Instytut Pamięci Narodowej

Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu

Oddział w Katowicach

Obóz Pracy w Świętochłowicach w 1945 roku

Dokumenty

Wydanie drugie, rozszerzone

Wybór, wstęp i opracowanie

Adam Dziurok

Katowice 2014

© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Oddział w Katowicach, 2014

Recenzent pierwszego wydania

dr Bogusław Kopka

Zdjęcie na okładce

Zabudowania Obozu Pracy w Świętochłowicach w 1945 roku (ze zbiorów Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu).

Redakcja, korekta, skład i okładka

TextPartner sp.j.

http://www.textpartner.com

Wydawca

Oddział Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach

ISBN 978-83-8098-183-6

Wydanie drugie rozszerzone

Spis treści

Przedmowa do wydania drugiego

Wstęp

Nota edytorska

Wykaz skrótów

I. Dokumenty dotyczące funkcjonowania Obozu Pracy w Świętochłowicach

Nr 1: 1945 kwiecień 1, Świętochłowice – Wykaz więźniów Obozu Karnego w Świętochłowicach 31 marca 1945 r.

Nr 2: 1945 maj 2, Świętochłowice – Raport statystyczny o liczbie więźniów Obozu Pracy w Świętochłowicach 1 maja 1945 r. (fragment)

Nr 3: 1945 maj 29, Katowice – Pismo Centralnego Zarządu Przemysłu Węglowego do Centralnego Obozu Pracy w Jaworznie w sprawie przekazania więźniów Obozu Pracy w Świętochłowicach do pracy w kopalni Centrum

Nr 4: 1945 czerwiec 1, Świętochłowice – Raport statystyczny o liczbie więźniów Obozu Pracy w Świętochłowicach 1 czerwca 1945 r. (fragment)

Nr 5: 1945 lipiec 1, Świętochłowice – Raport statystyczny o liczbie więźniów Obozu Pracy w Świętochłowicach 1 lipca 1945 r. (fragment)

Nr 6: 1945 lipiec 23, Katowice – Wykaz więźniów Obozu Pracy w Świętochłowicach pracujących w kopalniach

Nr 7: 1945 sierpień 1, Świętochłowice – Raport statystyczny o liczbie więźniów Obozu Pracy w Świętochłowicach 1 sierpnia 1945 r. (fragment)

Nr 8: 1945 sierpień 10-13, Warszawa – Przemówienie dyrektora Departamentu Więziennictwa i Obozów MBP na odprawie kierowników wydziałów (fragment)

Nr 9: 1945 sierpień 24, [Warszawa] – Pismo dyrektora Departamentu Więziennictwa i Obozów MBP do naczelnika Obozu Pracy w Świętochłowicach w sprawie nieporządku w obozie

Nr 10: 1945 sierpień 24, Warszawa – Pismo dyrektora Departamentu Więziennictwa i Obozów MBP do naczelnika Obozu Pracy w Świętochłowicach w sprawie nadużyć w Dziale Gospodarczym

Nr 11: 1945 wrzesień 1, Świętochłowice – Raport statystyczny o liczbie więźniów Obozu Pracy w Świętochłowicach 1 września 1945 r. (fragment)

Nr 12: 1945 wrzesień 12, Świętochłowice – Protokół przesłuchania oskarżonego o wykonanie podkopu i próbę ucieczki z Obozu Pracy w Świętochłowicach

Nr 13: 1945 wrzesień 15, Świętochłowice – Odpowiedź naczelnika Obozu Pracy w Świętochłowicach Salomona Morela na zarzuty Departamentu Więziennictwa i Obozów MBP

Nr 14: 1945 listopad 10, Jaworzno – Spis rzeczy należących do więźniów Obozu Pracy w Świętochłowicach, którzy zostali przekazani do Centralnego Obozu Pracy w Jaworznie (fragment)

Nr 15: 1945 listopad 17, [Jaworzno] – Wykaz inwentarza Obozu Pracy w Świętochłowicach przekazanego do Centralnego Obozu Pracy w Jaworznie

Nr 16: 1945 listopad 19, Świętochłowice – Opis budynków Obozu Pracy w Świętochłowicach (fragment)

Nr 17: 1945 [listopad 20, Jaworzno] – Wykaz straży Obozu Pracy w Świętochłowicach

Nr 18: 1945 listopad 20, Jaworzno – Wykaz więźniów przejętych przez Centralny Obóz Pracy w Jaworznie ze zlikwidowanego Obozu Pracy w Świętochłowicach

Nr 19 : 1945 listopad 20, Świętochłowice – Protokół zdawczo-odbiorczy dotyczący majątku Działu Pracy obozu w Świętochłowicach

Nr 20: 1945 listopad 20, Jaworzno – Zestawienie więźniów Obozu Pracy w Świętochłowicach przebywających w podobozach przy zakładach przemysłowych

Nr 21: 1945 listopad 20, Jaworzno – Zestawienie dokumentów zmarłych, zbiegłych i zwolnionych z Obozu Pracy w Świętochłowicach

Nr 22: 1945 listopad 20, Jaworzno – Wykaz więźniów Obozu Pracy w Świętochłowicach znajdujących się w Szpitalu Hutniczym w Świętochłowicach

Nr 23: [1948, Warszawa] – Bilans wydatków Obozu Pracy w Świętochłowicach za okres od 1 sierpnia do 31 grudnia 1945 r.

II. Dokumenty dotyczące Salomona Morela, naczelnika Obozu Pracy w Świętochłowicach

Nr 24: [1949, Jaworzno] – Życiorys Salomona Morela

Nr 25: 1969 luty 19, Katowice – Przebieg służby Salomona Morela

Nr 26: 1991 luty 21, Katowice – Protokół przesłuchania świadka Salomona Morela przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni Hitlerowskich w Katowicach

Nr 27: 1992 listopad 7, Katowice – List Salomona Morela do Okręgowej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach

Nr 28: 1998 luty 24, Warszawa – Wniosek ministra sprawiedliwości RP do Ministerstwa Sprawiedliwości Izraela o aresztowanie i ekstradycję Salomona Morela

Nr 29: 2005 czerwiec 6, Jerozolima – Odpowiedź Ministerstwa Sprawiedliwości Izraela na drugi wniosek o ekstradycję Salomona Morela (tłumaczenie z języka angielskiego)

Nr 30: 2009 styczeń 28, Katowice – Postanowienie prokuratora Instytutu Pamięci Narodowej Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach o umorzeniu śledztwa przeciwko naczelnikowi obozu Salomonowi Morelowi

III. Zeznania

Nr 31: 1990 grudzień 14, Katowice – Zeznanie Piotra Nemca przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni Hitlerowskich w Katowicach

Nr 32: 1991 luty 19, Głubczyce – Zeznanie Augustyna Kiesia przed Sądem Rejonowym w Kędzierzynie-Koźlu – Stałe Roki Sądowe w Głubczycach

Nr 33: 1991 marzec 22, Katowice – Zeznanie Henryka Frysztackiego przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni Hitlerowskich w Katowicach

Nr 34: 1991 kwiecień 2, Łódź – Zeznanie Franciszka Szlafki przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni Hitlerowskich w Łodzi

Nr 35: 1991 listopad 12, Jastrzębie Zdrój – Pismo Brygidy Pękały do Okręgowej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach

Nr 36: 1992 styczeń 31, Katowice – Zeznanie Józefa Wiesiołka przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach

Nr 37: 1992 lipiec 27, Katowice – Zeznanie Jadwigi Sonsali przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach

Nr 38: 1992 wrzesień 4, Katowice – Zeznanie Rozalii Urbanek przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach

Nr 39: 1992 listopad 22, Katowice – Zeznanie Roberta Nawrockiego przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach

Nr 40: 1993 czerwiec 18, Katowice – Zeznanie Henryka Grusa przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach

Nr 41: 1993 czerwiec 29, Katowice – Zeznanie Nikodema Osmańczyka przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach

Nr 42: 1993 czerwiec 30, Katowice – Zeznanie Agnieszki Cholewik przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach

Nr 43: 1993 czerwiec 30, Katowice – Zeznanie Konrada Pieczki przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach

Nr 44: 1993 sierpień 31, Katowice – Zeznanie Józefa Burdy przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach

Nr 45: 1993 wrzesień 6, Katowice – Zeznanie Edmunda Kamińskiego przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach

Nr 46: 1993 wrzesień 28, Katowice – Zeznanie Wacława Łochockiego przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach

Nr 47: 1995 luty 15, Ludwigsburg – Zeznanie Doroty Boreczek przed Sądem Okręgowym w Ludwigsburgu

Nr 48: 1995 wrzesień 4, Menden – Sprawozdanie Gerharda Gruschki^1o pobycie w Obozie Pracy w Świętochłowicach przesłane do Prezesa Sądu Okręgowego w Menden

Nr 49: 1998 kwiecień 30, Wałbrzych – Zeznanie Henryka Wowry przed Prokuraturą Wojewódzką w Wałbrzychu

Nr 50: 2000 listopad 6, Katowice – Zeznanie Marty Kosteckiej przed Prokuraturą Okręgową w Katowicach

Nr 51: 2000 listopad 6, Katowice – Zeznanie Marii Kozieł przed Prokuraturą Okręgową w Katowicach

Nr 52: 2001 kwiecień 6, Lubliniec – Zeznanie Alojzego Richtera przed Prokuraturą Rejonową w Lublińcu

IV. Relacje

Nr 53: 2000 sierpień 3, Rybnik – Relacja Waltraudy Porombki

Nr 54: 2000 wrzesień 7, Rydułtowy – Relacja Rudolfa Gocmana

Nr 55: 2000 lipiec 18, Chorzów – Relacja Egona Jańskiego

Nr 56: 2001 lipiec 26, Świętochłowice – Relacja Heleny Tyrpic

Nr 57: 2001 sierpień 6, Godów – Relacja Melanii Uherek

V. Listy

Nr 58: 1945 sierpień 11, Rydułtowy – Prośba Jerzego Kudla do Wydziału Bezpieczeństwa w Libiążu o zwolnienie żony Krystyny

Nr 59: 1945 wrzesień 21, Bytom – Prośba Marty Gajewskiej do Wydziału Bezpieczeństwa w Katowicach o zwolnienie brata Maksymiliana

Nr 60: 1945 październik 6, Gliwice – Prośba Adelaidy Ciupki do wicewojewody śląskiego Arki Bożka o zwolnienie męża Leona

Nr 61: 1945 październik 7, Katowice-Ligota – Prośba Elżbiety Konik do naczelnika Obozu Pracy w Świętochłowicach o zwolnienie męża Floriana

Nr 62: 1945 październik 8, Katowice – Prośba Andrzeja Kwiatkowskiego do wicewojewody śląskiego ppłk. dr. Jerzego Ziętka o zwolnienie syna Stanisława

Nr 63 : 1945 październik 10, Brzeziny Śląskie – Prośba Teobaldy Powolik do Wydziału Bezpieczeństwa w Katowicach o zwolnienie syna Krystofa

Nr 64: 1945 październik 16, Kempa – Prośba Anastazji Buczek do Komendanta lagru o zwolnienie męża Jana

Nr 65: 1945 październik 18, Katowice, – Prośba Berty Brodali do wojewody śląskiego gen. Aleksandra Zawadzkiego o zwolnienie męża Piotra

Nr 66: 1945 październik 18, Pielgrzymowice – Prośba Marty Filip do Wydziału Bezpieczeństwa Urzędu Wojewódzkiego Śląsko-Dąbrowskiego w Katowicach o zwolnienie narzeczonego Ludwika Poloka

Nr 67: 1945 październik 19, Panewniki – Prośba Julii Bielas do Urzędu Bezpieczeństwa w Katowicach o zwolnienie syna Henryka

Nr 68: 1945 październik 21, Lipiny – Prośba Antoniego Tkocza o zwolnienie Wilema Migoca

Nr 69: 1945 październik 22, Obóz Pracy w Świętochłowicach – Prośba Waldemara Kregla do prokuratora Sądu Specjalnego w Katowicach o zwolnienie z obozu

Nr 70: 1945 październik 22, Gaszowice – Prośba Anny Dongi do wojewody śląskiego gen. Aleksandra Zawadzkiego o zwolnienie syna Augustyna

Nr 71: 1945 październik 22, Katowice – Prośba Marii Biok do Obozu Pracy Zgoda w Świętochłowicach o zwolnienie męża Piotra

Nr 72: 1945 październik 23, Gaszowice – Prośba Anny Dongi do Komendy Obozu Pracy w Świętochłowicach o zwolnienie syna Augustyna

Nr 73: 1945 październik 28, Gliwice – Prośba Elżbiety Bartetzki do prokuratora Specjalnego Sądu Karnego w Katowicach o zwolnienie syna Jana

Nr 74: 1945 październik 28, Katowice – Prośba Antonii Kiszki do Komisji Bezpieczeństwa w Katowicach o zwolnienie męża Wilhelma

Nr 75 : 1945 październik 30, Krzyżkowice – Prośba Jadwigi Kotuli do Wojewódzkiego Wydziału Bezpieczeństwa Publicznego w Katowicach o zwolnienie męża Konstantego

Nr 76: 1945 październik 30, Chebzie – Prośba Tomasza Kasprzoka do Komendanta Obozu w Chebziu o zwolnienie z obozu

Nr 77: 1945 październik 30, Gaszowice – Prośba Elfrydy Dongi do Komendantury Obozu Pracy w Świętochłowicach o zwolnienie męża Alfreda

Nr 78: 1945 listopad 1, Niedobczyce – Prośba Marty Kasprzok do prokuratora Sądu Specjalnego w Katowicach o zwolnienie męża Tomasza

Nr 79: 1945 listopad 3, Świętochłowice – Prośba Analizy Wolnik do Urzędu Bezpieczeństwa w Katowicach o zwolnienie z obozu

Nr 80: 1945 listopad 5, Wodzisław – Prośba Moniki Brachmann do Nadzoru Obozu Pracy w Świętochłowicach – Huta Zgoda o zwolnienie męża Franciszka^1

Nr 81: 1945 listopad 6, Zapiska – Prośba Gertrudy Dudy do Komendanta Obozu Pracy w Świętochłowicach i do Starostwa Powiatowego w Rybniku, o zwolnienie męża Karola

Nr 82: 1945, Brzozowice-Kamień – Prośba Klary Baron do prokuratora Specjalnego Sądu Karnego w Katowicach o zwolnienie męża Wincentego

Nr 83: 1945, Zabrze – Prośba Teofila Gerwalda do Urzędu Bezpieczeństwa w Katowicach o zwolnienie siostry Lusi

Nr 84: 1945, Rydułtowy – Prośba Marii Gliwickiej do prokuratora Specjalnego Sądu w Katowicach o zwolnienie męża Franciszka

Aneks

Indeksy

Indeks Nazwisk

Nazwy geograficzne

Przedmowa do wydania drugiego

Publikacja Obóz Pracy w Świętochłowicach w 1945 roku. Dokumenty, zeznania, relacje, listy była pierwszą książką przygotowaną przez katowicki oddział Instytutu Pamięci Narodowej. Jej pierwsze wydanie, jako 7 tom serii centralnej IPN pt. „Dokumenty”, ukazało się w 2002 r., zaś dodruk z datą 2003 r. Nakład książki został dawno wyczerpany, a zainteresowanie czytelników, dopytujących się stale o tę pozycję, sprawiło, że postanowiliśmy ponownie ją wydać. Dodatkowo fakt ogłoszenia przez Sejmik Województwa Śląskiego roku 2015 Rokiem Pamięci Ofiar Tragedii Górnośląskiej 1945 spowoduje z pewnością, że kwestie funkcjonowania systemu obozowego na Górnym Śląsku po przejściu frontu staną się przedmiotem dyskursu publicznego. Łatwiej będzie prowadzić dyskusje o trudnej przeszłości, będąc wyposażonym w pokaźny pakiet źródeł na ten temat.

Choć minęło już kilkanaście lat od przygotowania pierwszego wydania, to jednak charakter opublikowanych materiałów, czyli dokumentów urzędowych, relacji czy listów, powoduje, że nie uległy one dezaktualizacji, jak się zdarza z typowymi monografiami naukowymi, które należy uzupełnić o nowy stań badań.

W porównaniu z pierwszym wydaniem niniejszą edycję poszerzono przede wszystkim o obszerne (liczące w oryginale ponad 120 stron) postanowienie o umorzeniu śledztwa przeciwko naczelnikowi obozu Salomonowi Morelowi oraz w sprawie zbrodni popełnionych w świętochłowickim obozie. Wydał je 28 stycznia 2009 r. prokurator Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu IPN w Katowicach Tomasz Balas. Poza tym, że jest to fundamentalny dokument, zamykający prawne rozliczenie zbrodni dokonanych w świętochłowickim obozie, to stanowi on dobre podsumowanie zeznań złożonych przed prokuratorem IPN w latach 2001–2008 (z oczywistych względów dokumenty te nie mogły się znaleźć w pierwszym wydaniu książki). Dołączono także niezwykle ciekawy, a zarazem kontrowersyjny dokument, czyli odpowiedź Ministerstwa Sprawiedliwości Izraela na drugi wniosek władz polskich o ekstradycję Morela. Pozostałe dokumenty oraz wstęp pozostawiono bez zmian. Dokonano jedynie aktualizacji sygnatur akt znajdujących się w Archiwum Akt Nowych oraz w Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach. W momencie przygotowywania pierwszej edycji książki posługiwano się jeszcze sygnaturami z Archiwum Delegatury Urzędu Ochrony Państwa w Katowicach, a zbiór kilkuset listów w sprawie zwolnień z obozów przechowywano w aktach OKŚZpNP bez sygnatur i foliacji.

Wstęp

Wyjaśnienie kwestii stosunków narodowościowych na Górnym Śląsku ma zasadnicze znaczenie dla zrozumienia sposobu funkcjonowania obozów pracy na tym terenie po zakończeniu II wojny światowej. Obóz w Świętochłowicach był jednym z wielu miejsc odosobnienia dla volksdeutschów, Niemców i osób uznanych za wrogo nastawione do wprowadzanego w Polsce ustroju komunistycznego.

W okresie międzywojennym Górny Śląsk zamieszkiwała spora grupa ludności indyferentnej narodowo, a granica narodowościowa była płynna i trudna do określenia. Nieraz w obrębie jednej rodziny znajdowali się sympatycy Niemiec, ludzie o poglądach propolskich i obojętni pod względem narodowościowym Ślązacy. Ksiądz Emil Szramek nazwał Ślązaków ludźmi o „charakterze granicznym”, mającymi trudność z uświadomieniem sobie, do jakiej narodowości należą i wykazującymi łatwość przenoszenia się z jednej do drugiej[1]. Zarówno Niemcy w czasie II wojny światowej, jak i władze komunistyczne po zakończeniu wojny oczekiwały jasnych deklaracji narodowościowych, nie licząc się ze specyfiką pogranicza.

Próbę określenia narodowości mieszkańców tych ziem podjęli Niemcy w pierwszych miesiącach po wkroczeniu na Górny Śląsk i włączeniu go do Rzeszy. Przeprowadzona w grudniu 1939 r. akcja rejestracji ludności, zwana z powodu składania odcisku palca na formularzu „palcówką”, nie ujawniła rzeczywistych preferencji narodowościowych Górnoślązaków. Okazało się, że z różnych przyczyn (między innymi strach przed deportacją i represjami, wezwanie biskupa śląskiego Stanisława Adamskiego do „maskowania się”) ponad 90 proc. mieszkańców Górnego Śląska zadeklarowało swą narodowość i język jako niemieckie[2]. Wyniki „palcówki” zdziwiły samych Niemców; może i były dla nich satysfakcjonujące, ale niewiarygodne i mało przydatne. Kolejna próba weryfikacji narodowościowej podjęta została wiosną 1941 r. podczas akcji wpisu na niemiecką listę narodowościową (Deutsche Volksliste). Mieszkańcy Górnego Śląska, podobnie jak innych terenów wcielonych do Niemiec, mogli ubiegać się o wpis do jednej z czterech grup volkslisty. Praktyka była jednak taka, że Ślązaków – uznawanych za osoby pochodzenia niemieckiego, częściowo spolonizowane w okresie międzywojennym – masowo nakłaniano, a często nawet zmuszano do składania wniosków o wpis na volkslistę[3]. W ten sposób starano się zapewnić ciągłość produkcji przemysłowej na tym terenie oraz pozyskiwać poborowych do Wehrmachtu. Volkslista wprowadzała podział ludności uznanej za niemiecką na cztery grupy według stopnia świadomości oraz aktywności narodowej. Blisko 2/3 mieszkańców przedwojennego województwa śląskiego (bez Śląska Cieszyńskiego) otrzymało III grupę volkslisty (głównie dlatego, że dopiero wpis do tej grupy umożliwiał pobór do wojska). Grupa II liczyła ponad 200 tys. osób w całym byłym województwie śląskim. Górnoślązacy nie traktowali akcji volkslisty jako plebiscytu narodowego, ale podeszli do niej pragmatycznie, wypełniając obowiązek nałożony przez władze niemieckie. Te ostatnie musiały uznać, że volkslista nie spełniła swojego zadania, czyli nie podzieliła jednoznacznie mieszkańców Górnego Śląska na Niemców i Polaków.

Władze komunistyczne, niezrażone niepowodzeniami polityki narodowościowej władz niemieckich podczas okupacji, rozpoczęły porządkowanie kwestii narodowościowych na Górnym Śląsku, opierając się na wynikach akcji volkslisty. Założono, że osoby zaliczone do grupy I i II to Niemcy lub co najmniej zdrajcy narodu. Wynikało to z nieznajomości stosunków narodowościowych oraz chęci szybkiego i surowego rozprawienia się z wszystkimi, którzy zaparli się polskości. Zrównanie osób wpisanych na niemiecką listę narodowościową na Górnym Śląsku z volksdeutschami w Generalnym Gubernatorstwie doprowadziło do przeniesienia oceny volksdeutscha-zdrajcy na Śląsk, gdzie niemal cała ludność została wpisana na volkslistę, i powstania wypaczonego wizerunku „Ślązaka-zaprzańca”. Jak pisał wicewojewoda śląski Jerzy Ziętek, „społeczeństwo polskie niejednokrotnie odczuło działalność »volksdeutschów« na własnej skórze, zwłaszcza na terenie tzw. Guberni. Toteż z wielką niecierpliwością oczekiwało [...] chwili wyzwolenia spod jarzma barbarzyńcy niemieckiego, by móc ukarać tych, którzy rzeczywiście zdradzili Naród Polski jako tak zwani »volksdeutsche«”[4]. Z volksdeutschami rozprawić się chcieli również urzędnicy oraz funkcjonariusze organów bezpieczeństwa przybywający na Górny Śląsk, którzy nie byli zorientowani w realiach polityki narodowościowej władz niemieckich.

Na podstawie dekretu Krajowej Rady Narodowej z 28 lutego 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów, posiadacze II grupy volkslisty (tak zwani „dwójkarze”) do czasu uzyskania wyroku rehabilitacyjnego mieli być umieszczani w obozach pracy, a ich majątek podlegał konfiskacie[5]. Oczywiście nie traktowano tak wszystkich „dwójkarzy” na Górnym Śląsku, gdyż do tej grupy pod koniec wojny często zaliczano wysoko wykwalifikowanych robotników, a umieszczenie ich w obozach groziłoby poważnymi stratami w produkcji przemysłowej. W samych Katowicach na początku lipca 1945 r. mieszkało około 14 tys. osób zaliczonych do II grupy volkslisty, a w pobliskim Chorzowie aż 33 tys.[6] Dekret przewidywał możliwość rehabilitacji dla osób wpisanych do III i IV grupy niemieckiej listy narodowościowej, jeżeli umieszczone zostały na niej wbrew własnej woli lub pod przymusem, a swoim zachowaniem wykazały polską odrębność narodową. Dekret ten nie wszedł w życie w takiej wersji, choć został formalnie ogłoszony w Dzienniku Ustaw[7].

Władze centralne podjęły próbę korekty wcześniejszej polityki, wprowadzając ustawę z 6 maja 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów, zastępującą nieudany dekret lutowy[8]. Miała ona na celu izolowanie volksdeutschów oraz – podobnie jak dekret lutowy – wprowadziła możliwość rehabilitacji tych, którzy na volkslistę zostali wciągnięci wbrew swej woli lub pod przymusem, a swoim zachowaniem świadczyli o polskości. W lipcu 1945 r. wojewoda śląsko-dąbrowski uznał całe województwo śląskie w granicach z 1 września 1939 r. za obszar, na którym przy wpisie na volkslistę powszechnie stosowany był przymus[9]. Na Górnym Śląsku przymusowemu sądowemu postępowaniu rehabilitacyjnemu poddana została tylko grupa II, a osoby zaliczone do grupy III i IV w celu otrzymania tymczasowego zaświadczenia obywatelskiego były zobowiązane do złożenia deklaracji wierności wobec państwa i narodu polskiego. Z rehabilitacji nie mogły skorzystać osoby zaszeregowane do I grupy volkslisty, które uznano za Niemców i element bezwzględnie wrogi. Mieszkańcy Śląska zaliczeni do III i IV grupy volkslisty otrzymywali jedynie tymczasowe zaświadczenia obywatelskie, co spowodowało, że niemal cała ludność miejscowa znalazła się w stanie podejrzenia karnego o naruszenie wierności wobec państwa polskiego. Nie rozwiązała ostatecznie tej sprawy korekta wprowadzona dekretem z 24 sierpnia 1945 r. o stałych zaświadczeniach obywatelstwa polskiego dla wpisanych do III i IV grupy volkslisty, które otrzymywano po złożeniu deklaracji wierności narodowi i demokratycznemu państwu polskiemu[10].

Surowe przepisy dotyczyły także majątków osób wpisanych do II grupy volkslisty. Podlegał on zajęciu do momentu uwzględnienia wniosku o rehabilitację. Kiedy sąd odrzucał wniosek, wówczas wnioskodawca trafiał na czas nieokreślony do obozu pracy, zostawał pozbawiony praw honorowych i publicznych, a cały jego majątek ulegał konfiskacie. Ustawa nie przewidywała żadnych regulacji pośrednich pomiędzy pełnym zrehabilitowaniem a odrzuceniem wniosku i umieszczeniem w miejscu odosobnienia. Jak pokazała praktyka, przepisy te okazały się niedoskonałe i krzywdzące miejscową ludność, naznaczały ją piętnem zdrajców i kolaborantów. Ustawa nie doprowadziła do rozwiązania nabrzmiałych problemów narodowościowych, lecz jej formalizm powodował dodatkowe napięcia wśród Ślązaków. Akcję rehabilitacyjną utrudniał zapis przewidujący obowiązek wykazania przez wnioskodawcę, że podczas okupacji zachował polską odrębność narodową, a więc udowodnienie okoliczności, którą w tamtym czasie należało ukrywać.

Władze wojewódzkie z czasem zrozumiały, że zbyt surowo potraktowały posiadaczy volkslisty na Górnym Śląsku. Wojewoda, tłumacząc, „skąd się wziął [...] początkowo ostrzejszy kurs wobec dwójkarzy”, przyznał, że wynikało to z braku orientacji w tej sprawie. Na zmianę stanowiska władz wojewódzkich wobec zaliczanych do II grupy volkslisty wpłynęła analiza wniosków o rehabilitację i próśb o unieważnienie przyznanej grupy oraz opinie wielu zasłużonych działaczy społecznych[11]. Duże znaczenie miała postawa biskupa śląskiego Stanisława Adamskiego. Wszystkim urzędom i instytucjom odpowiedzialnym za akcję rehabilitacyjną przesłał on opracowanie Pogląd na rozwój sprawy narodowościowej w województwie śląskim w czasie okupacji niemieckiej. Wyjaśniał tam skomplikowane kwestie związane z volkslistą, zwracając uwagę na niekonsekwencje Niemców w kwalifikowaniu do poszczególnych grup, co powodowało, że niektórym Polakom przyznano grupę II. Podkreślał przy tym, że większość Ślązaków rejestrowała się w przeświadczeniu, że pozostaje w zgodzie z poleceniami rządu polskiego i nie popełnia w ten sposób zdrady narodowej[12]. Przedstawiciele władz wzięli pod uwagę przedkładane im argumenty. W kwietniu 1946 r. Prezydium Krajowej Rady Narodowej zleciło jak najszybciej zmienić przepisy o rehabilitacji tak, żeby akcją tą objąć nie tylko zaliczonych do II grupy, ale także do grupy I[13]. W ciągu kilkunastu miesięcy postrzeganie spraw śląskich przez władze centralne i wojewódzkie znacznie się więc zmieniło – od uznania za Niemców wszystkich należących do I i II grupy volkslisty, poprzez możliwość zrehabilitowania tych drugich, do przyznania, że kryteria niemieckiej listy narodowościowej nie są wystarczającą podstawą do przeprowadzenia selekcji narodowościowej.

Zerwanie z zasadą, że stopień winy zależy od kategorii niemieckiej listy narodowościowej nastąpiło w ustawie z 28 czerwca 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w latach 1939–1945. Ustawa przewidywała, że przed sądami staną jedynie te osoby, które podczas okupacji zgłosiły przynależność do narodowości niemieckiej. W praktyce dotyczyło to wpisanych do I grupy volkslisty oraz tych, których postępowanie rehabilitacyjne nie zostało jeszcze zakończone lub wszczęte. Posiadacze zaświadczeń o obywatelstwie polskim zostali automatycznie uznani za osoby, które nie dopuściły się odstępstwa od narodowości polskiej i tym samym nie podlegają odpowiedzialności karnej[14].

Do obozów pracy, oprócz volksdeutschów, trafiło także wielu Niemców zamieszkałych zarówno na terenie przedwojennego województwa śląskiego, jak również na terenie Rzeszy. Już 9 lutego 1945 r. wojewoda śląski zarządził, że wszyscy Niemcy oraz volksdeutsche z grupy I i II mają się zarejestrować w celu podjęcia pracy[15]. Władze bezpieczeństwa pod różnymi pretekstami przeprowadzały akcje zatrzymań Niemców i kierowały ich do prac przymusowych.

Leżące w przemysłowej części Górnego Śląska Świętochłowice należały przed wojną do Polski. Znajdujący się tutaj zakład Zgoda produkował maszyny dla przemysłu górniczego i hutniczego. Po wkroczeniu wojsk niemieckich rozpoczęto przystosowywanie zakładu do produkcji dział przeciwlotniczych i w ten sposób Huta Zgoda (Eintrachthütte) stała się zakładem zbrojeniowym. W celu zapewnienia siły roboczej w 1942 r. przy zakładzie założono obóz pracy przymusowej i umieszczono w nim 180 Żydów[16]. Nie zaspokoiło to w pełni potrzeb, dlatego w maju 1943 r. podjęto decyzję o powołaniu podobozu Eintrachthütte jako filii obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu i zatrudnieniu w zakładzie tamtejszych więźniów. Pierwszy duży transport więźniów oświęcimskich przybył 7 czerwca 1943 r. Zostali oni umieszczeni w barakach po zlikwidowanym obozie dla Żydów. Więźniowie pracowali na dwie zmiany. Wkrótce rozebrano stare baraki i na fundamentach z cegieł postawiono nowe. Wybudowano też cztery murowane wieże wartownicze, a teren obozu otoczono podwójnym ogrodzeniem z drutu kolczastego pod prądem. Obóz znajdował się na terenie podmokłym, stąd jedną z pierwszych prac było brukowanie placu apelowego, ulic oraz chodników[17]. W związku z zagrożeniem epidemią tyfusu w czerwcu 1943 r. przeprowadzono szczepienia ochronne więźniów[18]. Przeciętna śmiertelność wynosiła kilkunastu więźniów tygodniowo. Dwaj kolejni kierownicy obozu (Josef Remmele oraz Wilhelm Gehring) znęcali się nad więźniami: bili, kopali, szczuli psami, osobiście wykonywali egzekucje[19]. Ewakuacja więźniów przebiegała w dwóch etapach: w grudniu 1944 r. oraz 23 stycznia 1945 r. Przed ostateczną ewakuacją w obozie przebywało jeszcze ponad 1200 więźniów[20].

Po wywiezieniu więźniów obóz opustoszał zaledwie na kilka tygodni. Dobrze zachowana infrastruktura (ogrodzony teren, wieże strażnicze, baraki dla więźniów, budynek dla personelu), a także jego dogodna lokalizacja były dla nowych władz Polski korzystne. Obóz położony w gęsto zaludnionym okręgu przemysłowym, zaledwie kilkanaście kilometrów od centrum Katowic, stwarzał możliwość łatwego transportu więźniów. Zatrzymanych w Katowicach i okolicach doprowadzono w pieszych kolumnach, niektórych dowożono tramwajami, a tych z dalszych zakątków Śląska, na przykład z Bielska czy Nysy, koleją[21]. Umieszczeni w obozie więźniowie mogli być wykorzystywani do pracy w licznych zakładach przemysłowych, jakie znajdowały się w okolicy. Nie bez znaczenia był z pewnością fakt, że Świętochłowice były siedzibą Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Katowicach. W 1945 r. zatrudniał on 127 osób[22]. PUBP mieścił się niedaleko Hali Targowej, w której w końcu lutego 1945 r. umieszczono kilkuset zatrzymanych, przed wysłaniem ich do obozu Zgoda. Więźniowie w Hali Targowej byli katowani przez funkcjonariuszy UB. W obozie tymczasem przeprowadzono prace porządkowe oraz dezynfekcję. Część zatrzymanych oczekiwała na zakończenie prac w pobliskim podobozie przy kopalni Polska[23].

Obóz świętochłowicki składał się z kilkunastu drewnianych baraków, z których siedem było przeznaczonych dla więźniów. Jedynie barak administracyjny był murowany. Obóz otoczony był podwójnym drutem kolczastym pod napięciem. Przestrzeń między drutami wynosiła 1,5 m i była wysypana piaskiem. Obóz oświetlało dziesięć reflektorów, a w czterech rogach stały wieże wartownicze[24].

Nie znamy dokładnej daty powołania obozu w Świętochłowicach-Zgodzie w miejscu dawnej filii Oświęcimia. Stało się to jednak z pewnością jeszcze w lutym 1945 r. Obóz podlegał Departamentowi Więziennictwa i Obozów Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. Z początku używano nazwy Obóz Karny w Świętochłowicach, a od połowy kwietnia oficjalnie nazywany był Obozem Pracy w Świętochłowicach. Zmianę nazwy należy wiązać z powołaniem do życia w kwietniu 1945 r. Centralnego Obozu Pracy w Jaworznie, któremu podlegał również obóz świętochłowicki. Należał on do największych obozów na Górnym Śląsku; jego pojemność określano na 1400–1500 więźniów, choć jeszcze w marcu 1945 r. przewidywano, że zdoła pomieścić 5 tys. osób[25]. Załogę stanowili funkcjonariusze UB pochodzący z województw wschodnich, Zagłębia Dąbrowskiego oraz Górnego Śląska, skierowani do pracy przez Wydział Więziennictwa i Obozów Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Katowicach.

Prawdopodobnie w początkowym okresie obozem kierowały dwie osoby: Aleksy Krut[26] oraz Salomon Morel[27]. Aleksy Krut, który jako 20-letni funkcjonariusz UB w lutym 1945 r. przybył z grupą operacyjną na Górny Śląsk, w swoim życiorysie z 1947 r. podał, że był naczelnikiem Obozu Pracy w Świętochłowicach od marca do maja 1945 r. Również Salomon Morel, który z dniem 15 marca 1945 r. został naczelnikiem Obozu Pracy w Świętochłowicach, twierdzi, że na początku nadzór nad obozem miał sprawować razem z Aleksym Krutem. Z pewnością od czerwca 1945 r. obozem kierował już samodzielnie. O tym, że obóz świętochłowicki podlegał osobom, które nie orientowały się w kwestiach narodowościowych na Górnym Śląsku, świadczy choćby zdziwienie Morela, gdy dowiedział się, że w obozie przebywa ojciec oficera, który wcześniej walczył w Werhmachcie, a pod Lenino zdezerterował i został żołnierzem Wojska Polskiego. Morel załatwił zwolnienie tej osoby – wpisanej do II grupy volkslisty. Przyznał wówczas, że przypadek ten dał mu wiele do myślenia, gdyż nie znał „stosunków ludnościowych na Śląsku”. Dowodził również, że z czasem nabrał doświadczenia życiowego, a szczególnie cenne miały być dla niego kontakty z miejscową ludnością oraz działaczami i piłkarzami Klubu Sportowego Ruch Chorzów[28].

