wiadomo również, że 60 studentów II roku filologii polskiej sygnowało pismo do dziekana, w którym prosili o dopuszczenie ich kolegów do egzaminów[91].

20 czerwca piątka studentów, która została zawieszona w pierwszej kolejności, odwołała się od decyzji komisji dyscyplinarnej. Zarzucała jej: nieprawidłową interpretację normy prawa, jednostronną ocenę stanu faktycznego, błędne potraktowanie nieprzyznania się do winy jako braku skruchy oraz niewspółmierność kary do przewinienia. 3 lipca Odwoławcza Komisja Dyscyplinarna pod przewodnictwem doc. Józefa Wąsika uznała te argumenty za bezpodstawne i odrzuciła odwołanie, stwierdzając, że samo pomówienie w stosunku do mgr. Różewicza wystarczało, aby ich ukarać. Na zarzut dotyczący zawyżenia kary odpowiedziano, że jest ona sprawiedliwa, a jej wysokość nie ma istotnego znaczenia dla sprawy (sic!)[92].

Warto jeszcze zwrócić uwagę na jeden szczegół – odwołanie studentów nosiło datę 20 czerwca 1979 r., zgodnie z przepisami (DzU z 1966 r., nr 46, poz. 283, par. 32, ust. 4) natomiast należało je złożyć do czternastu dni od wydania decyzji przez komisję. Gdyby więc rzeczywiście orzeczenie wydano już 25 maja – a taka data na nim widnieje – należało odrzucić spóźnione odwołanie, co niewątpliwie byłoby korzystne dla władz uniwersyteckich. Tego jednak nie uczyniono, co moim zdaniem świadczy o wystąpieniu zwłoki z wydaniem decyzji na piśmie, na co wcześniej zwracali uwagę studenci. Potwierdzałoby to informacje zawarte w „Komunikacie KOR” i wskazywałoby na to, że orzeczenie komisji dyscyplinarnej zostało antydatowane.

Przełom nastąpił na początku lipca, po odrzuceniu odwołania studentów. Wcześniej KOR nie podejmował aktywniejszych działań, gdyż spodziewano się, że Odwoławcza Komisja Dyscyplinarna cofnie karę. Gdy jednak tak się nie stało, praktycznie cała opozycja zaangażowała się w obronę działaczy SKS. Kuroń miał powiedzieć, że ta sytuacja to „bułka z masłem”, gdyż daje możliwość obnażenia bezprawia. Podkreślał, że wydarzenia Marca ’68 zostały zapoczątkowane relegacją dwóch studentów, a we Wrocławiu zawieszono ich kilkunastu. Stwierdził ponadto, że nadszedł moment, w którym w ich obronie stają inni, a oni mogą nawet wycofać się z akcji, gdy będą groziły im represje. Zresztą taka była formuła KOR: mniej znanych działaczy mieli chronić ludzie znani i cenieni. W lipcu prof. Edward Lipiński wystosował już wcześniej wspomniany list do I sekretarza KC PZPR Edwarda Gierka, pisał o uchybieniach, zwrócił uwagę także na fakt, że studenci tracą praktycznie rok. Wykazywał, iż Grotowicz, Malec, Otolińska i Wilk są bardzo dobrymi studentami, celowo pominięty został Ochman, gdyż nie zaliczył roku i trudno było pisać o nim w superlatywach. Inna znana działaczka KOR – Zofia Romaszewska – stwierdziła, że niektórym naukowcom z Uniwersytetu Wrocławskiego przydałoby się zapaskudzić reputację na Zachodzie. Kuroń z kolei polecił Budrewiczowi, aby postarał się u bp. Edwarda Dąbrowskiego o interwencję duszpasterzy akademickich z Wrocławia. W zamyśle Kuronia miało to spowodować reakcję episkopatu. O całej sprawie powiadomił on również zagraniczne uczelnie, był to powód, dla którego SB wysłała do Francji osobowe źródło informacji. Profesorowie z Towarzystwa Kursów Naukowych 5 lipca wystosowali oświadczenie, w którym pisali, że decyzja władz UWr wzbudza poczucie niesprawiedliwości i krzywdy w rzeszach studentów i kładzie się cieniem na dobrym imieniu uniwersytetu. SKS nie pozostał bierny, jego działacze na terenie całego kraju również zbierali podpisy pod oświadczeniami. Chcąc również nagłośnić sprawę poza granicami kraju, zredagowali list po angielsku oraz francusku i kolportowali go w międzynarodowych akademikach (we Wrocławiu funkcję taką w lecie pełniła „Dwudziestolatka”). Funkcjonariusze SB pisali, że udało im się przechwycić większość ulotek i udaremnić akcję. Wiadomości o bezprawiu na uczelni dotarły do różnych kręgów za granicą i to tylko dzięki szerokim koneksjom członków KOR. Oczywiście apele nie pozostały bez echa, bardzo szybko informacje na temat sytuacji można było usłyszeć w Radiu Wolna Europa. Do rektora list wystosowała grupa „Pokolenie”, zrzeszająca Polonię amerykańską, a wspierająca opozycję w kraju. Studenci Uniwersytetu Kopenhaskiego sporządzili rezolucję w sprawie zawieszonych. Wilk otrzymał list z Londynu od emigracyjnej organizacji „Solidarność z Młodzieżą Wschodnioeuropejską” z wyrazami poparcia dla zawieszonych studentów, pismo o podobnej treści dotarło także do Leszka Budrewicza od Komitetu „Antygona” z siedzibą w Paryżu. Sprawa została nawet poruszona – wedle relacji Budrewicza – w rozmowie między amerykańskim sekretarzem stanu Cyrusem Vance’em a polskim MSZ[93]. Wydaje się to dosyć prawdopodobne, ponieważ administracja prezydenta Jimmy’ego Cartera przywiązywała dużą wagę do tego, jak kraje bloku komunistycznego traktują dysydentów, nieraz uzależniając od tego kolejne pożyczki.

Służba Bezpieczeństwa, chcąc zmniejszyć zasięg akcji, planowała ograniczyć kolportaż i kontakty wykraczające poza teren województwa. Tajni współpracownicy mieli wpływać na złagodzenie nastrojów i namawiać zawieszonych studentów, aby prosili o anulowanie kary za pośrednictwem władz i organizacji młodzieżowych. Rzeczywiście, Urszula Smerecka bardzo angażowała się w dyskusje i tonowała radykalne pomysły. Presja, jaką wywierano na władze państwowe i uczelniane za pośrednictwem czynników zagranicznych, musiała chyba przynieść jakiś skutek, skoro jeszcze 3 lipca oddalono odwołanie piątki studentów, a już 10 lipca wyraźnie złagodzono kurs, cofając tę decyzję w stosunku do dziewięciu osób, które podpisały list Budrewicza. Jednak w dalszym ciągu praw studenckich pozbawiona pozostawała piątka, która sygnowała oświadczenie ze stycznia[94].

W celu wywarcia jeszcze silniejszego nacisku opozycja planowała po wakacjach protesty młodzieży akademickiej. Rozważano kilka możliwości: zakłócenie inauguracji, sitting przed rektoratem, głodówkę, masowe wiece. Ostatnia z możliwości byłaby najefektowniejsza, ale zarazem najtrudniejsza do zrealizowania, chociażby ze względu na brak silnego zaplecza wśród szerszych rzesz studentów. Służba Bezpieczeństwa, znając plany przeciwnika dzięki donosom Stanisława Januszewskiego, również przygotowywała się do październikowej konfrontacji. W razie masowych wystąpień, takich jak wiec, marsz czy strajk, nakazywano nie oddawać do dyspozycji studentów pomieszczeń uniwersytetu. W celu odciągnięcia młodzieży akademickiej od tego typu akcji planowano organizację imprezy studenckiej, a także wskazywano na konieczność szerzenia propagandy na rzecz stanowiska władz uczelni. Zneutralizowaniu osób z SKS miały służyć rozmowy z ich rodzicami, a także niedopuszczanie do Wrocławia działaczy komitetów z innych miast. Na tajnych współpracowników nałożono obowiązek kierowania ewentualnym pochodem lub strajkiem w taki sposób, aby SB mogła udaremnić akcję lub maksymalnie ograniczyć jej zasięg. W wypadku głodówki działaczy SKS zakładano m.in. nieprzyznawanie na ten cel pomieszczeń uczelni, utrudnianie akcji informacyjnej, uniemożliwianie uczestnikom protestu dotarcia na miejsce. Gdyby jednak do niego doszło, rozmowy z głodującymi mieli rozpocząć pracownicy uniwersytetu i rodzice. Rozważano możliwość użycia siły w celu rozpędzenia uczestników – gdyby protest przyczynił się do nasilenia „negatywnych nastrojów”[95]. Powyższe wytyczne resortu bezpieczeństwa wskazują, że poważnie traktowano możliwość wybuchu studenckich protestów na początku roku akademickiego. Obawiano się powtórki wydarzeń, jakie miały miejsce w Krakowie po śmierci Pyjasa. W tamtym momencie władze uczelni miały wybór: albo iść na otwartą konfrontację, co oznaczałoby dalszą kompromitację, albo ustąpić i przywrócić niepokornych studentów.

Czy rzeczywiście doszłoby do masowych wystąpień młodzieży akademickiej – pozostaje kwestią otwartą. Pod listami protestacyjnymi podpisywało się sporo studentów, w akcji pomagały również osoby niezwiązane z SKS. Pojawiały się także anonimy z wyrazami poparcia dla działaczy ugrupowania[96]. Należy jednak pamiętać, że przed sierpniem 1980 r. strach odgrywał jeszcze bardzo dużą rolę, a opozycja była raczej pozbawiona społecznego zaplecza.

19 września w mieszkaniu Danuty Stołeckiej odbyło się zebranie SKS. W jego trakcie postanowiono, że zawieszeni zwrócą się z prośbą do rektora o uchylenie kary. Decyzję tę spowodował prawdopodobnie sygnał przekazany przez władze uczelniane za pośrednictwem Jana Sobczyka, którego ojciec pełnił funkcję prorektora. Osoby z SKS mogły przypuszczać zatem, że ich prośba zostanie rozpatrzona pozytywnie. Stanowiło to dla uczelni dobre rozwiązanie. Odwieszenie nastąpiłoby przecież na prośbę studentów, a nie w wyniku presji czy w obawie przed kolejnymi protestami. Władze uniwersytetu nie widziały już sensu w ciągnięciu konfliktu, który przynosił wrocławskiej placówce tylko szkody[97]. Takiej decyzji rektorat nie mógł jednak podjąć samodzielnie. Z dużą dozą prawdopodobieństwa możemy przyjąć, że była ona analogiczna do stanowiska władz państwowych. Uczelnia przychyliła się więc do wniosku studentów i 27 września wydano decyzję o anulowaniu kary w stosunku do trójki z nich, poza tym gronem znalazł się Ochman, który – jak już wspominano – nie zaliczył roku i rozpoczął studia od nowa, a także Wilk, który odwołał się nieco później. Działacze SKS mogli normalnie rozpocząć kolejny rok, ponieważ w dużej mierze udało im się pozaliczać egzaminy jeszcze przed uprawomocnieniem się wyroku komisji dyscyplinarnej. Nieraz sami wykładowcy antydatowali wpisy i ułatwiali zdawanie egzaminów, chcąc chronić swoich studentów[98].

Studencki Komitet Solidarności wyszedł więc jako zwycięzca z trwającej dobre kilka miesięcy konfrontacji. Szczęśliwe zakończenie sprawy było niewątpliwie powodem do radości. Studenci uczcili to wydarzenie, organizując imprezę w willi Michała Gabryela na Krzykach. W tym miejscu najlepiej oddać głos uczestnikowi tego spotkania Leszkowi Budrewiczowi: „Po tym, jak nas w końcu odwiesili, to była taka absolutnie fantastyczna impreza dla oblania tego. Tylko pilnowano, że jak ktoś troszeczkę za dużo pił, żeby nie wychodził, żeby mu się nic nie zdarzyło. To było w takiej starej, poniemieckiej willi na Krzykach. Jakaś babcia, która mieszkała piętro niżej, mówiła: Ci Żydzi znowu świętują!”[99].

Relegowanie Heleny Gleichgewicht. Helena Gleichgewicht była jedyną aktywną działaczką SKS w Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych. Już w marcu 1978 r. zdarzył się incydent, który prawdopodobnie zaważył na jej losie. 17 marca na zajęciach z nauk politycznych Gleichgewichtówna posprzeczała się z wykładowczynią, wyjęła ulotki opisujące najście na jej mieszkanie 5 marca 1978 r.[100], a jeden z kolegów odczytał je na głos. W tej sprawie SB skontaktowała się z rektorem, doc. Tadeuszem Forowiczem. Ten powiedział, że wobec Gleichgewichtówny władze uczelni podjęły już kroki dyscyplinarne w związku z naruszeniem praw studenta. Miała zostać zawieszona po rozmowie z rektorem (20 lub 21 marca) do czasu rozpatrzenia sprawy przez komisję dyscyplinarną[101]. Biorąc pod uwagę, że Helenę Gleichgewicht wyrzucono dopiero w kolejnym roku akademickim, i to z zupełnie innego powodu, należy stwierdzić, że odstąpiono od podjęcia wobec niej postępowania dyscyplinarnego[102]. Niemniej na pewno zwróciła na siebie uwagę władz uczelni, co mogło mieć znaczenie w razie jakichś trudności na studiach. W czasie letniej sesji egzaminacyjnej w roku akademickim 1978/1979 Gleichgewichtówna przebywała w szpitalu. Zaświadczenie potwierdzające ten fakt i wcześniejsze orzeczenie lekarskie wydane w związku z jej staraniami o urlop zdrowotny trafiły do sekretariatu uczelni. Jeszcze w czasie hospitalizacji została skreślona z listy studentów, mimo dowodów złego stanu zdrowia. Na dwa odwołania władze PWSSP odpowiedziały odmownie[103]. Warto jeszcze zaznaczyć, że Helena Gleichgewicht należała do trzynaściorga sygnatariuszy oświadczenia z 3 czerwca 1979 r.[104] w obronie pięciu zawieszonych studentów UWr[105]. Dla wszystkich podpis oznaczał okresowe problemy dyscyplinarne. Mógł także stanowić kolejny argument, który utwierdził rektora uczelni w decyzji o relegacji.

Wobec jawnej krzywdy, jaką wyrządzono studentce, SKS podjął akcję w jej obronie. Ograniczyła się ona niestety tylko do oświadczenia, w którym opisywano okoliczności jej wydalenia. Zaznaczano, że skreślenie nastąpiło w okresie, kiedy czternastu studentów UWr zostało zawieszonych, a przeciw studentowi AE toczyło się postępowanie dyscyplinarne. Wszystkie te decyzje zostały jednak cofnięte, a rektor PWSSP wykazał się brakiem zrozumienia. SKS zwrócił się z apelem do pracowników i studentów PWSSP o poparcie starań mających na celu przywrócenie Heleny Gleichgewicht na uczelnię. Oświadczenie podpisali: Wiktor Grotowicz, Andrzej Kiełczewski, Sławomir Najnigier, Renata Otolińska i Janusz Paśkiewicz[106]. Ulotkę tę kolportowali działacze komitetu w środowisku akademickim PWSSP. Akcja nie przyniosła jednak żadnego rezultatu[107].

Biorąc pod uwagę kroki podjęte przy okazji zawieszenia studentów UWr za „zniesławienie” Cetwińskiego i Różewicza czy chociażby działania w obronie Adamkiewicza i Rosponda – walka o przywrócenie Heleny Gleichgewicht na uczelnię wypadła bardzo marnie. Co więcej, w przeciwieństwie do sytuacji Adamkiewicza i Rosponda, którzy nie przykładając się dostatecznie do nauki, dali pewien pretekst, w tym wypadku niesprawiedliwość była jeszcze bardziej oczywista. Brak aktywniejszych działań w obronie studentki należy chyba tłumaczyć zmęczeniem wynikłym z szerokiej akcji na rzecz zawieszonych studentów UWr, która ciągnęła się właściwie przez dziesięć miesięcy (styczeń–październik 1979 r.).

Obrona Mirosława Chojeckiego (kwiecień–maj 1980 r.)

25 marca 1980 r. aresztowano szefa Niezależnej Oficyny Wydawniczej – Mirosława Chojeckiego, a 15 kwietnia jego współpracownika Bogdana Grzesiaka. Kupili oni od pracowników jednego z państwowych przedsiębiorstw przeznaczony na złom powielacz. W świetle ówczesnego prawa transakcja była nielegalna. Chojeckiemu i Grzesiakowi postawiono zarzut kradzieży urządzenia. Sprawa miała ewidentny podtekst polityczny, zamierzano ją wykorzystać do ukarania działaczy największego podziemnego wydawnictwa. KOR zainicjował szeroko zakrojoną akcję w ich obronie[108].

W numerze 13 „Podaj Dalej” z maja 1980 r. opublikowano oświadczenie w związku z aresztowaniem Chojeckiego, w którym powiadamiano o całej sprawie. Informację rozpowszechniano również jako oddzielną ulotkę[109]. W wyniku nieporozumienia SKS zaangażował się również w akcję malowania napisów na murach. Do Wrocławia doszła wiadomość, że takie polecenie wydał Kuroń, okazało się jednak, iż to tylko pogłoska. W nocy z 21 na 22 kwietnia w okolicach Rynku, uniwersytetu oraz wrocławskich zakładów (Hutmen, Elwro) wykonali kilkadziesiąt haseł farbą w aerozolu. Były to napisy różnego rodzaju, jednak przeważały hasła związane z uwięzieniem Chojeckiego (np. „Żądamy uwolnienia więźniów politycznych”, „Uwolnić Chojeckiego”). Niestety na gorącym uczynku na starówce złapano Wiktora Grotowicza i Mariusza Wilka, a w dzielnicy Fabryczna Jerzego Filaka i Piotra Franielczyka (robotnik, działacz KSS). Podejrzenia padły również na Aleksandra Gleichgewichta i Tomasza Wackę, gdyż w wyniku ekspertyzy stwierdzono na ich ubraniach ślady farby. Rzeczywiście Wacko malował hasła na budynkach akademickich w okolicach placu Grunwaldzkiego – razem z Krzysztofem Grzelczykiem. SB próbowała również sprawdzić odzież Zenona Pałki, lecz ten nie zgodził się na badanie, wobec tego pobito go i rozebrano siłą. Napisy wykonywał jeszcze Krzysztof Bąkowski wraz z Adamem Lipińskim. Podczas pisania hasła „Nie bójcie się mówić nie” Bąkowski w wyniku zdenerwowania zawahał się, czy w wyrazie „bójcie” występuje „u” czy też „ó”. Pobiegł w kierunku stojącego na straży Lipińskiego, aby go o to zapytać. Ten jednak zaczął uciekać, myśląc, że są ścigani. Co prawda udało się go dogonić, ale on również, wobec napiętej sytuacji, nie potrafił powiedzieć, jak należy prawidłowo napisać wyraz „bójcie”[110].

W dniach od 7 do 17 maja 1980 r. w kościele parafialnym w Podkowie Leśnej KOR zorganizował głodówkę w solidarności z więźniami politycznymi, przede wszystkim z Mirosławem Chojeckim i Dariuszem Kobzdejem, odmawiającymi przyjmowania posiłków w więzieniu. Wzięło w niej udział 28 osób, najczęściej związanych ze środowiskiem opozycyjnym. Z wrocławskiego SKS w proteście wzięły udział cztery osoby: Jarosław Broda, Leszek Budrewicz, Renata Otolińska i Mariusz Wilk. Co ciekawe, zdaniem Aleksandra Halla (lidera Ruchu Młodej Polski z Gdańska) największą indywidualnością głodówki nie był Jacek Kuroń, ale Leszek Budrewicz[111]. Działacze, którzy zostali we Wrocławiu, mieli za zadanie prowadzić na miejscu akcję informacyjną na temat protestu. Już 17 maja Jan Sobczyk otrzymał od organizatorów kilkadziesiąt egzemplarzy oświadczenia i dziewięć kaset z nagranym przebiegiem głodówki w celu rozprowadzenia we Wrocławiu[112]. Ostatecznie po wielu akcjach oraz interwencjach w kraju i za granicą uwolniono Chojeckiego 10 maja, ale w areszcie nadal pozostał Grzesiak. W czerwcu odbył się proces, w którym obu skazano na półtora roku pozbawienia wolności w zawieszeniu, na tym sprawa się zakończyła[113].

Pozostałe oświadczenia i akcje w obronie represjonowanych (1979–1980)

W maju 1979 r. w Czechosłowacji aresztowano dziesięciu członków VONS (opozycyjnego Komitetu Niewinnie Prześladowanych), m.in. Jiříego Dienstbiera, Vaclava Havla, Danę Nemcową i Petra Uhla. W ich obronie w dniach od 3 do 10 października 1979 r. odbyła się głodówka w kościele Świętego Krzyża w Warszawie, w której wzięło udział czternaście osób, w tym opozycjoniści związani z KOR i ROPCiO, także jedna osoba z SKS – Mariusz Wilk z Wrocławia[114]. Protestujący wydali oświadczenie[115], w którym precyzowali cel akcji. Rozprowadzano je w Warszawie, Jacek Malec przywiózł pięćset sztuk oświadczenia do Wrocławia, gdzie planowano ich kolportaż 8 października. Ostatecznie przeprowadzono go w późniejszym terminie[116].

23 października odbyła się rozprawa sądowa, w której sześciu działaczy opozycji czechosłowackiej zostało skazanych na kary pozbawienia wolności od dwóch do pięciu lat. We Wrocławiu podjęto akcję solidarnościową. Wydano oświadczenie, w którym informowano o procesie, pisano, że działalność skazanych była zgodna z prawem, a ukarani zostali za „nieodpowiednie” poglądy. Ich wina polegała na tym, iż podjęli się obrony praw obywatelskich. Dalej przekonywano, że oskarżenie ludzi dobrej woli jest zagrożeniem dla wszystkich, a proces stanowi próbę zastraszenia przed podejmowaniem działalności humanitarnej. Tekst zakończono wyrazami solidarności i żądaniem uwolnienia czeskich opozycjonistów. We Wrocławiu pod oświadczeniem zbierano podpisy. Sygnowało je 78 osób, w większości ludzie związani ze środowiskiem opozycyjnym, w tym duża część z SKS. Należy jeszcze zaznaczyć, że listę z poparciem 28 studentów UWr zarekwirowała SB, tak więc tylko pięćdziesięciu sygnatariuszy znanych jest z imienia i nazwiska[117].

2 grudnia 1979 r. (niedziela) do Wałbrzycha wyjechali działacze KSS i SKS w celu rozkolportowania tam ulotek Do mieszkańców Wałbrzycha. Był to dokument, w którym przekonywano, że tylko zbiorowe wystąpienie w obronie deptanego przez władze prawa może dać wymierne efekty, nim jednak do niego dojdzie – pisano – musi się znaleźć człowiek, który weźmie na siebie zadanie zorganizowania społecznej samoobrony. Wskazywano, iż taką osobą w Wałbrzychu jest Jerzy Jacek Pilichowski (działacz KSS i współpracownik niezależnego pisma „Robotnik”). Informowano, że 1 stycznia 1979 r. Pilichowski został zwolniony z pracy pod pretekstem zmian organizacyjnych i od przeszło dziesięciu miesięcy nie może znaleźć zatrudnienia. Przekonywano, iż solidarne działanie wałbrzyszan może zmusić władze do ustępstw w tej kwestii. Ulotki wraz z Apelem do społeczeństwa KSS „KOR” z 15 maja 1979 r. rozdawano pod pięcioma lub sześcioma kościołami, a także – według relacji Jerzego Filaka – w barach. Kolportaż w Wałbrzychu koordynował Aleksander Gleichgewicht, działacze z Wrocławia prowadzili akcję dwójkami. Łącznie rozprowadzono 3 tys. egzemplarzy odezwy i 1250 – apelu KOR[118]. Trudno stwierdzić, czy udało się rozpowszechnić więcej odezw w późniejszym terminie, ale wydaje się to mało prawdopodobne, dlatego że Służbie Bezpieczeństwa w połowie grudnia udało się zarekwirować u Zenona Pałki aż 5 tys. ulotek. Kilka tysięcy sztuk znaleziono również w mieszkaniu Gleichgewichtów, ale nie wiadomo, czy stało się to przed akcją, czy już po jej zakończeniu w Wałbrzychu 2 grudnia[119]. Akcja w obronie represjonowanego zwieńczona została sukcesem – Pilichowskiego przywrócono do pracy[120].

Podczas zebrań Rady Jedności, w których brali udział przedstawiciele różnych grup opozycyjnych działających we Wrocławiu, kilkakrotnie sporządzano oświadczenia w sprawie represjonowanych. Były one sygnowane najczęściej przez działaczy wszystkich ugrupowań. W październiku 1979 r. ROPCiO, TKN, KSS i SKS (Leszek Budrewicz) wydały wspólny dokument zatytułowany Oświadczenie w sprawie uwolnienia działaczy opozycji demokratycznej Adama Wojciechowskiego i Edmunda Zadrożyńskiego z dnia 10 października 1979 r.[121] Domagano się w nim wypuszczenia osób niesłusznie przetrzymywanych w aresztach oraz zwracano się z prośbą do obywateli o kierowanie protestów do ministra sprawiedliwości[122].

Kolejną podobną inicjatywą był list do Andrieja Sacharowa, rosyjskiego fizyka sympatyzującego z tamtejszą opozycją. Już 24 stycznia 1980 r. KOR wydał oświadczenie w związku z jego zsyłką do miasta Gorki. Pięć dni później wrocławskie środowisko opozycyjne napisało list do Sacharowa, w którym wyrażano solidarność oraz poruszenie. Stwierdzano, że jego działalność jest źródłem inspiracji do podejmowania działań w obronie praw człowieka. Pismo sygnowało kilkanaście osób z KSS, TKN, RWD, ROPCiO i SKS (Sławomir Najnigier)[123]. Zygmunt Urban – działacz opozycyjny z Legnicy – został wyrzucony z pracy pod koniec sierpnia 1979 r. W grudniu zatrzymano go i przesłuchiwano, ze względu na zły stan zdrowia prosił o przerwanie przesłuchania, a gdy mu na to nie pozwolono, próbował opuścić pomieszczenie. Został oskarżony o czynną napaść na funkcjonariusza, nałożono na niego sankcję prokuratorską, przedłużoną 17 stycznia 1980 r. o kolejny miesiąc. Pod koniec stycznia działacze opozycji spotykający się w ramach Rady Jedności wydali oświadczenie, w którym akcent położono na to, że Urban jest jedynym opiekunem starszych rodziców. Apelowano do społeczeństwa o poparcie żądania zwolnienia go z aresztu, pisząc do Prokuratury Wojewódzkiej w Legnicy. Z ramienia SKS oświadczenie podpisał Sławomir Najnigier[124].

Na początku maja 1980 r. SKS wraz z innymi ugrupowaniami sygnował również oświadczenie w obronie Piotra Franielczyka, działacza KSS, wyrzuconego z pracy w Dolmelu za działalność opozycyjną. Na tym samym spotkaniu Rady Jedności podpisano tekst w obronie Zenona Pałki, który został pobity na komendzie, gdy odmówił ściągnięcia ubrania[125]. Ostatnim wspólnym oświadczeniem w obronie represjonowanych był dokument z 1 czerwca 1980 r. Upominano się w nim o Bogdana Grzesiaka, oskarżonego wraz z Mirosławem Chojeckim o kradzież powielacza. Zwracano uwagę, że Chojecki został wypuszczony tylko dzięki szerokiej akcji, ale nadal nie uwolniono go od zarzutu, w dodatku postawiono mu kolejne. Pisano o uczestnikach manifestacji trzeciomajowej w Gdańsku, skazanych w rozprawie zorganizowanej jeszcze tego samego dnia. Upominano się o więźniów politycznych, m.in. o Jana Kozłowskiego i Edmunda Zadrożyńskiego, przywoływano również przypadek pobicia Pałki. Stwierdzano, że władza dąży do zdławienia niezależnych inicjatyw, co prowadzi do niedających się przewidzieć konsekwencji. Autorzy oświadczenia pisali, że zapobiec im może tylko zdecydowana postawa społeczeństwa broniącego prawa do życia w godności i wolności[126].

Akcje stolikowe (styczeń–maj 1978 r.)

Działaniem, które w pewnym stopniu można zaliczyć do aktywności na rzecz środowiska studenckiego, była tzw. akcja stolikowa. Zapoczątkował ją krakowski SKS na początku roku akademickiego 1977/1978, chodziło głównie o wyjście do szerszej rzeszy młodzieży akademickiej i rozpropagowanie idei SKS. Studenci siedzący przy stolikach tłumaczyli cele ruchu i zachęcali do zapoznawania się z literaturą drugoobiegową[127]. Inicjatywę tę skopiował komitet wrocławski w początkowym okresie swojego istnienia. Pierwszą dużą akcję stolikową – o której już wspomniałem w kontekście listu grudniowego – przeprowadzono 12 stycznia 1978 r. na UWr, PWr i AM. Udostępniono materiały Studenckich Komitetów Solidarności, egzemplarze niezależnego pisma studenckiego „Indeks”, dokumenty KSS „KOR” oraz wydawnictwa NOW-a. W gmachu głównym politechniki punkt konsultacyjny od 11.00 prowadzili działacze SKS: Marek Rospond, Stanisław Siekanowicz i Piotr Starzyński. Półtorej godziny później materiały zabrał dyrektor administracyjny. Po ponadgodzinnej wymianie zdań w jego gabinecie zwrócił je, ale zmusił działaczy do opuszczenia budynku politechniki – ci zapowiedzieli, że lotne punkty konsultacyjne będą organizowane nadal. Na Wydziale Filologicznym uniwersytetu „stolik” prowadzili Leszek Budrewicz i Wojciech Gruszczyński[128]. Po półtorej godziny i w tym wypadku zainterweniowała administracja, zabierając materiały. Podobnie sprawa miała się na Akademii Medycznej[129].

Odpowiedzią na akcję SKS i wcześniejszy kolportaż deklaracji założycielskiej były działania podjęte na początku 1978 r. przez Komitet Wojewódzki PZPR. W ich ramach zorganizowano w KW spotkania z szefostwem instancji partyjnych wrocławskich uczelni i przedstawicielami SZSP, na których ustalono działania zmierzające do izolacji SKS. Oprócz tego we wszystkich szkołach wyższych odbyły się wspomniane zebrania „wyjaśniające” z pracownikami uczelni i aktywem studenckim. Jedno z nich miało miejsce na politechnice, na fizyce, gdzie wówczas pracował Stanisław Huskowski. Zaprotestował on przeciw opiniom wyrażanym na temat opozycji, wszedł w spór m.in. z dyrektorem instytutu. Nie wyciągnięto wobec niego jednak żadnych konsekwencji, a po zebraniu podszedł do niego I sekretarz Komitetu Uczelnianego PZPR na politechnice i zapewnił, że będzie go chronił przed wszelkiego rodzaju szykanami w pracy. Zorganizowano również spotkania z opiekunami lat, grup oraz z partyjnymi mieszkańcami akademików i członkami rad mieszkańców domów studenckich, na których wyjaśniano zasady postępowania w razie zetknięcia się z działalnością SKS[130].

Mimo utrudnień ze strony administracji uczelnianej akcję stolikową kontynuowano. Na tym polu wyróżniali się Marek Adamkiewicz i Marek Rospond. Działania organizowano na Wydziale Matematyki, Fizyki i Chemii i Wydziale Filologicznym UWr, gdzie właściwie nie napotykano znaczących przeszkód. Większy jednak nacisk kładziono na uczelnie, gdzie wpływy SKS były nikłe, dlatego też stoliki starano się prowadzić na Akademii Ekonomicznej, Akademii Rolniczej i w Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych. Planowano również rozszerzenie inicjatywy na instytuty pedagogiki, psychologii oraz wydział prawniczy. Jeśli chodzi o ten ostatni, to podjęto takie próby, ale nie wzbudziły one najmniejszego zainteresowania[131].

Spotykano się z różnymi reakcjami studentów, do których adresowano akcję. Wiele osób się bało i omijało stoliki. Inne rzeczywiście wykazywały zainteresowanie, podchodziły i przeglądały, a nawet zabierały prezentowane publikacje[132]. Niemniej nie znalazł się chyba nikt, kogo akcje stolikowe zachęciły do stałej współpracy z SKS, choć z drugiej strony przyznać trzeba, że dzięki punktom konsultacyjnym pewna grupa studentów dowiedziała się o jego istnieniu.

Stoliki były szybko likwidowane przez administrację uczelni – a nawet jej pracowników – lub SZSP. Na początku kwietnia 1978 r. dwóch wykładowców AE – Nowicki i Przybyła – zabrało część prezentowanej literatury i dokumentów oraz próbowało wyrzucić siłą Marka Adamkiewicza i Krzysztofa Grzelczyka. W zwalczanie akcji stolikowych włączyła się również milicja. Niewielka skuteczność, a przede wszystkim ostre przeciwdziałanie stanowiło przyczynę zaniechania tej akcji z początkiem maja 1978 r.[133] Od tej pory punkt konsultacyjny, w którym dyżurowali rzecznicy SKS, prowadzono wyłącznie w kawiarence na polonistyce. Było to stosunkowo bezpieczne miejsce i działacze opozycji studenckiej nie napotykali właściwie przeszkód ze strony władz instytutu. Co prawda dziekanat Wydziału Filologicznego wydał zakaz wstępu do kawiarenki osobom prowadzącym tam działalność na rzecz SKS, ale w praktyce nikt go nie egzekwował. W piśmie SKS podawano godziny dyżurów (od poniedziałku do piątku, od 13.00 do 15.00) i każdy zainteresowany – również z innej uczelni – mógł w ten sposób nawiązać kontakt, otrzymać materiały opozycji lub pożyczyć książkę[134].

Badanie stanu zaopatrzenia w leki (1978 r.)

Jeszcze jedną akcją godną uwagi było sprawdzanie wyposażenia aptek. Pod koniec 1978 r., wobec braku wielu leków, w KOR zrodził się pomysł uzupełnienia asortymentu polskiego rynku farmaceutycznego o brakujące medykamenty. Zamierzano je przywozić z Zachodu i rozprowadzać wśród potrzebujących przy dużej pomocy Kościoła. Akcja ostatecznie nie doszła do skutku, ale udało się zrealizować wiele badań na temat braku leków i innych artykułów farmaceutycznych[135]. O pomoc w tym zakresie zwrócono się również do działaczy SKS. W styczniu 1978 r. przebywający w Warszawie Marek Rospond zadzwonił do Elżbiety Tarki, polecając, aby SKS zebrał odpowiedzi na pięć następujących pytań: Jakich leków brakuje? Jakie zmiany nastąpiły w ostatnim czasie? Jeśli były jakieś dostawy, to na jak długo wystarczą zapasy? Czy w Wojewódzkim Zarządzie Aptek we Wrocławiu jest jakaś informacja dla szpitali i lekarzy, gdzie można dostać lek, jeśli jest niezwykle potrzebny? Jeśli brakuje leku, to jak wygląda pomoc w jego natychmiastowym dostarczeniu? Ankieta miała być przeprowadzona wśród lekarzy i aptekarzy, a wynik zamierzano przekazać telefonicznie Janowi Józefowi Lipskiemu albo Wojciechowi Onyszkiewiczowi. Zajęto się tą sprawą na zebraniu 23 stycznia[136]. Źródła nie pozwalają określić, jak dokładnie przebiegała ta akcja we Wrocławiu, na pewno działacze SKS wywiązali się z powierzonego im zadania i wyniki sondażu przekazali do Warszawy[137].

Działania na rzecz zniesienia „resów” (wiosna 1978 r.)

Pomysł akcji zmierzającej do zniesienia zbioru zastrzeżonego wyszedł ze środowiska krakowskiego. W październiku 1977 r. wydało ono dwa oświadczenia zawierające protest przeciwko zakazowi wypożyczania niektórych książek. W kolejnym miesiącu do pracowników naukowych wystosowano apel w tej sprawie, do dyrektora Biblioteki Jagiellońskiej udała się delegacja SKS. Najważniejszym aspektem krakowskiej akcji było rozwieszanie plakatów przedstawiających książkę zamkniętą na kłódkę[138]. We Wrocławiu zdarzały się pojedyncze przypadki udostępniania studentom „resów”, ale uzyskanie zgody nie należało do rzeczy łatwych. Wobec problemów z dotarciem do niektórych pozycji na jednym ze spotkań samokształceniowych poświęconych literaturze zaproponowano nawet streszczanie ich na wykładach[139]. Akcję we Wrocławiu rozpoczęto na wiosnę 1978 r. 24 kwietnia dwaj studenci historii – Waldemar Fydrych i Aleksander Koza – udali się do dyrektora Biblioteki Uniwersyteckiej dr. Bartłomieja Kuzaka, aby dowiedzieć się, jaka jest wielkość zbioru zastrzeżonego i jakie są zasady pożyczania. Przyznali, że danych tych potrzebują do podjęcia kroków zmierzających do likwidacji zakazu i chcą w tej sprawie wystąpić do Rady Wydziału Filozoficzno-Historycznego. Nie udało im się jednak uzyskać żadnej informacji. Tydzień wcześniej delegacja SKS interweniowała w tej samej sprawie w Ossolineum, ale ta wizyta również okazała się bezowocna[140].

Najważniejszy aspekt akcji stanowił jednak pomysł rzucony przez Leszka Budrewicza, aby w Ossolineum masowo składać rewersy na zakazane książki. Inicjatywę poparło szersze grono studentów, którzy – niejednokrotnie w charakterze żartu, a nie świadomej działalności politycznej – zasypywali bibliotekę zamówieniami. Efektem była decyzja władz uczelni o możliwości korzystania z „resów” za zgodą dyrektora instytutu. Co prawda nie zniesiono całkowicie zbioru zakazanego, co stanowiło pierwotny cel inicjatorów akcji, ale ułatwiono dostęp do książek. Poloniści, którym chyba najbardziej zależało na swobodnym kontakcie z literaturą, mogli liczyć na przychylność dyrektora swojego instytutu – prof. Czesława Hernasa[141]. W tym czasie wydano i kolportowano również tekst Komu służą prohibita?, w którym w zwięzły sposób opisano dzieje cenzury, począwszy od palenia ksiąg Konfucjusza. Przekonywano, iż trzeba walczyć z ograniczeniem dostępu do literatury i sterylizacją kultury[142]. Akcja w sprawie „resów” stanowiła jedno z nielicznych działań na rzecz środowiska studenckiego i chyba jedyne, które przyniosło realną zmianę. Co więcej, był to jeden z kilku momentów, kiedy SKS poparła większa grupa młodzieży akademickiej.

Msza w intencji ofiar Grudnia ’70 (grudzień 1979 r.)

W apelu z 27 listopada 1979 r. KSS „KOR” wraz ze środowiskami opozycji demokratycznej z Kalisza, Poznania i Wrocławia wezwał do uczczenia pamięci poległych w grudniu 1970 r. robotników. Zapowiedziano, że 17 grudnia w Gdańsku, Kaliszu, Krakowie i Wrocławiu będą miały miejsce msze żałobne. We Wrocławiu akcję zainicjował Klub Samoobrony Społecznej, ale w porozumieniu z uczestnikami ROPCiO, działaczami SKS oraz Konfederacji Polski Niepodległej. Msza żałobna została zamówiona w katedrze na 17 grudnia o 18.30[143]. O nabożeństwie informowano za pośrednictwem ulotek, około dwudziestu działaczy SKS i KSS prowadziło intensywną akcję kolportażową, w której – oprócz informacji o mszy – rozdawano numer specjalny „Biuletynu Dolnośląskiego”, zawierający kalendarium wydarzeń grudniowych na Wybrzeżu[144]. Ulotki i klepsydry rozpowszechniano m.in. przed wrocławskimi zakładami, w przychodniach, salach kinowych i, rzecz oczywista, na terenie akademickim. Istotne było również to, że o mszy we Wrocławiu informowało Radio Wolna Europa. Wrocławscy uczestnicy ROPCiO wezwali do udziału w nabożeństwie oddzielną ulotką, zatytułowaną Do mieszkańców Wrocławia[145]. Niektórzy z organizatorów uroczystości liczyli, że weźmie w niej udział około 10 tys. studentów z Wrocławia, Wałbrzycha i Jeleniej Góry[146].

SB podjęła działania mające na celu maksymalne ograniczenie zasięgu informacji o planowanych obchodach. Na kilka dni przed mszą, a także 17 grudnia przeprowadzono szeroko zakrojoną akcję policyjną – w jej ramach dokonano około pięćdziesięciu zatrzymań (w stosunku do części osób stosowano je kilkakrotnie) i trzydziestu rewizji, w trakcie których rekwirowano druki przeznaczone do kolportażu. Naciskano również na proboszcza katedry ks. Stefana Helowicza i ks. Pawelczyka z pobliskiego kościoła św. Marcina, aby nie odprawiali nabożeństwa[147].

Rezultatem zatrzymań były problemy z rozpowszechnianiem wszystkich materiałów. Niewielu tylko działaczom SKS i KSS udało się wziąć udział w mszy, tym bardziej że SB starała się zatrzymywać ich jeszcze w drodze na uroczystość. Do kościoła dotarli m.in. Krzysztof Grzelczyk, Sławomir Najnigier (mieli czarne opaski na ramieniu na znak żałoby) i Mirosław Spychalski[148]. Okazało się, że mimo działań SB katedra wypełniła się ludźmi, przeważali studenci, ale pojawiło się również wiele osób starszych. W źródłach wytworzonych przez PZPR i SB czytamy, że we mszy wzięło udział 250–350 osób, wydaje się to jednak liczba zaniżona wobec relacji świadków, którzy mówią o pełnej katedrze (świątynia może pomieścić kilka tysięcy osób). Redakcja „Biuletynu Dolnośląskiego” pisała, że w nabożeństwie uczestniczyło około 3 tys. ludzi. Myślę, że nawet jeśli opozycja zawyżyła ten szacunek, to nie odbiega on znacząco od rzeczywistości[149].

Naciski na proboszcza katedry okazały się skuteczne, podczas mszy nie powiedział, w jakiej intencji jest odprawiana. Wywołało to duże rozgoryczenie wśród uczestników i organizatorów nabożeństwa. Tuż po uroczystości, a przed zaplanowanymi rekolekcjami ks. Aleksander Zienkiewicz zainicjował modlitwę za ofiary Grudnia oraz zaapelował do młodzieży o spokój i rozwagę. Słowa księdza nie do wszystkich jednak dotarły, zostały wypowiedziane, gdy ludzie już opuszczali świątynię[150]. W przedsionku katedry ktoś rozrzucił ulotki podpisane przez Dowództwo Okręgu PPA[151], zawierające wezwanie do gromadzenia broni i przygotowań do walki zbrojnej. Była to prawdopodobnie inicjatywa SB, która chciała w ten sposób zaszkodzić wizerunkowi opozycji, niewykluczone, że liczyła też na sprowokowanie manifestacji. W okolicy kościoła zarówno przed mszą, jak i po jej zakończeniu działacze KSS i SKS rozdawali druki, prawdopodobnie numer specjalny „Biuletynu Dolnośląskiego”. Proboszcz starał się temu przeciwstawić, traktując to jako wykorzystywanie Kościoła do celów politycznych. Miał nawet nazwać opozycjonistów szumowinami. Po mszy nie doszło do żadnych innych zdarzeń, jej uczestnicy rozeszli się spokojnie do domów[152].

SB zorganizowała następnie „wywiadówkę” z udziałem zatrzymanych działaczy SKS i KSS oraz ich rodziców lub kierownictwa zakładów pracy. Pomysł okazał się jednak chybiony, gdyż okazało się, że ci, którzy mieli potępić swoje dzieci lub pracowników, w zdecydowanej większości stanęli po ich stronie[153]. W związku z serią zatrzymań poprzedzających mszę 19 grudnia wydano odezwę Do mieszkańców Wrocławia. Komunikat o obchodach dziewiątej rocznicy wydarzeń grudniowych. Pisano, że władza chciała zamknąć usta ludziom, którzy pragnęli uczcić pamięć pomordowanych. Wymieniono represje, jakie dotknęły organizatorów nabożeństwa. Informowano, że w katedrze zebrało się 3 tys. ludzi, a podobne msze odbyły się również w Gdańsku, Poznaniu, Warszawie i innych miastach. Zwrócono uwagę, że po raz kolejny okazało się, iż państwo nie jest w stanie, nawet brutalnymi metodami, złamać woli społeczeństwa[154].

Co prawda opozycji udało się doprowadzić do nabożeństwa, w którym wzięło udział kilka tysięcy ludzi, ale z drugiej strony akcji nie można uznać za do końca udaną ze względu na postawę celebransa. Było to gorzkie doświadczenie, o czym może świadczyć brak już jakichkolwiek prób organizacji nabożeństw. W pół roku później Krzysztof Grzelczyk odrzucił propozycję środowiska gdańskiego, które nakłaniało go do urządzenia mszy we Wrocławiu w intencji prześladowanych. Swoją odmowę uzasadnił właśnie trudnością ze znalezieniem kościoła, którego księża nie ugięliby się wobec nacisków władz[155]. Warto przy tym zaznaczyć, że była to chyba jedyna uroczystość rocznicowa zorganizowana przez KSS i SKS we Wrocławiu. Wynikało to zapewne z bliższych związków z KOR, którego większość członków – w przeciwieństwie do środowiska ROPCiO – nie podchodziła z entuzjazmem do manifestacji patriotycznych związanych z rocznicami, takimi jak 3 Maja czy 11 Listopada. O ile w Gdańsku czy Warszawie w latach 1978–1980 przeprowadzono wiele demonstracji, o tyle we Wrocławiu żaden z działaczy nie organizował podobnych obchodów. Jedynie w kościołach odbywały się msze, np. w intencji sześćdziesiątej rocznicy odzyskania niepodległości, ale działo się to z inicjatywy hierarchii i z ich organizacją SKS i KSS nie miały nic wspólnego[156].

Wezwanie do bojkotu wyborów do sejmu i rad narodowych (marzec 1980 r.)

5 lutego 1978 r. miały miejsce „wybory”[157] do rad narodowych stopnia podstawowego. Opozycja nie organizowała akcji na rzecz ich bojkotu. SKS we Wrocławiu też nie wykazał w tej kwestii większego zaangażowania, chociaż złapano pięciu studentów (w tym czterech z polonistyki) na kolportażu ulotek i rozklejaniu plakatów antywyborczych. Nie zostali oni określeni jako działacze SKS, ale biorąc pod uwagę kierunek, jaki studiowali, wydaje się to więcej niż prawdopodobne. Część studentów mieszkających w akademikach nie wzięła udziału w głosowaniu. Nie wynikało to raczej z działań opozycji, ale świadczyło o nastrojach panujących w środowisku[158].

Poważniejszą akcję opozycja podjęła dwa lata później, przed wyznaczonymi na 23 marca 1980 r. „wyborami” do sejmu i rad narodowych stopnia wojewódzkiego. KOR już 24 lutego 1980 r. wydał oświadczenie, w którym pisano, iż członkowie KOR nie pójdą do urn ze względu na fikcyjny charakter aktu wyborczego. Nie namawiano jednak do bojkotu, choć dwaj członkowie KOR: Macierewicz i Naimski, optowali za tym rozwiązaniem. Ostatecznie jednak w akcji kolportażowej skoncentrowano się na przekonywaniu społeczeństwa do bojkotu[159]. Inicjatywa jest dobrym przykładem działania zleconego KSS i SKS przez Warszawę, choć z drugiej strony została ona chętnie podjęta przez Wrocław i inne ośrodki. Decyzję o włączeniu się do akcji podjęto po powrocie Budrewicza z Warszawy, gdzie rozmawiał na ten temat z działaczami KOR. Już 3 marca SB meldowała o zamierzeniach wrocławskiego SKS, którego działacze planowali m.in. prowadzić akcje na rzecz bojkotu wyborów, zbierać podpisy pod petycjami krytykującymi ordynację wyborczą, zakłócać przebieg spotkań z kandydatami na posłów i radnych, rozpowszechniać ulotki i oświadczenia[160].

W rzeczywistości działania ograniczyły się do kolportażu druków antywyborczych. 5 marca odbyło się zebranie KSS, w którym uczestniczył również Jacek Malec z SKS. Omawiano posunięcia w okresie kampanii przedwyborczej, opracowano nawet projekt własnej ulotki. Część materiałów propagandowych i matryce przywożono jednak z Warszawy. Na miejscu drukiem zajmowała się Kooperatywa Wydawnicza „Wyzwolenie”[161], a z SKS Adam Lipiński i Tomasz Wacko[162]. Najpopularniejsza ulotka przedstawiała barany zapędzane do urny, a na odwrocie wypisano „obietnice” władzy: sklepy komercyjne, mieszkania po 2000 r., kartki na cukier, cenzurę, wodę w kiełbasie, a także w radio i telewizji. Innym drukiem warszawskim kolportowanym we Wrocławiu[163] była ulotka podpisana przez redakcję pisma „Głos”. Zaczynała się hasłem „Nie ma chleba bez wolności”, przekonywano, że głosowanie oznacza poparcie dla PZPR, a co za tym idzie brak mieszkań i mięsa, kolektywizację, dyskryminację wierzących, zależność od ZSRR. Głosowanie nazwano fikcją – uzasadniając to z góry ustalonym podziałem mandatów – i wezwano do jego bojkotu (co ciekawe, w prawie wszystkich ulotkach celowo nie używano słowa „wybory” na określenie aktu mającego się odbyć 23 marca) oraz żądano wolnych wyborów. Inna ulotka – najprawdopodobniej również z Warszawy – stanowiła zbiór cytatów z różnych źródeł (encyklika Jana Pawła II, orędzie Episkopatu Polski z 1946 r., program Polskiego Porozumienia Niepodległościowego, oświadczenia KOR i ROPCiO), które krytykowały niemożność wybrania autentycznych przedstawicieli społeczeństwa[164]. Ulotką wymyśloną prawdopodobnie na wspomnianym spotkaniu 5 marca był druk sygnowany przez KSS i SKS. Pisano, iż wyborcy będą mogli oddawać głosy tylko na listę kandydatów wysuniętych przez władzę, która rządzi, nie licząc się ze społeczeństwem. Wybory nazwano masowym kłamstwem, mającym stwarzać pozory demokracji w Polsce. Nawoływano do bojkotu, stwierdzając: „Prawdziwego wyboru między własną godnością a kłamstwem można dokonać, nie uczestnicząc w głosowaniu”[165]. Kolejna ulotka wrocławska została podpisana przez redakcję „Biuletynu Dolnośląskiego”, jej przesłanie przypomina druk SKS i KSS. Pisano, że brak niezależnych kandydatów sprawia, iż wybory są farsą i zasłoną dymną dla społeczeństwa. Stwierdzano, że uczestnictwo w grze pozorów czyni każdego współwinnym sytuacji w kraju. Przekonywano, że należy żądać prawdziwych wyborów, a niepójście do urn będzie świadectwem wolności[166].

Ulotki kolportowano na trzy sposoby. Pierwszy z nich polegał na standardowym rozdawaniu „do ręki” na ulicy, działacze SKS mieli przy sobie zazwyczaj kilkaset egzemplarzy. Najczęściej odbywało się to pod kościołami lub w pobliżu instytutu polonistyki, gdyż dawało to możliwość schronienia się w razie napotkania milicji (np. Roman Kołakowski w czasie kolportażu w pobliżu Instytutu Filologii Polskiej uciekł przed milicjantami do budynku, a innym razem, gdy zauważył funkcjonariusza w pobliżu katedry, szybkim krokiem udał się w kierunku uniwersytetu)[167]. Drugą metodą było rozdawanie ulotek w akademikach, chodząc od drzwi do drzwi. Do tego celu wykorzystywano pokoje osób sympatyzujących z SKS. Gromadzono i przechowywano tam ulotki, pomieszczenia te stanowiły również schronienie w razie pościgu[168]. Druki rozprowadzano także w blokach mieszkalnych, rozrzucając je na klatkach schodowych[169]. Czwarty – najbardziej spektakularny – sposób rozpowszechniania druków polegał na zrzuceniu dużej liczby ulotek z dachu Powszechnego Domu Towarowego w centrum miasta. Plik kartek mocowano sznurkiem, który następnie przepalał pozostawiony papieros dobrej marki[170]. Spotykano się z różnymi reakcjami ludzi na ulotki, choć najczęściej z zainteresowaniem i sympatią[171]. Należy zwrócić uwagę, że był to już rok 1980, gdy Polacy kryzys gospodarki odczuwali coraz bardziej – co miało przełożenie również na nastroje społeczne.

Służba Bezpieczeństwa zamierzała oczywiście przeszkodzić w przeprowadzeniu akcji. Przy wykorzystaniu tajnych współpracowników przejmowano ulotki przeznaczone do kolportażu. Taki sam cel miały liczne rewizje. Oprócz tego nie dopuszczono do kilku zebrań, podczas których miały być omawiane szczegóły prowadzonych działań. Planowano również zatrzymania i przesłuchania w wypadku prób wyjazdów do innych miejscowości lub gdyby opozycjoniści chcieli brać udział w spotkaniach z kandydatami. Podobne środki zapobiegawcze miały zostać użyte wobec osób związanych z opozycją przyjeżdżających do Wrocławia. Zastosowano również jawną obserwację w stosunku do dziewięciu osób z KSS i SKS[172]. Naturalnie zatrzymywano także tych, co do których spodziewano się udziału w akcji lub których przyłapano na rozprowadzaniu ulotek. Najwięcej aresztowań przypadło na okres bezpośrednio poprzedzający głosowanie – tylko w dniach 20–21 marca zatrzymano szesnaście osób. Niekiedy wpadka przy kolportażu nie kończyła się tylko aresztowaniem na 48 godzin – Zenon Pałka został ukarany przez kolegium grzywną w wysokości tysiąca złotych za zaśmiecanie ulicy ulotkami[173].

Nazajutrz po głosowaniu Państwowa Komisja Wyborcza triumfalnie obwieściła, że frekwencja w „wyborach” wyniosła 98,87 proc., a ważnych głosów oddano 99,52 proc.[174] Nikt nie prowadził kompleksowych i niezależnych badań, ale wydaje się, że liczby te były mocno przesadzone. Podobne wyniki odnotowywano zresztą przy okazji każdych „wyborów” w PRL, miały one stanowić świadectwo legitymizacji władz. Z niezależnych badań[175] prowadzonych w pojedynczych komisjach wyborczych na Dolnym Śląsku wynikało, że poza Wrocławiem frekwencja niewiele różniła się od tej podanej przez PKW. W samym Wrocławiu sytuacja taka miała miejsce tylko w jednym obwodzie, w czterech innych odsetek głosujących wahał się między 61,00 a 82,75 proc. W jednym z akademików do urn poszła tylko połowa mieszkańców, również na uniwersytecie odnotowano niską frekwencję[176]. Mimo sporego zasięgu akcji (we Wrocławiu rozrzucono około 30 tys. ulotek[177]) trudno mówić, aby opozycji udało się skłonić społeczeństwo do bojkotu. Mniejsza liczba głosujących wynikała raczej z nastrojów społecznych niż działań SKS i KSS. Pewną „zasługę” miała zapewne SB, której udało się ograniczyć akcję kolportażową, w samym Wrocławiu zakwestionowano łącznie około 3 tys. ulotek[178]. Niemniej, jak pisał Adam Pleśnar na łamach „Biuletynu Dolnośląskiego”, opozycja jawnie i dostrzegalnie zaznaczyła swój udział w kampanii politycznej i nie pozostało to zapewne bez wpływu na stan świadomości przynajmniej niektórych, dotychczas zlęknionych i wątpiących[179].

Kolportaż materiałów opozycji na wsi oraz w środowisku robotniczym (1978–1980)

Innym działaniem inspirowanym z Warszawy było rozprowadzanie pism i oświadczeń w środowisku robotniczym i chłopskim. Najczęściej rozdawano pismo „Robotnik” pod bramami wrocławskich zakładów, przede wszystkim Pafawagu, ale też Dolmelu i Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego. Do osób najaktywniejszych na tym polu należy zaliczyć m.in.: Jerzego Filaka, Krzysztofa Grzelczyka, Jacka Malca i Jana Sobczyka[180]. Organa bezpieczeństwa starały się nie dopuszczać do kolportażu, zatrzymując działaczy opozycji[181]. Na przełomie 1979 i 1980 r. rozprowadzano również dokument Karta praw robotniczych, wydany przez redakcję „Robotnika”, a podpisany m.in. przez Jacka Malca z SKS. Przekonywano w nim, że tylko niezależne związki zawodowe mogą być gwarantem praw robotniczych[182].

Generalnie działacze SKS bez entuzjazmu włączali się w kolportaż tych materiałów, choć niektórzy mieli świadomość konieczności podjęcia tego typu inicjatywy w obawie przed powtórką z Marca ’68 r., kiedy to robotnicy nie poparli protestujących studentów. Niechęć wynikała przede wszystkim z braku odzewu z drugiej strony. Robotnicy brali rozdawane druki, ale żaden z nich nie wyraził chęci współpracy. Zdarzały się również wypadki donoszenia na osoby z KSS i SKS, a nawet zeznawania przeciw nim przed kolegium ds. wykroczeń[183].

Na wsi akcję prowadzono na dużo mniejszą skalę. W tym wypadku na działaczy opozycji wrocławskiej naciskał Wiesław Kęcik – członek KOR zaangażowany w niezależny ruch chłopski. Początkowo sprawami tymi zajmował się Marek Rospond, a później Aleksander Gleichgewicht. Aktywność w środowisku wiejskim ograniczała się właściwie do rozdawania „Placówki”, niezależnego pisma adresowanego do rolników. SKS i KSS zorganizowały na pewno co najmniej jedną tego typu akcję kolportażową: 4 listopada 1979 r. pod kościołami w Prusicach i Trzebnicy gazetkę rozdawali Leszek Budrewicz i Aleksander Gleichgewicht. Wedle szacunków Komitetu Wojewódzkiego PZPR studentom udało się rozprowadzić kilkadziesiąt jej egzemplarzy[184].

Niezależne samorządy (wiosna 1978 r.)

SZSP miał pełnić funkcję samorządu – trudno jednak powiedzieć, że związek w sposób zadowalający wywiązywał się z postawionych sobie zadań w dziedzinie obrony interesów studentów. Nawet w samym łonie SZSP pojawiały się głosy krytyczne. W piśmie związkowym „Szermierz” przekonywano, że szefowie SZSP nie bronią interesów studentów, bo nie są uzależnieni od ich opinii – skupiają się raczej na tłumaczeniu im racji rektora czy dziekana[185]. Nie należy przecież zapominać, że ludzie z SZSP zasiadali w ciałach kolegialnych uczelni na podstawie nominacji rektora i byli od niego zależni finansowo[186]. Inni działacze związku w Raporcie o stanie Socjalistycznego Związku Studentów Polskich z grudnia 1979 r. pisali, że SZSP ignoruje problemy studentów, jako przykład podając sprawę krakowskiego akademika „Żaczek”. Panowały tam fatalne warunki mieszkaniowe, posiłki wydawane w stołówkach również pozostawiały wiele do życzenia. Mimo nalegań związek nie zrobił nic, poskutkowała dopiero petycja samych zainteresowanych do ministerstwa[187]. Rady mieszkańców w domach studenckich wykazywały dużą aktywność w kwestii organizacji życia studenckiego, wrocławskie akademiki przodowały w tej dziedzinie, wyróżniano je nawet w ogólnopolskich konkursach. Jeśli jednak chodzi o warunki sanitarne, rady nie były w stanie wiele zrobić, przez co traciły autorytet wśród mieszkańców[188]. Dobre podsumowanie indolencji działaczy studenckich stanowi opinia zawarta w referacie sprawozdawczym egzekutywy Podstawowej Organizacji Partyjnej Wydziału Matematyki, Fizyki i Chemii. Jej autor skarżył się, że prodziekan od dłuższego czasu nie może rozpatrywać wniosków o stypendia, zasiłki, akademiki, bo nie jest w stanie złapać działaczy SZSP, którzy ze względów formalnych muszą wziąć udział w tej czynności. W takiej sytuacji nawet przedstawiciel PZPR nie dziwił się postulatom młodzieży akademickiej, aby utworzyć nowe, prawdziwe samorządy[189].

Obok nieskuteczności SZSP jako reprezentanta interesów młodzieży akademickiej przyczyną inicjatywy utworzenia niezależnych samorządów w kwietniu 1978 r. był ideowy charakter związku i jego monopol na wszelkie formy aktywności studenckiej[190]. W maju 1978 r. wydano odezwę Do studentów lat pierwszych. O samorządach, w której pisano o nasilających się głosach niezadowolenia z „powodu niedostatecznej organizacji ruchu studenckiego na roku pierwszym”[191]. Głoszono, że dotychczasowa działalność nie obejmuje ogółu młodzieży akademickiej, a także przypominano o politycznym charakterze SZSP, narzucającym określony światopogląd. Wezwano do utworzenia nowych samorządów, w których działać mogliby wszyscy studenci, niezależnie od przekonań. Do kompetencji tego ciała miało należeć m.in. reprezentowanie ogółu młodzieży akademickiej, przekazywanie jej wniosków i postulatów odpowiednim władzom, wydawanie urzędowych opinii o studentach, organizowanie ich działalności społecznej i kulturalnej, rozpatrywanie dotyczących ich spraw socjalnych – a władze akademickie byłyby zobligowane do konsultacji wszystkich decyzji z samorządem. W jego skład mieli wejść wybrani w wolnych wyborach reprezentanci grup ćwiczeniowych[192].

Autorami i inicjatorami odezwy byli studenci I roku polonistyki: Wiktor Grotowicz i Roman Kołakowski, którzy mieli kontakty z SKS, ale trudno powiedzieć, aby w tamtym momencie czuli się jego działaczami. Nie można więc stwierdzić, że samorząd na I roku został powołany do życia przez SKS, niemniej akcja została poparta przez komitet. Twórców samorządu wspomagał rzecznik SKS Leszek Budrewicz – parokrotnie prosili go o radę[193]. Rozpoczęto zbieranie podpisów pod odezwą, ku olbrzymiemu zaskoczeniu samych organizatorów poparło ją aż 106 osób na 120 ówcześnie studiujących na I roku filologii polskiej. Nie wszyscy sygnatariusze byli chyba świadomi, że jest to forma sprzeciwu, ponieważ kilka osób równocześnie wstąpiło do SZSP[194]. Akcja wywołała zaskoczenie władz akademickich i związkowych. Inicjatorów wzywano na rozmowy, podczas których starano się im wytłumaczyć bezzasadność wysuwanych postulatów oraz wskazywano inne możliwości działania. Studenci uzyskali ostrożne poparcie ówczesnego dyrektora Instytutu Filologii Polskiej prof. Czesława Hernasa. W końcu uczelnia zaakceptowała inicjatywę, stawiając jednak warunek, że przedstawiciele wybrani przez grupy ćwiczeniowe muszą mieć dobre stopnie[195]. SZSP obiecał nawet pomoc w wydawaniu pisma literackiego[196]. Zgodę na utworzenie samorządu na I roku polonistyki ułatwiło prawdopodobnie niepodnoszenie przez jego przedstawicieli postulatów politycznych i skoncentrowanie się na sprawach studenckich[197]. Pod koniec kwietnia ukazał się Komunikat Samorządu Studenckiego Roku Pierwszego, w którym pokrótce zrelacjonowano spotkanie z 21 kwietnia z opiekunem ds. studenckich i zastępcą dyrektora Instytutu Filologii Polskiej doc. Ludwiką Ślęk. Na spotkaniu omówiono sprawy dotyczące działalności samorządu – w komunikacie podano jego skład dla roku I, weszli do niego reprezentanci grup ćwiczeniowych: Marcin Cieński, Wiktor Grotowicz, Roman Kołakowski, Piotr Mańko, Renata Otolińska, Mirosław Siemieniec, Janusz Dołęga-Wiśniewski oraz Wojciech Walczak. Na zebraniu 26 kwietnia studenci I roku wyłonili przewodniczącego, którym został Roman Kołakowski, przedyskutowano także propozycje dotyczące gazety roku, kół naukowych oraz punktów regulaminu dotyczących SZSP. Komunikat informował, że kadencję członków samorządu ustalono na rok, do jego zadań należało rozpatrywanie wszystkich spraw dotyczących studentów. Zebrania odbywały się w poniedziałki w budynku instytutu polonistyki[198].

Powstanie niezależnego od SZSP ciała samorządowego wywołało duży oddźwięk wśród opozycyjnie nastawionej części młodzieży akademickiej z innych wydziałów. Osoby z fizyki gratulowały powołania pierwszego niezależnego samorządu studenckiego w Układzie Warszawskim[199]. Jego członkowie rozpoczęli rozmowy z przedstawicielami pozostałych lat (również na innych wydziałach) celem rozszerzenia inicjatywy[200]. Służba Bezpieczeństwa w prognozach działań SKS wymieniała inspirowanie powoływania samorządów studenckich na poszczególnych latach i kierunkach uczelni wrocławskich jako „zalegalizowanych form działalności SKS-u”[201]. SB nie pomyliła się, działacze SKS aktywnie włączyli się w rozszerzenie inicjatywy. Efektem tych starań było utworzenie samorządu na III roku polonistyki, II roku historii sztuki oraz IV – archeologii[202]. Można powiedzieć, że w ten sposób przekroczono cienką granicę, która skłoniła władze akademickie i związek do przeciwdziałania inicjatywie, w obawie przed jej rozszerzeniem i tym samym całkowitym wyrugowaniem SZSP z zajmowanej dotąd pozycji. Związek zaczął tworzyć na różnych kierunkach konkurencyjne rady roku (co umożliwiały przepisy), niemające jednak żadnych faktycznych uprawnień. Odmówiono także obiecanej pomocy w wydaniu pisma. Zaczęto zrywać ogłoszenia z tablicy samorządu, tłumaczono studentom, że jest on filią SKS, opłacaną przez „wrogie ośrodki Zachodu”, zwracano również uwagę, iż ta sytuacja może doprowadzić „do masakry studentów przez robotników”[203]. Zresztą podobne głosy pojawiały się w Komitecie Uczelnianym PZPR, przedstawiciele partii, wychodząc z założenia, że SKS wykorzystuje niewiedzę studentów lat młodszych, zaplanowali akcję informacyjną, mającą na celu uświadomienie społeczności akademickiej, iż jedynym pełnoprawnym reprezentantem studentów jest SZSP[204]. Działania SZSP i PZPR były podejmowane prawdopodobnie nie bez pewnej inspiracji Służby Bezpieczeństwa. Zakładała ona przekazywanie informacji o zamiarach SKS w dziedzinie samorządności władzom politycznym i administracyjnym oraz inspirowanie ich, a także „aktywu młodzieżowego uczelni” do przeciwdziałania inicjatywom komitetu. Oprócz tego planowano paraliżowanie działań informacyjnych SKS poprzez przejmowanie materiałów przeznaczonych do kolportażu oraz niedopuszczanie do udziału w tych akcjach poszczególnych osób z komitetu[205]. Działaczy samorządu dotykały także brutalne represje: w kwietniu 1978 r. Roman Kołakowski został dwukrotnie pobity przez „nieznanych” sprawców, za drugim razem użyto nawet pałek milicyjnych. Sprawa ta była przedmiotem skargi do Prokuratury Generalnej PRL, jednak pozostała bez odzewu[206]. W wyniku szykan i nacisków aktywność samorządów została właściwie sparaliżowana – w kolejnym roku akademickim zlikwidowano tę instytucję na II roku filologii polskiej, zastępując ją radą roku, podporządkowaną SZSP. Inne samorządy nie zdążyły nawet podjąć działalności[207]. SKS nie zrezygnował z walki o odwrócenie niekorzystnego trendu i także później wracał do tego postulatu na łamach swoich pism[208].

Niestety samorządowi nie pozwolono na rozwinięcie jakiejkolwiek aktywności i trudno o sporządzenie bilansu jego istnienia. Nie pozostawił po sobie żadnych trwałych zmian, może poza tablicą ogłoszeń z napisem „Samorząd”, która przetrwała do XXI w.[209] Była to jednak kolejna próba dokonania wyłomu, utworzenia oazy niezależności w systemie komunistycznym. SKS nie zainicjował akcji, ale bardzo aktywnie ją wsparł i odegrał ważną rolę w rozszerzeniu jej poza I rok polonistyki. Niewątpliwie przysporzyła ona SKS popularności wśród studentów, szczególnie tych niechętnych SZSP. Działacze samorządu w kilku przypadkach bardzo intensywnie włączyli się w późniejszą aktywność komitetu, można więc powiedzieć, że w kontekście walki o „rząd dusz” inicjatywa ta okazała się sukcesem komitetu.

5

DZIAŁALNOŚĆ SAMOKSZTAŁCENIOWA

Dla potrzeb moich rozważań przyjąłem definicję zawartą w Słowniku pedagogicznym, określa ona samokształcenie jako osiąganie wykształcenia poprzez działalność, której cele, treść, warunki i środki ustala sam podmiot. Pedagogowie wiążą to pojęcie ze zdobywaniem wykształcenia ogólnego lub z kształtowaniem własnej osobowości według jakiegoś ideału[1]. Za Encyklopedią pedagogiczną XXI wieku dodam jeszcze, że „samokształcenie uzupełnia i rozszerza działalność edukacyjną szkoły. Jest ono jednak procesem autonomicznym, istniejącym poza nauczaniem szkolnym”[2]. Działacze SKS zdawali sobie sprawę z tego, że na studiach nie przekazuje im się pełnej wiedzy, że pewne kwestie z różnych względów są podawane w formie okrojonej lub całkowicie zakazane[3]. Chcąc zrozumieć więcej i poszerzyć swoją wiedzę na interesujące ich, a ocenzurowane tematy, musieli sami rozpocząć poszukiwania i zdobywać ją na własną rękę. Studenci w dzisiejszych czasach mają o wiele łatwiejsze zadanie, gdyż dostęp do informacji jest pełny. Wtedy, aby przeczytać Witolda Gombrowicza czy George’a Orwella, należało korzystać z wydawnictw drugoobiegowych, było to możliwe dzięki Niezależnej Oficynie Wydawniczej, która rozpoczęła działalność już w 1977 r. Zorganizowanie nielegalnego wykładu osoby o sprzecznych z oficjalnymi poglądach wymagało dużego wysiłku, a także odwagi. Sięganie do treści zakazanych nosiło oczywiście również znamiona buntu i na początku niejednokrotnie stanowiło główną przyczynę, dla której organizowano ruch samokształceniowy[4].

Wykłady

Pierwsze wzmianki na temat wykładów samokształceniowych pojawiły się w styczniu 1978 r., a więc niespełna miesiąc po ogłoszeniu powstania SKS we Wrocławiu. Już 9 stycznia odbyło się zebranie, na którym działacze komitetu podjęli decyzję o powołaniu do życia Uniwersytetu Latającego. Wkrótce czterdziestu studentów polonistyki utworzyło seminarium literackie, w którego ramach zorganizowano dwa spotkania dotyczące twórczości Czesława Miłosza, Marka Hłaski i Witolda Gombrowicza. Biorąc pod uwagę, iż na filologii polskiej podobne działania inicjowali głównie działacze komitetu, z dużą dozą prawdopodobieństwa można stwierdzić, że to właśnie oni wystąpili z pomysłem seminarium, a co najmniej uczestniczyli w jego realizacji[5].

Pierwszy poważniejszy wykład miał miejsce 28 stycznia 1978 r. w mieszkaniu Mirosławy Chamcówny. Przybyły z Warszawy Piotr Naimski mówił przede wszystkim o początkach funkcjonowania KOR. Wywiązała się także żywa dyskusja, podczas której zadawano pytania dotyczące różnic w łonie polskiej opozycji i różnych aspektów jej działalności. Prelekcja i rozmowa trwały prawie trzy godziny, wzięło w nich udział około 35 osób. Za głównych organizatorów spotkania SB uznała Jerzego Filaka, Aleksandra Gleichgewichta i Wiesława Kęcika[6].

Kolejne spotkanie samokształceniowe zorganizowano 3 marca 1978 r., z referatem o literaturze polskiej do Wrocławia przyjechał dr Jan Walc. Wykład miał miejsce w pomieszczeniu udostępnionym przez Duszpasterstwo Akademickie „Most”, leżące w pobliżu placu Grunwaldzkiego. Prelekcja rozpoczęła się dopiero o 21.15, Walc mówił o Władysławie Broniewskim i Kazimierzu Brandysie. Szczególnie skupił się na przeszłości legionowej tego pierwszego i analizował, czy naciskano na niego, aby wstąpił do partii. Oceniano, iż ironia i aluzyjne wtręty powodowały, że treść wykładu miała charakter polityczny. Wzięło w nim udział prawdopodobnie 26 osób, za organizatorów uznano Jerzego Filaka, Aleksandra Gleichgewichta i Hannę Bartoszewicz. Po prelekcji część osób udała się wraz z Walcem do mieszkania małżeństwa Bartoszewiczów, gdzie doszło do dyskusji na temat działalności SKS[7]. W źródłach pojawia się informacja, że był to drugi wykład z cyklu dziesięciu, które Walc zamierzał wygłosić we Wrocławiu, pierwszy z nich miał miejsce w lokalu udostępnionym przez ks. Franciszka Głoda z parafii św. Elżbiety przy ulicy Grabiszyńskiej[8]. Kolejne i ostatnie wystąpienie dr. Jana Walca we Wrocławiu odbyło się 4 kwietnia 1978 r. w pomieszczeniach kościelnych przy ulicy Wittiga. Porównał w jego trakcie twórczość Tadeusza Borowskiego i Stanisława Barańczaka oraz mówił o „upaństwowieniu” literatury po wojnie[9].

19 lutego 1978 r. w domu studenckim „Słowianka” z koncertem wystąpił Jan Krzysztof Kelus. Muzyk został sprowadzony do Wrocławia przez Jerzego Filaka i Aleksandra Gleichgewichta. Ludzie z SKS chodzili od pokoju do pokoju i namawiali do wzięcia udziału w recitalu. Pojawiło się na nim około trzydziestu osób, wśród nich znaleźli się głównie mieszkańcy akademika i działacze SKS. Artysta śpiewał piosenki zawierające aluzje do rzeczywistości PRL, niektóre oparte na wierszach Barańczaka. W czasie koncertu do klubu wszedł przewodniczący rady mieszkańców w towarzystwie kilku kolegów. Stwierdził, że powinien zostać powiadomiony o występie, skoro tak się jednak nie stało – jest zmuszony przerwać koncert i nakazać rozejście się. Sprzeciwili się temu organizatorzy recitalu, doszło do ostrej wymiany zdań z przewodniczącym, którego wręcz wyprowadzono z klubu. Po zakończeniu występu artysta sprzedawał swoje kasety[10].

5 marca w domu Gleichgewichtów przy ulicy Norblina 21 miał miejsce kolejny wykład. SKS zaprosił wtedy Bogusławę Blajfer, aby w związku ze zbliżającą się 10. rocznicą wydarzeń marcowych opowiedziała o buncie studentów Uniwersytetu Warszawskiego w 1968 r. Mimo że spotkanie zostało rozbite, wydaje mi się, że można je zaliczyć do częściowo zrealizowanych, gdyż w oświadczeniu SKS czytamy, że Bogusława Blajfer „kontynuowała” przerwaną prelekcję w wozie milicyjnym[11]. W marcu działacze SKS wzięli jeszcze udział w wykładzie Władysława Bartoszewskiego, który został ściągnięty do KIK prawdopodobnie przez członków wrocławskiego TKN[12].

21 kwietnia w akademiku „Dwudziestolatka” klub fizyków[13] zorganizował spotkanie z poetą Adamem Zagajewskim, którego inicjatorami byli Krzysztof Szlachcic i Jan Sobczyk – obaj związani z SKS. Działacze SZSP próbowali spacyfikować zebranie, oświadczając, że jest ono dostępne tylko dla posiadaczy zaproszeń. Dopiero postawa Zagajewskiego, który wyraził gotowość rozpoczęcia spotkania w hallu, pozwoliła wszystkim chętnym dostać się do klubu. W imprezie wzięło udział kilkadziesiąt osób, w tym sporo związanych z SKS. Był to ostatni z cyklu wykładów organizowanych w klubie prowadzonym przez fizyków, od tej pory w wyniku wzmożonej czujności SZSP i administracji akademików działacze SKS nie urządzali już spotkań samokształceniowych w domach studenckich[14].

Na polonistyce funkcjonowało wspomniane koło naukowe, w którego skład wchodziło paru aktywnych działaczy SKS. W ramach koła zorganizowano cykl prowadzonych przez literatów wykładów, którym towarzyszyła publikacja tomików ich wierszy z serii „Biblioteka Agory”[15]. Zaaranżowano spotkanie m.in. ze Stanisławem Stabrą, ale największym zainteresowaniem cieszyła się prelekcja Stanisława Barańczaka[16]. Odbyła się ona 11 maja 1978 r. w kawiarni „Literacka” w Instytucie Filologii Polskiej UWr. Sala wypełniła się po brzegi, bo pojawiło się aż 130 osób, w tym członkowie PZPR i SZSP. Barańczak czytał swoje wiersze z tomu Ja wiem, że to niesłuszne. Po dwóch godzinach rozpoczęła się dyskusja, zainteresowanie koncentrowało się na warsztacie literackim. Padły również pytania o cenzurę, poeta zgodził się, iż jest ona ostra, uznał też oficjalną prasę za tendencyjną. Jerzy Filak i Aleksander Gleichgewicht odgrywali rolę moderatorów. Po wykładzie osoby z SKS otoczyły Barańczaka i udały się z nim w kierunku katedry[17].

Zastanawiające jest to, że udało się zorganizować oficjalne spotkanie (ogłoszone dużymi plakatami) z opozycyjnym poetą represjonowanym przez władze za związki z KOR. Wymaga to paru słów komentarza. Wizyta była możliwa tylko dzięki okazjonalnej współpracy SKS, koła oraz SZSP. Doszło do niej w wyniku osobistego związku Leszka Budrewicza z szefową Rady Wydziałowej SZSP Ewą Derenowską. Chciała ona w ten sposób udowodnić, że w warunkach systemu komunistycznego jest możliwe zrobienie czegoś niezależnego. Ku zaskoczeniu wszystkich dopuszczono do spotkania ze Stanisławem Barańczakiem, ale zaraz potem Ewa Derenowska została zdegradowana w strukturach SZSP. Członkowie koła naukowego bronili się przed atakami, tłumacząc, że kolejnym gościem będzie marksista Jan Kurowicki, jego zaproszenie miało stworzyć pozór obiektywizmu w doborze wykładowców. Podsumowując, można stwierdzić, że prelekcję Barańczaka zorganizowano pod szyldem SZSP i koła naukowego, ale przy dużym wkładzie osób z SKS[18].

W maju odbyło się jeszcze spotkanie z Jackiem Kuroniem, na którym pojawiło się około 35 osób, w tym większość studentów z SKS. Nie miało ono charakteru typowego wykładu – co już na wstępie zaznaczył Kuroń – lecz luźnej dyskusji. Myślę jednak, że można powiedzieć, iż wizyta miała również rys samokształceniowy, ponieważ oprócz dysputy na temat działań SKS i sytuacji opozycji sporo rozmawiano na temat systemu filozoficznego prezentowanego przez Kuronia. Stanisław Januszewski donosił, że spotkanie przypominało rekolekcje, podczas których Kuroń udzielał nauk „maluczkim”, a odmienne poglądy zbywał ironią lub żartem. Podczas lektury całości dokumentu można łatwo wyczuć, iż Januszewski odczuwał wobec Kuronia wyraźną niechęć, więc jego relacja na temat zachowania gościa z Warszawy nie była w pełni obiektywna[19].

Jeszcze jedno zebranie o charakterze samokształceniowym miało miejsce podczas wizyty Adama Michnika we Wrocławiu w 1978 r. Maciej Zięba zorganizował mu nocleg na plebanii parafii św. Elżbiety – jako przystanek w jego wyprawie w Karkonosze[20], gdzie miał się spotkać z opozycjonistami z Czechosłowacji. Początkowo planowano odebrać gościa w Oleśnicy, ale okazało się, że pociąg się tam nie zatrzymuje. Michnik jednak szczęśliwie dotarł do kościoła, wysiadłszy na dworcu głównym we Wrocławiu. Korzystając z okazji, wieczorem zorganizowano spotkanie Michnika z przedstawicielami wrocławskiego środowiska opozycyjnego[21].

Informacje na temat kolejnych wykładów pojawiają się dopiero na początku 1979 r. W numerze 7 „Podaj Dalej” z lutego 1979 r. znalazła się wzmianka o planowanych zajęciach samokształceniowych prowadzonych w formie seminariów przez te same osoby z SKS. Zaproponowano następującą tematykę: „Wybrane problemy literatury” (prowadzący Mariusz Wilk), „Myśl filozoficzna Leszka Kołakowskiego” (prowadzący Marek Burak), „Kultura okresu socrealizmu” (prowadzący Jacek Malec), „Ruchy studenckie drugiej połowy lat sześćdziesiątych” (prowadzący Leszek Budrewicz)[22]. Na spotkaniu 15 lutego zaplanowano, że zajęcia rozpoczną się po sesji egzaminacyjnej, a seminarium Budrewicza towarzyszyć będzie cykl wykładów dotyczących następujących kwestii: sytuacji międzynarodowej i jej wpływu na rozwój ruchu studenckiego; wydarzeń Marca ’68 w Polsce; ruchów studenckich we Francji, Stanach Zjednoczonych, Korei, Tajlandii i na Litwie[23]. Prawdopodobnie tego typu seminaria organizowano już wcześniej, gdyż w numerze 6 „Podaj Dalej” z połowy stycznia napisano, że po raz drugi już SB rozbiła zajęcia samokształceniowe na temat literatury emigracyjnej. Można więc sądzić, że inicjatywa zrodziła się jeszcze pod koniec 1978 r., a dopiero później nadano jej bardziej formalny charakter[24]. Wydaje się, że wybór formy seminaryjnej wynikał raczej z braku prelegentów niż z represji, jak to miało miejsce w Warszawie, gdzie wykłady przerywały bojówki SZSP. Zajęcia nie pozostały tylko w sferze planów – to, że wielokrotnie się odbywały, potwierdzają relacje ludzi z SKS. Ponadto w liście do Jerzego Giedroycia ze stycznia 1980 r. działacze komitetu prosili o książki potrzebne do kształcenia w ramach spotkań, których przedmiot stanowiła literatura emigracyjna. Pisali, że na zajęciach akademickich omawiają sytuację pisarzy przed wyjazdem z kraju, a w ich planach są studia nad twórczością eseistyczną Czesława Miłosza, Pawła Hostowca i Gustawa Herlinga-Grudzińskiego[25]. Od roku akademickiego 1979/1980 poszerzono ofertę ruchu samokształceniowego: Krzysztof Turkowski prowadził zajęcia z zakresu historii dla Duszpasterstwa Akademickiego „Wawrzyny”, Adam Lipiński zaś z ekonomii – dla chętnych związanych z SKS.

Seminaria naturalnie nie cieszyły się taką popularnością, jak wykłady osób z większym dorobkiem naukowym czy literackim. Spotkanie ze Stanisławem Barańczakiem przyciągało np. studentów polonistyki, a na planowanej prelekcji Jerzego Ficowskiego licznie zjawili się studenci etnografii. Zajęcia odbywały się najczęściej w mieszkaniu prowadzącego, przychodziło na nie 5–10 osób – przeważnie aktywnych działaczy SKS i ich znajomych. Tego typu zajęcia były szczególnie ważne dla rozwoju intelektualnego studentów. Przygotowanie prelekcji wymagało bowiem od nich samodzielnego poszukiwania informacji, nieraz trudno dostępnych. Adam Lipiński wspominał, że sięgał do bibuły, zagranicznej literatury oraz specjalistycznych czasopism[26].

Warto jeszcze wspomnieć, że niektórzy z działaczy komitetu wychodzili z ofertą samokształceniową do młodzieży licealnej. Jarosław Broda, będąc na praktyce pedagogicznej w VIII LO, zorganizował jednolity kurs na temat literatury współczesnej i podsuwał podopiecznym druki drugoobiegowe. Gdy cykl spotkań dobiegł końca, grupa uczniów poprosiła Brodę o kontynuację zajęć poza lekcjami. Student wyraził zgodę i wykłady w grupie 8–10 osób odbywały się w szkole lub w mieszkaniu Urszuli Smereckiej. SB nazywała tę grupę „Kołem Młodych”[27]. Krzysztof Grzelczyk natomiast prowadził na praktykach zajęcia z historii i wychowania obywatelskiego w II LO. Na lekcjach mówił również o kwestiach pomijanych w podręcznikach. Pojawiła się grupa zainteresowanych osób, którym przynosił literaturę bezdebitową[28].

W pierwszym kwartale 1979 r. doszło do największej intensyfikacji działalności samokształceniowej w okresie istnienia SKS. Obok wspomnianych seminariów zorganizowano dużą liczbę wykładów. W styczniu do Wrocławia przyjechał Leszek Szaruga, jego prelekcja miała się odbyć w ramach koła naukowego, poczyniono starania o udostępnienie jednej z sal uniwersyteckich. Rada Uczelniana SZSP z Jerzym Pietraszkiewiczem na czele nie wyraziła zgody i w konsekwencji wykład urządzono w prywatnym mieszkaniu. Tak też zakończył się cykl prelekcji niezależnych literatów, organizowany pod szyldem koła naukowego[29]. 28 lutego odbyło się spotkanie z innym poetą – Ryszardem Krynickim. W mieszkaniu Danuty Stołeckiej zgromadziło się około 35 osób, w tym „cały aktyw SKS”. Gość zaprezentował swoją twórczość, po czym zawiązała się dyskusja. Krynicki odpowiadał na pytania dotyczące literatury, unikał natomiast spraw związanych z drugoobiegowym pismem „Zapis”, które współredagował[30]. Niespełna dwa tygodnie później, 12 marca, odbyła się prelekcja członka KOR – Jana Józefa Lipskiego. Mówił o Klubie Krzywego Koła, kładąc nacisk na sylwetki jego członków, zasugerował, aby zebrani wyciągnęli wnioski dla swojej działalności. Na wykładzie pojawiło się czterdzieści osób, w tym członkowie wrocławskiego SKS i Towarzystwa Kursów Naukowych. Zebranie trwało około trzech godzin, co może oznaczać, że po zakończeniu głównej jego części doszło jeszcze do dyskusji[31].

Osiem dni później odbył się wykład kolejnego członka KOR – Jana Lityńskiego. Przebywał on w mieszkaniu Danuty Szczepańskiej, dom jednak obstawiła SB. Gospodyni wpadła nawet na pomysł przebrania Lityńskiego za kobietę, proponując, że pożyczy mu cygańską spódnicę. Ten jednak nie skorzystał z propozycji, przede wszystkim w obawie przed sytuacją, w której zostałby aresztowany w takich okolicznościach. Szczęśliwie prelekcję udało się przenieść do mieszkania Jacka Malca. Lityński mówił o podłożu wydarzeń marcowych w 1968 r. w Polsce. Na spotkaniu zjawiło się około dwudziestu osób. Po jego zakończeniu doszło jeszcze do rozmowy, która koncentrowała się na takich wątkach, jak: podziały w PZPR, rewizjonizm, „komandosi” i geneza tej nazwy, rola Kuronia i Modzelewskiego. Wcześniej wspominałem, iż jako uzupełnienie seminarium na temat ruchów studenckich w latach sześćdziesiątych planowano cykl wykładów. Dostępne mi do tej pory źródła pozwalają stwierdzić, że referat Lityńskiego stanowił jedyną udaną realizację tego pomysłu[32]. Następnego dnia miała miejsce prelekcja Wiesława Kęcika o ruchu „antysocjalistycznym” w środowisku chłopskim i Uniwersytecie Ludowym, natomiast jego żona dzieliła się swoimi spostrzeżeniami z pobytu w Wielkiej Brytanii i kontaktów z tamtejszą Polonią. W meldunku SB czytamy, że spotkanie z Kęcikami zostało ocenione przez uczestników jako mało ciekawe[33]. 27 marca 1979 r. z inicjatywy Krzysztofa Turkowskiego w mieszkaniu Danuty Stołeckiej odbyła się prelekcja wrocławskiego historyka dr. Józefa Puciłowskiego na temat powstania węgierskiego w 1956 r. W swoim krótkim, bo 45-minutowym referacie, oprócz opisu wydarzeń z października 1956 r., omówił on kwestie represji w epoce stalinizmu, a także szykan, jakie spadły na ludność Węgier w okresie popowstaniowym, w tym na jego rodzinę. W wykładzie uczestniczyło 26 osób, największą aktywność wykazywali działacze SKS. Leszek Budrewicz relacjonował, że u Danuty Stołeckiej był wtedy także student z Węgier, który podkreślał, że u siebie w kraju nie miałby możliwości wysłuchać referatu na taki temat[34]. W numerze 9 „Podaj Dalej” zamieszczono wiadomość, iż 11 kwietnia doszło do rozmowy z członkami redakcji „Spotkań” – lubelskiego pisma drugoobiegowego o profilu katolickim. „Podaj Dalej” informowało także o odbytym wykładzie Barbary Toruńczyk, zatytułowanym „Sztuka i Naród i krąg twórców z Konfederacji Narodu”[35].

Na podstawie dostępnych mi źródeł ustaliłem, że w roku akademickim 1979/1980 udało się zrealizować zaledwie trzy spotkania o charakterze samokształceniowym, choć niewykluczone, że zorganizowano jeszcze inne, chociażby te prowadzone przez samych działaczy SKS. Pierwsze z nich (odnotowane w źródłach) miało miejsce 15 listopada 1979 r. w mieszkaniu Danuty Stołeckiej. Był to wieczór poezji Czesława Miłosza w wykonaniu aktorki i członkini KOR – Haliny Mikołajskiej. W spotkaniu wzięło udział dwadzieścia osób, doszło na nim również do wspólnej improwizacji Mikołajskiej i Romana Kołakowskiego, który śpiewał wiersze. Wydarzenie promowano plakatami sygnowanymi przez SKS, wywieszanymi na uniwersytecie. Informowały one o miejscu i czasie, a także zamieszczono w nich krótkie notki na temat aktorki i Czesława Miłosza. Podobne ogłoszenia sporządzono jeszcze dwa razy – wykonywała je Helena Gleichgewicht, a ich pomysłodawcą był Krzysztof Bąkowski – ale zapowiedziane spotkania nie doszły do skutku. Bąkowski wyszedł z założenia, że SB i tak będzie wiedziała o planach komitetu, a informacja powinna dotrzeć do jak największej liczby osób. Halina Mikołajska chwaliła później SKS we Wrocławiu za dobrą organizację, spotkanie odbyło się zgodnie z zapowiedzianym terminem i przy niezłej frekwencji[36]. W tym samym roku akademickim miały miejsce jeszcze dwa wykłady Leszka Szarugi – przeprowadzone 24 i 27 maja w mieszkaniach Romana Kołakowskiego i Danuty Stołeckej. Podczas pierwszej prelekcji gość mówił o zmianach zachodzących we współczesnej literaturze polskiej, o temacie późniejszego referatu źródła milczą[37].

Zestawienie wykładów w ujęciu statystycznym przynosi parę ciekawych wniosków. Wyraźnie widać spadek liczby prelekcji w niektórych okresach, spowodowany zaangażowaniem SKS w inne rodzaje działalności. W drugim kwartale 1979 r. odnotowałem tylko jeden referat, mniejsza intensywność zajęć wynikała z zaabsorbowania całego ugrupowania postępowaniem dyscyplinarnym toczącym się wobec studentów z SKS[38]. Z kolei w pierwszych trzech miesiącach 1980 r. komitet aktywnie włączył się w akcję bojkotu wyborów do sejmu, za co jego działaczy spotykały liczne rewizje i zatrzymania. Myślę, że miało to duży wpływ na brak wykładów w tym okresie. Nie bez znaczenia był również odnotowany w latach 1979–1980 wzrost aktywności SB w walce z ruchem samokształceniowym. W trzecim kwartale w kolejnych latach: 1978, 1979 i 1980, działalność SKS w tym zakresie zamierała – ze względu na okres wakacyjny.

Krótko podsumowując: wykłady cieszyły się popularnością, średnia frekwencja wynosiła 20–30 osób (trochę mniej na tych, które prowadzili studenci). Ta liczba mogłaby być większa, gdyby nie groźba represji, a także w pewnym stopniu ograniczony zasięg informacji o ruchu samokształceniowym. W „Podaj Dalej” ukazywały się np. adresy i telefony działaczy prowadzących seminaria, ale dostępność tego czasopisma także pozostawała ograniczona. Wywieszanie plakatów na przełomie 1979 i 1980 r. nie przyczyniło się do zwiększenia zainteresowania: nie pojawiały się one na wszystkich wydziałach i były szybko zrywane. W wykładach uczestniczyli w większości ludzie z SKS i ich znajomi, choć pojawiały się też osoby spoza tego kręgu[39]. Zajęcia odbywały się najczęściej w mieszkaniach działaczy komitetu, TKN, rzadziej w pomieszczeniach kościelnych, a już do wyjątków należy zaliczyć zgodę władz uczelni na spotkanie ze Stanisławem Barańczakiem w Instytucie Filologii Polskiej.

Na zajęciach panowała atmosfera skupienia, na ogół przychodzili ludzie zainteresowani tematem. Dyskusja potrafiła wydłużyć spotkanie do kilku godzin. Odczuwano oczywiście także i strach przed „wkroczem” SB. W pierwszych chwilach wykładu panowało duże napięcie, po kilkunastu minutach powoli przestawano myśleć o zagrożeniu, po około godzinie zaś atmosfera była już spokojniejsza, gdyż każdy miał przeświadczenie, że nawet gdyby spotkanie zostało przerwane, to czegoś już dokonano i cały wysiłek organizacyjny nie poszedł na marne[40].

Ważnym problemem badawczym jest kwestia współpracy między SKS a działającym od stycznia 1978 r. Towarzystwem Kursów Naukowych, zajmującym się głównie organizacją wykładów. Wśród założycieli TKN znaleźli się również profesorowie z Wrocławia: Mirosława Chamcówna, Roman Duda, Bolesław Gleichgewicht, Stanisław Hartman. Powstanie tej organizacji stworzyło możliwość uatrakcyjnienia oferty ruchu samokształceniowego. W celu nawiązania kooperacji z TKN do Warszawy udał się jeden z przywódców wrocławskiego komitetu – Leszek Budrewicz. Spotkał się z Andrzejem Celińskim, który odesłał go do członków TKN z Wrocławia[41]. Prawdopodobnie liderzy TKN ze stolicy uznali, że ugrupowania opozycyjne powinny porozumieć się we Wrocławiu bez pośrednictwa Warszawy. Do tego zadania komitet wyznaczył Jaromira Jankowskiego, który spotkał się w celu omówienia sprawy z prof. Stanisławem Hartmanem. Profesor przyznał, że istnieje potrzeba ściślejszej współpracy, ale nie podjęto konkretnych działań[42]. Niejednokrotnie dochodziło do zebrań całego środowiska opozycji wrocławskiej (oprócz SKS i TKN – Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela oraz Klubu Samoobrony Społecznej) i dotykano problemu wspólnej aktywności na polu samokształceniowym, ale w zasadzie niewiele z tego wynikało[43]. W dokumentach nie spotkałem się z informacją na temat wykładu przeprowadzonego przez któregoś z członków wrocławskiego TKN lub realizacji choćby jednego z planowanych przez nich seminariów[44]. Jan Waszkiewicz, obracający się wtedy w kręgu niezależnej profesury, wspominał w latach osiemdziesiątych, że wynikało to z faktu, iż większość członków TKN wykładała przedmioty ścisłe, a propozycje jego lub prof. Chamcówny nie spotkały się z zainteresowaniem studentów[45]. Twierdzenie to nie znajduje jednak potwierdzenia w innych źródłach, można w nich natomiast znaleźć informacje, że TKN we Wrocławiu pozostawał raczej bierny. Wszystko wskazuje na to, iż jego członkowie zorganizowali jedynie wykład Władysława Bartoszewskiego, który odbył się pod szyldem KIK w marcu 1978 r.[46]

Należy jednak wspomnieć, że profesura wspierała ludzi z SKS swoim autorytetem, dawała poczucie, że podobnie do nich myślą ludzie o wysokiej pozycji w środowisku naukowym. Wyrażało się to także w konkretnych akcjach, za przykład może posłużyć oświadczenie TKN w obronie kilku opozycjonistów zawieszonych w prawach studenta czy obrona aktywistów SKS w czasie rozpraw przed kolegium ds. wykroczeń[47]. Z drugiej strony w niektórych przypadkach pracownicy naukowi nie chcieli angażować się w obronę działaczy komitetu, uzasadniając swoją postawę tym, że sprawiają dużo kłopotów i fatalnie się uczą, a ich obrona przynosi wstyd[48]. Leszek Budrewicz wspomina ponadto, że SKS nie mógł liczyć na wiele ze strony wrocławskiej profesury skupionej w towarzystwie, gdyż ta się po prostu bała ostrych represji ze strony SB, które jej groziły za związki ze studentami z opozycji[49]. Takie myślenie nie było zresztą bezpodstawne, czego przykład może stanowić rozbicie spotkania działaczy SKS z Bogusławą Blajfer w domu prof. Bolesława Gleichgewichta. Po tym incydencie profesor już nie udostępniał mieszkania na cele samokształceniowe[50]. Należy jednak odnotować, że Mirosława Chamcówna nie odmawiała studentom użyczania swojego lokum w celu przeprowadzenia wykładów, mimo grożących jej represji[51].