Na podstawie zeznań więźniów oraz zachowanych dokumentów udało się ustalić nazwiska niektórych funkcjonariuszy obozowych. Ważną postacią w obozie był Wróblewski. To on w kwietniu 1945 r. podpisał pierwsze sprawozdanie o stanie zaludnienia obozu w zastępstwie naczelnika[29]. Jego podpis widnieje również pod niektórymi zawiadomieniami o śmierci więźniów. Kierownikiem działu gospodarczego, do 11 września 1945 r. był Karol Zaks[30]. Sprawy administracyjne podlegały Wacławowi Łochockiemu, który zajmował się między innymi wypisywaniem kartotek więźniów. Jego zdaniem komenda obozu składała się z Morela oraz czterech funkcjonariuszy, których po wyglądzie identyfikowano jako Żydów (wymienia Skibińskiego, Zaksa, Jasnego)[31]. Funkcję lekarza obozowego pełnił więzień Kurt Glombitza. Zaopatrzeniowcem był Robert Nawrocki, który jako kierowca dowoził produkty żywnościowe do obozu, nie mieszkał jednak na terenie obozu[32]. Znane są nazwiska dwóch więźniów, którzy pełnili w obozie funkcje blokowych – byli to Walter Skutela z Katowic oraz Marek (imię nieznane). Jako sekretarka pracowała w obozie Wiesława Sibielak ze wsi Łagisza (pow. Będzin). Wkrótce została żoną naczelnika Morela.[33]

Do obozu w Świętochłowicach, podobnie jak i do innych obozów, kierowano więźniów na podstawie kilku aktów prawnych. Jak wynika z zapisów w repertoriach Prokuratury Specjalnego Sądu Karnego w Katowicach, większość osadzonych w świętochłowickim obozie trafiło tam na mocy dekretu PKWN z 4 listopada 1944 r. „o środkach zabezpieczających w stosunku do zdrajców Narodu”[34]. Przepisy tego dekretu formalnie nie obejmowały Górnego Śląska, gdyż dotyczyły volksdeutschów z Generalnego Gubernatorstwa. Choć znalazł się tam zapis, że rozporządzeniem kierowników resortów Sprawiedliwości, Bezpieczeństwa Publicznego oraz Gospodarki Narodowej można rozciągnąć jego moc „na inne tereny Państwa Polskiego”, to jednak nigdy to nie nastąpiło. Zastosowanie tego dekretu na Górnym Śląsku oznaczało, że mieszkańców tych terenów wpisanych na niemiecką listę narodowościową potraktowano tak samo, jak volksdeutschów z Generalnego Gubernatorstwa. Pozostałych osadzono w obozie na podstawie dekretu z 31 sierpnia 1944 r. o zbrodniarzach faszystowsko-hitlerowskich i zdrajcach Narodu Polskiego oraz ustawy z 6 maja 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów.

Z zeznań pracownika administracji obozu wynika, że więźniów przywozili funkcjonariusze bezpieczeństwa, milicji oraz żołnierze sowieccy[35]. Zdecydowaną większość więźniów obozu stanowili Ślązacy, ale znaleźli się tam również Polacy centralnej Polski oraz co najmniej 38 obcokrajowców (19 obywateli austriackich, Belg, siedmiu obywateli rumuńskich, siedmiu czeskich, dwóch jugosłowiańskich oraz dwóch francuskich)[36]. W aktach zgonu więźniów obozu w Świętochłowicach można znaleźć na przykład dwie osoby zamieszkałe w Nowym Sączu czy mieszkańca Tomaszowa Mazowieckiego. Zachowane wykazy zaludnienia obozu zawierają podział więźniów na następujące kategorie: Polacy, Żydzi, Ukraińcy, Niemcy, volksdeutsche, współpraca z Niemcami oraz inni. Do Polaków zaliczano przede wszystkim członków organizacji niepodległościowych: Armii Krajowej i Narodowych Sił Zbrojnych. W statystykach odnotowano, że w świętochłowickim obozie przebywało zaledwie kilka takich osób. W obozie więziono kilku Ukraińców, a liczną grupę stanowili Niemcy (najwięcej w sierpniu 1945 r., kiedy było ich w obozie 1733 – jedna trzecia wszystkich więźniów)[37]. Zaskakująco mało było osób osadzonych pod zarzutem współpracy z Niemcami – z raportów wynika, że w sierpniu 1945 r., kiedy było ich najwięcej, stanowili grupę zaledwie 40 osób (w tym pięć kobiet)[38]. W początkowym okresie funkcjonowania obozu trafiali tam również jeńcy wojenni (w kwietniu było ich 25) oraz osoby pozostające do dyspozycji władz sowieckich[39].

Warto również zwrócić uwagę na strukturę wieku więźniów. W obozie przebywało kilkoro dzieci w wieku do lat 13 (w maju 1945 r. – jedno, a w sierpniu dwoje dzieci mających mnie niż półtora roku)[40]. Działo się to w sytuacji, gdy dyrektor Departamentu Więziennictwa i Obozów mjr Teodor Duda już 14 kwietnia 1945 r. zabronił przyjmowania do więzień i obozów dzieci do lat 13 (pouczył przy tym naczelników więzień i obozów, że dzieci pozostające w więzieniach i obozach przy rodzicach podlegają opiece miejscowych rad narodowych)[41]. Dużą grupę, liczącą kilkuset więźniów, stanowiły osoby powyżej 60 roku życia[42].

Przy kierowaniu do obozu stosowano dosyć niejasne i dowolne kryteria. Jednym z motywów była z pewnością chęć zagarnięcia majątku osoby osadzonej. Zdarzały się zatrzymania tylko za posiadanie odznaki niemieckiego związku sportowego lub z powodu braku dokumentów (osoby bez dokumentów traktowano na równi z „dwójkarzami”). Jak ocenia jeden z osadzonych, nawet więźniowie baraku nr 7, w którym umieszczano podejrzanych o działalność w ruchu nazistowskim, „w większości byli prostymi, solidnymi Górnoślązakami, którzy uczciwie pracowali i troszczyli się o swoje rodziny”[43]. Starano się jednak przekonać mieszkańców Śląska, że do obozu trafiają wyłącznie Niemcy oraz znienawidzeni aktywiści ruchu nazistowskiego. Gdy na początku marca 1945 r. osoby zatrzymane na terenie Katowic uformowano w kolumny i popędzono w kierunku Świętochłowic, na czele każdej kolumny postawiono człowieka z flagą hitlerowską[44].

Być może w końcu marca 1945 r. obóz odwiedził wicewojewoda płk Jerzy Ziętek, który uczestniczył w uroczystości inauguracji produkcji w Hucie Zgoda. Relacja o pobycie wicewojewody na terenie zakładu nie wspomina ani o pracujących tam więźniach, ani o znajdującym się naprzeciwko obozie, choć korespondent barwnie opisuje okolice zakładu: „Wychodzimy na szarą śląską drogę, otacza nas zwykły śląski pejzaż; kominy, dym, hałdy, zakopcone mury pospolitych domów”[45].

Już w końcu marca 1945 r. w świętochłowickim obozie przebywało 1062 więźniów[46]. Obóz bardzo szybko zaludniał się. Salomon Morel stwierdził, że przyjmowano dziennie nawet po 300–500 więźniów[47]. W połowie kwietnia trafiła tam grupa więźniów oddanych do dyspozycji WUBP Katowice, między innymi 58 członków różnych organizacji nazistowskich, w tym 39 członków Hitlerjugend z Chorzowa[48]. W maju statystyki obozowe informowały już o 2213 więźniach[49]. 28 i 29 czerwca oraz 4 lipca 1945 r. do obozu skierowano między innymi 80 reichsdeutschów podejrzanych o przynależność do NSDAP, SA oraz SS, zatrzymanych przez milicję w Prudniku i Głubczycach[50]. W sierpniu 1945 r. w ewidencji obozu figurowało aż 5048 osób[51]. Ostatnie dane z 1 września 1945 r. informują o blisko 4000 więźniach[52].

Niezwykle trudne warunki sanitarno-higieniczne i niskie racje żywnościowe doprowadziły do szerzenia się na terenie obozu czerwonki i tyfusu (plamistego oraz brzusznego). Najtragiczniejszym okresem w dziejach obozu było lato 1945 r. W połowie lipca rozpoczęła się epidemia tyfusu, która spowodowała stopniowe wyludnianie się obozu. Dostrzegający niebezpieczeństwo lekarze zaszczepili przeciwko tyfusowi personel obozu[53]. Nie zatroszczono się jednak o więźniów – nie przeprowadzono odwszawienia, nie izolowano chorych. Franz Brachmann wspomina, że administracja obozu obojętnie przyglądała się umieraniu więźniów i dopiero, gdy już prawie wszyscy w baraku nr 7 byli chorzy, podano im węgiel[54]. Ogniskiem epidemii tyfusu był właśnie „brunatny barak”, gdzie więźniowie żyli w najgorszych warunkach. Podczas gdy pozostałe baraki stały w połowie puste, barak nr 7 był przepełniony. Tam też najokrutniej znęcano się nad więźniami, a podczas apelu jego mieszkańcy musieli stać tylko w koszulach i spodniach, gdy inni mogli mieć nakrycia głowy i ciepłe ubrania. Nie mogli też liczyć na wyjście poza teren obozu i szansę otrzymania dodatkowych porcji jedzenia. W panującej ciasnocie niemal wszyscy więźniowie baraku nr 7 zachorowali. Barak został wtedy odizolowany, nikt nie mógł go opuszczać, a wejście oznaczono trupimi czaszkami[55]. Z obawy przed zarażeniem się nie kontrolowali go nawet strażnicy. Epidemia rozprzestrzeniła się na cały obóz i spowodowała tak wielkie spustoszenie, że wkrótce baraki nr 4, 6 i 7 zostały opróżnione. Ci więźniowie, którzy przeżyli epidemię, zostali przydzieleni do baraków nr 1 i 2, natomiast kobiety i dziewczęta do baraku nr 3[56].

Na podstawie aktów zgonu więźniów można wywnioskować, że zaraza rozpoczęła się na dobre 26 lipca 1945 r. Wówczas po raz pierwszy liczba ofiar w ciągu jednego dnia przekroczyła 15. Przez następnych siedem tygodni, do 8 września, codziennie odnotowywano od 8 do 34 zgonów. W samym sierpniu zmarło 632 więźniów obozu w Zgodzie. Najwięcej ofiar przyniosły ostatnie dni lipca i początek sierpnia: 28 lipca – 27 zgonów, 29 lipca – 24, 30 lipca – 28, 31 lipca – 34, 1 sierpnia – 35, 2 sierpnia – 38, 3 sierpnia – 38 i 4 sierpnia – 35. W sumie w ciągu tych ośmiu najtragiczniejszych dni odnotowano 259 zgonów więźniów[57]. Należy dodać, że personel obozu nie zgłaszał wszystkich wypadków zgonu więźniów. W rejestrze zmarłych Urzędu Parafialnego Ewangelicko-Augsburskiego odnotowano ponoć 39 mogił zbiorowych, w których pochowano 357 osób. Zapis ten opatrzony jest jednak uwagą: „Cywilnych internowanych pochowanych jest więcej”[58]. Oficjalna liczba zmarłych to 1855, gdyż tyle dokumentów zmarłych więźniów pozostało po likwidacji obozu[59]. Niewyjaśniona pozostaje kwestia wcześniej zmarłych w Hali Targowej, w szpitalu w Świętochłowicach oraz pochowanych bez powiadomienia o zgonie. Zmarłych więźniów wywożono z obozu wozem drabiniastym i grzebano w grobach masowych na dwóch cmentarzach katolickich oraz ewangelickim w Świętochłowicach. Groby kopali więźniowie ze specjalnego komanda pogrzebowego[60].

Podczas epidemii tyfusu warunki bytowe więźniów znacznie się pogorszyły. Jęki i zawodzenia chorych roznosiły się po całym obozie. Smród kału i uryny, chmary wszy i pluskiew stały się jeszcze bardziej dokuczliwe. Niektórzy skrajnie wyczerpani chorobą więźniowie umierali w ubikacji. Przerażający był widok ciał obgryzanych przez szczury[61].

Działania w celu powstrzymania zarazy podjęto dopiero wtedy, gdy objęła ona cały obóz. Przyjechała wówczas komisja lekarska z Warszawy i wszyscy żyjący jeszcze więźniowie zostali zaszczepieni, baraki zdezynfekowano, a miejsca publiczne posypano chlorowanym wapnem. W miejscu dawnego karceru z wodą urządzono odwszalnię, a w baraku nr 7 kwarantannę. Więźniowie kąpali się raz w tygodniu, ich rzeczy w tym czasie były oddawane do odwszenia. Te spóźnione kroki doprowadziły do powstrzymania epidemii, a w obozie zapanowała wzorowa czystość[62].

We wrześniu 1945 r. po ustaniu epidemii tyfusu warunki bytowe w obozie znacznie się poprawiły. Zezwolono wówczas więźniom na poinformowanie swoich rodzin o pobycie w obozie, jak również na wysyłanie próśb o zwolnienie do prokuratora Specjalnego Sądu Karnego w Katowicach.

Ppłk Teodor Duda, dyrektor Departamentu Więziennictwa i Obozów MBP, za dopuszczenie do rozwinięcia się epidemii tyfusu i niepoinformowanie o tym na czas zwierzchników oraz inne uchybienia w prowadzeniu obozu ukarał Morela trzydniowym aresztem domowym oraz potrąceniem 50 proc. pensji[63]. Morel uznał, że to nie on jest odpowiedzialny za epidemię. Tłumaczył, że w obozie przebywało o 1000–1200 więźniów więcej niż przewidywano. Zdaniem naczelnika, przed samym wybuchem epidemii spośród 2,5 tys. więźniów lekarz miał trudności z wybraniem 50 zdolnych do pracy; resztę stanowili starcy i kalecy – co miało tłumaczyć tak obfite żniwo tyfusu[64]. Wyjaśnienia te nie zgadzają się jednak z danymi przesłanymi przez Morela do MBP, które dotyczyły osób starszych przebywających w obozie. Według nich 1 lipca w obozie znajdowało się jedynie 397 osób powyżej 60 roku życia na ogólną liczbę 4996 więźniów[65]. Nawet gdyby przyjąć, że większość młodszych i zdrowych więźniów przebywała w obozach przykopalnianych, a nie w obozie macierzystym Zgoda, to i tak stwierdzenie, że przebywali tam jedynie starcy i kaleki wydaje się nieuzasadnione.

Naczelnik Salomon Morel nie przestrzegał zarządzeń MBP dotyczących warunków sanitarnych. W listopadzie 1945 r. zastępca dyrektora Departamentu Więziennictwa i Obozów Stanisław Pizło w okólniku nr 107 zwracał uwagę, że w niektórych obozach i więzieniach osadzeni nie są odwszeni, brak cel przejściowych i cel do izolowania chorych, a przypadki chorób zakaźnych są zatajane. Dodał przy tym, że za te nadużycia niektórzy naczelnicy więzień i obozów zostali już ukarani[66]. Można to z pewnością odnieść do sytuacji w obozie Zgoda, gdzie wszystkie te uchybienia miały miejsce.

Z pewnością naczelnik obozu zaniedbywał również obowiązek informowania prokuratora Specjalnego Sądu Karnego o losach więźniów pozostających do jego dyspozycji, przebywających w obozie. Świadczy o tym choćby przykład jednego z nich, oskarżonego o przynależność do SA, który zmarł w obozie podczas epidemii tyfusu 2 sierpnia 1945 r. 30 listopada 1945 r. prokurator przygotował akt oskarżenia w jego sprawie i wysłał do obozu. W marcu 1946 r. otrzymał odpowiedź, że oskarżony nie może stawić się na rozprawę, gdyż nie żyje[67].

Zgodnie z przepisami więźniowie powinni trafiać do obozu na mocy zarządzenia o odosobnieniu, a po zarządzeniu o ich aresztowaniu mieli być przekazywani do więzienia. Procedury tej prawdopodobnie w świętochłowickim obozie również nie przestrzegano. Jeden z prokuratorów przypomniał naczelnikowi Morelowi o konieczności skierowania do więzienia osoby z nakazem aresztowania. Prokurator zresztą pomylił się, wydając nakaz przyjęcia do nieistniejącego więzienia w Świętochłowicach, co wprawiło w zakłopotanie Morela, który donosił, że „poniekąd w Świętochłowicach nie ma więzienia” i prosił o wskazanie, gdzie podejrzany ma zostać przekazany[68].

Istotny wpływ na los więźniów miały nadużycia dokonywane przez funkcjonariuszy obozowych. Więźniowie wspominali o konfiskowaniu przez strażników paczek żywnościowych dostarczanych przez rodziny. Zdarzało się, że rodziny zmarłych więźniów przynosiły do obozu paczki, nie wiedząc, że ich bliscy już nie żyją. Strażnicy przyjmowali paczki, nie informując o śmierci adresatów[69]. Nie wydawano więźniom racji cukru, a w dokumentach zapisywano, że zostały im przekazane. Nie ewidencjonowano zabranych więźniom rzeczy, przez co stawały się one łupem personelu obozu. Za te nadużycia zwolniony został kierownik Działu Gospodarczego świętochłowickiego obozu Karol Zaks[70].

Liczący kilkadziesiąt osób personel mieszkał w specjalnym budynku poza obozem[71]. Wiadomo, że w momencie likwidacji obozu pracowało w nim 27 strażników[72]. Z zeznań więźniów wynika, że wśród strażników brak było dyscypliny, często dochodziło do alkoholowych libacji[73]. Funkcjonariusze obozowi bili osadzonych „gumowymi pałkami, poszturchiwali, szarpali, przeganiali, a także strzelali do uciekających”[74].

Śmiertelność w obozie związana była nie tylko z epidemią tyfusu, niedożywieniem więźniów i tragicznymi warunkami sanitarnymi. Więźniowie ginęli również na skutek umyślnego maltretowania przez personel obozowy. Do znęcania się nad więźniami dochodziło najczęściej w baraku nr 7, przeznaczonym dla podejrzanych o przynależność do organizacji nazistowskich. Po przybyciu każdego nowego transportu więźniów następowała selekcja, podczas której wywoływano podejrzanych o działalność w ruchu nazistowskim[75]. Informowano ich, że członkowie NSDAP lub jej przybudówek osadzeni zostaną w baraku nr 7. Następnie ustawiano ich w szeregu i pytano o nazwisko, wiek i przynależność do organizacji[76]. Niektóre grupy więźniów witał sam Salomon Morel; mówił, że jest Żydem i był więźniem Oświęcimia, a jego największym pragnieniem jest okrutna zemsta na Niemcach[77]. Stawał też czasem przed nowymi więźniami, wyciągał kogoś z szeregu i pytał: „Kim byłeś?”. Po każdej odpowiedzi bił pytanego pięścią w twarz. Kazał również podnosić prawą rękę, wołać „Heil Hitler” i śpiewać nazistowską pieśń Horst Wessel[78]. W powitaniu nowych więźniów brał również udział pochodzący z Katowic kapo Marek. Był blokowym „brunatnego domku” (baraku nr 7) i bił więźniów szczególnie brutalnie – stąd przezwisko „Bludhund” („Krwawy Pies”). Złą sławą cieszył się również wybrany spośród więźniów blokowy Walter Skutela[79]. Kiedy pewnego razu przyprowadzono nową grupę więźniów, kazano im stanąć przy ścianie i pytano o członkostwo w NSDAP. Stojący pierwszy z brzegu potwierdził, że należał do partii nazistowskiej, wtedy kapo Marek uderzył go w twarz, przewrócił i kopał, a potem bił drewnianą nogą taboretu. Wszyscy, którzy trafili do baraku nr 7 musieli przejść takie powitanie[80]. Barak mieścił kilkaset osób. Jak wynika z wielu relacji, znalazły się tam osoby podejrzewane o przynależność do NSDAP, SA, SS, Hitlerjugend, NSKK (Narodowosocjalistyczny Korpus Kierowców), Volkssturmu, gestapo oraz Niemcy z Rzeszy.

Więźniowie z innych baraków zdawali sobie sprawę, że w siódmym urządzano „jakieś specjalne akcje” – słychać było krzyki i jęki, wynoszono stamtąd zwłoki. Mieszkańcy baraku nr 7 z niepokojem oczekiwali nocy – wtedy przychodziła „godzina bicia” i w obozie rozlegał się płacz mężczyzn[81]. Oprawcy zwykle wybierali sobie jakąś grupę więźniów – raz byli to „towarzysze partyjni”, innym razem członkowie SA lub Hitlerjugend, których Morel darzył wyjątkową antypatią[82]. W „brunatnym baraku” przebywało kilkunastu chłopców z Hitlerjugend w wieku 15–17 lat[83]. Oprócz nich ofiarami najcięższych tortur miały być dziewczęta z organizacji BDM (Związek Niemieckich Dziewcząt)[84]. Jedna z relacji opowiada o przybyciu członków Hitlerjugend. Kazano im maszerować, a następnie położyć się na ziemię, po czym – na oczach innych więźniów – strażnicy deptali po nich[85]. Morel często bił gołymi pięściami lub gumową pałką, ale najczęściej posługiwał się dwiema innymi metodami. Z pomocą swej obstawy rzucał więźniów jednego na drugiego, tworząc z nich pięć, sześć warstw. Była to tak zwana piramida, po zakończeniu której leżący najniżej musieli być wynoszeni do ambulatorium z powodu ciężkich obrażeń. Jeszcze większe przerażenie wśród więźniów „brunatnego baraku” budziła druga metoda tortur Morela – „wybierał sobie dowolnego więźnia, który mu się nie podobał, rzucał nim o podłogę, chwytał za nogę jeden z taboretów, a następnie wielokrotnie, z dużą siłą, bił więźnia ciężkim siedziskiem”. Więzień z poważnymi obrażeniami trafiał do ambulatorium, a często zaraz do kostnicy[86]. Jedną z ulubionych zabaw funkcjonariuszy obozu było przyglądanie się więźniom ustawionym w dwóch szeregach na przeciwko siebie, którym kazano bić się po twarzy[87].

W maju 1945 r. do baraku nr 7 wpadło czterech funkcjonariuszy obozu i kazało wystąpić tym, którzy czują się niewinni. Kiedy dziesięciu więźniów wystąpiło z szeregu, funkcjonariusze zaczęli bić pozostałych[88]. Innym razem kazano członkom NSDAP biegać truchtem i skakać jeden przez drugiego. Potem zmuszono ich do biegania po sali, okładając przy tym kijami i gumowymi pałkami[89]. Urządzano również specjalne akcje. Na przykład w noc kapitulacji Niemiec przegoniono więźniów pod prysznice, a następnie na plac obozowy, gdzie po leżących na ziemi i zziębniętych więźniach przebiegała cała grupa strażników[90]. Dzień urodzin Hitlera, 20 kwietnia, obsługa obozowa uczciła biciem więźniów „brunatnego baraku” nogami od taboretów[91]. W „niemieckim domku” znajdowały się również osoby niezwiązane z ruchem nazistowskim, ale one także były zmuszane do przyznania się do przynależności partyjnej.

Niechlubną rolę w świętochłowickim obozie odegrał lekarz Kurt Glombitza, Niemiec pochodzący z Górnego Śląska. Za swoją przynależność do SA (był obersturmführerem) został w lutym 1945 r. zatrzymany w Katowicach przez Sowietów i przekazany władzom polskim. Wywieziono go najpierw do Przemyśla, a stamtąd trafił do Świętochłowic. Z początku przebywał w Hali Targowej, a później skierowano go do obozu Zgoda. Ze względu na swe doświadczenie zawodowe został przez Morela wyznaczony głównym lekarzem obozowym. Podczas epidemii tyfusu, gdy miał stwierdzać zgon więźniów, sprawdzał to, trącając zmarłych stopą – prawdopodobnie nie tylko z rutyny, ale także z obawy przed zarażeniem się. Dzięki bliskim kontaktom z załogą obozu Glombitza zajmował uprzywilejowaną pozycję wśród innych więźniów – budził wśród nich strach i nienawiść. Podczas śledztwa w 1961 r. ustalono, że przyczynił się do śmierci jednego z więźniów, skatowanego przez strażników[92].

Głód, brud, plaga wszy, pluskiew i szczurów sprawiły, że obozowa egzystencja była niezmiernie trudna do zniesienia. Na całodzienne wyżywienie składała się czarna kawa zbożowa i kilkaset gramów chleba wydawanych rano i wieczorem oraz zupa z buraków pastewnych, z powodu konsystencji zwana „wodzianką”.

Niektórzy więźniowie próbowali ucieczki z obozu – dokumenty mówią o tym, że udało się to 69 osobom[93]. Osadzony w „brunatnym baraku” Holender Eric van Calsteren wpadł na pomysł, by w nocy ukryć się w ubikacji i rankiem wraz z osobami z innych baraków wyjść do pracy poza teren obozu. Po dotarciu do Huty Zgoda w ogólnym zamieszaniu udało mu się zbiec[94]. Nie udała się ucieczka grupie więźniów, którzy próbowali wykopać tunel pod barakiem kuchni. Mieli wynosić wykopaną ziemię w kieszeniach spodni, ale na skutek zdrady plan ucieczki nie powiódł się[95]. O próbach ucieczek świadczą również adnotacje w aktach zgonu dwóch więźniów, że zostali zastrzeleni podczas ucieczki. 30-letni Reinhold Mach z Rybnika zginął 17 maja 1945 r., a Wilhelm Frühauf (urodzony w Bytomiu, zamieszkały w Nowym Sączu) kilka dni później, 20 maja 1945 r.[96]

Skrajnie trudne warunki obozowe, głód i tortury powodowały załamania psychiczne. Więźniowie wielokrotnie wspominali o przypadkach rzucania się na druty pod napięciem. Kilka osób powiesiło się[97].

Choć oficjalnie świętochłowicki obóz nosił nazwę obozu pracy, to spełniał również funkcję obozu karnego. Jeszcze w kwietniu 1945 r. Morel przesłał sprawozdanie z „Obozu Karnego w Świętochłowicach”[98]. Więźniowie z baraku nr 7 nie pracowali ani na terenie obozu, ani też poza nim, dla nich był to więc obóz karny, choć oczywiście nikt z nich nie był skazany wyrokiem sądowym. Wielu więźniów wysłano do pracy w pobliskich kopalniach i hutach, przy których funkcjonowały obozy. Nadal znajdowali się oni w ewidencji Obozu Pracy w Świętochłowicach[99]. Dyrektor Departamentu Więziennictwa i Obozów MBP 24 kwietnia 1945 r. wysłał do szefa WUBP w Katowicach szyfrogram w sprawie przydzielenia Centralnemu Zarządowi Przemysłu Węglowego 10 tys. volksdeutschów. Dyrektor DWiO oczekiwał na szyfrogram określający wymaganą liczbę więźniów do skoszarowania oraz liczbę więźniów, którzy w ciągu dnia byliby zatrudnieni w kopalniach, a na noc odprowadzani z powrotem do obozów[100].

W obozie panował duży ruch – niemal codziennie przybywali nowi więźniowie, regularnie też kompletowano transporty do pracy w kopalniach. W połowie maja 1945 r. część zdolnych do pracy więźniów odtransportowano do kopalń w Mysłowicach i Siemianowicach. Jeden z więźniów, chcąc dołączyć do ojca, następnego dnia po odejściu transportów zgłosił się do pracy w kopalni, ale został przydzielony do kopalni Paryż w Dąbrowie Górniczej[101]. Więźniowie wspominają, że w maju wielu z nich wysłano do pracy w kopalni Michał w Michałkowicach[102], innych z kolei umieszczono w obozie przy kopalni Paweł w Chebziu[103]. Latem 1945 r. wśród więźniów świętochłowickiego obozu poszukiwano fachowców do Huty Ferrum[104]. 30 lipca 1945 r. 50 mężczyzn przeniesiono do pracy w Hucie Baildon w Katowicach[105]. Więźniowie pracowali również w znajdującej się naprzeciw obozu Hucie Zgoda, gdzie demontowali maszyny i ładowali je na wagony[106]. Część kobiet zatrudniono jako sprzątaczki w kopalni Polska[107]. Zdarzały się przypadki zabierania więźniów do robót nadzorowanych przez wojska radzieckie w rejonie Nowego Bytomia[108].

Do zakładów położonych w sąsiedztwie obozu więźniowie doprowadzani byli w pieszych kolumnach, po zakończeniu pracy wracali do obozu. Zatrudnieni w bardziej odległych hutach i kopalniach przebywali w tamtejszych podobozach. O skali zatrudnienia poza obozem macierzystym świadczy fakt, że w lipcu 1945 r. w 13 kopalniach pracowało 2796 mężczyzn oraz 50 kobiet z obozu w Świętochłowicach[109]. Warunki bytowe w obozach przykopalnianych były zdecydowanie lepsze niż te w obozie Zgoda. Traktowano więźniów bez szykan i bicia, lepsze było również jedzenie.

Praca więźniów przynosiła niemałe dochody. W momencie likwidacji obozu w jego Dziale Pracy zgromadzono ponad 118 tys. złotych[110]. Oczywiście więźniowie nie otrzymywali żadnego wynagrodzenia.

Zwalnianie więźniów obozu w Świętochłowicach należy wiązać z rozkazem ministra Stanisława Radkiewicza z 15 września 1945 r., dotyczącym uregulowania spraw osób znajdujących się w miejscach zamknięcia bez sankcji prokuratora. Zgodnie z rozkazem, kierownicy UBP do 21 września mieli zwolnić wszystkie osoby osadzone bez sankcji prokuratorskich i które podlegały przepisom dekretu o amnestii[111].

Na przełomie października i listopada 1945 r. do Świętochłowic przyjechała trzyosobowa komisja, której przewodniczył prokurator Jerzy Rybakiewicz. Po dokonaniu przeglądu akt więźniów oraz przeprowadzeniu z nimi rozmów prawie wszyscy zostali zwolnieni. Wyjątek stanowiły te osoby, co do których istniały dowody lub podejrzenia o współpracę z okupantem[112]. Podobnie wyglądała sytuacja więźniów podległych Obozowi Pracy w Świętochłowicach, a przebywających w obozach przy zakładach przemysłowych. Niektórzy byli przywożeni z powrotem do obozu Zgoda. Zwolnienie następowało dopiero po spełnieniu wymogów formalnych (uzyskanie podpisu naczelnika obozu o zwolnieniu oraz podpisanie dokumentu stwierdzającego, że pod groźbą kary więzienia do lat 15 nie będzie się z nikim rozmawiać o tym, co się wydarzyło w obozie). Wszystkich formalności dotyczących likwidacji Obozu Pracy w Świętochłowicach dopełniono 20 listopada 1945 r. Więźniowie, którzy nie zostali zwolnieni przez prokuratora, zostali przetransportowani do Centralnego Obozu Pracy w Jaworznie. Wykaz tych więźniów obejmuje 301 nazwisk[113]. Kilku więźniów pozostało jeszcze na terenie zlikwidowanego obozu, prawdopodobnie do prac porządkowych oraz biurowych.

W ten sposób, po niespełna dziewięciu miesiącach od momentu powstania, Obóz Pracy w Świętochłowicach zakończył funkcjonowanie[114]. Trafiło do niego w sumie blisko 6 tys. osób[115]. Co trzeci więzień nie przeżył pobytu. Część strażników przeszła wraz z więźniami do Centralnego Obozu Pracy w Jaworznie, a naczelnik Salomon Morel objął kolejne stanowisko w systemie więziennictwa na Śląsku – został naczelnikiem więzienia w Opolu[116].

Ze względu na rozmiary dokonanych tam zbrodni i liczbę zmarłych więźniów, historia obozu Zgoda stanowi jeden z ważniejszych epizodów powojennej historii Górnego Śląska.

Przez wiele lat dzieje Obozu Pracy w Świętochłowicach żyły jedynie w pamięci więzionych tam osób oraz ich rodzin, skrzętnie skrywane z obawy przed represjami za ujawnienie prawdy o tym, jak traktowano rdzennych mieszkańców Górnego Śląska w pierwszych latach Polski Ludowej. Więźniowie ci nieraz mówili, że chcieliby dożyć czasów, w których mogliby opowiedzieć o swoich losach.

[1] E. Szramek, Śląsk jako problem socjologiczny. Próba analizy, Katowice 1934, s. 18, 20.

[2] I. Sroka, Policyjny spis ludności w rejencji katowickiej (17–21 grudnia 1939 roku), „Zaranie Śląskie” 1969, z. 3, s. 358–378.

[3] Dylematy związane z wpisaniem się na volkslistę dobrze oddaje funkcjonujący wówczas na Śląsku wierszyk: „Jeśli się nie podpiszesz – twoja wina/ Zaraz cię wezmą do Oświęcimia/ A gdy się podpiszesz ty stary ośle/ Zaraz cię Hitler na Ostfront pośle”, cyt. za: A. Targ, Śląsk w okresie okupacji niemieckiej (1939–1945), Poznań 1946, s. 42.

[4] J. Ziętek, Zagadnienie niemieckiej listy narodowej na Śląsku, „Śląsko-Dąbrowski Przegląd Administracyjny” 1947, nr 4, s. 2.

[5] DzURP, nr 7, 1945, poz. 30.

[6] Z. Boda-Krążel, Akcja rehabilitacyjna ludności Górnego Śląska zaliczonej do II grupy niemieckiej listy narodowościowej, „Zaranie Śląskie” 1970, z. 4, s. 571.

[7] C. Osękowski, Społeczeństwo Polski Zachodniej i Północnej w latach 1945–1956. Procesy integracji i dezintegracji, Zielona Góra 1994, s. 100–101. Dekret z 28 II 1945 r. utracił moc prawną na podstawie obwieszczenia ministra sprawiedliwości z dnia 7 V 1945 r., oficjalnie z powodu nieprzedłożenia go do zatwierdzenia KRN przez Prezydium KRN, zob. DzURP, nr 17, 1945, poz. 95.

[8] DzURP nr 17, 1945, poz. 96.

[9] „Śląsko-Dąbrowski Dziennik Wojewódzki”, nr 16, 1945, s. 176.

[10] Z. Łempiński, Przesiedlenie ludności niemieckiej z województwa śląsko-dąbrowskiego w latach 1945–1950, Katowice 1979, s. 101, 105.

[11] Z. Boda-Krążel, op. cit., s. 572.

[12] S. Adamski, Pogląd na rozwój sprawy narodowościowej w województwie śląskim w czasie okupacji niemieckiej, Katowice 1946, s. 6.

[13] Protokoły posiedzeń Prezydium Krajowej Rady Narodowej 1944–1947, wybór, wstęp i oprac. J. Kochanowski, Warszawa 1995, s. 176.

[14] Z. Łempiński, op. cit., s. 112.

[15] „Gazeta Urzędowa Województwa Śląskiego”, nr 1, 1945, poz. 11.

[16] F. Piper, Podobóz „Eintrachthütte”, „Zeszyty Oświęcimskie” 1975, nr 17, s. 95. W Świętochłowicach funkcjonowało podczas wojny jeszcze dziewięć innych obozów: dla internowanych Włochów, dla jeńców angielskich, cztery dla jeńców radzieckich oraz trzy dla zagranicznych pracowników przymusowych, zob. E. Brzozowski, Hitlerowskie obozy jenieckie i obozy pracy przymusowej w Świętochłowicach [w:] Za drutami Obozu „Eintrachthütte”, cz. II, dodatek do „Zwiastuna Świętochłowickiego” 1995, nr 2, s. 20.

[17] F. Piper, op. cit., s. 110, 112.

[18] Ibidem, s. 120.

[19] Ibidem, s. 102–103.

[20] Ibidem, s. 112.

[21] Z więzienia w Bielsku np. odesłano do Świętochłowic 50 więźniów pociągiem, pod eskortą, w wagonie pasażerskim; tekst nr 48. Na początku lipca w dwóch wagonach towarowych przywieziono około stu mężczyzn z powiatu nyskiego; G. Gruschka, Zgoda – miejsce zgrozy. Obóz koncentracyjny w Świętochłowicach, Gliwice 1998, s. 73.

[22] AIPN Ka, WUSW Katowice, 0104/22, t. 1, Charakterystyka Katowice – powiat (1945–1960), k. 1.

[23] Tekst nr 47.

[24] Tekst nr 16.

[25] Zamierzona liczba 5 tys. więźniów pochodzi z preliminarza wydatków Departamentu Więziennictwa i Obozów MBP sporządzonego 26 III 1945 r. Później w dokumentach podawano już realną pojemność świętochłowickiego obozu – 1400–1500 osób, AAN, MBP, DW, Wydział Finansowo-Gospodarczy, Preliminarze budżetowe, 1295, k. 71.

[26] Aleksy Krut, ur. 17 VI 1925 r. w Ostrowie, pow. Chełm, w rodzinie prawosławnej. W 1943 r. wstąpił do „Zbrojnych Placówek” PPR. W 1944 r. pracował w PUBP w Chełmie, w styczniu 1945 r. wstąpił do szkoły oficerskiej MBP w Lublinie. Pełnił m.in. obowiązki naczelnika więzienia w Kluczborku (1946), Sosnowcu-Radosze (1947), Koronowie (1947–1949). Zmarł w 1963 r. Areszt śledczy w Bydgoszczy, Akta personalne Aleksego Kruta.

[27] Salomon Morel, ur. 15 XI 1919 r. w Garbowie, pow. Puławy. Do 1935 r. mieszkał w rodzinnym mieście, gdzie jego ojciec posiadał piekarnię. Potem pracował w hurtowni konfekcyjnej w Łodzi. Po wybuchu wojny wrócił do Garbowa. W 1942 r. stracił wszystkich swoich bliskich, trafił do partyzantki Armii Ludowej, w której walczył do 1944 r. Jego kompania została przydzielona do służby w więziennictwie, Morel rozpoczął pracę na Zamku w Lublinie. Potem trafił do więzienia w Tarnobrzegu, a stamtąd 15 II 1945 r. wyjechał z grupą operacyjną MBP na Śląsk. IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w obozie pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, t. XI. k. 2156–2174.

[28] Tekst nr 28.

[29] Tekst nr 1.

[30] Najpierw Zaks został ukarany siedmiodniowym aresztem, a po kilku tygodniach dyrektor Departamentu Więziennictwa i Obozów polecił zwolnić go ze służby, tekst nr 10; IPN Ka, Kserokopie akt osobowych Karola Zaksa, s. 45.

[31] Tekst nr 46.

[32] Tekst nr 39.