Pomoc w dziedzinie samokształcenia SKS otrzymał ze strony warszawskich członków towarzystwa i działaczy Komitetu Obrony Robotników. Parokrotnie przyjeżdżali oni do Wrocławia na spotkania o charakterze samokształceniowym. Spore trudności napotyka ustalenie, które z nich były inicjatywą TKN, a które SKS – samą ich organizacją zajmowali się najczęściej studenci. Co do wykładów Jana Walca istnieje prawie stuprocentowa pewność, że inspirował je TKN, tak wynika z lektury „Podaj Dalej”, poza tym potwierdził to Leszek Budrewicz. Według jego relacji inicjatywą TKN był jeszcze referat Barbary Toruńczyk[52]. W dokumencie SB sporządzonym na podstawie podsłuchu rozmowy telefonicznej Bogusławy Blajfer z osobami z SKS dotyczącej planowanej prelekcji o Marcu ’68 pojawia się informacja, że „akcja [jest] sterowana przez Warszawę”. Ten przekaz to jednak meldunek niedosłownie i skrótowo streszczający nagranie. Z relacji Aleksandra Gleichgewichta wynika, że przyjazd świadka wydarzeń marcowych to pomysł SKS[53]. Poza tym trudno mi sobie wyobrazić, że TKN lub KOR wysłał kogoś do Wrocławia, aby tamtejsze środowisko w jakiś sposób upamiętniło rocznicę: taka inicjatywa musiała wyjść ze strony samych zainteresowanych. Co do pozostałych prelekcji, z dużą dozą prawdopodobieństwa można stwierdzić, że były pomysłem SKS. Najczęściej Leszek Budrewicz i Mariusz Wilk, podczas wizyt w Warszawie, próbowali namawiać wykładowców, aby przyjechali do Wrocławia. 10 lutego 1979 r. spotkali się z Janem Józefem Lipskim i Wiktorem Woroszylskim. Zasugerowali im nawet przedmiot wystąpienia: Lipski miał wygłosić referat o Janie Kasprowiczu lub Klubie Krzywego Koła. Działacze SKS chcieli także, aby w przypadku omówienia tego drugiego tematu pojawiły się wskazówki praktyczne, jak podobny klub stworzyć[54]. Woroszylski został poproszony o serię prelekcji dotyczących literatury rosyjskiej i radzieckiej (taki cykl prowadził już w Warszawie). Studenci starali się także ściągnąć Jerzego Ficowskiego, Juliana Stryjkowskiego i innych wykładowców związanych z TKN[55]. Również na początku 1980 r. Leszek Budrewicz próbował nakłonić do wygłoszenia we Wrocławiu referatów parę osób z Warszawy, m.in. Władysława Bieńkowskiego i Ludwika Cohna[56]. Bardzo często nie dochodziło do prelekcji osób z Warszawy. Na przeszkodzie stawała Służba Bezpieczeństwa lub bardziej prozaiczne okoliczności, jak np. zły stan zdrowia zaproszonych gości – ludzi już niemłodych[57].

SKS odegrał główną rolę w organizacji samokształcenia we Wrocławiu, w tym wizyt wykładowców TKN z Warszawy. Warto wspomnieć, że podczas referatu Jana Józefa Lipskiego u Mirosławy Chamcówny, podczas którego obecni byli również przedstawiciele wrocławskiego TKN, to Leszek Budrewicz zainicjował zbiórkę pieniędzy dla gościa, a inny działacz komitetu – Mariusz Wilk – zapowiadał kolejne spotkania. Należy nadmienić jeszcze, że zaproszenia na prelekcję Andrzeja Drawicza i wystąpienia Haliny Mikołajskiej sygnował tylko komitet[58]. Można więc uznać, że związek tych przejawów ruchu samokształceniowego z TKN miał najczęściej tylko personalny charakter, Elżbieta Zielińska wspominała: „To nie były takie typowe TKN-owskie wykłady, tylko ludzie z TKN-u przyjeżdżali i dokształcali nas”[59].

Osoby współpracujące ze Studenckim Komitetem Solidarności przygotowywały również wykłady prelegentów w żaden sposób niezwiązanych z TKN (np. Jana Lityńskiego, Józefa Puciłowskiego), w tych wypadkach z całą pewnością możemy mówić o całkowitej samodzielności SKS.

Trzeba dodać jeszcze, że działacze komitetu w ramach samokształcenia chodzili także na referaty organizowane przez środowisko kościelne. W Klubie Inteligencji Katolickiej dużą rolę odgrywał zaprzyjaźniony z SKS Maciej Zięba. Studenci uczęszczali na wykłady aranżowane przez klub. Dużą popularnością cieszył się – zainicjowany przez KIK – Tydzień Kultury Chrześcijańskiej, który w czasach istnienia SKS odbył się dwukrotnie (jesienią 1978 i 1979 r.). Prelekcje mieli wtedy m.in. Władysław Bartoszewski, Bohdan Cywiński i Stefan Kisielewski. W 1979 r. podczas jego trwania wygłoszono aż 45 wykładów. Niektórzy z działaczy komitetu uczęszczali również na referaty organizowane przez duszpasterstwa akademickie, choć na pewno nie przybrało to takiej skali, jak w Krakowie. Niektóre atrakcyjne wydarzenia kulturalne, jak np. koncerty Jacka Kaczmarskiego, odbywały się niekiedy całkiem oficjalnie[60]. Kilka osób z SKS brało udział w spotkaniach Klubu Refleksji Obywatelskiej (klub dyskusyjny założony przez działaczy ROPCiO), które też miały charakter kształcący. Działo się tak np. 28 maja 1978 r., Karol Głogowski wygłosił wtedy referat „O tradycjach demokratycznych”. 13 stycznia 1979 r. odbyła się prelekcja na temat tradycji niepodległościowych, co prawda dyskusja zeszła na inny temat, ale uczestnicy zapoznali się z wcześniej przygotowanymi materiałami[61].

SB nie pozostawała bierna wobec niezależnego ruchu oświatowego. Problemy związane z jej działalnością dotknęły również wrocławskich organizatorów samokształcenia. Plan przedsięwzięć operacyjnych z listopada 1978 r. wymieniał kilka czynności mających ograniczyć liczbę wykładów[62]. Po pierwsze postanowiono utrudniać dostęp do pomieszczeń poprzez naciski na Kościół, instytucje (np. UWr) i właścicieli mieszkań. W źródłach można odnaleźć konkretne przykłady tego typu poczynań: w 1978 r. udaremniono dwie prelekcje poprzez „zainspirowanie odmów” korzystania z sali duszpasterstwa akademickiego. W tej sprawie przedstawiciele Komitetu Wojewódzkiego PZPR kontaktowali się również z hierarchią kościelną. Zabiegi te spowodowały, że przestano udostępniać pomieszczenia kościelne na niezależne wykłady. W lutym 1979 r. RU SZSP nie pozwoliła skorzystać z sali, w której mogłoby się odbyć spotkanie z Leszkiem Szarugą – nie wiadomo, czy za tą decyzją stała SB, ale wydaje się to wielce prawdopodobne[63]. Druga metoda wymieniona w planie SB polegała na zatrzymywaniu prelegentów. Wykorzystywano ją często, „Komunikat KOR” donosi chociażby o tym, że zastosowano ją wobec Jana Walca 18 maja 1978 r. i Haliny Mikołajskiej 15 stycznia 1980 r. Aktorce powiedziano ponadto, że ilekroć przyjmie zaproszenie wrocławskiego SKS, zawsze zostanie potraktowana w taki właśnie sposób[64]. SB zakładała także likwidowanie zajęć o charakterze samokształceniowym jako zebrań nielegalnych. Takiego argumentu użyli funkcjonariusze wobec uczestników prelekcji Bogusławy Blajfer. Wspominałem już o interwencjach „aktywu” podczas koncertu Kelusa i spotkania z Zagajewskim[65]. Służba Bezpieczeństwa planowała również utrudniać organizację wykładów, wykorzystując tajnych współpracowników, oraz prowadzić działania odstraszające, takie jak legitymowanie czy rozmowy profilaktyczne, a mające na celu zmniejszenie zasięgu ruchu samokształceniowego. Przykład stosowania tego typu represji stanowił „kocioł” w mieszkaniu Danuty Stołeckiej, esbecy żądali dokumentów od każdego, kto przybył na planowane spotkanie z Andrzejem Drawiczem. Po tym incydencie SKS pisał na łamach swojego pisma: „Akcja SB była obliczona na zastraszenie uczestników ruchu samokształceniowego”[66].

Książki i kasety

Ważną rolę w procesie samokształcenia odgrywało poznawanie literatury. Niejednokrotnie interesowano się tematami i pisarzami podlegającymi cenzurze, choć – tak jak wcześniej wspominałem – czasem nie chodziło tylko o potrzeby intelektualne, ale również o wyrażenie buntu. Książek wydanych bez debitu początkowo brakowało, dopiero z czasem pojawiało ich się coraz więcej, wraz z rozwojem opozycyjnej bazy poligraficznej. Natomiast popyt na literaturę był duży, w związku z tym w styczniu 1978 r. działacze SKS powołali „latającą bibliotekę” z „kapitałem zakładowym” wynoszącym trzydzieści pozycji[67]. Nie oni pierwsi wpadli na ten pomysł, od października 1977 r. taką bibliotekę prowadziła Teresa Bogucka w Warszawie. Działała ona na zasadzie filii: każdy z łączników dostawał dziesięć książek na dwa tygodnie i pożyczał je dziesięciu znajomym, po zwrocie tej partii do centrali dostawał następną[68]. Na tym systemie wzorował się Jerzy Ochman, kierujący wrocławską wypożyczalnią, potwierdza to sposób jej funkcjonowania opisany przez SB w marcu 1978 r.[69] Bibliotekarz prowadził specjalny zeszyt, w którym każda kartka była przyporządkowana innej książce. Odnotowywał w nim, kto akurat otrzymał daną pozycję, a także kolejność wypożyczenia, jeśli tytuł cieszył się dużym zainteresowaniem. Książki sprowadzano z Warszawy za pośrednictwem osób mniej uwikłanych w działalność opozycyjną, ponieważ nie znała ich SB i mieli większe szanse na bezpieczne ich przetransportowanie. Jerzy Ochman zaangażował m.in. swojego kolegę ze studiów Henryka Kozerę. Wcześniej ustalono, że Teresie Boguckiej, u której czekał towar, przyniesie batonik jako znak rozpoznawczy. Problem polegał na tym, że nigdzie nie można było go kupić. Wobec zbliżającej się godziny odjazdu pociągu powrotnego Henryk Kozera poszedł pod umówiony adres i pokazał karteczkę z własnoręcznie wykonanym napisem „batonik”. Zadania kurierskie wykonywała również Danuta Szczepańska, która z racji tego, że pochodziła z Warszawy, często tam jeździła i mogła przewieźć bibułę lub pieniądze. Biblioteka otrzymywała książki bezpłatnie – głównie pozycje wydane w Paryżu bądź nakładem NOW-ej[70].

Jerzy Ochman zdecydował się przekazać bibliotekę działaczce SKS z polonistyki Renacie Otolińskiej, gdy zaczęły się jego problemy na studiach. Zmiana osoby pełniącej tę funkcję musiała nastąpić prawdopodobnie na przełomie 1978 i 1979 r., ponieważ w numerze 5 „Podaj Dalej”, który wyszedł w listopadzie lub grudniu 1978 r., obok spisu książek znajdujących się w bibliotece umieszczono informację, że zamówienia należy kierować do Jerzego Ochmana[71]. Renata Otolińska wspominała, że przejęła od niego obowiązki w trakcie II roku studiów, czyli w roku akademickim 1978/1979. Pełniła je prawie do końca istnienia SKS. Relacjonowała, że ze względu na ciążę na III roku zrzekła się funkcji na rzecz Jolanty Piątek, ale musiało się to stać pod koniec roku akademickiego 1979/1980, gdyż jeszcze w numerze 13 „Podaj Dalej” z maja 1980 r. można przeczytać, że w sprawach biblioteki należy się kontaktować z Renatą Otolińską[72].

Od połowy 1979 r. dzięki kontaktom Renaty Otolińskiej z Konradem Bielińskim z NOW-ej wrocławską wypożyczalnię na bieżąco uzupełniano. Większe partie druków przywiezionych do Wrocławia przechowywali ludzie niezwiązani z opozycją. Bibliotekarka fizycznie dysponowała najwyżej kilkoma książkami, reszta pozostawała w obiegu czytelniczym. Powodowało to, że księgozbiór był bezpieczny i mimo starań SB nie zdarzyła się żadna większa wpadka. Podobnie jak Jerzy Ochman[73], Renata Otolińska miała łączników na różnych wydziałach i uczelniach, należeli do nich m.in.: Adam Lipiński na Akademii Ekonomicznej, Jan Sobczyk na Wydziale Fizyki UWr, Rafał Eysymontt na historii sztuki, Janusz Kokosza na archeologii czy Joanna Szlachta na etnografii. Na polonistyce „podbibliotekarze” funkcjonowali nawet na poszczególnych latach. Dla ułatwienia kontroli każdej książce przyporządkowywano fiszkę, z datą wypożyczenia i skrótem[74] znanym tylko bibliotekarce, oznaczający łącznika, który akurat dysponował konkretnym tytułem. Czasem korzystano z bibliotek wydziałowych jako punktów wymiany, jeśli miało się dobry kontakt z którymś z pracowników (jako przykład można podać Józefa Puciłowskiego na historii). Można było wtedy zostawić tam zamówioną pozycję, a odebrać zwróconą. Na polonistyce wypożyczalnia wydziałowa służyła za przechowalnię tytułów, po które nie zgłosili się zamawiający[75].

Należy zaznaczyć, że „bibliotekarz wydziałowy” niekoniecznie zabierał ze zbioru SKS dziesięć książek, najczęściej było ich mniej – ze względów bezpieczeństwa. Na polonistyce wymiana odbywała się bezpośrednio z czytelnikami, w tym celu bibliotekarz umawiał się z nimi w kawiarence w Instytucie Filologii Polskiej. Jeśli chęć wypożyczenia zgłaszał ktoś z innego wydziału, odsyłano go do odpowiedniej osoby, która tam właśnie działała. Zdarzały się też nieliczne przypadki, gdy wymiana dokonywała się w domach wypożyczających. Na początku, gdy książek było mniej, termin zwrotu nie przekraczał 2–3 dni, później, gdy dysponowano kilkoma egzemplarzami jednego tytułu, okres ten wydłużono do tygodnia[76].

Informacje o zasobie umieszczano w biuletynach SKS. W ciągu dwóch i pół roku listę tytułów opublikowano trzy razy, ostatnia z 1980 r. obejmuje 123 pozycje. Oprócz tego w środowisku krążyły inne spisy nieco się od tamtych różniące – na trzy natrafiłem w zbiorach Ossolineum. Według Renaty Otolińskiej ogółem dla czytelników dostępnych było około 270 tytułów, wśród nich teksty autorstwa m.in.: Stanisława Barańczaka, Witolda Gombrowicza, Marka Hłaski, Tadeusza Konwickiego, Czesława Miłosza, Aleksandra Sołżenicyna, oraz czasopisma, takie jak: „Aneks”, „Biuletyn Informacyjny”, „Droga” „Głos”, „Kultura”, „Opinia”, „Puls”, „Robotnik”, „Spotkania”[77].

Oprócz biblioteki funkcjonowała sprzedaż książek. Zajmowali się nią również działacze SKS. Na łamach „Podaj Dalej” informowano o aktualnej ofercie NOW-ej i zapowiedziach wydawniczych. Ogólnie nie był to dochodowy interes, gdyż często nie odzyskiwano pieniędzy za przekazane wcześniej pozycje. Powodowało to długi, które SKS miał w warszawskich oficynach podziemnych – zazwyczaj umarzane. Całością sprzedaży zajmował się Mariusz Wilk, a Danuta Stołecka obsługiwała polonistykę, później Wilk zrezygnował ze swojej funkcji i odpowiedzialność za sprzedaż wzięła na siebie Stołecka. Nie tylko oni parali się handlem niezależną literaturą. Najwięcej książek poza Instytutem Filologii Polskiej rozprowadzał Krzysztof Bąkowski. Wspomagały go koleżanki z roku, które transportowały towar, tak aby on sam mógł uniknąć jego konfiskaty. Sprzedaż objęła również kierunki, na których brakowało opozycji studenckiej[78].

Ciekawą inicjatywą było przyznanie nagrody SKS Kazimierzowi Brandysowi za najlepszą książkę wydaną poza cenzurą w roku 1978. Działacze komitetu wrocławskiego uznali, że należy uhonorować autora Nierzeczywistości. Brandysowi wręczono kompozycję wykonaną z drewna, przedstawiającą pałkę milicyjną przebitą piórem[79].

Użyteczne w procesie samokształcenia okazały się również periodyki SKS. W „Akademickim Piśmie Informacyjnym” pojawiały się nieraz obszerne teksty na tematy interesujące studentów z komitetu. Natomiast tytułem lepiej zaspokajającym potrzeby intelektualne czytelnika były „Tematy”, które ukazały się trzykrotnie w latach 1979–1981. Pojawiały się tam artykuły dotyczące literatury (np. o Ryszardzie Krynickim oraz inny – o Nierzeczywistości), a także odnoszące się do polityki i historii (wywiad z Rudim Dutschkem, tekst o historii Gruzji)[80]. Pismo miało niski nakład, ale można założyć, że działacze SKS mieli do niego dostęp.

Funkcjonowanie drugiego obiegu bardzo ułatwiało zdobywanie wiedzy poza normalnym tokiem nauczania. Dla wielu osób kontakt z zakazanym tytułem stanowił także pierwszy krok na ścieżce buntu przeciw systemowi. Coraz lepsza jakość książek świadczyła też o sile i rozwoju opozycji, unaoczniała, że nie należy do niej tylko grupa studentów[81].

Oprócz biblioteki działała jeszcze taśmoteka. Zawierała wykłady TKN, ale także piosenki, przemówienia i recytacje wierszy, służyła więc poszerzaniu wiedzy oraz ułatwiała dostęp do kultury niezależnej. Numer 6 „Podaj Dalej” podawał jej stan i informował, że w celu otrzymania kopii należy dostarczyć własną kasetę. Na tym etapie nie polegało to na sprzedaży, ale – przegrywaniu na zamówienie[82]. Poważniejszą inicjatywą był powstały na początku 1980 r. Nifon, w zamierzeniach pomysłodawcy – Mirosława Spychalskiego – podziemna wytwórnia fonograficzna. Projekt został poparty przez Leszka Budrewicza i KOR, Mirosław Spychalski otrzymał nawet na ten cel 6 tys. zł od Jana Józefa Lipskiego[83]. Ambicję wydawnictwa stanowiło hurtowe nagrywanie i sprzedawanie kaset. W numerze 12 „Podaj Dalej” z 1980 r. zamieszczono prośbę o udostępnienie nagrań, które powinny zostać rozpowszechnione, i dostarczenie ich do Biura Informacyjnego (podano adres Leszka Budrewicza). Zapowiadano wydanie w marcu kaset z piosenkami Jacka Kaczmarskiego, a także zapisów spotkań odbytych w ramach TKN (Adam Michnik – Działalność Urzędu Bezpieczeństwa, recytacja wierszy Miłosza w wykonaniu Haliny Mikołajskiej), w lutym zamierzano udostępnić utwory Włodzimierza Wysockiego. Do czerwca 1980 r. udało się wykonać pięćdziesiąt kaset[84] z jego piosenkami, planowano nagranie z Jackiem Kaczmarskim, ale w dniu, kiedy miało to nastąpić, artysta rozchorował się. Nifon zapowiadał się jako bardzo ciekawa i profesjonalna inicjatywa (na produktach znajdowało się nawet logo), powstała jednak zbyt późno: jej rozwój został przerwany przez wydarzenia Sierpnia ’80[85].

Znaczenie

Ruch samokształceniowy należał do ważniejszych aspektów działalności SKS. Próbując określić jego rolę, warto sięgnąć do artykułu Czy Studencki Komitet Solidarności ma przyszłość?, opublikowanego w piśmie komitetu. Autor, ukrywający tożsamość pod pseudonimem „j”, pisał, że celem SKS nie może być przeprowadzenie kilku akcji ulotkowych. Chciał, aby kładziono większy nacisk na samokształcenie (uczenie rzetelności, solidarności, zapoznawanie się z prawdziwą historią i wartościami kulturalnymi). Kończąc artykuł, zadał pytanie szczególnie istotne z punktu widzenia historyka: „Jeśli za lat kilkadziesiąt ktoś będzie dociekał, czego dokonały SKS-y w okresie swojej działalności, to czy będzie mógł stwierdzić, że wychowały tylu a tylu światłych, prawych i odważnych obywateli, czy też będzie on grzebał w archiwach, odnajdując tam tylko dawno zapomniane ulotki i oświadczenia?”[86]. Nie negując znaczenia oświadczeń i ulotek, z całą pewnością można stwierdzić, że SKS – i prowadzony w jego ramach ruch samokształceniowy – przyczynił się do uformowania światopoglądu grupy studentów. Należy postawić pytanie: Jak duże było to grono? Czy w jego skład wchodzili tylko ludzie ściśle powiązani z komitetem? W tym miejscu warto zastanowić się nad siłą oddziaływania SKS na środowisko studenckie i rolą oferty edukacyjnej. Niewątpliwie ruch samokształceniowy przyciągał młodzież akademicką – zwłaszcza dostęp do niezależnej literatury. Zainteresowanie budziły również spotkania z cenionymi naukowcami i literatami. Można więc mówić o pewnym kręgu ludzi nie do końca zaangażowanych, ale chętnie korzystających z oferty edukacyjnej SKS i mających podobny światopogląd, a których wcześniej określiłem jako sympatyków komitetu[87]. Stanowili oni grupę osób, do których można było zwrócić się o podpis pod petycją. Z tego kręgu niejednokrotnie rekrutowano także nowych działaczy. Pierwszy krok w kierunku wyrobienia postawy opozycyjnej mógł polegać na lekturze drugoobiegowej książki, drugi natomiast – na przyjściu na wykład czy recytację wierszy. Leszek Budrewicz relacjonował, że gdy ktoś po raz kolejny zjawiał się na takim spotkaniu, to podejmowano starania, aby wciągnąć go do czynnej działalności[88].

Warto nadmienić, że uczestnictwo w tego rodzaju działalności opozycyjnej rzadko wiązało się z ujawnieniem nazwiska i represjami, tak więc nie wymagało tak dużej odwagi, jak w wypadku innych form aktywności SKS. Nie jest chyba przesadą twierdzenie, że spośród wszystkich aspektów funkcjonowania samokształcenie miało największy wpływ na środowisko studenckie i powodowało, że komitet nie pozostał tylko grupą paru działaczy, wydającą ulotki i oświadczenia.

6

PISMA SKS

Tytuł „Podaj Dalej” został wymyślony przez Aleksandra Gleichgewichta. Zawierał wskazówkę, co należy zrobić z biuletynem po jego przeczytaniu. Pierwszą redakcję tworzyli głównie studenci polonistyki, m.in.: Leszek Budrewicz, Aleksander Gleichgewicht, Renata Otolińska i Danuta Stołecka. Od numeru 7 (luty 1979 r.) tworzeniem pisma zajęli się fizycy: Stanisław Huskowski, Sławomir Najnigier i Jan Sobczyk, jednak nadal w stopce widniało nazwisko Leszka Budrewicza. Nowa ekipa starała się podnieść poziom, bardziej troszcząc się o szatę graficzną – np. od tej pory miało wyrównane marginesy. Leszek Budrewicz, który szefował pierwszej redakcji, chętnie oddał „Podaj Dalej”, gdyż – jak tłumaczył – miał wiele innych obowiązków związanych z działalnością w SKS i cieszył się, że ktoś inny będzie mógł bardziej poświęcić się biuletynowi[1]. Twórcy pisma spotykali się w mieszkaniu któregoś z nich. Odbywała się narada, podczas której ustalano, co znajdzie się w danym numerze. Na kolejne zebranie każdy przychodził z gotowym materiałem, który wcześniej zobowiązał się przygotować[2].

Następny etap pracy stanowiło wykonanie makiety – wyklejki, na którą trafiała cała zawartość nowego numeru. Później, przy użyciu maszyny do pisania, cały tekst przenoszono na matrycę białkową, w takim układzie, jak na wyklejce. Maszyna była pozbawiona taśmy barwiącej i czcionki, uderzając w matrycę, robiły w niej otwory w kształcie liter. Matrycę wkładano do ramki, w której również umieszczano papier. Po naniesieniu farby przechodziła ona przez otworki matrycy na kartkę, tworząc w ten sposób tekst[3]. Ciekawy zabieg zastosowano, tworząc winietę numeru siódmego. Matryca została częściowo przebita znakiem „x”, ale nie w miejscach liter, mających tworzyć tytuł pisma. Farba znalazła się na papierze, przechodząc przez otwory w kształcie „x”, natomiast miejsce, gdzie ich nie było, tworzyło biały napis „Podaj Dalej” (patrz rys. 2)[4]. Z jednej matrycy białkowej dało się wyprodukować od 500 do 4 tys. zadrukowanych kartek. Działacze SKS relacjonują, że nakład „Podaj Dalej” wynosił 1–2 tys. egzemplarzy. Prawdopodobne więc, że robiono tylko jedną matrycę dla każdej strony. Wydaje się to bardzo możliwe, zważywszy na fakt, iż matryce stanowiły towar deficytowy i sprowadzano je najczęściej z Czechosłowacji[5]. Ramka, na której drukowano, była urządzeniem cichym i niewielkim, tak więc ukrycie jej przed sąsiadami nie stwarzało większych trudności i z powodzeniem używano jej w mieszkaniach. Jeden z pierwszych numerów drukowano w domu Renaty Kalińskiej przy ulicy Berenta. Danuta Stołecka dysponowała trzypokojowym lokum, i tam również produkowano i składano pierwsze numery „Podaj Dalej”. Drukarzami byli często ludzie ze środowiska hipisów, ale zdarzało się, że uczestniczyli w tym aktywni działacze SKS. Wymienić należy na pewno Marka Buraka, który druk pisma i ulotek organizował m.in. na terenie akademików. Podjęto również próby powielenia pisma w państwowym zakładzie poligraficznym znajdującym się w okolicach Kielc. W celu ustalenia szczegółów udali się tam Marek Burak i Wiesław Cupała. Drukarz jednak ostatecznie zrezygnował, twierdząc, że nie będzie ryzykował dla wydawnictwa o takim poziomie[6].

Wobec braków na rynku problem stanowiło również zdobycie papieru i farby. Dotyczyło to zresztą nie tylko SKS, ale całego drugiego obiegu lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Mała objętość pisma nie wymagała dużej ilości materiału: wystarczyło więc kupić kilka ryz papieru maszynowego, gdy pojawił się na sklepowych półkach. Farbę drukarską wyrabiano domowym sposobem, dodając najczęściej do pasty Komfort (na co dzień służącej do prania) sadzę, atrament lub tusz[7].

Rys. 2. Winieta „Podaj Dalej” nr 7 (ze zbiorów Jana Sobczyka).

„Podaj Dalej” rozprowadzano na różne sposoby. Jeden z nich polegał na wykładaniu biuletynu podczas akcji stolikowych. Pierwszy numer wręczały mieszkańcom akademika osoby chodzące od pokoju do pokoju. Później zrezygnowano z tej metody i pismo rozdawano lub rozrzucano na terenie wrocławskich uczelni. Kolportaż prowadzono również za pośrednictwem biblioteki SKS[8]. Ludzie z SKS szacowali, że jeden egzemplarz gazetki czytało 5–10 osób[9] – jeśli to trafne obliczenia, to można założyć, że „Podaj Dalej” docierało do kilku tysięcy osób, co jest już pokaźną liczbą, biorąc pod uwagę okoliczności, w jakich funkcjonowało. Biuletyn kolportowano bezpłatnie, jednak czytelnicy niejednokrotnie dawali pieniądze[10].

„Podaj Dalej” nie ominęły perturbacje. Późną wiosną 1978 r. Leszek Budrewicz wstrzymał cały nakład numeru. Duża liczba prostych literówek wzbudziła u niego obawę, że niski poziom pisma jest spowodowany działaniami SB obliczonymi na kompromitację SKS w środowisku studenckim[11]. Numer ten można znaleźć w zbiorach Ossolineum. Jego tematyka (m.in. opis pobicia Marka Adamkiewicza i Romana Kołakowskiego, mowa w nim także o wezwaniu czterech osób z SKS do rzecznika dyscyplinarnego) wskazuje, że został wydany w maju lub czerwcu 1978 r. Wynikiem tych komplikacji był połączony numer 3 i 4, datowany na maj–sierpień 1978 r., ukazał się on prawdopodobnie na początku roku akademickiego 1978/1979. Podczas jego tworzenia miała miejsce wpadka, dzięki tajnym współpracownikom „Neutrino” i „Trzeciak” SB weszła do mieszkania Andrzeja Kosiaka (znajomy Marka Buraka), gdzie drukowano biuletyn. Następnie rewizji dokonano jeszcze u Cezarego Buśki i Marka Buraka. W wyniku tych działań skonfiskowano prawie cały nakład, wydaje się, że zachowała się jedynie pierwsza strona (większość bibliotek właśnie tylko tę ma w swoich zbiorach), świadczy o tym adnotacja na egzemplarzu ze zbioru Jana Sobczyka (skonfiskowano strony 2–6)[12]. W styczniu 1979 r. miało miejsce wspomniane fałszerstwo numeru 7 „Podaj Dalej”[13].

Na początku 1980 r. pismo zaczęło wychodzić razem z „Akademickim Pismem Informacyjnym”. Pierwszy raz ukazało się w styczniu jako numer 11 „Podaj Dalej” i numer 3 „Akademickiego Pisma Informacyjnego”. Znacznie powiększyło swoją objętość, jego jakość wyraźnie się poprawiła[14]. Poprzednie dwa numery „Akademickiego Pisma Informacyjnego” i prawdopodobnie numer 10 „Podaj Dalej” połączony z numerem 2 „Akademickiego Pisma Informacyjnego” straciły świeżość jeszcze przed ich wydrukowaniem i w rezultacie nie ujrzały światła dziennego[15].

Długi proces powstawania pisma w warunkach konspiracji powodował, że niejednokrotnie umieszczone informacje dezaktualizowały się jeszcze przed rozkolportowaniem numeru. Niekiedy radzono sobie z tym problemem, używając pieczątek. Za przykład może służyć numer 5 „Akademickiego Pisma Informacyjnego”, w którym informowano o aresztowaniu twórcy Niezależnej Oficyny Wydawniczej Mirosława Chojeckiego. Jeszcze przed rozprowadzeniem gazety Mirosław Chojecki został wypuszczony, wobec tego wszystkie egzemplarze podbito pieczątką: „Chojecki uwolniony”[16].

Pismo tworzyli nadal studenci fizyki. Z redakcją współpracowali m.in.: Zbigniew Gieruń, Waldemar Fydrych, Andrzej Kiełczewski, Jerzy Kocik i Maciej Zięba[17], a w jej pracy silnie zaznaczał się charakter towarzyski. Maszynę do pisania wzięto nawet na Ślężę, podczas wycieczki powstał m.in. list „do redakcji”, w którym „czytelnik” uskarżał się, że Socjalistyczny Związek Studentów Polskich pozwolił na likwidację taniego baru mlecznego[18]. Proces redagowania w zasadzie się nie zmienił, finalny efekt pracy trafiał na wyklejkę[19]. Drukiem zajmował się przede wszystkim Stanisław Huskowski, ale współpracował w tym zakresie z Kooperatywą Wydawniczą „Wyzwolenie”. Konstruował powielacze ramkowe we własnym zakresie, a niezbędne matryce sprowadzał z zagranicy poprzez znajomych. Sam proces druku odbywał się w wynajmowanym przez niego mieszkaniu przy obecnej ulicy Hallera, a także w domu jego rodziców. W celu zabezpieczenia sprzętu poligraficznego przed ewentualnym najściem SB Huskowski przygotował liczne skrytki w ścianie i podłodze. Liczba egzemplarzy pisma była zbliżona do nakładu z wcześniejszego okresu jego funkcjonowania, pamiętać jednak należy, że tym razem miało ono kilkanaście stron. Papier wciąż kupowano w sklepach, choć zdarzały się również i ekspropriacje, gdy pojawiła się taka możliwość[20]. Sposób rozpowszechniania został zmieniony w niewielkim stopniu. W listopadzie 1979 r. podjęto ostateczną decyzję o całkowitym zaniechaniu rozprowadzania prasy w akademikach, kładąc nacisk na samą uczelnię. Poszczególni działacze SKS mieli wyznaczone wydziały, na których organizowali kolportaż. Za „Akademickie Pismo Informacyjne” należało zapłacić (sumy nie sprecyzowano), co wiązało się najprawdopodobniej z potrzebą rozliczenia się z Kooperatywą Wydawniczą „Wyzwolenie” i wyższymi kosztami produkcji[21].

Parę pierwszych numerów „Podaj Dalej” to krótkie, najwyżej kilkustronicowe biuletyny zawierające najczęściej wiadomości o ważniejszych wydarzeniach z życia uczelni oraz o represjach wymierzonych w opozycję. Chodziło o przełamanie monopolu informacyjnego państwa poprzez dostarczanie nieocenzurowanych wieści lokalnych. Unikano tematów związanych z polityką bardziej globalną, gdyż wychodzono z założenia, że tego można się dowiedzieć z Radia Wolna Europa lub z innych pism drugoobiegowych. Sam fakt ukazywania się periodyku stanowił świadectwo prężności organizacyjnej ugrupowania, uświadamiał czytelnikom spoza SKS, że komitet istnieje i działa[22]. Później, a szczególnie po pojawieniu się „Akademickiego Pisma Informacyjnego”, coraz częściej poruszano rozmaite problemy, np. niewydolność stołówek studenckich, krótki czas otwarcia bibliotek, kiepskie warunki mieszkaniowe młodzieży akademickiej, małą swobodę w doborze treści nauczania, zakres autonomii uczelni, niezgodność wykształcenia z pracą podejmowaną przez absolwentów. Krytykowano również sposób nauczania filozofii i zbyt dużą liczbę godzin przeznaczonych na szkolenie polityczne. Publikowano także raporty o stanie polskiej nauki i oświaty. W „Akademickim Piśmie Informacyjnym” zamieszczano wiadomości o wydarzeniach w kraju i na świecie[23].

Dużo uwagi poświęcono Socjalistycznemu Związkowi Studentów Polskich[24]. Podstawą krytyki był wcześniej wspominany ideowy charakter i powodowany tym brak legitymacji do reprezentowania wszystkich studentów. Pisano również o elicie związku (rzadko wymieniano konkretne osoby), która dąży wyłącznie do robienia kariery, zapominając o problemach młodzieży akademickiej. Podnoszono także kwestię niedostatecznej organizacji studenckiego życia kulturalnego. Dużo miejsca przeznaczono na Raport o stanie SZSP autorstwa członków organizacji z Krakowa. Poddawali oni związek druzgocącej krytyce oraz postulowali jego rozwiązanie. W dokumencie wyliczono wszystkie wady, które dostrzegali również studenci z komitetu, zapewne też dlatego tak szeroko był komentowany. Raport działacze SKS powielili jako oddzielny suplement i kolportowali w środowisku studenckim[25].

W maju 1978 r. ukazał się pierwszy i, jak się okazało, ostatni numer pisma „Zgrzyt”. Planowano także kolejny, przygotowano nawet jego makietę, jednak ostatecznie nie doszło do druku[26]. Twórcą większości tekstów, a zarazem redaktorem był Michał Wodziński, student Wydziału Podstawowych Problemów Technicznych Politechniki Wrocławskiej, a zarazem współpracownik SKS. Pomagał mu Sławomir Najnigier z tego samego wydziału, autor artykułu dotyczącego wizyty Stanisława Barańczaka na polonistyce w maju 1978 r.[27] Pismo miało charakter humorystyczny: można w nim znaleźć np. fraszkę albo rubrykę zatytułowaną Biuro Badań nad Problemem Pietruszki. Sygnowało je WSW – Wydawnictwo Studentów Wrocławskich, co w istocie nawiązywało do skrótu nazwy Wojskowej Służby Wewnętrznej, struktury militarnej zajmującej się m.in. zwalczaniem opozycji[28]. W przeciwieństwie do „Podaj Dalej” w stopce nie podano nazwisk redaktorów. Michał Wodziński i Sławomir Najnigier wykonali makietę, natomiast sam proces drukowania miał miejsce w Gdańsku. Michał Wodziński studiował wcześniej na Wybrzeżu i dzięki temu miał kontakty z tamtejszym środowiskiem. „Zgrzyt” został wydrukowany przez Bogdana Borusewicza w pięciuset egzemplarzach na powielaczu denaturatowym. Zresztą to, że wykorzystano akurat tę technikę, potwierdza fioletowy kolor tekstu[29].

Szczepan Rudka w swojej monografii wrocławskich pism niezależnych nie wspomniał o tytule „Interim” (Tymczasem) wychodzącym w latach 1978–1979. Wiedza na jego temat jest niewielka, nie znalazłem go w żadnej bibliotece. Według założeń miał dać studentom z Wydziału PPT możliwość przekazywania swoich myśli na papierze. W zamyśle był to miesięcznik, ukazało się parę jego numerów[30] w nakładzie kilku egzemplarzy, które przepisywano na maszynie przez kalkę[31]. Osoby najbardziej zaangażowane w wydanie „Interim” to Sławomir Najnigier oraz drugi student wydziału PPT PWr Zbigniew Hajłasz (pomysłodawca), oprócz nich przy tworzeniu pisma współpracowało pięciu studentów PWr: Waldemar Komorowski, Jacek Leśków, Arkadiusz Machoń, Janusz Prajs i Michał Wodziński[32]. W dokumentach znajduje się dokładny opis jedynego numeru znanego SB. Zawierał wywiad z prof. Stanisławem Gładyszem, przeprowadzony przez Najnigiera, a dotyczący głównie problemów związanych z zatrudnianiem absolwentów matematyki. Oprócz tego Michał Wodziński napisał artykuł Jak Polska odzyskała niepodległość, w którym przedstawił proces wywalczenia niezawisłości w okresie 1918–1919. W piśmie pojawił się także tekst Kilka słów o Marszałku Hanny Kamockiej, który w kilku zdaniach przedstawiał zasługi Piłsudskiego w powyższej kwestii. Bardzo ważna była publikacja O Uniwersytecie autorstwa Zbigniewa Hajłasza zawierająca krytykę kształcenia w tej instytucji. Hajłasz pisał, że współczesna szkoła wyższa nie uczy kultury, student jest tchórzliwy i pozbawiony samodzielnego myślenia. Autor zastanawiał się, czy jest to uczelnia, czy po prostu kolejna placówka o charakterze zawodowym. Wyjście z sytuacji to kształcenie oparte na niezależności intelektualnej, możliwości swobodnego poszukiwania prawdy, a do tego – zdaniem autora – niezbędne jest „swobodne krążenie myśli, idei, brak jakiejkolwiek cenzury intelektualnej. Swoboda dociekań myślowych i niezależne myślenie mogą być zagrożeniem jedynie dla teorii fałszywych lub zbyt słabych, by mogły oprzeć się argumentom myśli konkurencyjnej”[33]. Ostatni artykuł Moje podróże po Europie – Francja i jej gotyk pióra Jacka Leśkowa zawierał opis budownictwa sakralnego wspomnianej epoki[34].

Tytuł wydano bez zgody władz uczelni. Jego treść dotykała przede wszystkim problemów szkolnictwa wyższego i przypominała zasługi Piłsudskiego, nie mogła więc spotkać się ze spokojnym przyjęciem. Numer wzbudził duże zainteresowanie bezpieki, obawiano się, że jest to „próba zorganizowanej działalności antysocjalistycznej” na PWr. Zagrożenie wydawało się tak duże, że SB założyła nawet sprawę operacyjnego rozpracowania „Daltoniści”, w której ramach planowano: ustalenie personaliów wszystkich osób związanych z pismem i ich dalszych zamierzeń, przejęcie nakładu „Interim”, ustalenie motywów „figurantów”, dla których podjęli działalność „antysocjalistyczną”, oraz neutralizację ich wpływów w środowisku studenckim[35]. Ze Sławomirem Najnigierem i Zbigniewem Hajłaszem, których określano jako najbardziej aktywnych w pracy nad pismem, władze uczelni przeprowadziły rozmowy ostrzegawcze. Studenci zobowiązali się nie publikować kolejnych numerów „Interim”, jednak będąc „na dywaniku”, nie kryli swoich poglądów[36]. Zdaje się, że rezygnacja z dalszego wydawania tytułu wiązała się z kontrakcją ze strony SB i władz uczelni. Prawdopodobnie wpływ na to miały także inne czynniki: w tym czasie działacze i współpracownicy SKS mocno zaangażowali się w obronę kolegów, którym groziła relegacja[37], a Sławomir Najnigier skupił się na pracy w redakcji „Podaj Dalej”[38].

Kolejnym pismem, pomijanym dotąd w literaturze, był „Przypis”, którego jedyny numer ukazał się w 1978 r. Początkowo SZSP obiecała pomoc w jego wydaniu w ramach wsparcia dla niezależnego samorządu na polonistyce. Ostatecznie jednak tytuł ukazał się w formie maszynopisu w bardzo niewielkim nakładzie[39]. Powstał z inicjatywy Wiktora Grotowicza przy współpracy Marcina Cieńskiego i Stanisława Horodeckiego. „Przypis” miał w zamyśle stanowić młodzieżowy odpowiednik „Zapisu” (stąd też nazwa), publikowano w nim studencką twórczość literacką[40].

Nieco inne było „Kurve” – wydawane przez Wiesława Cupałę w 1978 r., jego treści mieściły się w nurcie kontrkulturowym. Łącznie ukazały się dwa numery, pierwszy został skserowany przy pomocy Marka Buraka, a drugi wyszedł zaledwie w dwóch egzemplarzach. Należy podkreślić, że „Kurve” opracowano ładnie i starannie[41].

Kolejne pismo wydawane przez ludzi związanych z SKS to „Tematy”. Miało charakter społeczno-kulturalny i kierowano je głównie do wrocławskich sfer intelektualnych oraz studentów. Pomysł wynikał z braku we Wrocławiu niezależnej prasy o takim profilu. Sam tytuł został wymyślony przez Krzysztofa Turkowskiego, nawiązywał do wychodzącego w Stanach Zjednoczonych „Commentary”[42]. Ukazały się trzy numery, z tym że ostatni pojawił się latem 1981 r., a wtedy SKS w zasadzie już nie istniał. Myślę jednak, że warto o nim wspomnieć, gdyż stanowił kontynuację wcześniej wydawanego pisma, a poza tym był dziełem dawnych działaczy komitetu. W redakcji dwóch pierwszych numerów znaleźli się: Leszek Budrewicz, Wiktor Grotowicz, Krzysztof Turkowski i Mariusz Wilk. Inauguracyjny współtworzył jeszcze Janusz Paśkiewicz, a w pracach nad drugim uczestniczył także Zenon Pałka. W stopce trzeciego numeru znaleźli się: Jacek Drobny, Andrzej Jakubowicz i Zenon Pałka[43].

Większość artykułów podpisano imiennie, również członkowie redakcji byli autorami paru tekstów. Zespół spotykał się, aby ustalić, jaki będzie kierunek pisma i co w nim umieścić. Leszek Budrewicz chciał, aby w „Tematach” znalazły się artykuły dotyczące rewolty młodzieży w 1968 r., co znajduje swoje odbicie w treści (artykuł Jana Lityńskiego o ruchu studenckim lat sześćdziesiątych w PRL, wywiad z Rudim Dutschkem przywieziony przez Lothara Herbsta). Wiktor Grotowicz natomiast kładł większy nacisk na literaturę i historię, co też oczywiście miało swoje przełożenie na zawartość „Tematów”[44]. W recenzji numeru drugiego, opublikowanej na łamach „Biuletynu Dolnośląskiego”, chwalono tytuł za jakość i dobry dział publicystyczny, ale druzgocącej krytyce poddano teksty ideologiczne (wywiad z Rudim Dutschkem, tekst Herberta Marcusego). Autor ironizował, że pismo tworzą prawicowcy i celowo przedstawiają poglądy swoich adwersarzy w tak odpychający i prymitywny sposób, żeby zniechęcić ludzi do wrocławskich działaczy młodej lewicy. Na artykuł odpowiedział Krzysztof Turkowski, który odrzucił zarzuty o anarchistyczno-lewackie poglądy redakcji, uzasadniając dobór artykułów otwartym charakterem periodyku[45]. W trzecim numerze nie znalazły się w zasadzie wątki proponowane przez Leszka Budrewicza i Wiktora Grotowicza, co stało się powodem rozluźnienia ich współpracy przy jego powstawaniu (w przypadku pierwszego z nich przyczyniło się do tego również odbywanie służby wojskowej). Andrzej Jakubowicz, który odgrywał wtedy główną rolę w redakcji, chciał podkreślić lewicowy charakter pisma, nie dopuszczając np. do druku proponowanego artykułu o Armii Krajowej na Wileńszczyźnie[46]. W rezultacie w liczącym 157 stron periodyku dużo miejsca przeznaczono na teksty w jakiś sposób odnoszące się do ideologii lewicowej[47].

Pierwszy numer wydany w 1979 r. jest firmowany przez Studencką Oficynę Wydawniczą. Była to jednak fikcja lub oznaka zamiaru powołania takiej instytucji[48]. W każdym razie nigdzie później ta nazwa już się nie pojawia. Według relacji Leszka Budrewicza pismo zostało wydrukowane w państwowej drukarni dzięki dojściom Janusza Paśkiewicza. Andrzej Kiełczewski wspomina jednak, że widział druk grubszego wydawnictwa na powielaczu spirytusowym w formacie A4 – jedyna tego typu publikacja przed 1980 r. to właśnie numer pierwszy „Tematów”. Jako drukarzy Kiełczewski wymienia Pawła Jarockiego oraz Zenona Pałkę. Wykonano około 150 egzemplarzy liczących 72 strony. Kilkanaście z nich wysłano do Warszawy, Krakowa i Poznania, resztę w cenie dwudziestu złotych za sztukę sprzedano we Wrocławiu, głównie wśród działaczy Studenckiego Komitetu Solidarności i Klubu Samoobrony Społecznej[49]. Drugi numer został wydany w 1980 r. nakładem fikcyjnej Oficyny Śląskiej[50]. W istocie pod tym szyldem drukował Zenon Pałka przy wsparciu materialnym Niezależnej Oficyny Wydawniczej. Twórcy tytułu byli jednak zobowiązani zwrócić NOW-ej koszty wydruku[51]. W procesie powstawania tego numeru brała udział również Irena Dylińska, która najprawdopodobniej umieściła tekst na matrycach. Wydanie pisma uczczono, organizując imprezę w Klubie Lekarza z udziałem kilkudziesięciu osób, było to połączone z pożegnaniem Leszka Budrewicza, który szedł do wojska. Nie wiadomo jednak, ile egzemplarzy trafiło do rąk czytelników, ze względu na wpadkę, w której wyniku SB skonfiskowała około 3/4 nakładu (prawie sześćset sztuk). Stało się to już po wydrukowaniu tytułu, Zenon Pałka przywiózł go do mieszkania Lucyny Stajszczyk przy ulicy Szanieckiego, w którym niedługo później nastąpiła rewizja. W celu zwrócenia pieniędzy NOW-ej pozostałe egzemplarze kolportowano odpłatnie, jednak ze względu na okoliczności wydawnictwo umorzyło dług[52].

W proces powstawania niezależnej prasy dorywczo angażowali się inni działacze SKS, m.in. Danuta Stołecka brała udział w składzie jednego z numerów „Tematów” i wspominała, że nie zachowywano żadnych zasad konspiracji[53]. Trzeci numer firmowała NOW-a. W przeciwieństwie do pierwszego i drugiego nie zdołałem na razie ustalić, jak wyglądał jego kolportaż, niemniej, biorąc pod uwagę, że został wydany w okresie istnienia „Solidarności”, można założyć, iż nie stanowiło to takiego problemu, jak w latach wcześniejszych.

Wraz z powstaniem „Solidarności” SKS w zasadzie zakończył swoją aktywność. Większość działaczy zaangażowała się w pracę w nowym związku zawodowym lub w Niezależnym Zrzeszeniu Studentów. Doświadczenie w wydawaniu niezależnej prasy, które zdobyli pod koniec lat siedemdziesiątych, okazało się bardzo przydatne w nowo powstałych organizacjach[54]. NZS w dużej mierze wykorzystał bazę poligraficzną SKS. Jan Sobczyk rozważał nawet zalegalizowanie „Akademickiego Pisma Informacyjnego” i uczynienie go głównym organem prasowym legalnej organizacji studenckiej[55].

Tytuły wrocławskiego SKS stanowiły główną część niezależnej prasy wychodzącej we Wrocławiu przed sierpniem 1980 r. Szczególnie „Akademickie Pismo Informacyjne” i „Podaj Dalej”, które miały większe nakłady, trafiały do stosunkowo dużej grupy czytelników. Jeśli dodamy do tego znaczący udział SKS w rozpowszechnianiu książek i innych pism wydanych w drugim obiegu, wkład działaczy komitetu w otworzenie niezależnego okna informacyjnego i kształtowanie światopoglądu odbiorców literatury wydaje się jeszcze większy.