[33] IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, t. XI, k. 2159–2160.

[34] DzU, nr 11, 1944, poz. 54.

[35] Tekst nr 46.

[36] Aneks, Wykaz obywateli państw obcych przebywających w Obozie Pracy w Świętochłowicach. Spis ten nie obejmuje m.in. Wandy Lagler, obywatelki Stanów Zjednoczonych, Holendra Erica van Calsterena i Litwina Franciszka Godesa. Wykazy osób obcych narodowości przebywających w więzieniach nie uwzględniały Niemców.

[37] Aneks, Liczba więźniów Obozu Pracy w Świętochłowicach, 1945 r. .

[38] Tekst nr 7.

[39] Tekst nr 1.

[40] AAN, MBP, DW, Wydział Inspekcji, Raporty statystyczne dot. starców powyżej 60 lat i dzieci do 13 lat – 1945, 760, cz. I, k. 68, cz. II, k. 102. Nie jest to z pewnością statystyka pełna. Melania Uherek wspomina, że w baraku, w którym przebywała, widziała dwie lub trzy kobiety z dziećmi w wieku 6–7 lat, tekst nr 57. Inny z więźniów twierdzi, że widział noworodka utopionego w bajorze w pobliżu bunkra; tekst nr 55.

[41] AAN, MBP, DW, Wydział Inspekcji, Raporty statystyczne dot. starców powyżej 60 lat i dzieci do 13 lat – 1945, 760, cz. I, k. 53.

[42] Ibidem, cz. I, k. 68, 179; cz. II, k. 4, 102.

[43] G. Gruschka, op. cit., s. 48.

[44] Tekst nr 36.

[45] A. Grodzicki, Pierwszy odlew w Hucie Zgoda. Inauguracja produkcji w niepodległej Polsce, „Dziennik Zachodni”, 25 III 1945 r.

[46] Tekst nr 1.

[47] Tekst nr 13.

[48] AIPN Ka, WUSW Katowice, 064/239, Repertorium Wydziału Śledczego WUBP w Katowicach za okres luty-kwiecień 1945 r..

[49] Tekst nr 2.

[50] AIPN Ka, WUSW Katowice, 064/172, Repertorium Wydziału Śledczego WUBP w Katowicach za lata 1945–1946.

[51] Tekst nr 7.

[52] Tekst nr 11.

[53] G. Gruschka, op. cit., s. 51.

[54] F. Brachmann, Powrót na Śląsk, „Karta” 1998, nr 26, s. 33.

[55] Ibidem, s. 31–33.

[56] G. Gruschka, op. cit., s. 51, 53.

[57] Statystyka sporządzona na podstawie odpisów aktów zgonu, IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w obozie pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, Odpisy zupełne aktów zgonu więźniów Obozu Pracy w Świętochłowicach.

[58] Informacje te podaje Jakub Ciećkiewicz w reportażu Niemcy i Polacy mps w zbiorach IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w obozie pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, załącznik do akt. Obecnie w parafii ewangelickiej w Świętochłowicach nie można potwierdzić tych danych. Być może zostały one zaczerpnięte z rejestrów zmarłych, które nie znajdują się w Świętochłowicach.

[59] Tekst nr 21.

[60] IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w obozie pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, k. 25.

[61] F. Brachmann, op. cit., s. 33.

[62] Ibidem, s. 34.

[63] Tekst nr 9.

[64] Tekst nr 13.

[65] AAN, MBP, DW, Wydział Inspekcji, Raporty statystyczne dot. starców i dzieci do 13 lat i 60 lat – 1945, 760, cz. I, k. 179.

[66] IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w obozie pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, k. 486, okólnik nr 107 z 27 XI 1945 r., kopia.

[67] AIPN Ka, Specjalny Sąd Karny w Katowicach, 75, k. 28, 31.

[68] Ibidem, Sąd Okręgowy w Katowicach, 88, k. 2, 5, 10, 14–15.

[69] Tekst nr 49.

[70] IPN Ka, Kserokopie akt osobowych Karola Zaksa, s. 45.

[71] Wacław Łochocki mówi o ok. 30 strażnikach (tekst nr 44–46), zaś Franz Brachmann ocenia ich liczbę na 75, (idem, op. cit. s. 32),. W końcu marca 1945 r. przewidywano, że w obozie świętochłowickim będzie 5000 więźniów i 86 funkcjonariuszy. W połowie 1945 r. określono pojemność obozu na 1500 osób, a liczbę personelu na 15 osób (w tym dwóch oficerów); AAN, MBP, DW, Wydział Gospodarczo-Finansowy, Preliminarze budżetowe, 1295, k. 71, 123.

[72] Tekst nr 17.

[73] Jeden ze strażników, pochodzący ze Świętochłowic, 3 XI 1945 r. zmarł wskutek zatrucia alkoholowego. IPN Ka Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w obozie pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, Odpisy zupełne aktów zgonu więźniów Obozu Pracy w Świętochłowicach.

[74] Zdarzało się, że strażnicy okazywali więźniom współczucie – np. jeden z nich przekazał więźniom różaniec, tekst nr 52.

[75] IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w obozie pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, k. 30.

[76] G. Gruschka, op. cit., s. 34.

[77] IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w obozie pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, k. 187–188.

[78] G. Gruschka, op. cit., s. 38; IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w obozie pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, k. 188.

[79] G. Gruschka, op. cit., s. 35, 37.

[80] F. Brachmann, op. cit., s. 27–28.

[81] Ośrodek KARTA, Archiwum Zachodnie, I/14/1.

[82] G. Gruschka, op. cit., s. 44.

[83] Günther W. ocenia, że w baraku przebywało 12–15 członków HJ, IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w obozie pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, załącznik do akt, k. 327.

[84] IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w obozie pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, k. 58.

[85] Tekst nr 37.

[86] G. Gruschka, op. cit., s. 44–45.

[87] Więzień baraku nr 7 wspomina, że przebywał tam pewien członek Hitlerjugend, który stracił na wojnie oko. Kiedy przyszła na niego kolej bicia po twarzy, otrzymał od swego partnera tak potężny cios, że szklane oko wypadło i poturlało się po podłodze – „to makabryczne zdarzenie wywołało u siepaczy nieopisaną radość”,. IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w obozie pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, k. 328–329.

[88] Ibidem, k. 102.

[89] F. Brachmann, op. cit., s. 29.

[90] Później jeszcze raz skierowano więźniów pod prysznice i biegano po nich na placu apelowym; G. Gruschka, op. cit., s. 45.

[91] IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w obozie pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, k. 108.

[92] IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w obozie pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, akta podręczne, k. 869–915. W 1961 r. Sąd Przysięgły w Essen skazał go na dwa lata więzienia. Po uchyleniu wyroku przez Sąd Federalny w Karlsruhe zajął się tą sprawą Sąd Ziemski w Essen i skazał K. Glombitzę na rok i dziesięć miesięcy więzienia.

[93] Tekst nr 21.

[94] IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w obozie pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, k. 735.

[95] Tekst nr 12.

[96] IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w obozie pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, Odpisy zupełne aktów zgonu więźniów Obozu Pracy w Świętochłowicach.

[97] 19 V 1945 r. powiesił się Jan Błanik ze Świerklan (pow. Rybnik), wpisany do III grupy volkslisty, a 3 VII 1945 r. Antoni Gans z Rydułtów (osierocił trójkę małych dzieci), IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w obozie pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, Odpisy zupełne aktów zgonu więźniów Obozu Pracy w Świętochłowicach.

[98] Tekst nr 1. Do połowy kwietnia 1945 r. zgony więźniów zgłaszał Naczelnik Obozu Karnego w Świętochłowicach, IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w obozie pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, Odpisy zupełne aktów zgonu więźniów Obozu Pracy w Świętochłowicach.

[99] AAN, MBP, DW, Wydział Inspekcji, 718, k. 9.

[100] Ibidem, Wydział Polityczno-Wychowawczy, Raporty i sprawozdania z działalności służb więziennictwa 1944–1946, 4/162, k. 485.

[101] Tekst nr 48.

[102] IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w obozie pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, k. 57.

[103] Ośrodek KARTA, Archiwum Zachodnie, I/14/1.

[104] IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w obozie pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, k. 32.

[105] G. Gruszka, op. cit., s. 73.

[106] Tekst nr 49.

[107] Tekst nr 57.

[108] Tekst nr 36.

[109] Tekst nr 6.

[110] Tekst nr 19.

[111] IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w obozie pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, k. 484, Rozkaz z 15 IX 1945 r., kopia.

[112] Gerhard Gruschka wspomina, że podczas przesłuchania nie potwierdził swojej przynależności do Hitlerjugend, ale prokuratora bardziej interesowało to, że był Niemcem. Gruschki nie wypuszczono na wolność, ale przekazano do COP w Jaworznie, idem, op. cit., s. 59.

[113] Tekst nr 18.

[114] Centralny Zarząd Przemysłu Węglowego prowadził rozmowy z COP w Jaworznie w sprawie użyczenia obozu w Świętochłowicach dla jeńców wojennych. Ustalono, że obóz może przyjąć 2 tys. jeńców. Ostatecznie jednak naczelnik COP kpt. Stanisław Kwiatkowski przedstawił warunki trudne do spełnienia przez CZPW, J. Kochanowski, W polskiej niewoli. Niemieccy jeńcy wojenni w Polsce 1945–1950, Warszawa 2001, s. 95.

[115] Na podstawie zachowanych raportów o zaludnieniu obozu w Świętochłowicach można ustalić, że przyjęto do niego co najmniej 5764 więźniów.

[116] Tekst nr 26.

Nota edytorska

Przy wyborze materiałów do niniejszej publikacji kierowano się tym, by zbiór tworzyły dokumenty o różnym charakterze, które ukazałyby możliwie pełny obraz funkcjonowania obozu. Publikacja składa się z pięciu odrębnych części. Pierwsza z nich obejmuje dokumenty ukazujące mechanizmy funkcjonowania Obozu Pracy w Świętochłowicach. Składają się na nie głównie protokoły zdawczo-odbiorcze sporządzone podczas likwidacji obozu oraz sprawozdania o stanie zaludnienia obozu. Większość dokumentów zamieszczonych w tej części pochodzi ze zbiorów Archiwum Akt Nowych w Warszawie. Druga część publikacji zawiera dokumenty związane z osobą naczelnika obozu Salomona Morela. Są to dokumenty pochodzące z jego akt osobowych, jak również z akt śledztwa prowadzonego w sprawie zbrodni popełnionych w obozie w Świętochłowicach. Kolejną grupę materiałów tworzą zeznania więźniów lub ich rodzin, złożone w latach dziewięćdziesiątych przed prokuratorami, sądami oraz Okręgową Komisją Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach. Wyjątkiem jest list pani Brygidy Pękały skierowany do Okręgowej Komisji oraz sprawozdanie Gerharda Gruschki przesłane do Sądu Okręgowego w Menden. Zeznania świadków składane podczas śledztwa są specyficznym materiałem, gdyż dotyczą głównie zbrodni dokonywanych na więźniach przez Salomona Morela i innych funkcjonariuszy UB pracujących w obozie.

Następną grupę materiałów stanowią relacje więźniów obozu lub ich rodzin, zebrane przez pracowników Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej IPN w Katowicach. Zebrane wspomnienia świadczą o tym, że choć minęło już kilkadziesiąt lat od tamtych wydarzeń, to pamięć o obozowych przejściach pozostaje wciąż żywa. Tom zamykają listy pisane latem i jesienią 1945 r. przez rodziny uwięzionych lub samych więźniów z prośbą o zwolnienie z obozu w Świętochłowicach. Znajdują się one w Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej – Oddział w Katowicach i do tej pory nie były wykorzystywane w pracach badawczych. Pozwalają lepiej poznać mechanizmy akcji zatrzymywania volksdeutschów w pierwszych miesiącach 1945 r. oraz pokazują, jak osadzenie w obozie wpływało na losy konkretnych ludzi. Z prezentowanych dokumentów jedynie dwa, dotyczące Salomona Morela, zostały już opublikowane w „Dziejach Najnowszych”.

Materiały zawarte w niniejszym tomie mają numerację ciągłą. W obrębie każdej części zostały uporządkowane chronologicznie. Poprawiono ortografię i interpunkcję; dotyczy to zwłaszcza listów i relacji. W przypadku zeznań dokonano nieznacznych poprawek stylistycznych. Wszelkie wyróżnienia w tekście źródłowym (spacjowanie, wersaliki, podkreślenia) zostały oddane za pomocą czcionki wytłuszczonej. Opuszczenia zaznaczono nawiasami kwadratowymi.

Część dokumentów została napisana gwarą śląską. Dla autentyczności tekstu starano się gwarę zachować, jednak w takiej mierze, na ile pozwalał na to oryginał, dlatego nie powinny dziwić pewne niekonsekwencje.

Podczas gromadzenia materiałów spotkaliśmy się z otwartością i życzliwością wielu byłych więźniów świętochłowickiego obozu oraz ich rodzin. Chciałbym serdecznie podziękować moim współpracownikom z Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej IPN w Katowicach: Kornelii Banaś, dr Wacławowi Dubiańskiemu, Tomaszowi Milerowi oraz Andrzejowi Sznajderowi za pomoc w zbieraniu relacji, opracowaniu dokumentów oraz w niezbędnych pracach technicznych.

Wykaz skrótów

AAN – Archiwum Akt Nowych

AIPN – Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie

AIPN Ka – Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach

APKat – Archiwum Państwowe w Katowicach

BDM – Bund Deutscher Mädel (Związek Niemieckich Dziewcząt)

COP – Centralny Obóz Pracy

CW – Centralne Więzienie

CZPW – Centralny Zarząd Przemysłu Węglowego

CZW – Centralny Zarząd Więziennictwa

DAF – Deutsche Arbeitsfront (Niemiecki Front Pracy)

DVL – Deutsche Volksliste (niemiecka lista narodowościowa)

DW – Departament Więziennictwa MBP (do 10 sierpnia 1946 Departament Więziennictwa i Obozów MBP)

GL – Gwardia Ludowa

GPU – Gosudarstwiennoje Politiczeskoje Uprawlenije (Państwowy Zarząd Polityczny)

HJ – Hitlerjugend

IPN Ka – Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Katowicach

KRN – Krajowa Rada Narodowa

KWK – Kopalnia Węgla Kamiennego

MBP – Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego

MO – Milicja Obywatelska

MUBP – Miejski Urząd Bezpieczeństwa Publicznego

NKWD – Narodnyj Komissariat Wnutriennich Dieł (Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych)

NSDAP – Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników)

NSKK – Nationalsozialistischer Kraftfahrer Korps (Narodowosocjalistyczny Korpus Kierowców)

NSV – Nationalsozialistische Volkswohlfahrt (Narodowosocjalistyczna Opieka Społeczna)

NSZ – Narodowe Siły Zbrojne

OP – Obóz Pracy

OPŚ – Obóz Pracy w Świętochłowicach

OZPW – Okręgowy Zarząd Pracy Więźniów

PKP – Polskie Koleje Państwowe

PKWN – Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego

PPR – Polska Partia Robotnicza

PUBP – Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego

RD – Reichsdeutsch

SA – Sturmabteilungen der NSDAP (Oddziały Szturmowe NSDAP)

SS – Schutzstaffeln der NSDAP (Oddziały Ochronne NSDAP)

SSKKt – Specjalny Sąd Karny w Katowicach

UB – Urząd Bezpieczeństwa

UBP – Urząd Bezpieczeństwa Publicznego

USC – Urząd Stanu Cywilnego

VD – Volksdeutsch

VL – Volkslista

WKMO – Wojewódzka Komenda Milicji Obywatelskiej

WUBP – Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego

WUBPKat – Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Katowicach

YMCA – Young Men’s Christian Association (Chrześcijańskie Stowarzyszenie Młodzieży Męskiej)

ZMP – Związek Młodzieży Polskiej

I. Dokumenty dotyczące funkcjonowania Obozu Pracy w Świętochłowicach

Nr 1: 1945 kwiecień 1, Świętochłowice – Wykaz więźniów Obozu Karnego w Świętochłowicach 31 marca 1945 r.

Świętochłowice, dnia 1 IV 1945 r.

Obóz Karny Świętochłowicea[117]

Wykaz zaludnienia Obozu Karnego w Świętochłowicach na dzień 31 III 1945 r.

Data

Poj[emność] obozu

Stan

na dzień

31 III [19]45 r.

Przybyło

w ciągu miesiąca

Ubyło

w ciągu miesiąca

Razem

Do

dyspoz [ycji] UBP

Do

dyspoz [ycji]

wł[adz]

sowiec[kich]

Jeńcy wojenni

Ogółem

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

31 III [19]45 r.

1400

1062

108

25

1008

28

25

1062

w z[astępstwie] naczelnika obozu

Wróblewskib[118]

Źródło: AAN, MBP, DW, Wydział Ewidencji i Rozmieszczenia, Raporty statystyczne o stanie zaludnienia więzień i obozów 1945 r., 747, k. 30, oryginał, mps.

Nr 2: 1945 maj 2, Świętochłowice – Raport statystyczny o liczbie więźniów Obozu Pracy w Świętochłowicach 1 maja 1945 r. (fragment)

Zał[ącznik] do l. IV Insp. 45/6/45/7 Obóz Pracy [a][119]w Świętochłowicach,

Nr [b][120] dnia 2 maja 1945 r.

Do

Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego Departament Więziennictwa i Obozów

w Warszawie-Pradze

Raport statystyczny o zaludnieniu więzienia w dniu 1 maja 1945 rokuc [121]

Wyszczególnienie

Śledczych

Przestępców

Suma rubryk 2, 3, 4, 5,

6 i 7

Suma

rubryki 8

Przeciwpaństwowych

Kryminalnych

Innych

Polaków

Niemców

Volksdeutschów

Współpraca z Niemcami

M

K

M

K

M

K

M

K

M

K

M

K

M

K

1

2

3

4

5

6

7

8

9

Stan z dnia [d]

Przybyło w miesiącu [e]

Ubyło w miesiącu [f]

Stan w dn. 1 V [19]45 r.

1

1

303

25

1780

99

4

16

1

2088

125

2213

Z ogólnej liczby więź[niów] przypada na:

M

K

Razem

Polaków

1h

1

2

Żydów

Ukraińców

Niemców

303

25

328

Volksdeutschów

1780

99

1879

Współpraca z Niemcami

4

4

Innych

Naczelnik więzieniai [122][123]

Źródło: AAN, MBP, DW, Wydział Ewidencji i Rozmieszczenia, Raporty statystyczne o stanie zaludnienia więzień i obozów 1945 r., 744, k. 178, oryginał, mps.

Nr 3: 1945 maj 29, Katowice – Pismo Centralnego Zarządu Przemysłu Węglowego do Centralnego Obozu Pracy w Jaworznie w sprawie przekazania więźniów Obozu Pracy w Świętochłowicach do pracy w kopalni Centrum

Ministerstwo Przemysłu Katowice, dnia 29 maja 1945 r.1[124]

Centralny Zarząd Powstańców nr 46

Przemysłu Węglowego

Nasz znak BMSR/Kł[125]aSG 24/2/45a

Do

Centralnego Obozu Pracy

w Jaworznie

Prosimy o wydanie nam pisemnego zlecenia do Obozu w Świętochłowicach, upoważniającego nas do odbioru 300 więźniów, przeznaczonych do pracy na Kopalni Centrum.

Po odbiór więźniów zgłosi się do obozu w Świętochłowicach nasza eskorta, do której Wydział winien przydzielić swego komendanta. Odbiór nastąpi w dniach od 24 do 28 bm. Wydział winien zaopatrzyć więźniów w łyżki i miskib. [126]

Biuro Mobilizacji Sił Roboczych

p.o. zast[ępca] dyr[ektora]

[127]( – ) Kłosińskic

Źródło: APKat, CZPW 4796, k. 10, oryginał, mps.

Nr 4: 1945 czerwiec 1, Świętochłowice – Raport statystyczny o liczbie więźniów Obozu Pracy w Świętochłowicach 1 czerwca 1945 r. (fragment)

Nr [a][128] Ob[óz] Pracy, więzienie w Świętochłowicach,

dnia 1 czerwca 1945 r.

Do

Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego Departament Więziennictwa i Obozów

w Warszawie-Pradze

Raport statystyczny

o zaludnieniu więzienia w dniu 1 czerwca 1945 roku

Wyszczególnienie

Śledczych

Przestępców

Suma rubryk 2, 3, 4, 5,

6 i 7

Suma

rubryki 8

Przeciwpaństwowych

Kryminalnych

Innych

bAK

NSZb

[c]

itp.

Szpiegostwod

[e]

Volksdeutschów

Współpraca z Niemcami

M

K

M

K

M

K

M

K

M

K

M

K

M

K

1

2

3

4

5

6

7

8

9

Stan z dnia 1 V [19]45 r.

–

–

–

–

1780f

100

4

–

1

–

303

25

2088

125

2213

Przybyło w miesiącu V

–

–

–

–

973

249

29

6

16

1

340

85

1358

341

1699

Ubyło w miesiącu V

–

–

–

–

115

1

–

–

1

–

35

1

151

2

153

Stan w dniu 1 VI 1945 r.

–

–

–

–

2638

348

33

6

16

1

608

109

3295

464

3759

Z ogólnej liczby

więź[niów] przypada na:

M

K

Razem

Polaków

2g

1

3

Żydów

Ukraińców

2

–

2

Niemców

548

107

695

Volksdeutschów

2662

353

3015

Współpraca z Niemcamih

–

–

–

Innych

41

3

44

Razem

3759

Naczelnik [i][129]obozuj[130]

Źródło: AAN, MBP, DW, Wydział Ewidencji i Rozmieszczenia, Raporty statystyczne o stanie zaludnienia więzień i obozów 1945 r., 744, k. 261, oryginał, mps.

Nr 5: 1945 lipiec 1, Świętochłowice – Raport statystyczny o liczbie więźniów Obozu Pracy w Świętochłowicach 1 lipca 1945 r. (fragment)

Nr 8 Obóz Pracy[a][131]w Świętochłowicach,

dnia 1 lipca 1945 r.

Do

Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego

Departament Więziennictwa i Obozów w Warszawie-Mokotowie

Raport statystyczny o zaludnieniu więzienia w dniu 1 lipca 1945 roku

Wyszczególnienie

Śledczych

Przestępców

Suma rubryk 2, 3, 4, 5,

6 i 7

Suma

rubryki 8

Przeciwpaństwowych

Kryminalnych

Innych

bAK

NSZb

[c]

itp.

Szpiegostwod

[e]

Volksdeutschów

Współpraca z Niemcami

M

K

M

K

M

K

M

K

M

K

M

K

M

K

1

2

3

4

5

6

7

8

9

Stan z dnia 1 VI [19]45 r.

–

–

–

–

2638f

348

33

6

16

1

608

109

3295

464

3759

Przybyło w miesiącu VI

–

–

1

–

560

169

3

–

–

–

614

89

1178

258

1436

Ubyło w miesiącu VI

–

–

–

–

138

4

2

–

1

–

52

2

193

6

199

Stan w dniu 30 VI [19]45 r.

–

–

1

–

3060

513

34

6

15

1

1170

196

4280

716

4996

Z ogólnej liczby więź[niów]

przypada na:

M

K

Razem

Polaków

–

–

–

Żydów

–

–

–

Ukraińców

3g

–

3

Niemców

1152

194

1346

Volksdeutschów

3066

518

3584

Współpraca z Niemcami

–

–

–

Innych

54

4

63

Razem

4280

716

4996

Naczelnik [h][132]obozu

[133]Moreli

Źródło: AAN, MBP, DW, Wydział Ewidencji i Rozmieszczenia, Raporty statystyczne o stanie zaludnienia więzień i obozów 1945 r., 746, k. 360, oryginał, mps.

Nr 6: 1945 lipiec 23, Katowice – Wykaz więźniów Obozu Pracy w Świętochłowicach pracujących w kopalniach

Dnia 23 VII 1945 r.

Inspektor Bielecki

z Departamentu Więziennictwa i Obozów podaje następujące cyfry

co do ilości więźniów przebywających na kopalniacha:[134]

z obozu w Świętochłowicach: mężczyźni kobiety

Ch[orzowskie]1[135] Kop[alnia] Siemianowice 487 14

,, ,, Barbara 33 11

„ „ Michał 242 8

Dąbr[owskie] ,, Milowice 48 2

Ch[orzowskie] ,, Prezydent 193 6

,, ,, Polska 297 4

Byt[omskie] ,, Centrum 264 5

„ „ Rozbark 134 –

Ru[dzkie] „ Wanda – Lech 302 –

Byt[omskie] ,, Łagiewniki 100 –

Dąbr[owskie] ,, Paryż 87 –

Ru[dzkie] ,, Paweł 202 –

Byt[omskie] ,, Chorzów 101 –

2796 50

Źródło: APKat, CZPW 4731, k. 228, oryginał, rkps.

Nr 7: 1945 sierpień 1, Świętochłowice – Raport statystyczny o liczbie więźniów Obozu Pracy w Świętochłowicach 1 sierpnia 1945 r. (fragment)

IV Insp[ektorat] 13254/45 Obóz Pracy [a][136]w Świętochłowicach,

Insp[ektorat] W 2130/45b[137] dnia 1 sierpnia 1945 r.

Nr 8

Do

Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego

Departament Więziennictwa i Obozów w Warszawie-Mokotowie

Raport statystyczny o zaludnieniu więzienia w dniu 1 [c] 194[5] roku[138]

Wyszczególnienie

Śledczych

Przestępców

Suma rubryk 2, 3, 4, 5,

6 i 7

Suma

rubryki 8

Przeciwpaństwowych

Kryminalnych

Innych

dAK

NSZd [e]

itp.

Szpiegostwof

[g]

Volksdeutschów

Współpraca z Niemcami

M

K

M

K

M

K

M

K

M

K

M

K

M

K

1

2

3

4

5

6

7

8

9

Stan z dnia 1 VII [19]45 r.

–

–

1h

–

3060

513

34

6

15

1

1170

196

4280

716

4996

Przybyło w miesiącu VII

–

–

–

–

131

35

1

–

1

–

536

64

669

99

768

Ubyło w miesiącu VII

–

–

–

–

256

248

–

1

–

1

142

68

398

318

716

Stan w dniu 1 VII

–

–

1

–

2935

300

35

5

16

–

1564

192

4551

497

5048

Z ogólnej liczby więź[niów]

przypada na:

M

K

Razem

Polaków

1i

1

2

Żydów

Ukraińców

3

–

3

Niemców

1546

187

1733

Volksdeutschów

2944

305

3249

Współpraca z Niemcami

–

–

–

Innych

57

4

61

Razem

4551

497

5048

[139]Naczelnik więzieniaj

Źródło: AAN, MBP,DW, Wydział Ewidencji i Rozmieszczenia, Raporty statystyczne o stanie zaludnienia więzień i obozów 1945 r., 744, k. 3, oryginał, mps.

Nr 8: 1945 sierpień 10-13, Warszawa – Przemówienie dyrektora Departamentu Więziennictwa i Obozów MBP na odprawie kierowników wydziałów (fragment)

Stenogram z odprawy kierowników wydziałów,

odbytej w dniach 10–13 VIII 1945 r.

Przemówienie dyrektora Departamentu W[ięziennictwa] i O[bozów]

[...] Wydział sanitarny można porównać z operacyjnym. Operacyjny dowiaduje się o wypuszczeniu więźniów w Kielcach, kiedy wszystkie wrony o tym kraczą, a sanitarny dowiaduje się o tym, że w Świętochłowicach jest 716 chorych na tyfus, kiedy już nawet w gazetach o tym piszą. Czy to jest w porządku, byśmy o tym nie wiedzieli, a dopiero z gazet mieli się o tym dowiadywać? [...]

Źródło: AAN, MBP, Protokoły z odpraw naczelników 1945 r., 772, k. 1, 5, oryginał, mps.

Nr 9: 1945 sierpień 24, [Warszawa] – Pismo dyrektora Departamentu Więziennictwa i Obozów MBP do naczelnika Obozu Pracy w Świętochłowicach w sprawie nieporządku w obozie

I Dyr[ektywa] 14563/45 Dnia 24 sierpnia 1945 r.

w spr[awie] nieporząd[ku]

w Obozie

Do

Naczelnika Obozu

Ob. Morela w Świętochłowicach

W związku z niedopilnowaniem porządków w Obozie, a mianowicie:

1. bezładem w dziale gospodarczym, depozytach;

2. dopuszczeniem do rozwinięcia się epidemii tyfusu i niepoinformowaniem o tym na czas Departamentu;

3. nieinteresowaniem się konserwacją broni

karzę Was 3-dniowym aresztem domowym, z potrąceniem 50 procent z pensji.

Polecam Wam w terminie 2-tygodniowym uporządkować całość spraw Obozu, zbadać depozyty, przeprowadzić pełną inwentaryzację Działu Gospodarczego i przesłać raport [o] całości przeprowadzonych prac do Departamentu.

Dyrektor

Departamentu Więziennictwa i Obozów

( – ) T[eodor] Duda, ppłk

Źródło: AAN, MBP, DW, Wydział Polityczno-Wychowawczy, Raporty i sprawozdania w sprawach działalności służb więziennictwa 1944–1946, 4/162, k. 139, oryginał, mps.

Nr 10: 1945 sierpień 24, Warszawa – Pismo dyrektora Departamentu Więziennictwa i Obozów MBP do naczelnika Obozu Pracy w Świętochłowicach w sprawie nadużyć w Dziale Gospodarczym

I. Dyr[ektywa] 14563a/45[140] Dnia 24 sierpnia 1945 r.

spr[awa] zaniedb[ania] obowiązków

przez kier[ownika] Działu Gospod[arczego]

Ob. Zaksa

Do

Naczelnika Obozu

Ob. Morela w Świętochłowicach

W związku z wykrytymi podczas inspekcji w dniu 17 bm. nadużyć w Dziale Gospodarczym Obozu przez kierownika Działu Gospodarczego ob. Zaksa, wyrażającymi się w systematycznym niewydawaniu należnego więźniom cukru z równoczesnym księgowaniem jako wydanego do kuchni, oraz w związku z zupełnym brakiem zainteresowania się Działem Gospodarczym przez wyż[ej] wymienionego, przez co możliwym było dopuszczenie nagromadzenia się całego szeregu rzeczy własnych więźniów bez żadnego ujawnienia ich w jakichkolwiek książkach, co też dawało możliwość do nadużyć, karzę kierownika działu gospodarczego ob. Zaksa 7-dniowym aresztem.

O wykonaniu powyższego rozkazu zawiadomić Departament W[ięziennictwa] i O[bozów].

Dyrektor

Departamentu Więziennictwa i Obozów

( – ) T[eodor] Duda, ppłk

Wyk[onano] w 4 egz.

1) adresat

2) Wydz[iał] Pers[onalny]

3) inspekcja

4) aa

Źródło: AAN, MBP, DW, Wydział Polityczno-Wychowawczy, Raporty i sprawozdania w sprawach działalności służb więziennictwa 1944–1946, 4/162, k. 138, odpis, mps.

Nr 11: 1945 wrzesień 1, Świętochłowice – Raport statystyczny o liczbie więźniów Obozu Pracy w Świętochłowicach 1 września 1945 r. (fragment)

Nr [a][141] [142]Więzienie^1 w Świętochłowicach,

dnia 1 września 1945 r.

Do

Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego

Departament Więziennictwa i Obozów w [Warszawie]

Raport statystyczny o zaludnieniu więzienia w dniu 1 września 1945 roku

Wyszczególnienie

Śledczych

Przestępców

Suma rubryk 2, 3, 4, 5,

6 i 7

Suma

rubryki 8

Przeciwpaństwowych

Kryminalnych

Innych

bAK

NSZb [c]

itp.

Szpiegostwod

[e]

Volksdeutschów

Współpraca z Niemcami

M

K

M

K

M

K

M

K

M

K

M

K

M

K

1

2

3

4

5

6

7

8

9

Stan z dnia 1 VIII [19]45 r.

–

–

1f

–

2935

300

35

5

16

–

1564

192

4551

497

5048

Przybyło w miesiącu VIII

–

–

–

–

4

–

–

–

–

–

2

–

6

–

6

Ubyło w miesiącu VIII

–

–

–

–

510

75

20

–

14

–

415

91

959

166

1125

Stan w dniu 1 IX [19]45 r.

–

–

1

–

2429

225

15

5

2

–

1151

101

3598

331

3929

[143]

Z ogólnej liczby więź[niów]

przypada na:

M

K

Razem

Polaków

1g

1

2

Żydów

–

–

–

Ukraińców

3

–

3

Niemców

1115

96

1211

Volksdeutschów

2422

230

2652

Współpraca z Niemcami

–

–

–

Innych

57

4

61

[144]Naczelnik więzieniah

Źródło: AAN, MBP, DW, Wydział Ewidencji i Rozmieszczenia, Raporty statystyczne o stanie zaludnienia więzień i obozów 1945 r., 746, k. 22, oryginał, mps.

Nr 12: 1945 wrzesień 12, Świętochłowice – Protokół przesłuchania oskarżonego o wykonanie podkopu i próbę ucieczki z Obozu Pracy w Świętochłowicach

Obóz Pracy [145]Świętochłowice, dnia 12 IX 1945 r.a

Świętochłowice

Protokół

Przesłuchanie oskarżonego o podkop w Obozie

Więzień Mrozek Wilem, syn Jana i Marty z domu Klisz, ur. 27 IV 1908 r. w Zabrzu, wojew[ództwo] śląsko-dąbrowskie.

Narodowość: niemiecka (VL 2^1)[146]

Wyznanie: rzymskokatol[ickie]

Zawód: ślusarz

Wykształcenie: 8 klas szkoły powszechnej

Przynależność do partii: żadna

Karalność: nie karany

Obecny adres zamieszkania: Katowice, ulica Piastowska nr 3.

Obecnie osadzony w Obozie Pracy, Świętochłowice.

Oskarżony został uprzedzony i pouczony o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywych zeznań.

Pytanie I: Kto pierwszy organizował plan ucieczki?

Odpowiedź: Pierwszym organizatorem ucieczki była kobieta Rut^2.[147]Poza tym do organizatorów ucieczki należeli jeszcze jeden więzień, który już nie żyje, i Rduch. Oskarżony Mrozek zeznaje dalej, że podkopem zajmował się więzień Rduch i ten wraz z kobietą Rut byli głównymi organizatorami^3. [148]

Pytanie II: Jaki mieliście plan po ucieczce i dokąd chcieliście się udać?

Odpowiedź: Chcieliśmy się udać do Bytomia po pieniądze i papiery-dokumenty, które posiadała więźniarka Rut. Dokumenty, które posiadała Rut po swoim mężu, chciała dać Rduchowi i drugie papiery po szwagrze, który zginął na wojnie, miała dać mnie.

Oskarżony Mrozek zeznaje dalej, że kobieta Rut groziła, iż jeżeli który zniechęci się do pracy, to pójdzie ona do naczelnika obozu i wyda go naczelnikowi. Ona też najwięcej nalegała, ażeby powzięty plan jak najszybciej wykonać^4.[149]

Powyższe zeznanie jako zgodne z prawdą stwierdzam własnoręcznym podpisem.

Protokolant:c[150] Podpis:

Naczelnik obozu

[151]Moreld

Źródło: Archiwum Prokuratury Okręgowej w Katowicach, Akta okresu powojennego Prokuratury Sądu Okręgowego w Katowicach, Akta „R” – 1945 r., 18004, odpis, mps.

Nr 13: 1945 wrzesień 15, Świętochłowice – Odpowiedź naczelnika Obozu Pracy w Świętochłowicach Salomona Morela na zarzuty Departamentu Więziennictwa i Obozów MBP

[152]Świętochłowice, dnia 15 września 1945 r.a

Do Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego

Departament Więziennictwa i Obozów Warszawa-Mokotów

Na pismo z dnia 24 VIII br. nr I Dyr[ektywa] 14563/45 donoszę, co następuje:

1. Bezład w Dziale Gospodarczym powstał wskutek nadużycia byłego kierownika Karola Zaksa, który z polecenia Departamentu został zwolniony. Brakującą księgę materiałów zaprowadzono. Inwentarz na dzień 15 bm. przeprowadziłem w budynku administracyjnym oraz w magazynach. Co do depozytów, nadmieniam, że początkowo mały personel przyjmował dziennie 300–500 więźniów, nie mając do dyspozycji odpowiednich książek. Podpisów przy depozytach wartościowych zdołano uzyskać tylko połowę. Zaznaczam, że zwolnionym więźniom depozyt zostaje wydany bez uszczupleń. W przyszłości co miesiąc przeprowadzać będę kontrolę magazynów oraz doglądać pracy poszczególnych działów.

2. Za wybuch epidemii w powierzonym mi obozie żadnej odpowiedzialności ponosić nie mogę. Stan obozu przewidzianego na 1500 więźniów wynosił 2500–2700 osób. Przydziału na mydło i proszek dla więźniów – mimo stałego zapotrzebowania – ani ze strony Departamentu, ani z Więziennictwa nie otrzymałem. Zaznaczam, że z powodu opóźnienia przydziału produktów spożywczych zmuszony byłem do zakupu 5 ton ziemniaków na wolnym rynku. Dalej obowiązywała mnie w myśl umowy między Min[isterstwem] Bezp[ieczeństwa] Publ[icznego] i Centralnym Przemysłem Węglowym wymiana kalek i chorych z kopalń. Na krótko przed wybuchem epidemii stan więźniów wynosił 2500 osób, z których lekarz urzędowy nawet 50 zdolnych ludzi do pracy na kopalniach wybrać nie mógł. Reszta to przeważnie starcy, którzy siebie pilnować nie mogli, oraz kalecy. Co do zarzutu niepoinformowania Departamentu o wybuchu epidemii donoszę, że cały szereg lekarzy choroby na czas nie rozpoznało. Po przydzieleniu dr. Sobonia Łucjana – Pełnomocnika MBP ds. Walki z Epidemią, praca nad opanowaniem tejże została podjęta z całą energią. Śmiertelność zmniejszyła się bardzo znacznie.