7

STOSUNKI Z INNYMI UGRUPOWANIAMI OPOZYCYJNYMI

Relacje z „dorosłą” opozycją

Klub Samoobrony Społecznej Ziemi Dolnośląskiej był właściwie pewnego rodzaju kontynuacją SKS. Jego zrąb tworzyli absolwenci – wcześniejsi działacze komitetu. Oprócz tego w pewnym stopniu z KSS identyfikowało się grono starszych działaczy zajmujących się przede wszystkim wydawaniem „Biuletynu Dolnośląskiego”. Między oboma ugrupowaniami istniała ścisła współpraca. W deklaracji założycielskiej pisano, iż główne cele klubu to: przeciwstawianie się represjom, łamaniu praworządności, a także pomoc pokrzywdzonym, walka o instytucjonalną ochronę praw i wolności obywatelskich oraz popieranie i obrona wszelkich inicjatyw społecznych zmierzających do realizacji praw człowieka i obywatela[1]. Podobne zadania miał realizować również komitet studencki. Badaczowi, a nawet działaczom opozycji, niejednokrotnie trudno jest rozdzielić te formacje[2]. Co ciekawe, w Krakowie nie utworzono podobnej do KSS struktury, absolwenci w dalszym ciągu działali pod szyldem SKS, co w pewnym stopniu może świadczyć o czysto formalnym charakterze podziału, który miał miejsce we Wrocławiu.

SKS, a od maja 1979 r. także KSS, tworzył wrocławską autonomiczną filię KSS „KOR”. Polegało to przede wszystkim na przyjmowaniu zadań i wykonywaniu na terenie Dolnego Śląska akcji ogólnopolskich inicjowanych przez KOR. Oczywiście stosunki między KOR a SKS nie ograniczały się wyłącznie do tego. Przede wszystkim należy podkreślić dużą rolę Jacka Kuronia, który był autorytetem dla wielu osób z wrocławskiej opozycji studenckiej. Przyjeżdżał kilkakrotnie do Wrocławia, a działacze SKS odwiedzali go w Warszawie. Kuroń bardzo często omawiał ze studentami koncepcje i dalsze kierunki działania. Kontakty utrzymywano również z Konradem Bielińskim, Janem Lityńskim, Adamem Michnikiem, zdecydowanie rzadziej z Antonim Macierewiczem oraz starszymi członkami KOR[3]. Działacze SKS wyjeżdżali do Warszawy najczęściej po książki i pisma oraz na spotkania dyskusyjne, w których istotny był również aspekt towarzyski[4]. Pewne znaczenie miały relacje, które można zdefiniować jako literackie. Główną rolę odgrywał tu Jarosław Broda, który spotykał się m.in. z Wiktorem Woroszylskim[5]. Warto wspomnieć o jeszcze jednej istotnej kwestii – KOR pośredniczył w kontaktach z RWE. Dzięki temu informacje o działaniach i represjach we Wrocławiu trafiały do szerszego grona odbiorców. Ponadto istotne było wsparcie ze strony KOR oraz świadomość, że w razie ostrych represji SKS nie zostanie sam, ale otrzyma znaczącą pomoc[6]. Środowisko bliskie KOR stanowił TKN, stosunki między tym ugrupowaniem a wrocławskim SKS szerzej omówiłem w rozdziale poświęconym samokształceniu[7].

Kolejnym dużym ugrupowaniem był ROPCiO, we Wrocławiu grupa uczestników Ruchu tworzyła dosyć aktywne środowisko. W jego skład wchodzili m.in.: Adam Pleśnar, Tadeusz Puczko[8], Leszek Skonka, Helena i Ryszard Trąbscy[9]. Między nimi a SKS brakowało jednak intensywnych kontaktów. W ruchu działali ludzie starsi i różnica pokoleniowa stanowiła przeszkodę dla żywszych relacji. ROPCiO podejmował jednak starania, aby zrównoważyć wpływy KOR we wrocławskim środowisku studenckim. Do Wrocławia przyjechał m.in. Andrzej Czuma, który w czasie spotkania z młodzieżą akademicką zrobił na niej duże wrażenie. Próbowano ciągle nawiązać stosunki z SKS, ale raczej stroniono od narzucania czegokolwiek. ROPCiO miał ograniczone możliwości oddziaływania na studentów, poza tym pewną rolę odegrał TW „Aleksander Hołyński”, który odpychał ich, lekceważył i uważał za nic sobą niereprezentujących[10]. Poważniejszą próbę poszerzenia wpływów stanowiło nawiązanie trwalszych i intensywniejszych kontaktów z Krzysztofem Grzelczykiem, który odszedł z SKS po tym, jak oskarżono go o agenturalność[11].

Bliższe stosunki utrzymywano w ramach wspólnego wrocławskiego forum ugrupowań opozycyjnych (KSS–SKS–ROPCiO–TKN), które nazywano Radą Jedności. Był to ewenement na skalę ogólnopolską, gdyż zazwyczaj środowiska te pozostawały skłócone (np. w Warszawie). Uczestnik tych spotkań z ramienia TKN – Jan Waszkiewicz – dopatruje się przyczyn jedności wrocławskiej opozycji w jej słabości, a także we wcześniejszej znajomości członków TKN i uczestników ROPCiO[12]. Rzeczywiście mogło to odgrywać pewną rolę, ale należałoby jeszcze wskazać na mniejsze zaangażowanie ideologiczne wrocławskich środowisk opozycyjnych i brak znaczniejszych ambicji personalnych. Pierwsze tego typu udokumentowane spotkania odbyły się wiosną 1978 r., bardziej zinstytucjonalizowanego charakteru nabrały na przełomie 1978 i 1979 r., kiedy to podjęto decyzję o przekształceniu Klubu Refleksji Obywatelskiej we wspólne forum dyskusyjne, które z czasem przybrało nazwę Rady Jedności. Zebrania miały miejsce najczęściej w mieszkaniu Mirosławy Chamcówny lub Tadeusza Puczki. Nie określano, ilu ludzi z każdego ugrupowania ma brać udział w zgromadzeniach – gromadnie uczestniczyła w nich młodzież, ale częściej obradowano w wąskim gronie paru działaczy. Z ramienia ROPCiO występowali: Tadeusz Puczko, Stanisław Januszewski, Adam Pleśnar (reprezentujący Ruch Wolnych Demokratów, w latach 1977–1979 wchodzący w skład ROPCiO); ze strony TKN: Mirosława Chamcówna, Roman Duda, Bolesław Gleichgewicht, Stanisław Hartman, Jan Waszkiewicz (od 1979 r. – jako przedstawiciel redakcji „Biuletynu Dolnośląskiego”); Klub Samoobrony Społecznej najczęściej reprezentował Piotr Starzyński; SKS natomiast w różnych okresach: Leszek Budrewicz, Wiktor Grotowicz, Krzysztof Grzelczyk i Sławomir Najnigier. Zdecydowanie rzadziej w spotkaniach brali udział przedstawiciele innych ugrupowań, np. Tadeusz Jandziszak z Konfederacji Polski Niepodległej. Zebraniom początkowo przewodzili na zmianę Adam Pleśnar z ROPCiO i Bolesław Gleichgewicht, jako przedstawiciel środowisk bliższych KOR, później Pleśnar zrezygnował z tej funkcji[13].

Na spotkaniach rady wypracowywano wspólne stanowisko wobec niektórych wydarzeń (najczęściej represji) i sporządzano w tych sprawach oświadczenia[14] podpisywane przez wszystkich obecnych. Omawiano również plany różnych akcji, np. w okresie przedwyborczym w 1980 r. Należy jeszcze podkreślić, że Rada Jedności miała przede wszystkim duże znaczenie symboliczne, jej funkcjonowanie wskazywało na brak istotnych podziałów w łonie wrocławskiej opozycji[15]. Po powstaniu „Solidarności” i Niezależnego Samorządnego Związku Studentów w lecie 1980 r. zebrania Rady Jedności odbywały się w dalszym ciągu, ale już bez udziału osób z KSS i SKS, dlatego że ugrupowania te faktycznie przestały istnieć w wyniku zaangażowania się ich działaczy w tworzenie nowych organizacji[16].

Z innymi formacjami, takimi jak Konfederacja Polski Niepodległej, Wolne Związki Zawodowe czy Komitet Samoobrony Chłopskiej, nie utrzymywano żadnych kontaktów lub były to spotkania sporadyczne, z udziałem niewielkiej liczby osób[17].

Stosunki ze Studenckimi Komitetami Solidarności i kontakty z innymi środowiskami akademickimi w kraju

Najlepsze relacje łączyły wrocławski SKS z krakowskim. Wynikało to z paru względów, najważniejszy wydaje się fakt, że był to pierwszy komitet, z którym się skontaktowano. Nie mniej istotna okazała się chyba również wzajemna sympatia. Przedstawiciele obu komitetów odwiedzali się w celu omówienia wspólnych inicjatyw, ich realizacja łączyła się jednak z trudnościami w koordynowaniu działań. Wymieniano się doświadczeniami i lokalną prasą bezdebitową. Spotkania bardzo często miały również, a nawet przede wszystkim, charakter towarzyski. Najbardziej intensywne relacje łączyły działaczy wrocławskiego SKS z Andrzejem Mietkowskim, Wojciechem Sikorą i Bronisławem Wildsteinem[18].

Z innymi Studenckimi Komitetami Solidarności z różnych względów nie udało się nawiązać bliższych kontaktów. Z komitetem poznańskim, który podobnie jak środowisko krakowskie czy wrocławskie był bardziej „korowski”, utrzymywano pewne stosunki. Działacze z Poznania jeździli do Wrocławia i odwrotnie. Wymieniano się literaturą i bibułą oraz dzielono się doświadczeniami. Nie były to jednak już tak częste kontakty, jak w przypadku Krakowa. Wynikać mogło to z faktu, że działacze obu komitetów nie darzyli się aż tak dużą sympatią, istotne wydaje się również to, iż za relacje z Wrocławiem z ramienia SKS poznańskiego odpowiadał tajny współpracownik „Ojo” (Marek Szpendowski)[19]. Trudno natomiast mówić o stosunkach z warszawskim SKS, gdyż został on szybko wchłonięty przez Komitet Obrony Robotników, studenci ze stolicy tworzyli właściwie „młody KOR”. Z tej grupy kontakty z wrocławskim SKS utrzymywali m.in. Jan Ajzner, Urszula Doroszewska czy Antonina Krzysztoń[20].

Słabe więzi łączyły wrocławski SKS z komitetami pomorskimi: gdańskim i szczecińskim. Wynikać to mogło z postawy ideowej, którą prezentowały: silniejsze związki łączyły je z ROPCiO, a środowisko gdańskie utworzyło nawet w okresie późniejszym Ruch Młodej Polski, ugrupowanie o charakterze prawicowym. Wpływ miała również odległość. Szczeciński SKS istniał stosunkowo krótko, był najmłodszym komitetem i szybko został wyeliminowany. Komitet wrocławski wystąpił nawet z apelem do rektorów wyższych uczelni Szczecina z żądaniem zaprzestania szykan wobec niepokornych studentów[21].

Należy jednak odnotować, że dochodziło do kontaktów z Gdańskiem – do Wrocławia przyjeżdżali łącznicy, którzy przywozili pismo „Bratniak”. Liderzy gdańskiego Studenckiego Komitetu Solidarności, a później RMP – Aleksander Hall i Arkadiusz Rybicki – tylko raz byli we Wrocławiu. Ich przyjazd nie wzbudził jednak większej sensacji – podczas gdy w spotkaniu z przedstawicielami Krakowa brała udział duża liczba osób, na tym pojawiło się ich zaledwie parę: Zofia Chmielewska, Krzysztof Grzelczyk, Danuta Szczepańska (gospodarz) i Krzysztof Turkowski. Uderzająca jest absencja polonistów (oprócz Szczepańskiej), co może potwierdzać relację Krzysztofa Grzelczyka, który uważa, iż Leszek Budrewicz nie poinformował środowiska o wizycie gdańszczan. Możliwe, że niektórych zniechęciły prawicowe poglądy gości. Obecni na spotkaniu nie chcieli bądź nie potrafili podjąć poważniejszej dyskusji z Hallem[22]. Właściwie tylko Grzelczykowi zależało na bliższych kontaktach z pomorskimi Studenckimi Komitetami Solidarności. Jeździł do Gdańska, gdzie wymieniał się literaturą: zostawiał „Biuletyn Dolnośląski”, a zabierał „Bratniaka”. Jego relacje były na tyle dobre, że kiedy w 1979 r. inicjowano RMP, zaproponowano mu współtworzenie nowej organizacji, on jednak odmówił ze względu na włączenie się w prace Klubu Samoobrony Społecznej Ziemi Dolnośląskiej[23].

Opisując charakter stosunków między komitetami, nie można pominąć kwestii obozów turystycznych organizowanych przez ich działaczy. Na letnim wyjeździe w 1977 r. zabrakło jednak osób tworzących w grudniu wrocławski SKS. SB kładła szczególny nacisk na niedopuszczenie do stworzenia struktury ogólnopolskiej (a temu m.in. służyły spotkania), dlatego też wkładała dużo wysiłku, aby te inicjatywy udaremnić, najczęściej wyłapując studentów na dworcach[24]. Łatwo również zauważyć pewne przeczulenie organów ścigania na tym punkcie. Każde zebranie większej grupy działaczy kwalifikowano od razu jako obóz lub zgromadzenie szkoleniowe, choć nie zawsze miały one taki charakter. Do najbardziej jaskrawych tego typu przykładów można zaliczyć sylwestra w Zakopanem na przełomie 1979 i 1980 r. z udziałem osób z KSS „KOR”, KSS i SKS – został on przez SB potraktowany jako zimowy obóz szkoleniowy, ponieważ Kuroń wygłosił wykład o przestrzeganiu praworządności w PRL[25]. Wakacyjny wyjazd na Mazury w sierpniu 1979 r. działaczy wrocławskiego Studenckiego Komitetu Solidarności, do których dołączył Konrad Bieliński, również oceniono jako „obóz szkoleniowy”. Co prawda zamierzano dyskutować i układać plany na nadchodzący rok akademicki, a także przywieziono ze sobą trochę literatury, ale wyjazd miał charakter towarzysko-wypoczynkowy[26].

Za pierwszą próbę spotkania ogólnopolskiego z udziałem wrocławskiego SKS należy chyba uznać zebranie przed wykładem Bogusławy Blajfer w mieszkaniu Gleichgewichtów, na którym pojawiło się parę osób z komitetu warszawskiego: Urszula Doroszewska, Waldemar Maj i Antonina Krzysztoń. Przybyć mieli również krakowianie i poznaniacy, ale uniemożliwiła im to SB, z Krakowa przyjechała jedynie Agnieszka Gramatyka. Zgromadzenie działaczy z całego kraju służyło zapoznaniu się i dyskusji na temat komitetu[27]. Ważniejszym i większym przedsięwzięciem wrocławskiego SKS była próba organizacji obozu dla działaczy opozycji z całego kraju w Górach Sowich 15–16 kwietnia 1978 r. Wiele osób zrezygnowało jednak z udziału w wyjeździe, część zaś nie dostała się na miejsce w wyniku działań SB. Ostatecznie pojechał Leszek Budrewicz, Marek Burak i jego kolega wraz z dziewczyną. Trafili na umówione miejsce w górach i zgodnie z ustaleniami czekali trzy dni. Organizacja jednak zaszwankowała, gdyż minęli się z Jerzym Ochmanem i Jackiem Kuroniem, toteż do spotkania nie doszło[28]. Epizod przytacza również Kuroń w swoich wspomnieniach. Gdy już się ściemniało, szczęśliwie trafił na jakichś harcerzy, którzy przyjęli go pod namiot. Całą noc opowiadał im o opozycji, tak więc – jak pisał – jego przyjazd nie poszedł na marne[29]. Po tym niepowodzeniu wrocławski SKS nie podejmował się już organizacji spotkań i obozów ogólnopolskich, jego przedstawiciele brali natomiast udział w tych inicjowanych przez inne ośrodki.

W maju 1978 r. miało miejsce duże zebranie działaczy komitetów krakowskiego i wrocławskiego w Gorcach. Pierwszego dnia Wrocław reprezentowała tylko Renata Otolińska, później dojechali Leszek Budrewicz, Jolanta Bujwid, Jerzy Filak i Aleksander Gleichgewicht. Początkowo rzeczywiście miała miejsce konstruktywna dyskusja (rozmawiano m.in. o „resach”), jednak później wyłącznie imprezowano[30]. Na wiosnę 1978 r. narodził się pomysł wakacyjnego obozu na Pomorzu, główny wkład w jego organizację miał prawdopodobnie SKS szczeciński. Komitet wrocławski był w posiadaniu odręcznej notatki informującej o planach spotkania, podczas którego przewidywano: po jednym referacie z każdego ośrodka o dotychczasowych dokonaniach i bieżącej działalności, dyskusję o programie pozytywnym SKS i nowych akcjach, omówienie sytuacji represjonowanych i metod walki z szykanami, a także ustalenie systemu kontaktowania się. Ostatecznie obóz miał się odbyć 2 sierpnia 1978 r. koło Chociwla na Pomorzu Zachodnim. Nie doszedł on jednak do skutku w wyniku działań SB, która zatrzymała zmierzających na spotkanie. W pościgu za niektórymi osobami (m.in. Krzysztofem Grzelczykiem reprezentującym Wrocław) użyto nawet śmigłowca[31]. Jeszcze jedną próbę spotkania się w szerszym gronie stanowił planowany na 24 września 1978 r. zjazd w Warszawie. Starannie go przygotowywano, tydzień przed wyznaczonym terminem miało odbyć się spotkanie tylko kilku przedstawicieli w celu omówienia szczegółów organizacyjnych. Na właściwym zebraniu zamierzano omówić aktywność w przypadku kolejnych relegacji, plany poszczególnych ośrodków, poważnie zastanawiano się nad powołaniem ogólnopolskiej federacji. Bogatsi o wcześniejsze doświadczenia działacze opozycji przygotowywali spotkanie w ścisłej konspiracji (w rezerwie pozostawali nawet delegaci zastępcy). SB, dowiedziawszy się o inicjatywie, przewidywała zatrzymania, obserwację i rozwiązanie zebrania jako nielegalnego zgromadzenia, gdyby już do niego doszło. Spotkanie przygotowawcze i sam zjazd nie odbyły się w wyznaczonych terminach[32], studentom jednak udało się doprowadzić do zebrania. Reprezentowane na nim były Studenckie Komitety Solidarności: krakowski, poznański, warszawski i wrocławski (Renata Otolińska). Każdy z delegatów przedstawił plany swojego ośrodka na najbliższy czas, nie podjęto jednak żadnych uchwał wobec nieobecności przedstawicieli komitetów pomorskich[33] – ich absencja mogła wynikać z pewnej odmienności od tych „przykorowskich” i niechęci do federacji, w której Gdańsk i Szczecin miałyby słabszą pozycję. Nie można również wykluczyć, że ich przedstawiciele zostali po prostu zatrzymani przez SB.

Na opisywanym wyżej zjeździe ustalono, że podobne spotkania będą odbywać się co 4–6 tygodni[34]. W późniejszym czasie raczej już nie podejmowano prób zorganizowania zebrań ogólnopolskich. Wynikało to zapewne z dwóch przyczyn. Po pierwsze, zdano sobie sprawę, że utworzenie rodzaju federacji jest raczej niemożliwe wobec niechęci niektórych ośrodków. Również odległość i specyfika problemów w poszczególnych komitetach utrudniały koordynację wspólnych akcji. Po drugie, SB gwałtownie reagowała na wszelkie próby ogólnopolskich zjazdów, a ich przygotowanie bez wiedzy organów bezpieczeństwa było niemożliwe wobec faktu współpracy z SB Lesława Maleszki, jednej z czołowych postaci krakowskiego SKS. Wrześniowe spotkanie w Warszawie udało się jedynie dzięki dużemu wysiłkowi organizacyjnemu i przestrzeganiu zasad konspiracji, a i tak nie pojawili się na nim przedstawiciele wszystkich Studenckich Komitetów Solidarności.

Wrocławski SKS nawiązał również kontakt z ośrodkami akademickimi, w których nie powstały komitety. Podczas odbywania służby wojskowej w Toruniu w 1978 r. Aleksander Gleichgewicht spotykał się z tamtejszymi studentami, m.in. Janiną Ochojską i Lidią Oniszczuk oraz ze Stanisławem Śmiglem, który przyjechał do tego miasta po skończeniu studiów w Gdańsku. Wrocławianin opowiadał o doświadczeniach opozycji studenckiej w swoim mieście. Środowisko toruńskie przygotowywało się do utworzenia komitetu, jednak ostatecznie do tego nie doszło[35]. Podejmowano również próby zaktywizowania młodzieży akademickiej z pobliskich ośrodków, takich jak Opole czy Zielona Góra. Do pierwszego z tych miast jeździł na początku 1979 r. Jerzy Ochman, pochodzący z Opolszczyzny. Jednak próba agitacji i zainicjowania tam działalności opozycyjnej stanowiła jedynie dodatek do kontaktów towarzyskich, które Ochman utrzymywał ze znajomymi z czasów liceum. Właściwie tylko jedna z tych osób wyraziła chęć współpracy, nic jednak konkretnego z tego nie wyszło. Wydaje się, że starania, aby dotrzeć do studentów z Opola, zakończyły się wraz z wyrzuceniem Ochmana ze studiów, co nastąpiło pod koniec roku akademickiego 1978/1979[36]. Co najmniej raz Wrocław odwiedzili studenci z Zielonej Góry. Spotkali się z Leszkiem Budrewiczem oraz Danutą Stołecką i w celu otrzymania przydziału literatury drugoobiegowej dostali od nich adresy Mirosława Chojeckiego i Teresy Boguckiej. Budrewicz planował wysłać przedstawiciela komitetu wrocławskiego do Zielonej Góry, aby zorientował się w możliwościach założenia tam SKS, w żadnych jednak źródłach nie ma śladu świadczącego o tym, aby doszło to takiej wizyty[37]. Generalnie wrocławskiemu SKS nie udało się „eksportować rewolucji” tam, gdzie nie powstały jeszcze komitety. Niewielka ilość działań w tym kierunku wynikała przede wszystkim z braku ludzi, którzy mogliby wziąć na siebie tak duży wysiłek, wiązało się to bowiem z częstymi wyjazdami.

EPILOG: W „SOLIDARNOŚCI” I NZS

Już w lipcu 1980 r. przez Polskę przetoczyła się fala strajków, dotknęła ona głównie Lubelszczyznę, choć protesty miały miejsce również w innych częściach kraju. Żądano obniżenia cen żywności oraz podwyżek płac. We Wrocławiu między 24 a 26 lipca przerwało lub groziło przerwaniem pracy kilka większych zakładów: Fadroma, Pafawag, Inco, Elwro, Hutmen, od 28 do 29 lipca strajkował Dolmel. Opozycja demokratyczna od dłuższego czasu szukała kontaktu z robotnikami i prowadziła akcje na rzecz większego uświadomienia tego środowiska. Na strajki lipcowe we Wrocławiu zareagowało głównie środowisko „Biuletynu Dolnośląskiego”, 1 sierpnia wydano odezwę Do robotników Dolnego Śląska, była to skrócona wersja oświadczenia KOR z 2 i 11 lipca. Autorzy przekonywali robotników do tworzenia stałych reprezentacji i nakłaniali do kontaktowania się z opozycją w celu uzyskania rady i pomocy. W redakcji numeru strajkowego brał udział również działacz SKS – Jan Sobczyk. 13 sierpnia ponownie przerwało pracę kilka zakładów, tydzień później – Fadroma, lecz zakończyła protest po półtorej doby[1].

W tym czasie w Gdańsku utworzono Międzyzakładowy Komitet Strajkowy, w nocy z 17 na 18 sierpnia sformułowano 21 postulatów, wśród których znalazły się m.in. żądania utworzenia niezależnego związku zawodowego, wolnych sobót i uwolnienia więźniów politycznych. Gdański protest robotników wspierali działacze opozycji z Gdańska, Warszawy, ale również z Wrocławia: Mariusz Wilk, Zenon Pałka i Henryk Zieliński. Ten drugi przywiózł na Dolny Śląsk tekst gdańskich postulatów i przekazał go działaczom SKS: Jarosławowi Brodzie, Romanowi Kołakowskiemu i Tomaszowi Wacce do ostatecznego zredagowania i powielenia. Już 21 sierpnia działacze KSS i SKS kolportowali 21 postulatów wśród robotników. 23 sierpnia rozprowadzano je również w specjalnym wydaniu „Biuletynu Dolnośląskiego” i oddzielnej ulotce. Na tym nie zakończyły się starania mające na celu poderwanie wrocławskiego środowiska robotniczego do strajku, 24 sierpnia w kolejnym druku Do robotników Dolnego Śląska[2] KSS i „Biuletyn Dolnośląski” nawoływały do krótkich strajków i samoorganizacji w zakładach oraz pomiędzy nimi. Większość ulotek w tym okresie wykonywali Stanisław Huskowski i Kornel Morawiecki. Rozrzucano je najczęściej w tramwajach, gdy stały jeszcze na pętlach. Robotnicy szukali kontaktu z działaczami KSS i SKS, Aleksander Gleichgewicht, Joanna Szlachta i Krzysztof Turkowski umówili się nawet z przedstawicielem MPK. Niestety spotkanie nie doszło do skutku. Przełomowy okazał się 26 sierpnia, wtedy to zastrajkowała VII Zajezdnia MPK, a w ślad za nią bardzo szybko poszły inne wrocławskie i dolnośląskie zakłady[3].

Czynne zaangażowanie się działaczy opozycji w rozprzestrzenienie buntu stanowiło przyczynę kontrakcji ze strony SB. Policja dążyła do zatrzymania jak największej liczby osób znanych z „antysocjalistycznej” działalności. Zdawano sobie sprawę, że pozostawienie ich na wolności może doprowadzić do eskalacji protestu i rozprzestrzeniania informacji o strajkach. W trzeciej dekadzie sierpnia przeprowadzono wiele zatrzymań na 48 godzin. Aleksander Gleichgewicht – aresztowany przed planowanym spotkaniem z przedstawicielem robotników – otrzymał nawet sankcję prokuratorską[4]. SB dążyła również do przejęcia materiałów przeznaczonych do kolportażu[5].

W pierwszym dniu strajku w VII Zajezdni MPK powołano do życia Międzyzakładowy Komitet Strajkowy, w jego skład weszli delegaci przysłani przez zakłady, które przystąpiły do protestu. Na czele MKS stanął kierowca MPK Jerzy Piórkowski. Do zajezdni przybyli także przedstawiciele KSS i SKS, którym udało się uniknąć aresztowania. Jako pierwszy pojawił się Stanisław Huskowski, ale bardzo szybko opuścił strajkujących. Wkrótce w zajezdni znaleźli się: Krzysztof Bąkowski, Jarosław Broda, Jerzy Filak, Krzysztof Grzelczyk, Andrzej Kiełczewski, Roman Kołakowski, Piotr Starzyński, Joanna Szlachta, Krzysztof Turkowski, Tomasz Wacko[6]. Jak się okazało później, miało to kolosalny wpływ na przebieg i ostateczny sukces protestu. Liderem tej grupy był Turkowski, jako jeden z pierwszych trafił do zajezdni, bardzo szybko zdobył zaufanie przewodniczącego MKS i ściągnął kolegów pozostających na wolności. Poparcie ze strony Piórkowskiego okazało się na tyle istotne, iż robotnicy początkowo nie mieli przekonania co do czystości intencji działaczy opozycji. Żywili obawę, że mogą zostać wplątani w sprawy polityczne, za co mogłyby im grozić surowe represje[7]. Tego samego dnia w zajezdni pojawili się również członkowie TKN: prof. Mirosława Chamcówna, prof. Roman Duda i dr Jan Waszkiewicz. Zobowiązali się do załatwienia pomocy prawnej, potrzebnej do uregulowania statusu strajkujących (wśród załogi istniała szczególna obawa, że wozy i cały park maszynowy zostanie skonfiskowany). Z trójki pracowników naukowych na noc został tylko Waszkiewicz[8].

Dwukrotnie w ciągu dnia – o 12.00 i 20.00 – odbywały się wiece, na których najczęściej występowali Piórkowski i Turkowski, służyły one informowaniu protestujących o aktualnych wydarzeniach i wyjaśnianiu im istoty postulatów, o które walczono. Paru działaczy KSS i SKS brało również czynny udział w obradach MKS (m.in. Jarosław Broda, Krzysztof Grzelczyk i Krzysztof Turkowski), w których trakcie generalnie optowali za poparciem postulatów gdańskich. Udało im się również doprowadzić do ustalenia, iż strajk zostanie zakończony, dopiero gdy władze przystaną na żądania Stoczni im. Lenina[9]. Jedną z ważniejszych form pomocy udzielanej strajkującym stanowiło uruchomienie poligrafii. W tym wypadku bardzo pomocne okazało się doświadczenie nabyte w okresie działalności SKS. Do zajezdni przetransportowano trzy powielacze ramkowe[10], na których wykonywano wszelkie odezwy i komunikaty. Piotr Starzyński zdobył papier, osoby obeznane z techniką drukarską, np. Wacko, drukowały i przyuczały robotników. Nakład powielanych dokumentów wynosił kilka tysięcy egzemplarzy. Inni wykonywali matryce białkowe na maszynach do pisania, układali i redagowali treść komunikatów. Działacze SKS i KSS zajmowali się również łącznością z krajem i innymi zakładami oraz kolportażem: komunikaty rozdawano przed bramą zajezdni lub rozwożono samochodami do innych części miasta[11]. Małą poligrafię ludzie z SKS uruchomili także w innych zakładach. Dobry przykład stanowi aktywność Krzysztofa Bąkowskiego w Pafawagu. Przybył do zakładu z nadzieją, że uda mu się wykorzystać sprzęt kserograficzny. Okazało się jednak, że jest uszkodzony, w tej sytuacji przeprowadził krótkie szkolenie robotników i rozpoczęto druk na powielaczach ramkowych. Warto jeszcze wspomnieć, że działacz SKS w znacznym stopniu przyczynił się do podtrzymania strajku w Pafawagu, przyjmując bezkompromisową postawę wobec dyrektora[12]. Pierwszym tekstem, który pomogli sformułować i powielić przedstawiciele opozycji demokratycznej, była deklaracja MKS Do mieszkańców Wrocławia, została ona odczytana na wieczornym wiecu 26 sierpnia przez Jana Waszkiewicza i rozprowadzana we Wrocławiu już następnego dnia. Protestujący dali w niej wyraz poparcia dla 21 postulatów oraz dołożyli parę lokalnych żądań, takich jak rzetelne informowanie o strajku w mediach oraz wprowadzenie zakazu sprzedaży alkoholu do końca tygodnia (do 31 sierpnia)[13].

Działacze SKS i KSS wykonywali także inne ważne zadania. Krzysztof Grzelczyk kontaktował się z zakładami w całym kraju i prowadził rejestr represjonowanych. Krzysztof Turkowski oprócz tego, że de facto był prawą ręką Piórkowskiego, nawiązał łączność z Gdańskiem (porozumiewanie ułatwiał fakt, że u boku Wałęsy znajdowali się m.in. Wilk i Pałka) oraz udzielał wywiadów dziennikarzom. Z mediami rozmawiali również Kiełczewski, Starzyński i Broda. Kiełczewski odpowiadał także za utrzymanie kontaktu z Warszawą i Gdańskiem, Broda wraz z Filakiem prowadzili strajkowe archiwum, w którym gromadzili materiały związane z protestem. Stołecka organizowała natomiast żywność i pieniądze. Ludzie z SKS, KSS i TKN (Jan Waszkiewicz) pełnili też funkcję doradców ds. bezpieczeństwa i organizacji[14]. Działacze studenccy wyjeżdżali również do miejsc, w których robotnicy nie potrafili samodzielnie zorganizować strajku[15].

W czwartek 28 sierpnia MKS zrzeszał już pięćdziesiąt zakładów, w większości z Wrocławia. Studenci podejmowali próby zapełnienia czasu protestującym, oprócz wspomnianych wcześniej wieców urządzano prelekcje, na których opowiadano o funkcjonowaniu i istocie opozycji przedsierpniowej. 28 sierpnia Roman Kołakowski wystąpił z koncertem przed robotnikami, śpiewając poezje Lothara Herbsta, Czesława Miłosza i Kazimierza Wierzyńskiego. Ballada ułożona do słów tego ostatniego zawierała wzmianki o Katyniu. Zostało to źle przyjęte przez pracowników zakładu, którzy bali się prowokacji i jakichkolwiek aluzji politycznych. To wydarzenie oddaje jednak dobrze mentalność strajkujących, którzy w pierwszej fazie protestu chcieli się ograniczyć raczej do postulatów ekonomicznych[16]. W dniu koncertu do zajezdni powrócili członkowie TKN, którzy przynieśli apel do władz PRL podpisany przez 27 naukowców z Wrocławia, w którym solidaryzowano się z protestującymi, kładąc nacisk na żądanie utworzenia niezależnej reprezentacji robotniczej[17].

Wydarzeniem o doniosłym znaczeniu okazała się msza święta odprawiona 29 sierpnia na terenie zajezdni przez ks. Stanisława Orzechowskiego. Z jej inicjatywą wystąpili Krzysztof Turkowski i Maciej Zięba. Było to ważne dlatego, że dawało poczucie, iż Kościół jest po stronie strajkujących, niewątpliwie stanowiło również źródło wiary i siły[18]. Warto w tym miejscu przytoczyć obraz nabożeństwa zapamiętany przez Krzysztofa Turkowskiego: „Zaczęliśmy robić mszę. Jak ja wszedłem przed mszą, wziąłem mikrofon, żeby do tego tłumu mówić, jak zobaczyłem przy kracie stojącą matkę i znajomych różnych, to wtedy nagle sobie uświadomiłem, że my jesteśmy teraz wrocławianami. Zawsze byliśmy skądś. A wtedy zobaczyliśmy, że to morze ludzi z kwiatami, zalewające [nas] darami, pomocą – to my jesteśmy u siebie. Ja myślę, że to był przełom w historii Wrocławia. My byliśmy gettem opozycyjnym. Nam bardzo zależało, żeby się przebić do środowisk robotniczych, ale to nam kulawo szło. A wtedy nam się to chyba udało. Z godziny na godzinę następowała integracja między naszym środowiskiem a środowiskiem robotniczym. Po tej mszy była nowa sytuacja już. To rzeczywiście było silne przeżycie”[19]. Nie jest to odosobniona obserwacja, Jan Waszkiewicz w pisanym dwa miesiące później artykule pt. Druga Polska stwierdzał, iż wspólny protest utworzył społeczność Wrocławia, doprowadził do powstania tkanki stosunków międzyludzkich i nastąpiła wcześniej niespotykana integracja[20].

Uczestnictwo w strajku działaczy opozycji nie obyło się bez pewnych perturbacji i konfliktów. Doktor Leszek Skonka, uczestnik ROPCiO, próbował przejąć kontrolę nad przyszłym związkiem, podając się Piórkowskiemu za założyciela Wolnych Związków Zawodowych Dolnego Śląska, sporządzono nawet oświadczenie zatytułowane Wolne Związki Zawodowe Dolnego Śląska, podpisane przez MKS. Starzyński wstrzymał jego druk, wybuchł konflikt, który o mało nie skończył się wyproszeniem przez Piórkowskiego wszystkich wspomagających strajk. Zachowanie Skonki nie jest do końca jasne, wynikało prawdopodobnie z jego ambicji wpływania na rodzący się niezależny ruch związkowy[21].

W napięciu oczekiwano na wieści z Gdańska, wysłano tam emisariuszy, którzy mieli potwierdzić uzgodnienie warunków układu tamtejszego MKS z władzą. Porozumienie gdańskie zostało podpisane 31 sierpnia, strajk we Wrocławiu ostatecznie zakończył się 1 września. W ostatnim dniu protestu MKS zrzeszał aż 176 zakładów. Tego dnia robotnicy okazali swoją wdzięczność działaczom opozycji, wywożąc ich z zajezdni autobusem. Koniec strajku stanowił jednocześnie początek pracy nad budową struktur niezależnego związku zawodowego, na który władza zmuszona była przystać. Jeden z postulatów zawierał również wypuszczenie więźniów politycznych. Zwycięstwo wykorzystano do uwolnienia Aleksandra Gleichgewichta, który opuścił areszt po tym, jak przyjechali po niego znajomi z żądaniem wypuszczenia go, powołując się na porozumienie sierpniowe[22].

Po strajku MKS przekształcił się w Międzyzakładowy Komitet Założycielski, stanowiący władze nowego związku – „Solidarności”. Działacze KSS i SKS objęli wiele ważnych funkcji. Krzysztof Turkowski został jednym z wiceprzewodniczących, co dało mu możliwość wprowadzenia do struktur osób wcześniej związanych z opozycją. Poważne wpływy w MKZ uzyskali także Zenon Pałka i Piotr Starzyński[23]. Już we wrześniu powstało Biuro Interwencyjne, w którego skład wchodzili głównie ludzie z SKS i KSS. Do jego zadań należało powoływanie do życia komórek „Solidarności” w zakładach, w których robotnicy nie zdołali sami doprowadzić do założenia związku. Struktury „Solidarności” usiłowali tworzyć m.in. Zbigniew Filipczak, Wiktor Grotowicz, Stanisław Huskowski i Roman Kołakowski[24]. Działacze opozycji mieli zająć się jednak sferą, w której jako jedyni zdobyli jakiekolwiek doświadczenie – prowadzeniem pisma i utworzeniem bazy poligraficznej. Ustalenia zapadły tuż po strajku, w pierwszych dniach września. Założono tygodnik „Solidarność Dolnośląska”, w skład redakcji wchodzili m.in.: Jarosław Broda, Leszek Budrewicz, Aleksander Gleichgewicht, Stanisław Huskowski, Zenon Pałka, Mirosław Spychalski i Krzysztof Turkowski. W 1981 r. zaczął się ukazywać dziennik „Z Dnia na Dzień”, jego redaktorami naczelnymi byli Zenon Pałka i Jan Sobczyk. Oprócz nich do zespołu weszli m.in.: Danuta Stołecka, Joanna Szlachta, Beata Szczepanik, Elżbieta Tarka i Krzysztof Turkowski[25]. Uruchomieniem bazy poligraficznej zajmował się m.in. Tomasz Wacko, a za wydawnictwo MKZ, później Zarządu Regionu, odpowiadał Adam Lipiński. Funkcję szefa Radia „Solidarność” pełnił Aleksander Gleichgewicht, a wśród jego podwładnych znaleźli się Wiktor Grotowicz, Krzysztof Grzelczyk i Urszula Smerecka. Danuta Stołecka została początkowo asystentką nowego przewodniczącego MKZ Władysława Frasyniuka, a Elżbieta Tarka – sekretarza związku Eugeniusza Szumiejki, bardzo szybko jednak zrezygnowały na rzecz pracy w mediach[26].

Część osób włączyła się w tworzenie nowego związku studenckiego. Inicjatywa była oczywiście skutkiem zmian, jakie nastąpiły w Polsce latem 1980 r. Właściwie już w wakacje działacze SKS planowali wystąpić z pomysłem powołania do życia nowej organizacji zrzeszającej młodzież akademicką, do której mógłby należeć każdy, niezależnie od prezentowanego światopoglądu. Planowano nawet powrócić do idei niezależnych samorządów, które próbowano zorganizować na polonistyce w 1978 r.[27] 23 września utworzono Tymczasowy Komitet Założycielski Niezależnego Samorządnego Związku Studentów, pod oświadczeniem informującym o jego powstaniu podpisało się 29 osób, w tym 11 SB określiła jako aktywistów SKS. Tuż przed rozpoczęciem nowego roku akademickiego, 28 września, w Sali Nehringa na Wydziale Filologicznym miało miejsce otwarte zebranie TKZ, na którym wybrano Komisję Koordynacyjną, w której skład weszli: Marek Burak, Zbigniew Filipczak, Jacek Leśków, Sławomir Najnigier (przewodniczący) i Jan Sobczyk. Wszyscy byli działaczami SKS, wpływy komitetu dało się również zauważyć w postulatach sformułowanych przez TKZ – w większości punktów pokrywały się z programem SKS. Domagano się autonomizacji wyższych uczelni, większego udziału studentów w procesie decyzyjnym, wyłączenia kół naukowych, rad mieszkańców i klubów studenckich spod patronatu organizacji ideowo-politycznych. Proponowano także zmiany w kwestii odpowiedzialności dyscyplinarnej, co wynikało najprawdopodobniej z doświadczeń z okresu, kiedy zawieszeni zostali działacze SKS. Postulowano jawność rozpraw dyscyplinarnych, możliwość wybrania obrońcy profesora. Uważano, że do składu orzekającego powinien być dopuszczony student wybrany z grona młodzieży akademickiej, a nie delegowany przez organizację. Domagano się także odebrania ministrowi i rektorowi prawa skreślenia w sytuacjach wyjątkowych. Proponowano zmiany w regulaminie studiów w tych punktach, które gwarantowały monopol SZSP, w sferze dydaktyki postulowano większą swobodę w wyborze zajęć i wydłużenie okresu studiowania na niektórych kierunkach. Część żądań dotyczyła spraw socjalnych, takich jak stypendia czy akademiki[28]. Z podobnymi dezyderatami wystąpili studenci Wydziału Filozoficzno-Historycznego do rady wydziału[29]. Z drugiej strony SKS przez kilka lat swojego istnienia nie wypracował koncepcji działania większej organizacji zrzeszającej młodzież akademicką, co odbiło się w pierwszej fazie istnienia Niezależnego Zrzeszenia Studentów (taką nazwę ostatecznie przyjęto)[30].

Na poszczególnych kierunkach i latach rozpoczęto zakładanie komitetów założycielskich, w czym duży udział miały również osoby związane z SKS, jednak większe wpływy zdobyły one na uniwersytecie niż na politechnice, co w dużej mierze wynikało z liczebności działaczy SKS na obydwóch uczelniach[31]. SB za bardzo niewskazane i niebezpieczne uznała zjawisko tak szerokiego akcesu działaczy opozycji studenckiej do tworzącej się organizacji. W środowisku akademickim pod adresem NSZS, a później NZS padały zarzuty, że jest to kontynuacja SKS, a dawni działacze komitetu kierują związek na tory działalności politycznej. Tego typu argumenty wysuwali przede wszystkim aktywiści SZSP. Wstąpienie uczestników opozycji przedsierpniowej do NZS nie było niczym dziwnym, biorąc pod uwagę, że utworzenie podobnej organizacji stanowiło cel nadrzędny SKS od momentu jego powstania[32]. Nawet osoby niezaangażowane w opozycję przed sierpniem 1980 r. przyznawały, iż ataki na ludzi SKS funkcjonujących w NZS są nieprzemyślane i szkalujące, a bez ich pomocy i doświadczenia nie byłoby możliwe zorganizowanie się na taką skalę. Zresztą sami działacze komitetu unikali akcji mogących sprowadzić na nich oskarżenia o aktywność stricte polityczną. Odcięli się od Marka Buraka, który jako członek KK TKZ zapowiadał, że organizacja będzie miała taki właśnie charakter, co zresztą zakończyło się jego dymisją. Rozważano również oficjalne i formalne rozwiązanie SKS, faktycznie jednak nigdy to nie nastąpiło.

Ludzie wywodzący się z komitetu, mimo iż mieli duży udział w tworzeniu struktur NZS, często ostatecznie nie wchodzili do władz zrzeszenia. Nie byli wybierani lub sami rezygnowali, skupiając się na pracy w „Solidarności” albo działalności wydawniczej. Przykład może stanowić postawa Jana Sobczyka, Danuty Stołeckiej i Elżbiety Tarki, którzy tworzyli pismo związane z NZS – „No Więc”, a później wchodzili również w skład redakcji „Z Dnia na Dzień”. Warto także wspomnieć, że w zespole tworzącym „No Więc” znalazł się Jerzy Kocik, związany wcześniej z „Akademickim Pismem Informacyjnym”, Jacek Malec przygotowywał gazetkę wychodzącą na jego wydziale – „Marabut”. Rzecz jasna nie wszyscy działacze SKS wycofali się z NZS, mocną pozycję na politechnice mieli chociażby Jacek Leśków i Sławomir Najnigier[33]. Z ciekawą inicjatywą na uniwersytecie wyszły Danuta Stołecka i Elżbieta Tarka. Organizowały cykl spotkań ze znanymi ludźmi w salach uczelni. Stanowiło to właściwie kontynuację aktywności samokształceniowej prowadzonej w ramach SKS, tyle że na wiele większą skalę i w innych okolicznościach. Zaproszono do współpracy Jacka Kuronia, Adama Michnika, Karola Modzelewskiego, Annę Walentynowicz, a także literatów: Mariana Brandysa, Tomasza Burka, Andrzeja Drawicza i Marka Nowakowskiego[34].

Rola SKS i innych ugrupowań opozycyjnych w budowaniu „Solidarności” dolnośląskiej była ogromna. Trudno wyobrazić sobie tak dobrze zorganizowany strajk solidarnościowy i tak sprawne tworzenie struktur związku i jego mediów bez udziału działaczy SKS i KSS. Prawdopodobne, że protestujący nie nawiązaliby kontaktu z Wybrzeżem i podpisaliby separatystyczne porozumienie. Warto również zauważyć, że we Wrocławiu udało się to, co w Gdańsku. Przedstawiciele inteligencji i opozycji dołączyli do strajku jako osoby wspomagające i istotnie przyczyniły się do utworzenia w systemie komunistycznym wyłomu, jaki niewątpliwie stanowiło powołanie do życia niezależnego związku zawodowego. Krakowski SKS, uznawany za najaktywniejszy komitet studencki, nie odniósł takiego sukcesu, nie udało mu się nawiązać kontaktu z robotnikami i w istotny sposób uczestniczyć w akcji strajkowej[35].

Podobnie jak w przypadku tworzenia wrocławskiej „Solidarności”, doświadczenie prawie trzyletniej działalności w SKS okazało się bardzo przydatne studentom uczestniczącym w organizowaniu NZS. Dużą rolę osób z SKS doceniali publicyści niezwiązani z komitetem. Działacze opozycji na pewno byli bardziej wyrobieni, wiedzieli też, jak kierować zebraniami, aby kończyły się konkluzją, a nie sprowadzały się tylko do pustosłowia[36].

Ludzie z SKS prawie w całości przeszli do pracy w strukturach „Solidarności”, podjęli aktywność w Niezależnym Zrzeszeniu Studentów. Nie było w tym nic dziwnego, gdyż nowe organizacje miały takie same cele, jakie zakładał komitet. Oznaczało to jednak zamarcie jego działalności i faktyczny koniec. Doświadczenie SKS przydało się również w stanie wojennym, gdy znajomość zasad konspiracji, wiedza o funkcjonowaniu SB i umiejętność powielania na ramce okazały się bezcenne[37].

ZAKOŃCZENIE

Wydaje mi się, że osiągnąłem główny cel, jaki sobie postawiłem, podejmując trud badawczy. Napisałem monografię wrocławskiego SKS, rzucając światło na dotąd niedostatecznie poznane zagadnienia. Starałem się nie pominąć żadnej ważnej kwestii i sądzę, że w tej materii udało mi się odnieść sukces. Trudno mi wskazać kolejne problemy i pytania badawcze, sądzę, że na pewno ciekawą próbę stanowiłoby opisanie działań wszystkich Studenckich Komitetów Solidarności wraz z analizą porównawczą. Być może przyniosłoby to bardzo ciekawe wnioski. W tej pracy zabrakło miejsca na dokonanie bardziej złożonych zestawień. Kuszące wydaje się jednak pytanie o to, który z komitetów wykazywał największą aktywność. Początkowo odpowiedź wydaje się prosta – większość znawców tematu wskazałaby na komitet krakowski – jako na najstarszy – i początkowo rzeczywiście wiódł prym. Później jednak nie było to już tak oczywiste, dla zasygnalizowania problemu ograniczę się tylko do stwierdzenia, że nawet Jan Lityński (członek KOR) i Bronisław Wildstein (lider krakowskiego SKS) przyznali, że komitet wrocławski funkcjonował lepiej niż krakowski[1].

Nie udało mi się zebrać wspomnień wszystkich działaczy. Idealna sytuacja to taka, kiedy dysponowałbym ich relacjami, nie jest jednak pewne, czy wniosłoby to coś nowego do wiedzy o SKS. Prawdopodobne wydaje się także odnalezienie nieznanych dotąd materiałów sporządzonych przez organa bezpieczeństwa, chociażby w trakcie powstawania pracy otrzymałem nowe dokumenty z 1978 r., które wzbogaciły moją wiedzę. Nie zajrzałem natomiast do akt sądowych, przyczynę takiej decyzji stanowiła przede wszystkim świadomość braku spraw karnych wytoczonych działaczom komitetu oraz odnalezienie niektórych akt kolegium ds. wykroczeń w zbiorze Archiwum Uniwersytetu Wrocławskiego. Raczej nie sądzę, aby dokumentacja sądowa przyniosła nowe, interesujące informacje, będą to najwyżej detale niewnoszące żadnej istotnej treści.

Po lekturze pracy widać wyraźnie, że najistotniejsze znaczenie miały akcje i działalność samokształceniowa. Trzeba podkreślić, że dużo energii absorbowała obrona represjonowanych, można chyba powiedzieć, iż komitet znajdował się raczej w defensywie, co miało na pewno wpływ na brak możliwości jego rozwoju. Biorąc pod uwagę jednak liczbę inicjatyw podjętych przez ten krótki, dwuipółletni okres, można być pod wrażeniem, tym bardziej jeśli rozpatrywać ją w kontekście aktywności dzisiejszych organizacji studenckich, działających przecież całkiem legalnie. Tak jak już pisałem, akcje raczej nie przyciągały nowych ludzi do SKS, nie stanowiły atrakcyjnej oferty i mogły ściągać jedynie represje na ich uczestników. Być może pewne znaczenie w tej kwestii miało również odrzucenie postulatów studenckich i angażowanie się w sprawy inicjowane przez KOR. Nieco inaczej wyglądała kwestia samokształcenia, które samym działaczom dawało poczucie istnienia czegoś trwałego, wychodzącego poza ramy bieżących akcji. Stanowiło też korzystną ofertę dla ambitniejszych studentów, niezwiązanych ściśle z komitetem, tym bardziej że nie wymagało tak dużej odwagi. Część z nich dzięki uczestnictwu w wykładach i lekturze książek stawała się ludźmi bardziej świadomymi. Można powiedzieć, że osoby te budowały także pewien krąg sympatyków komitetu. Warto wspomnieć tu również o pismach SKS, które miały grono odbiorów i na pewno odegrały pewną rolę w dostarczaniu niezależnej informacji. Ciekawe zresztą wydaje się zbadanie cech charakterystycznych kręgu zwolenników i próba dokładniejszego określenia jego liczebności. Jest to bardzo trudne zadanie i nie mam pewności, czy w ogóle wykonalne, można byłoby jednak przeprowadzić badanie ilościowe wśród osób będących studentami pod koniec lat siedemdziesiątych.

Bardzo szybko okazało się, że SKS nie znajdzie szerokiego poparcia wśród studentów. Na ten stan rzeczy złożyło się wiele czynników, choć do najważniejszych zaliczyć należy lenistwo i niechęć przeważającej części do jakiejkolwiek aktywności (widoczne choćby i dzisiaj) oraz na pewno strach przed represjami. Oszacowałem, że aktywnie angażowało się w prace komitetu około czterdziestu osób, ponad sto znajdowało się w jego kręgu. Jest to zaledwie procent studiujących w tamtych czasach, i to tylko na Uniwersytecie Wrocławskim. Bez wahania można więc pisać o „getcie” tworzonym przez ludzi SKS, choć tak jak pisałem, zdarzały się momenty, kiedy komitet cieszył się bardziej masowym poparciem, były to jednak tylko pojedyncze incydenty. Rodzi się więc pytanie o sens istnienia komitetu wobec jego bardzo małego oddziaływania na środowisko akademickie. Jest to bardzo istotne zagadnienie badawcze i chyba najważniejsze, jakie przed sobą postawiłem. Rozwiązując ten problem, warto przede wszystkim wspomnieć, iż wiele działań SKS kierowano również do szerszych warstw społeczeństwa. Na pewno dzięki takim akcjom jak organizacja mszy w intencji ofiar z 1970 r. czy rozrzucanie ulotek nawołujących do bojkotu wyborów udało się niektórym ludziom unaocznić, że opozycja istnieje, pokazać, iż jest inna racja, odmienna od oficjalnej wykładni mediów. Oczywiście nie można pominąć znaczenia komitetu dla samych działaczy, gdyż wydaje się jasne, że opozycyjność była dla nich życiowym wyborem, odrzuceniem kłamstwa i orwellowskiego dwójmyślenia. Ciekawy zresztą jest proces ich ewolucji, wyraźnie widoczny na kartach pracy: z osób przełamujących bariery strachu przy rozwieszaniu klepsydr stali się wyrobionymi działaczami politycznymi „Solidarności”. Najważniejszy jednak czynnik przemawiający za tym, że istnienie SKS miało sens, to ogromna rola, jaką odegrali jego działacze w tworzeniu „Solidarności” i NZS. Gdyby nie istniała we Wrocławiu zorganizowana opozycja, nie udałoby się raczej tak sprawne zorganizowanie strajku, a potem struktur związku, w szczególności jego mediów. Niewykluczone, że protestujący nie nawiązaliby kontaktu z Wybrzeżem, co mogłoby się skończyć odrębnym porozumieniem. Słowem, ludzie związani wcześniej z opozycją przedsierpniową znaleźli się w odpowiednim miejscu w odpowiednim czasie. Podobnie przedstawia się geneza Niezależnego Zrzeszenia Studentów. Osoby z SKS w wielu przypadkach tworzyły organizację, dzięki ich inicjatywie zaczęła ona powstawać jeszcze przed rozpoczęciem roku akademickiego. W tym wypadku trudno mówić o dużej roli działaczy komitetu w strukturach okrzepłego NZS, jednak kilku z nich nie wycofało się i aktywnie włączyło się w prace zrzeszenia.

Istnienie SKS nie rzutowało więc wyłącznie na czasy, w których funkcjonował. Podkreśliłbym raczej znaczenie komitetu dla kształtowania postaw i charakterów jego działaczy i sympatyków, którzy w późniejszych czasach stawali na wysokości zadań, jakie się przed nimi pojawiały. Najbardziej wyraźne było to w latach 1980–1981, ale także i później. W stanie wojennym kilku niegdysiejszych ludzi SKS aktywnie włączyło się w budowanie struktur podziemnej „Solidarności”, szczególnie w zakresie poligrafii. Znajomość taktyki organów bezpieczeństwa wyniesiona z lat siedemdziesiątych czyniła z nich lepszych konspiratorów. Niektórzy udzielali się w organizacjach aktywnych w drugiej połowie lat osiemdziesiątych, jako przykład można podać Ruch Wolność i Pokój (Leszek Budrewicz, Marek Adamkiewicz), Pomarańczową Alternatywę (Waldemar Fydrych) czy Solidarność Polsko-Czechosłowacką (Jarosław Broda, Mirosław Jasiński). Idąc dalej, wskazać trzeba pewne znaczenie byłych działaczy dla przełomu 1989 r. Chociażby dawny lider SKS Leszek Budrewicz odegrał istotną rolę w tworzeniu struktur „drugiej” „Solidarności” oraz w kampanii przed wyborami z 4 czerwca 1989 r. Najbardziej uderzający jest jednak udział osób z SKS w lokalnych władzach już w wolnej Polsce. Funkcję prezydenta miasta w latach 2001–2002 pełnił Stanisław Huskowski, obecnie, już od dłuższego czasu, stanowisko to piastuje Rafał Dutkiewicz, luźny współpracownik komitetu. Wiceprezydentem przez cztery lata był Krzysztof Turkowski, a przez osiem – Sławomir Najnigier. Szefem Wydziału Kultury Urzędu Miejskiego od roku 2001 jest Jarosław Broda. Krzysztof Grzelczyk natomiast przez dwa lata pełnił funkcję wojewody dolnośląskiego. Obecnie Wrocław przoduje pod względem rozwoju. Daleki jestem od naiwnych uproszczeń, ale nie można wykluczyć istnienia pewnej zależności i wpływu ludzi ukształtowanych przez działalność w komitecie na sukces Wrocławia na przełomie XX i XXI w.

WYKAZ SKRÓTÓW

AAN

– Archiwum Akt Nowych

AE

– Akademia Ekonomiczna

AHM

– Archiwum Historii Mówionej

AK

– Armia Krajowa

AM

– Akademia Medyczna

AP

– Archiwum Państwowe

API

– Akademickie Pismo Informacyjne

AR

– Akademia Rolnicza

AUWr

– Archiwum Uniwersytetu Wrocławskiego

AWF

– Akademia Wychowania Fizycznego

DA

– Duszpasterstwo Akademickie

DDŻS ZNiO

– Dział Dokumentacji Życia Społecznego Zakładu Narodowego im. Ossolińskich

DS

– Dom Studencki

DSH

– Dom Spotkań z Historią

INP

– Instytut Nauk Politycznych

IPN

– Instytut Pamięci Narodowej

KBWE

– Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie

KC

– Komitet Centralny

KIK

– Klub Inteligencji Katolickiej

KOR

– Komitet Obrony Robotników

KSS

– Klub Samoobrony Społecznej

KSS „KOR”

– Komitet Samoobrony Społecznej „KOR”

KU

– Komitet Uczelniany

KUL

– Katolicki Uniwersytet Lubelski

KW

– Komitet Wojewódzki

KW MO

– Komenda Wojewódzka MO

LO

– Liceum Ogólnokształcące

MKS

– Międzyzakładowy Komitet Strajkowy

MKZ

– Międzyzakładowy Komitet Założycielski

MO

– Milicja Obywatelska

MPK

– Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne

MSW

– Ministerstwo Spraw Wewnętrznych

MSZ

– Ministerstwo Spraw Zagranicznych

NOW-a

– Niezależna Oficyna Wydawnicza

NSZS

– Niezależny Samorządny Związek Studentów

NZS

– Niezależne Zrzeszenie Studentów

OP

– Ordo Praedicatorum [Zakon Kaznodziejski]

PDŻP

– Pracownia Dokumentacji Życia Politycznego

POP

– Podstawowa Organizacja Partyjna

PPA

– Polska Powstańcza Armia (?)

PPT

– Wydział Podstawowych Problemów Techniki

PRL

– Polska Rzeczpospolita Ludowa

PWr

– Politechnika Wrocławska

PWSSP

– Państwowa Wyższa Szkoła Sztuk Plastycznych

PZPR

– Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

RFN

– Republika Federalna Niemiec

RMP

– Ruch Młodej Polski

ROPCiO

– Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela

RSW

– Robotnicza Spółdzielnia Wydawnicza

RU

– Rada Uczelniana

RWD

– Ruch Wolnych Demokratów

RWE

– Radio Wolna Europa

SB

– Służba Bezpieczeństwa

SKS

– Studencki Komitet Solidarności

SOR

– sprawa operacyjnego rozpracowania

SZSP

– Socjalistyczny Związek Studentów Polskich

TKN

– Towarzystwo Kursów Naukowych

TKZ

– Tymczasowy Komitet Założycielski

TW

– tajny współpracownik

UJ

– Uniwersytet Jagielloński

UW

– Uniwersytet Warszawski

UWr

– Uniwersytet Wrocławski

VONS

– Výbor na obranu nespravedlivĕ stíhaných (Komitet Obrony Niesprawiedliwie Prześladowanych)

WNiO

– Wydział Nauki i Oświaty

WO

– Wydział Organizacyjny

WPiA

– Wydział Prawa i Administracji

Wydział Mat.-Fiz.-Chem.

– Wydział Matematyki, Fizyki i Chemii

WZZ

– Wolne Związki Zawodowe

ZMS

– Związek Młodzieży Socjalistycznej

ZMW

– Związek Młodzieży Wiejskiej

ZOMO

– Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej

ZSP

– Zrzeszenie Studentów Polskich

ZSRR

– Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich

BIBLIOGRAFIA

I. ARCHIWA

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej – Oddział w Warszawie

0222/170, t. 3–6, Sprawa operacyjnego rozpracowania „Wasale”

0222/193, t. 1, Sprawa operacyjnego rozpracowania „Pegaz”

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej – Oddział we Wrocławiu

024/8509, Sprawa operacyjnego rozpracowania „Wspólnicy”

024/8773, Sprawa operacyjnego rozpracowania „Orędownicy”

024/8677, t. 1–2, Sprawa operacyjnego rozpracowania „Mąciciele”

039/11325, t. 1–3, Sprawa dochodzeniowa w związku z drukowaniem i rozpowszechnianiem publikacji bez zezwolenia

053/2253, Informacje Wydziału III KW MO za 1978 r.

053/2259, Informacje Wydziału IV KW MO za 1978 r.

053/2282, Meldunki operacyjne z lat 1977–1978

053/2290, Informacje Wydziału IV WUSW we Wrocławiu dotyczące pracy operacyjnej za 1980 r.

053/2340, Informacje z lat 1979–1980

054/1522, Sprawa operacyjnego rozpracowania „Kaskader”

054/1613, Sprawa operacyjnego rozpracowania „Próba”

054/890, Informacje z maja–grudnia 1977 r.

Archiwum Akt Nowych

Komitet Centralny PZPR, Wydział Nauki i Oświaty, 301, 320, 363, 473

Komitet Centralny PZPR, Wydział Organizacyjny, 3068, 3073, 3500

Archiwum Państwowe we Wrocławiu

Komitet Wojewódzki PZPR, 112/IV/50

Uniwersytet Wrocławski, Komitet Uczelniany PZPR, 174/I/1, 174/II/2, 174/IV/2, 174/IV/3, 174/V/1, 174/VI/1, 174/VIII/1

Politechnika Wrocławska, Komitet Uczelniany PZPR, 179/IV/5

Archiwum Uniwersytetu Wrocławskiego

Teczki osobowe studentów i pracowników (Marek Adamkiewicz, Leszek Budrewicz, Mirosława Chamcówna, Jacek Malec, Jerzy Ochman, Janusz Paśkiewicz, Marek Rospond, Danuta Stołecka)

Protokoły z posiedzenia Rady Wydziału Filologicznego, 262/5

Dział Dokumentacji Życia Społecznego Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu

Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3

Pracownia Dokumentacji Życia Politycznego (przy Instytucie Politologii UWr)

Materiały różne, 985, 1179/14/83/359, 10353/90/927/513, 1779/983/359

Ośrodek „Karta”

Studencki Komitet Solidarności we Wrocławiu, 10 IV/ 5.1

Materiały ze zbiorów Jana Sobczyka

Materiały ze zbiorów Sławomira Najnigiera

II. WYDAWNICTWA ŹRÓDŁOWE

Czy ktoś przebije ten mur? Sprawa Stanisława Pyjasa, wstęp i oprac. F. Pyjas, A. Roliński, J. Szarek, Kraków 2001.

Dokumenty Komitetu Obrony Robotników i Komitetu Samoobrony Społecznej „KOR”, red. A. Jastrzębski, Warszawa–Londyn 1994.

Dokumenty uczestników Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela 1977–1981, red. G. Waligóra, Kraków 2005.

Działania Służby Bezpieczeństwa wobec organizacji „Ruch”, wstęp, wybór i oprac. P. Byszewski, Warszawa 2008.

Krok ku niepodległości. Studencki Komitet Solidarności we Wrocławiu 1977–1980. Materiały edukacyjne dla nauczyciela i ucznia klasy gimnazjalnej i ponadgimnazjalnej, red. S. Krzyżanowska, W. Trębacz, Wrocław 2007.

Kryptonim „Gracze”. Służba Bezpieczeństwa wobec Komitetu Obrony Robotników i Komitetu Samoobrony Społecznej „KOR” 1976–1981, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010.

Kryptonim „Pegaz”. Służba Bezpieczeństwa wobec Towarzystwa Kursów Naukowych 1978–1980, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2008.

Kryptonim „Wasale”. Służba Bezpieczeństwa wobec Studenckich Komitetów Solidarności 1977–1980, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2007.

Kryptonim „Gracze”. Służba Bezpieczeństwa wobec Komitetu Obrony Robotników i Komitetu Samoobrony Społecznej „KOR” 1976–1981, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010.

Krzyżanowska S., Trębacz W., Sprawa operacyjnego rozpracowania „Kaskader”, Wrocław 2007.

Opozycja demokratyczna w Polsce 1976–1980. Wybór dokumentów, red. Z. Hemmerling, M. Nadolski, Warszawa 1994.

Opozycja demokratyczna w Polsce w świetle akt KC PZPR (1976–1980), red. Ł. Kamiński, P. Piotrowski, Wrocław 2002.

Opozycja małopolska w dokumentach 1976–1980, red. A. Roliński, Kraków 2003.

Rozmowy na Zawracie. Taktyka walki z opozycją demokratyczną październik–grudzień 1979, oprac. A. Friszke, M. Zaremba, Warszawa 2008.

Rudka S., 25 lat Studenckiego Komitetu Solidarności we Wrocławiu, Wrocław 2002.

W Wiśle ich nie potopimy. Odprawa w Departamencie III MSW na temat zwalczania KOR, oprac. P. Sasanka, „Więź” 2007, nr 3.

„Zawężona represja”. Co robić z Komitetem Obrony Robotników?, oprac. A. Paczkowski, M. Zaremba, „Więź” 2001, nr 8.

Zbiór podstawowych przepisów organizacyjnych SZSP, Warszawa 1977.

III. DZIENNIKI, WSPOMNIENIA

Brandys K., Miesiące, Warszawa 1980.

Brandys M., Dziennik 1978, Warszawa 1997.

Budrewicz L., Wspomnienia z niejednego podwórka (1976–1989), Wrocław 2008.

Co nam zostało z tamtych lat... Opozycja polityczna 1976–1980 z dzisiejszej perspektywy, red. J. Eisler, Warszawa 2003.

Fydrych W., Żywoty mężów pomarańczowych, Warszawa–Wrocław 2002.

Jankowski J., Do działaczy byłego Studenckiego Komitetu Solidarności we Wrocławiu. Koledzy, to ja na was donosiłem, „Gazeta Wyborcza” 2006, nr 137 (Wrocław).

Kenney P., Wrocławskie zadymy, Wrocław 2007.

Ktoś przecież musiał stanąć prosto. Studencki Komitet Solidarności we Wrocławiu 1977–2007, red. R. Otolińska, T. Przedpełski, Wrocław 2007.

J. Kuroń, Gwiezdny czas. Wiary i winy ciąg dalszy, Londyn 1991.

Myślecki W., Studencka wiosna 1968 w Politechnice Wrocławskiej [w:] Księga Jubileuszowa 50-lecia Politechniki Wrocławskiej 1945–1995, red. R. Czoch, Wrocław 1995.

Niepokorni. Rozmowy o Komitecie Obrony Robotników. Relacje członków i współpracowników Komitetu Obrony Robotników zebrane w 1981 roku przez A. Friszkego i A. Paczkowskiego, red. M. Okoński, przy współpr. M. Szklarczyka, przypisami opatrzył A. Friszke, Kraków 2008.

Siekanowicz S., Wspomnienia z czasów działania w opozycji (cz. 1: 1977–1980), „Nadwarciański Rocznik Historyczno-Archiwalny” 2008, nr 15.

Waszkiewicz J., Korzenie „Solidarności” – część druga uwag na marginesie książki Stanisława Stefańskiego, „Obecność” 1988, nr 21.

Waszkiewicz J., Korzenie „Solidarności” – część trzecia uwag na marginesie książki Stanisława Stefańskiego, „Obecność” 1988, nr 22.

Waszkiewicz J., Pracownicy i studenci Politechniki Wrocławskiej w demokratycznej opozycji 1977–1980 [w:] Księga Jubileuszowa 50-lecia Politechniki Wrocławskiej 1945–1995, red. R. Czoch, Wrocław 1995.

Zięba M., Biel z dodatkiem czerni, Warszawa 2005.

IV. RELACJE

Dom Spotkań z Historią, Archiwum Historii Mówionej

Kolekcja Anki Grupińskiej: „Pamiętanie Peerelu. Opowieści o wspólnych i indywidualnych sposobach na system: 1956–1989”:

Opowieść Hanny i Witolda Bartoszewiczów, opracowana przez Zofię Wieluńską, listopad 2006 r., AHM_PRL_0144

Opowieść Leszka Budrewicza, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, grudzień 2006–styczeń 2007 r., AHM_PRL_0145

Opowieść Aleksandra Gleichgewichta, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, październik 2006–styczeń 2007 r., AHM_PRL_0147

Opowieść Bolesława Gleichgewichta, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, październik–grudzień 2006 r., AHM_PRL_0148

Opowieść Zbigniewa Gierunia-Banaszewskiego, opracowana przez Kamila Dworaczka, czerwiec–wrzesień 2007 r., AHM_PRL_1004

Opowieść Stanisławy Kos, opracowana przez Kamila Dworaczka, październik–listopad 2007 r., AHM_PRL_0634

Opowieść Adama Lipińskiego, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, luty–grudzień 2007 r., AHM_PRL_0582

Opowieść Danuty Stołeckiej, opracowana przez Natalię Łuczyńską, listopad–grudzień 2006 r., AHM_PRL_0151

Opowieść Krzysztofa Turkowskiego, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, styczeń 2007 r., AHM_PRL_0152

Opowieść Elżbiety i Henryka Zielińskich, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, styczeń 2007 r., AHM_PRL_0153

Inne kolekcje

Michał Gabryel, AHM_SW_159, 12 I 2007 r., rozmawiała Ewa Kondratowicz

Relacje zebrane przez autora

Alicja Badowska (26 XI 2009 r.)

Krzysztof Bąkowski (17 II 2010 r.)

Jarosław Broda (24 II 2009 r., 5 III 2009 r.)

Leszek Budrewicz (13 V 2008 r., 4 IX 2008 r., 18 II 2009 r., 27 II 2009 r.)

Wiesław Cupała (23 II 2010 r.)

Jerzy Filak (18 XI 2009 r.)

Aleksander Gleichgewicht (11 II 2009 r.)

Bolesław Gleichgewicht (12 II 2009 r.)

Wiktor Grotowicz (maile w zbiorach autora)

Krzysztof Grzelczyk (18 II 2009 r.)

Zbigniew Hajłasz (16 II 2009 r.)

Stanisław Huskowski (2 XI 2009 r.)

Andrzej Kiełczewski (23 X 2009 r., 30 X 2009 r.)

Jarosław Klimek (25 XI 2009 r.)

Roman Kołakowski (4 II 2009 r.)

Wincenty Korsan (1 III 2010 r.)

Jan Lityński (4 II 2009 r.)

Kornel Morawiecki (10 II 2009 r.)

Sławomir Najnigier (12 V 2008 r.)

Jerzy Ochman (7 III 2009 r.)

Renata Otolińska (8 I 2008 r., 2 VII 2008 r.)

Jan Sobczyk (27 II 2009 r.)

Mirosław Spychalski (13 II 2009 r.)

Danuta Stołecka (5 II 2009 r.)

Danuta Szczepańska (3 XII 2009 r.)

Joanna i Krzysztof Turkowscy (31 I 2009 r.)

Bronisław Wildstein (4 II 2009 r.)

Elżbieta i Henryk Zielińscy (7 I 2010 r.)

V. CZASOPISMA DRUGIEGO OBIEGU Z LAT SIEDEMDZIESIĄTYCH

„Akademickie Pismo Informacyjne”

„Biuletyn Dolnośląski”

„Indeks”

„Podaj Dalej”

„Tematy”

„Zgrzyt”

VI. CZASOPISMA Z LAT SIEDEMDZIESIĄTYCH I OSIEMDZIESIĄTYCH

„Biuletyn Informacyjny Wrocławskich Studentów”

„Komunikaty NSZZ «Solidarność» Uniwersytetu Wrocławskiego”

„Marabut”

„No Więc”

„Sigma”

„Szermierz”

„Trybuna Robotnicza”

VII. OPRACOWANIA

Błażejowska J., Potworne i niebezpieczne słowo – powielacz, „Biuletyn IPN” 2007, nr 12.

Błażejowska J., Papierowa rewolucja. Z dziejów drugiego obiegu wydawniczego w Polsce 1976–1989/1990, Warszawa 2010.

Cenckiewicz S., Oczami bezpieki. Szkice i materiały z dziejów aparatu bezpieczeństwa PRL, Kraków 2004.

Ciesielski S., Rekrutacja młodzieży na studia dzienne na UWr w latach 1945–1985 [w:] „Studia i Materiały z Dziejów Uniwersytetu Wrocławskiego”, red. T. Kulak, W. Wrzesiński, t. 2, Wrocław 1995.

Dolny Śląsk. Monografia historyczna, red. W. Wrzesiński, Wrocław 2006.

Dworaczek K., Fałszywy numer siódmy „Podaj Dalej”. Konfrontacja Studenckiego Komitetu Solidarności z władzami Uniwersytetu Wrocławskiego w 1979 roku, „Iuvenilia” 2008, nr 3.

Dworaczek K., Socjalistyczny Związek Studentów Polskich w świetle publicystyki wrocławskiego Studenckiego Komitetu Solidarności [w:] Per aspera ad astra. Materiały z XVI Ogólnopolskiego Zjazdu Historyków Studentów. Historia PRL, Kraków 2008.

Dworaczek K., Pisma Studenckiego Komitetu Solidarności we Wrocławiu. Redakcja, druk, kolportaż [w:] „Budujemy nową Polskę?”. Materiały z konferencji studenckiej poświęconej najnowszym dziejom Polski, red. K. Dworaczek, M. Rozenek, Wrocław 2009.

Friszke A., Opozycja polityczna w PRL 1945–1980, Londyn 1994.

Friszke A., Przystosowanie i opór. Studia z dziejów PRL, Warszawa 2007.

Głębocki H., Policja tajna przy robocie. Z dziejów państwa policyjnego w PRL, Kraków 2005.

Głębocki H., Studencki Komitet Solidarności w Krakowie 1977–1980. Zarys działalności, Warszawa 1994.

Goleń-Zając E., Głębocki H., „Ketman” i „Monika” – żywoty równoległe, „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2005, nr 1 (2).

Kamiński Ł., Masowe protesty młodzieży 1945–1947 [w:] Młodzież w oporze społecznym 1945–1989. Materiały ze studenckiej sesji naukowej, Wrocław, maj 1996, red. Ł. Kamiński, Wrocław 1996.

Kamiński Ł., Władza wobec opozycji 1976–1980, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2003, nr 2 (4).

Krajewski A., Wrocławska opozycja przed „Solidarnością” (1977–1980), „Wrocławskie Studia z Historii Najnowszej” 1999, t. 7.

Kulak T., Pater M., Wrzesiński W., Historia Uniwersytetu Wrocławskiego 1702–2002, Wrocław 2002.

Lipski, J.J., KOR, Warszawa 2006.

Mazowiecki W., Pierwsze starcie. Wydarzenia 3 maja 1946, Warszawa 1998.

Najnowsza historia świata, t. 2, red. A. Patek, J. Rydel, J. Węc, Kraków 2003.

Paczkowski A., Pół wieku dziejów Polski, Warszawa 1996.

Popińska J., Studenci Uniwersytetu Wrocławskiego 1968–1989, Wrocław 2008, praca doktorska w zbiorach Archiwum Uniwersytetu Wrocławskiego, WII/4000.

Roszkowski W., Najnowsza historia Polski 1945–1980, Warszawa 2003.

Roszkowski W., Landau Z., Polityka gospodarcza II RP i PRL, Warszawa 1995.

Rudka S., Poza cenzurą. Wrocławska prasa bezdebitowa 1973–1989, Warszawa–Wrocław 2001.

Sasanka P., Czerwiec 1976. Geneza, przebieg, konsekwencje, Warszawa 2006.

Skład osobowy na rok akademicki 1976/77. Według informacji na 1 IX 1976 r., Wrocław 1976.

Skład osobowy na rok akademicki 1977/1978. Według informacji na 1 X 1977 r., Wrocław 1978.

Sipowicz K., Hipisi w PRL-u, Warszawa 2008.

Smółka A., Między wolnością a pokojem, praca magisterska o Ruchu „Wolność i Pokój”, zamieszczona na stronie www.ruchwip.org.

Stefański S. (właśc. W. Suleja), „Solidarność” na Dolnym Śląsku, Wrocław 1986.

Suleja W., Dolnośląski Marzec 1968, Warszawa 2006.

Suleja W., Historia Wrocławia, t. 3: W Polsce Ludowej, PRL i III Rzeczpospolitej, Wrocław 2001.

Suleja W., Wrocław [w:] Oblicza Marca 1968, red. S. Stępień, K. Rokicki, Warszawa 2004.

Szarek J., Czarne juwenalia. Opowieść o Studenckim Komitecie Solidarności, Kraków 2007.

Świda-Zięba H., Człowiek wewnętrznie zniewolony. Mechanizmy i konsekwencje minionej formacji – analiza psychosocjologiczna, Warszawa 1997.

Terlecki R., Uniwersytet Latający i Towarzystwo Kursów Naukowych 1977–1981, Kraków–Rzeszów 2000.

Uhlig A., Wartości socjocentryczne [w:] Młodzież a wartości, red. H. Świda, Warszawa 1979.

Walczak J., Ruch studencki w Polsce 1944–1984, Wrocław–Warszawa–Kraków 1990.

Waligóra G., Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela 1977–1981, Warszawa 2006.

Waligóra G., Wrocławskie środowisko Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela, „Rocznik Wrocławski” 2006, nr 10.

Waligóra G., Opozycja przedsierpniowa na Dolnym Śląsku [w:] Między Warszawą a regionem. Opozycja przedsierpniowa na Pomorzu Zachodnim, red. K. Kowalczyk, M. Paziewski, M. Stefaniak, Szczecin 2008.

Wokół Marca ’68 na Dolnym Śląsku. Materiały pokonferencyjne, red. J. Hytrek-Hryciuk, W. Trębacz, Wrocław 2008.

Zaremba P., Młodopolacy. Historia Ruchu Młodej Polski, Gdańsk 2000.

VIII. ENCYKLOPEDIE, SŁOWNIKI, BIBLIOGRAFIE

Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku, red. J.M. Śnieciński, t. 5, Warszawa 2006.

Okoń W., Słownik pedagogiczny, Warszawa 1984.

Opozycja w PRL. Słownik biograficzny 1956–1989, t. 1–3, red. nacz. J. Skórzyński, Warszawa 2000, 2002, 2006.

Rudka S., Wrocławskie pisma bezdebitowe 1973–1989. Bibliografia, Wrocław [1992–1993].

IX. STRONY INTERNETOWE

www.sks.wroclaw.pl

www.encyklopedia-solidarnosci.pl

www.osmego.art.pl

www.karta.org.pl

www.sierpien1980.pl

www.maj77.org.pl

PRZYPISY

Wstęp

[1] Ze starszych publikacji wymienić należy pracę Henryka Głębockiego Studencki Komitet Solidarności w Krakowie 1977–1980. Zarys działalności, Warszawa 1994, oraz książkę, którą napisał Włodzimierz Suleja (pod pseudonimem Stanisław Stefański) – Solidarność na Dolnym Śląsku, Wrocław 1986, wydaną w podziemiu.

[2] S. Rudka, 25 lat Studenckiego Komitetu Solidarności we Wrocławiu, [Wrocław] (2002); Krok ku niepodległości. Studencki Komitet Solidarności we Wrocławiu 1977–1980. Materiały edukacyjne dla nauczyciela i ucznia klasy gimnazjalnej i ponadgimnazjalnej, red. S. Krzyżanowska, W. Trębacz, Wrocław 2007; Ktoś przecież musiał stanąć prosto, red. R. Otolińska, T. Przedpełski, Wrocław 2007.

[3] A. Krajewski, Wrocławska opozycja przed „Solidarnością” (1977–1980), „Wrocławskie Studia z Historii Najnowszej” 1999, t. 7; G. Waligóra, Opozycja przedsierpniowa na Dolnym Śląsku [w:] Między Warszawą a regionem. Opozycja przedsierpniowa na Pomorzu Zachodnim, red. K. Kowalczyk, M. Paziewski, M. Stefaniak, Szczecin 2008.

[4] T. Kulak, M. Pater, W. Wrzesiński, Historia Uniwersytetu Wrocławskiego 1702–2002, Wrocław 2002.

[5] J. Popińska, Studenci Uniwersytetu Wrocławskiego 1968–1989, Wrocław 2008, praca doktorska w zbiorach AUWr., WII/4000. Już po zakończeniu prac nad książką ukazała się poszerzona wersja doktoratu: J.K. Popińscy, Od SKS do NZS. Niezależnie Zszerzenie Studentów we Wrocławiu 1980–2010, Wrocław 2010.

[6] K. Dworaczek, Socjalistyczny Związek Studentów Polskich w świetle publicystyki wrocławskiego Studenckiego Komitetu Solidarności [w:] Per aspera ad astra. Materiały z XVI Ogólnopolskiego Zjazdu Historyków Studentów. Historia PRL, Kraków 2008; idem, Fałszywy numer siódmy „Podaj Dalej”. Konfrontacja Studenckiego Komitetu Solidarności z władzami Uniwersytetu Wrocławskiego w 1979 roku, „Iuvenilia” 2008, nr 3; idem, Pisma Studenckiego Komitetu Solidarności we Wrocławiu. Redakcja, druk, kolportaż [w:] „Budujemy nową Polskę?”. Materiały z konferencji studenckiej poświęconej najnowszym dziejom Polski, red. K. Dworaczek, M. Rozenek, Wrocław 2009.

[7] Na przykład: Dolny Śląsk. Monografia historyczna, red. W. Wrzesiński, Wrocław 2006; W. Suleja, Historia Wrocławia, t. 3: W Polsce Ludowej, PRL i III Rzeczpospolitej, Wrocław 2001.

[8] S. Rudka, Poza cenzurą. Wrocławska prasa bezdebitowa 1973–1989, Warszawa–Wrocław 2001; idem, Wrocławskie pisma bezdebitowe 1973–1989. Bibliografia, Wrocław [1992–1993].

[9] R. Terlecki, Uniwersytet Latający i Towarzystwo Kursów Naukowych 1977–1981, Kraków–Rzeszów 2000.

[10] Do ważniejszych prac należy zaliczyć: A. Friszke, Opozycja polityczna w PRL 1945–1980, Londyn 1994; idem, Przystosowanie i opór. Studia z dziejów PRL, Warszawa 2007; Opozycja w PRL. Słownik biograficzny 1956–1989, t. 1–3, red. nacz. J. Skórzyński, Warszawa 2000, 2002, 2006. Bogatym źródłem wiedzy jest również internetowa Encyklopedia Solidarności (www.encyklopedia-solidarnosci.pl).

[11] R. Terlecki, Uniwersytet Latający...; G. Waligóra, Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela 1977–1981, Warszawa 2006; J.J. Lipski, KOR, Londyn 1983 (pozycja wznowiona i opatrzona przypisami w 2006 r.: J.J. Lipski, KOR, Warszawa 2006).

[12] H. Głębocki, Studencki Komitet Solidarności..., oraz praca mająca charakter bardziej popularnonaukowy: J. Szarek, Czarne juwenalia. Opowieść o Studenckim Komitecie Solidarności, Kraków 2007. Ukazała się jeszcze monografia gdańskiego ugrupowania opozycji studenckiej – Ruchu Młodej Polski: P. Zaremba, Młodopolacy. Historia Ruchu Młodej Polski, Gdańsk 2000.

[13] S. Cenckiewicz, Oczami bezpieki. Szkice i materiały z dziejów aparatu bezpieczeństwa PRL, Kraków 2004; E. Goleń-Zając, H. Głębocki, „Ketman” i „Monika” – żywoty równoległe, „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2005, nr 1 (2); H. Głębocki, Policja tajna przy robocie. Z dziejów państwa policyjnego w PRL, Kraków 2005; Ł. Kamiński, Władza wobec opozycji 1976–1980, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2003, nr 2 (4).

[14] Kryptonim „Wasale”. Służba Bezpieczeństwa wobec Studenckich Komitetów Solidarności 1977–1980, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2007.

[15] Kryptonim „Pegaz”. Służba Bezpieczeństwa wobec Towarzystwa Kursów Naukowych 1978–1980, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2008; Kryptonim „Gracze”. Służba Bezpieczeństwa wobec Komitetu Obrony Robotników i Komitetu Samoobrony Społecznej „KOR” 1976–1981, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010.

[16] Korzystałem ze zbioru Działu Druków Ciągłych i Działu Dokumentacji Życia Społecznego Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu, Ośrodka „Karta” oraz materiałów zgromadzonych w Pracowni Dokumentacji Życia Politycznego w Instytucie Politologii UWr. Sięgnąłem również do zbiorów Jana Sobczyka. Ze względu na fakt, iż jego ojciec piastował funkcję prorektora, udało mu się uniknąć rewizji, stąd zachowała się u niego pewna część materiałów. Niewielka liczba źródeł znajduje się w Internecie pod adresem www.sks.wroclaw.pl. Oprócz pism SKS wykorzystałem przede wszystkim „Biuletyn Dolnośląski” i „No Więc”.

[17] Czy ktoś przebije ten mur? Sprawa Stanisława Pyjasa, wstęp i oprac. F. Pyjas, A. Roliński, J. Szarek, Kraków 2001; Dokumenty Komitetu Obrony Robotników i Komitetu Samoobrony Społecznej „KOR”, red. A. Jastrzębski, Warszawa 1994; Dokumenty uczestników Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela 1977–1981, red. G. Waligóra, Kraków 2005; Opozycja demokratyczna w Polsce 1976–1980. Wybór dokumentów, red. Z. Hemmerling, M. Nadolski, Warszawa 1994; Opozycja małopolska w dokumentach 1976–1980, red. A. Roliński, Kraków 2003.

[18] Wspomnienia: J. Kuroń, Gwiezdny Czas. Wiary i winy ciąg dalszy, Londyn 1991; Co nam zostało z tych lat... Opozycja polityczna 1976–1980 z dzisiejszej perspektywy, red. J. Eisler, Warszawa 2003; Niepokorni. Rozmowy o Komitecie Obrony Robotników. Relacje członków i współpracowników Komitetu Obrony Robotników zebrane w 1981 roku przez A. Friszke i A. Paczkowskiego, red. M. Okoński, przy współpr. M. Szklarczyka, przypisami opatrzył A. Friszke, Kraków 2008; dzienniki: M. Brandys, Dziennik 1978, Warszawa 1997; K. Brandys, Miesiące, Warszawa 1980.

[19] Ktoś przecież musiał...

[20] Projekt funkcjonuje od 2006 r. (zob. www.pamietaniepeerelu.pl). Nagrania i opracowane rozmowy znajdują się w zasobie Archiwum Historii Mówionej przy Domu Spotkań z Historią w Warszawie. Korzystałem również z pojedynczych nagrań zgromadzonych w innych kolekcjach znajdujących się w zasobie tego archiwum.

[21] L. Budrewicz, Z PRL do Polski. Wspomnienia z niejednego podwórka (1976–1989), Wrocław 2008.

[22] S. Krzyżanowska, W. Trębacz, Sprawa operacyjnego rozpracowania „Kaskader", Wrocław 2007; S. Siekanowicz, Wspomnienia z czasów działania w opozycji (cz. 1: 1977–1980), „Nadwarciański Rocznik Historyczno-Archiwalny” 2008, nr 15.

[23] M. Zięba, Biel z dodatkiem czerni, Warszawa 2005.

[24] Powstała 3 maja 1979 r. organizacja opozycyjna współpracująca z KOR zrzeszała głównie ludzi z SKS, którzy już skończyli studia (m.in.: Jerzy Filak, Aleksander Gleichgewicht, Krzysztof Turkowski).

[25] „Biuletyn Dolnośląski” – pismo wydawane w latach 1979–1990, do 1980 r. był to organ Klubu Samoobrony Społecznej, później miesięcznik niezależny. Największą rolę w redakcji odgrywali Kornel Morawiecki i Jan Waszkiewicz.

[26] J. Waszkiewicz, Korzenie „Solidarności” – część druga uwag na marginesie książki Stanisława Stefańskiego, „Obecność” 1988, nr 21; idem, Korzenie „Solidarności” – część trzecia uwag..., „Obecność” 1988, nr 22.

[27] Idem, Pracownicy i studenci Politechniki Wrocławskiej w demokratycznej opozycji 1977–1980 [w:] Księga Jubileuszowa 50-lecia Politechniki Wrocławskiej 1945–1995, red. R. Czoch, Wrocław 1995.

[28] Zob. podrozdział „Wykłady”.

[29] Zob. podrozdziały: „Działania na rzecz zniesienia «resów» (wiosna 1978 r.)” oraz „Msza w intencji ofiar Grudnia ’70 (grudzień 1979 r.)”.

[30] Najbardziej użyteczne okazały się materiały Wydziału Nauki i Oświaty Komitetu Centralnego PZPR, w dużej mierze zostały ogłoszone drukiem w edycji źródeł Opozycja demokratyczna w Polsce w świetle akt KC PZPR (1976–1980), red. Ł. Kamiński, P. Piotrowski, Wrocław 2002.

[31] Przeprowadziłem również kwerendę w Archiwum Politechniki Wrocławskiej, ale dała ona wynik negatywny.

[32] Wspomniana już Opozycja demokratyczna w Polsce w świetle..., oprócz tego: Rozmowy na Zawracie. Taktyka walki z opozycją demokratyczną październik–grudzień 1979, oprac. A. Friszke, M. Zaremba, Warszawa 2008; W Wiśle ich nie potopimy. Odprawa w Departamencie III MSW na temat zwalczania KOR, oprac. P. Sasanka, „Więź” 2007, nr 3; „Zawężona represja”. Co robić z Komitetem Obrony Robotników?, oprac. A. Paczkowski, M. Zaremba, „Więź” 2001, nr 8.

[33] W pracy określenia: „działacz”, „członek” czy „uczestnik” są używane z całą ostrożnością i pełną świadomością. Określenie „członek” zarezerwowane jest prawie wyłącznie dla osób z Komitetu Obrony Robotników, gdyż tam istniało członkostwo, choć obejmujące niedużą grupę osób. „Uczestnik” to pojęcie najlepiej pasujące do Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela, gdyż brak jakiejkolwiek struktury, a także luźny charakter ruchu skłania właśnie do sięgania do tego określenia. „Działacz” z kolei to najszersze pojęcie i jego właśnie będę używał w pracy w odniesieniu do osób ze Studenckiego Komitetu Solidarności.

[34] W pracy dokonałem pewnego uproszczenia, związanego ze skrótami. Komitet Obrony Robotników, od 1977 r. funkcjonujący pod nazwą Komitetu Samoobrony Społecznej „KOR”, określam skrótem KOR lub KSS „KOR”, skrót KSS rezerwując wyłącznie dla Klubu Samoobrony Społecznej Ziemi Dolnośląskiej.

[35] We wrocławskim środowisku akademickim ukazywały się jeszcze „Listy spod 4-ki”, pismo związane z Duszpasterstwem Akademickim „Pod Czwórką”. Nieznane są nazwiska osób tworzących redakcję, jednak działacze SKS raczej nie mieli z pismem nic wspólnego, gdyż w ogóle nie angażowali się w duszpasterstwo (S. Rudka, Poza cenzurą..., s. 182).

[36] Książka jest poszerzoną wersją pracy magisterskiej obronionej w 2009 r. na Uniwersytecie Wrocławskim.

1. Sytuacja wewnętrzna w kraju i na uczelni

[1] Najnowsza historia świata, t. 2, red. A. Patek, J. Rydel, J. Węc, Kraków 2003, s. 122–123.

[2] P. Sasanka, Czerwiec 1976. Geneza, przebieg, konsekwencje, Warszawa 2006, s. 45.

[3] A. Paczkowski, Pół wieku dziejów Polski, Warszawa 1996, s. 420–421; P. Sasanka, Czerwiec 1976..., s. 43.

[4] Cyt. za: W. Roszkowski, Najnowsza historia Polski 1945–1980, Warszawa 2003, s. 674–675.

[5] P. Sasanka, Czerwiec 1976..., s. 43.

[6] Ibidem, s. 15, 29, 36–37.

[7] W. Roszkowski, Z. Landau, Polityka gospodarcza II RP i PRL, Warszawa 1995, s. 282.

[8] P. Sasanka, Czerwiec 1976..., s. 40–41.

[9] W. Roszkowski, Z. Landau, Polityka gospodarcza II RP..., s. 261–262.

[10] A. Friszke, Opozycja demokratyczna w Polsce 1945–1989, Londyn 1995, s. 338; A. Paczkowski, Pół wieku..., s. 401, 403.

[11] A. Paczkowski, Pół wieku..., s. 404–405.

[12] W. Roszkowski, Z. Landau, Polityka gospodarcza II RP..., s. 283–284.

[13] A. Friszke, Opozycja..., s. 275–276.

[14] A. Paczkowski, Pół wieku..., s. 412–413.

[15] A. Friszke, Opozycja..., s. 276.

[16] A. Paczkowski, Pół wieku..., s. 411–412.

[17] A. Friszke, Opozycja..., s. 279–280.

[18] Zob. Działania Służby Bezpieczeństwa wobec organizacji „Ruch”, wstęp, wybór i oprac. P. Byszewski, Warszawa 2008.

[19] P. Sasanka, Czerwiec 1976..., s. 38, 71.

[20] Opozycyjna grupa studentów UW, działająca w latach sześćdziesiątych.

[21] A. Friszke, Opozycja..., s. 300.

[22] Został skazany wraz z bratem za wysadzenie auli Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu, w której miała się odbyć akademia na cześć MO i SB.

[23] A. Friszke, Opozycja..., s. 302.

[24] Idem, Przystosowanie i opór. Studia z dziejów PRL, Warszawa 2007, s. 234.

[25] Idem, Opozycja..., s. 324–332; idem, Przystosowanie..., s. 254; DSH, Kolekcja Anki Grupińskiej: „Pamiętanie Peerelu. Opowieści o wspólnych i indywidualnych sposobach na system: 1956–1989” (dalej: „Pamiętanie Peerelu”), AHM_PRL_1004, Opowieść Zbigniewa Gierunia-Banaszewskiego, opracowana przez Kamila Dworaczka, czerwiec–wrzesień 2007 r., s. 5.

[26] A. Friszke, Przystosowanie..., s. 252–253.

[27] Idem, Opozycja..., s. 333–334.

[28] Ibidem, s. 312–314.

[29] J.J. Lipski, KOR, Warszawa 2006, s. 127–128; P. Sasanka, Czerwiec 1976..., s. 287, 290–291, 295.

[30] Największe wydawnictwo drugoobiegowe, założone w 1977 r. w Warszawie i kierowane przez Mirosława Chojeckiego oraz Grzegorza Bogutę.

[31] J.J. Lipski, KOR..., s. 146; Dokumenty Komitetu Obrony Robotników i Komitetu Samoobrony Społecznej „KOR”, red. A. Jastrzębski, Warszawa–Londyn 1994, s. 31; Dokumenty uczestników Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela 1977–1981, red. G. Waligóra, Kraków 2005, s. VII–XX (szerzej na temat ROPCiO zob. G. Waligóra, Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela 1977–1981, Warszawa 2006).

[32] Sprawa właściwie do dzisiaj nie została wyjaśniona, mimo prób zbadania okoliczności śmierci już w wolnej Polsce. Szerzej zob. Czy ktoś przebije...; J. Szarek, Czarne juwenalia...

[33] Tajny współpracownik SB o ps. „Ketman”, „Return” (zob. E. Goleń-Zając, H. Głębocki, „Ketman” i „Monika”..., „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2005, nr 1 (2).

[34] J. Szarek, Czarne juwenalia..., s. 67–76; J.J. Lipski, KOR..., s. 235–237.

[35] J.J. Lipski, KOR..., s. 248–266, 293–297.

[36] Początki ruchu samokształceniowego związane są z funkcjonowaniem nieformalnego Uniwersytetu Latającego na przełomie XIX i XX w., przemianowanego w 1905 r. na (legalne) Towarzystwo Kursów Naukowych. Do tradycji tej organizacji odwoływali się twórcy tajnych kompletów w trakcie okupacji i działacze opozycji w latach siedemdziesiątych (Kryptonim „Pegaz”..., s. 23).

[37] Mieszkania wykładowców niejednokrotnie były nachodzone przez bojówki SZSP, które w ten sposób przerywały spotkania samokształceniowe. Zdarzały się też przypadki pobić osób zamierzających wziąć udział w prelekcjach.

[38] Kryptonim „Pegaz”..., s. 32–43.

[39] J.J. Lipski, KOR..., s. 341–343, 353–354, 397–403, 481–482, 500–503.

[40] Dokumenty uczestników..., s. XV–XVIII; zob. G. Waligóra, Ruch...

[41] Kryptonim „Wasale”..., s. 26; G. Waligóra, Ruch..., s. 228, 247.

[42] A. Friszke, Opozycja..., s. 299.

[43] DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Oświadczenie wrocławskiego SKS, [1977/1978 r.]; T. Kulak, M. Pater, W. Wrzesiński, Historia Uniwersytetu Wrocławskiego..., s. 307; Dokument nr 26 [w:] Opozycja demokratyczna w Polsce. Wybór dokumentów, red. Z. Hemmerling, M. Nadolski, Warszawa 1994, s. 208.

[44] T. Kulak, M. Pater, W. Wrzesiński, Historia Uniwersytetu Wrocławskiego..., s. 303; W. Suleja, Dolnośląski Marzec ’68. Anatomia protestu, Warszawa 2006, s. 345–346.

[45] Trzeba podkreślić, że okres pełnienia funkcji rektora UWr przez prof. Mariana Orzechowskiego (1972–1975) odznaczał się większymi wpływami partii i zmniejszeniem roli uniwersyteckich ciał kolegialnych. Jego następca prof. Kazimierz Urbanik (1975–1981) bardziej liczył się ze zdaniem senatu i rad wydziałowych, dalej jednak organizacja partyjna miała istotny wpływ na decyzje rektora (T. Kulak, M. Pater, W. Wrzesiński, Historia Uniwersytetu Wrocławskiego..., s. 321).

[46] Ibidem, s. 307, 313.

[47] Ibidem, s. 307; S. Ciesielski, Rekrutacja młodzieży na studia dzienne na UWr w latach 1945–1985 [w:] Studia i materiały z dziejów Uniwersytetu Wrocławskiego, t. 2, red. T. Kulak, W. Wrzesiński, Wrocław 1995, s. 167–170.

[48] S. Ciesielski, Rekrutacja młodzieży..., s. 171–173.