3. Za broń zrobiłem odpowiedzialnych dowódców warty.

Co do kary trzydniowego aresztu domowego, nie wiem, w jaki sposób to przeprowadzić, gdyż pięciu funkcjonariuszy zachorowało na tyfus i ja, już mieszkając w Obozie, oddalam się jedynie służbowo.

Naczelnik obozu

( – ) Morel

Źródło: AAN, MBP, DW, Wydział Polityczno-Wychowawczy, Raporty i sprawozdania w sprawach działalności służb więziennictwa 1944–1946, 4/162, k. 107–108, oryginał, mps.

Nr 14: 1945 listopad 10, Jaworzno – Spis rzeczy należących do więźniów Obozu Pracy w Świętochłowicach, którzy zostali przekazani do Centralnego Obozu Pracy w Jaworznie (fragment)

[153]Świętochłowice, dnia 10 listopada 1945 r.a

Spis rzeczy własnych więźniów oddanych wraz z więźniami do COP w Jaworznieb

L.p.

Nazwa artykułu

Ilość

1.

rowery męskie nowe niekompletne

2 szt[uki]

2.

podstawka do maszyny do szycia

1

3.

miednice porcelanowe

4

4.

dzbanki porcelanowe duże

3

5.

dzbanki porcelanowe małe

2

6.

talerze

20

7.

garnki emaliowane

37

8.

płaszcze męskie nowe

5

9.

płaszcze męskie stare

3

10.

kurtki męskie stare

4

11.

marynarki męskie stare

8

12.

spodnie

6

13.

kamizelki

2

14.

kamizelki z futerkiem stare

2

15.

czapki stare

10

16.

bluzki robotnicze stare

1

17.

bluzki robotnicze nowe

1

18.

spodnie robotnicze stare

1

19.

bluzki wojskowe stare

16

20.

spodnie wojskowe stare

2

21.

mundury wojskowe szare (kompl[ety]: bluzki i spodnie)

5

22.

ręczniki stare

18

23.

chusteczki do nosa stare

86

24.

spodenki męskie stare

3

25.

trzewiki męskie wysokie

1 para

26.

trzewiki męskie niskie

1 para

27.

kołnierze męskie stare

12

28.

krawaty

12

29.

skarpetki

42

30.

pulowery

14

31.

rękawiczki stare

65

32.

kolanikic wełniane stare

1

33.

rękawy wełn[iane] stare

3

34.

szaliki stare

18

35.

czapki damskie stare

3

36.

nauszniki stare

8

37.

płaszcze damskie stare

4

38.

sukienki

2

39.

koszule

7

40.

spódniczki

4

41.

majtki

6 par

42.

kombinacje

2

43.

biustników

4

44.

pończoch

4

45.

płaszcze robotn[icze] dla kobiet stare

2

46.

szaliki damskie stare

2

47.

chusteczki damskie na głowę stare

1

48.

poduszki stare

118

49.

koce nowe

275

50.

koce stare

4

51.

watelinad nowa

20,5 m

52.

tektura

12 ark[uszy]

53.

żarówki 200 wat

3

54.

żarówki 100 wat

1

55.

żarówki 40 wat

9

56.

żarówki 25 wat

15

57.

plecaki stare

7

58.

koszule męskie stare

43

59.

kalesony

32

60.

prześcieradło (nowe 525 szt[uk], stare 80 szt[uk])

605

61.

powłoczki nowe

613

62.

sienniczki (95 szt[uk] papier[owych] i 14 sukienn[ych])

109

63.

wsypki nowe

9

64.

chlebaki stare

4

65.

butelki polowe (aluminiowe 11 szt[uk] i 1 blasz[ana])

12

66.

termosy stare

1

67.

torebka damska stara

1

68.

laski spacerowe stare

7

69.

aparaty do golenia stare

30

70.

płaszcze wojskowe stare

7

71.

peleryny wojskowe nowe

1

72.

bluzki wojskowe nowe

15

73.

spodnie wojskowe nowe

15 par

74.

bluzy stare (watowane)

2 szt.[uki]

75.

spodnie watowane

2 par

76.

trzewiki

6 par

77.

koszule nowe

50

78.

kalesony

50

79.

plecaki wojskowe stare

2

80.

czapki wojskowe (nowe 13 szt[uk] i 1 szt[uka] [e])

14

81.

wata krawiecka nowa

25 ark.[uszy]

82.

drewniaki nowe

250 par

83.

koce stare

4

Odzież oraz artykuły własnej potrzeby wymieniono na 3 stronicach.

Zdał:f[154] [155] Przyjął: g

Źródło: AAN, MBP, 718, Protokół zdawczo-odbiorczy likwidacji Obozu Pracy w Świętochłowicach, k. 37–39, oryginał, mps.

Nr 15: 1945 listopad 17, [Jaworzno] – Wykaz inwentarza Obozu Pracy w Świętochłowicach przekazanego do Centralnego Obozu Pracy w Jaworznie

[156]Dnia 17 listopada 1945 r.a

Wykaz inwentarza oddanego Centralnemu Obozowi Pracy w Jaworznie

L.p.

Nazwa artykułu

Ilość

Uwagi

1.

stoły krawieckie

4

2.

warsztaty stolarskie

2

3.

stół do rysowania wraz ze sztalugą

1

4.

kozy

2

5.

karabiny

26

bWykazano już w załączniku I-3b

6.

karabin maszynowy ręczny

1

7.

pepesze

8.

naboje polskie

500

9.

naboje rosyjskie

500

10.

stare maszynki do strzyżenia włosów

4

11.

szt[uk] brzytew (w tym jedna uszkodzona, wszystkie stare)

5

12.

krzesło fryzjerskie

1

13.

nożyczki

1

14.

szczotka

1

15.

biurka

2

16.

portrety

3

17.

szafy

4

18.

maszynka do temperowania ołówków

1c

Zdał:d[157] [158] Przyjął:e

Źródło: AAN, MBP, 718, Protokół zdawczo-odbiorczy likwidacji Obozu Pracy w Świętochłowicach, 2/137, k. 74, oryginał, mps.

Nr 16: 1945 listopad 19, Świętochłowice – Opis budynków Obozu Pracy w Świętochłowicach (fragment)

[159]Świętochłowice, dnia 19 XI 1945 r.a

Techniczna inwenturab[160]budynków O[bozu] P[racy] Świętochłowice [c][161]wraz z wykazem ich zawartości

I. Barak nr 1 mieszk[alny] – zab[udowa] przestrzen[na] 1086 m^3, dług[ość] 51 m, szer[okość] 14 m, wys[okość] 2,6 m. Konstrukcja: drewniana, dach wiązarowy z nakryciem papy. Podłoga drewn[iana], fundament ceglany. Wszystkie wsporniki wewn[ętrzne] drewn[iane]. Oświetlenie elektr[yczne]. Potrzebny remont dachu, drzwi i okien. [...]d[162]

II. Barak nr 2 mieszkalny – zab[udowa] przestrzen[na] 1086 m^3. Konstrukcja i stan jak powyżej.

III. Barak nr 3 mieszkalny – zab[udowa] przestrzen[na] 1086 m^3. Konstrukcja i stan jak przy baraku nr 1.

IV. Barak ochrony – zab[udowa] przestrzen[na] 1086 m^3. Konstrukcja i stan jak przy baraku nr 1.

V. Barak nr 4 mieszkalny – zab[udowa] przestrzen[na] 1300m^3, dług[ość] 51,5 m, szer[okość] 9,7 m, wys[okość] 2,6 m, poza tym konstrukcja jak przy baraku nr 1. Stan zły.

VI. Barak nr 5 – zab[udowa] przestrzen[na] 1000 m^3, dług[ość] 51,5 m, szer[okość] 9,7 m, wys[okość] 2,6 m. Poza tym jak powyżej.

VII. Barak nr 6 – zab[udowa] przestrzen[na] 950 m^3, dług[ość] 39,0 m, szer[okość] 9,4 m, wys[okość] 2,6 m, poza tym jak powyżej.

VII. Barak nr 7 – zab[udowa] przestrzen[na] 950 m^3 – jak powyżej.

VIII. Barak szpital – zab[udowa] przestrzen[na] 1572 m^3, dług[ość] 39 m, szer[okość] 10,7 m, wys[okość] 2,6 m, poza tym jak powyżej

IX. Barak warsztaty – zab[udowa] przestrzen[na] 1220 m^3, dług[ość] 43,5 m, szer[okość] 10,7 m, wys[okość] 2,6 m, poza tym jak powyżej.

Izba 1

Izba 2

Izba 3 – warsztat stolarski i szewski

Izba 4 – ślusarnia i instalatornia

Izba krawców

X. Barak kuchnia – zab[udowa] przestrzen[na] 1123 m^3. Konstr[ukcja] jak w baraku 6 i 7, rozmiary te same z tą różnicą, że barak jest po części podpiwniczony na węgiel, kartofle i kotły do podgrzewania wody. W kuchni podłogi cementowe.

Magazyny

Chłodnia

Płuczkae[163]

Piwnica na kartofle i węgiel

XI. Barak – łaźnia, pralnia – zab[udowa] przestrzen[na] 662 m^3, dług[ość] 28,7 m, szer[okość] 7,8 m, wys[okość] 2,6 m, z częściowym podpiwniczeniem 80 m^3, poza tym jak barak „warsztaty”.

Odwszalnia – 65 m^3

Ustępy – 730 m^3

Trupiarnia – 84 m^3

Stajnie – 80 m^3

Garaż – mieści się w baraku 4

XII. Barak administracyjny – zab[udowa] przestrzen[na] 1964 m^3. Budynek murowany na 1 cegle, po części

podpiwniczony, wyposażony w sieć elektr[yczną], wodociągową i kanaliz[acyjną]. Dach konstr[ukcji] barakowej, sufity papowe, wiązary jak w baraku ochrony, podłoga po części cement[owa]. Okna z okrat[owaniem] pojed[ynczym]. Rozmiary: dług[ość] 58 m, szer[okość] 10,8 m, wys[okość] 2,7 m.

Izba wartownia

Izba Działu Ewidencji Więźniów

Izba fryzjerska

Izba Działu Pracy

Izba Działu Admin[istracyjnego]

Izba depozyty

Izba naczelnika obozu

Piwnica

Izba magazynu odzież[owego]

Izba ewidencji zgonów

Klozety dla mężczyzn

Korytarz

Izba Działu Gospodarczego

Łazienka

Izba depozytowa (biuro)

Izba magazyn

Jadalnia

Izba kuchnia

Sala

Pokój kier[ownika] gospod[arczego].

Cały obóz jest wyposażony w sieć elektr[yczną], wodociąg[ową] i kanaliz[acyjną]. Sieć kanal[izacyjno]-wodociągowa jest doprowadzona do baraków: administr[acyjnego], ochrony, kuchni, łaźni, szpitala i pralni. Pozostałe baraki są bez wody i kanaliz[acji]. Elektryczność doprowadzona jest wszędzie. Oświetlenie na prąd zmienny ma 220 V. Siła na prąd zmienny 380 V. Prąd w okrężnymf[164]płocie 500 V. Ten ostatni jest transformowany w Hucie Zgoda.

Podwójny płot kolczasty wokół obozu składa się z następującego materiału: 39-drut[owego] obwodu drutu kolczastego. Są to dwie linie parkanowe umieszczone na słupach betonowych w odległości od siebie na 1,5 metra. Zewnętrzna linia drutów kolczastych spoczywa na 100 słupach betonowych, na umieszczonych izolatorach, wewnętrzna linia natomiast na 95 słupach betonowych. Drutu kolczastego pod prądem znajduje się 23.500 m b[ieżących]. Porcelanowych izolatorów 4000, lamp słupowych na płocie kolczastym 51 szt[uk] z żarówkami 40 wat. Poza tym obóz posiada 6 reflektorów 300 wat, 4 reflektory 200 wat oraz na każdym baraku jedna lampa 25 wat. Sieć obozowa jest aluminiowa izolowana.

Obóz jest wyposażony w 4 kogutkig[165]obserwacyjne, po 20 m^3 każdy. Są to murowane ubikacje jednopiętrowe o murach dług[ości] 1 cegły, wyposażone w dach papowy. 2 wieże obronne przy wejściu po 1,5 m^3 wykonane z betonu.

1 bunkier nah[166]obozie o pojemn[ości] 35 m^3 wykonany z betonu, [w]puszczony w ziemię, obecnie znajduje się w stanie nieużytecznym.

1 wieża obserwacyjna znajdująca się na przodzie baraku administracyjnego o pojemn[ości] 80 m^3, wykonana całk[owicie] z cegły.

Sieć wodociągowa wymaga koniecznej naprawy lub zamknięcia dopływu wody z uwagi na pęknięcie rury na terenie obozu i wielki upływ wody.

Oddał: Przyjął:

( – ) Morel ( – ) Dziworski

Naczelnik Obozu Świętochłowicei[167] [168]Delegat COP Jaworznoj

Źródło: AAN, MBP,DW, Wydział Inspekcji, Protokół zdawczo-odbiorczy likwidacji Obozu Pracy w Świętochłowicach, 2/137, k. 50–65 oryginał, mps.

Nr 17: 1945 [listopad 20, Jaworzno] – Wykaz straży Obozu Pracy w Świętochłowicach

Załącznik nr 1 [a][169]

Wykaz personelu Straży

Obozu Pracy Świętochłowice, która ma być przejęta przez Centralny Obóz Pracy w Jaworznie bądź też pozostać jeszcze w Obozie Pracy w Świętochłowicach

L.p.

Nazwisko i imię

Data ur.

Miejsce ur.

Funkcja

Uwagi

1.

Berak Mieczysław

16 VII [19]20

Porąbka-Będzin

strażnik

w Świętochłowicach

2.

Bies Teodor

3 V [19]07

Ostrów

strażnik

w Świętochłowicach

3.

Bonenberg Józef

17 X [19]12

Będzin

Kom[endant] Ob[ozu] Kop[alni] Siemianowice

w Świętochłowicach

4.

Cygan Józef

18 IX [19]19

Świętochłowice

strażnik

w Świętochłowicach

5.

Czyż Jan

8 III [19]17

Borek

strażnik

nie zgłosił się

6.

Dąbrowa Emil

19 V [19]26

Chorzów III

strażnik

zgłosił się

7.

Dziedzic Edward

12 XII [19]27

Zgoda

strażnik

w Świętochłowicach

8.

Henicz Grzegorz

19 XI [19]24

Bykowina

strażnik

nie zgłosił się

9.

Hohaus Stanisław

14 VIII [19]26

Zagórze

strażnik

zgłosił się w COP

10.

Jakubczyk Stan[isław]

14 IX [19]19

Torzyniec

Kom[endant] Ob[ozu] Kop[alni] Prezydent

w Świętochłowicach

11.

Kamiński Jerzy

15 X [19]26

Klimontów

strażnik

nie zgłosił się

12.

Konieczko Edmund

30 III [19]18

Sosnowiec

strażnik

zgłosił się w COP

13.

Krzysak Franciszek

15 XI [19]03

Zawada

strażnik

przyjęty przez COP

14.

Kubica Józef

23 II [19]25

Buczkowice

strażnik

w Świętochłowicach

15.

Morawiec Gerhard

16 IV [19]26

Lipiny

strażnik

zgłosił się w COP

16.

Prokop Józef

8 XI [19]11

Klatka pow. Słonim

strażnik

w Świętochłowicach

17.

Pytla Bolesław

29 XI [19]20

Rybna

strażnik

w Świętochłowicach

18.

Rak Stanisław

3 XI [19]25

Rudniki

strażnik

zgłosił się w COP

19.

Rybczyński Sylwester

19 XII [19]26

Świętochłowice

strażnik

zgłosił się w COP

20.

Siwik Marian

7 I [19]27

Mikoszyn

strażnik

zgłosił się w COP

21.

Sowa Czesław

25 VII [19]23

Będzin

strażnik

w Świętochłowicach

22.

Stachurski Władysław

6 VIII [19]06

Dąbrowa Górn[icza]

strażnik

zgłosił się w COP

23.

Świętek Jan

9 II [19]21

Bykowina

strażnik

w Świętochłowicach

24.

Szymek Marian

22 X [18]95

Brykula pow. Trębowla

strażnik

zgłosił się [w] COP

25.

Wloczek Jan

17 VIII [18]95

Lipiny

strażnik

w Świętochłowicach

26.

Wolniak Antoni

23 V [19]19

Zalesie

strażnik

zgłosił się [w] COP

27.

Wyleciał Stanisław

3 II [19]26

Piecki

strażnik

nie zgłosił się

Zdał:b[170] [171]Przyjął:c

Źródło: AAN, MBP, 718, Protokół zdawczo-odbiorczy likwidacji Obozu Pracy w Świętochłowicach, 2/137, k. 4–5, oryginał, mps.

Nr 18: 1945 listopad 20, Jaworzno – Wykaz więźniów przejętych przez Centralny Obóz Pracy w Jaworznie ze zlikwidowanego Obozu Pracy w Świętochłowicach

Jaworzno, dnia 20 XI 1945 r.

Lista imiennaa[172] więźniów przejętych ze zlikwidowanego Obozu Pracy w Świętochłowicach^1[173]

1. Szary Günter ur. 9 VII [19]29

2. Szklarek Feliks ur. 12 X [19]08

3. Szweter Józef ur. 7 XII [18]94

4. Tokarczyk Józef ur. 1 XI [19]18

5. Tomanek Alfred ur. 8 III [19]00

6. Trefon Ernest ur. 19 XII [19]16

7. Twardoch Fryderyk ur. 29 IX [19]29

8. Twardzik Andrzej ur. 12 VII [18]91

9. Voss Aleksander ur. 10 XI [18]96

10. Walczyk Piotr ur. 19 V [18]88

11. Wechowski Ernest ur. 9 III [19]02

12. Wege Herman ur. 7 V [19]20

13. Wenzel Eryk ur. 6 XI [19]06

14. Wieczorek Edward ur. 22 IV [19]08

15. Wilisch Antoni ur. 4 VI [18]91

16. Witschel Walter ur. 8 III [19]17

17. Wittur Klaus ur. 13 IX [19]28

18. Wolny Piotr ur. 31 I [19]03

19. Wróblewski Augustyn ur. 7 VIII [18]87

20. Zanke Fryderyk ur. 21 I [19]09

21. Zaremba Karol ur. 23 V [19]09

22. Zioła Maks ur. 3 VIII [19]04

23. Żuk Franciszek ur. 14 VI [18]89

24. Żydek Józef ur. 8 III [19]05

25. Żelazny Wilhelm ur. 9 I [18]90

26. Morawiec Franz ur. 18 II [19]06

27. Morawiec Teodor ur. 8 V [19]08

28. Mrozek Jan ur. 18 I [19]02

29. Mrozek Wilhelm ur. 27 IV [19]08

30. Muszkiet Jerzy ur. 18 V [19]00

31. Müller Horst ur. 22 V [19]08

32. Nass Karol ur. 4 IX [18]96

33. Nowak Paweł ur. 30 XII [18]89

34. Nowak Stanisław ur. 18 VI [19]07

35. Nowak Wilhelm ur. 15 XII [18]92

36. Oślizło Jan ur. 26 XII [19]03

37. Paduch Jan ur. 13 VI [19]24

38. Pahnevke Ferdynand ur. 19 XI [19]02

39. Parkhof Johann ur. 13 X [18]89

40. Pawlik Ernest ur. 8 II [19]22

41. Peszke Alfred ur. 1 XII [19]12

42. Pietrowski Franciszek ur. 6 XII [19]21

43. Pilawa Herbert ur. 2 X [19]19

44. Pistelok Jan ur. 2 XII [18]85

45. Polaczek Józef ur. 11 IX [18]83

46. Pöschke Alfred ur. 26 II [18]94

47. Ptasznik Piotr ur. 7 VII [18]82

48. Purkop Karol ur. 6 VII [18]95

49. Pustelnik Udo ur. 6 III [19]24

50. Raske Wilhelm ur. 7 VII [18]94

51. Rduch Wilhelm ur. 18 I [19]09

52. Richter Jerzy ur. 4 II [19]04

53. Richter Reinhold ur. 28 XII [19]05

54. Roth Ernest ur. 6 I [18]96

55. Rutkowski Antoni ur. 14 XI [18]98

56. Rutka Ewald ur. 20 II [19]07

57. Salzmann Alfons ur. 11 XI [19]13

58. Schmeiduch Alfred ur. 17 XII [19]28

59. Schneider Józef ur. 11 XI [19]11

60. Schnurenberger Wilhelm ur. 21 IV [19]26

61. Schubert Heinz ur. 3 X [19]25

62. Schütz Kuno ur. 13 VII [18]96

63. Schwarz Gerhard ur. 3 VII [18]95

64. Siedlaczek Józef ur. 21 IX [18]90

65. Sikora Karol ur. 30 V [18]94

66. Smolka Jan ur. 20 I [19]05

67. Spendel Herman ur. 5 VIII [19]01

68. Sroka Henryk ur. 13 IV [19]04

69. Stubing Norbert ur. 1 IV [19]14

70. Stoklosa Hubert ur. 10 IX [18]99

71. Stoltenkap Peter ur. 26 VI [19]20

72. Strokosz Teodor ur. 21 VIII [19]18

73. Strulik Paweł ur. 12 IV [19]09

74. Strzelczyk Paweł ur. 14 I [19]00

75. Świerkot Wiktor ur. 22 IX [19]01

76. Czernik Józef ur. 16 II [19]23

77. Kaszywa Walter ur. 28 IX [19]08

78. Kirmel Willi ur. 11 VIII [19]03

79. Kirschner Edelhart ur. 4 III [19]28

80. Kiszel Horst ur. 2 III [19]28

81. Klaus Ernest ur. 30 VI [18]92

82. Kleinert Alfred ur. 7 X [19]18

83. Kłos Józef ur. 13 III [19]08

84. Kołodziej Paweł ur. 22 VI [18]81

85. Konieczny Feliks ur. 21 V [19]01

86. Konik Florian ur. 20 VI [18]83

87. Koprek Wiktor ur. 9 XII [18]96

88. Kosmol Artur ur. 16 IX [19]12

89. Kotlorz Franciszek ur. 31 III [18]87

90. Kotulab[174]Konstanty ur. 24 II [19]00

91. Koczur Johannes ur. 2 VIII [19]23

92. König Rudolf ur. 18 IX [19]24

93. Krakowczyk Franciszek ur. 3 X [18]99

94. Kregel Waldemar ur. 23 V [19]11

95. Kroll Józef ur. 11 VIII [19]24

96. Krocmer Franzc[175] ur. 21 VIII [19]84

97. Kryska Roman ur. 7 III [19]15

98. Kubiczek Józef ur. 12 II [18]93

99. Kucharczyk Jan ur. 22 VI [18]93

100. Kusch Richard ur. 17 XII [18]88

101. Kuc Jan ur. 18 XII [18]84

102. Lebioda Ernest ur. 2 X [19]28

103. Lubecki Sylwester ur. 30 XII [18]92

104. Maifeld Teodor ur. 19 IV [18]96

105. Meier Wojciech ur. 15 IV [18]99

106. Malinowski Józef ur. 1 I [19]24

107. Mantel Ernest ur. 7 IX [19]26

108. Marfilius Willi ur. 12 IX [18]91

109. Materla Robert ur. 8 XI [18]85

110. Mähle Robert ur. 13 II [19]04

111. Matche Ewald ur. 9 V [19]26

112. Metzner Albert ur. 21 I [18]91

113. Metzner Rudolf ur. 17 IV [19]17

114. Michalik Józef ur. 24 I [18]97

115. Michalik Ryszard ur. 3 III [19]01

116. Michalski Otton ur. 26 VIII [18]92

117. Michałek Jerzy ur. 8 II [19]06

118. Mierzwa Henryk ur. 14 I [18]96

119. Mikosz Edmund ur. 14 IV [19]10

120. Miodek Werner ur. 3 XI [19]17

121. Młynek Robert ur. 21 I [18]87

122. Mohr Gerhard ur. 14 VI [19]11

123. Mol Józef ur. 21 I [19]09

124. Malkusz Leo ur. 16 V [19]01

125. Morawiec Emil ur. 8 XII [18]90

126. Czyszczon Erwin ur. 24 XII [19]21

127. Dongad[176]Alfred ur. 13 XII [19]10

128. Dolina Alojzy ur. 20 IX [19]12

129. Donga Augustyn ur. 17 IX [19]19

130. Duck Werner ur. 19 IV [19]22

131. Dunkel Paweł ur. 6 VIII [18]93

132. Dzinecko Emil ur. 12 IV [19]00

133. Elpel Paweł ur. 17 II [18]93

134. Elsner Klaus ur. 28 XI [19]28

135. Ender Waldemar ur. 19 XII [19]25

136. Fischer Otto ur. 10 XI [18]92

137. Fischer Bernhard ur. 20 V [19]07

138. Folten Karol ur. 3 XII [18]96

139. Frieder Alfred ur. 25 X [19]02

140. Gałuszka Günter ur. 19 XII [19]16

141. Geier Ernest ur. 20 XI [19]31

142. Gierich Herman ur. 12 IV [18]89

143. Gila Herbert ur. 5 VII [19]08

144. Glombitzae[177]Kurt ur. 21 IV [19]05

145. Gliwicki Franc ur. 12 III [18]99

146. Godon Wilhelm ur. 27 I [19]08

147. Goldmann Helmut ur. 15 II [19]30

148. Golec Roman ur. 28 VII [19]13

149. Gondzik Paweł ur. 20 I [19]03

150. Gorzywoda Wilhelm ur. 9 II [18]96

151. Grała Ignacy ur. 24 VII [18]94

152. Grafenberg Helmut ur. 24 VII [19]24

153. Grima Franciszek ur. 17 II [19]05

154. Groborz Adolf ur. 11 IX [18]88

155. Grochol Jan ur. 4 X [19]12

156. Grochula Augustyn ur. 29 V [18]87

157. Gruchacz Jan ur. 10 XI [19]10

158. Gruschkaf[178]Gerhard ur. 6 IX [19]30

159. Hajduczek Fryderyk ur. 14 IX [19]10

160. Halek Paweł ur. 7 IX [19]21

161. Harder Herbert ur. 27 II [19]22

162. Hajn Jan ur. 21 V [19]09

163. Holeczek Leonard ur. 11 III [18]93

164. Holubek Hubert ur. 8 XI [19]11

165. Hönisch Gerhard ur. 23 IX [19]11

166. Jasiński Szymon ur. 27 X [18]86

167. Janta Jerzy ur. 15 IV [19]30

168. Jarowka Wilhelm ur. 17 X [19]10

169. Jastrzębski Józef ur. 4 III [19]29

170. Jendrzejek Jan ur. 30 IX [19]28

171. Kałuża Erich ur. 22 XI [19]20

172. Kammler Jerzy ur. 25 III [19]11

173. Kampenkel Henryk ur. 8 II [19]12

174. Karkoszka Roman ur. 7 VIII [19]17

175. Kasperek Paweł ur. 23 VI [19]22

176. Abracham Emil ur. 1 X [18]95

177. Adamek Maks ur. 18 IX [19]04

178. Antes Rudolf ur. 1 III [18]97

179. Arndt Edward ur. 4 VII [19]02

180. Bartetzkig[179]Jan ur. 3 XI [19]28

181. Basista Jan ur. 1 II [18]83

182. Beck Józef ur. 10 XI [18]88

183. Benischek Otmar ur. 16 XI [18]86

184. Borówka Alfred ur. 6 IV [19]07

185. Böhm Karol ur. 26 IX [18]98

186. Braszczok Teofil ur. 22 IV [18]93

187. Braun Horst ur. 11 III [19]24

188. Brom Augustyn ur. 26 VIII [18]91

189. Buchcik Wilhelm ur. 11 I [19]10

190. Brzęk Tomasz ur. 21 IX [18]87

191. Cristofh[180]Emanuel ur. 25 III [19]12

192. Chromik Ulrych ur. 19 X [19]30

193. Ćwiek Maks ur. 20 II [19]05

194. Ciołek Helmut ur. 19 VI [19]30

195. Fogt Jerzy ur. 22 IX [18]89

196. Dymarz Antoni ur. 13 VI [18]96

197. Gustav Alfred ur. 4 XI [19]06

198. Brachmann Franz^2[181] ur. 1 IX [18]97

199. Strzoda Paweł ur. 2 VI [19]10

200. Sośnica Konradi[182] ur. 13 II [19]03

201. Wicher Edwardi ur. 30 IX [18]88

202. Nemetz Bazyl ur. 14 XII [18]94

203. Kubiczek Adolf ur. 6 V [19]10

204. Polak Lothar ur. 21 II [19]19

205. Związek Franciszeki ur. 12 IX [18]98

206. Świecznik Alfredi ur. 25 III [19]14

207. Kowolczyk Wilchelm ur. 13 XII [19]09

208. Poloczek Wilhelm ur. 6 IV [19]12

209. Ploch Jerzy ur. 27 III [19]10

210. Zaja Rudolf ur. 17 IV [19]08

211. Ortenburger Emmai ur. 28 XII [18]93

212. Nowara Mariai ur. 10 IV [18]90

213. Klinka Mariai ur. 21 III [19]10

214. Stein Paulina ur. 6 VIII [19]11

215. Uciecha Alfreda ur. 23 IV [19]20

216. Penczek Emalia ur. 11 X [19]12

217. Arndt Lidia ur. 8 II [19]19

218. Arndt Wera ur. 10 XI [19]15

219. Banduch Maria ur. 17 III [18]97

220. Bernacisko Charlotte ur. 29 VII [19]25

221. Bienczyk Elfryda ur. 31 X [19]07

222. Bieniek Jadwiga ur. 29 IX [18]97

223. Bula Katarzyna ur. 8 IX [18]88

224. Herma Anna ur. 22 V [18]91

225. Cieślar Ewa ur. 4 XI [18]98

226. Ciuraj Anna ur. 26 III [19]05

227. Drobik Olga ur. 8 VI [19]02

228. Ender Adela ur. 6 XI [18]98

229. Filip Maria ur. 1 IX [19]00

230. Fochs Maria ur. 25 I [18]99

231. Fojcik Elżbieta ur. 17 IV [19]01

232. Frysztacka Janina ur. 28 VII [18]95

233 Foss Lidia ur. 20 I [18]98

234. Geis Charlotta ur. 23 X [19]19

235. Gerwald Luise ur. 7 III [18]97

236. Giebler Jadwiga ur. 22 XI [19]21

237. Giebler Berta ur. 30 V [18]89

238. Giebler Helena ur. 10 VII [19]25

239. Giebler Urszula ur. 1 III [19]28

240. Girndt Olga ur. 3 VI [18]95

241. Gleisener Antonina ur. 19 VI [18]92

242. Golka Erna ur. 13 XI [19]12

243. Golla Hermina ur. 24 XII [19]24

244. Grass Klara ur. 16 VIII [19]00

245. Hajduk Marta ur. 10 II [18]96

246. Hartung Katarzyna ur. 21 IX [19]04

247. Herman Ruth ur. 14 XII [19]17

248. Janoschka Adela ur. 12 V [19]02

249. Jenkner Anna ur. 12 VI [19]08

250. Juras Liselotte ur. 18 II [19]23

251. Kaiser Augustyna ur. 12 XI [19]14

252. Kaspar Helga ur. 12 X [19]30

253. Koch Maria ur. 29 VI [18]93

254. Kriebelt Anna ur. 5 III [19]08

255. Księżyk Marta ur. 14 III [18]96

256. Księżyk Marta ur. 6 I [19]24

257. Kuczera Elfryda ur. 27 I [19]12

258. Kujawa Eleonora ur. 29 IX [19]04

259. Larisch Franciszka ur. 20 X [18]99

260. Lencka Elza ur. 8 IV [19]20

261. Leks Marta ur. 9 II [18]98

262. Luks Jadwiga ur. 24 IX [18]91

263. Machulec Wiktoria ur. 20 XII [18]93

264. Maj Józefa ur. 9 III [18]92

265. Michalska Zofia ur. 4 V [18]99

266. Mandera Maria ur. 13 IV [19]10

267. Mocha Berta ur. 19 XI [18]96

268. Mokros Irmgard ur. 11 I [19]26

269. Moll Małgorzata ur. 24 IX [19]16

270. Morawietz Helena ur. 26 II [18]92

271. Mrozek Helena ur. 27 IX [18]99

272. Müller Urszula ur. 30 V [19]25

273. Namysło Helena ur. 19 VII [19]14

274. Nowak Helena ur. 10 VI [19]12

275. Piernikarczyk Jadwiga ur. 7 X [19]02

276. Pinińska Lidia ur. 26 X [19]12

277. Piwko Alfreda ur. 11 IX [18]88

278. Pötsch Maria ur. 26 VI [19]06

279. Proba Maria ur. 28 VI [19]22

280. Przywodnik Elżbieta ur. 2 VI [19]11

281. Panwitz Maria ur. 7 VII [18]90

282. Reis Elżbieta ur. 10 IV [18]99

283. Schewior Wanda ur. 15 III [18]99

284. Schubert Anna ur. 18 IV [19]15

285. Schubert Maria ur. 21 VI [19]10

286. Schwarzer Marta ur. 6 VII [18]96

287. Schwiga Olga ur. 15 XII [18]97

288. Sobota Anna ur. 21 X [18]98

289. Sohlich Berta^3[183] ur. 16 XII [18]96

290. Spralek Maria ur. 25 XI [19]04

291 Scheinbach Adela ur. 3 I [19]17

292. Stern Marta ur. 28 IV [18]87

293. Stieler Gizela ur. 3 X [19]27

294. Thoman Paulina ur. 27 II [19]10

295. Tomecka Rozalia ur. 8 IX [18]88

296. Ulbrych Marta ur. 27 VII [19]0[j][184]

297. Wala Charlotta ur. 26 VII [19]2[k][185]

298. Wolf Eli ur. 9 II [18]88

299. Wolnik Anna ur. 6 I [19]21

300. Zimon Maria ur. 15 III [19]09

301. Zug Marta ur. 22 VIII [19]09

Źródło: AAN, MBP, 718, Protokół zdawczo-odbiorczy likwidacji Obozu Pracy w Świętochłowicach, 2/137, k. 6–8, oryginał, mps.

Nr 19 : 1945 listopad 20, Świętochłowice – Protokół zdawczo-odbiorczy dotyczący majątku Działu Pracy obozu w Świętochłowicach

Dnia 20 listopada 1945 r.

Protokół

zdawczo-odbiorczy, sporządzony dnia 20 listopada 1945 r.

w Obozie Pracy w Świętochłowicach

Naczelnik Obozu Pracy w Świętochłowicach, Morel Salomon, zgodnie z rozkazem Departamentu Więziennictwa i Obozów z dnia 8 listopada 1945 r. za nr. IV Insp[ektoratu] 21105/45/4636 zdał, a mgr Teofil Bielecki, kierownik Okręgowego Zarządu Pracy Więźniów w Katowicach^1[186]przyjął następujący majątek Działu Pracy Obozu w Świętochłowicach:

1) saldo w gotówce Działu Pracy na dzień 20 XI 1945r.: zł 118 647,42 (słownie: sto osiemnaście tysięcy sześćset czterdzieści siedem złotych i 42/100)

2) księgi Działu Pracy według załączonego wykazu.

Zdał:a[187] [188]Przyjął:b

Źródło: AAN, MBP, 718, Protokół zdawczo-odbiorczy likwidacji Obozu Pracy w Świętochłowicach, 2/137, k. 3, oryginał, mps.

Nr 20: 1945 listopad 20, Jaworzno – Zestawienie więźniów Obozu Pracy w Świętochłowicach przebywających w podobozach przy zakładach przemysłowych

[189]Jaworzno, dnia 20 XI 1945 r.a

Zestawienie więźniów przebywających na podobozach przy kopalniach przy likwid[acji] Obozu Pracy w Świętochłowicach bwg akt osobowychb[190]

1. Kopalnia Barbara 184 więźniów

2. Huta Baildon 77

3. Kopalnia Centrum 145

4. Kopalnia Chorzów 20

5. Huta Ferrum 38

6. Huta Laura 45

7. Kopalnia Łagiewniki 54

8. Kopalnia Michał 113

9. Kopalnia Milowice 45

10. Kopalnia Paweł 133

11. Kopalnia Polska 186

12. Kopalnia Prezydent 113

13. Kopalnia Paryż 62

14. Kopalnia Rozbark 43

15. Kopalnia Siemianowice 315

16. Kopalnia Wujek 82

17. Kopalnia Wanda-Lech 210

18. WKMO Katowice 4

Razem: 1869 więźniów

Zdał:c[191] [192]Przyjął:d

Źródło: AAN, MBP, 718, Protokół zdawczo-odbiorczy likwidacji Obozu Pracy w Świętochłowicach, 2/137, k. 9, oryginał, mps.