[49] T. Kulak, M. Pater, W. Wrzesiński, Historia Uniwersytetu Wrocławskiego..., s. 325; AP Wrocław, UWr, KU PZPR, 174/II/2, plenum KU PZPR (sprawozdanie), 20 II 1979 r., k. 15–16.

[50] AP Wrocław, UWr, KU PZPR, 174/II/2, Program realizacji przez Uniwersytet Wrocławski im. Bolesława Bieruta we Wrocławiu zadań wynikających z uchwały XII Plenum KC PZPR, [1979 r.], k. 90; ibidem, 174/I/1, Protokół z VII Konferencji Sprawozdawczo-Wyborczej PZPR Uniwersytetu Wrocławskiego, 14 XI 1979 r., k. 40.

[51] T. Kulak, M. Pater, W. Wrzesiński, Historia Uniwersytetu Wrocławskiego..., s. 322.

[52] DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0634, Opowieść Stanisławy Kos, opracowana przez Kamila Dworaczka, październik–listopad 2007 r., s. 5; AIPN Wr, 054/1538, (Donos KO „Kasia”), [pocz. 1979 r.], k. 15; „Akademickie Pismo Informacyjne” 1980, nr 5, s. 7; AP Wrocław, KW PZPR we Wrocławiu, 112/IV/50, Uwagi i wnioski do materiałów Kolegium Rektorów wyższych uczelni Wrocławia opracowane przez Wydział Nauki i Oświaty [Komitetu Centralnego], czerwiec 1979 r., k. 49–51.

[53] PDŻP, 985, Sprawozdanie Zarządu Wojewódzkiego SZSP IV Wojewódzkiej Konferencji Sprawozdawczo-Wyborczej, Wrocław, 9 XII 1979 r., s. 41–42.

[54] Ibidem.

[55] AUWr, 262/5, Protokół nr 10/79 z posiedzenia zwyczajnego Rady Wydziału Filologicznego z 13 XI 1979 r., 15 XI 1979 r., k. 526–527.

[56] „j”, Zgubiona mądrość, „Akademickie Pismo Informacyjne” 1980, nr 4, s. 17.

[57] Ibidem; idem, Kto może być nauczycielem nauk politycznych, ibidem, s. 17–18; T. Kulak, M. Pater, W. Wrzesiński, Historia Uniwersytetu Wrocławskiego..., s. 323, 328.

[58] T. Kulak, M. Pater, W. Wrzesiński, Historia Uniwersytetu Wrocławskiego..., s. 328.

[59] J. Walczak, Ruch studencki w Polsce 1944–1984, Wrocław–Warszawa–Kraków 1990, s. 61, 225.

[60] Cyt. za: ibidem, s. 223.

[61] Ibidem, s. 225.

[62] Zbiór podstawowych przepisów organizacyjnych SZSP, Warszawa 1977, s. 10–11.

[63] A. Friszke, Opozycja..., s. 304–305.

[64] Ibidem, s. 310.

[65] Cyt. za: J. Szarek, Czarne juwenalia..., s. 16–18.

[66] PDŻP, 985, Sprawozdanie Zarządu Wojewódzkiego SZSP IV Wojewódzkiej Konferencji Sprawozdawczo-Wyborczej, Wrocław, 9 XII 1979 r., s. 30–31, 51; AP Wrocław, UWr, KU PZPR, 174/IV/2, Główne przedsięwzięcia SZSP UWr w roku akademickim 1978/1979, [1978 r.], k. 80–82.

[67] M. Nikodemski, Na poziomie wydziału, „Szermierz” 1979, nr 4; [b.a.], Pustka, czyli SZSP, „Szermierz”, 3 XII 1981.

[68] AP Wrocław, UWr, KU PZPR, 174/II/2, Ocena realizacji przez KU PZPR UWr uchwały plenum KW PZPR z 9 III 1979 r. dotyczącej pracy polityczno-wychowawczej w szkołach wyższych Wrocławia, [1979 r.], k. 132; ibidem, 174/VI/1, Ocena sytuacji politycznej oraz postaw pracowników i studentów Uniwersytetu Wrocławskiego, [1979 r.], k. 18.

[69] Zbiór podstawowych przepisów organizacyjnych SZSP, Warszawa 1977, s. 11–12.

[70] PDŻP, 985, Uchwała IV Konferencji Sprawozdawczo-Wyborczej, Wrocław, 9 XII 1979 r., s. 15–16.

[71] J. Popińska, Studenci Uniwersytetu Wrocławskiego 1968–1989, Wrocław 2008, praca doktorska w zbiorach AUWr, WII/4000, s. 80–81.

[72] W. Grotowicz. Czy samorządy mogą same?, „Tematy” 1979, nr 1, s. 9.

[73] Zob. Ł. Kamiński, Masowe protesty młodzieży 1945–1947 [w:] Młodzież w oporze społecznym 1945–1989, red. Ł. Kamiński, Wrocław 1996; W. Mazowiecki, Pierwsze starcie. Wydarzenia 3 maja 1946, Warszawa 1998.

[74] Zob. Ł. Kamiński, Sytuacja polityczna w latach 1957–1967 [w:] Dolny Śląsk. Monografia historyczna, red. W. Wrzesiński, Wrocław 2006; M. Pater, T. Kulak, W. Wrzesiński, Historia Uniwersytetu Wrocławskiego...

[75] Zob. W. Suleja, Wrocław [w:] Oblicza Marca 1968, red. S. Stępień, K. Rokicki, Warszawa 2004; W. Suleja, Dolnośląski marzec...; Wokół Marca ’68 na Dolnym Śląsku. Materiały pokonferencyjne, red. J. Hytrek-Hryciuk, W. Trębacz, Wrocław 2008; W. Myślecki, Studencka wiosna 1968 w Politechnice Wrocławskiej [w:] Księga Jubileuszowa 50-lecia...

[76] Ł. Kamiński, Sytuacja społeczno-polityczna w latach 1976–1980 [w:] Dolny Śląsk..., s. 741; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_1004, Opowieść Zbigniewa Gierunia-Banaszewskiego, opracowana przez Kamila Dworaczka, czerwiec–wrzesień 2007 r., s. 5.

[77] Bezdebitowe druki dosyć wcześnie zaczęli sprowadzać studenci związani później z SKS, m.in. Jarosław Klimek i Wiesław Cupała, którzy jeździli do Radomia i Krakowa, gdzie mieszkały ich dziewczyny (Rozmowa autora z Jarosławem Klimkiem, 25 XI 2009 r., nagranie w zbiorach autora).

[78] M. Zięba, Biel..., s. 28, 31; Komunikat nr 5 [w:] Dokumenty Komitetu..., s. 66; AIPN Wr, 0/54/1613, Meldunek operacyjny, 16 IV 1977 r., k. 23 (CD); AIPN Wr, 0/54/1613, Meldunek operacyjny, 5 V 1977 r., k. 28 (CD); AIPN Wr, 0/54/1613, Meldunek operacyjny, 23 I 1978 r., k. 54 (CD); AIPN Wr, 0/24/8509, Meldunek operacyjny, 27 X 1976 r., k. 42 (CD); AIPN Wr, 0/24/8509, Meldunek operacyjny, 9 IV 1977 r., k. 59–60 (CD); DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0147, Opowieść Aleksandra Gleichgewichta, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, październik 2006–styczeń 2007 r., s. 6; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0145, Opowieść Leszka Budrewicza, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, grudzień 2006–styczeń 2007 r., s. 8.

[79] Profesorowie: Roman Duda, Stanisław Hartman, Stanisław Hubert, Józef Łukaszewicz, Krzysztof Pigoń, Zofia Skrowaczewska, Marian Suski, Tadeusz Zipser.

[80] List 28 profesorów w sprawie powołania komisji poselskiej dla zbadania wydarzeń z 25 czerwca [w:] Opozycja małopolska w dokumentach 1976–1980, red. A. Roliński, Kraków 2003, s. 4–6.

[81] AP Wrocław, UWr, KU PZPR, 174/V/1, Protokół z ogólnouniwersyteckiej narady dot. oceny sytuacji politycznej oraz postaw pracowników i studentów uniwersytetu, 17 V 1978 r., k. 9; AP Wrocław, KW PZPR we Wrocławiu, 112/IV/46, Ocena nastrojów społecznych w województwie wrocławskim w czwartym kwartale 1978 r., styczeń 1979 r., k. 151.

2. Powstanie SKS we Wrocławiu

[1] Krzysztof Grzelczyk i Aleksander Gleichgewicht wspominają, że właśnie z RWE dowiedzieli się o śmierci Pyjasa (Sprawa operacyjnego..., s. 27; Rozmowa autora z Aleksandrem Gleichgewichtem, 11 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora).

[2] A. Smółka, Między wolnością a pokojem, s. 1 (praca magisterska o Ruchu „Wolność i Pokój” zamieszczona na stronie WiP – www.ruchwip.org).

[3] J. Ochman, Niech będą błogosławione praktyki robotnicze [w:] Ktoś przecież musiał..., s. 34.

[4] AIPN Wr, 054/890, Informacja, 18 V 1977 r., k. 77–78.

[5] Współpracownik KOR, na początku lat siedemdziesiątych skazany na karę pozbawienia wolności za działalność w Ruchu. W omawianym okresie studiował filologię klasyczną na UWr, nadal jednak pozostawał w bliskich stosunkach z warszawskim środowiskiem opozycyjnym.

[6] AIPN Wr, 054/890, Informacja, dotyczy: negatywnych faktów politycznych ujawnionych w województwie wrocławskim w okresie 8–17 V 1977 r., 18 V 1977 r., k. 83.

[7] AIPN Wr, 054/890, Informacja, 18 V 1977 r., k. 77–78.

[8] Ibidem.

[9] AIPN Wr, 053/2282, Meldunek operacyjny, 24 V 1977 r., k. 165; AIPN Wr, 053/2282, Meldunek operacyjny, 26 V 1977 r., k. 164.

[10] Jeden z domów studenckich Uniwersytetu Wrocławskiego.

[11] AIPN Wr, 053/2282, Meldunek operacyjny, 21 V 1977 r., k. 166.

[12] AIPN Wr, 053/2282, Meldunek operacyjny, [czerwiec 1977], k. 150.

[13] AIPN Wr, 054/890, Informacja dotycząca sytuacji i komentarzy w środowiskach społecznych Wrocławia w związku z artykułem prasowym Prawda o jednej prowokacji, k. 79–80.

[14] AIPN Wr, 053/2282, Meldunek operacyjny, [maj 1977 r.], k. 159.

[15] Zakończenie krakowskich „Juvenalii”, „Gazeta Robotnicza” 1977, nr 110; B. Roliński, Prawda o jednej prowokacji, „Gazeta Robotnicza” 1977, nr 111.

[16] AIPN Wr, 054/890, Informacja dotycząca sytuacji i komentarzy w środowiskach społecznych Wrocławia, 20 V 1977 r., k. 86–88; AIPN Wr, 054/890, Informacja dotycząca sytuacji i komentarzy w środowiskach społecznych Wrocławia w związku z artykułem prasowym Prawda o jednej prowokacji, 19 V 1977 r., k. 79–80; AIPN Wr, 054/1613, Meldunek operacyjny, 20 V 1977 r., k. 57 (CD).

[17] AIPN Wr, 054/890, Informacja dotycząca sytuacji i komentarzy w środowiskach społecznych Wrocławia w związku z artykułem prasowym Prawda o jednej prowokacji, 19 V 1977 r., k. 79.

[18] AAN, WNiO, 301, Informacja. Aktualne nastroje w środowisku studenckim, 19 V 1977 r., b.p.

[19] Trzeba zaznaczyć, że sama SB uznawała tę informację za niesprawdzoną i celem działań operacyjnych w ramach SOR „Willa” miało być jej potwierdzenie.

[20] AIPN Wr, 053/2282, Meldunek operacyjny, [maj 1977 r.], k. 164.

[21] Rozmowa autora z Wiesławem Cupałą, 23 II 2010 r., nagranie w zbiorach autora.

[22] Tajny współpracownik SB o ps. „Sylwia” (Kryptonim „Wasale”..., s. 216).

[23] Rozmowa autora z Jarosławem Brodą, 24 II 2009 r.; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 18 II 2009 r.; Rozmowa autora z Aleksandrem Gleichgewichtem, 11 II 2009 r.; Rozmowa autora z Janem Sobczykiem, 27 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[24] Rozmowa autora z Jarosławem Brodą, 24 II 2009 r.; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 18 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[25] J. Sobczyk, Msza Święta w intencji Staszka Pyjasa [w:] Ktoś przecież musiał..., s. 31.

[26] Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 18 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[27] J. Broda, Klepsydra [w:] Ktoś przecież musiał..., s. 30–31; Rozmowa autora z Jarosławem Brodą, 24 II 2009 r.; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 18 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[28] Krok ku niepodległości..., s. 81.

[29] J. Sobczyk, Msza Święta... [w:] Ktoś przecież musiał..., s. 31.

[30] Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 18 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[31] W domu wynajmowali pokoje Jerzy Filak i Cezary Pochrybniak.

[32] W „Podaj Dalej” pisano o prorektorze ds. nauczania, ale ówcześnie był tylko prorektor ds. nauki – funkcję tę pełnił prof. Lucjan Sobczyk. Bardzo prawdopodobne jednak, że doszło do pomyłki i chodzić mogło o prorektora ds. studentów i wychowania doc. Karola Fiedora, którego zakres obowiązków bardziej odpowiadał tego typu sprawom (Skład osobowy na rok akademicki 1976/77. Według informacji na dzień 1 IX 1976 r., Wrocław 1976, s. 5).

[33] „Podaj Dalej” [1978], nr 1, b.p.; AIPN Wr, 0/54/1613, Meldunek operacyjny, 26 V 1977 r., k. 33 (CD); AAN, KC PZPR, WO, 3068, Aktualna sytuacja polityczna w Krakowie i Wrocławiu, [po 25 V 1977 r.], k. 31; Rozmowa autora z Aleksandrem Gleichgewichtem, 11 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[34] Rozmowa autora z Jarosławem Brodą, 24 II 2009 r.; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 2 XI 2009 r.; Rozmowa autora z Aleksandrem Gleichgewichtem, 11 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[35] DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0145, Opowieść Leszka Budrewicza opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, grudzień 2006–styczeń 2007 r., s. 3.

[36] Prawdopodobnie chodzi o kościół św. Macieja na pl. Nankiera.

[37] J. Sobczyk, Msza Święta... [w:] Ktoś przecież musiał..., s. 31; G. Waligóra, Opozycja przedsierpniowa... [w:] Między Warszawą..., s. 88; Dokument nr 48 [w:] Opozycja demokratyczna w Polsce w świetle..., s. 103; Dokument nr 49 [w:] ibidem, s. 104; AIPN Wr, 053/2282, Meldunek operacyjny, 24 V 1977 r., k. 167; AIPN Wr, 053/2340, Informacja dotycząca działalności SKS od powstania, 30 I 1980 r., k. 75.

[38] AIPN Wr, 053/2282, Meldunek operacyjny, 24 V 1977 r., k. 167.

[39] AIPN Wr, 053/2282, Meldunek operacyjny, 2 VI 1977 r., k. 150.

[40] AIPN Wr, 053/2282, Meldunek operacyjny, [lipiec 1977 r.], k. 110.

[41] Dokument nr 49 [w:] Opozycja demokratyczna w Polsce w świetle..., s. 104; AAN, WNiO, 301, Informacja. Aktualne nastroje w środowisku studenckim, 19 V 1977 r., b.p.

[42] Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 18 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[43] AAN, WNiO, 301, Informacja. Aktualne nastroje w środowisku studenckim, 19 V 1977 r., b.p.

[44] Dokument nr 49 [w:] Opozycja demokratyczna w Polsce w świetle..., s. 104. AAN, KC PZPR, WO, 3068, Informacja o sytuacji politycznej w środowisku akademickim Wrocławia w dniu 27 V 1977 r., 27 V 1977 r., k. 18; ibidem, Aktualna sytuacja polityczna w Krakowie i Wrocławiu, [po 25 V 1977], k. 31.

[45] R. Bubnicki, Śmierć studenta [w:] Ktoś przecież musiał..., s. 6; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 18 II 2009 r.; Rozmowa autora z Krzysztofem Grzelczykiem, 18 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[46] AAN, KC PZPR, WO, 3068, Informacja o przebiegu mszy żałobnej w katedrze wrocławskiej w dniu 25 V 1977 r., 26 V 1977 r., k. 29; Rozmowa autora z Aleksandrem Gleichgewichtem, 11 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[47] Dokument nr 52 [w:] Opozycja demokratyczna w Polsce w świetle..., s. 108; AAN, KC PZPR, WO, 3068, Aktualna sytuacja polityczna w Krakowie i Wrocławiu, [po 25 V 1977], k. 31; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 18 II 2009 r.; Rozmowa autora z Aleksandrem Gleichgewichtem, 11 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[48] Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 18 II 2009 r.; Rozmowa autora z Janem Sobczykiem, 27 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[49] AIPN Wr, 053/2282, Meldunek operacyjny, 11 VI 1977 r., k. 147; AIPN Wr, 053/2282, Meldunek operacyjny, 16 XII 1977 r., k. 18.

[50] „Komunikat KOR” podaje liczbę 1500, ale wydaje się ona przesadzona, prawdopodobnie autorzy informacji pomylili wiec z mszą (Komunikat nr 10 [w:] Dokumenty Komitetu..., s. 113).

[51] Według wersji podawanej przez źródła partyjne pierwszy lektor źle czytał i gubił się w tekście, co miało wzbudzić rozbawienie wśród zebranych i zdecydowało o przejęciu inicjatywy przez Zenona Pałkę. Warto jednak zaznaczyć, że informacja ta pochodziła od wiceprzewodniczącego Zarządu Wojewódzkiego SZSP, który przyłączył się do wiecujących. Można przypuszczać, iż stał raczej z dala od centrum wydarzeń i źle zinterpretował przyczyny zmiany lektora. O „zatroskanej” siostrze wspomina natomiast większość obecnych na wiecu działaczy opozycji (AAN, KC PZPR, WO, 3068, Informacja o sytuacji politycznej w środowisku akademickim Wrocławia w dniu 27 V 1977 r., 27 V 1977 r., k. 18).

[52] W. Fydrych, Żywoty mężów pomarańczowych, Warszawa–Wrocław 2002, s. 275–276; Sprawa operacyjnego..., s. 27; AIPN Wr, 053/2282, Meldunek operacyjny, [maj 1977 r.], k. 156; AIPN Wr, 053/2282, Meldunek operacyjny, [lipiec 1977 r.], k. 110; AAN, KC PZPR, WO, 3068, Informacja o sytuacji politycznej w środowisku akademickim Wrocławia w dniu 27 V 1977 r., 27 V 1977 r., k. 18; Rozmowa autora z Wiesławem Cupałą, 23 II 2010 r.; Rozmowa autora z Aleksandrem Gleichgewichtem, 11 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[53] Rozmowa autora ze Stanisławem Huskowskim, 2 XI 2009 r.; Rozmowa autora z Jarosławem Klimkiem, 25 XI 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[54] Rozmowa autora z Janem Sobczykiem, 27 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[55] Rozmowa autora z Bronisławem Wildsteinem, 4 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[56] AIPN, 0222/701, t. 6, Wyciąg z informacji operacyjnej TW „Return” pozostającego na kontakcie kpt. St. Nowaka, 8 IX 1977 r., k. 94; AIPN, 0222/701, t. 6, Informacja operacyjna, 5 VIII 1977 r., k. 36.

[57] AIPN, 0222/701, t. 6, Informacja operacyjna, 5 VIII 1977 r., k. 28–34.

[58] AIPN, 0222/701, t. 6, Informacja operacyjna opracowana przez TW „Return”, 24 VIII 1977 r., k. 67–68.

[59] Rozmowa autora z Bronisławem Wildsteinem, 4 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[60] Dokument nr 27 [w:] Opozycja demokratyczna w Polsce..., s. 209–210; Dokument nr 28 [w:] ibidem, s. 211; Dokument nr 29 [w:] ibidem, s. 212.

[61] DSH, Michał Gabryel, AHM_SW_159, rozmawiała Ewa Kondratowicz, 12 I 2007 r.; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 18 II 2009 r.; Rozmowa autora z Bronisławem Wildsteinem, 4 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[62] DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0144, Opowieść Hanny i Witolda Bartoszewiczów opracowana przez Zofię Wieluńską, listopad 2006 r., s. 14; AIPN Wr, 053/2282, Meldunek operacyjny, [maj–grudzień 1977 r.], k. 6; Rozmowa autora z Wiesławem Cupałą, 23 II 2010 r.; Rozmowa autora z Aleksandrem Gleichgewichtem, 11 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[63] AIPN Wr, 053/2253, Notatka służbowa, [grudzień 1977 r.], k. 1; Rozmowa autora z Jarosławem Brodą, 24 II 2009 r.; Rozmowa autora z Aleksandrem Gleichgewichtem, 11 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[64] G. Waligóra, Opozycja przedsierpniowa..., s. 88; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 18 II 2009 r.; Rozmowa autora z Wiesławem Cupałą, 23 II 2010 r.; Rozmowa autora z Jarosławem Klimkiem, 25 XI 2009 r.; Rozmowa autora z Janem Sobczykiem, 27 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[65] Tajny współpracownik SB o ps. „Piasecki”, zob. J. Jankowski, Do działaczy byłego Studenckiego Komitetu Solidarności we Wrocławiu. Koledzy, to ja na was donosiłem, „Gazeta Wyborcza” 2006, wydanie wrocławskie, nr 137, s. 4.

[66] Rozmowa autora z Jarosławem Brodą, 24 II 2009 r.; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 18 II 2009 r.; Rozmowa autora z Janem Sobczykiem, 27 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[67] J. Szarek, Czarne juwenalia..., s. 111; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 18 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[68] Książę z rodziny Czartoryskich. Uczestnik wydarzeń Marca ’68, od 1977 r. związany ze środowiskiem opozycyjnym, w latach osiemdziesiątych działacz niezależnego ruchu rolników (A. Adamski, Tytus Czartoryski, http://www.encyklopedia-solidarnosci.pl).

[69] PDŻP, 1179/14/83/359, Notatka o działaniach Studenckiego Komitetu Solidarności w uczelniach Wrocławia, [1978 r.]; AIPN Wr, 053/2340, Informacja dotyczy działalności SKS od powstania, 16 XII 1977 r., k. 75–76; AIPN Wr, 054/890, Informacja dotyczy: powstania SKS we Wrocławiu oraz zbierania podpisów pod petycją do Sejmu PRL w środowisku akademickim, 21 XII 1977 r., k. 187; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 18 II 2009 r.; Rozmowa autora z Wiesławem Cupałą, 23 II 2010 r.; Rozmowa autora z Aleksandrem Gleichgewichtem, 11 II 2009 r.; Rozmowa autora z Bronisławem Wildsteinem, 4 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[70] AIPN Wr, 053/2282, Meldunek operacyjny, 16 XII 1977 r., k. 18; PDŻP, 1179/14/83/359, Notatka o działaniach Studenckiego Komitetu Solidarności w uczelniach Wrocławia, [1978 r.].

[71] Oświadczenie o powstaniu Studenckiego Komitetu Solidarności we Wrocławiu, 13 XII 1977 r., www.sks.wroclaw.pl; DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Oświadczenie o powstaniu Studenckiego Komitetu Solidarności we Wrocławiu, 14 XII 1977 r.; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 18 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[72] Oświadczenie o powstaniu Studenckiego Komitetu Solidarności we Wrocławiu, 13 XII 1977 r., www.sks.wroclaw.pl.

[73] Ibidem.

[74] „Podaj Dalej” [1978], nr 1, b.p.

[75] Ibidem; AIPN Wr, 053/2259, Informacja dot. SKS, 7 III 1978 r., k. 21–22; Rozmowa autora z Jarosławem Klimkiem, 25 XI 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[76] W dokumencie „scolus”.

[77] AIPN Wr, 053/2259, Informacja dot. SKS, 7 III 1978 r., k. 21–22.

[78] Ibidem.

[79] AIPN Wr, 054/890, Informacja dot. działalności Studenckiego Komitetu Solidarności, 22 XII 1977 r., k. 188; AIPN Wr, 053/2253, Notatka służbowa, 25 I 1978 r., k. 42; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0152, Opowieść Krzysztofa Turkowskiego opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, styczeń 2007 r., s. 3; Rozmowa autora z Jarosławem Klimkiem, 25 XI 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[80] Zob. podrozdział „List w sprawie represjonowanych pracowników nauki (grudzień 1977–styczeń 1978 r.)”.

[81] AIPN Wr, 053/2253, Informacja TW, 18 I 1978 r., k. 48–50.

[82] S. Krzyżanowska, W. Trębacz, Sprawa..., s. 27; PDŻP, 1179/14/83/359, Notatka o działaniach Studenckiego Komitetu Solidarności w uczelniach Wrocławia, [1978 r.]; AIPN Wr, 053/2253, Informacja TW, 13 I 1978 r., k. 30.

[83] AIPN Wr, 024/8677, Informacja na temat spotkania z TW „Romkiem”, 22 XII 1977 r., k. 202; AIPN Wr, 053/2253, Informacja TW, 29 XII 1977 r., k. 6; AIPN Wr, 053/2253, Notatka służbowa ze spotkania z TW „Unlisem”, 20 XII 1977 r., k. 11; AIPN Wr, 053/2253, Notatka służbowa, 25 I 1978 r., k. 42; AIPN Wr, 053/2253, Informacja TW, 26 I 1978 r., k. 55.

[84] AIPN Wr, 054/890, Informacja dotyczy sytuacji polityczno-operacyjnej w woj. wrocławskim w grudniu br., 30 XII 1977 r., k. 189–190; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 18 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[85] Nie chodziło jedynie o strach przed represjami – jak zwracał uwagę Leszek Budrewicz, istotny był również lęk dotyczący przyszłości, działanie w opozycji rzutowało na karierę itp. (L. Budrewicz, Polemika ze S. Najnigierem, 1979–1980 r., rkps w zbiorach autora, s. 3).

[86] W badaniach prowadzonych w połowie lat siedemdziesiątych pod kierunkiem Hanny Świdy--Zięby na temat systemu wartości młodzieży zadano ankietowanym pytanie, czy podjęliby próbę wprowadzenia zmian elementów rzeczywistości, które ich najbardziej rażą, gdyby tylko mieli taką możliwość. Aż 49 proc. badanych odpowiedziało twierdząco, co może świadczyć o nonkonformizmie młodych ludzi. Najwidoczniej bardziej chodziło o strach, o przeświadczenie, że na otaczającą sytuację nie można wpłynąć. Jak słusznie zauważa Świda-Zięba w innej książce Człowiek wewnętrznie zniewolony..., dopiero wydarzenia lata 1980 r. sprawiły, że runął mit o nienaruszalności systemu (A. Uhlig, Wartości socjocentryczne [w:] Młodzież a wartości, red. H. Świda, Warszawa 1979, s. 217; H. Świda-Zięba, Człowiek wewnętrznie zniewolony. Mechanizmy i konsekwencje minionej formacji – analiza psychosocjologiczna, Warszawa 1997).

[87] Dane dotyczące pochodzenia zostały zaczerpnięte z: charakterystyk, protokołów przesłuchań i innych dokumentów sporządzonych przez SB (AIPN, 0222/701, t. 4, k. 313–316; AIPN Wr, 039/11325, t. 1, k. 95, 106, 127, 129, 146, 156, 200; AIPN Wr, 053/2282, k. 13–14), z relacji (Jarosława Brody, Leszka Budrewicza, Aleksandra Gleichgewichta, Krzysztofa Grzelczyka, Zbigniewa Hajłasza, Romana Kołakowskiego, Danuty Stołeckiej, Krzysztofa Turkowskiego, DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0153, Opowieść Elżbiety i Henryka Zielińskich opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, styczeń 2007 r., s. 1–2), z dokumentów ze zbioru Archiwum UWr (W II-5200, W IV), z kwestionariuszy zawartych w publikacji: S. Krzyżanowska, W. Trębacz, Krok ku niepodległości..., s. 123–143.

[88] Rozmowa autora z Joanną i Krzysztofem Turkowskimi, 31 I 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[89] Głównym miejscem spotkań tego środowiska był bar „Barbara” położony przy ulicy Świdnickiej. Do liderów wrocławskich hipisów zaliczyć należy m.in. Zenona Zegarskiego „Wskazówę”, „Zappę”, Jerzego Stajszczyka „Bizona” (K. Sipowicz, Hipisi w PRL-u, Warszawa 2008, s. 408–429).

[90] L. Budrewicz, Wspomnienia z niejednego podwórka, Wrocław 2008, s. 32, 45; H. Głębocki, Studencki Komitet..., s. 52–53; J. Waszkiewicz, Korzenie „Solidarności” – część druga uwag..., s. 75; idem, Korzenie „Solidarności” – część trzecia uwag..., s. 102; W. Fydrych, Żywoty..., s. 24; AIPN Wr, 053/2282, Meldunek operacyjny, [1977 r.], k. 6; Rozmowa autora z Jarosławem Brodą, 5 III 2009 r.; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 4 IX 2008 r.; Rozmowa autora z Wiesławem Cupałą, 23 II 2010 r.; Rozmowa autora z Jarosławem Klimkiem, 25 XI 2009 r.; Rozmowa autora z Janem Sobczykiem, 27 II 2009 r.; Rozmowa autora z Danutą Stołecką, 5 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[91] L. Budrewicz, Polemika ze S. Najnigierem, 1979–1980 r., rkps w zbiorach autora, s. 5.

[92] Ibidem.

[93] Szerzej o działalności koła zob. podrozdział „Wykłady”.

[94] G. Waligóra, Opozycja przedsierpniowa..., s. 89; Dokument nr 62 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 245–247; Dokument nr 107 [w:] ibidem, s. 419; www.sks.wroclaw.pl; Rozmowy autora z Jarosławem Brodą, 19 II 2009 r., 5 III 2009 r.; Rozmowa autora z Danutą Stołecką, 5 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[95] AP Wrocław, UWr, KU PZPR, 174/VIII/1, Sprawozdanie egzekutywy POP Wydziału Filologicznego za okres 18 X 1977–11 III 1978 r., [1978 r.], k. 5; AP Wrocław, UWr, KU PZPR, 174/VI/1, Ocena sytuacji politycznej oraz postaw pracowników i studentów Uniwersytetu Wrocławskiego, [1978 r.], k. 7.

[96] AP Wrocław, UWr, KU PZPR, 174/VI/1, Ocena sytuacji politycznej oraz postaw pracowników i studentów Uniwersytetu Wrocławskiego, [1978 r.], k. 16; AIPN Wr, 053/2340, Informacja dot. SKS, ośrodka wrocławskiego, 5 IV 1979 r., k. 71–73; Rozmowa autora z Danutą Stołecką, 6 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[97] AP Wrocław, UWr, KU PZPR, 174/VIII/1, Sprawozdanie egzekutywy POP Wydziału Filologicznego za okres 18 X 1977–11 III 1978 r., [1978 r.], k. 5; AP Wrocław, UWr, KU PZPR, 174/VI/1, Ocena sytuacji politycznej oraz postaw pracowników i studentów Uniwersytetu Wrocławskiego, [1978 r.], k. 7; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0582, Opowieść Adama Lipińskiego opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, luty–grudzień 2007 r., s. 2.

[98] AP Wrocław, UWr, KU PZPR, 174/VI/1, Ocena sytuacji politycznej oraz postaw pracowników i studentów Uniwersytetu Wrocławskiego, [1978 r.], k. 14; AIPN Wr, 053/2259, Informacja TW, 23 II 1978 r., k. 81–82.

[99] AP Wrocław, UWr, KU PZPR, 174/VI/1, Ocena sytuacji politycznej oraz postaw pracowników i studentów Uniwersytetu Wrocławskiego, [1978 r.], k. 5–6; Rozmowa autora z Bolesławem Gleichgewichtem, 12 II 2009 r.; Rozmowa autora z Janem Sobczykiem, 27 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[100] AP Wrocław, UWr, KU PZPR, 174/VI/1, Ocena sytuacji politycznej oraz postaw pracowników i studentów Uniwersytetu Wrocławskiego, [1978 r.], k. 5–6; AIPN Wr, 053/2340, Informacja dot. SKS, ośrodka wrocławskiego, 5 IV 1979 r., k. 71–73; Rozmowa autora z Jarosławem Klimkiem, 25 XI 2009 r.; Rozmowa telefoniczna autora z Jerzym Ochmanem, 7 III 2009 r.; Rozmowa autora z Janem Sobczykiem, 27 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[101] P. Kenney, Wrocławskie zadymy, Wrocław 2007, s. 102; Dokument nr 62 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 245–246; Dokument nr 98 [w:] ibidem, s. 394; Dokument nr 133 [w:] Opozycja demokratyczna w świetle..., s. 229–230; Tak było, „Komunikaty NSZZ «Solidarność» Uniwersytetu Wrocławskiego” 1981, nr 38, s. 9; AP Wrocław, UWr, KU PZPR, 174/I/1, Protokół z VII Konferencji Sprawozdawczo-Wyborczej PZPR Uniwersytetu Wrocławskiego, 14 XI 1979 r., k. 36–37; AIPN, 0222/701, t. 3, Pismo do naczelnika Wydziału III Departamentu III MSW w Warszawie, 15 VIII 1979 r., k. 344; AIPN Wr, 053/2340, Informacja dot. SKS, ośrodka wrocławskiego, 5 IV 1979 r., k. 71–73; Rozmowa autora z Andrzejem Kiełczewskim, 23 X 2009 r.; Rozmowa autora z Renatą Otolińską, 2 VII 2008 r.; Rozmowa autora z Joanną i Krzysztofem Turkowskimi, 31 I 2009 r.; Rozmowa autora z Elżbietą i Henrykiem Zielińskimi, 7 I 2010 r., nagrania w zbiorach autora.

[102] Dokument nr 133 [w:] Opozycja demokratyczna w świetle..., s. 229–230.

[103] S. Krzyżanowska, W. Trębacz, Sprawa..., s. 83–84; AIPN Wr, 053/2259, Informacja TW, 23 II 1978 r., k. 81–82; AIPN Wr, 053/2259, Informacja TW, 15 III 1978 r., k. 116; AIPN, 0222/701, t. 4, Informacja operacyjna, 16 X 1978 r., k. 177; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_1004, Opowieść Zbigniewa Gierunia-Banaszewskiego, opracowana przez autora, czerwiec–wrzesień 2007 r., s. 6.

[104] „Podaj Dalej” 1979, nr 7, s. 2.

[105] G. Waligóra, Opozycja przedsierpniowa..., s. 89; J. Waszkiewicz, Korzenie „Solidarności” – część trzecia uwag..., s. 99; AIPN Wr, 053/2259, Informacja TW, 18 I 1978 r., k. 48–50.

[106] S. Najnigier, SKS na Politechnice Wrocławskiej [w:] Ktoś przecież musiał..., s. 37; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0147, Opowieść Aleksandra Gleichgewichta opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, październik 2006–styczeń 2007 r., s. 9; AIPN, 0222/701, t. 3, Pismo do naczelnika Wydziału III Departamentu III MSW w Warszawie, 15 VIII 1979 r., k. 344; Rozmowa autora ze Zbigniewem Hajłaszem, 16 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[107] J. Waszkiewicz, Pracownicy i studenci Politechniki Wrocławskiej... [w:] Księga Jubileuszowa..., s. 471; Rozmowa autora z Kornelem Morawieckim, 10 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[108] DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0582, Opowieść Adama Lipińskiego opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, luty–grudzień 2007 r., s. 2–3.

[109] DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0147, Opowieść Aleksandra Gleichgewichta opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, październik 2006–styczeń 2007 r., s. 9; Rozmowa autora z Joanną i Krzysztofem Turkowskimi, 31 I 2009 r.; Rozmowa autora z Elżbietą i Henrykiem Zielińskimi, 7 I 2010 r., nagrania w zbiorach autora.

[110] Grzegorz Waligóra szacuje, że aktywnie działało kilkadziesiąt osób, a przewinęło się przez komitet około dwustu (G. Waligóra, Opozycja przedsierpniowa..., s. 89–90). Włodzimierz Suleja liczbę współpracujących z SKS określił na 200 osób (S. Stefański [właśc. W. Suleja], Solidarność..., Wrocław 1986, s. 20); SB szacowała, że do końca 1979 r. z SKS współdziałało około 120 osób zaangażowanych w różnym stopniu, choć najczęściej jako sympatycy (AIPN Wr, 053/2340, Informacja dot. działalności SKS od powstania, 30 I 1980 r., k. 76). W innym przypadku stwierdzano, że pod wpływem SKS pozostaje około 120 osób, a aktywnych działaczy jest około 35 (AIPN Wr, 053/2340, Informacja dot. grup antysocjalistycznych, działających w kraju oraz na terenie woj. wrocławskiego, 14 X 1980 r., k. 7). Według relacji jednego z liderów ugrupowania Aleksandra Gleichgewichta aktywniejszych działaczy SKS było od 40 do 60, krąg sympatyków szacował on natomiast na 150–200 osób (DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0147, Opowieść Aleksandra Gleichgewichta, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, październik 2006–styczeń 2007 r., s. 9). Wszystkie te źródła podają wartości przybliżone do wyników moich obliczeń.

[111] G. Waligóra, Opozycja przedsierpniowa..., s. 90.

[112] Departament ten zajmował się m.in. zwalczaniem opozycji, w terenie funkcjonowały wydziały komend wojewódzkich MO spełniających tę samą funkcję. Były to struktury Służby Bezpieczeństwa.

[113] Dokument nr 172 [w:] Opozycja demokratyczna w świetle..., s. 268.

[114] W niepublikowanym wywiadzie udzielonym Sławomirowi Najnigierowi Leszek Budrewicz mówił, że drogą do uzyskania większych wpływów w środowisku studenckim jest edukacja i upublicznianie przypadków bezwzględności władz wobec wartości uznanych za powszechne. Edukacja na pewno stanowiła element przyciągający do komitetu, o czym będzie jeszcze mowa w dalszej części książki. O taką ocenę trudniej w przypadku drugiego z elementów wymienionych przez Budrewicza (Wywiad z Leszkiem Budrewiczem, 22 IX 1978 r., rkps w zbiorach autora, s. 1).

[115] Zob. podrozdział „Msza w intencji ofiar Grudnia ’70 (grudzień 1979 r.)”.

[116] Zob. podrozdziały: „Obrona Kazimierza Świtonia” oraz „Relegacja Marka Adamkiewicza i Marka Rosponda”.

[117] A. Jakubowicz, Wskrzeszone widowisko, „Sigma” 1980/1981, nr 2 (114), s. 20; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 4 IX 2008 r.; Rozmowa autora z Bronisławem Wildsteinem, 5 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[118] Dokument nr 19 [w:] Opozycja demokratyczna w Polsce..., s. 179; W. Fydrych, Żywoty..., s. 39–43; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0151, Opowieść Danuty Stołeckiej, opracowana przez Natalię Łuczyńską, listopad–grudzień 2006 r., s. 4; Rozmowa autora z Danutą Stołecką, 5 II 2009 r.; Rozmowa autora z Joanną i Krzysztofem Turkowskimi, 31 I 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[119] DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Oświadczenie, [1977/1978 r.].

[120] J. Kuroń, Rozważania o ruchu studenckim, „Indeks” 1979, nr 5, s. 4; AIPN, 0222/701, t. 3, Załącznik do pisma do naczelnika Wydziału III Departamentu III MSW, 23 VI 1978 r., k. 135; Rozmowa autora z Jarosławem Klimkiem, 25 XI 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[121] S. Krzyżanowska, W. Trębacz, Sprawa..., s. 30; Dokument nr 62 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 247; „Podaj Dalej” [1978], nr 1, b.p.; „Podaj Dalej” [1978], nr 2, s. 6; DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Oświadczenie, 9 III 1978 r., ibidem, Oświadczenie, 15 V 1978 r.

[122] Noty biograficzne: Krzysztof Grzelczyk, Stanisław Siekanowicz, www.sks.wroclaw.pl; „Podaj Dalej” 1978, nr 6, s. 2; „Podaj Dalej” 1980, nr 11, s. 4; DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Oświadczenie, listopad 1979 r.

[123] „Podaj Dalej” 1980, nr 11, s. 4; „Podaj Dalej” 1980, nr 12, s. 5; „Biuletyn Dolnośląski” 1980, nr 6 (13), s. 22; „Biuletyn Dolnośląski” 1980, nr 8 (15), s. 16.

[124] DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Oświadczenie, [1977/1978 r.]; AIPN Wr, 053/2259, Informacja, 20 III 1978 r., k. 120; AIPN Wr, Informacja, 30 V 1979 r., 024/8773, k. 61; Rozmowa autora z Danutą Stołecką, 5 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[125] Dokument nr 65 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 273; Dokument nr 93 [w:] ibidem, s. 374–375; Dokument nr 112 [w:] ibidem, s. 450; Dokument nr 120 [w:] Opozycja demokratyczna w świetle..., s. 214; Dokument nr 133 [w:] ibidem, s. 229–230; AIPN Wr, Notatka urzędowa, 11 X 1979 r., 039/11325, t. 2, k. 91; AIPN Wr, Notatka urzędowa, 18 X 1979 r., 039/11325, t. 1, k. 106; AIPN Wr, 039/11325, t. 1, Notatka służbowa, 11 X 1979 r., 039/11325, t. 2, k. 18; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0151, Opowieść Danuty Stołeckiej, opracowana przez Natalię Łuczyńską, listopad–grudzień 2006 r., s. 4; Rozmowa autora z Andrzejem Kiełczewskim, 23 X 2009 r.; Rozmowa autora z Danutą Stołecką, 5 II 2009 r.; Rozmowa autora z Elżbietą i Henrykiem Zielińskimi, 7 I 2010 r., nagrania w zbiorach autora.

[126] DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0151, Opowieść Danuty Stołeckiej, opracowana przez Natalię Łuczyńską, listopad–grudzień 2006 r., s. 10–11; Rozmowa autora z Joanną i Krzysztofem Turkowskimi, 31 I 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[127] DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności I-4-5/3, Oświadczenie, 9 III 1978 r.; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0147, Opowieść Aleksandra Gleichgewichta, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, październik 2006–styczeń 2007 r., s. 10.

[128] DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0147, Opowieść Aleksandra Gleichgewichta, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, październik 2006–styczeń 2007 r., s. 10; AIPN Wr, 053/2253, Informacja TW, 15 III 1978 r., k. 116; AIPN Wr, 053/2259, Pismo do naczelnika Wydziału III KW MO we Wrocławiu, 9 III 1978 r., k. 26–27; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 18 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[129] AIPN Wr, 0/54/1613, Meldunek operacyjny, 8 III 1978 r., k. 85 (CD); DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności I-4-5/3, Oświadczenie, 9 III 1978 r.; AIPN Wr, 053/2259, Pismo do naczelnika Wydziału III KW MO we Wrocławiu, 9 III 1978 r., k. 26; Rozmowa autora z Aleksandrem Gleichgewichtem, przeprowadzona 11 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[130] Dokument nr 63 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 269.

[131] W numerze 5 „Podaj Dalej” opublikowano specjalne podziękowanie dla osób wspomagających finansowo działalność wydawniczą w 1978 r.

[132] Rozmowa autora z Janem Lityńskim, 4 II 2009 r.; Rozmowa autora z Mirosławem Spychalskim, 13 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[133] Komunikat nr 23 [w:] Dokumenty Komitetu..., s. 306–307.

[134] AIPN Wr, 053 2253, Informacja, 24 IV 1978 r., k. 193–194.

[135] Rozmowa autora z Danutą Stołecką, 5 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[136] Dokument nr 72 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 304.

[137] Dokument nr 62 [w:] ibidem, s. 257.

[138] S. Krzyżanowska, W. Trębacz, Sprawa..., s. 33; Dokument nr 58 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 233; Rozmowa autora z Krzysztofem Grzelczykiem, 18 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[139] AIPN, 0222/701, t. 4, Informacja operacyjna, 26 X 1978 r., k. 176–177; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 4 IX 2008 r., nagranie w zbiorach autora.

[140] Tajny współpracownik SB o ps. „Aleksander Hołyński” (Kryptonim „Wasale”..., s. 184).

[141] AIPN, 0222/701, t. 4, Informacja operacyjna, 26 X 1978 r., k. 176–177; Rozmowa autora z Krzysztofem Grzelczykiem, 18 II 2009 r.; Rozmowa autora z Danutą Stołecką, 5 II 2009 r.; Rozmowa autora z Joanną i Krzysztofem Turkowskimi, 31 I 2009 r.; Rozmowa autora z Elżbietą i Henrykiem Zielińskimi, 7 I 2010 r., nagrania w zbiorach autora.

[142] Leszek Budrewicz i Marek Burak do tej pory nie wycofali się z zarzutów postawionych Grzelczykowi. Z dokumentów SB wynika, że Krzysztof Grzelczyk był intensywnie rozpracowywany przez organa bezpieczeństwa jako figurant SOR „Kaskader”, zob. S. Krzyżanowska, W. Trębacz, Sprawa...

[143] AIPN, 0222/701, t. 4, Informacja operacyjna, 26 X 1978 r., k. 176–177; AIPN Wr, 024/8677, t. 2, Informacja, 13 X 1978 r., k. 241; Rozmowa autora z Jarosławem Brodą, 5 III 2009 r.; Rozmowa autora z Krzysztofem Grzelczykiem, 18 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[144] Dokument nr 62 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 261.

[145] Rozmowa autora z Danutą Stołecką, 6 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[146] AUWr, W-IV Adamkiewicz Marek, Orzeczenie kolegium ds. wykroczeń, 17 VI 1978 r., k. 9; Rozmowa autora z Jarosławem Brodą, 5 III 2009 r.; Rozmowa autora z Danutą Stołecką, 5 II 2009 r.; Rozmowa autora z Joanną i Krzysztofem Turkowskimi, 3 I 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[147] AUWr, W-I/5200/15457 Janusz Paśkiewicz, Notatka urzędowa, 15 II 1980 r., b.p.; Rozmowa autora z Krzysztofem Bąkowskim, 17 II 2010 r., nagranie w zbiorach autora.

[148] Dokument nr 109 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 435.

[149] Zob. G. Waligóra, Ruch Obrony...

3. Służba Bezpieczeństwa i władze wobec Studenckiego Komitetu Solidarności we Wrocławiu

[1] Kryptonim „Gracze”..., s. 38–39.

[2] W Wiśle ich nie potopimy. Odprawa w Departamencie III MSW na temat zwalczania KOR, oprac. P. Sasanka, „Więź” 2007, nr 3, 7, s. 89; Ł. Kamiński, Władza wobec..., s. 14; Kryptonim „Gracze”..., s. 40.

[3] W Wiśle..., s. 92–101.

[4] Kryptonim „Wasale”..., s. 30–31; Ł. Kamiński, Władza wobec..., s. 17–18.

[5] Dokument nr 172 [w:] Opozycja demokratyczna w świetle..., s. 272–273; Kryptonim „Gracze”..., s. 41, 44.

[6] W Wiśle..., s. 103.

[7] Ibidem, s. 103–104.

[8] S. Krzyżanowska, W. Trębacz, Sprawa..., s. 19, 46; Dokument nr 23 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 125; Dokument nr 62 [w:] ibidem, s. 257.

[9] Prawo PRL pozwalało zatrzymać każdego na 48 godzin bez podania przyczyny. Wydłużenie aresztu wymagało już sankcji prokuratora.

[10] Ktoś przecież musiał..., s. 20; „Podaj Dalej” [1978], nr 2, s. 3; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0145, Opowieść Leszka Budrewicza, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, grudzień 2006–styczeń 2007 r., s. 11; Rozmowa autora z Krzysztofem Grzelczykiem, 18 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[11] AIPN Wr, 039/11325, t. 2, Meldunek o zakończeniu postępowania, 2 VII 1980 r., k. 75; AIPN Wr, 039/11325, t. 3, Bez tytułu, 22 VI 1982 r., k. 136.

[12] Moje szacunki oparłem na informacjach o represjach zawartych w „Biuletynie Dolnośląskim” (nr. 5–14 z lat 1979–1980), „Komunikacie KOR” (nr. 18–38, Dokumenty Komitetu...) i dokumentach SB (AIPN Wr, 039/11325, t. 1–2). Należy zaznaczyć, że nie wszystkie zatrzymania i rewizje musiały zostać odnotowane w tych źródłach.

[13] DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0151, Opowieść Danuty Stołeckiej, opracowana przez Natalię Łuczyńską, listopad–grudzień 2006 r., s. 6.

[14] AIPN Wr, 039/11325, t. 1, Plan przedsięwzięć zapobiegawczo-neutralizacyjnych wobec aktywnych członków wrocławskich grup antysocjalistycznych, 3 I 1980 r., k. 184–189; AIPN Wr, 024/8677, t. 2, Pismo do naczelnika Wydziału III KW MO we Wrocławiu, 28 VII 1977 r., k. 100; AIPN Wr, 053/2253, Informacja TW, 16 V 1978 r., k. 227; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0148, Opowieść Bolesława Gleichgewichta, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, październik–grudzień 2006 r., s. 19.

[15] DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Biuletyn SKS; Oświadczenie, 6 V 1980 r., „Biuletyn Dolnośląski” 1980, nr 5 (12), s. 4.