Nr 21: 1945 listopad 20, Jaworzno – Zestawienie dokumentów zmarłych, zbiegłych i zwolnionych z Obozu Pracy w Świętochłowicach

[193]Jaworzno, dnia 20 X 1945a

Zestawienie aktów z likwidacji Obozu Pracy w Świętochłowicach – więźniów, zmarłych, zbiegłych i zwolnionych

a) 1855 aktów po więźniach zmarłych, wraz ze świadectwami zgonów;

b) 1341 aktów po więźniach zwolnionych, wraz z nakazami zwolnień;

c) 69 aktów po więźniach zbiegłych.

[Razem] 3265

Zdał:b[194] [195]Przyjął:c

Źródło: AAN, MBP, 718, Protokół zdawczo-odbiorczy likwidacji Obozu Pracy w Świętochłowicach, 2/137, k. 11 oryginał, mps.

Nr 22: 1945 listopad 20, Jaworzno – Wykaz więźniów Obozu Pracy w Świętochłowicach znajdujących się w Szpitalu Hutniczym w Świętochłowicach

Jaworzno, dnia 20 XI 1945 r.a[196]

Wykaz więźniów znajdujących się w Szpitalu Hutniczym w Świętochłowicach – przejęto przy likwidacji Obozu

1. Hauke Ryszard ur. 15 XI 1908

2. Krause Władysław ur. 3 VI 1898

3. Krzyżek Emil ur. 21 V 1900

4. Moeser Joanna ur. 27 VII 1912

Zdał:b[197] Przyjął:c[198]

Źródło: AAN, MBP, 718, Protokół zdawczo-odbiorczy likwidacji Obozu Pracy w Świętochłowicach, 2/137, k. 12, oryginał, mps.

Nr 23: [1948, Warszawa] – Bilans wydatków Obozu Pracy w Świętochłowicach za okres od 1 sierpnia do 31 grudnia 1945 r.

Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego

Ob[óz] Pr[acy] w Świętochłowicach

Zamknięcie rachunkowe wydatków budżetowych Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego za okres od 1 VIII do 31 XII 1945 r.1199

1. Płace 204 380

2. Różne świadcz[enia] osobowe 8 300

3. Zapomogi po poległych –

4. Podróże służb[owe] i przesiedl[eńcze] 6 669

5. Środki lokomocji 8 000

6. Pomieszczenia 17 500

7. Wydatki biurowe 2 600

8. Opłaty pocztowe 3 000

9. Remont i konserw[acja] nieruchom[ości] –

10. Wyszkolenie personelu 1 650

11. Wyżywienie więźniów 230 000

12. Wyżywienie funkcjonar[iuszy] 14 800

13. Wydatki sanitarne 56 000

Razem 552 899

Naczelnik Wydz[iału] IIIa[200] Dyrektor Departamentu VIb[201]

Źródło: AAN, MBP, DW, Dział Gospodarczo-Finansowy, Roczne wydatki budżetowe 1945–1946, 1302, k. 161, oryginał, rkps.

[117]a Powyżej odręczna adnotacja Wpłynęło 13 kwietnia 1945 r.

[118]b Powyżej podpis odręczny.

[119]a Tu przekreślone słowo więzienie.

[120]b Brak numeru.

[121]c W tym i następnych raportach statystycznych pominięto część tabeli poświęconą więźniom karnym, gdyż w żadnym z raportów nie została wypełniona.

d Nie wpisano.

e Tu i dalej w tabeli odręcznie.

f Nie wpisano.

g Nie wpisano.

[122]h Tu i dalej w tabeli odręcznie.

[123]i Poniżej odręczny podpis nieczytelny, pod nim okrągła pieczęć Obóz w Świętochłowicach

[124]a-a Wpisano odręcznie.

[125]b Poniżej pieczęć okrągła Ministerstwo Przemysłu. Centralny Zarząd Przemysłu Węglowego. Naczelny Dyrektor Administracyjny, kilka pieczęci i adnotacji.

[126]c Powyżej odręczny podpis nieczytelny.

[127]1 Tego samego dnia wysłano też pismo do COP w Jaworznie w sprawie przekazania więźniów obozu świętochłowickiego do Kopalni Łagiewniki (100 więźniów) oraz Rozbark (150). Do zaopatrzenia więźniów w łyżki i miski zobowiązano komendę obozu, zob. APKat, CZPW 4796, k. 3, 7.

[128]a Brak numeru.

b-b Wpisano odręcznie.

c Przekreślono Polaków.

d Wpisano odręcznie.

e Przekreślono Niemców.

f Tu i dalej w tabeli odręcznie.

[129]g Tu i dalej w tabeli odręcznie.

[130]h Przekreślono.

i Przekreślono więzienia.

j Brak podpisu.

[131]a Przekreślono więzienie.

b-b Wpisano odręcznie.

c Przekreślono Polaków.

d Wpisano odręcznie.

e Przekreślono Niemców.

f Przekreślono więzienie.

[132]g Tu i dalej w tabeli odręcznie.

[133]h Przekreślono więzienia.

i Poniżej odręczny podpis nieczytelny, pod nim okrągła pieczęć Obóz w Świętochłowicach.

[134]a Poniżej pieczęć 000228.

[135]1 Tu i poniżej chodzi o Zjednoczenie Przemysłu Węglowego.

[136]a Przekreślono więzienie.

[137]b Poniżej datownik 13 VIII 45.

[138]c Miesiąca nie wpisano.

d-d Wpisano odręcznie.

e Przekreślono Polaków.

f Wpisano odręcznie.

g Przekreślono Niemców.

h Tu i dalej w tabeli odręcznie.

[139]i Tu i dalej w tabeli odręcznie.

j Poniżej odręczny podpis nieczytelny.

[140]a Wpisano odręcznie.

[141]a Brak numeru.

[142]b-b Wpisano odręcznie.

c Przekreślono Polaków.

d Wpisano odręcznie.

e Przekreślono Niemców.

f Tu i dalej w tabeli odręcznie.

1 Chodzi o obóz pracy, w Świętochłowicach nie było więzienia.

143

[144]g Tu i dalej w tabeli odręcznie.

h Brak podpisu

[145]a Poniżej adnotacja odręczna 516.

[146]1 1 VL 2 – II grupa niemieckiej listy narodowościowej (volkslisty).

[147]2 Chodzi prawdopodobnie o Olgę Roth zamieszkałą w Bytomiu. Według Ilse Keller, po udaremnieniu próby ucieczki Olga Roth została brutalnie pobita i w wyniku obrażeń zmarła kilka dni później w baraku chorych; (IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, t. III, k. 293). Nazwisko Olga Roth figuruje w wykazie zmarłych świętochłowickiego obozu pod datą 21 IX 1945 r., oficjalna przyczyna śmierci: dur brzuszny.

[148]3 Prawdopodobnie chodzi o próbę ucieczki podjętą przez ok. 20 mężczyzn i dwie kobiety, opisaną przez Ilse Keller. Zeznała ona, że grupa więźniów próbowała wykopać tunel przed barakiem kuchni pod drutem kolczastym. Więźniowie wynosili wykopaną ziemię w kieszeniach spodni. Na skutek zdrady ucieczka nie udała się, mężczyźni biorący udział w podkopie zniknęli natychmiast z obozu, IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, t. III, k. 293.

[149]c Brak podpisu.

[150]d Brak podpisu.

[151]4 Podczas kolejnego przesłuchania 22 X 1945 r. Mrozek zeznał, że aresztowany został podczas akcji sprawdzania dowodów osobistych, a próbę ucieczki z obozu podjął „z głupoty”, zob. Archiwum Prokuratury Okręgowej w Katowicach, Akta okresu powojennego Prokuratury Sądu Okręgowego w Katowicach, Akta „R” – 1945 r., 18004.

[152]a W lewym górnym roku pisma pieczęć Obóz Pracy w Świętochłowicach L.Dz. 718/45 (numer wpisano odręcznie) oraz pieczęć nieczytelna.

[153]a Powyżej odręczna adnotacja Załączn[ik] I 5.

b W oryginale znajduje się jeszcze rubryka Uwagi, którą pominięto, gdyż w żadnym miejscu nie została wypełniona.

c Tak w tekście.

[154]d Tak w tekście.

e Brak słowa stara.

f Poniżej pieczęć okrągła Obóz Pracy w Świętochłowicach oraz nieczytelny podpis.

[155]g Poniżej pieczęć Naczelnik Centralnego Obozu Pracy i podpis odręczny Kwiatkowski kpt.

[156]a Powyżej odręczna adnotacja III 7 Załączn[ik].

b-b Wpisano odręcznie.

c Poniżej pieczęć okrągła Obóz Pracy w Świętochłowicach oraz adnotacje: Odebrał dnia 17 listopada 1945 r., Zdał (podpis nieczytelny) i Przyjął Naczelnik Centralnego Obozu Pracy, podpis odręczny Kwiatkowski kpt.

[157]d Poniżej pieczęć okrągła Obóz Pracy w Świętochłowicach oraz nieczytelny podpis.

[158]e Poniżej pieczęć Naczelnik Centralnego Obozu Pracy i podpis odręczny Kwiatkowski kpt.

[159]a Powyżej odręczna adnotacja II 7 Załączn[ik].

[160]b Tak w tekście.

[161]c Przekreślono budynku.

[162]d Tu i dalej w tekście opuszczono fragmenty szczegółowo opisujące wyposażenie poszczególnych baraków.

[163]e Tak w tekście.

[164]f Tak w tekście.

[165]g Tak w tekście.

[166]h Tak w tekście.

[167]i Powyżej pieczęć okrągła Obóz Pracy w Świętochłowicach oraz nieczytelny podpis.

[168]j Poniżej podpis odręczny.

[169]a Brak daty.

[170]b Poniżej pieczęć okrągła Obóz Pracy w Świętochłowicach oraz nieczytelny podpis.

[171]c Poniżej pieczęć Naczelnik Centralnego Obozu Pracy i podpis odręczny Kwiatkowski kpt.

[172]a Poniżej adnotacja odręczna Załącznik I 2a.

[173]1 Wykaz nie jest kompletny. Brakuje np. Antoniego Szweda, który 20 XI 1945 r. został doprowadzony do COP w Jaworznie z Obozu Pracy w Świętochłowicach, zob. AAN, MBP, DW, Rejestr, 492, k. 1310–1311.

[174]b W oryginale Kotuła.

[175]c W oryginale Franc.

[176]d W oryginale Donka

[177]e W oryginale Glombica. Nazwisko to zapisywano na różne sposoby; w następnych tekstach podajemy poprawnie Glombitza, bez przywoływania pisowni dokumentu

[178]f W oryginale Gruszka.

[179]g W oryginale Bartecki.

[180]h W oryginale Chrystoph

[181]i Tutaj adnotacja więzień pozostaje na razie jeszcze w OP Świętochłowice.

[182]2 Franz Brachmann (w dokumencie zapisany jako Franc Brachman) pozostał w obozie jeszcze kilka dni w celu dokończenia prac biurowych, zob. idem, op. cit., s. 35.

[183]j Cyfra nieczytelna.

[184]k Cyfra nieczytelna.

[185]3 Berta Sohlich (lub Soblich) , ur. w 1896 r. w Bielsku, została doprowadzona do COP w Jaworznie 15 XI 1945 r. Zmarła w tamtejszym szpitalu obozowym 31 I 1946 r., m.in. na skutek powikłań po tyfusie plamistym, . AAN, MBP, DW, Rejestr, 5/2, k. 1284–1285.

[186]a Poniżej pieczęć okrągła Obóz Pracy w Świętochłowicach oraz nieczytelny podpis.

[187]b Poniżej pieczęć Naczelnik Centralnego Obozu Pracy i podpis odręczny Kwiatkowski kpt.

[188]1 Okręgowy Zarząd Pracy Więźniów w Katowicach (dla województw krakowskiego, kieleckiego, śląskiego i dolnośląskiego) powołano 15 X 1945 r. dla ułatwienia produkcji, organizacji zbytu i nadzoru nad obozami pracy.

[189]a Powyżej odręczna adnotacja Załącznik I 2b.

[190]b-b Wpisano odręcznie.

[191]c Poniżej pieczęć okrągła Obóz Pracy w Świętochłowicach oraz nieczytelny podpis.

[192]d Poniżej pieczęć Naczelnik Centralnego Obozu Pracy i podpis odręczny Kwiatkowski kpt.

[193]a Powyżej odręczna adnotacja Załącznik I 2e.

[194]b Poniżej pieczęć okrągła Obóz Pracy w Świętochłowicach oraz nieczytelny podpis.

[195]c Poniżej pieczęć Naczelnik Centralnego Obozu Pracy i podpis odręczny Kwiatkowski kpt.

[196]a Powyżej adnotacja Załącznik I 2d.

[197]b Poniżej pieczęć okrągła Obóz Pracy w Świętochłowicach oraz nieczytelny podpis.

[198]c Poniżej pieczęć Naczelnik Centralnego Obozu Pracy i podpis odręczny Kwiatkowski kpt.

[199]a Odręczny podpis nieczytelny.

[200]b Odręczny podpis nieczytelny.

[201]1 Podajemy tu zawartość rozbudowanej tabeli, pomijając rubryki, które nie były wypełnione.

II. Dokumenty dotyczące Salomona Morela, naczelnika Obozu Pracy w Świętochłowicach

Nr 24: [1949, Jaworzno] – Życiorys Salomona Morela

Życiorys

Ja, Morel Salomon, syn Chaima i Chanya,[202]urodziłem się we wsi Garbów, pow. Puławy, woj. Lublin, w dniu 15 listopada 1919 r. Mając 7 lat, rozpocząłem naukę w szkole powszechnej i ukończyłem ją mając 14 lat, w 1933 roku. Po ukończeniu szkoły pozostawałem nadal przy rodzicach w Garbowie. Nie mając możności kształcenia, wyjechałem w 1934 roku do Łodzi. Nasza rodzina składała się z ojca, matki i czterech braci. Wszyscy czterej bracia pracowaliśmy przy ojcu w piekarni. Mimo to materialnie było nam bardzo źle i ja wyjechałem do Łodzi w poszukiwaniu pracy. Ojciec posiadał piekarnię w Garbowie, która została zlikwidowana w 1939 roku. Sił najemnych nie zatrudnialiśmy, ponieważ sami z ledwością wyżyliśmy. W Łodzi zamieszkałem u ciotki Gotlib Brandla, a pracę otrzymałem w 1935 roku w firmie konfekcyjnej Ce-Ha, ul. Pomorska 18 rb.[203]Tam pracowałem do 1939 roku, po czym wróciłem do Garbowa i zamieszkałem z rodzicami do czasu wysiedlenia, tzn. do kwietnia 1942 roku. Do żadnej organizacji przed wojną nie należałem. Po wysiedleniu, nie chcąc iść do getta, ukrywałem [się] wraz z rodziną bez stałego miejsca zamieszkania. W tym czasie nawiązuję kontakt z grupą partyzancką w powiecie Puławy i wstępuję do niej 15 listopada 1942 r. W grudniu 1942 roku faszyści niemieccy rozstrzeliwują przy pomocy granatowej policji mojego ojca, matkę i jednego brata. Do partyzantki GL wstępuję wraz z najstarszym bratem Izakiem. W 1943 roku przenosimy się do parczewskich lasów i tam w batalionie im. Hołody pozostaję do wyzwolenia. W 1943 roku w grudniu ginie brat Izak w walce z NSZ pod Lublinem we wsi Ługór. W partyzantce brałem udział w akcjach bojowych. Przez jakiś czas byłem w dywersyjnej grupie, gdzie zadanie polegało na wysadzaniu mostów i pociągów. W 1944 r. w marcu razem z 18 kolegami pod dom por. Leszka odwozimy przedstawicieli Krajowej Rady Narodowej z parczewskich lasów za Bug, do oddziału „woroszyłowców”, skąd odjechali dalej. W lipcu 1944 roku zostaliśmy wyzwoleni przez Czerwoną Armię. Natychmiast przychodzimy do Lublina i organizujemy MO. Następnie zostaję przydzielony do służby w więzieniu na Zamku. Na Zamku pracuję do 15 XII 1944 r., po czym przeniesiono mnie do więzienia w Tarnobrzegu. W dniu 15 II 1945 r. wyjeżdżam z grupą operacyjną na Śląsk i zostaję naczelnikiem obozu w Świętochłowicach koło Katowic. Po zlikwidowaniu Obozu Świętochłowice zostaję przeniesiony do Opola. W Opolu jestem naczelnikiem więzienia do listopada 1945 roku, po czym zostaję przeniesiony do więzienia w Katowicach, gdzie pracuję w charakterze naczelnika do lutego 1948 roku. Następnie zostaję przeniesiony do Raciborza i tam pracuję w charakterze naczelnika do lutego 1949 roku i zostaję przeniesiony do Jaworzna, gdzie pracuję po dzień dzisiejszy. W czasie mojej pracy dokształcałem się w Katowicach w Gimnazjum ZMP i w roku bieżącym zdałem maturę.

Morel Salomon

Źródło: IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, t. XI, k. 2163, kopia, rkps.

Nr 25: 1969 luty 19, Katowice – Przebieg służby Salomona Morela

Nazwisko: Morel, imię: Salomon Katowice, dnia 19 lutego 1969 r.

Imiona rodziców: Chaim – Chanaa[204]

Przebieg służby

1. Przebieg służby

Numer i data

zarz[ądzenia] pers[onalnego]

Treść

Nazwa jednostki

9 XI 1944 r.

Strażnik więzienia z dn[iem] 9 XI 1944 r.

Więz[ienie] Lublin

-

Naczelnik Obozu Pracy z dn[iem] 15 VI 1945 r.1

OP Świętochłowice

4 – 17 XII 1945 r.

Naczelnik więzienia z dn[iem] 17 XII 1945 r.

Więz[ienie] Opole

152 – 8 VI 1947 r.

Naczelnik więzienia z dn[iem] 10 IX 1946 r.

Więz[ienie] Katowice

39 – 30 I 1948 r.

Naczelnik więzienia z dn[iem] 31 I 1948 r.

Więz[ienie] Racibórz

29 – 21 I 1949 r.

Naczelnik Obozu Pracy z dn[iem] 1 I 1949 r.

OP Jaworzno

30 – 6 V 1949 r.

Naczelnik Obozu Pracy w V gr[upie] z dn[iem] I 1949 r.

„ „

1 – 10 III 1950 r.

Zalicz[enie] wysługi lat na dzień 1 VII 1949 r.: 6 lat i 5 m[iesięcy]

„ „

11 I 1951 r.

Przyznano IV gr[upę] z dn[iem] 1 I 1951 r.

„ „

808 – 10 XI 1951 r.

Naczelnik więzienia w IV gr[upie] z dn[iem] 20 XI 1951 r.

Więz[ienie] Iława

517 – 10 VI 1953 r.

Z[astęp]ca n[aczelni]ka Wydz[iału] Więz[iennictwa] w IV gr[upie] z dn[iem] 15 VI 1953 r.

WUBP Katowice

484 – 4 VI 1955 r.

Przekazany do dyspozycji dyrektora CZW z dn[iem] 1 III 1955 r.

261 – 17 VI 1955 r.

N[aczelni]k Wydz[iału] pol[ityczno]-wych[owawczego] w IV gr z dn. 1 VI 1955 r.

Deleg[atura] CZW Chorzów

4 – 3 I 1956 r.

Z[astęp]ca Kier[ownika] Deleg[atury] w III gr[upie] z dn[iem] 1 I 1956 r.

„ „

73 – 28 III 1957 r.

p.o. kier[ownik] Deleg[atury] w III gr[upie] z dn[iem] 1 V 1957 r.

„ „

44 – 31 XII 1957 r.

Naczelnik w III gr[upie] z dod[atkiem] 600 zł z dn[iem] 1 I 1958 r.

CW Katowice

72 – 13 IX 1961 r.

Przyznano III gr[upę] z dod[atkiem] 1150 zł z dn[iem] 1 IX 1961 r.

„ „

51 – 27 VII 1962 r.

Przyznano III gr[upę] z dod[atkiem] 1200 zł z dn[iem] 1 VII 1962 r.

„ „

52 – 21 XII 1963 r.

Przyznano II gr[upę] z dod[atkiem]1200 zł z dn[iem] 1 I [19]64r.

„ „

25 – 6 V 1967 r.

Ustalono upos[ażenie] w III gr[upie] 1200 zł i dod[atek] 400 zł z dn[iem] 1 IV 1967 r.

„ „

91 – 17 VII 1967 r.

Przyznano dod[atek] 1500 zł z dn[iem] 1 VIII 1967 r.

„ „

21 – 31 V 1968 r.

Zwolniony ze służby z dniem 31 V 1968 r. z wypłatą odprawy pieniężnej za 23 lata, 6 m[iesię]cy i 22 dni służby oraz wypłatą uposażenia przez okres jednego roku – z powodu orzeczenia przez komisję lekarską trwałej niezdolności do służby.

2. Awanse, odznaczenia

Rozp[orządzenie] Pr[ezydenta] RP z dn. 1 I 1946 r. – chorąży

Rozp[orządzenie] Pr[ezydenta] RP z dn. 22 VII 1946 r. – podporucznik

Rozp[orządzenie] Pr[ezydenta] RP z dn. 20 XII 1946 r. – porucznik

Rozp[orządzenie] Pr[ezydenta] RP z dn. 1 I 1948 r. – kapitan

Uch[wała] KRN z dn. 17 IX 1946 r. – Krzyż Kawalerski Orderu

Odrodz[enia] Polski

Uch[wała] RP z dn. 31 XII 1954 r. – Złoty Krzyż Zasługi

[Numer i data zarządzenia personalnego]

335 – 21 VII 1954 r. – komisarz III stopnia

13 – 21 VII 1958 r. – komisarz II stopnia

28 – 11 VII 1961 r. – st[arszy] komisarz

Za zgodnośćb[205]

Źródło: IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, t. XI, k. 2169, odpis, mps.

Nr 26: 1991 luty 21, Katowice – Protokół przesłuchania świadka Salomona Morela przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni Hitlerowskich w Katowicach

W okresie międzywojennym zamieszkiwałem wraz z rodzicami w Garbowie. Ojciec mój prowadził własną piekarnię. W latach 1935–1939 pracowałem w Łodzi w hurtowni konfekcyjnej. Kiedy rozpoczęła się wojna polsko-niemiecka w 1939 r., przebywałem w Garbowie, zaś w okresie okupacji od 1942 do 1944 roku byłem w partyzantce Armii Ludowej. Ponieważ nasza kompania została przydzielona do służby w więziennictwie, rozpocząłem pracę na Zamku w Lublinie. Kiedy została wyzwolona ziemia śląska, zostałem wraz z grupą operacyjną przydzielony do pracy na Śląsku, konkretnie do Katowic.

W pierwszych dniach lutego 1945 roku zostałem wyznaczony przez Wydział Więziennictwa WUBP w Katowicach do pracy w Świętochłowicach. Kiedy przyjechałem do Świętochłowic, zastałem ogrodzony obiekt, składający się z kilkunastu drewnianych baraków, w których przebywały cywilne osoby – volksdeutsche. Nadmieniam, iż obiekty nie były uszkodzone. Na miejscu była zorganizowana służba więzienna. Strażnicy ubrani byli w mundury wojskowe. Mnie i Aleksemu Krutowi powierzono nadzór nad wspomnianym obiektem. Osoby przebywające w tym obiekcie wykonywały jedynie prace administracyjno-gospodarcze. Była prowadzona dokładna ewidencja osób osadzonych w Obozie Pracy w Świętochłowicach, za co odpowiedzialny był Edward Wieczorek, pracownik administracyjny. W dniu 6 czerwca 1945 r. otrzymałem nominację na komendanta tegoż obozu[206]. Nazwa obozu brzmiała „Obóz Pracy w Świętochłowicach”. Po przedstawieniu mi oryginalnych dokumentów dot[yczących] Obozu – oświadczam, iż zostałem mianowany naczelnikiem obozu. Osoby osadzone w tym obozie nie posiadały sankcji prokuratorskich, lecz były do obozu kierowane przez Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Katowicach. Na przełomie października i listopada 1945 roku na teren Obozu przyjechała komisja trzyosobowa, której przewodniczył prokurator Rybakiewicz. Członkowie tej komisji dokonali przeglądu akt więźniów i przeprowadzili z nimi rozmowy, po których to czynnościach prawie wszyscy więźniowie zostali zwolnieni. Wyjątek stanowiły osoby, co do których istniały dowody świadczące o ich współpracy z okupantem. Osoby te zostały przekazane do jednostek więziennych na podstawie sankcji prokuratorskiej, natomiast Obóz Pracy w Świętochłowicach został zlikwidowany, ponieważ władze uważały, iż jest on niepotrzebny.

Więźniowie przywożeni byli przez funkcjonariuszy UB w stanie zdrowym i każda osoba przybywająca do obozu była badana przez lekarza więziennego Glombitzę[207]. Śmiertelność więźniów w niektórych okresach nastąpiła z powodu epidemii tyfusu. Zmarli więźniowie byli grzebani na cmentarzu w Świętochłowicach bez trumien. Nadmieniam, iż więźniowie w Obozie Pracy w Świętochłowicach traktowani byli dobrze. Po zlikwidowaniu tegoż obozu przeniesiono mnie służbowo na naczelnika Więzienia w Opolu, gdzie pełniłem służbę do września 1946 r. Nadmieniam, iż dokumentacja obozowa została przekazana na podstawie decyzji Departamentu Więziennictwa Min[isterstwa] Bezp[ieczeństwa] Publ[icznego] administracji Obozu Pracy w Jaworznie.

Źródło: IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, t. I, k. 25–26, oryginał, mps. Zob. także Z. Woźniczka, Obóz Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie i jego komendant, „Dzieje Najnowsze” nr 4, 1999, s. 32.

Nr 27: 1992 listopad 7, Katowice – List Salomona Morela do Okręgowej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach

Salomona Morel[208] Katowice, dnia 7 XI 1992 r.

[...]b[209]

Główna Komisja B[adania] Z[brodni]

p[rzeciw]ko N[arodowi] P[olskiemu]

Instytut Pamięci Narodowej O[kręgowa] K[omisja] w Katowicach

W związku z artykułem W polskim obozie pracy, który się ukazał w „Wieściach” w dniu 1 grudnia 1991 r., nr 45, podaję, co następuje i wyjaśniam.

Żadnego napisu Arbeit macht frei za czasów polskich nie było. Tak samo nie było bunkra śmierci i nie było ani jednego wypadku, ażeby ktoś z więźniów rzucał się na druty. Nie było absolutnie powodu, ponieważ przebywający tam ludzie czuli się dobrze, nie było chorób, a baraki były otwarte i mogli po placu spacerować. Nie było karnego mycia podłóg lub innych dokuczliwości. Już podawałem, że więźniowie nie chodzili do pracy na zewnątrz, a tylko dorywczo. Natomiast dużo więźniów było zatrudnionych przy robotach usługowych, jak kuchnia, pralnia, warsztaty samochodowe, krawieckie oraz grupy kobiet do sprzątania. Dużo więźniów było zatrudnionych w administracji i biurach. O tej kategorii i grupie więźniów artykuł mówi jako o więźniach uprzywilejowanych. Jest powszechnie wiadome, że każdy więzień woli pracować, aniżeli siedzieć bezczynnie w celi. I tym więźniom zawsze się lepiej powodzi aniżeli niepracującym – tak jest w Polsce i w całym świecie. Dzisiaj sytuacja jest inna, kiedy wszyscy więźniowie karni pracują w zakładach przemysłowych przywięziennych i w gospodarce narodowej. W tym zrozumieniu Pani Dorota [Boreczek] też była uprzywilejowana, bo pracowała w grupie więźniarek na zewnątrz ośrodka. Pani Dorocie coś się pomyliło z tymi paskami. Jakiś przodownik chodził z paskiem, „mężczyźni wieszali się na paskach, ciała kobiet na drutach” – są to wierutne kłamstwa wyssane z palca. Nie było żadnych kapówc,[210]mogli być więźniowie do pomocy administracji, jak starszy celi lub starszy barakowy. Do dziś tacy funkcyjni istnieją w jednostkach więziennych. Jeżeli chodzi o wszy, to więźniowie przynieśli je ze sobą, być może razem z tyfusem. Zaznaczam, że przed przyjściem do obozu kilkuset ludzi przebywało w hali sportowej[211] w Świętochłowicach w bardzo złych warunkach. Mnie jeszcze tam nie było, jak ich przyprowadzono. Paczki przychodziły i rzetelnie je oddawano adresatom. To wierutne kłamstwo, że strzelano w czasie, kiedy rodziny przychodziły na widzenia lub z paczkami. Owszem, raz strzelano na wiwat, ale to było 9 maja, po komunikacie o zakończeniu wojny. Jak może sobie pozwolić redakcja i redaktor Jakub Ciećkiewicz podać komunikat Związku Przesiedleńców „wiemy również o morderstwach, znęcaniu się i torturowaniu więźniów łagru »Zgoda« przez naczelnika obozu Morela – Żyda”. Takiego cytatu nie powstydziłby się naczelny redaktor „Stürmera” Julius Streicher^2.[212]Cały artykuł dyktowany przez Panią Dorotę Boreczek zmierza do wykazania urbi et orbi, że Polacy zabijali Niemcówd[213]i że Polacy również stworzyli obozy śmierci. Takie i podobne teorie rewanżyści opisali w dwóch grubych tomach, które zostały wydane w Niemczech. Oświadczam, że w obozie tym przebywali tylko i wyłącznie więźniowie internowani za posiadanie w czasie okupacji volkslisty. Zgadzam się absolutnie z Panem Doktorem Juliuszem Niekraszem, który w swojej książce AK na Śląsku wyjaśnia, że dużo Ślązaków było zmuszonych do przyjęcia volkslisty. Ale nie ja decydowałem o internowaniu tych osób. Używam terminu „internowany”, ponieważ nie przebywali na sankcjach prokuratorskich, ale tylko na nakazach przyjęcia władz WUBP, dlatego też w późniejszym czasie mogłem dużo ludzi zwalniać, ponieważ jeździłem do kolegów w UB i przywoziłem nakazy zwolnienia. Pierwsze takie zwolnienie załatwiłem oficerowi Wojska Polskiego, który miał w obozie ojca swojego z volkslistą nr 2. Było to dla mnie zaskoczenie wówczas. Oficer ten był w wojsku niemieckim, pod Lenino przeszedł na naszą stronę i po przeszkoleniu został polskim oficerem. Dało to mi dużo do myślenia, ponieważ nie znałem stosunków ludnościowych na Śląsku, ale z czasem, stykając się z ludnością, a w szczególności z działaczami i piłkarzami klubu Ruch Chorzów, nabierałem doświadczenia życiowego; prawdopodobnie w ten sam sposób zwolniłem Panią Dorotę Boreczek. Pani Dorota Boreczek nazbierała różnych faktów nieprawdziwych i próbuje to uogólnić i stworzyć obraz oświęcimski. Jest mi bardzo przykro i wspominam to z wielkim żalem, że w obozie tym ludzie umierali na tyfus. Chciałem jednak dodać, że tyfus panował również w obozie w Mysłowicach, w Jaworznie, w więzieniu w Gliwicach i w innych jednostkach w kraju. Lekarz obozowy doktor Glombitza był uważany za dobrego lekarza przez lekarzy cywilnych, którzy dojeżdżali do obozu. W czasie trwania epidemii przebywał codziennie albo co drugi dzień wraz z innymi lekarzami dyrektor sanepidu dr Kępski. Nastąpiła absolutna izolacja obozu od świata zewnętrznego, a na teren objęty epidemią – niezależnie od lekarzy – tylko ja wchodziłem i jeden funkcjonariusz – Edward Wieczorek. Był to bardzo dobry człowiek, inteligentny, i właśnie on miał [pieczę] nad ewidencją więźniów i załatwianiem spraw związanych z pochówkami zmarłych. Niestety zmarł w ubiegłym roku. Epidemia tyfusu spowodowała żal i bojaźń i częściowo dezorganizację pracy. Nie tylko więźniowie chorowali na dur brzuszny, ale również funkcjonariusze, którzy byli leczeni i przebywali w takich samych warunkach jak więźniowie. Nie byli hospitalizowani. W obozie w Mysłowicach zmarło 10 funkcjonariuszy. Jeszcze raz podkreślam z naciskiem, że z wyjątkiem zmarłych na tyfus innych wypadków śmiertelnych nie było. Były to ciężkie przeżycia, że ludzie w tym obozie umierali. Ten wypadek, o którym pisze dziennikarz, że miałem krzyczeć na lekarza i bić go paskiem, to absurd. Mogłem go pokrzyczeće[214]za to, że nie wykonał polecenia lekarzy.

Jest mi bardzo przykro, że na starość muszę być przesłuchiwany. Ale Pani Boreczek mówi, że powinienem wyrazić skruchę, ale nie wiem dlaczego. Może mam wyrazić skruchę za to, że hitlerowcy zabili mi ojca i matkę oraz trzech^3[215]braci w dniu 21 grudnia 1942 roku i że zabili mi rodzinę z wszystkich pokoleń. Co my teraz możemy wiedzieć, ile wśród tych »przesiedleńców« było pomocników i aktywnych działaczy nazistowskich? Pani Grażyna Kuźnik, która napisała trzy artykuły o Jaworznie w tygodniku „Tak i Nie” (w czasach, o których ona pisze, mnie tam w ogóle nie było), pisze między innymi: „zwolniony w 1968 roku w ramach czystki z UB”. Nie napisała, a na pewno wiedziała, że mnie zwolniono wówczas w ramach „oczyszczania aparatu partyjnego i państwowego z Syjonistów”. Zestawiając styl Grażyny Kuźnik i list przesiedleńców o mnie, można dojść do wniosku, że jest to jakaś nowa „Drejfosjada”4.[216]Zupełnym jednak zaskoczeniem jest dla mnie skazanie dr. Glombicy na 2 lata więzienia. Ja nie podważam wyroku sądu, ale byłoby interesujące otrzymać go. Tym bardziej jestem zaskoczony, że miał mordować i gwałcić, ponieważ w tamtych latach Służba Więzienna posiadała agenturę wśród więźniów, a więc takie wybryki nie uszłyby mojej uwadze. Przypominam sobie, że właśnie przy izbie chorych umieściłem 2 lub 3 bardzo młode dziewczęta w wieku takim, jak Pani Dorota Boreczek.

Kończę uwagami organizacyjnymi. Było nas dwóch pracowników, ale Komendantem był Aleksy Krut, [który] także nie żyje. Ja zostałem zatwierdzony na Komendanta w dniu 6 czerwca 1945 roku – odpis rozkazu załączam^5.[217]Nie byłem do tego czasu przeszkolony ani na szkołach, ani na kursach. Pracę naszą nadzorował mjr Kwiatkowski, Naczelnik Centralnego Obozu Pracy w Jaworznie, któremu obóz w Świętochłowicach podlegał^6.[218]Obóz został zlikwidowany na przełomie października i listopada, a więźniowie zostali częściowo zwolnieni do domu, a inni, którzy byli podejrzani o przestępstwa przeciwko Narodowi Polskiemu, zgodnie z dekretem z sierpnia 1944 roku – aresztowani. Wszystkie akta i majątek ośrodka zostały przekazane do Jaworzna. Dodaję, że historie, które miały się dziać w Jaworznie, a opisane przez Panią Grażynę Kuźnik, działy się, kiedy mnie tam w ogóle nie było. Ja nie zaprzeczam ani nie potwierdzam tych spraw, które mogły być w Jaworznie. Dla ułatwienia prac Komisji podaję, że Naczelnikiem w Jaworznie byłem od marca 1949 do października 1951 roku. Załączam odpis rozkazu personalnego.

[219]Salamon Morelf

Źródło: IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, t. IV, k. 715–718, kopia, mps. Zob. także Z. Woźniczka, Obóz Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie i jego komendant, „Dzieje najnowsze” nr 4, 1999, s. 33–35.

Nr 28: 1998 luty 24, Warszawa – Wniosek ministra sprawiedliwości RP do Ministerstwa Sprawiedliwości Izraela o aresztowanie i ekstradycję Salomona Morela

Rzeczpospolita Polska Warszawa, dnia 24 lutego 1998 r.

Minister Sprawiedliwości

Prokurator Generalny

PR II Oz 5027/96

Ministerstwo Sprawiedliwości

Biuro Prokuratora Generalnego

Departament Spraw Międzynarodowych Państwo Izrael

Powołując się na artykuł 1, 2 i 16 ustęp 1 Europejskiej Konwencji o Ekstradycji zwracam się z uprzejmą prośbą o aresztowanie i ekstradycję Salomona Morel, syna Chaima i Chany z domu Fles, urodzonego 15 listopada 1919 roku w Garbowie, ostatnio zamieszkałego w Katowicach, [...]a.[220]

Prokurator Wojewódzki w Katowicach wszczął przeciwko Salomonowi Morel postępowanie karne o to, że:

I. W okresie od miesiąca lutego do miesiąca listopada 1945 roku w Świętochłowicach, jako komendant Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, sprowadził niebezpieczeństwo powszechne dla życia i zdrowia więźniów przebywających w tym obozie przez to, że nie zapewnił należytych warunków bytowych, wprowadzając rażąco niskie racje żywnościowe, jak również elementarnych warunków sanitarno-higienicznych, które były ekstremalnie trudne, co w konsekwencji doprowadziło do powszechnego rozszerzenia się epidemii chorób zakaźnych w postaci czerwonki i tyfusu, przy czym trwającej i szerzącej się epidemii nie przeciwdziałał, nie zapewniając więźniom należytej opieki lekarskiej, co doprowadziło do zgonu bliżej nieokreślonej liczby osób, to jest o przestępstwo z artykułu 217 paragraf 1 punkt „b” kodeksu karnego z 1932 roku w związku z artykułem 2 „a”, 2 „b” ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 roku z późniejszymi zmianami (Dziennik Ustaw numer 45 z 1991 roku pozycja 195);

II. W bliżej nieustalonym okresie 1945 roku w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie znęcał się fizycznie i moralnie nad pozbawionym wolności Heinzem Biernotem w ten sposób, że bił go rękami i drewnianym taboretem po całym ciele, to jest o przestępstwo z artykułu 184 paragraf 1 kodeksu karnego w związku z artykułem 2 „a”, 2 „b” ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 roku z późniejszymi zmianami (Dziennik Ustaw numer 45 z 1991 roku, pozycja 195);

III. W bliżej nieustalonym okresie 1945 roku w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie znęcał się fizycznie i moralnie nad pozbawionym wolności Hansem Katzorkiem w ten sposób, że bił go po całym ciele pałką gumową i drewnianą oraz drewnianym taboretem, to jest o przestępstwo z artykułu 184 paragraf 1 kodeksu karnego w związku z artykułem 2 „a”, 2 „b” ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 roku z późniejszymi zmianami (Dziennik Ustaw numer 45 z 1991 roku, pozycja 195);

IV. W bliżej nieustalonym okresie 1945 roku w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie wspólnie z innymi nieustalonymi osobami pobił pięściami i niebezpiecznym narzędziem w postaci żelaznego pręta pozbawionego wolności Erica van Calsterena, to jest o przestępstwo z artykułu 159 kodeksu karnego w związku z artykułem 2 „a” i 2 „b” ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 roku z późniejszymi zmianami (Dziennik Ustaw numer 45 z 1991 roku, pozycja 195);

V. W bliżej nieustalonym okresie 1945 roku w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie znęcał się fizycznie i moralnie nad pozbawionym wolności Gerhardem Gruschką w ten sposób, że bił go rękami, gumową pałką po twarzy i całym ciele, to jest o przestępstwo z artykułu 184 paragraf 1 kodeksu karnego w związku z artykułem 2 „a”, 2 „b” ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 roku z późniejszymi zmianami (Dziennik Ustaw numer 45 z 1991 roku, pozycja 195);

VI. W kwietniu 1945 roku w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie uderzył w twarz rękojeścią pancerzownicy bezodrzutowej pozbawionego wolności Maxa Ogorka, w następstwie czego doznał on obrażeń ciała w postaci złamania nosa, to jest o przestępstwo z artykułu 156 paragraf 1 kodeksu karnego w związku z artykułem 2 „a”, 2 „b” ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 roku z późniejszymi zmianami (Dziennik Ustaw numer 45 z 1991 roku, pozycja 195);

VII. W nieustalonym bliżej okresie 1945 roku w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie znęcał się fizycznie i moralnie nad pozbawionym wolności Nikodemem Osmańczykiem w ten sposób, że bił go rękami po twarzy i całym ciele, to jest o przestępstwo z artykułu 184 paragraf 1 kodeksu karnego w związku z artykułem 2 „a”, 2 „b” ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 roku z późniejszymi zmianami (Dziennik Ustaw numer 45 z 1991 roku, pozycja 195);

VIII. W nieustalonym bliżej okresie 1945 roku w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie znęcał się fizycznie i moralnie nad pozbawionym wolności Maksymilianem Osmańczykiem w ten sposób, że bił go rękami po twarzy i całym ciele, to jest o przestępstwo z artykułu 184 paragraf 1 kodeksu karnego w związku z artykułem 2 „a”, 2 „b” ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 roku z późniejszymi zmianami (Dziennik Ustaw Numer 45 z 1991 roku, pozycja 195);

IX. W nieustalonym okresie 1945 roku w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie pobił rękami po twarzy pozbawionego wolności Edmunda Kamińskiego, to jest o przestępstwo z artykułu 156 paragraf 1 kodeksu karnego w związku z artykułem 2 „a”, 2 „b” ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 roku z późniejszymi zmianami (Dziennik Ustaw numer 45 z 1991 roku, pozycja 195).

Popełnienie opisanych wyżej przestępstw przez Salomona Morel zostało uprawdopodobnione zebranym w toku prowadzonego postępowania karnego materiałem dowodowym.

Ustalono bowiem, że w okresie II wojny światowej na terenie miasta Świętochłowice istniała filia obozu koncentracyjnego z Oświęcimia, której więźniowie zatrudnieni byli, między innymi, w miejscowych Zakładach Urządzeń Technicznych „Zgoda”.

Bezpośrednio po wyzwoleniu Śląska spod okupacji hitlerowskiej, co miało miejsce w okresie drugiej i trzeciej dekady stycznia 1945 roku, ówczesne władze polskie reaktywowały obóz i zaczęły osadzać w nim ludność miejscową, a w szczególności Niemców oraz tych obywateli polskich, którzy w czasie wojny zgłosili swą przynależność do narodowości niemieckiej, podpisując stosowne deklaracje tak zwanej volkslisty. Nadto w obozie umieszczano wszystkie osoby podejrzane, mniej lub bardziej zasadnie, o wrogi stosunek do ówczesnej rzeczywistości. Bezwzględną przyczyną umieszczenia w obozie było domniemanie, oparte niekiedy na przypuszczeniach lub donosach innych osób, o przynależności podejrzanego do partii bądź innej organizacji faszystowskiej, w tym do organizacji młodzieżowych, takich jak HJ (Hitler Jugend) lub BDM (Bund Deutsche Mädel).

Decyzja o zatrzymaniu i osadzeniu w obozie zależała od swobodnego uznania funkcjonariuszy służby bezpieczeństwa (UB) lub powstających w tym czasie organów Milicji Obywatelskiej. Nie była ona poparta żadnymi formalnymi orzeczeniami organów sądowo-prokuratorskich.

W wyniku tej działalności organów bezpieczeństwa w obozie w Świętochłowicach, zwanym Świętochłowice-Zgoda, znalazło się – przyjmując szacunkowo z uwagi na brak ścisłej ewidencji – około 3000–3500 osób, z czego na skutek różnych przyczyn zmarło co najmniej 1600 osób.

Obóz istniał od około połowy lutego do końca listopada 1945 roku. Przez cały okres istnienia obozu jego komendantem był Salomon Morel.

Obóz świętochłowicki składał się z siedmiu baraków drewnianych podmurowanych oraz jednego budynku murowanego, w którym mieściła się komenda obozu. Każdy barak był przedzielony na pół, tworząc dwie ogromne sale. W każdej z nich znajdowało się 21 trzypiętrowych pryczy drewnianych. Jak zgodnie zeznają przesłuchani świadkowie, na jednej pryczy umieszczano trzech więźniów. Fakt ten pozwala na orientacyjne wyliczenie ilości więźniów, która mogła jednorazowo przebywać w obozie. Ilość ta wyraża się liczbą około 2000–2500 osób.

Cały obóz otoczony był podwójnym pasmem drutu kolczastego, będącego pod napięciem elektrycznym. Zabezpieczenie z drutu pozostało jeszcze z czasów hitlerowskich, o czym świadczyły niezlikwidowane tabliczki z napisem w języku niemieckim „Uwaga! Wysokie napięcie” i znakiem trupiej czaszki.

Jednoosobowe kierownictwo całości obozu spoczywało na osobie komendanta Salomona Morela, który odpowiedzialny był za istniejące w obozie warunki, a w szczególności za los więźniów.

Jak ustalono na podstawie zeznań przesłuchanych świadków, w obozie istniały złe warunki zarówno bytowo-socjalne, jak i higieniczno-sanitarne. Nadto członkowie załogi obozu, na czele z komendantem, dopuszczali się licznych przypadków znęcania nad więźniami, polegającego głównie na biciu oraz prześladowaniu innymi sposobami, które opisali w swych zeznaniach poszczególni świadkowie. Przede wszystkim w obozie panował głód, jako że całodziennym wyżywieniem była czarna kawa zbożowa oraz około 125 gramów chleba, wydawane rano i wieczorem, natomiast obiad stanowiła zupa z buraków pastewnych, zwana ze względu na swą konsystencję wodzianką.

Warunki sanitarno-bytowe były fatalne, więźniowie spali bowiem po trzech na jednej pryczy, bez sienników i kocy, we własnych ubraniach, w których zostali doprowadzeni do obozu.

Złe warunki bytowe oraz sanitarne spowodowały wybuch olbrzymiej epidemii tyfusu plamistego oraz brzusznego, a także czerwonki, zwanej dyzenterią. Epidemia tych chorób nasiliła się od czerwca 1945 roku i trwała w zasadzie do końca istnienia obozu, choć w końcowym okresie nasilenie jej malało. Dopuszczenie do wybuchu epidemii, a następnie niezapobieganie rozprzestrzenianiu się tyfusu, chociażby przez odwszawianie więźniów, brak warunków do izolacji, a także brak podstawowych warunków sanitarnych oraz właściwej opieki medycznej przy panującej w obozie ciasnocie powodowały rozwój epidemii, co doprowadziło do masowych zgonów, których ilość dochodziła w okresie nasilenia epidemii do 20–30 przypadków dziennie.

Zwłoki zmarłych wywożono z terenu obozu na furmance przykrytej plandeką i grzebano na kilku okolicznych cmentarzach, głównie na terenie tak zwanego starego cmentarza w Świętochłowicach, w mogiłach zbiorowych nieoznakowanych. Nagie zwłoki układano warstwami, posypując je wapnem, zaś groby równano z powierzchnią ziemi. Czynności związane z wywożeniem i grzebaniem zmarłych wykonywali więźniowie, z których kilku wspomina o tym w swych zeznaniach.

Doprowadzenie do opisanego wyżej stanu rzeczy, który był przyczyną śmierci w obozie co najmniej około 1600 osób, obciąża osobiście komendanta obozu Salomona Morela, niezależnie od odpowiedzialności za indywidualne przypadki znęcania się nad więźniami.

Wszystkie opisane okoliczności wynikają z zeznań przesłuchanych w toku dotychczasowego śledztwa świadków oraz zebranych w sprawie materiałów dokumentacyjnych. Nadto świadkowie opisali w swych zeznaniach indywidualne przypadki znęcania się nad więźniami w postaci bicia, organizowania apeli połączonych z różnymi dolegliwościami i szykanami oraz ogólnie złego traktowania uwięzionych.

Świadek Krystian Winkler, którego ojciec i dziadek zginęli w obozie, widział, jak prawie codziennie z obozu wywożono zwłoki furmanką przykrytą plandeką.

Świadek Wacław Łochocki – pracownik administracyjny obozu – zeznał między innymi na temat masowych zgonów więźniów spowodowanych epidemią tyfusu i czerwonki, potwierdzając, że zwłoki wywożono na platformach konnych i grzebano na czterech cmentarzach.

Świadek Elżbieta Karkowska potwierdziła wyżej opisane warunki bytowe oraz okres epidemii tyfusu. Opowiedziała też, że więźniowie – członkowie organizacji faszystowskich (na przykład NSDAP) umieszczani byli w osobnym baraku, gdzie byli bici. Jak wynika z zeznań innych świadków, był to barak numer 7, zwany brunatnym.

Świadek Dorota Boreczek, jako nieletnia, przebywała w obozie wraz z matką. Przedstawiła w swych zeznaniach warunki obozowe, a w szczególności panujący tam głód, który w krótkim czasie doprowadzał do krańcowego wycieńczenia organizmu, co sprzyjało rozwojowi chorób przewodu pokarmowego, w tym duru brzusznego. Zarówno świadek, jak i jej matka chorowały ciężko. Świadek Dorota Boreczek widziała też, jak komendant Morel bił więźniów ręką.

Na temat bicia więźniów zeznawał też świadek Józef Wiesiołek, który opisał okoliczności towarzyszące wprowadzaniu więźniów do obozu, w trakcie czego byli oni bici pejczami. Jemu osobiście jakiś strażnik dał do ręki pejcz i kazał mu bić własnego ojca, z którym został doprowadzony do obozu. Wobec odmowy wykonania tego polecenia dał pejcz ojcu i kazał mu bić syna. Ponieważ ojciec i syn nie chcieli bić się nawzajem, zostali obaj dotkliwie pobici przez funkcjonariuszy obozowych, przy czym ojca pobito do tego stopnia, że stracił przytomność. Niestety, z uwagi na brak danych niemożliwa jest identyfikacja sprawców opisanego zdarzenia. Tenże świadek zeznał, że więźniów zmuszano do wynoszenia pojemników z odchodami w zębach, przy czym w wypadku, gdy pojemnik niesiony przez ojca świadka upadł, więzień został pobity i wybito mu trzy zęby. Świadek ten pamięta, że w kwietniu 1945 roku przywieziono do obozu kobiety, niektóre z małymi dziećmi.

Świadek Jan Michen, osadzony w obozie pod koniec maja 1945 roku, był jednym z tych więźniów, którzy wywozili z obozu zwłoki zmarłych. Opowiada on, że zwłoki składano do dołów nago, warstwami, przysypywano wapnem, a po zakończeniu grzebania teren niwelowano, w żaden sposób go nie oznaczając.

Również świadek Helena Guziałek, której ojciec zmarł w obozie, widziała, jak przywożono na cmentarz zwłoki mężczyzn i zakopywano następnie do dołów.

Kolejny świadek przesłuchany w śledztwie – Henryk Grus – został osadzony w wieku 15 lat, wraz z dwoma kolegami. Zeznaje on, że więźniów bito pałkami drewnianymi. Zdesperowani więźniowie rzucali się również na druty kolczaste znajdujące się pod napięciem elektrycznym, którymi był otoczony teren obozu. Świadek ten twierdzi, że widział dwa lub trzy tego rodzaju przypadki.

Za drobne lub wręcz wyimaginowane przez dozór obozowy przewinienia więźniów osadzano w karcerze, gdzie stali w wodzie sięgającej wysokości piersi. Świadek brał raz udział w wyławianiu więźnia, który utopił się w karcerze.

Na temat codziennej praktyki bicia więźniów przez funkcjonariuszy załogi obozowej zeznawał świadek Nikodem Osmańczyk. Świadek ten widział, jak komendant Morel osobiście bił więźniów, i to wielokrotnie, w tym także jego oraz jego ojca, z którym przebywał w obozie. Do bicia więźniów używano pejcza, smyczy lub posługiwano się pięścią.

W czasie wizytowania baraków więźniom kazano ustawić się w dwuszeregu naprzeciw siebie i wzajemnie bić się po twarzach. Ponieważ komendant Morel zauważył, że świadek z ojcem tylko pozorowali bicie maskując ciosy, odezwał się do nich ordynarnie i uderzył go pistoletem w twarz, na skutek czego świadek wpadł pod pryczę. To samo zrobił z ojcem. Tenże świadek opisał zdarzenie, kiedy na polecenie strażników opalali zapałkami brodę jednemu z więźniów, który miał być podobno profesorem. Widział też, jak więźniowie rzucali się na druty otaczające obóz.

W Sobotę Wielkanocną 1945 roku strażnicy wraz z komendantem Morelem przybyli w nocy do baraku, gdzie bili więźniów pejczami, rękojeściami pistoletów oraz nogami od taboretów.

Okoliczności dotyczące pierwszych dni pobytu w obozie potwierdza świadek Konrad Pieczka, zeznając, że grupa, w której go przyprowadzono, stała na placu bez jedzenia i picia przez trzy dni. Przy wchodzeniu do baraków więźniowie pełniący funkcje porządkowe, tak zwani kapo, bili wchodzących pałkami i wężami gumowymi. Świadek ten znajdował się w grupie byłych członków partii hitlerowskiej NSDAP.

W czasie apelu kazano wystąpić z szeregu tym, którzy czują się niewinni. Ci, którzy nie wystąpili, zostali dotkliwie pobici. Świadek zeznał również, że jego znajomy z pracy w kopalni Rozbark nazwiskiem Gola, który był dyrygentem orkiestry kopalnianej, tylko za to, że pomylił się przy odliczaniu na apelu, został pobity do nieprzytomności, w wyniku czego w krótkim czasie zmarł. Sprawcy tego czynu, podobnie jak i sprawcy wszystkich innych pobić, poza komendantem Morelem, nie zostali zidentyfikowani. Nadto świadek ten podał fakt zastrzelenia więźnia o nieustalonym nazwisku, który usiłował zbiec z obozu.

Świadek Emanuel Christof – słuchacz niemieckiej szkoły policyjnej – posiadał drugą grupę narodowości niemieckiej. Był wielokrotnie bity i kopany przez nieznanych z nazwiska członków załogi obozu, niekiedy do utraty przytomności. Widział też wielokrotnie, jak funkcjonariusze obozowi bili więźniów.

Podobnie bity był przy użyciu nogi od taboretu świadek Józef Burda, i to niejednokrotnie. Widział on też kilka razy, jak więźniowie rzucali się na okalające obóz druty pod napięciem. Zeznał też na temat wybuchu epidemii tyfusu.

Jednym z pokrzywdzonych, osobiście pobitym przez komendanta obozu Morela, był świadek Edmund Kamiński, który z powodu bardzo silnego uderzenia w lewe ucho stracił częściowo słuch. Zdaniem świadka komendant Morel, który chodził po terenie obozu w czarnych rękawiczkach skórkowych, ukrywał w rękawiczce jakiś twardy przedmiot, co świadek odczuł podczas bicia. Świadek ten widział, jak komendant podczas apelu bił innych więźniów. Widział również przypadek zawiśnięcia więźnia na drutach obozowych. Wypadki takie miały charakter samobójstw popełnianych przez zdesperowanych więźniów.

Ponadto w toku śledztwa w ramach pomocy prawnej uzyskano z Prokuratury w Dortmundzie – prowadzącej równolegle śledztwo w tej samej sprawie – obszerny materiał procesowy, w oparciu o który ustalono bezspornie, iż Salomon Morel osobiście pobił innych więźniów obozu bądź też znęcał się nad nimi. Ustalono to w oparciu o zeznania świadków: Heinza Biernota, Hansa Katzorka, Erica van Calsterena, Gerharda Gruschki i Maksa Ogorka. Świadkowie ci potwierdzili w sposób stanowczy i jednoznaczny, że zostali pobici przez Salomona Morela.

Przytoczone wyżej zeznania świadków stanowią dowody na to, że komendant obozu Salomon Morel wielokrotnie osobiście bił więźniów, i to niekiedy bardzo dotkliwie, powodując uszkodzenia ciała, a nawet częściowo kalectwo, jak na przykład utrata słuchu. Nadto dowody te w sposób niepodlegający wątpliwości świadczą, że w obozie stosowano nagminnie bicie więźniów oraz różnego rodzaju metody znęcania się nad uwięzionymi, jak chociażby długotrwałe, ciągnące się przez kilkadziesiąt godzin, stanie na placu bez żadnych posiłków ani napojów.

Trudne, wręcz głodowe warunki bytowe, brak elementarnych warunków sanitarnych, prowadzących do wybuchu epidemii, której nie przeciwdziałano, nadto brak właściwej opieki zdrowotnej tworzą obraz martyrologii więźniów obozu świętochłowickiego i obciążają niewątpliwie bezpośrednio komendanta obozu Salomona Morela, który niezależnie od indywidualnej odpowiedzialności poszczególnych funkcjonariuszy odpowiada za narażenie oraz dopuszczenie do masowej śmierci co najmniej 1583 osób, których zgon został zarejestrowany w Urzędzie Stanu Cywilnego Świętochłowice w wyniku zgłoszenia przez komendanta, oraz dopuszczenie się szeregu przestępstw wobec ustalonych w toku śledztwa osób.

Ustalenia te wynikają z zeznań świadków: Nikodema Osmańczyka, Konrada Pieczki, Emanuela Christofa, Edmunda Kamińskiego, Heinza Biernota, Hansa Katzorka, Erica van Calsterena, Gerharda Gruschki, Maksa Ogorka, Doroty Boreczek, Johanessa Bartetzkyb, Wacława Łochockiego, Konrada Pieczki, Emanuela Christofa i Józefa Burdy, których odpisy dołączam do niniejszego wniosku.

Jak ustalono w toku śledztwa, Salomon Morel od 1992 roku przebywa w Tel-Awiwie [...]c.[221][222]

Jednocześnie zapewniam, że w przypadku uwzględnienia niniejszego wniosku Salomon Morel nie będzie wydany lub wydalony do innego państwa bez zgody władz izraelskich, jak również pociągnięty do odpowiedzialności karnej za inne przestępstwa popełnione przed datą niniejszego wniosku.

Stosownie do treści artykułu 12 powołanej Konwencji załączam uwierzytelnione odpisy:

- postanowienia o przedstawieniu zarzutów;

- postanowienia o tymczasowym aresztowaniu;

- listu gończego;

- zeznań cytowanych wyżej świadków oraz wyciąg z przepisów polskiego kodeksu karnego.

Hanna Suchocka

Źródło: IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w obozie pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, t. III, k. 541–550, kopia, mps.

Nr 29: 2005 czerwiec 6, Jerozolima – Odpowiedź Ministerstwa Sprawiedliwości Izraela na drugi wniosek o ekstradycję Salomona Morela (tłumaczenie z języka angielskiego)

Państwo Izrael 6 czerwca 2005

Ministerstwo Sprawiedliwości Nasz znak: 6-98-11

Biuro Prokuratora Krajowego

Departament Spraw Międzynarodowycha[223]

Do: kompetentne władze Rzeczypospolitej Polskiej

Dot[yczy]: prośby o ekstradycję Salomona Morela

Niniejszym potwierdzamy otrzymanie wystosowanej przez rząd Polski prośby o ekstradycję Salomona Morela z dnia 5 kwietnia 2004 roku. Po zbadaniu prośby o ekstradycję oraz następującej po nim rozmowie z naszym Ministrem Sprawiedliwości chcielibyśmy przekazać postanowienie ministra w tej sprawie mówiące o tym, iż nie ma żadnych podstaw do ekstradycji Morela.

Jak już wspominaliśmy we wcześniejszej korespondencji, zarzuty przeciwko Morelowi w Izraelu przedawniły się zgodnie z właściwym przepisem o przedawnieniu. W Państwa ostatniej argumentacji nie znalazło się nic, co by zmieniło ten zasadniczy fakt. Zatem ekstradycja Morela nie jest ani możliwa według izraelskiego prawa, ani wymagana zgodnie z konwencją o ekstradycji.

Po zbadaniu sprawy zmuszeni jesteśmy jednak do odniesienia się do następujących czynników, co – naszym zdaniem – wywołuje zdziwienie, że Polska w ogóle zwróciła się z taką prośbą.

Dokładnie zbadaliśmy fakty w tej sprawie, a także rozważyliśmy okoliczności i przeżycia Morela w czasie II wojny światowej i jej bezpośrednie następstwa. Wnioskujemy z tego, że w czasie wojny Morel był świadkiem morderstwa dokonanego przez polskiego policjanta na rodzicach, bracie i szwagierce. Później jego drugi brat również został zamordowany przez polskiego faszystę. Morelowi udało się uciec hitlerowcom i przyłączyć do partyzantów.

Po wojnie grupa partyzantów, do której należał, rozpoczęła pracę w więzieniu na terenie Śląska. Morel zaczął pracować w obozie w Świętochłowicach-Zgodzie, który to obóz podczas wojny był filią obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu.

Rozumiemy, iż od marca-kwietnia 1945 roku Morel był jednym z trzech komendantów obozu Świętochłowice-Zgoda. Odbywał tam służbę wraz z dwoma nieżyjącymi już komendantami. W czerwcu 1945 roku Morel zaczął kierować obozem jednoosobowo. W obozie przebywało 600 więźniów. Więźniami obozu byli kolaboranci, a ich liczba pozostawała bez zmian w czasie, gdy Morel pełnił funkcję komendanta (do końca 1945 roku).

Zdajemy sobie sprawę z tego, że chociaż warunki życia, jak również warunki higieniczno-sanitarne w obozie były trudne, to – biorąc po uwagę okoliczności – były one do przyjęcia. Należy pamiętać, że w następstwie wojny na terenie całego obszaru Polski przeważały warunki prymitywne, bieda i głód.

Jeśli chodzi o epidemię tyfusu, wydaje się, że – biorąc po uwagi warunki występujące wówczas w obozie i na terenie Polski – trudno było jej zapobiec. Niestety, wynikiem tej epidemii były również ofiary śmiertelne, jednak ich liczba w obozie w Świętochłowicach-Zgodzie wahała się od 60 do 100, a nie 1500, jak Państwo piszą. Chcielibyśmy zaznaczyć, iż wydaje się to rzeczą nieprawdopodobną, by 1500 więźniów zmarło w wyniku epidemii tyfusu, podczas gdy w obozie znajdowało się 600 więźniów.

Kilka lat później Morel, który ukończył studia prawnicze, kontynuował swoją karierę zawodową w służbach więziennych w Departamencie Zarządzania Zakładami Karnymi. Podczas służby awansował do stanowiska naczelnika lokalnego więzienia na Śląsku, którą sprawował przez okres ponad dwudziestu lat pracy, aż do roku 1968, kiedy to po fali antysemityzmu w Polsce został zwolniony z tej funkcji.

Po upadku komunizmu pod koniec lat 80. i dojściu do władzy „Solidarności” w Polsce niektórzy Niemcy, którzy wyemigrowali do Polski, złożyli zeznania dotyczące obozu Świętochłowice-Zgoda. Część zeznań została przedstawiona fałszywie. Przypuszcza się, iż niektóre mogły być stronnicze, ponieważ zostały złożone w czasie napastliwego antysemityzmu i skierowane przeciwko obywatelowi żydowskiego pochodzenia.

W 1993 roku Morel wyemigrował z Polski do Izraela i uzyskał izraelskie obywatelstwo. Dzisiaj, w wieku 86 lat, ma poważne problemy zdrowotne. Państwo Izrael podjęło decyzję, by Morel – obywatel izraelski i osoba w podeszłym wieku, która przeżyła Holocaust – nie podlegał ekstradycji do Polski z powodów wymienionych powyżej i ze względu na pogarszający się stan zdrowia.

Co więcej, w świetle faktów uważamy, iż nie ma żadnych podstaw do przedstawienia Morelowi zarzutów popełnienia poważnych przestępstw, nie mówiąc już o „ludobójstwie” czy „zbrodniach przeciwko narodowi polskiemu”. Jeśli już, to wydaje się nam, że Morel i jego rodzina byli ewidentnie ofiarami zbrodni ludobójstwa popełnionych przez hitlerowców i Polaków z nimi współpracujących.

Jak napisaliśmy w piśmie z dn. 2 września 1998 roku, w którym odrzuciliśmy Państwa pierwszą prośbę o ekstradycję Morela, prośba o ekstradycję wzbudza wiele wątpliwości dotyczących wydarzeń w okresie po II wojnie światowej, kiedy to około 1000 Żydów zostało zamordowanych w Polsce przez polskich obywateli. Wiele zeznań świadków dowodzących takich zbrodni jest zarejestrowanych w Yad Vashem w Jerozolimie w Izraelu i w różnych instytucjach na całym świecie. Polskie władze prowadziły dochodzenia w sprawie wspomnianych wyżej morderstw na Żydach w okresie powojennym, ale wiele osób odpowiedzialnych za te zbrodnie nie zostało postawionych przed sądem. Wobec powyższego tła osobistego i historycznego niepokoi i smuci fakt, że ściganie Morela jest kontynuowane oraz że Państwu Izrael przedstawiona została prośba o jego ekstradycje.

[224]Z poważaniem,b

Gal Levertov, prawnik,

dyrektor Departamentu Spraw Międzynarodowych

Źródło: IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w obozie pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, t. XIII, k. 2513–2515, oryginał, mps.

Nr 30: 2009 styczeń 28, Katowice – Postanowienie prokuratora Instytutu Pamięci Narodowej Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach o umorzeniu śledztwa przeciwko naczelnikowi obozu Salomonowi Morelowi

Katowice, dnia 28 stycznia 2009 r.

Sygn. akt S 96/07/Zk

Postanowienie o umorzeniu śledztwa

Tomasz Balas – prokurator Instytutu Pamięci Narodowej Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach po zapoznaniu się z aktami śledztwa przeciwko Salomonowi Morelowi podejrzanemu o przestępstwo z art. 118 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 roku o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu i inne

na podstawie art. 17 § 1 pkt 5 i 7 k.p.k. i art. 322 § 1 k.p.k.

postanowił:

- umorzyć śledztwo :

A. przeciwko Salomonowi Morelowi podejrzanemu o to, że

I. w okresie od lutego do listopada 1945 roku w Świętochłowicach, będąc funkcjonariuszem Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego – Departamentu Więziennictwa, jako Naczelnik Obozu Pracy Świętochłowice Zgoda, dopuścił się zbrodni przeciwko ludzkości stanowiącej zbrodnię komunistyczną w ten sposób, że działając w celu wyniszczenia umieszczonych w tym obozie ze względów narodowościowych i politycznych więźniów stworzył im warunki życia grożące biologicznym wyniszczeniem, a w szczególności:

- głodził więźniów, wprowadzając rażąco niskie racje żywnościowe;

- pozbawił więźniów elementarnej opieki medycznej i warunków higieniczno-sanitarnych, dopuszczając do powstania i rozprzestrzeniania się wszawicy, czerwonki, tyfusu plamistego i tyfusu brzusznego;

- stosował osobiście i tolerował stosowanie przez podległych mu funkcjonariuszy wobec więźniów różnego rodzaju tortur, polegających na:

- biciu po całym ciele, w tym także po głowie, rękami, kopaniu i biciu różnego rodzaju przedmiotami: kijami, drewnianymi nogami taboretów, gumowymi pałkami i „żyłami”, rurkami powleczonymi gumą, metalowymi drążkami i drewnianymi taboretami, co w wielu wypadkach powodowało powstawanie rozległych obrażeń i wielokrotnie w konsekwencji śmierć;

- umieszczaniu na wiele godzin w tak zwanym karcerze, gdzie więźniowie musieli stać w wodzie sięgającej do piersi, co w niektórych przypadkach prowadziło do śmierci więźnia przez utopienie;

- zmuszaniu więźniów do leżenia warstwami na sobie i tworzenia tak zwanej piramidy składającej się z kilkunastu mężczyzn, co u więźniów znajdujących się w dolnych warstwach powodowało powstawanie rozległych obrażeń wewnętrznych i w konsekwencji śmierć;

- zmuszaniu więźniów do leżenia na ziemi, a następnie chodzeniu po nich, co powodowało powstawanie rozległych obrażeń i w niektórych przypadkach w konsekwencji śmierć;

to jest o przestępstwo z art. 118 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 17 § 1 pkt 5 k.p.k. wobec faktu, iż podejrzany zmarł;

II. w okresie od lutego do listopada 1945 roku w Świętochłowicach, będąc funkcjonariuszem Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego – Departamentu Więziennictwa, jako Naczelnik Obozu Pracy Świętochłowice-Zgoda, dopuścił się zbrodni przeciwko ludzkości stanowiącej zbrodnię komunistyczną w ten sposób, że znęcał się fizycznie i psychicznie nad pozostającymi w zależności od niego więźniami, stosując osobiście przemoc i groźbę bezprawną oraz tolerując stosowanie przemocy i gróźb przez podległych mu funkcjonariuszy wobec umieszczonych w tym obozie ze względów narodowościowych i politycznych więźniów, a w szczególności:

- w nieustalonym bliżej czasie 1945 roku bił pozbawionego wolności Heinza Biernota rękami i drewnianym taboretem po całym ciele;

- w nieustalonym bliżej czasie 1945 roku pozbawionego wolności Hansa Kotzorka bił po całym ciele pałką gumową, pałką drewnianą i drewnianym taboretem;

- w nieustalonym bliżej czasie 1945 roku wspólnie z innymi nieustalonymi osobami pobił pozbawionego wolności Erica von Calsterena rękami i niebezpiecznym narzędziem w postaci żelaznego pręta po całym ciele;

- w nieustalonym bliżej czasie 1945 roku bił pozbawionego wolności Gerharda Gruschkę rękami i gumową pałką po całym ciele;

- w nieustalonym bliżej czasie 1945 roku bił pozbawionego wolności Nikodema Osmańczyka rękami po twarzy i po całym ciele oraz trzymanym w ręce pistoletem po twarzy;

- w nieustalonym bliżej czasie 1945 roku bił pozbawionego wolności Maksymiliana Osmańczyka rękami po twarzy i po całym ciele oraz trzymanym w ręce pistoletem po twarzy;

- w nieustalonym bliżej czasie 1945 roku uderzył pozbawionego wolności Edmunda Kamińskiego ręką w głowę;

- w kwietniu 1945 roku wspólnie z innymi nieustalonymi osobami bił pozbawionego wolności Henryka Wowrę ręką po twarzy i rurką powleczoną gumą po całym ciele;

- w kwietniu 1945 roku uderzył pozbawionego wolności Maksa Ogorka w twarz twardą pałką;

- w kwietniu 1945 roku zmuszał Henryka Wowrę i innych nieznanych z nazwiska więźniów do zlizywania z podłogi miału węglowego;

- w maju 1945 roku przyłożył broń palną do głowy więźnia Rudolfa Gocmana i straszył go zastrzeleniem;

natomiast wobec innych więźniów, nieustalonych z nazwiska, znęcanie się polegało na:

- biciu rękami i kopaniu po całym ciele;

- zmuszaniu do wzajemnego bicia się współwięźniów;

- zmuszaniu do wielogodzinnego stania na placu obozowym bez jedzenia i picia, niejednokrotnie w trudnych warunkach pogodowych;

- szczuciu psami, które gryzły więźniów;

- zmuszaniu do wczołgiwania się pod prycze i dodatkowym biciu tych, dla których zabrakło pod pryczami miejsca;

- zmuszaniu do śpiewania nazistowskich pieśni i dodatkowym biciu za nieznajomość tekstu;

- zmuszaniu do śpiewania w trakcie chowania zmarłych więźniów pogardliwej przyśpiewki o treści: jużeś zdech, jużeś zdech (...)

co kilku nieustalonych z nazwiska pokrzywdzonych doprowadziło w nieustalonych datach do targnięcia się na własne życie, to jest o przestępstwo z art. 119 § 2 k.k. i art. 207 § 1 i 3 k.k. przy zastosowaniu art. 11 § 2 k.k., w związku z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 17 § 1 pkt 5 k.p.k. wobec faktu, iż podejrzany zmarł,

B. w sprawie :

III. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od maja do czerwca 1945 r. w Rybniku, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa w Rybniku w postaci pobicia Pawła Benczek (Bonczek), w wyniku czego był on narażony na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, to jest o przestępstwo z art. 158 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

IV. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci pobicia Konrada Winklera, to jest o przestępstwo z art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

V. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od maja do czerwca 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci fizycznego znęcania się nad bezradną Elżbietą Karkowską poprzez zmuszanie jej, po przyjęciu do obozu, do leżenia przez okres dwóch dni pod barakiem bez podawania pożywienia, to jest o przestępstwo z art. 207 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

VI. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariusza więziennego Obozu Pracy w Świętochłowicach- Zgodzie w postaci kopnięcia Jana Frysztackiego w rękę na skutek czego doszło do uszkodzenia ciała w postaci krwawienia, to jest o przestępstwo z art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawcy przestępstwa;

VII. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci doprowadzenia 13 letniej nieustalonej pokrzywdzonej do obcowania płciowego z tymi funkcjonariuszami poprzez wyzyskania przez nich jej krytycznego położenia i stosunku zależności tej pokrzywdzonej, to jest o przestępstwo z art. 199 k.k., art. 200 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

VIII. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od lutego do czerwca 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariusza Urzędu Bezpieczeństwa wykonującego czynności na terenie Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci fizycznego i psychicznego znęcania się nad bezradnymi Janem Wiesiołek i jego synem Józefem Wiesiołek poprzez zmuszanie Józefa Wiesiołek do bicia pejczem Jana Wiesiołek i kierowanie wykonaniem tego czynu to jest o przestępstwo z art. 207 § 1 k.k., art. 231 § 1 k.k. i art. 18 § 1 k.k. w zw. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawcy przestępstwa;

IX. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od lutego do czerwca 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariusza Urzędu Bezpieczeństwa wykonującego czynności na terenie Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci fizycznego i psychicznego znęcania się nad bezradnymi Janem Wiesiołek i jego synem Józefem Wiesiołek poprzez zmuszanie Jana Wiesiołek do bicia pejczem Józefa Wiesiołek i kierowanie wykonaniem tego czynu, to jest o przestępstwo z art. 207 § 1 k.k., art. 231 § 1 k.k. i art. 18 § 1 k.k. w zw. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawcy przestępstwa;

X. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od lutego do czerwca 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa wykonujących czynności na terenie Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci fizycznego znęcania się nad bezradnym Janem Wiesiołek poprzez pobicie go za odmowę bicia przez niego pejczem syna Józefa Wiesiołek, w wyniku czego był on narażony na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, to jest o przestępstwo z art. 158 § 1 k.k., art. 207 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

XI. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od lutego do czerwca 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie poprzez psychiczne i fizyczne znęcanie się nad bezradnym Janem Wiesiołek w postaci zmuszania go do wynoszenia z baraków w zębach pojemników z odchodami oraz pobiciu kolbą karabinu, w wyniku czego doznał on obrażeń ciała w postaci wybicia trzech zębów, które to obrażenia spowodowały naruszenie czynności narządu ciała na okres co najmniej 7 dni, to jest o przestępstwo z art. 157 § 2 § 1 k.k., art. 207 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