[16] Jerzy Filak ostatecznie przebywał z żołnierzami odbywającymi zasadniczą służbę wojskową. Obecność wśród nich absolwenta szkoły wyższej była tak niecodzienna, że otrzymał przydomek „Magister” (Rozmowa autora z Jerzym Filakiem, 18 XI 2009 r., nagranie w zbiorach autora).

[17] Dokument nr 62 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 252; AIPN Wr, 039/11325, t. 1, Plan przedsięwzięć zapobiegawczo-neutralizacyjnych wobec aktywnych członków wrocławskich grup antysocjalistycznych, 3 I 1980 r., k. 184–189.

[18] Rozmowa autora z Jerzym Filakiem, 18 XI 2009 r.; Rozmowa autora z Jarosławem Klimkiem, 25 XI 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[19] Tajny współpracownik SB o ps. „Neutrino” (Kryptonim „Wasale”..., s. 258).

[20] Dokument nr 112 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 453; DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, List Kazimierza Sienkiewicza, [1979/1980 r.]; Rozmowa autora z Mirosławem Spychalskim, przeprowadzona 13 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[21] Zob. podrozdział „Obrona Kazimierza Świtonia (przełom 1978 i 1979 r.)”.

[22] DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Apel członków SKS, 30 V 1979 r.; Rozmowa autora z Wiesławem Cupałą, 23 II 2010 r.; Rozmowa autora z Krzysztofem Grzelczykiem, 18 II 2009 r.; Rozmowa autora z Joanną i Krzysztofem Turkowskimi, 31 I 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[23] Ł. Kamiński, Władza wobec..., s. 17; Dokument nr 62 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 257, 264; AIPN Po, 08/1296/1, Plan przedsięwzięć operacyjnych do sprawy operacyjnego rozpracowania krypt. „Nonet”, 17 XII 1977 r., k. 6.

[24] S. Rudka, Poza cenzurą..., s. 122; Dokument nr 62 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 263.

[25] Dokument nr 179 [w:] Opozycja demokratyczna w świetle..., s. 289; AIPN Wr, 039/11325, t. 1, Notatka, 13 IX 1979 r., k. 63–67; AIPN Wr, 039/11325, t. 3, bez tytułu, 22 VI 1982 r., k. 136.

[26] Areszt tymczasowy planowano również wobec paru innych działaczy KSS i SKS, ale ostatecznie poprzestano tylko na Aleksandrze Gleichgewichcie.

[27] Dokument nr 261 [w:] Kryptonim „Gracze”..., s. 761; Represje we Wrocławiu, „Biuletyn Dolnośląski” 1980, nr 9 (16), s. 28; AIPN Wr, 039/11325, t. 2, Pismo do Prokuratury Rejonowej dla dzielnicy Śródmieście we Wrocławiu, 28 VIII 1980 r., k. 78; AIPN Wr, 039/11325, t. 2, Postanowienie o przedstawieniu zarzutów, 28 VIII 1980 r., k. 79; AIPN Wr, 039/11325, t. 2, Pismo do Prokuratury Rejonowej dla dzielnicy Śródmieście we Wrocławiu, 31 VIII 1980 r., k. 86; AIPN Wr, 039/11325, t. 2, Pismo do naczelnika Wydziału II Biura Śledczego MSW w Warszawie, 13 XI 1980 r., k. 87.

[28] W Wiśle..., s. 103–104; Dokument nr 62 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 257.

[29] S. Najnigier, SKS na... [w:] Ktoś przecież musiał..., s. 39; D. Stołecka, Rodzice, ibidem, s. 44; Dokument nr 62 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 249.

[30] Dokument nr 28 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 147; Dokument nr 62 [w:] ibidem, s. 265; Rozmowa autora z Joanną i Krzysztofem Turkowskimi, 31 I 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[31] Dokument nr 62 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 250; Represje we Wrocławiu, „Biuletyn Dolnośląski” 1980, nr 5 (12), s. 26; DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Oświadczenie, 9 III 1978 r.; AIPN Wr, 053/2253, Informacja, dotyczy: ukarania przez kolegium ds. wykroczeń rzecznika SKS Marka Adamkiewicza, 3 VI 1978 r., k. 230.

[32] Dokument nr 117 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 475; Dokument nr 94 [w:] Opozycja demokratyczna w świetle..., s. 172; AP Wrocław, PWr, KU PZPR, 179/IV/5, Notatka z przebiegu zebrań informacyjnych pracowników naukowo-dydaktycznych, 14 I 1978 r., k. 12; Rozmowa autora z Krzysztofem Bąkowskim, przeprowadzona 17 II 2010 r., nagranie w zbiorach autora.

[33] Ł. Kamiński, Władza wobec..., s. 12–13.

[34] Dokument nr 46 [w:] Opozycja demokratyczna w świetle..., s. 102; Dokument nr 57 [w:] ibidem, s. 113; Dokument nr 105 [w:] ibidem, s. 189; Dokument nr 173 [w:] ibidem, s. 275; AP Wrocław, UWr, KU PZPR, 174/I/1, Referat na VII Konferencję Sprawozdawczo-Wyborczą KU PZPR UWr, [1979 r.], k. 77; AP Wrocław, UWr, KU PZPR, 174/VI/1, Ocena sytuacji politycznej oraz postaw pracowników i studentów Uniwersytetu Wrocławskiego, [1979 r.], k. 14–18; AIPN Po, 08/1296/1, Plan przedsięwzięć operacyjnych do sprawy operacyjnego rozpracowania krypt. „Nonet”, 17 XII 1977 r., k. 9; Rozmowa autora z Krzysztofem Bąkowskim, 17 II 2010 r.; Rozmowa autora z Mirosławem Spychalskim, 13 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

4. Akcje

[1] Dokument nr 19 [w:] Opozycja demokratyczna w Polsce..., s. 178–181.

[2] Dokument nr 26 [w:] ibidem, s. 206–209.

[3] Dokument nr 27 [w:] ibidem, s. 209–210; Dokument nr 28 [w:] ibidem, s. 211; Dokument nr 29 [w:] ibidem, s. 212–215; http://www.maj77.org.pl/book/export/html/27.

[4] DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Oświadczenie, [1978 r.].

[5] Tezy o działalności SKS, czerwiec 1978 r., ze zbiorów Jana Sobczyka (kopia w zbiorach autora).

[6]  [S. Najnigier], Tezy do dyskusji, [b.d.], ze zbiorów Sławomira Najnigiera (kopia w zbiorach autora).

[7] AIPN Wr, 053/2253, Informacja, 21 III 1978 r., k. 117–119; AIPN Wr, 053/2253, Informacja, 20 III 1978 r., k. 120–123.

[8] Określenie książek wchodzących w skład zbioru zastrzeżonego. Należały do niego głównie wydawnictwa emigracyjne. Na kartach katalogowych we wrocławskich bibliotekach najczęściej stosowano znak „cim” (cimelia). Książki takie nazywano również „resami”.

[9] Do studentów i pracowników naukowych wyższych uczelni. Tezy do dyskusji, 1 X 1978 r., www.sks.wroclaw.pl.

[10] M. Wilk, Studencki Komitet Solidarności, „Biuletyn Dolnośląski” 1979, nr 3/4, s. 11–16.

[11] Dokument nr 109 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 433; Czego chciał SKS? Rozmowa z Leszkiem Budrewiczem, „No Więc” 1981, nr 10; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 18 II 2009 r.; Rozmowa autora z Aleksandrem Gleichgewichtem, 11 II 2009 r.; Rozmowa autora z Danutą Stołecką, 5 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[12] „Podaj Dalej” 1979, nr 7, s. 1–2; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 18 II 2009 r.; Rozmowa autora z Danutą Stołecką, 5 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[13] M. Wilk, Studencki Komitet..., s. 11–16; Czego chciał...

[14] T. Achremowicz, Dlaczego odszedłem?, „No Więc” 1981, nr 19; M. Stelmach, bez tytułu, „Szermierz” 1980, nr 4, s. 5–6; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 18 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[15] poRACHUNKI na uniwersytecie, „Szermierz” 1981, nr 1, s. 4.

[16] Wśród sygnatariuszy znaleźli się: prof. Mirosława Chamcówna (UWr), prof. Roman Duda (Instytut Matematyczny PAN), prof. Stefan Gumiński (UWr), prof. Stanisław Hartman (IM PAN), prof. Stanisław Hubert (UWr), prof. Józef Łukaszewicz (UWr), prof. Jerzy Słupecki (UWr), prof. Marian Suski (PWr), prof. Tadeusz Zipser (PWr), doc. Bolesław Gleichgewicht (UWr), doc. Andrzej Krzywicki (UWr), dr Andrzej Beredziński (UWr), dr Tadeusz Jakubowski (UWr), dr Jerzy Kucharczyk (UWr), dr Zofia Maresz (UWr), dr Hilary Petryszyn (PWr), dr Tadeusz Pytlik (UWr), dr Ludwik Rudolf (UWr), dr Jan Waszkiewicz (PWr), dr Agnieszka Wojciechowska-Waszkiewicz (UWr), Hanna Bartoszewicz, Witold Bartoszewicz (PWr), Leszek Bielak, Jacek Cichoń (UWr), Paweł Głowacki, Ryszard Jasiński, Maciej i Danuta Korwinowie, mgr Sylwia Kozakowska (UWr), Jerzy Lewicki (PWr), Eugeniusz i Jadwiga Porada (UWr) i Wiesława Surarzewska (AIPN Wr, 024/8677, t. 1, Meldunek operacyjny, 20 VI 1977 r., k. 10–12).

[17] AIPN Wr, 024/8677, t. 1, Meldunek operacyjny, 20 VI 1977 r., k. 10–12; Z Uniwersytetu, „Komunikaty NSZZ «Solidarność» UWr” 1981, [nr 21], s. 4–5.

[18] J. Waszkiewicz, Korzenie „Solidarności” – część trzecia uwag..., s. 97.

[19] „Podaj Dalej” [1978], nr 1, b.p.; AIPN Wr, Meldunek operacyjny, lipiec 1977 r., 024/8677, t. 1, k. 21–28; Rozmowa autora z Bolesławem Gleichgewichtem, 12 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[20] AIPN Wr, 024/8677, t. 1, Meldunek operacyjny, 18 VII 1977 r., k. 42.

[21] „Podaj Dalej” [1978], nr 2, s. 5–6; AIPN Wr, 024/8677, t. 1, Meldunek operacyjny, 30 IX 1977 r., k. 87; AIPN Wr, 024/8677, t. 1, Meldunek operacyjny, 10 X 1977 r., k. 92; AIPN Wr, 024/8677, t. 2, Notatka informacyjna ze spotkania z TW „Jaconem”, 27 X 1977 r., k. 175–176.

[22] J. Waszkiewicz, Korzenie „Solidarności” – część trzecia..., s. 98; „Podaj Dalej” [1978], nr 2, s. 5–6; AUWr, Mirosława Chamcówna, RK-120/1121, Pismo Mirosławy Chamcówny do rektora, 5 IX 1980 r., k. 213.

[23] AIPN Wr, 024/8677, t. 1, Meldunek operacyjny, 16 I 1978 r., k. 116.

[24] Komunikat nr 17 [w:] Dokumenty Komitetu..., s. 223.

[25] AIPN Wr, 053/2282, Meldunek operacyjny, 19 XII 1977 r., k. 16; AIPN Wr, 054/890, Informacja dotyczy: zbierania podpisów w środowisku akademickim, 21 XII 1977 r., k. 186; AIPN Wr, 054/890, Informacja dotyczy: sytuacji polityczno-operacyjnej w województwie wrocławskim w grudniu br., 30 XII 1977 r., k. 190; AIPN Wr, 053/2253, Notatka służbowa, 10 I 1978 r., k. 17; AIPN Wr, 053/2253, Informacja TW, 18 I 1978 r., k. 48–50; AIPN Wr, 053/2253, Informacja, 30 I 1978 r., k. 57.

[26] Komunikat nr 17 [w:] Dokumenty Komitetu..., s. 223.

[27] AIPN Wr, 024/8677, t. 2, Informacja, 11 I 1978 r., k. 212.

[28] AIPN Wr, 053/2253, Notatka służbowa, 31 I 1978 r., k. 65.

[29] Komunikat nr 17 [w:] Dokumenty Komitetu..., s. 221; „Podaj Dalej” [1978], nr 2, s. 5–6; PDŻP, 1179/14/83/359, Notatka o działaniach Studenckiego Komitetu Solidarności w uczelniach Wrocławia, [1978 r.]; AIPN Wr, 053/2253, Notatka służbowa, 31 I 1978 r., k. 65.

[30] „Podaj Dalej” [1978], nr 1, b.p.

[31] DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0147, Opowieść Aleksandra Gleichgewichta, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, październik 2006–styczeń 2007 r., s. 10; AIPN Wr, 053/2253, Informacja, 20 II 1978 r., k. 120–123; DDŻP, 1179/6/83/309, Oświadczenie, 21 III 1978 r.; Rozmowa autora z Aleksandrem Gleichgewichtem, 11 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[32] DDŻP, 1179/6/83/309, Oświadczenie, 21 III 1978 r.

[33] AIPN Wr, 053/2253, Informacja, 7 IV 1978 r., k. 145–146.

[34] Komunikat nr 20 [w:] Dokumenty Komitetu..., s. 257–258; Historia Teatru Ósmego Dnia, www.osmego.art.pl/nowa/index.php?option=com_content&task=view&id=6&Itemid=14&limit=1&limitstart=2.

[35] Komunikat nr 20 [w:] Dokumenty Komitetu..., s. 258; DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności I-4-5/3, Proces aktorów studenckiego Teatru Ósmego Dnia.

[36] M. Brandys, Dziennik 1978..., Warszawa 1997, s. 171; Dokument nr 50 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 212–213.

[37] Mimo iż według relacji Jarosława Brody i dziennika Mariana Brandysa decyzja o dopuszczeniu teatru do festiwalu zapadła dopiero we Wrocławiu, i to pod naciskiem zagranicznych teatrów, żadne inne źródło nie potwierdza tej wersji wydarzeń. Z dokumentów SB wynika, iż decyzję rozważano już przed festiwalem, SB przygotowywała się na akcję SKS informującą o procesie teatru, a nie na działania zmierzające do umożliwienia mu występów na Spotkaniach (Dokument nr 50 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 212; Dokument nr 52 [w:] ibidem, s. 215–219). Wydaje się, że rozstrzygające jest stwierdzenie padające w informacji dla KC: „Występy Teatru Ósmego Dnia uzasadniają słuszność decyzji dopuszczenia Teatru do festiwalu” (Dokument nr 118 [w:] Opozycja demokratyczna w świetle..., s. 213).

[38] Rozmowa autora z Jarosławem Brodą, 5 III 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[39] Dokument nr 52 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 215–219; Rozmowa autora z Jarosławem Brodą, 5 III 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[40] Dokument nr 52 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 215–219; AIPN, 0222/701, t. 4, Wyciąg z informacji uzyskanej od TW „Jacka” podczas spotkania 20 IX 1978 r., [20 IX 1978 r.], k. 115; AIPN Wr, 024/8773, Informacja, 10 X 1978 r., k. 25.

[41] Dokument nr 52 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 215–219.

[42] Chodzi o dokument KOR: List otwarty do ludzi kultury z dnia 11 IX 1978 r. podpisany w imieniu KSS „KOR” przez Halinę Mikołajską, w którym podawano informację o procesie (zob. Komunikat nr 22 [w:] Dokumenty Komitetu..., s. 283–284).

[43] AIPN, 0222/701, t. 4, Wyciąg z informacji uzyskanej od TW „Jacka” podczas spotkania 20 IX 1978 r., [20 IX 1978 r.], k. 115; AIPN Wr, 024/8773, Informacja, 10 X 1978 r., k. 25; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 18 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[44] Dokument nr 118 [w:] Opozycja demokratyczna w świetle..., s. 212–213; Rozmowa autora z Jarosławem Brodą, 5 III 2009 r.; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 18 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[45] Dokument nr 118 [w:] Opozycja demokratyczna w świetle..., s. 212–213; Rozmowa autora z Jarosławem Brodą, 5 III 2009 r.; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 18 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora; M. Brandys, Dziennik 1978..., s. 171.

[46] W jej wyniku utrzymano wyroki ogłoszone przez sąd pierwszej instancji, z tą różnicą, że dwóm oskarżonym, którzy wcześniej dostali wyroki bez zawieszenia, zawieszono wykonanie kary (Komunikat nr 27 [w:] Dokumenty Komitetu..., s. 349).

[47] Dokument nr 65 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 272.

[48] J.J. Lipski, KOR..., s. 351–352, 356; Komunikat nr 24 [w:] Dokumenty Komitetu..., s. 318; Komunikat nr 26/27 [w:] ibidem, s. 343; Komunikat nr 28 [w:] ibidem, s. 351–352.

[49] J. Kuroń, Gwiezdny czas..., s. 59; J.J. Lipski, KOR..., s. 352–353, 356–357; Biała Księga Kazimierza Świtonia [w:] Dokumenty Komitetu..., s. 703–712; Rozmowa autora z Danutą Stołecką, 5 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[50] „Podaj Dalej” 1979, nr 8, s. 2; AAN, WNiO, 320, Notatka dotycząca kolejnych inicjatyw wrocławskiego SKS, 2 III 1979 r., b.p.; AIPN, 0222/701, t. 3, Pismo do naczelnika Wydziału III KW MO we Wrocławiu, 27 II 1978 r., k. 269.

[51] Dokument nr 69 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 296–297; Dokument nr 166 [w:] Dokumenty uczestników..., s. 237–238.

[52] Dokument nr 69 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 296–297.

[53] Dokument nr 166 [w:] Dokumenty uczestników..., s. 237–238; Dokument nr 130 [w:] Opozycja demokratyczna w świetle..., s. 228; Dokument nr 76 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 320; Dokument nr 84 [w:] ibidem, s. 339; AIPN Wr, 053/2340, Informacja, dotycząca grup antysocjalistycznych, działających w kraju oraz na terenie województwa wrocławskiego, 14 X 1980 r., k. 8; AIPN Wr, 053/2340, Informacja dotycząca SKS, ośrodka wrocławskiego, 5 IV 1979 r., k. 73–74; AIPN, 0222/701, t. 3, Pismo do naczelnika Wydziału III KW MO we Wrocławiu, 1 III 1979 r., k. 271; Rozmowa autora z Joanną i Krzysztofem Turkowskimi, 31 I 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[54] AIPN, 0222/701, t. 3, Pismo do naczelnika Wydziału III KW MO we Wrocławiu, 27 II 1978 r., k. 269; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 18 II 2009 r.; Rozmowa autora z Joanną i Krzysztofem Turkowskimi, 31 I 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[55] Dokument nr 130 [w:] Opozycja demokratyczna w świetle..., s. 228; Dokument nr 84 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 339; „Podaj Dalej” 1979, nr 8, s. 2; AIPN, 0222/70, t. 3, Pismo do naczelnika Wydziału III KW MO we Wrocławiu, 27 II 1978 r., k. 269; AIPN Wr, 053/2340, Informacja dotycząca grup antysocjalistycznych, działających w kraju oraz na terenie województwa wrocławskiego, 14 X 1980 r., k. 8; AAN, KC PZPR, WNiO, 363, Notatka, marzec 1979 r., b.p.

[56] J.J. Lipski, KOR..., s. 354.

[57] Komunikat nr 17 [w:] Dokumenty Komitetu..., s. 213–216; Komunikat nr 20 [w:] ibidem, s. 252–254; „Podaj Dalej” [1978], nr 1, b.p.; AIPN Wr, 053/2253, Informacja, 25 I 1978 r., k. 45.

[58] J. J. Lipski, KOR..., s. 308.

[59] Zgodnie z procedurą najpierw wszczynano postępowanie wyjaśniające, a dopiero po nim – dyscyplinarne.

[60] S. Krzyżanowska, W. Trębacz, Sprawa..., s. 31; DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Oświadczenie, 15 V 1978 r.; AIPN, 0222/701, t. 3, Pismo do naczelnika Wydziału III KW MO we Wrocławiu, 20 V 1978 r., k. 116.

[61] Dokument nr 99 [w:] Opozycja demokratyczna w świetle..., s. 177; AAN, KC PZPR, WNiO, 473, Informacja o przedsięwzięciach podejmowanych w pracy polityczno-organizatorskiej na wyższych uczelniach we Wrocławiu, [1978 r.], b.p.

[62] L. Budrewicz, Z PRL do Polski..., s. 49; Rozmowa autora z Danutą Stołecką, 5 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[63] W źródłach mowa jest jeszcze o Wojciechu Żurakowskim z fizyki i Jacku Kiznym z architektury, SKS jednak nie podjął żadnych działań w ich obronie, co świadczyć może o braku politycznego podłoża decyzji o ich wyrzuceniu (Dokument nr 62 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 249; Dokument 129 [w:] Opozycja demokratyczna w świetle..., s. 228). Jerzy Ochman i Mirosław Spychalski wspominają, że znaleźli się poza uczelnią wyłącznie z własnej winy, ze względu na słabe wyniki w nauce (Rozmowa autora z Mirosławem Spychalskim, 13 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora; Rozmowa telefoniczna autora z Jerzym Ochmanem, 7 III 2009 r.).

[64] Kwestionariusz Marka Adamkiewicza [w:] Krok ku niepodległości..., s. 138; DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Relegacja jednego studenta, 1978 r.; AIPN Wr, 053/2253, Informacja, 20 III 1978 r., k. 120–123.

[65] AUWr, W-IV Marek Adamkiewicz, Pismo prorektora doc. dr. Adolfa Liwacza do prorektora UWr doc. dr. Karola Fiedora, 14 IV 1978 r., k. 78; AUWr, W-IV Marek Adamkiewicz, bez tytułu, 31 V 1978 r., k. 12; AUWr, W-IV Marek Adamkiewicz, Odwołanie od decyzji Dziekana Wydziału Matematyki, Fizyki i Chemii, 20 VI 1978 r., b.p.; Rozmowa autora z Krzysztofem Grzelczykiem, 18 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[66] DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Apel do pracowników naukowych UWr, [1978 r.]; DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Oświadczenie, 1 X 1978 r.; DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Relegacja jednego studenta, 1978 r.; AUWr, W-IV Marek Adamkiewicz, bez tytułu, 21 VII 1978 r., k. 15.

[67] DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Oświadczenie, 1 X 1978 r.; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 4 IX 2009 r.; Rozmowa autora z Aleksandrem Gleichgewichtem, 5 II 2009 r.; Rozmowa autora z Joanną i Krzysztofem Turkowskimi, 31 I 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[68] „Podaj Dalej” 1978, nr 3/4, s. 1.

[69] SB w obawie przed tą formą protestu podjęła nawet z duszpasterzami akademickimi rozmowy, w których zakazano im udostępniania pomieszczeń kościelnych dla celów głodówki (Dokument nr 62 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 251).

[70] Dokument nr 50 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 210–212; Rozmowa autora z Jarosławem Klimkiem, 25 XI 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[71] DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Oświadczenie, 1 X 1978 r.

[72] DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Relegacja jednego studenta, 1978 r.

[73] Dokument nr 62 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 253; DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Apel do pracowników naukowych UWr, [1978 r.].

[74] AIPN, 0222/701, t. 4, Informacja operacyjna, 26 X 1978 r., k. 173–174.

[75] Dokument nr 50 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 210–212; http://i-p-o.org/chandra.htm; AAN, KC PZPR, WO, 3073, Informacja o inicjatywie Studenckiego Komitetu Solidarności, 6 X 1978 r., k. 59; AIPN Wr, 053/2259, Informacja TW „Bolka” dotycząca spotkania działaczy antysocjalistycznych 21 IX 1978 r. u prof. M. Chamcówny, 22 IX 1978 r., k. 198–199; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 18 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[76] Dokument nr 58 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 234; AAN, KC PZPR, WO, 3073, Informacja o inicjatywie Studenckiego Komitetu Solidarności, 6 X 1978 r., k. 59; AIPN Wr, 053/2259, Informacja TW „Bolka” dotycząca spotkania działaczy antysocjalistycznych 21 IX 1978 r. u prof. M. Chamcówny, 22 IX 1978 r., k. 198–199.

[77] Dokument nr 58 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 235–236; Dokument nr 62 [w:] ibidem, s. 252–253; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 18 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[78] Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 18 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[79] Słownik opozycji w PRL, t. 3, red. J. Skórzyński, Warszawa 2006, s. 19; AIPN, 0222/701, t. 4, Informacja operacyjna, 26 X 1978 r., k. 173–174.

[80] AUWr, W-IV Marek Rospond, Pismo Marka Rosponda do Dziekana Wydziału Matematyki, Fizyki i Chemii, 15 IV 1978 r., k. 15.

[81] S. Rudka, Poza cenzurą..., s. 121; Optymista, Słoń w składzie porcelany, „Biuletyn Dolnośląski” 1979, nr 3/4, s. 7.

[82] S. Rudka, Poza cenzurą..., s. 122.

[83] „Podaj Dalej” 1979, nr 7 [w:] Krok ku niepodległości..., s. 110.

[84] Ośrodek Karta, 10 IV/5.1, „Podaj Dalej” 1979, nr 7.

[85] Rozmowa autora z Jarosławem Klimkiem, 25 XI 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[86] Dokument nr 78 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 323; Dokument nr 80 [w:] ibidem, s. 332; Komunikat nr 30 [w:] Dokumenty Komitetu..., s. 406; AUWr, W II-5200, Malec Jacek, Postanowienie, k. 43; DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Oświadczenie, [29 I 1979 r.]; DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Oświadczenie, [17 V 1979 r.]; Rozmowa autora z Renatą Otolińską, 8 I 2008 r.; Rozmowa autora z Joanną i Krzysztofem Turkowskimi, 31 I 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[87] Dokument nr 80 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 331–332; Dokument nr 91 [w:] ibidem, s. 371; Komunikat nr 28 [w:] Dokumenty Komitetu..., s. 366; Dokument nr 133 [w:] Opozycja demokratyczna w Polsce w świetle..., s. 230.

[88] Dokument nr 98 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 392–393; Dokument nr 107 [w:] ibidem, s. 420; Komunikat nr 31/32 [w:] Dokumenty Komitetu..., s. 414–415; Dokument nr 173 [w:] Opozycja demokratyczna w Polsce w świetle..., s. 275–276; Dokument nr 199 [w:] Dokumenty uczestników..., s. 275.

[89] W. Fydrych, Żywoty..., s. 73; Dokument nr 96 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 388; AUWr, W IV-5200, Ochman Jerzy, Orzeczenie dyscyplinarne, k. 9–11; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 4 IX 2008 r.; Rozmowa autora z Renatą Otolińską, 8 I 2008 r.; Rozmowa autora z Joanną i Krzysztofem Turkowskimi, 31 I 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[90] Dokument nr 98 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 392–393; AIPN, 0222/701, t. 4, List do ministra nauki, szkolnictwa wyższego i techniki prof. Górskiego, b.d., k. 312.

[91] Dokument nr 101 [w:] Kryptonim Wasale..., s. 400; Dokument nr 102 [w:] ibidem, s. 405–406; Dokument nr 107 [w:] ibidem, s. 421; Dokument nr 173 [w:] Opozycja demokratyczna w Polsce w świetle..., s. 276; Dokument nr 177 [w:] Kryptonim „Gracze”..., s. 532; „Biuletyn Dolnośląski” 1979, nr 3/4, s. 3; AUWr, W I-5200/12898, Budrewicz Leszek, Postanowienie, k. 31; AUWr, W I-5200/12898, Budrewicz Leszek, Pismo prof. Hernasa, k. 32; AUWr, W I-5200/12898, Budrewicz Leszek, Wniosek o umorzenie, k. 35; AUWr, W I-5200/28127, Stołecka Danuta, Postanowienie, k. 51; DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Oświadczenie, listopad 1978 r.; Rozmowa autora z Elżbietą i Henrykiem Zielińskimi, 7 I 2010 r., nagranie w zbiorach autora.

[92] AUWr, W II-5200, Malec Jacek, Orzeczenie dyscyplinarne, k. 44–45.

[93] L. Budrewicz, Z PRL do Polski..., s. 53; Dokument nr 97 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 390; Dokument nr 101 [w:] ibidem, s. 401; Dokument nr 102 [w:] ibidem, s. 405–406; Dokument nr 103 [w:] ibidem, s. 408, 412; Dokument nr 105 [w:] ibidem, s. 416–417; Dokument nr 107 [w:] ibidem, s. 422–423; Komunikat nr 31/32 [w:] Dokumenty Komitetu..., s. 414–415; Dokument nr 177 [w:] Kryptonim „Gracze”..., s. 532; Oświadczenie Towarzystwa Kursów Naukowych w sprawie represji wobec studentów Uniwersytetu Wrocławskiego, Warszawa, 5 VII 1979 r., „Biuletyn Dolnośląski” 1979, nr 3/4, s. 6; AIPN, 0222/701, t. 4, Rezolucja, [październik 1979 r.], k. 318.

[94] Dokument nr 107 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 412, 424–426; AUWr, W I-5200/12898, Budrewicz Leszek, Umorzenie postępowania, k. 37; AUWr, W II-5200, Malec Jacek, Orzeczenie dyscyplinarne, k. 45; Rozmowa autora z Jarosławem Brodą, 24 II 2009 r.; Rozmowa autora z Andrzejem Kiełczewskim, 23 X 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[95] Dokument nr 107 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 424–427.

[96] Anonimowy list popierający Renatę Otolińską [w:] Krok ku niepodległości..., s. 130; Rozmowa autora z Renatą Otolińską, 8 I 2008 r., nagranie w zbiorach autora.

[97] Nawet członkowie uniwersyteckiej organizacji partyjnej wyrazili opinię, że w przyszłości nie należy stymulować takich procesów (AP Wrocław, UWr, KU PZPR, 174/IV/2, Protokół z posiedzenia egzekutywy KU PZPR, 6 IX 1979 r., k. 198).

[98] Dokument nr 108 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 429–430; Rozmowa autora z Andrzejem Kiełczewskim, 23 X 2009 r.; Rozmowa autora z Renatą Otolińską, 8 I 2008 r.; Rozmowa autora z Danutą Szczepańską, 3 XII 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[99] DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0145, Opowieść Leszka Budrewicza, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, grudzień 2006–styczeń 2007 r., s. 13.

[100] Zob. DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Oświadczenie, 9 III 1978 r.

[101] AIPN Wr, 053/2253, Informacja TW, 18 III 1978 r., k. 124–125.

[102] DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Oświadczenie, listopad 1978 r.

[103] Ibidem.

[104] Zob. podrozdział „Fałszywka”.

[105] DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Oświadczenie, 3 VI 1979 r.

[106] To samo oświadczenie, znajdujące się w zbiorach Jana Sobczyka, sygnowali jeszcze Marek Burak i Joanna Szlachta, nie ma natomiast podpisu Janusza Paśkiewicza.

[107] DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Oświadczenie, listopad 1978 r.; Rozmowa autora z Danutą Stołecką, 5 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[108] J.J. Lipski, KOR..., s. 481–482; szerzej na temat sprawy zob. J. Błażejowska, Potworne i niebezpieczne słowo – powielacz, „Biuletyn IPN” 2007, nr 12.

[109] „Podaj Dalej” 1980, nr 13, s. 2; Rozmowa autora z Joanną i Krzysztofem Turkowskimi, 31 I 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[110] S. Krzyżanowska, W. Trębacz, Sprawa..., s. 45; „Biuletyn Dolnośląski” 1980, nr 5 (12), s. 26; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0151, Opowieść Danuty Stołeckiej, opracowana przez Natalię Łuczyńską, listopad–grudzień 2006 r., s. 7; AIPN Wr, 039/11325, t. 2, Pismo do naczelnika Wydziału II Biura Śledczego MSW w Warszawie, 22 IV 1980 r., k. 31; AIPN Wr, 039/11325, t. 2, Pismo do naczelnika Wydziału II Biura Śledczego MSW w Warszawie, 25 IV 1980 r., k. 41; AIPN Wr, 039/11325, t. 2, Informacja dotyczy wyników czynności śledczych w sprawie wykonania napisów na terenie Wrocławia w dniach 21 i 22 IV 1980 r., 26 IV 1980 r., k. 43; AIPN Wr, 039/11325, t. 2, Pismo do naczelnika Wydziału II Biura Śledczego MSW w Warszawie, 22 V 1980 r., k. 54–55.

[111] J.J. Lipski, KOR..., s. 552; AIPN Wr, 054/1522, Meldunek operacyjny, 28 V 1980 r., k. 14.

[112] Dokument nr 117 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 474, 476; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 18 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[113] J.J. Lipski, KOR..., s. 481–484.

[114] http://www.karta.org.pl/Biogram1.asp%3FKategoriaID=57&ProduktID=269.html; Komunikat nr 33 [w:] Dokumenty Komitetu..., s. 434; Dokument nr 215 [w:] Dokumenty uczestników..., s. 298.

[115] Zob. Dokument nr 215 [w:] Dokumenty uczestników..., s. 298.

[116] Dokument nr 109 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 434; Rozmowa autora z Aleksandrem Gleichgewichtem, 11 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[117] http://www.karta.org.pl/Biogram1.asp%3FKategoriaID=57&ProduktID=269.html; „Podaj Dalej” 1980, nr 11, s. 2–3; Oświadczenie w sprawie działaczy demokratycznych w Czechosłowacji, „Biuletyn Dolnośląski” 1979, nr 7, s. 14–15.

[118] S. Krzyżanowska, W. Trębacz, Sprawa..., s. 44; Do mieszkańców Wałbrzycha, „Biuletyn Dolnośląski” 1979, nr 7, s. 21; Rozmowa autora z Jerzym Filakiem, 18 XI 2009 r.; Rozmowa autora z Aleksandrem Gleichgewichtem, 11 II 2009 r.; Rozmowa autora z Danutą Stołecką, 5 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[119] AIPN Wr, 039/11325, t. 1, Pismo do naczelnika Wydziału II Biura Śledczego MSW w Warszawie, 14 XII 1979 r., k. 142; Rozmowa autora z Bolesławem Gleichgewichtem, 12 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[120] P. Starzyński, Niezależna działalność społeczna. Od szyldu do zaplecza, „Biuletyn Dolnośląski” 1980, nr 5 (12), s. 28.

[121] Adam Wojciechowski, uczestnik ROPCiO zatrzymany w czasie rewizji u jego ojca i skazany na dwa miesiące aresztu za „zakłócanie spokoju publicznego” (Komunikat nr 33 [w:] Dokumenty Komitetu..., s. 439); Edward Zadrożyński, robotnik z Grudziądza aresztowany pod zarzutem kryminalnym, w istocie represjonowany za działalność opozycyjną (J.J. Lipski, KOR..., s. 491–492).

[122] Oświadczenie w sprawie uwolnienia działaczy opozycji demokratycznej Adama Wojciechowskiego i Edmunda Zadrożyńskiego z dnia 10 października 1979 r., „Biuletyn Dolnośląski” 1979, nr 5, s. 34.

[123] Komunikat nr 36 [w:] Dokumenty Komitetu..., s. 474; List do Andrieja Sacharowa, „Podaj Dalej” 1980, nr 12, s. 2; List wrocławskich środowisk niezależnych do profesora Andrieja Sacharowa, „Biuletyn Dolnośląski” 1980, nr 2 (9), s. 5.

[124] Komunikat nr 36 [w:] Dokumenty Komitetu..., s. 480; Oświadczenie, 29.01.1980, „Biuletyn Dolnośląski” 1980, nr 2 (9), s. 23; AIPN Wr, 053/2290, Informacja dotycząca spotkania Rady Jedności wrocławskich środowisk dysydenckich 29 bm. o 18 u T. Puczki, 30 I 1980 r., k. 11.

[125] AIPN Wr, 053/2290, Informacja dotycząca przebiegu spotkania Rady Jedności wrocławskich środowisk antysocjalistycznych, 7 V 1980 r., k. 49–50.

[126] DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Oświadczenie, 1 VI 1980 r.

[127] J. Szarek, Czarne juwenalia..., s. 97.

[128] W meldunku SB wymieniony jest jeszcze Krzysztof Kobielec.

[129] Komunikat nr 17 [w:] Dokumenty Komitetu..., s. 221–222; AIPN Wr, 053/2282, Meldunek operacyjny, 8 II 1978 r., k. 17.

[130] Dokument nr 94 [w:] Opozycja demokratyczna w świetle..., s. 172; „Podaj Dalej” [1978], nr 2, s. 5; Rozmowa autora ze Stanisławem Huskowskim, 2 XI 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[131] Dokument nr 65 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 273; „Podaj Dalej” 1978, nr 3/4, s. 1; PDŻP, 1179/14/83/359, Notatka o działaniach Studenckiego Komitetu Solidarności w uczelniach Wrocławia, [1978 r.]; AIPN Wr, 053/2253, Informacja, 7 IV 1978 r., k. 145–146; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0582, Opowieść Adama Lipińskiego, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, luty–grudzień 2007 r., s. 3; Rozmowa autora z Aleksandrem Gleichgewichtem, 11 II 2009 r.; Rozmowa autora z Andrzejem Kiełczewskim, 23 X 2009 r.; Rozmowa autora z Jarosławem Klimkiem, 25 XI 2009 r.; Rozmowa autora z Danutą Stołecką, 5 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[132] S. Krzyżanowska, W. Trębacz, Sprawa..., s. 30; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0582, Opowieść Adama Lipińskiego, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, luty–grudzień 2007 r., s. 3; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0151, Opowieść Danuty Stołeckiej, opracowana przez Natalię Łuczyńską, listopad–grudzień 2006 r., s. 4.

[133] Dokument nr 62 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 248; „Podaj Dalej” 1978, nr 3/4, s. 1; PDŻP, 1179/14/83/359, Notatka o działaniach Studenckiego Komitetu Solidarności w uczelniach Wrocławia, [1978 r.]; AUWr, W-IV, Adamkiewicz Marek, Pismo prorektora doc. dr. Adolfa Liwacza do prorektora UWr doc. dr. Karola Fiedora, 14 IV 1978 r., k. 78; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0582, Opowieść Adama Lipińskiego, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, luty–grudzień 2007 r., s. 3.

[134] „Podaj Dalej” 1980, nr 11, s. 4; „Podaj Dalej” 1980, nr 13, s. 3; AIPN Wr, 053/2259, Informacja TW „Bolka” dotycząca spotkania działaczy antysocjalistycznych u prof. M. Chamcówny 28 XI 1978 r., 29 XI 1978 r., k. 302–303; AIPN Wr, 024/8773, Informacja, 26 II 1979 r., k. 41.

[135] J.J. Lipski, KOR..., s. 400–402; szerzej na temat działań KOR w kwestii spraw codziennych zob. J. Olaszek, KOR – nie tylko wielka polityka, „Mówią Wieki” 2008, nr 7.

[136] Dokument nr 72 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 304–305; szerzej na temat działań KOR w kwestii spraw codziennych zob. J. Olaszek, KOR – nie tylko wielka polityka...

[137] AAN, KC PZPR, WNiO, 320, Notatka dotycząca kolejnych inicjatyw wrocławskiego SKS, 2 III 1979 r., b.p.

[138] H. Głębocki, Studencki..., s. 98–100; J. Szarek, Czarne juwenalia..., s. 100–101.

[139] AIPN Wr, 053/2253, Informacja TW, 4 III 1978 r., k. 95–96; Rozmowa autora z Joanną i Krzysztofem Turkowskimi, 31 I 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[140] Skład osobowy na rok akademicki 1977/1978. Według informacji na dzień 1 X 1977 r., Wrocław 1978, s. 6; AIPN Wr, 053/2253, Informacja TW, 24 IV 1978 r., k. 193–194; AIPN Wr, 053/2253, Notatka służbowa, 25 IV 1978 r., k. 197.

[141] „Podaj Dalej” 1979, nr 7, s. 1; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0145, Opowieść Leszka Budrewicza, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, grudzień 2006–styczeń 2007 r., s. 9; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 4 IX 2009 r.; Rozmowa autora z Romanem Kołakowskim, 4 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[142] DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Komu służą prohibita?, 1978 r.

[143] Komunikat nr 34 [w:] Dokumenty Komitetu..., s. 443; 9-ta rocznica Grudnia 1970, „Biuletyn Dolnośląski” 1980, nr 8, s. 19; AIPN Wr, 039/11325, t. 1, Notatka urzędowa, 11 XII 1979 r., k. 131.

[144] W jednym z dokumentów SB (AIPN Wr, 053/2340, Informacja dotycząca działalności SKS od powstania, 30 I 1980 r., k. 79) można trafić na informację, że wzywano również do wiecu pod pomnikiem Jana XXIII po wyjściu z katedry. Wydaje się jednak mało prawdopodobne, aby opozycja – w obawie przed prowokacją – wzywała do tego typu manifestacji. Informacji tej nie potwierdza żadne inne źródło. Wniosek taki został wyciągnięty pewnie dlatego, że w mieszkaniu Danuty Stołeckiej znaleziono dwa magnetofony, które zakwalifikowane zostały jako sprzęt nagłaśniający, którego zamierzano użyć podczas zgromadzenia (Dokument nr 111 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 446; Represje na Dolnym Śląsku. Grudzień 1979 cd., „Biuletyn Dolnośląski” 1980, nr 8, s. 20–21).

[145] „Biuletyn Dolnośląski” 1979, dodatek nadzwyczajny; AIPN Wr, 039/11325, t. 1, Notatka urzędowa, 11 XII 1979 r., k. 131; AIPN Wr, 039/11325, t. 1, Do mieszkańców Wrocławia, 10 XII 1979 r., k. 150; AIPN Wr, 053/2340, Informacja dotycząca grup antysocjalistycznych działających w kraju oraz na terenie województwa wrocławskiego, 14 X 1980 r., k. 7; AIPN Wr, 053/2340, Informacja dotycząca działalności SKS od powstania, 30 I 1980 r., k. 78–79; Rozmowa autora z Krzysztofem Grzelczykiem, 18 II 2009 r.; Rozmowa autora z Danutą Stołecką, 5 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[146] AIPN Wr, 039/11325, t. 1, Notatka urzędowa, 17 XII 1979 r., k. 151.

[147] Dokument nr 111 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 446; Komunikat nr 35 [w:] Dokumenty Komitetu..., s. 466; Represje na Dolnym Śląsku. Grudzień 1979 cd., „Biuletyn Dolnośląski” 1980, nr 8, s. 20–21; AIPN Wr, 053/2340, Informacja dotycząca działalności SKS od powstania, 30 I 1980 r., k. 78–79.

[148] S. Najnigier, SKS na... [w:] Ktoś przecież musiał..., s. 38; Rozmowa autora z Mirosławem Spychalskim, 13 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[149] S. Najnigier, SKS na... [w:] Ktoś przecież musiał..., s. 38; Dokument nr 178 [w:] Opozycja demokratyczna w świetle..., s. 280; AIPN Wr, 053/2340, Informacja dotycząca działalności SKS od powstania, 30 I 1980 r., k. 78–79; 9-ta rocznica..., s. 20; Rozmowa autora z Mirosławem Spychalskim, 13 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[150] 9-ta rocznica..., s. 20; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_1004, Opowieść Zbigniewa Gierunia-Banaszewskiego, opracowana przez Kamila Dworaczka, czerwiec–wrzesień 2007 r., s. 11; AIPN Wr, 053/2340, Informacja dotycząca działalności SKS od powstania, 30 I 1980 r., k. 78–79; Rozmowa autora z Bolesławem Gleichgewichtem, 12 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[151] Według przypuszczeń Aleksandra Gleichgewichta skrót ten mógł oznaczać Polską Powstańczą Armię (A. Gleichgewicht, Widzenie z więzienia. Pamięć o tragedii. Wrocław 17.12.1979, brak w bibliografii [w:] Ktoś przecież musiał..., s. 32).

[152] A. Gleichgewicht, Widzenie z więzienia..., s. 32; 9-ta rocznica..., s. 20; DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, List Kazimierza Sienkiewicza, [1979/1980 r.]; AIPN Wr, 039/11325, t. 1, Notatka służbowa, 18 XII 1979 r., k. 157; Rozmowa autora z Joanną i Krzysztofem Turkowskimi, 31 I 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[153] A. Gleichgewicht, Widzenie z więzienia..., s. 32.

[154] Do mieszkańców Wrocławia. Komunikat o obchodach dziewiątej rocznicy wydarzeń grudniowych, „Podaj Dalej” 1980, nr 11, s. 3–4.

[155] AIPN Wr, 054/1522, Meldunek operacyjny, 28 V 1980 r., k. 14.

[156] J.J. Lipski, KOR..., s. 451; AIPN Wr, 053/2259, Informacja dotyczy: 60. rocznicy odzyskania niepodległości Polski, 11 XI 1978 r., k. 277–278.

[157] W tekście słowo „wybory” jest oznaczane cudzysłowem, gdyż trudno określać wyborami akt, w którym można było oddawać głosy tylko na jedną listę wyborczą (w PRL tworzył ją Front Jedności Narodu).

[158] Dokument nr 97 [w:] Opozycja demokratyczna w świetle..., s. 174; http://baza.archiwa.gov.pl/sezam/wstep/45-2654.pdf; AAN, KC PZPR, WNiO, 473, bez tytułu, [1978 r.], b.p.; AP Wrocław, UWr, KU PZPR, 174/IV/2, Protokół z posiedzenia egzekutywy KU PZPR z 7 III 1978 r., 7 III 1978 r., k. 28.

[159] J.J. Lipski, KOR..., s. 501–502.

[160] Dokument nr 113 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 456; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0147, Opowieść Aleksandra Gleichgewichta, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, październik 2006–styczeń 2007 r., s. 7–8; AIPN Wr, 039/11325, t. 2, Plan przedsięwzięć procesowych i zapobiegawczych wobec figurantów prowadzących działalność antysocjalistyczną, 3 III 1980 r., k. 13–15.

[161] Wrocławskie wydawnictwo podziemne, powstałe w 1979 r., prowadzone przez Piotra Starzyńskiego i Kornela Morawieckiego. Najczęściej stosowaną techniką był druk na powielaczu ramkowym. Do najaktywniejszych drukarzy w wydawnictwie należeli: Krzysztof Gulbinowicz, Wiesław Moszczak, Antoni Roszak (Rozmowa autora z Kornelem Morawieckim, 10 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora).

[162] Dokument nr 115 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 463; AIPN Wr, 024/8773, Wyciąg z informacji kandydata na TW „TJ”, 12 III 1980 r., k. 76 (co prawda w dokumencie nie określa się, po jakie ulotki Jarosław Broda jechał do stolicy, ale tę kwestię pozwala rozstrzygnąć następny dokument – mowa w nim o przeszukaniu u Brody, którego celem było zarekwirowanie ulotek antywyborczych (AIPN Wr, 024/8773, Notatka służbowa, 20 III 1980 r., k. 77)); Rozmowa autora z Danutą Stołecką, 5 II 2009 r.; Rozmowa autora z Joanną i Krzysztofem Turkowskimi, 31 I 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[163] Zawartość zbioru DDŻS ZNiO przyjąłem za wyznacznik tego, które z ulotek były w posiadaniu wrocławskiego SKS.

[164] DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Ulotka Nie ma chleba...; DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Ulotka Sam podstawowy sens...

[165] Ulotka Przepisz! Daj przeczytać..., www.sks.wroclaw.pl.

[166] DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Ulotka Wybory to prawo...

[167] AIPN Wr, 039/11325, t. 2, Pismo do naczelnika Wydziału II Biura Śledczego MSW w Warszawie, 22 III 1980 r., k. 32–33; AIPN Wr, 039/11325, t. 3, Notatka służbowa, 22 III 1980 r., k. 8; AIPN Wr, 039/11325, t. 3, Notatka służbowa, 18 III 1980 r., k. 8; AIPN Wr, 039/11325, t. 3, Notatka służbowa, 11 III 1980 r., k. 9; Rozmowa autora z Aleksandrem Gleichgewichtem, 11 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[168] DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0634, Opowieść Stanisławy Kos, opracowana przez Kamila Dworaczka, październik–listopad 2007 r., s. 6. Tekst w zbiorach autora; Rozmowa autora z Mirosławem Spychalskim, 13 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[169] Rozmowa autora z Jerzym Filakiem, 18 XI 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[170] DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0147, Opowieść Aleksandra Gleichgewichta, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, październik 2006–styczeń 2007 r., s. 7–8; Rozmowa autora z Danutą Stołecką, 5 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[171] AIPN Wr, 039/11325, t. 3, Notatka służbowa, 18 III 1980 r., k. 8; Rozmowa autora z Danutą Stołecką, 5 II 2009 r.; Rozmowa autora z Joanną i Krzysztofem Turkowskimi, 31 I 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[172] Dokument nr 116 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 472–473; AIPN Wr, 039/11325, t. 2, Plan przedsięwzięć procesowych i zapobiegawczych wobec figurantów prowadzących działalność antysocjalistyczną, 3 III 1980 r., k. 13–15.

[173] Komunikat nr 38 [w:] Dokumenty Komitetu..., s. 505–506; Dokument nr 116 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 470–472; AIPN Wr, 039/11325, t. 2, Pismo do naczelnika Wydziału II Biura Śledczego MSW w Warszawie, 22 III 1980 r., k. 32–33.