XII. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnie przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od maja do listopada 1945 r. w Świętochłowicach, polegających na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, poprzez fizyczne znęcanie się nad bezradnym Michaelem Janem Gerardem w postaci dwukrotnego pobicia go, to jest o przestępstwo z art. 207 § 1 k.k., i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

XIII. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w lutym 1945 r. w Katowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa oraz żołnierza Wojska Polskiego w postaci pobicia w trakcie zatrzymania Henryka Sonsala, to jest o przestępstwo z art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

XIV. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od lutego do września 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci fizycznego znęcania się nad bezradnym Henrykiem Sonsala, poprzez deptanie po nim, bicie pejczem oraz uderzenie karabinem w twarz, w wyniku czego doszło do ciężkiego uszczerbku na zdrowiu w postaci utraty wzroku w jednym oku, to jest o przestępstwa z art. 156 § 1 pkt 2 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

XV. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od lutego do lipca 1945 r., w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci pobicia Romana Guziałek, w wyniku czego doznał on złamania ręki, które to obrażenia spowodowały naruszenie czynności narządu ciała na okres powyżej 7 dni, to jest o przestępstwo z art. 157 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

XVI. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od czerwca do listopada 1945 r., w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci umyślnego spowodowania ciężkich uszkodzeń ciała Jerzego Ochockiego w wyniku deptania butami po nim, na skutek czego pokrzywdzony zmarł, to jest o przestępstwo z art. 156 § 1 i 3 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

XVII. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od marca do października 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie poprzez fizyczne znęcanie się nad bezradnym Henrykiem Grusą w postaci wielokrotnego pobicia go rękoma, drewnianymi pałkami i taboretami po całym ciele, w wyniku czego był on narażony na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, to jest o przestępstwo z art. 158 § 1 k.k., art. 207 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

XVIII. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od lutego do listopada 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci fizycznego znęcania się nad bezradnym Nikodemem Osmańczykiem poprzez wielokrotne pobicie go rękoma, pejczem, smyczą, w wyniku czego był on narażony na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, to jest o przestępstwo z art. 158 § 1 k.k., art. 207 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

XIX. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od lutego do listopada 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci psychicznego znęcania się nad bezradnym Nikodemem Osmańczykiem poprzez zmuszanie go, jak również drugiego nieustalonego mężczyzny, pod groźbą pobicia ich pejczem, do opalenia zapałkami brody nieustalonemu mężczyźnie i kierowanie wykonaniem tego czynu, to jest o przestępstwo z art. 207 § 1 k.k., art. 231 § 1 k.k. i art. 18 § 1 k.k. w zw. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

XX. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od lutego do listopada 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci fizycznego znęcania się nad bezradnym nieustalonym mężczyzną poprzez zmuszanie groźbą użycia przemocy wobec Nikodema Omańczyka oraz innego mężczyzny do opalenia mu brody zapałkami, to jest o przestępstwo z art. 207 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

XXI. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od kwietnia do listopada 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie poprzez pobicie Augustyny Jurczuk, to jest o przestępstwo z art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

XXII. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od kwietnia do listopada 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci fizycznego znęcania się nad bezradną Agnieszką Cholewa poprzez zmuszanie jej przy przyjęciu do obozu do stania przez dwa dni przed barakiem bez możliwości zmiany pozycji, odpoczynku oraz pożywienia, to jest o przestępstwo z art. 207 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

XXIII. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od maja do sierpnia 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci fizycznego znęcania się bezradnym Konradem Pieczką poprzez zmuszanie go, przy przyjęciu do obozu do stania przez trzy dni przed barakiem bez możliwości zmiany pozycji, odpoczynku oraz pożywienia oraz bicie gumowym wężem i pałką, to jest o przestępstwo z art. 207 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

XXIV. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od maja do listopada 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci fizycznego znęcania się nad bezradnym Christowem Emanuelem przez wielokrotne pobicie go oraz kopanie, w wyniku czego był on narażony na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, to jest o przestępstwo z art. 158 § 1 k.k., art. 207 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

XXV. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od kwietnia do października 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci fizycznego znęcania się bezradnym Józefem Burdą poprzez wielokrotne bicie, w tym nogą od krzesła, to jest o przestępstwo z art. 207 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

XXVI. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od marca do kwietnia 1945 r. w Chorzowie i Katowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej w postaci bicia Edmunda Kamińskiego w trakcie wykonywania z jego udziałem czynności służbowych, to jest o przestępstwo z art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

XXVII. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od kwietnia do listopada 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci fizycznego znęcania się bezradnym Edmundem Kamińskim poprzez bicie go rękoma, pałkami drewnianymi, gumowym wężem oraz kopanie, to jest o przestępstwo z art. 207 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

XXVIII. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od kwietnia do listopada 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci fizycznego znęcania się bezradną Elżbietą Tojza poprzez bicie jej po całym ciele rękoma, zmuszanie do robienia przysiadów, pompek, tzw. „żabek” oraz śpiewania niemieckich piosenek, to jest o przestępstwo z art. 207 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

XXIX. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariusza więziennego Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci doprowadzenia 17 letniej nieustalonej pokrzywdzonej do obcowania płciowego poprzez wyzyskanie jej krytycznego położenia i stosunku zależności tej pokrzywdzonej, to jest o przestępstwo z art. 199 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawcy przestępstwa,

XXX. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci fizycznego znęcania się bezradnym Heinzem Biernotem poprzez zmuszanie go do śpiewania niemieckich piosenek, w trakcie których był bity pięściami, gumowymi pałkami, bykowcami, drewnianym krzesłem, to jest o przestępstwo z art. 207 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

XXXI. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariusza więziennego Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci fizycznego znęcania się bezradną Edith Kronfeld poprzez bicie jej oraz uderzanie nią w ścianę, to jest o przestępstwo z art. 207 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawcy przestępstwa,

XXXII. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci pobicia Maksa Ogorka, w wyniku czego doznał on obrażeń ciała w postaci złamania kości nosowej, które to obrażenia spowodowały naruszenie czynności narządu ciała na okres powyżej 7 dni, to jest o przestępstwo z art. 157 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

XXXIII. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci pobicia Huberta Franke, w wyniku czego doznał on obrażeń ciała w postaci wybicia zębów, które to obrażenia spowodowały naruszenie czynności narządu ciała na okres powyżej 7 dni, to jest o przestępstwo z art. 157 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

XXXIV. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od kwietnia do listopada 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci fizycznego i psychicznego znęcania się nad bezradnym Johannesem Bartetzky, poprzez kilkakrotne pobicie go oraz zmuszanie do pobicia przez niego innego więźnia, jak również innych więźniów do pobicia jego oraz kierowanie wykonaniem tych czynów, to jest o przestępstwo z art. 207 § 1 k.k., art. 231 § 1 k.k. i art. 18 § 1 k.k. w zw. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

XXXV. Zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od lutego do maja 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci fizycznego i psychicznego znęcania się nad bezradnym Hansem Kotzorek, poprzez wielokrotne bicie go pięściami, gumową i drewnianą pałką, drewnianym taboretem, kopanie, deptanie, zmuszanie do leżenia, to jest o przestępstwo z art. 207 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

XXXVI. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od lutego do października 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci fizycznego i psychicznego znęcania się nad bezradną Dorotą Boreczek, poprzez zmuszanie jej do wielogodzinnego stania przy przyjęciu do obozu twarzą do ściany z podniesionymi do górny rękami, grożenie śmiercią oraz bicie w trakcie apeli, to jest o przestępstwo z art. 207 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

XXXVII. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od marca do kwietnia 1945 r. w Gliwicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej w postaci fizycznego znęcania się nad bezradnym Ericem van Calsterenem, poprzez bicie go w trakcie wykonywanych z jego udziałem czynności procesowych, to jest o przestępstwo z art. 207 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

XXXVIII. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od 17 kwietnia do 17 października 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci fizycznego i psychicznego znęcania się nad bezradnym Ericem van Calsterenem, poprzez zmuszanie go do wielogodzinnego stania przy przyjęciu do obozu, zmuszanie do biegania, brudzenia się błotem, klęczenia przez kilka godzin na drobnych ostrych kamyczkach oraz wielokrotne pobicie pięściami, żelaznym prętem po nogach oraz kopanie, to jest o przestępstwo z art. 207 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

XXXIX. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od 18 do 20 maja 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci fizycznego znęcania się nad bezradnym Erichem Muschalikiem, poprzez bicie go po całym ciele elementami drewnianego taboretu, w wyniku czego doznał obrażeń czaszki, złamania żeber oraz kończyn górnych i dolnych, które spowodowały chorobę realnie zagrażającą życiu, to jest o przestępstwo z art. 158 § 2 k.k., art. 207 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa

XL. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od maja do lipca 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci fizycznego znęcania się nad bezradnym Alfonsem Hungerem, poprzez bicie go po całym ciele elementami drewnianego taboretu w wyniku czego doznał obrażeń klatki piersiowej i brzucha, które spowodowały chorobę realnie zagrażającą życiu, to jest o przestępstwo z art. 158 § 2 k.k., art. 207 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

XLI. Zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od kwietnia do października 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci fizycznego i psychicznego znęcania się nad bezradnym Henrykiem Wowrą, poprzez bicie go metalową rurką obciągniętą gumą oraz bykowcem po całym ciele, zmuszanie do bicia innych więźniów, znoszenie bicia przez innych więźniów, zmuszanie do zlizywania z podłogi miału węglowego, aż do jej wyczyszczenia oraz chowania się pod pryczę wraz z innymi osobami, to jest o przestępstwo z art. 207 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

XLII. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od kwietnia do maja 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariusza więziennego Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci uderzenia Fryderyka Wowry bykowcem z tyłu w szyję, to jest o przestępstwo z art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawcy przestępstwa,

XLIII. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od maja do września 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci fizycznego znęcania się nad bezradnym Alojzym Richterem poprzez dwukrotne pobicie go gumowymi żyłami oraz ręką po twarzy, to jest o przestępstwo z art. 207 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

XLIV. Zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od maja do września 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez Naczelnika Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci fizycznego znęcania się nad bezradnym Alojzym Richterem poprzez zmuszanie go do wstawania i padania na ziemię, a następnie deptanie po nim, to jest o przestępstwo z art. 207 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 17 § 1 pkt 5 k.p.k. wobec faktu, iż sprawca zmarł;

XLV. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w lutym 1945 r. w Katowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej w postaci pobicia deskami i innymi przedmiotami Eduarda Loski i Jana Loski, to jest o przestępstwo z art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

XLVI. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od lutego do kwietnia 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej w postaci fizycznego znęcania się nad bezradnymi Eduardem Loska i Janem Loska poprzez głodzenie ich oraz bicie deskami i innymi przedmiotami, to jest o przestępstwo z art. 207 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

XLVII. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od kwietnia do maja 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa w postaci fizycznego znęcania się nad Eduardem Loska poprzez bicie i kopanie po całym ciele, to jest o przestępstwo z art. 207 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

XLVIII. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od kwietnia do listopada 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci pobicia pięściami i kopania po całym ciele Eduarda Loski, to jest o przestępstwo z art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

XLIX. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od kwietnia do lipca 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci fizycznego znęcania się nad Janem Loska poprzez co najmniej dwukrotne pobicie go pięściami i kopanie po całym ciele, w wyniku czego pokrzywdzony zmarł, to jest o przestępstwo z art. 158 § 3 k.k., art. 207 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

L. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci fizycznego znęcania się nad Herbertem Zimoniem poprzez bicie i kopanie po całym ciele, zmuszanie do leżenia na ziemi oraz deptanie po nim butami, to jest o przestępstwo z art. 207 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

LI. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci pobicia Izydora Szwedy, to jest o przestępstwo z art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

LII. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od kwietnia do maja 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci fizycznego znęcania się nad bezradnym Erwinem Nalepą poprzez bicie kolbą karabinu oraz wielokrotne pobicie drewnianym taboretem, to jest o przestępstwo z art. 207 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

LIII. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od kwietnia do maja 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci fizycznego znęcania się nad bezradnym Horstem Kisielem poprzez pobicie go drewnianym taboretem, to jest o przestępstwo z art. 207 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

LIV. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od kwietnia do maja 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci pobicia Waldemara Wieczorka, to jest o przestępstwo z art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

LV. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od kwietnia do września 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci fizycznego znęcania się nad bezradnym Teodorem Pniokiem poprzez zmuszanie go do stania przez okres 24 godzin przy przyjęciu do obozu na dworze, wielokrotne zmuszanie do leżenia na ziemi i deptanie po nim, wielokrotne pobicia, w tym drewnianymi taboretami, w wyniku czego doznał ciężkiego uszczerbku na zdrowiu w postaci utraty słuchu w prawym uchu, to jest o przestępstwo z art. 156 § 1 pkt 2 k.k., art. 207 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

LVI. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w maju 1945 r. w Rybniku, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariusza Urzędu Bezpieczeństwa w postaci uderzenia pięścią w twarz zatrzymanego Rudolfa Gocmana w wyniku czego doszło do zniszczenia jego okularów, to jest o przestępstwo z art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawcy przestępstwa;

LVII. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od maja do lipca 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci fizycznego znęcania się nad bezradnym Rudolfem Gocmanem poprzez zmuszanie go do czołgania się po żużlowym podłożu oraz rzucanie w niego butelkami, to jest o przestępstwo z art. 207 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

LVIII. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od kwietnia do października 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariusza więziennego Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie poprzez kopnięcie Wernera Sonnabenda, to jest o przestępstwo z art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawcy przestępstwa,

LIX. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w lutym 1945 r. w Katowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariusza Milicji Obywatelskiej poprzez uderzenie kolbą karabinu w głowę Piotra Niedobeckiego, w wyniku czego doznał on nieustalonych obrażeń , to jest o przestępstwo z art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawcy przestępstwa,

LX. zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od kwietnia do września 1945 r. w Świętochłowicach, polegającej na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci fizycznego i psychicznego znęcania się nad bezradnym Pawłem Froń poprzez bicie go, kopanie, wyzywanie i opluwanie, to jest o przestępstwo z art. 207 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa;

LXI. zbrodni przeciwko ludzkości, popełnionych w 1945 r. w Świętochłowicach przez Waltera Skutellę, wspólnie i w porozumieniu z funkcjonariuszami więziennymi Obozu Pracy w Świętochłowicach bądź w ich obecności, za ich przyzwoleniem bądź przez nich inspirowanych, polegających na:

- fizycznym znęcaniu się nad bezradnym Erichem Muschalikiem, poprzez bicie go po całym ciele elementami drewnianego taboretu w wyniku czego doznał obrażeń czaszki, złamania żeber oraz kończyn górnych i dolnych, które spowodowały chorobę realnie zagrażającą życiu,

- biciu Teodora Pnioka, Rudolfa Gocmana oraz innych nieustalonych więźniów,

to jest o przestępstwo z art. 158 § 2 k.k., art. 207 § 1 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 17 § 1 pkt 5 k.p.k. wobec śmierci sprawcy;

LXII. zbrodni przeciwko ludzkości popełnionej w dniu 20 maja 1945 r. w Świętochłowicach przez Kurta Glombitza[225], pełniącego obowiązki lekarza w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, polegającej na dokonaniu zabójstwa pobitego Ericha Muschalika poprzez przecięcie mu żył w prawej i lewej ręce za przyzwoleniem funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach, to jest o przestępstwo z art. 148 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. wobec faktu, iż postępowanie karne w tej sprawie zostało prawomocnie zakończone;

LXIII. zbrodni przeciwko ludzkości popełnionej w okresie od maja do lipca 1945 r. w Świętochłowicach przez Kurta Glombitza, pełniącego obowiązki lekarza w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, polegającej na dokonaniu zabójstwa pobitego Alfonsa Hungera, poprzez przecięcie mu żył w prawej i lewej ręce, za przyzwoleniem funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach, to jest o przestępstwo z art. 148 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. wobec faktu, iż postępowanie karne w tej sprawie zostało prawomocnie zakończone;

LXIV. zbrodni komunistycznych, stanowiących jednocześnie zbrodnie przeciwko ludzkości, popełnionych w 1945 r. w Świętochłowicach, polegających na przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy więziennych Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie w postaci psychicznego i fizycznego znęcania się nad bezradnymi nieustalonymi więźniami tego Obozu poprzez:

- zmuszanie ich do stania lub leżenia przy przyjmowaniu do obozu przez okres od kilkunastu do kilkudziesięciu godzin na dworze bez możliwości zmiany pozycji, odpoczynku, oraz pożywienia, częstokroć z rękami uniesionymi do góry,

- grożenie śmiercią lub pobiciem,

- szczucie psami w czasie przechodzenia przez szpaler funkcjonariuszy, w momencie przyjmowania do obozu,

- zmuszanie do wynoszenia z baraków w zębach pojemników z odchodami, do wzajemnego bicia, zlizywania z podłogi miału węglowego oraz krwi, śpiewania niemieckich piosenek, robienia przysiadów, pompek, tzw. „żabek”, biegania, brudzenia się w błocie, klęczenia na drobnych ostrych kamyczkach przez kilka godzin, wczołgiwania się pod pryczę i dodatkowym biciu osób, którym zabrakło tam miejsca,

- używanie wobec nich przemocy w postaci szarpania, popychania, bicia rękoma, gumowymi pałkami, wężami, drewnianymi krzesłami, taboretami, nogami od taboretu, pejczami, bykowcami, skórzanymi rzemieniami, metalowymi rurkami powlekanymi gumą, żelaznymi prętami i innymi niebezpiecznymi przedmiotami, kopania, deptania po leżących, skutkujące narażaniem ich na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, obrażeniami ciała, w tym ciężkimi, które niejednokrotnie prowadziły do śmierci więźniów,

- umieszczanie na wiele godzin w karcerze wypełnionym wodą, w wyniku czego co najmniej jedna osoba utopiła się,

- zmuszanie więźniów do kładzenia się warstwami na sobie, do wysokości wzrostu dorosłego człowieka w wyniku czego pokrzywdzeni znajdujący się w niższych warstwach doznawali obrażeń ciała, w tym ciężkich, które niejednokrotnie prowadziły do śmierci,

- strzelania w zamiarze pozbawienia życia do więźniów usiłujących zbiec z obozu, w wyniku czego dochodziło do ich śmierci, które to działania doprowadziły kilka osób do targnięcia się na własne życie przez powieszenie bądź rzucenie na będące pod napięciem druty kolczaste otaczające obóz, to jest o przestępstwo z art. 148 § 1 k.k., art. 156 § 1 i 3 k.k., art. 157 § 1 i 2 k.k., art. 158 § 1 i 3 k.k., art. 207 § 1 i 3 k.k. i art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. wobec niewykrycia sprawców przestępstwa.

Uzasadnienie

Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu prowadziła śledztwo w sprawie działania w okresie od lutego do listopada 1945 r. Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie.

W toku śledztwa ustalono, co następuje:

Na ziemiach polskich wcielonych do Rzeszy po wybuchu II wojny światowej obowiązywało rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 4 marca 1941 r. o powszechnym i obowiązkowym wpisie na Niemiecką Listę Narodowościową (DVL Deutsche Volksliste). DVL na Górnym Śląsku miała charakter obowiązkowy i powszechny. Obowiązek wypełnienia kwestionariuszy wynikał z przekonania władz hitlerowskich o niemieckim pochodzeniu ludności Górnego Śląska. Celem listy miało być oddzielenie innych narodowości od Niemców, doprowadzając w ten sposób do uregulowania przynależności państwowej. Mieszkańcy Górnego Śląska zobowiązani byli do wypełnienia kwestionariusza, w którym odpowiadali na pytania dotyczące pochodzenia, zaangażowania politycznego, stosunku do niemczyzny. Za niewypełnienie kwestionariusza groziły sankcje w postaci: aresztowania, zwolnienia z pracy, wysiedlenia z Górnego Śląska, odmowy wydania kartek żywnościowych, osadzenie w obozie koncentracyjnym, rozstrzelanie. Kwestionariusz nie zawierał wniosku o wpis na listę, a klasyfikacja do poszczególnych grup tej listy zależała od decyzji władzy niemieckiej. Podział przeprowadzono wg następujących kryteriów: I grupa – osoby narodowości niemieckiej, aktywnie polityczne, II grupa – osoby narodowości niemieckiej, które nie mogły wykazać się aktywnością, ale wykazały odrębność narodową, III grupa – osoby pochodzenia niemieckiego, częściowo spolonizowane, ale nie ustosunkowane negatywnie do niemczyzny, a także osoby obcego pochodzenia, które zawarły związek małżeński z osobami narodowości niemieckiej, grupa IV – osoby narodowości niemieckiej, spolonizowane, zaangażowane propolsko, opierające się zniemczeniu. Akcja wpisu na DVL rozpoczęła się w połowie 1941 r. i trwała do połowy 1943 r.[226]

W 1945 r. władze komunistyczne rozpoczęły porządkowanie kwestii narodowościowych na Górnym Śląsku, opierając się na wynikach volkslisty. Przyjęto, że osoby zaliczone do grupy I i II to Niemcy lub co najmniej zdrajcy narodu. Wynikało to z nieznajomości stosunków narodowościowych, specyficznej sytuacji tych ziem oraz chęci szybkiego i surowego rozprawienia się z wszystkimi, którzy zaparli się polskości. Zgodnie z dekretem z dnia 28 lutego 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów (Dz. U. z dnia 10 marca 1945 r., nr 7, poz. 30) osoby z II grupy volkslisty, do czasu rehabilitacji, miały być umieszczone w obozie pracy, a ich majątek skonfiskowany[227]. Dekret ten obowiązywał w okresie od 10 marca 1945 r. do 7 maja 1945 r. Następnie został zastąpiony przez dekret z dnia 6 maja 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów (Dz. U. z dnia 7 maja 1945 r., nr 17, poz. 96). Dekret przewidywał analogiczne rozwiązania dotyczące kwestii konsekwencji posiadania volkslisty jak ten z 28 lutego 1945 r. Obowiązywał do 17 listopada 1946 r.

Po przejściu frontu przez Górny Śląsk władze komunistyczne przejęły zachowane poniemieckie obozy. Umieszczano w nich osoby narodowości niemieckiej, folksdojczów oraz podejrzanych o wrogi stosunek do nowego ustroju. W oświęcimskim obozie koncentracyjnym osadzono wielu Górnoślązaków przed wywiezieniem w głąb ZSRR. Do dużych obozów – dawnej filii Oświęcimia – w Jaworznie i Mysłowicach kierowano setki zatrzymanych mieszkańców Górnego Śląska, których „winą” było jedynie posiadanie II grupy volkslisty. Najważniejszym obozem na tym terenie był Centralny Obóz Pracy (COP) w Jaworznie, któremu podlegały mniejsze obozy. Cały system więziennictwa i wszystkie obozy podlegały Ministerstwu Bezpieczeństwa Publicznego, w ramach którego funkcjonował Departament VI Więzienia i Obozy[228].

Obóz znajdujący się naprzeciw zakładów „Zgoda” w Świętochłowicach, noszący oficjalną nazwę „Obóz Pracy w Świętochłowicach”, wcześniej był również filią obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu[229]. Po Niemcach pozostało podwójne ogrodzenie z drutu kolczastego pod napięciem, wieże strażnicze, baraki dla więźniów oraz budynek dla personelu. Jeszcze w lutym 1945 r. skierowano tu pierwsze zatrzymane przez UB, MO i NKWD osoby. Większość więźniów obozu stanowili Ślązacy oraz obywatele III Rzeszy (tzw. reichsdeutsche), ale znaleźli się tam również Polacy z tzw. centralnej Polski oraz obcokrajowcy (Austriacy, Rumuni, Czesi, Holender). Do obozu trafiali volksdeutsche, osoby posądzone o współpracę z Niemcami. Wraz z rodzicami do obozu trafiały dzieci. Kierowano tam osoby bez sankcji prokuratorskich, jedynie na podstawie decyzji władz bezpieczeństwa. Więźniowie odstawiani byli do obozu pieszo bądź tramwajami. Bardzo często na czele kolumny osób doprowadzanych do obozu szła osoba z flaga nazistowską. W ten sposób władze chciały przekonać ludność Górnego Śląska, że do obozu trafiają Niemcy i aktywiści ruchu nazistowskiego[230]. Obóz przystosowany był do pomieszczenia 1,5 tys. osób. Pod koniec marca 1945 r. w obozie przebywało 1062 więźniów. W następnych miesiącach liczba uwięzionych systematycznie wzrastała: 1 maja było – 2088 mężczyzn i 125 kobiet, 1 lipca – 4280 mężczyzn i 196 kobiet, 1 sierpnia – 4551 mężczyzn i 497 kobiet[231]. W obozie panował głód. Całodzienne wyżywienie stanowiła czarna kawa zbożowa, ok. 125 g chleba wydawanego rano i wieczorem, obiad – zupa z buraków pastewnych, pokrzyw, kapusty, kukurydzy. Więźniowie żywili się trawą, często tym, co znaleźli na terenie obozu. Wprawdzie rodziny więźniów przynosiły im paczki z żywnością, ale nie były one przekazywane lub przekazywano jedynie część produktów znajdujących się w tych paczkach. Zdarzały się sytuacje, że strażnicy więzienni przyjmowali paczki, mimo tego, że osoba, dla której została przyniesiona, zmarła. W obozie nie było żadnych naczyń ani sztućców. Więźniowie spożywali posiłki ze starych zardzewiałych metalowych puszek po konserwach. Z jednej puszki musiało korzystać kilku więźniów. Warunki sanitarno-bytowe były katastrofalne. Więźniowie spali po trzech – czterech na jednej pryczy, bez sienników i koców, w ubraniach, w których zostali doprowadzeni do obozu. Prycze były dwu-, trzypiętrowe. W okresach przeludnienia więźniowie musieli spać na gołej ziemi lub deskach. Raz w tygodniu można była skorzystać z łaźni. Więźniowie nie otrzymywali jednak środków czystości, a w łaźni była wyłącznie zimna woda. Z uwagi na panujące warunki powszechne były wszy, pluskwy, szczury. Wkrótce też pojawiły się choroby epidemiczne: czerwonka, tyfus. Epidemie te wybuchły w czerwcu 1945 r. W ich wyniku w obozie zmarło co najmniej 1855 osób[232].

W obozie znajdowało się siedem drewnianych baraków. W dwóch z nich umieszczone były kobiety, w pozostałych mężczyźni. Oprócz baraków na terenie obozu znajdował się murowanych budynek, w którym znajdowała się komendantura obozu. Mieszkali tam strażnicy więzienni oraz kierownictwo obozu. W każdym baraku z więźniów wyznaczano tzw. blokowego. Nie był on uzbrojony. Ich przełożonym był Walter Skutella. Była to tzw. straż obozowa wewnętrzna składająca się z więźniów.

Początkowo obozem kierowali Aleksy Krut oraz Salomon Morel. Od 15 czerwca 1945 Naczelnikiem Obozu Pracy w Świętochłowicach był Salomon Morel[233]. W skład kierownictwa obozu wchodzili ponadto czterej mężczyźni pochodzenia żydowskiego o nazwiskach: Skibiński, Zaks (Sachs) i Jasy. Komendantowi podlegało od 15 do 30 strażników więziennych, którzy byli uzbrojeni. Wśród nich wartownikami byli Franciszek Szlafka, Mieczysław Hajok, mężczyźni o nazwiskach Jakubiak, Jarosz i Sroka. Franciszek Szlafka pracował w obozie do lipca 1945 r. Jako wartownik nie miał wstępu na teren obozu. Ponadto jako strażnicy więzienni pełnili służbę w obozie: Karol Zaks, Robert Nawrocki, Józef Cygan, Edward Bereak, Wilhelm Harazim, Zygmunt Schafflik, Piotr Kulejowski, Stefan Kulejowski oraz mężczyźni o nazwiskach Styczeń, Pigwa, Gockowski, Franecki, Piekarski, Kremzern, Masoń, Ogaza. Część z nich była wartownikami i pracowała wcześniej w KWK „Polska” w Świętochłowicach. Karol Zaks przyjęty został do pracy w Wydziale Więzień i Obozów WUBP w Katowicach w marcu 1945 r. W Obozie Pracy Świętochłowice–Zgoda pracował od 2 marca 1945 r. do 11 września 1945 r. jako ochrona tego obozu oraz kierownik działu gospodarczego. W dniu 11 września 1945 r. Karol Zaks zwolniony został dyscyplinarnie ze służby. Robert Nawrocki w służbie więziennej pracował od maja 1945 r. W obozie w Świętochłowicach pełnił służbę od dnia 15 maja do 6 grudnia 1945 r. jako strażnik.

Na terenie obozu funkcjonowało ambulatorium, w którym pracowali lekarze i sanitariusze. Kierownikiem lekarzy był więzień Kurt Glombitza prowadzący w czasie wojny praktykę lekarską w Katowicach.

Do obozu przywożeni byli obywatele Niemiec oraz osoby pochodzenia niemieckiego i polskiego, posiadacze II grupy volkslisty, członkowie NSDAP, Hitlerjugend, BDM (Bund Deutscher Mädel)[234]. Osoby te przywożone były przez funkcjonariuszy UB, Milicji Obywatelskiej, NKWD oraz żołnierzy polskich i radzieckich. Bardzo często przyprowadzano ludzi grupami pieszo. Osadzone w obozie osoby nie miały „sankcji” prokuratorskich ani sądowych. W obozie prowadzono ewidencję przyjmowanych. Prowadził ją Edward Wieczorek. Ponadto przy przyjmowaniu do obozu obecny był Wacław Łochocki. Osoby przyjmowane były do obozu bez jakichkolwiek dokumentów legalizujących pozbawienie ich wolności. Przy przyjmowaniu do obozu tożsamość więźniów ustalana była na podstawie ich wypowiedzi, gdyż nie posiadali dokumentów tożsamości. Przyprowadzani w porze nocnej więźniowie musieli czekać na przyjęcie do obozu do godzin porannych. Ponadto w trakcie przyjmowania do obozu często więźniowie musieli stać lub leżeć od kilkunastu do kilkudziesięciu godzin na dworze. Nie mogli zmieniać pozycji, nie dostawali nic do jedzenia i często byli bici przez strażników więziennych rękami lub różnymi przedmiotami. Zdarzały się sytuacje, że osoby były przyjmowane do obozu w obecności Salomona Morela. Często zwracał się on słowami pogardliwymi do więźniów i zapowiadał stosowanie wobec nich represji okrutniejszych niż stosowane przez władze niemieckie w obozie koncentracyjnym w Oświęcimiu.

Dwa razy dziennie w obozie odbywały się apele. Więźniowie nie mogli opuszczać baraków, chyba że za potrzebą fizjologiczną lub też w razie skierowania do pracy na terenie obozu lub poza nim. Więźniowie w ilościach od 100 do 400 przekazywani byli do pracy w kopalniach „Polska”, „Matylda”, „Śląsk”, „Centrum”, „Michał”, „Rozbark”, „Łagiewniki” i „Siemianowice”. W wielu przypadkach więźniowie przekazani do pracy okazywali się niezdolni do niej z powodu chorób.

Na terenie obozu istniał karcer. Usytuowany w jednym z dawnych bunkrów obrony przeciwlotniczej. Wypełniony był on wodą. Więźniowie ukarani karcerem w niektórych przypadkach, podczas odbywania kary, musieli stać w wodzie do wysokości piersi. Jeden z więźniów przebywających w karcerze utopił się. Polecenie umieszczenia więźniów w karcerze wydawał Salomon Morel.

Tyfus i inne choroby nie były jedyną przyczyną śmierci więźniów. Co najmniej kilka osób zastrzelili strażnicy podczas próby ucieczki z obozu. Ponadto wobec więźniów stosowano najdotkliwsze represje. Bicie więźniów było na porządku dziennym, zwłaszcza w baraku nr 7, zwanym „Deutsche Hause” lub „brunatnym barakiem”, gdyż umieszczano tam mężczyzn należących do NSDAP i Hitlerjugend. W baraku tym niemal każdej nocy organizowano rytuał znęcania się nad więźniami. Więźniowie zmuszani byli do śpiewania pieśni Horsta Wessela „W górę sztandar”. W czasie kiedy więźniowie stali i śpiewali, Salomon Morel i strażnicy więzienni bili ich rękoma, pięściami, kopali, używali do bicia gumowych pałek, bykowców, drewnianych taboretów. Ponadto zmuszano więźniów do leżenia na podłodze, a strażnicy więzienni deptali po nich. Takie metody tortur stosowano również wobec więźniów umieszczonych w innych barakach. Szczególnym rodzajem znęcania nad więźniami było układanie z nich tzw. piramidy. Więźniów układano warstwami na sobie, aż do osiągnięcia wysokości odpowiadającej wzrostowi dorosłego człowieka. W wyniku opisanych tortur więźniowie doznawali poważnych obrażeń ciała, które w wielu przypadkach skutkowały śmiercią. Więźniowie z obrażeniami zabierani byli do ambulatorium, skąd część z nich wracała po kilku tygodniach. Jedną z metod znęcania się było zmuszanie więźniów do ustawienia się parami naprzeciwko siebie i wzajemnego bicia się. Jeżeli któryś z więźniów nie chciał tego zrobić lub robił to zbyt słabo, strażnicy więzienni bili go. Zdarzyła się sytuacja, że do wzajemnego bicia zmuszano ojca z synem.

Więźniów poniżano i zastraszano. Zmuszano ich do śpiewania w trakcie chowania zmarłych przyśpiewki o treści „już żeś zdechł, już żeś zdechł”. Więźniów zmuszano do wynoszenia w zębach wiader z odchodami oraz wysypywano miał węglowy i kazano im zlizywać go do czystej podłogi.

Ponadto strażnicy więzienni znęcali się psychicznie i fizycznie nad osobami umieszczonymi w obozie poprzez grożenie im śmiercią lub pobiciem oraz naruszanie nietykalności cielesnej tych osób poprzez szarpanie, popychanie, bicie rękami i gumowymi pałkami, wężami, drewnianymi krzesłami, taboretami, nogami od taboretu, pejczami, bykowcami, skórzanym rzemieniem, metalowymi rurkami powleczonymi gumą, żelaznymi prętami, kopanie po całym ciele, szczucie psami w czasie przechodzenia przez szpaler funkcjonariuszy w momencie przyjmowania do obozu. Poza tym formami znęcania fizycznego było zmuszanie więźniów do robienia przysiadów, pompek i tzw. „żabek”. Więźniowie zmuszani byli również do biegania, brudzenia się błotem i klęczenia przez kilka godzin na drobnych ostrych kamyczkach. Znęcano się tak nad dorosłymi, jak i nad osobami, które nie ukończyły 18 lat, często nad dziećmi.

W obozie dochodziło do wykorzystywania seksualnego kobiet, w tym 13 letniej dziewczynki, przez strażników więziennych. Więźniowie, nie mogąc znieść stosowanych wobec nich przez strażników więziennych tortur, popełniali samobójstwa przez powieszenie lub rzucenie się na druty pod napięciem otaczające obóz.

W wyniku pobić więźniów dochodziło u nich do ciężkich uszkodzeń ciała oraz śmierci. Więźniom pobitym nie udzielano pomocy medycznej. W większości wypadków wynikało to z braku potrzebnych środków lub też niemożności przetransportowania pobitego do szpitala znajdującego się poza terenem obozu. Zdarzały się sytuacje, w których Kurt Glombitza celowo nie udzielał pomocy lekarskiej pobitym, a w przypadku pobitych Ericha Muschalika oraz Alfonsa Hungera lekarz ten pozbawił ich życia, przecinając im żyły na rękach.

Bardzo często w pobiciach więźniów uczestniczył Salomon Morel. Używał wobec więźniów przemocy w postaci bicia ich rękoma, drewnianym taboretem, gumową i drewnianą pałką, żelaznym prętem, pistoletem. Uderzenia te zadawał w różne części ciała, w tym w głowę. Ponadto zmuszał więźniów do zlizywania z podłogi miału węglowego oraz groził jednemu z więźniów zastrzeleniem, przystawiając mu do głowy pistolet. Salomon Morel wielokrotnie przyglądał się, jak podlegli mu strażnicy znęcają się nad więźniami, bijąc ich, poniżając i zmuszając do określonych zachowań. Wielokrotnie widział, jak w wyniku takich zachowań więźniowie doznają poważnych obrażeń ciała, które skutkować mogą śmiercią lub trwałym kalectwem. Pomimo tego Salomon Morel przyzwalał na znęcanie się nad więźniami oraz tolerował takie zachowania. O intencjach, jakie kierowały Salomonem Morelem, świadczą wypowiadane przez niego słowa kierowane do więźniów „będziecie tu zdychali (…), Oświęcim był niczym (…), to czego Niemcy nie dokonali w ciągu 5 lat, ja dokonam w ciągu 5 miesięcy (…)” i tym podobne.

Oprócz strażników więziennych nad osobami umieszczonymi w obozie znęcali się również członkowie tzw. straży wewnętrznej. Byli to więźniowie, którzy wybrani zostali na tzw. barakowych (blokowych). Ich przełożonym był Walter Skutella. Jednym z barakowych był Edward Marek. Była nią również kobieta o nazwisku Piwko. Osoby te wielokrotnie znęcały się fizycznie i psychicznie nad więźniami. Robiły to w obecności strażników więziennych, a nawet Salomona Morela. Strażnicy nie tylko przyzwalali na takie zachowanie, ale również inspirowali je, uczestnicząc w pobiciach różnych osób.