[174] Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 24.03.1989 roku o wyniku wyborów do Sejmu Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej przeprowadzonych dnia 23 marca 1980 roku, „Gazeta Robotnicza” 1980, nr 69 (9740), s. 1.

[175] Należy zaznaczyć, że opozycja nie miała możliwości fachowego zbadania frekwencji, tak więc jej szacunki nie są zbyt dokładne, wydaje się jednak, że można uznać je za wiarygodne, gdyż oparto je na relacji męża zaufania i – prawdopodobnie – dokładnych obserwacjach pojedynczych komisji.

[176] Byłem mężem..., „Biuletyn Dolnośląski” 1980, nr 4 (11), s. 10–11; A jednak... [w:] ibidem, s. 11; AP Wrocław, UWr, KU PZPR, 174/IV/3, Protokół z posiedzenia egzekutywy KU PZPR, 1 IV 1980 r., k. 61.

[177] Na przykład w Warszawie – 100 tys., w Krakowie – 30 tys. (J.J. Lipski, KOR..., s. 502).

[178] J.J. Lipski, KOR..., s. 502; Dokument nr 116 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 472–473.

[179] A. Pleśnar, Nasza obecność, „Biuletyn Dolnośląski” 1980, nr 5 (12), s. 31.

[180] S. Krzyżanowska, W. Trębacz, Sprawa..., s. 31; J. Ochman, Niech będą... [w:] Ktoś przecież musiał..., s. 35; Dokument nr 62 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 251; AIPN Wr, 053/2253, Pismo do naczelnika Wydziału IIIA KW MO we Wrocławiu, 5 IV 1978 r., k. 140; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 18 II 2009 r.; Rozmowa autora z Joanną i Krzysztofem Turkowskimi, 31 I 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[181] Dokument nr 62 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 251; Dokument nr 111 [w:] ibidem, s. 447.

[182] J.J. Lipski, KOR..., s. 445; Karta praw robotniczych, „Biuletyn Dolnośląski” 1979, nr 5, s. 11–13.

[183] AIPN Wr, 053/2253, Informacja, 24 IV 1978 r., k. 193–194; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0151, Opowieść Danuty Stołeckiej, opracowana przez Natalię Łuczyńską, listopad–grudzień 2006 r., s. 7; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_152, Opowieść Krzysztofa Turkowskiego, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, styczeń 2007 r., s. 8; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 18 II 2009 r.; Rozmowa autora z Krzysztofem Grzelczykiem, 18 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[184] Dokument nr 110 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 439; AAN, KC PZPR, WO, 3500, Notatka, 5 XI 1979 r., k. 26; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 27 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[185] Małgorzata Stelmach, bez tytułu, „Szermierz” 1980, nr 4, s. 6.

[186] J. Popińska, Studenci Uniwersytetu..., s. 387.

[187] PDŻP, 10353/90/927/513, Raport o stanie Socjalistycznego Związku Studentów Polskich, 15 XII 1979 r.

[188] J. Popińska, Studenci Uniwersytetu..., s. 82, 84.

[189] AP Wrocław, UWr, KU PZPR, 174/VIII/1, Referat sprawozdawczy egzekutywy POP Wydziału Matematyki, Fizyki i Chemii za okres 13–17 X 1979 r., k. 37.

[190] K. Dworaczek, Socjalistyczny Związek Studentów Polskich..., s. 25–26; DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Studencki Komitet Solidarności we Wrocławiu zrzesza..., [1977 r.]; Rozmowa autora z Romanem Kołakowskim, 4 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[191] PDŻP, 1779/983/359, Do studentów lat pierwszych. O samorządach, [kwiecień 1978 r.].

[192] Ibidem.

[193] Dokument nr 38 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 179; AIPN Wr, 053/2253, Informacja, 20 IV 1978 r., k. 177–179; Mail do autora od Wiktora Grotowicza, 12 I 2008 r.; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 18 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[194] DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0151, Opowieść Danuty Stołeckiej, opracowana przez Natalię Łuczyńską, listopad–grudzień 2006 r., s. 2; W. Grotowicz, Czy samorządy..., s. 9.

[195] DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0151, Opowieść Danuty Stołeckiej opracowana przez Natalię Łuczyńską, listopad–grudzień 2006 r., s. 2.

[196] W. Grotowicz, Czy samorządy..., s. 10.

[197] Mail do autora od Wiktora Grotowicza, 12 I 2008 r.

[198] DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Komunikat Samorządu Studenckiego Roku Pierwszego, [kwiecień 1978 r.].

[199] DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0151, Opowieść Danuty Stołeckiej opracowana przez Natalię Łuczyńską, listopad–grudzień 2006 r., s. 2.

[200] W. Grotowicz, Czy samorządy..., s. 10.

[201] Dokument nr 62, Kryptonim „Wasale”..., s. 256.

[202] „Podaj Dalej” nr 5, [1978], [b.p.]; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 27 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[203] W. Grotowicz. Czy samorządy..., s. 10.

[204] AP Wrocław, UWr, KU PZPR, 174/V/1, Protokół z ogólnouniwersyteckiej narady dotyczącej oceny sytuacji politycznej oraz postaw pracowników i studentów uniwersytetu, 17 V 1978 r., k. 6; AP Wrocław, UWr, KU PZPR, 174/VI/1, Ocena sytuacji politycznej oraz postaw pracowników i studentów Uniwersytetu Wrocławskiego, [1979 r.], k. 17.

[205] Dokument nr 62 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 265.

[206] W. Grotowicz, Czy samorządy..., s. 10; Komunikat nr 20 [w:] Dokumenty Komitetu..., s. 254–255.

[207] „Podaj Dalej” 1978, nr 5, b.p.

[208] Zob. Wokół wyższych uczelni, „Tematy” 1979, nr 1, s. 3–4.

[209] Mail do autora od Wiktora Grotowicza, 12 I 2008 r.

5. Działalność samokształceniowa

[1] W. Okoń, Słownik pedagogiczny, Warszawa 1984, s. 269.

[2] Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku, t. 5, red. J.M. Śnieciński, Warszawa 2006.

[3] W jednej z uchwał organizacji partyjnej na UWr można przeczytać: „[...] w nasycaniu procesu dydaktycznego treściami ideowo-politycznymi należy przestrzegać zasady, że swoboda dociekań naukowych nie oznacza woluntaryzmu dydaktycznego, że dydaktyka socjalistycznej szkoły wyższej musi być uprawiana w duchu twórczego marksizmu” (AP Wrocław, UWr, KU PZPR, 174/I/1, Uchwała VII Konferencji Sprawozdawczo-Wyborczej Uczelnianej Organizacji Partyjnej Uniwersytetu Wrocławskiego im. Bolesława Bieruta we Wrocławiu, 14 XI 1979 r., k. 81).

[4] Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 4 IX 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[5] Dokument nr 18 [w:] Kryptonim „Pegaz”..., s. 108–109.

[6] AIPN, 0222/701, t. 6, Informacja, 30 I 1978 r., k. 286–291; AIPN Wr, 024/8677, t. 1, Meldunek operacyjny, 4 II 1978 r., k. 119; AIPN Wr, 0/54/1613, Meldunek operacyjny, 1 II 1978 r., k. 66 (CD).

[7] Komunikat nr 18 [w:] Dokumenty Komitetu..., s. 227; AIPN Wr, 053/2253, Informacja TW, 4 III 1978 r., k. 95–96; AIPN Wr, 0/54/1613, Meldunek operacyjny, 4 III 1978 r., k. 78 (CD).

[8] AIPN Wr, 053/2259, Informacja, 7 III 1978 r., k. 23.

[9] Dokument nr 197 [w:] Opozycja demokratyczna w Polsce w świetle..., s. 196–197; „Podaj Dalej” 1978, nr 3/4, s. 1; AIPN Wr, 053/2253, Informacja, 4 IV 1978 r., k. 155–156.

[10] „Podaj Dalej” [1978], nr 2, s. 3; AIPN Wr, 053/2253, Informacja, 20 II 1978 r., k. 79–80; AIPN Wr, 053/2253, bez tytułu, 24 II 1978 r., k. 83; Rozmowa autora z Aleksandrem Gleichgewichtem, 11 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[11] DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Oświadczenie, 9 III 1978 r.

[12] AIPN Wr, 053/2259, Pismo do naczelnika Wydziału III KW MO we Wrocławiu, 8 III 1978 r., k. 25.

[13] Klub powstał na początku roku akademickiego 1977/1978, w jego ramach w „Dwudziestolatce” odbyło się cztery lub pięć spotkań. Jego działalność wspierał Ryszard Herczyński z Warszawy. W grudniu 1977 r. planowano nawet wykład Tadeusza Mazowieckiego, ale ostatecznie nie doszedł on do skutku („Podaj Dalej” [1978], nr 1, b.p.; Rozmowa autora z Janem Sobczykiem, 27 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora).

[14] „Podaj Dalej” 1978, nr 3/4, s. 3; M. Stelmach, bez tytułu, „Szermierz” 1980, nr 4, s. 5–6; Rozmowa autora z Janem Sobczykiem, 27 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[15] Koło Naukowe Polonistów wydawało jeszcze „Konfrontacje” i „Warsztaty Literackie Filologów”, w których debiutowali m.in. Jarosław Broda i Leszek Budrewicz. W przeciwieństwie do „Biblioteki Agory” pisma te ukazywały się legalnie (Rozmowa autora z Jarosławem Brodą, 24 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora).

[16] „Podaj Dalej” 1978, nr 3/4, s. 3; Rozmowa autora z Jarosławem Brodą, 24 II 2009 r.; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 27 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[17] Dokument nr 109 [w:] Opozycja demokratyczna w Polsce w świetle..., s. 199–200; „Podaj Dalej” 1978, nr 3/4, s. 3; AIPN Wr, 053/2253, Informacja, 12 V 1978 r., k. 222–223.

[18] Dokument nr 109 [w:] Opozycja demokratyczna w Polsce w świetle..., s. 199–200; Rozmowa autora z Jarosławem Brodą, 24 II 2009 r.; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 4 IX 2008 r., nagrania w zbiorach autora.

[19] Dokument nr 40 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 184–185.

[20] Spotkanie w Karkonoszach odbyło się dwukrotnie: w sierpniu i wrześniu, można więc przypuszczać, że Michnik odwiedził Wrocław raczej w sierpniu, skoro Maciej Zięba wspomina, że spotkanie miało miejsce na wiosnę (J.J. Lipski, KOR..., s. 385; M. Zięba, Biel..., s. 41).

[21] M. Zięba, Biel..., s. 41.

[22] „Podaj Dalej” 1979, nr 7, s. 3.

[23] Dokument nr 129 [w:] Opozycja demokratyczna w Polsce w świetle..., s. 228.

[24] „Podaj Dalej” 1979, nr 6, s. 1.

[25] R. Terlecki, Uniwersytet Latający..., s. 164.

[26] Dokument nr 109 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 433; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0151, Opowieść Danuty Stołeckiej, opracowana przez Natalię Łuczyńską, listopad–grudzień 2006 r., s. 4; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0582, Opowieść Adama Lipińskiego, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, luty–grudzień 2007 r., s. 3; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 4 IX 2009 r.; Rozmowa autora z Joanną i Krzysztofem Turkowskimi, 31 I 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[27] AIPN Wr, 024/8773, Informacja, 30 V 1979 r., k. 62; Rozmowa autora z Jarosławem Brodą, 24 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[28] Rozmowa autora z Krzysztofem Grzelczykiem, 18 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[29] „Podaj Dalej” 1979, nr 7, s. 2; Rozmowa autora z Jarosławem Brodą, 24 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[30] Dokument nr 84 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 339.

[31] Dokument nr 100 [w:] Kryptonim „Pegaz”..., s. 321.

[32] Dokument nr 89 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 365; Rozmowa autora z Janem Lityńskim, przeprowadzona 4 II 2009 r.; Rozmowa autora z Danutą Szczepańską, 3 XII 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[33] Dokument nr 89 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 365–366.

[34] Dokument nr 90 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 368; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 4 IX 2008 r.; Rozmowa autora z Joanną i Krzysztofem Turkowskimi, 31 I 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[35] „Podaj Dalej” 1979, nr 9, s. 2.

[36] Dokument nr 110 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 439; DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Zaproszenie, [1979–1980]; Rozmowa autora z Krzysztofem Bąkowskim, 17 II 2010 r.; Rozmowa autora z Romanem Kołakowskim, 4 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[37] Dokument nr 117 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 476.

[38] Zob. podrozdział „Fałszywka”.

[39] DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_1004, Opowieść Zbigniewa Gierunia-Banaszewskiego, opracowana przez Kamila Dworaczka, czerwiec–wrzesień 2007 r., s. 11; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 4 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[40] Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 4 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[41] Dokument nr 37 [w:] Kryptonim „Pegaz”..., s. 155.

[42] Dokument nr 37 [w:] ibidem, s. 155.

[43] Dokument nr 72 [w:] ibidem, s. 238.

[44] Na spotkaniu z działaczami SKS prof. Roman Duda zaproponował dwa seminaria: Język jako narzędzie propagandy i Historia Polski 1945–1950 (Dokument nr 89 [w:] Kryptonim „Pegaz”..., s. 288).

[45] J. Waszkiewicz, Korzenie „Solidarności” – część trzecia uwag..., s. 100.

[46] Towarzystwo Kursów Naukowych, „Biuletyn Dolnośląski” 1980, nr 8, s. 8–12; AIPN Wr, 053/2259, Pismo do naczelnika Wydziału III KW MO we Wrocławiu, 8 III 1978 r., k. 25; AIPN Wr, 024/8677, t. 1, Meldunek operacyjny, 27 X 1978 r., k. 148; AIPN, 0222/701, t. 4, Informacja operacyjna, 26 X 1980 r., k. 174.

[47] J. Waszkiewicz, Pracownicy i studenci Politechniki..., s. 471–472; Dokument nr 72 [w:] Kryptonim „Pegaz”..., s. 238; Rozmowa autora z Bolesławem Gleichgewichtem, 12 II 2009 r.; Rozmowa autora z Renatą Otolińską, 2 VII 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[48] AIPN, 0222/70, t. 4, Informacja operacyjna, 26 X 1980 r., k. 174.

[49] Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 4 IX 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[50] DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0147, Opowieść Aleksandra Gleichgewichta, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, październik 2006–styczeń 2007 r., s. 10.

[51] Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 4 IX 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[52] „Podaj Dalej” [1978], nr 2, s. 2; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 4 IX 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[53] Dokument nr 29 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 149; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0147, Opowieść Aleksandra Gleichgewichta, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, październik 2006–styczeń 2007 r., s. 10.

[54] Mogło to oznaczać, iż w środowisku SKS noszono się z zamiarem powołania klubu dyskusyjnego.

[55] Na przykład w numerze 2 „Podaj Dalej” pojawia się informacja o wykładach m.in. Tomasza Burka i Stefana Amsterdamskiego, nie doszły one jednak ostatecznie do skutku („Podaj Dalej” [1978], nr 2, s. 2; AIPN Wr, 053/2259, Pismo do naczelnika Wydziału V Departamentu IV MSW w Warszawie, 29 IV 1978 r., k. 54–55; Rozmowa autora z Danutą Stołecką, 5 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora).

[56] Dokument nr 83 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 337; AIPN, 0222/701, t. 3, Informacja dotycząca wizyty Leszka Budrewicza w Warszawie, 9 II 1980 r., k. 360; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 4 IX 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[57] Komunikat nr 20 [w:] Dokumenty Komitetu..., s. 259; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 4 IX 2009 r.; Rozmowa autora z Renatą Otolińską, 2 VII 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[58] Dokument nr 100 [w:] Kryptonim „Pegaz”..., s. 321–322; DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Zaproszenie, [1979–1980].

[59] DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0153, Opowieść Elżbiety i Henryka Zielińskich, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, styczeń 2007 r., s. 5.

[60] H. Głębocki, Studencki..., s. 103–107; Tydzień Kultury Chrześcijańskiej, „Biuletyn Dolnośląski” 1979, nr 7, s. 15–16; AIPN Wr, 053/2259, Pismo do naczelnika wydziałów II i IV Departamentu IV MSW w Warszawie, 22 X 1978 r., k. 256–257; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_1004, Opowieść Zbigniewa Gierunia-Banaszewskiego, opracowana przez Kamila Dworaczka, czerwiec–wrzesień 2007 r., s. 8; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 4 IX 2009 r.; Rozmowa autora z Renatą Otolińską, 2 VII 2009 r.; Rozmowa autora z Danutą Stołecką, 5 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[61] Dokument nr 66 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 277; AIPN Wr, 053/2259, Informacja TW „Bolka” dotycząca spotkania Klubu Refleksji Obywatelskiej przy ROPCiO we Wrocławiu, 29 V 1978 r., k. 84–86.

[62] Dokument nr 62 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 265.

[63] Ibidem, s. 250; Dokument nr 108 [w:] Opozycja demokratyczna w Polsce w świetle..., s. 197; „Podaj Dalej” 1979, nr 7, s. 2; AIPN Wr, 053/2259, Informacja, 7 III 1978 r., k. 23.

[64] Komunikat nr 20 [w:] Dokumenty Komitetu..., s. 259; Komunikat nr 36 [w:] ibidem, s. 478.

[65] Dokument nr 62 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 250; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0147, Opowieść Aleksandra Gleichgewichta, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, październik 2006–styczeń 2007 r., s. 10.

[66] „Podaj Dalej” 1980, nr 11, s. 4.

[67] Dokument nr 101 [w:] Opozycja demokratyczna w Polsce w świetle..., s. 181.

[68] Dokument nr 17 [w:] Kryptonim „Pegaz”..., s. 96; Dokument nr 101 [w:] Opozycja demokratyczna w Polsce w świetle..., s. 180.

[69] Informacja dla KW MO we Wrocławiu o istnieniu biblioteki wrocławskiego SKS, www.sks.wroclaw.pl.

[70] DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0145, Opowieść Leszka Budrewicza, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, grudzień 2006–styczeń 2007 r., s. 10; Rozmowa telefoniczna autora z Jerzym Ochmanem, 7 III 2009 r.; Rozmowa autora z Danutą Szczepańską, 3 XII 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[71] „Podaj Dalej” [1978], nr 5, b.p.

[72] „Podaj Dalej” 1980, nr 13, s. 3; Rozmowa autora z Renatą Otolińską, przeprowadzona 2 VII 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[73] Na przykład łącznikiem Ochmana na polonistyce była Alicja Badowska (Rozmowa autora z Alicją Badowską, 26 XI 2009 r., nagranie w zbiorach autora).

[74] Na przykład skrót „AE” (Akademia Ekonomiczna) oznaczał Adama Lipińskiego.

[75] Dokument nr 62 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 266; AIPN Wr, 053/2253, Informacja, 24 IV 1978 r., k. 193–194; Rozmowa autora z Renatą Otolińską, 2 VII 2009 r., nagranie w zbiorach autora; Rozmowa telefoniczna autora z Jerzym Ochmanem, 7 III 2009 r.; Rozmowa autora z Danutą Stołecką, 5 II 2009 r.; Rozmowa autora z Joanną i Krzysztofem Turkowskimi, 31 I 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[76] Rozmowa autora z Renatą Otolińską, 2 VII 2009 r., nagranie w zbiorach autora; Rozmowa telefoniczna autora z Jerzym Ochmanem, 7 III 2009 r.

[77] „Podaj Dalej” [1978], nr 2, s. 1–2; „Podaj Dalej” [1978], nr 5, b.p.; „Podaj Dalej” 1980, nr 12, s. 3/4; DDŻS, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Spisy biblioteczne, [1978–1980 r.]; Rozmowa autora z Renatą Otolińską, 2 VII 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[78] Dokument nr 72 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 304; „Podaj Dalej” 1979, nr 7, s. 3; „Podaj Dalej” 1979, nr 9, s. 2; Rozmowa autora z Krzysztofem Bąkowskim, 17 II 2010 r.; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 4 IX 2009 r.; Rozmowa autora z Renatą Otolińską, 2 VII 2009 r.; Rozmowa autora z Danutą Stołecką, 5 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[79] K. Brandys, Miesiące..., s. 146; Dokument nr 110 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 441; „Podaj Dalej” 1979, nr 8, s. 2.

[80] „Tematy” 1979, nr 1; „Tematy” 1980, nr 2.

[81] Rozmowa autora z Renatą Otolińską, 2 VII 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[82] „Podaj Dalej” 1979, nr 6, s. 1–2.

[83] Dokument nr 117 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 474, 475; Ktoś przecież musiał..., s. 12; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 4 IX 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[84] Kopie wykonywano w ten sposób, że do taśmy matki podpięte były dwa magnetofony, tą metodą nagrywano dwie kasety naraz (Rozmowa autora z Mirosławem Spychalskim, 13 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora).

[85] Dokument nr 117 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 474; „Podaj Dalej” 1980, nr 12, s. 5; Ktoś przecież musiał..., s. 12; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 4 IX 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[86] „j”, Czy Studencki Komitet Solidarności ma przyszłość?, „Akademickie Pismo Informacyjne” 1980, nr 5, s. 13–14.

[87] Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 4 IX 2009 r.; Rozmowa autora z Renatą Otolińską, 2 VII 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[88] Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 4 IX 2009 r.; Rozmowa autora z Alicją Badowską, 26 XI 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

6. Pisma SKS

[1] S. Rudka, Poza cenzurą..., s. 177; „Podaj Dalej” 1979, nr 8, s. 2; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 13 V 2008 r.; Rozmowa autora z Aleksandrem Gleichgewichtem, 11 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora; S. Najnigier, SKS na..., s. 38; Rozmowa autora z Janem Sobczykiem, 27 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[2] Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 13 V 2008 r., nagranie w zbiorach autora.

[3] S. Rudka, Poza cenzurą..., s. 54–55; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 13 V 2008 r., nagranie w zbiorach autora.

[4] „Podaj Dalej” 1979, nr 7, s. 1.

[5] S. Rudka, Poza cenzurą..., s. 57; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0147, Opowieść Aleksandra Gleichgewichta, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, październik 2006–styczeń 2007 r., s. 7; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 13 V 2008 r.; Rozmowa autora ze Sławomirem Najnigierem, 12 V 2008 r., nagrania w zbiorach autora.

[6] W. Fydrych, Żywoty..., s. 49; DSH, „Pamiętanie Peerelu, AHM_PRL_0151, Opowieść Danuty Stołeckiej, opracowana przez Natalię Łuczyńską, listopad–grudzień 2006 r., s. 3; Rozmowa autora z Jarosławem Brodą, 24 II 2009 r.; Rozmowa autora z Wiesławem Cupałą, 23 II 2010 r.; Rozmowa autora z Aleksandrem Gleichgewichtem, 11 II 2009 r.; Rozmowa autora z Joanną i Krzysztofem Turkowskimi, 31 I 2009 r., nagrania w zbiorach autora

[7] S. Rudka, Poza cenzurą..., s. 62; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0147, Opowieść Aleksandra Gleichgewichta, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, październik 2006–styczeń 2007 r., s. 7.

[8] AIPN Wr, 053/2253, Informacja. 21 II 1978 r., k. 99–102; AIPN Wr, 053/2253, Informacja, 20 III 1978 r., k. 120–123; Rozmowa autora z Alicją Badowską, 26 XI 2009 r.; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 13 V 2008 r., nagrania w zbiorach autora.

[9] Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 13 V 2008 r., nagranie w zbiorach autora.

[10] Ibidem.

[11] Prawdopodobnie o tym pisała redakcja na wstępie kolejnego numeru „Podaj Dalej”, wskazywano, że za długą przerwę w ukazywaniu się pisma winę ponosi SB („Podaj Dalej” 1978, nr 3/4, s. 1).

[12] „Podaj Dalej” 1978, nr 3/4 (ze zbiorów Jana Sobczyka; ze zbioru PDŻP); DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Biuletyn, [1978 r.]; AIPN Wr, 053/2282, Meldunek operacyjny, 4 XI 1978 r., k. 8–10; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 13 V 2008 r., nagranie w zbiorach autora.

[13] Zob. podrozdział „Fałszywka”.

[14] Zob. „Akademickie Pismo Informacyjne” 1980, nr 3.

[15] S. Rudka, Poza cenzurą..., s. 178.

[16] „Podaj Dalej” 1980, nr 13; „Akademickie Pismo Informacyjne” 1980, nr 5.

[17] W. Fydrych, Żywoty..., s. 61; Rozmowa autora z Janem Sobczykiem, 27 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[18] Rozmowa autora z Janem Sobczykiem, 27 II 2009 r.; Rozmowa autora ze Sławomirem Najnigierem, 12 V 2008 r., nagrania w zbiorach autora.

[19] Rozmowa autora ze Sławomirem Najnigierem, 12 V 2008 r., nagranie w zbiorach autora.

[20] Dwa niezależne pisma, „Biuletyn Dolnośląski” 1980, nr 4 (11), s. 15–16; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 13 V 2008 r.; Rozmowa autora ze Stanisławem Huskowskim, 2 XI 2009 r.; Rozmowa autora ze Sławomirem Najnigierem, 12 V 2008 r., nagrania w zbiorach autora.

[21] Dokument nr 110 [w:] Kryptonim Wasale..., s. 439; Dokument nr 117 [w:] Kryptonim Wasale..., s. 476.

[22] DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0147, Opowieść Aleksandra Gleichgewichta, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, październik 2006–styczeń 2007 r., s. 7; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 13 V 2008 r., nagranie w zbiorach autora.

[23] „Podaj Dalej” 1979, nr 7, s. 1; „Podaj Dalej” 1979, nr 9, s. 1; „Akademickie Pismo Informacyjne” 1980, nr 3; „Akademickie Pismo Informacyjne” 1980, nr 12; „Akademickie Pismo Informacyjne” 1980, nr 13.

[24] Zob. K. Dworaczek, Socjalistyczny Związek Studentów Polskich..., s. 23–31.

[25] Ibidem; AIPN Wr, 039/11325, t. 3, Notatka służbowa, 30 VI 1980 r., k. 38.

[26] Rozmowa autora ze Sławomirem Najnigierem, 12 V 2008 r., nagranie w zbiorach autora.

[27] Ibidem.

[28] „Zgrzyt” 1978, nr 1; Rozmowa autora ze Sławomirem Najnigierem, 12 V 2008 r., nagranie w zbiorach autora.

[29] „Zgrzyt” 1978, nr 1; Rozmowa autora ze Sławomirem Najnigierem, 12 V 2008 r., nagranie w zbiorach autora.

[30] Z dokumentów SB i KC wynika, że wydano tylko jeden numer, na początku 1979 r., autor tytułu – Zbigniew Hajłasz – twierdzi jednak, że było ich kilka. Prawdopodobnie SB nie wiedziała o innych edycjach „Interim”, co jest możliwe wobec bardzo małego nakładu i zasięgu pisma (AAN, KC PZPR, WNiO, 320. Notatka dotycząca kolejnych inicjatyw wrocławskiego SKS, 2 III 1979 r., b.p.; Rozmowa autora ze Zbigniewem Hajłaszem, 16 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora).

[31] AAN, KC PZPR, WNiO, 363, Notatka dotycząca pierwszego numeru pisma pt. „Interim”, marzec 1979 r., b.p.; Rozmowa autora ze Zbigniewem Hajłaszem, 16 II 2009 r.; Rozmowa autora ze Sławomirem Najnigierem, 12 V 2008 r., nagrania w zbiorach autora.

[32] Dokument nr 80 [w:] Kryptonim Wasale..., s. 331; Meldunek operacyjny [w:] Krok ku niepodległości..., s. 125.

[33] AAN, KC PZPR, WNiO, 363, Notatka dotycząca pierwszego numeru pisma pt. „Interim”, marzec 1979 r., b.p.

[34] Ibidem.

[35] Meldunek operacyjny [w:] Krok ku niepodległości..., s. 126.

[36] Dokument nr 80 [w:] Kryptonim Wasale..., s. 331; Rozmowa autora ze Sławomirem Najnigierem, 12 V 2008 r., nagranie w zbiorach autora.

[37] Zob. w podrozdziale „Fałszywka”.

[38] Rozmowa autora ze Sławomirem Najnigierem, 12 V 2008 r., nagranie w zbiorach autora.

[39] W. Grotowicz, Czy samorządy..., s. 10 (Wiktor Grotowicz wspominał, iż pismo powielano na ramce, w artykule z tamtych czasów pisze jednak o maszynopisie. Poza tym gdyby „Przypis” był drukowany, a nie przepisywany na maszynie, to miałby większe nakłady i prawdopodobnie jego egzemplarze zachowałyby się).

[40] Dokument nr 105 [w:] Kryptonim Wasale..., s. 416; Maile do autora od Wiktora Grotowicza, 11–12 I 2008 r.

[41] Rozmowa autora z Wiesławem Cupałą, 23 II 2010 r., nagranie w zbiorach autora.

[42] Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 13 V 2008 r., nagranie w zbiorach autora.

[43] S. Rudka, Poza cenzurą..., s. 254; Dokument nr 110 [w:] Kryptonim Wasale..., s. 440; „Tematy” 1981, nr 3; AIPN Wr, 039/11325, t. 2, Analiza materiałów operacyjnych dotyczących Krzysztofa Turkowskiego, 5 XII 1980 r., k. 135; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 13 V 2008 r., nagranie w zbiorach autora.

[44] „Tematy” 1979, nr 1; „Tematy” 1980, nr 2; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 13 V 2008 r., nagranie w zbiorach autora.

[45] Tematy, „Biuletyn Dolnośląski” 1980, nr 7 (14), s. 13; Omikron, Dziecięca choroba lewicowości [w:] ibidem, s. 13–14; K. Turkowski, List do redakcji, „Biuletyn Dolnośląski” 1980, nr 9 (16), s. 27.

[46] Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 13 V 2008 r.; Rozmowa autora z Andrzejem Kiełczewskim, 23 X 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[47] „Tematy” 1981, nr 3.

[48] „Tematy” 1979, nr 1; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 13 V 2008 r., nagranie w zbiorach autora.

[49] Dokument nr 110 [w:] Kryptonim Wasale..., s. 440; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 13 V 2008 r., nagranie w zbiorach autora.

[50] W dokumentach SB pojawia się informacja, że wydawcą miał być Niezależny Instytut Wydawniczy im. Edwarda Abramowskiego, wszystko wskazuje na to, iż podjęto decyzję o zmianie szyldu (Dokument nr 110 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 440).

[51] Dokument nr 110 [w:] Kryptonim Wasale..., s. 440; „Tematy” 1980, nr 2; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 13 V 2008 r., nagranie w zbiorach autora.

[52] Dokument nr 110 [w:] Kryptonim Wasale..., s. 440; „Tematy” 1980, nr 2; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 13 V 2008 r., nagranie w zbiorach autora; AIPN Wr, 039/11325, t. 2, Pismo do naczelnika Wydziału II Biura Śledczego MSW w Warszawie, 27 VI 1980 r., k. 71; Rozmowa autora z Wincentym Korsanem, 1 III 2010 r., nagranie w zbiorach autora.

[53] DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0151, Opowieść Danuty Stołeckiej, opracowana przez Natalię Łuczyńską, listopad–grudzień 2006 r., s. 3.

[54] S. Rudka, Poza cenzurą..., s. 41.

[55] Dokument nr 119 [w:] Kryptonim Wasale..., s. 492–493; Rozmowa autora ze Sławomirem Najnigierem, 12 V 2008 r., nagranie w zbiorach autora.

7. Stosunki z innymi ugrupowaniami opozycyjnymi

[1] DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Deklaracja, 3 V 1979 r.

[2] J. Waszkiewicz, Pracownicy i studenci Politechniki..., s. 471–472; Rozmowa autora z Aleksandrem Gleichgewichtem, 11 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[3] J. Kuroń, Gwiezdny czas..., s. 43, 69; Dokument nr 40 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 184; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0151, Opowieść Danuty Stołeckiej, opracowana przez Natalię Łuczyńską, listopad–grudzień 2006 r., s. 6; Rozmowa autora z Aleksandrem Gleichgewichtem, 11 II 2009 r.; Rozmowa autora z Danutą Stołecką, 5 II 2009 r.; Rozmowa autora z Joanną i Krzysztofem Turkowskimi, 31 I 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[4] Rozmowa autora z Janem Lityńskim, 4 II 2009 r.; Rozmowa autora z Joanną i Krzysztofem Turkowskimi, 31 I 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[5] AIPN Wr, 024/8773, Pismo do naczelnika Wydziału III KW MO we Wrocławiu, 10 XI 1978 r., k. 32; Rozmowa autora z Jarosławem Brodą, 24 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora

[6] Rozmowa autora z Joanną i Krzysztofem Turkowskimi, 31 I 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[7] Zob. podrozdział „Wykłady”.

[8] TW „Bolek” (Kryptonim „Wasale”..., s. 157).

[9] Zob. G. Waligóra, Wrocławskie środowisko Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela, „Rocznik Wrocławski” 2006, nr 10.

[10] L. Budrewicz, Z PRL do Polski..., s. 47; AIPN Wr, 053/2259, Pismo do naczelnika Wydziału II Departamentu IV MSW w Warszawie, 12 I 1978 r., k. 12; AIPN Wr, 053/2253, Informacja, 25 I 1978 r., k. 45; AIPN, 0222/701, t. 4, Informacja operacyjna, 26 X 1978 r., k. 174; Rozmowa autora z Aleksandrem Gleichgewichtem, 11 II 2009 r.; Rozmowa autora z Joanną i Krzysztofem Turkowskimi, 31 I 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[11] AIPN Wr, 053/2253, Informacja dotycząca wrocławskiej grupy ROPCiO, 5 IV 1979 r., k. 35; Rozmowa autora z Krzysztofem Grzelczykiem, 18 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[12] J. Waszkiewicz, Korzenie „Solidarności” – część trzecia uwag..., s. 104.

[13] Ibidem; G. Waligóra, Opozycja przedsierpniowa?, s. 96; Dokument nr 117 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 475; AIPN, 0222/193, t. 1, Informacja operacyjna, 9 XII 1978 r., kopia w zbiorach autora; AIPN Wr, 024/8677, t. 1, Meldunek operacyjny, 17 V 1978 r., k. 127; AIPN Wr, 024/8677, t. 1, Meldunek operacyjny, 26 IX 1978 r., k. 145; AIPN Wr, 053/2290, Informacja dotycząca spotkania Rady Jedności wrocławskich środowisk dysydenckich 29 bm. o 18 u T. Puczki, 30 I 1980 r., k. 20; Rozmowa autora z Bolesławem Gleichgewichtem, 12 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[14] Zob. podrozdział „Pozostałe oświadczenie i akcje w obronie represjonowanych (1979–1980)”.

[15] J. Waszkiewicz, Korzenie „Solidarności” – część trzecia uwag..., s. 104; AIPN Wr, 024/8677, t. 1, Meldunek operacyjny, 2 VI 1978 r., k. 129; AIPN Wr, 053/2290, Informacja dotycząca spotkania Rady Jedności wrocławskich środowisk antysocjalistycznych 5 bm., 7 II 1980 r., k. 20–21; Rozmowa autora z Aleksandrem Gleichgewichtem, 11 II 2009 r.; Rozmowa autora z Bolesławem Gleichgewichtem, 12 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[16] AIPN Wr, 053/2290, Informacja dotycząca spotkania Rady Jedności środowisk dysydenckich Wrocławia, 18 bm. oraz pobytu we Wrocławiu 17 bm. działacza ROPCiO z Warszawy (grupa Czumy) – Gołębiewskiego 19 XI 1980 r., k. 72.

[17] Na przykład Jerzy Ochman utrzymywał kontakt z Kazimierzem Świtoniem z WZZ (Dokument nr 90 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 369; AIPN Wr, 053/2253, Pismo do naczelnika Wydziału IIIA KW MO we Wrocławiu, 15V 1978 r., k. 218).

[18] Dokument nr 81 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 334; Dokument nr 109 [w:] ibidem, s. 437; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 27 II 2009 r.; Rozmowa autora z Joanną i Krzysztofem Turkowskimi, 31 I 2009 r.; Rozmowa autora z Bronisławem Wildsteinem, 4 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[19] Dokument nr 34 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 160; AIPN, 0222/701, t. 4, Wyciąg z informacji uzyskanej od TW „Jacka” podczas spotkania 20 IX 1978 r., 20 IX 1978 r., k. 115–118; AIPN, 0222/701, t. 6, Informacja spisana na podstawie relacji słownej TW – stenogram, 8 III 1978 r., k. 328.

[20] AIPN Wr, 024/8773, Pismo do naczelnika Wydziału III-2 Komendy Stołecznej w Warszawie, 20 X 1978 r., k. 30; AIPN Wr, 053/2253, Pismo do naczelnika Wydziału III KS MO w Warszawie, 20 IV 1978 r., k. 165; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 27 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[21] Ośrodek Karta, 10 IV/5.1, Do rektorów wyższych uczelni Szczecina, 7 VI 1978 r.; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 27 II 2009 r.; Rozmowa autora z Krzysztofem Grzelczykiem, 18 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[22] Dokument nr 162 [w:] Opozycja demokratyczna w świetle..., s. 258; AIPN Wr, 024/8773, Informacja, 29 III 1979 r., k. 56; AIPN Wr, 054/1522, Meldunek operacyjny, 19 VI 1980 r., k. 16; Rozmowa autora z Krzysztofem Grzelczykiem, 18 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[23] S. Krzyżanowska, W. Trębacz, Sprawa..., s. 43; AIPN Wr, 054/1522, Meldunek operacyjny, 28 V 1980 r., k. 14; Rozmowa autora z Krzysztofem Grzelczykiem, 18 II 2009 r.; Rozmowa autora z Danutą Szczepańską, 3 XII 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[24] Kryptonim „Wasale”..., s. 33.

[25] Dokument nr 111 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 447; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0152, Opowieść Krzysztofa Turkowskiego, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, styczeń 2007 r., s. 4; AIPN Wr, 039/11325, t. 2, Analiza materiałów operacyjnych dotyczących Krzysztofa Turkowskiego, 5 XII 1980 r., k. 135.

[26] R. Otolińska, Ta moja młodość górna... [w:] Ktoś przecież musiał..., s. 41; Dokument nr 105 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 414–415; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 27 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[27] Dokument nr 30 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 150; Dokument nr 106 [w:] Opozycja demokratyczna w świetle..., s. 193; DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Oświadczenie, 9 III 1978 r.; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 27 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[28] Dokument nr 34 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 160; Dokument nr 62 [w:] ibidem, s. 251; Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 27 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[29] J. Kuroń, Gwiezdny czas..., s. 71.

[30] Rozmowa autora z Leszkiem Budrewiczem, 27 II 2009 r.; Rozmowa autora z Aleksandrem Gleichgewichtem, 11 II 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[31] S. Krzyżanowska, W. Trębacz, Sprawa..., s. 31–33; DDŻS ZNiO, Studencki Komitet Solidarności, I-4-5/3, Notatka informacyjna, [pierwsza połowa 1978 r.]; AIPN, 0222/701, t. 6, Informacja, 30 V 1978 r., k. 427.

[32] W donosie na temat spotkania datowanym na 1 X 1978 r. Lesław Maleszka wspominał o ostatnim czwartku i piątku, czyli 28 i 29 IX 1978 r. (Dokument nr 54 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 224–227).

[33] Dokument nr 49 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 207; Dokument nr 51 [w:] ibidem, s. 214; Dokument nr 53 [w:] ibidem, s. 221–223; Dokument nr 54 [w:] ibidem, s. 224–227.

[34] Dokument nr 54 [w:] ibidem, s. 224–227.

[35] AIPN, 0222/701, t. 5, Meldunek operacyjny, b.d., k. 25; Rozmowa autora z Aleksandrem Gleichgewichtem, 11 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[36] Dokument nr 84 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 339; AIPN, 0222/701, t. 4, Pismo do naczelnika Wydziału III Departamentu III MSW w Warszawie, 17 III 1979 r., k. 254–257; Rozmowa telefoniczna autora z Jerzym Ochmanem, 7 III 2009 r.

[37] Dokument nr 108 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 428.

Epilog

[1] S. Stefański, Solidarność..., s. 23–25; www.sierpien1980.pl; „Biuletyn Dolnośląski” 1980, nr 8 (15), s. 16; Rozmowa autora z Janem Sobczykiem, 27 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[2] Szerzej o ulotkach i odezwach opozycji zob. „Biuletyn Dolnośląski” 1980, nr 9 (16).

[3] Ibidem, s. 25–28; AIPN Wr, Notatka służbowa, 20 VIII 1980 r., 039/11325, t. 3, k. 83; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0152, Opowieść Krzysztofa Turkowskiego, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, styczeń 2007 r., s. 8–9; Rozmowa autora z Aleksandrem Gleichgewichtem, 11 II 2009 r.; Rozmowa autora ze Stanisławem Huskowskim, 2 XI 2009 r.; Rozmowa autora z Elżbietą i Henrykiem Zielińskimi, 7 I 2010 r., nagrania w zbiorach autora.

[4] Dokument nr 119 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 487–488; AIPN Wr, Notatka służbowa, 20 VIII 1980 r., 039/11325, t. 3, k. 83; Rozmowa autora z Aleksandrem Gleichgewichtem, 11 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[5] AIPN Wr, Notatka służbowa, 18 VIII 1980 r., 039/11325, t. 3, k. 82.

[6] S. Stefański, Solidarność..., s. 29; AIPN Wr, Meldunek operacyjny, 4 IX 1980 r., 054/1522, k. 20; Dokument nr 120 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 494; Rozmowa autora ze Stanisławem Huskowskim, 2 XI 2009 r.; Rozmowa autora z Andrzejem Kiełczewskim, 30 X 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[7] L. Budrewicz, Z PRL do Polski..., s. 61; Rozmowa autora z Romanem Kołakowskim, 4 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[8] S. Stefański, Solidarność..., s. 30; J. Waszkiewicz, Nasza pierwsza noc, „Biuletyn Dolnośląski” 1980, nr 9 (16), s. 5–7.

[9] S. Stefański, Solidarność..., s. 31; AIPN Wr, 039/11325, t. 2, Analiza materiałów operacyjnych dotyczących Jarosława Brody, 18 XI 1980 r., k. 133; AIPN Wr, 039/11325, t. 2, Analiza materiałów operacyjnych dotyczących Krzysztofa Turkowskiego, 5 XII 1980 r., k. 135; AIPN Wr, 054/1522, Meldunek operacyjny, 4 IX 1980 r., k. 20; AIPN Wr, 024/8773, Informacja spisana ze słów TW, 2 IX 1980 r., k. 101–105; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0152, Opowieść Krzysztofa Turkowskiego, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, styczeń 2007 r., s. 8–9.

[10] W dokumentach SB czytamy o dwóch powielaczach, jeden został przywieziony przez Piotra Starzyńskiego, a drugi wyniósł z zakładu pracy ojca Roman Kołakowski, AIPN Wr, 024/8773, Informacja spisana ze słów TW, 2 IX 1980 r., k. 101–105.

[11] J. Waszkiewicz, Drukarze strajkowi, „Biuletyn Dolnośląski” 1980, nr 17; AIPN Wr, 024/8773, Informacja spisana ze słów TW, 2 IX 1980 r., k. 101–105; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0152, Opowieść Krzysztofa Turkowskiego, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, styczeń 2007 r., s. 8–9; Rozmowa autora z Andrzejem Kiełczewskim, 30 X 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[12] J. Waszkiewicz, Drukarze..., s. 8–9; Rozmowa autora z Krzysztofem Bąkowskim, 17 II 2010 r., nagranie w zbiorach autora.

[13] J. Waszkiewicz, Nasza..., s. 5–7.

[14] Dokument nr 120 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 494; AIPN Wr, 039/11325, t. 2, Analiza materiałów operacyjnych dotyczących Jarosława Brody, 18 XI 1980 r., k. 133; AIPN Wr, 054/1522, Meldunek operacyjny, 4 IX 1980 r., k. 20; AIPN Wr, 024/8773, Informacja spisana ze słów TW, 2 IX 1980 r., k. 80; AIPN Wr, 024/8773, Informacja spisana ze słów TW, 2 IX 1980 r., k. 101–105.

[15] L. Budrewicz, Z PRL do Polski..., s. 62.

[16] Ibidem, s. 61; S. Stefański, Solidarność..., s. 35; Dokument nr 120 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 494; AIPN Wr, 039/11325, t. 3, Notatka służbowa, 30 VIII 1980 r., k. 97; Rozmowa autora z Romanem Kołakowskim, 4 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[17] S. Stefański, Solidarność..., s. 35–36.

[18] L. Budrewicz, Z PRL do Polski..., s. 62; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0152, Opowieść Krzysztofa Turkowskiego, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, styczeń 2007 r., s. 8–9.

[19] DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0152, Opowieść Krzysztofa Turkowskiego, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, styczeń 2007 r., s. 8–9.

[20] J. Waszkiewicz, Druga Polska, „Biuletyn Dolnośląski” 1980, nr 17, s. 13.

[21] S. Stefański, Solidarność..., s. 38.

[22] Ibidem, s. 39; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0152, Opowieść Krzysztofa Turkowskiego, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, styczeń 2007 r., s. 8–9; Rozmowa autora z Joanną i Krzysztofem Turkowskimi, 31 I 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[23] S. Stefański, Solidarność..., s. 42; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0152, Opowieść Krzysztofa Turkowskiego, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, styczeń 2007 r., s. 8–9; AIPN Wr, 039/11325, t. 2, Analiza materiałów operacyjnych dotyczących Krzysztofa Turkowskiego, 5 XII 1980 r., k. 135; AIPN Wr, 053/2340, bez tytułu, 17 XI 1980 r., k. 18.

[24] Dokument nr 120 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 485; AIPN Wr, 039/11325, t. 2, Analiza materiałów operacyjnych dotyczących Krzysztofa Turkowskiego, 5 XII 1980 r., k. 135; Rozmowa autora z Romanem Kołakowskim, 4 II 2009 r.; Rozmowa autora ze Stanisławem Huskowskim, 2 XI 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

[25] S. Rudka, Wrocławskie pisma..., s. 88–89; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0151, Opowieść Danuty Stołeckiej, opracowana przez Natalię Łuczyńską, listopad–grudzień 2006 r., s. 12; AIPN Wr, 024/8773, Informacja spisana ze słów TW, 2 IX 1980 r., k. 101–105.

[26] S. Krzyżanowska, W. Trębacz, Sprawa..., s. 103–104; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0152, Opowieść Krzysztofa Turkowskiego, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, styczeń 2007 r., s. 10; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0153, Opowieść Elżbiety i Henryka Zielińskich, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, styczeń 2007 r., s. 10–11; Rozmowa autora z Danutą Stołecką, 5 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[27] AIPN Wr, 024/8773, Informacja spisana ze słów TW, 2 IX 1980 r., k. 101–105; AIPN Wr, 024/8773, Informacja spisana ze słów TW, 2 IX 1980 r., k. 80.

[28] Dokument nr 120 [w:] Kryptonim „Wasale..., s. 491; S. Najnigier, SKS na..., [w:] Ktoś przecież musiał..., s. 39; Oświadczenie [o powstaniu TKZ NSZS], 23 IX 1980 r., ze zbiorów Jana Sobczyka; „No Więc” 1980, nr 1, wydanie specjalne.

[29] Pismo do Rady Wydziału, „Marabut” 1981, nr 2, s. 7.

[30] Czego chciał...

[31] Komitety Założycielskie, „No Więc” 1980, nr 3, s. 2; AIPN Wr, 053/2340, bez tytułu, k. 20.

[32] Dokument nr 120 [w:] Kryptonim „Wasale”..., s. 491, 497; J. Sobczyk, Propaganda i prawda, „No Więc” 1980, nr 3, s. 6; Świadomość ogromnej szansy, „Sigma” 1980/1981, nr 2 (114), s. 20; A. Jakubowicz, Wskrzeszone widowisko, ibidem, s. 20.

[33] L. Budrewicz, Z PRL do Polski..., s. 66; „No Więc” 1980, nr 2; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0153, Opowieść Elżbiety i Henryka Zielińskich, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, styczeń 2007 r., s. 10–11; „Marabut” 1981, nr 2; Omikron, Studenci ’81, „Biuletyn Dolnośląski” 1981, nr 21; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0153, Opowieść Krzysztofa Turkowskiego, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, styczeń 2007 r., s. 9–10; Rozmowa autora z Joanną i Krzysztofem Turkowskimi, 31 I 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[34] Dziękujemy Danusiu!, „No Więc” [1981], nr 20, s. 6; DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0153, Opowieść Elżbiety i Henryka Zielińskich, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, styczeń 2007 r., s. 10–11.

[35] DSH, „Pamiętanie Peerelu”, AHM_PRL_0152, Opowieść Krzysztofa Turkowskiego, opracowana przez Aleksandrę Bańkowską, styczeń 2007 r., s. 9–10.

[36] Czego chciał...; Rozmowa autora z Janem Sobczykiem, 27 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.

[37] Rozmowa autora z Aleksandrem Gleichgewichtem, 11 II 2009 r.; Rozmowa autora z Joanną i Krzysztofem Turkowskimi, 31 I 2009 r., nagrania w zbiorach autora.

Zakończenie

[1] Co nam zostało..., s. 165; Rozmowa autora z Janem Lityńskim, 4 II 2009 r., nagranie w zbiorach autora.