W wyniku złych warunków higienicznych, sanitarnych i żywieniowych w czerwcu 1945 r. w obozie wybuchła epidemia czerwonki i tyfusu plamistego i brzusznego. Więźniowie, którzy jako pierwsi zachorowali na nie, nie zostali odizolowani od innych i nie zezwolono na ich przewiezienie do szpitala znajdującego się poza terenem obozu. W czasie nieobecności w obozie Salomona Morela zastępujący go funkcjonariusz polecił przewieźć grupę około 10 osób do szpitala poza obozem, gdyż byli chorzy na tyfus. Po opuszczeniu przez chorych terenu obozu, przyjechał Salomon Morel, który zatrzymał ich i polecił wrócić do obozu. Choroby rozprzestrzeniały się bardzo szybko i objęły większą cześć osób znajdujących się w obozie. Z zebranych materiałów nie wynika, aby władze obozu podjęły działania mające na celu ograniczenie rozmiarów choroby. Co więcej zdarzały się przypadki, że odmawiano podania więźniowi szczepionki lub też podawano mu ją dopiero, kiedy wręczył lekarzowi pieniądze. W wyniku epidemii tych chorób codziennie umierało od kilkunastu do kilkudziesięciu osób.

W przypadku śmierci więźnia sporządzany był dokument podpisywany przez naczelnika obozu i lekarza. W dokumencie zgonu istniała rubryka „przyczyna zgonu”, do której lekarz wpisywał głównie tyfus (plamisty, brzuszny), gruźlicę lub inne choroby. Przyczyny te wpisywano także wtedy, gdy więzień umierał z powodu obrażeń odniesionych w wyniku pobicia lub z innego powodu. Wielokrotnie Kurt Glombitza, do którego zadań należało stwierdzenie zgonu więźnia, jego śmierć potwierdzał bez przeprowadzenia jakichkolwiek badań, bądź po tym, jak po kopnięciu przez niego ciała więźnia nie dawał on śladów życia. O śmierci więźnia powiadamiany był Urząd Stanu Cywilnego w Świętochłowicach, który wystawiał akty zgonu.

Ciała zmarłych więźniów chowane były poza obozem, na cmentarzu ewangelickim przy ul. Szpitalnej, gdzie istniała mogiła zbiorowa, oraz na cmentarzu katolickim przy ul. Cmentarnej. Zwłoki zawożone były do wykopanych dołów, gdzie układano je warstwami, przesypując wapnem. Po zasypaniu dołów teren był wyrównywany i nieoznaczany. Zwłoki chowano w trzech długich dołach. Z informacji uzyskanej z Urzędu Stanu Cywilnego w Świętochłowicach wynika, że w okresie od 31 marca 1945 r. do 20 grudnia 1945 r. zarejestrowanych zostało w tym urzędzie ok. 1800 zgonów z Obozu Pracy na Zgodzie.

Na przełomie października i listopada 1945 r. do Obozu Pracy w Świętochłowicach przyjechała trzyosobowa komisja, która dokonała przeglądu akt więźniów oraz warunków, w jakich przebywają. Przewodniczącym komisji był prokurator Jerzy Robakiewicz[235]. Komisja kwalifikowała więźniów do zwolnienia lub przekazania do Centralnego Obozu Pracy w Jaworznie. Większość więźniów została zwolniona. Po zakończeniu wizytacji Obóz Pracy w Świętochłowicach został zlikwidowany.

Z zeznań Erny Kołodziejczyk wynika, że w maju 1945 r. jej ojciec Paweł Bonczek (Benczek) zatrzymany został przez funkcjonariuszy UB z Rybnika. W placówce UB w tym mieście spędził około miesiąca. W tym czasie został kilka razy pobity przez funkcjonariuszy UB. Następnie doprowadzony został do obozu pracy w Świętochłowicach, gdzie zmarł z nieustalonych przyczyn w dniu 9 września 1945 r.

Z zeznań Janusza Szewczyka wynika, że w lutym 1945 r. do mieszkania zajmowanego przez jego rodzinę w Katowicach przy ul. Kościuszki przyszło kilku młodych mężczyzn z założonymi biało-czerwonymi opaskami. Mężczyźni ci zabrali z domu ojca Jana Szewczyka i brata Jana Szewczyka. Po pewnym czasie dowiedział się, że zostali oni umieszczeni w obozie pracy w Świętochłowicach na terenie „Zgody”.

Z zeznań świadka Krystiana Winklera wynika, że w okresie okupacji zamieszkiwał wraz z rodzicami w Świętochłowicach. Ojciec jego Konrad Winkler oraz dziadek Józef Sabasz pracowali w Hucie „Florian”. W marcu 1945 r. z huty tej wyprowadzono grupę osób, wśród których znajdowali się jego ojciec i dziadek. Osoby te wyprowadzone zostały pod eskortą mężczyzn w ubraniach cywilnych z biało-czerwonymi opaskami na ramionach i uzbrojonych w karabiny. Osoby te prowadzone były w kierunku hali targowej w Świętochłowicach. Z hali targowej osoby te zostały przeprowadzone na teren obozu pracy w „Zgodzie”. W czasie pobytu w obozie Konrad Winkler zmuszany był do pracy w młynie w Świętochłowicach. Przez czas pobytu w obozie schudł. Zmarł na rękach Józefa Sabasza w latrynie, po wcześniejszym pobiciu. Dziadek jego też zmarł w obozie i został pochowany na cmentarzu ewangelickim. Z zeznań Krystiana Winklera wynika, że był świadkiem, jak z obozu pracy w „Zgodzie” prawie codziennie wywożono na wozie drabiniastym stosy zwłok nakrytych plandeką w kierunku starego cmentarza katolickiego w Świętochłowicach przy ul. Cmentarnej, należącego do parafii św. Piotra i Pawła. Spod plandeki zwisały ręce i nogi zmarłych. Wóz prowadzony był przez osobę cywilną i był konwojowany przez cywilów z biało-czerwonymi opaskami na rękach. Pochówkiem zmarłych zajmowali się więźniowie „Zgody”, którzy pod eskortą byli konwojowani na cmentarz.

Z zeznań Piotra Nemec wynika, że od matki dowiedział się, że jego ojciec Oswald Nemec został zatrzymany przez funkcjonariuszy UB w czerwcu 1945 r. i przewieziony do Obozu Pracy „Zgoda”, gdzie zmarł w dniu 2 lipca 1945 r. W momencie przyjmowania do obozu Oswald Nemec miał 39 lat i był zdrowy. W wystawionym przez USC w Świętochłowicach akcie zgonu nie podano jego przyczyny.

Z zeznań Augustyna Kiesia wynika, że jego ojciec Józef Kieś został zabrany z domu w marcu lub kwietniu 1945 r. przez żołnierzy radzieckich, a następnie przetransportowany do Obozu „Zgoda”, gdzie w nieustalonych okolicznościach zmarł.

Z zeznań Elżbiety Karkowskiej wynika, że po wojnie pracowała w Wojewódzkim Przedsiębiorstwie Komunikacyjnym w Katowicach jako konduktor. W dniu 4 maja 1945 r. po przyjściu do pracy została zatrzymana przez funkcjonariusza UB, a następnie doprowadzona do więzienia w Katowicach przy ul. Mikołowskiej, gdzie przebywała wraz z innymi kobietami i mężczyznami przez trzy dni. Następnie wspólnie z nimi została doprowadzona do obozu w Świętochłowicach. Tam przez dwa – trzy dni z grupą doprowadzonych osób musiała leżeć pod barakiem drewnianym. Dopiero po upływie tego czasu grupa została skierowana do łaźni i poddana kwarantannie. Z zeznań tej pokrzywdzonej wynika, że warunki w obozie były bardzo ciężkie. Więźniowie spali na żelaznych trzypiętrowych pryczach bez koców i słomy. Dzienna porcja wyżywienia składała się z czarnej kawy, suchego chleba i zupy z ćwikły. W czasie kiedy przebywała w obozie, wybuchła epidemia tyfusu brzusznego i plamistego. Pod koniec października 1945 r., na skutek interwencji i skarg więźniów, do obozu przyjechała komisja z Warszawy, której członkowie przesłuchiwali więźniów. Po kilku tygodniach od wizyty członków komisji zaczęto zwalniać więźniów. Obóz opuściła w listopadzie 1945 r. w bardzo ciężkim stanie zdrowia. Więźniów, którzy należeli do NSDAP, zgromadzono w jednym z baraków, gdzie bito ich. Z baraku tego dochodziły odgłosy bólu. Poza tym często wynoszono z niego zwłoki. Pokrzywdzona Elżbieta Karkowska osadzona została bez żadnej decyzji prokuratorskiej. Z jej zeznań wynika, że komendantem obozu był tęgi mężczyzna narodowości żydowskiej, który zapowiedział jej obcięcie włosów, co też później się stało.

Z zeznań Henryka Frysztackiego wynika, że po wyzwoleniu Katowic przez wojska radzieckie jego ojciec Jan Frysztacki został zatrzymany w marcu lub kwietniu 1945 r. przez dwóch cywilów z biało-czerwonymi opaskami na rękach, a następnie doprowadzony do obozu w Świętochłowicach. Pod koniec kwietnia 1945 r. on również został zatrzymany i przewieziony do obozu w Świętochłowicach pod zarzutem odstępstwa od narodowości polskiej. W czasie wojny miał II grupę volkslisty. W trakcie pobytu w obozie widział swojego ojca dwa razy. Był opuchnięty na skutek zawszawienia. Jednocześnie widział, jak jeden ze strażników kopnął ojca, kiedy ten siedział pod barakiem, w rękę, na skutek czego doszło do krwawienia. Z zeznań tego pokrzywdzonego wynika, że Salonom Morel kilka razy sprawdzał warunki bytowe więźniów. Bezpośredni nadzór nad więźniami sprawował mężczyzna o nazwisku Skutella, który dopuszczał się bicia więźniów. Pokrzywdzony był świadkiem, kiedy Skutella w czasie wizytacji baraku uderzył jednego z więźniów, w wyniku czego ten upadł. Powodem uderzenia był brak porządku w baraku. Potwierdził, że do obozu przyjeżdżały grupy funkcjonariuszy UB, którzy wykonywali jakieś czynności w bloku, w którym zgromadzeni byli członkowie NSDAP. W czasie tych czynności z bloku tego dochodziły krzyki. Po takich „akcjach” widział, jak wynoszone są zwłoki, które umieszczano w obozowej kostnicy, przed wywiezieniem na cmentarz poza obozem. Pewnego dnia wśród zmarłych rozpoznał ciało swojego ojca. W czasie pobytu w obozie pracował w Hucie „Ferrum”. Inni więźniowie pracowali w Hucie „Zgoda”. W trakcie pobytu w obozie wybuchła epidemia tyfusu, w związku z czym przez pewien czas nie pracowali. Chorymi na tyfus opiekował się mężczyzna narodowości niemieckiej o nazwisku Konig, który również zmarł na tę chorobę. Pokrzywdzony został przekazany w listopadzie 1945 r. do Centralnego Obozu w Jaworznie, skąd został zwolniony w kwietniu 1946 r. W dokumencie zgonu ojca jako przyczynę śmierci wpisano „zawał”.

Z zeznań Józefa Małka wynika, że teść jego Ewald Schubert po wyzwoleniu Rybnika został zatrzymany i przewieziony do OPŚ, gdzie zmarł w dniu 2 sierpnia 1945 r.

Z zeznań Doroty Boreczek wynika, że pod koniec lutego 1945 r. została aresztowana razem z matką Jadwigą Niesporek i doprowadzona do WUBP w Katowicach. Po kilku dniach doprowadzone zostały do więzienia w Katowicach, a następnie do obozu w Świętochłowicach. W trakcie przyjmowania do obozu jeden z przebywających tam żołnierzy zapowiedział, że ich pobyt w obozie zakończy się śmiercią. Po przybyciu do obozu musiała stać twarzą do ściany z podniesionymi rękoma przez kilka godzin. Umieszczona została w baraku nr 4. W baraku były złe warunki sanitarne. Kobiety spały po 5 osób na dwóch pryczach. Przez cały pobyt w obozie nie miała łyżek ani misek. Więźniowie jedli z pordzewiałych puszek po konserwach. Głód powodował, że więźniowie jedli trawę. Do mycia nie było mydła, tylko zimna woda. W jej baraku blokową była kobieta o nazwisku Piwko. Biła ona więźniarki często i brutalnie. W czasie jej pobytu w obozie z powodu głodu, gwałtów, chorób umierało codziennie kilkudziesięciu więźniów. Więźniowie wieszali się w umywalniach, gdyż nie mogli znieść warunków panujących w obozie. Pokrzywdzona była świadkiem, jak Salomon Morel w czasie jednego z apeli pobił jednego z więźniów rękami, natomiast jego podwładny bił go pejczem. Sama była bita w czasie apeli przez strażników. W baraku nr 7, sąsiadującym z barakiem, w którym przebywała, przebywali naziści. Widziała, jak wieczorami wchodził do tego baraku Salomon Morel z podległymi mu strażnikami. Później słychać było krzyki ludzi, a następnego dnia rano wynoszono z niego ciała mężczyzn. Salomon Morel często poruszał się po obozie w towarzystwie Waltera Skutelli, mężczyzny, który nie miał jednej ręki. Brutalnie traktował więźniów. Warunki w obozie zakończyły się wybuchem epidemii duru brzusznego. Na 8 kobiet otrzymywały dzienną rację żywności w ilości 700 g chleba. W barakach było pełno wszy i pluskiew. Wiele kobiet miało wysoką gorączkę, w tym jej matka. Matka jej została wkrótce przeniesiona do innego baraku. Sama zaczęła chorować na dur brzuszny. Gdy przestała chorować, obóz był prawie wyludniony. Jej zdaniem przeżyło jakieś 300 osób. Z jej relacji wynika, że lekarz obozowy Kurt Glombitza brał udział w gwałcie 13-letniej nieznanej dziewczyny, która później zaginęła. Dorota Boreczek zwolniona została z obozu w dniu 17 października 1945 r.

Z zeznań Stefana Szyguły wynika, że jego ojciec Alojzy Szyguła aresztowany został w 1945 r. i przewieziony do OPŚ. W czasie pobytu w obozie pracował w KWK w Siemianowicach Śląskich w okresie od maja 1945 r. do czerwca 1946.

Z zeznań Józefa Wiesiołek wynika, że w nocy z dnia 27 na 28 lutego 1945 r. został aresztowany przez funkcjonariuszy MO wraz z ojcem Janem Wiesiołek. Zostali doprowadzeni do piwnicy znajdującej się w Komisariacie MO Katowice-Dąb. Na drugi dzień wraz z innymi osobami zostali doprowadzeni do OPŚ. Umieszczono ich w drewnianym baraku. Spali na siennikach na łóżkach piętrowych. Przez trzy dni nie dostali jedzenia. W trakcie pobytu w obozie był świadkiem bicia więźniów przez osoby cywilne wewnątrz baraków oraz po wyciagnięciu ich z nich. Nieustalony mężczyzna mający na ramieniu biało-czerwoną opaskę przekazał mu pejcz, a następnie polecił bić nim ojca. Z uwagi na to, że zadawał ojcu jedynie lekkie uderzenia, mężczyzna ten wyrwał mu pejcz i przekazał ojcu, a następnie kazał mu bić jego. Z uwagi na fakt, że ojciec nie chciał tego zrobić, kilku mężczyzn przyglądających się temu zdarzeniu pobiło jego i ojca. W wyniku pobicia Jan Wiesiołek stracił przytomność. Do sytuacji takich dochodziło częściej, gdyż mężczyźni ci dopuszczali się podobnych praktyk w tych sytuacjach, kiedy w obozie przebywali razem ojciec z synem. Więźniowie zmuszani byli do wynoszenia w zębach wiader z odchodami z baraków. Jan Wiesiołek opowiadał mu, że został pobity kolbą karabinu w wyniku czego stracił trzy zęby. Kobietom więźniarkom obcinano włosy. Z baraków, w których przebywali chłopcy należący do HJ oraz dziewczyny należące do BDM, dobiegały krzyki wskazujące na to, że osoby te są bite. Jan Wiesiołek zmarł w czerwcu 1945 r., w czasie, kiedy w obozie panowała epidemia. Pokrzywdzony Józef Wiesiołek został zwolniony w dniu 29 września 1945 r.

Z zeznań Michena Jana Gerarda wynika, że przed wybuchem wojny mieszkał z rodzicami w Świętochłowicach. Rodzice posiadali II grupę volkslisty. W 1942 r. powołany został do Wermahtu, gdzie służył do lutego 1945 r. Następnie wrócił do Świętochłowic i zameldował się na posterunku MO, informując, skąd wraca. Potem podjął pracę w KWK „Polska” w Świętochłowicach. W maju 1945 r. został aresztowany, a po przesłuchaniu osadzony w OPŚ. Przebywając w obozie, został dwukrotnie pobity przez nieustalonych strażników. Widział również przypadki bicia innych więźniów. W czasie epidemii zatrudniony został przy transporcie zwłok na stary cmentarz w Świętochłowicach. Zwłoki zawożone były do wykopanych dołów, gdzie układano je warstwami, przesypując wapnem. Po zasypaniu dołów teren był wyrównywany i nieoznaczany. Zwłoki pochowano w trzech długich dołach. Zwłoki, które przewoził na cmentarz, nie nosiły śladów obrażeń, gdyż osoby te zmarły głównie na tyfus. Zwolniony został w listopadzie 1945 r. po wydaniu uniewinniającego wyroku.

Z zeznań Jadwigi Sonsala wynika, że urodziła się i mieszkała w Katowicach. W czasie wojny otrzymała II grupę volkslisty. W lutym 1945 r. do jej mieszkania przyszło 4 cywilów i jeden żołnierz polski. Pobili oni męża Henryka Sonsala, a następnie zabrali go do pracy w Świętochłowicach. Po około 3 miesiącach od zabrania męża poszła do OPŚ. Wcześniej bała się to uczynić, gdyż wiedziała, że jej rodzina jest traktowana jak Niemcy i z tego powodu może spotkać ją krzywda. Gdy podeszła pod obóz zobaczyła, że na drutach kolczastych otaczających obóz znajdują się zwłoki około 10 mężczyzn. Stojąc przez obozem, widziała grupę mężczyzn, których wyprowadzano do pracy. Wśród nich znajdował się jej mąż, który miał opuchniętą twarz od pobicia i z trudem się poruszał. Mąż został zwolniony we wrześniu 1945 r. Po powrocie do domu opowiadał jej, że każdej nocy byli bici przez obsługę obozu. Kazali im leżeć, a osoby z personelu obozu deptały ich butami po całym ciele, obcasami po twarzy, powodując poważne obrażenia. Na skutek takich tortur wiele osób zmarło. Ponadto mówił jej, że na początku zostali zgromadzeni w hali targowej, gdzie wszyscy byli bici i wiele osób zmarło od obrażeń. Nie potrafił podać ilości zmarłych. Ponadto został uderzony kolbą karabinu w oko, na skutek czego przestał na nie widzieć. W dniu zwolnienia z obozu został pobity pejczem po plecach.

Z zeznań Heleny Guziałek wynika, że urodziła się i mieszkała w Chorzowie Batorym. W czasie wojny rodzice Roman i Marianna małżeństwo Kałuża posiadali II grupę volkslisty. Pod koniec lutego 1945 r. ojciec został zabrany wraz z czterema innymi mężczyznami przez umundurowanych i uzbrojonych mężczyzn i przewieziony do obozu w Świętochłowicach. W trakcie pobytu w obozie Helena Guziałek dostarczała mu jedzenie. W czasie pobytu w obozie ojciec prosił ją o dostarczenie tabletek Tanalbin, co wskazywało, że mógł chorować na dur brzuszny. Od innych więźniów dowiedziała się, że ojciec leżał w izbie chorych oraz że w wyniku pobicia miał złamaną rękę. W lipcu 1945 r. od jednego z więźniów otrzymała informację, że ojciec zmarł. Z odpisu aktu zgonu wynikało, że śmierć nastąpiła w dniu 16 lipca 1945 r.

Z zeznań Heleny Marii Kula-Staszków wynika, że urodziła się i wychowała na Śląsku. Mieszkała z rodzicami w Chorzowie przy ul. Wolności. Rodzice Józef i Maria Kaczmarek w trakcie wojny posiadali II grupę volkslisty. W marcu 1945 r. dwóch mężczyzn bez mundurów, przedstawiających się za pracowników UB, przyszło do ich mieszkania i zatrzymało ojca. Początkowo Józef Kaczmarek przebywał w budynkach przy ul. Katowickiej w Chorzowie, a następnie Rostka. Na początku lata 1945 r. został przewieziony do obozu w Świętochłowicach, zaś stamtąd do więzienia w Gliwicach. Codziennie opuszczał teren więzienia i udawał się do pracy w piekarni. W sierpniu 1945 r. Józef Kaczmarek zachorował na tyfus. W dniu 6 września 1945 r. zmarł. Z zeznań Heleny Kula-Staszków wynika, że od ciotki Rozalii Urbanek dowiedziała się, że jej kuzyn Paweł Fragstein, przebywając w obozie w Świętochłowicach, był świadkiem masowego morderstwa na grupie młodzieży należącej do Hitlerjugend. Po przyprowadzeniu ich do obozu nakazano im maszerować i śpiewać pieśni hitlerowskie. Następnie kazano im położyć się na ziemię, a pilnujący ich strażnicy deptali po nich, powodując obrażenia ciała, a następnie śmierć. Zdarzeniu temu musieli przyglądać się inni więźniowie. Ponadto z zeznań Heleny Kula-Staszków wynika, że do obozu w Świętochłowicach trafił jej kolega mieszkający w tej samej kamienicy – Jerzy Ochocki urodzony w 1929 r. Jego matka często chodziła do obozu wraz z Marią Kaczmarek. Od więźniów matka Jerzego Ochockiego dowiedziała się, że zginął w wyniku deptania po nim butami na placu obozowym.

Z zeznań Rozalii Urbanek wynika, że przed i po wojnie mieszkała w Chorzowie przy ul. Grunwaldzkiej. Jej kuzyn Paweł Fragstein był więźniem obozu w Świętochłowicach. Trafił do niego w pierwszej połowie 1945 r. Przebywał w nim kilka miesięcy, po czym został zwolniony. Z zeznań wynika, że po zwolnieniu z obozu miał na sobie ślady świadczące o pobiciu. Był opuchnięty, w szczególności w okolicach brzucha. Z jego relacji wynikało, że więźniowie byli bici przez obsługę obozu, gdy leżeli w łóżkach. Paweł Fragstein opowiadał Rozalii Urbanek zdarzenie, w wyniku którego osoby należące do Hitlerjugend zostały zadeptane przez strażników. Z zeznań Rozalii Urbanek wynikało również, że w obozie zmarł jej sąsiad Jerzy Suslik.

Z zeznań Jana Mrowca wynika, że urodził się w Katowicach-Szopienicach, gdzie mieszkał z rodziną w czasie okupacji i po wyzwoleniu. Podczas okupacji rodzice Roman i Maria Mrowiec posiadali II grupę volkslisty. W maju 1945 r. Roman Mrowiec został zatrzymany przez funkcjonariuszy UB i po krótkim pobycie w budynku szkoły w Szopienicach został osadzony w obozie pracy w Świętochłowicach. Maria Mrowiec chodziła do Świętochłowic, aby mężowi podać jedzenie. Nigdy go jednak nie widziała, a jedzenie podawała przez inne osoby. Z uzyskanych przez nią informacji wynikało, że Roman Mrowiec przebywał w izbie chorych. Roman Mrowiec zmarł w dniu 2 sierpnia 1945 r. Jan Mrowiec nie potrafił podać przyczyny zgonu ojca. Zeznał, że mógł umrzeć na tyfus, którego epidemia panowała w obozie w 1945 r.

Z zeznań Henryka Grusy wynika, że w marcu 1945 r. wspólnie z kolegami Edmundem Kamińskim, Erwinem Nalepą oraz Józefem Sopą został zatrzymany przez milicję za przekroczenie godziny milicyjnej. Do 18 kwietnia przetrzymywani byli w różnych aresztach MO. W dniu 18 kwietnia wszyscy osadzeni zostali w obozie pracy w Świętochłowicach. W trakcie pobytu w obozie był bity przez funkcjonariuszy obozowych drewnianymi pałkami i taboretami. Był również bity rękoma po całym ciele. Nie zna nazwisk osób bijących. Był świadkiem, kiedy na polecenie funkcjonariuszy więźniowie bili się wzajemnie, jak również 2- lub 3-krotnie widział, jak więźniowie rzucali się na będące pod napięciem druty kolczaste okalające obóz, w wyniku czego doszło do ich śmierci. Z obozu został zwolniony w dniu 17 października 1945 r. Z zeznań Henryka Grusa wynika też, że w momencie przyjmowania do obozu kobietom i mężczyznom golono głowy z powodów higienicznych z uwagi na zawszawienie obozu. W obozie występowały też masowo pluskwy. W okresie czerwca – lipca 1945 r. w obozie była epidemia tyfusu plamistego i brzusznego, na który chorował. W trakcie przyjmowania do obozu więźniowie przechodzili przez szpaler funkcjonariuszy z psami, które gryzły więźniów. Nie był w stanie podać nazwisk funkcjonariuszy, którzy, pełniąc służbę w obozie, stosowali przemoc wobec więźniów. Ponadto zeznał, że uczestniczył w wyławianiu zwłok więźnia, który utopił się podczas odbywania kary w karcerze. Henryk Grusa nie potrafił wyjaśnić powodów, z których został zwolniony z obozu. Z jego relacji wynikało, że w obozie była bardzo duża umieralność. Codziennie wywożono po kilkadziesiąt ciał osób zmarłych. Zwłoki grzebano w zbiorowych mogiłach na stworzonym cmentarzu usytuowanym poza obozem. Henryk Grusa zeznał, że w obozie przebywał też z Alojzym Richterem.

Z zeznań Nikodema Osmańczyka wynika, że w czasie wojny służył w Wermachcie. W styczniu 1945 r. wrócił do domu w Chorzowie. Wkrótce wraz z ojcem Maksymilianem Osmańczykiem zostali zatrzymani przez milicję i po jednodniowym pobycie w areszcie skierowani do hali targowej w Świętochłowicach, skąd po kilku dniach trafili do miejscowego obozu pracy. W trakcie przyjmowania do obozu został pobity po twarzy przez strażnika oraz ścięto mu włosy. Następnie został umieszczony w baraku. Z obozu zwolniony został w listopadzie 1945 r. W tym czasie jego ojciec przewieziony został do COP w Jaworznie, gdzie przebywał do września 1946 r. Z relacji Nikodema Omańczyka wynika, że obsługa obozu biła go prawie codziennie rękoma oraz różnymi przedmiotami, jak pejcze, smycze. Wielokrotnie zarówno jego, jak i ojca, bił Salomon Morel. W czasie pobytu w obozie Salomon Morel przyszedł do baraku, w którym przebywał razem z ojcem, i kazał wszystkim więźniom wstać, ustawić się w dwuszeregu twarzami do siebie i wzajemnie uderzać się po twarzy. Z uwagi na to, że razem z ojcem pozorowali uderzania, Salomon Morel podszedł do nich i ręką, w której trzymał pistolet, najpierw uderzył jego, a później ojca. W wyniku tego uderzenia Nikodem Omańczyk upadł na ziemię. Następnie Salomon Morel polecił mu wstać i nadal bić się z ojcem. Z relacji Nikodema Omańczyka wynika, że wielokrotnie był pobity w obozie przez Salomona Morela, który oprócz niego codziennie bił więźniów za różne przewinienia. Strażnicy więzienni również bili więźniów. W czasie pobytu w obozie został zmuszony przez strażników przy użyciu pejcza do opalenia włosów na brodzie nieznanemu mężczyźnie. W czasie, kiedy wspólnie z inną osobą zapałkami opalał brodę temu mężczyźnie, mężczyzna ten był bity po plecach i twarzy przez strażniczki za to, że ruszał się na taborecie. Nikodem Osmańczyk widział, jak 5 lub 6 razy więźniowie rzucali się na druty pod napięciem, w wyniku czego dochodziło do ich śmierci. Słyszał w obozie od innych więźniów, że kobiety są gwałcone. Słyszał też, jak z baraków, gdzie przebywały kobiety, w nocy słychać było krzyki i wołanie o pomoc. Wiosną 1945 r. jeden z więźniów został zakatowany w baraku przez strażników za to, że przy użyciu metalowej puszki próbował popełnić samobójstwo.

Z zeznań Anny Jurczyk wynika, że w dniu 13 kwietnia 1945 r. wraz z matką Augustyną Jurczyk i siostrą zostały przewiezione do obozu pracy w Świętochłowicach. Po przyjęciu do obozu umieszczono je w baraku, w którym przebywały tylko kobiety. W baraku było 60–80 osób, w tym wiele dziewczyn w wieku 15–18 lat. W okresie pobytu w obozie nie była bita. Jej matka oraz starsze więźniarki były maltretowane i bite przez obsługę obozu. Matka jej zmarła w obozie w czasie, kiedy panowała epidemia tyfusu.

Z zeznań Agnieszki Cholewy wynika, że na początku maja 1945 r. została zatrzymana przez milicję i przewieziona do obozu pracy w Świętochłowicach. Po przyjęciu do obozu musiała stać z innymi więźniami przez dwa dni. Następnie została umieszczona w baraku, w którym przebywało 80–100 osób. W czasie pobytu w obozie nie była bita, ale wie, że inne więźniarki były bite na osobności. Powodem umieszczenia jej w obozie był fakt, że rodzice w czasie wojny posiadali II grupę volkslisty. W obozie oprócz Polaków i Ślązaków spotkała trzy Niemki oraz Czeszkę.

Z zeznań Konrada Pieczki wynika, że zatrzymany został w dniu 9 maja 1945 r. przez funkcjonariuszy UB i przewieziony do obozu pracy w Świętochłowicach. Po przyjęciu do obozu przez trzy dni stał pod jednym z baraków w grupie ok. 40 osób, bez jedzenia i picia. Nie można im było siadać. Następnie wszystkich ogolono na łyso. Jego zdaniem nie była to szykana tylko względy sanitarne. Następnie podzielono ich na trzy grupy. Trafił do tej, do której zaliczono rzeczywistych i rzekomych członków NSDAP. Przy wejściu do baraku stało dwóch „kapo” i bili wchodzących gumowymi pałkami, wężami. W nocy ok. 16–17 maja 1945 r. do baraku, w którym przebywał, weszło 4 strażników, którzy polecili wstać osobom, które czują się niewinne. Wstało ok. 9 osób, w tym Konrad Pieczka. Następnie strażnicy pobili pozostałe osoby. W czasie pobytu w obozie był świadkiem próby ucieczki w czasie apelu nieznanego mu więźnia, który został zastrzelony przez strażnika z wieży wartowniczej. Widział również, jak w czasie innego apelu mężczyzna o nazwisku Gola za pomyłkę w odliczaniu został zaprowadzony przez strażników do baraku, gdzie zostało pobity do nieprzytomności. Kilka dni później zmarł.

Z zeznań świadka Christowa Emanuela wynika, że w lutym 1945 r. został zatrzymany przez milicję. Powodem zatrzymania było ukończenie niemieckiej szkoły, posiadanie II grupy volkslisty oraz nauka w niemieckiej szkole policyjnej. W obozie przebywał do listopada 1945 r. Następnie został przeniesiony do COP w Jaworznie, gdzie przebywał przez następnych 9 miesięcy. W czasie pobytu w obozie wielokrotnie był bity i kopany do utraty przytomności przez funkcjonariuszy obozu. Widział również, że inni więźniowie byli bici przez obsługę obozu. Pamięta, że więźniowie popełniali samobójstwa przez powieszenie, okoliczności tych zdarzeń jednak nie pamiętał. Z relacji więźniów wiedział, że kobiety były gwałcone. Od jednej z nich słyszał, że została zgwałcona przez funkcjonariuszy obozu.

Z zeznań Ignacego Kruczka wynika, że jego ojciec Ignacy Kruczek został w czerwcu 1945 r. zatrzymany i przewieziony do obozu pracy w Świętochłowicach, gdzie zmarł w dniu 29 lipca 1945 r.

Z zeznań Józefa Burdy wynika, że w dniu 26 marca 1945 r. został zatrzymany przez funkcjonariuszy UB i po kilku dniach wraz z grupą ok. 40 przewieziony do obozu w Świętochłowicach. W obozie przebywał w okresie od 8 kwietnia do 6 października 1945 r. Po przyjęciu do obozu musiał stać na dworze ok. 8 godzin. Niektóre osoby przy przyjęciu do obozu były bite. W okresie pobytu w obozie został kilkakrotnie pobity przez funkcjonariuszy więziennych. Pierwszy raz w dniu 20 kwietnia 1945 r., kiedy to z powodu urodzin Hitlera obsługa obozu urządziła jemu i innym więźniom tzw. „przyjęcie”. Został pobity nogą od krzesła. Nie zna nazwisk osób, które go biły. Wykluczył jednak, aby był to Salomon Morel. 5 razy widział, jak mężczyźni i kobiety rzucali się na druty otaczające obóz, w wyniku czego dochodziło do śmierci. Nie widział, aby Salomon Morel bił więźniów, natomiast był obecny w czasie, gdy jego podwładni bili więźniów, i nakazywał ich bicie za błahe sprawy. W maju 1945 wybuchła epidemia tyfusu, która spowodowała dużą śmiertelność. Zwłoki ludzi były wywożone na furmankach i grzebane poza obozem.

Z zeznań Edmunda Kamińskiego wynika, że zatrzymany został w marcu 1945 r. i przewieziony do jednostek MO w Chorzowie i Katowicach, gdzie przebywał przez okres 14 dni. W tym czasie był bity w czasie przesłuchań. Następnie został przewieziony do obozu w Świętochłowicach, gdzie po przyjęciu musiał stać ok. 10 godzin przed jednym z baraków. W obozie przebywał w okresie od 18 kwietnia do 10 listopada 1945 r. Przebywając w obozie, był wielokrotnie bity rękami, pałkami drewnianymi, wężem gumowym i kopany przez funkcjonariuszy więziennych obozu. Salomon Morel uderzył go jeden raz ręką, w której trzymał metalowy przedmiot. W wyniku tego uderzenia stracił częściowo słuch w lewym uchu. Widział jak Salomon Morel chodził po barakach i bił więźniów. Bił ich również podczas apeli. Inni funkcjonariusze bili więźniów, w tym metalowym łomem. Widział, jak obsługa obozu ściągała jednego z więźniów z drutów otaczających obóz. W baraku, w którym przebywał, doszło do dwóch przypadków samobójstw przez powieszenie na paskach, sznurkach.

Z zeznań Romana Ladenberga wynika, że jego ojciec Wiktor Ledenberg w lipcu 1945 r. został przewieziony do obozu w Świętochłowicach, gdzie zmarł w dniu 28 lipca 1945 r.

Z zeznań Elżbiety Tojza wynika, że w maju 1945 r. razem z bratem Antonim Tojza została zatrzymana przez funkcjonariuszy UB w Rybniku i przewieziona do obozu w Świętochłowicach. W obozie przebywała od maja do października 1945 r. W czasie pobytu w obozie była bita po całym ciele rękoma oraz pałkami przez funkcjonariuszy więziennych. Zmuszali ją do robienia przysiadów, pompek, tzw. „żabek” i śpiewania niemieckich piosenek.

Z zeznań Anieli Pszczelok wynika, że zatrzymana została w maju 1945 r. i przewieziona do obozu w Świętochłowicach. Jej matka Anna Pszczelok miała w czasie wojny II grupę volkslisty. W obozie przebywała do 20 lipca 1945 r., kiedy to przewieziono ją do obozu w Libiążu. W czasie pobytu w obozie nie była bita. Słyszała, że niektóre więźniarki były gwałcone przez obsługę obozu.

Z zeznań Anny Borys wynika, że jej matka Agnieszka Hahn została zatrzymana i przewieziona do obozu w Świętochłowicach. Z zeznań Erwina Zgrzebnioka wynika, że jego ojciec Florian Zgrzebniok został zatrzymany przez funkcjonariuszy UB i przewieziony do obozu w Świętochłowicach, gdzie w dniu 25 września 1945 r. zmarł z powodu duru brzusznego.

Z zeznań Heinza Biernota wynika, że do obozu w Świętochłowicach trafił w marcu 1945 r. Pierwszego dnia pobytu w obozie miał kontakt z Salomonem Morelem, który przedstawił się jako komendant obozu. Z jego wypowiedzi wynikało, że z pochodzenia jest Żydem, a w czasie wojny przebywał w obozie koncentracyjnym w Oświęcimiu. Z uwagi na to, że udało mu się opuścić obóz w Oświęcimiu, zamierzał mścić się na Niemcach. Salomon Morel często przychodził do baraku, w którym przebywał Heinz Biernot, i wraz z podległymi mu funkcjonariuszami zmuszał więźniów do śpiewania pieśni Horsta Wessela „W górę sztandar”. W czasie gdy więźniowie śpiewali, Salomon Morel i podwładni mu funkcjonariusze bili ich, używając w tym celu pięści, gumowych pałek, bykowców, drewnianych taboretów. Po takich pobiciach wielu więźniów leżało na ziemi, krwawiąc. Byli oni zabierani przez osoby z ambulatorium. Część z nich nie wracała do baraku, inni wracali po kilku tygodniach. Był świadkiem, jak Salomon Morel pobił obywatela szwajcarskiego, który w wyniku pobicia krwawił z ust i nosa. Bijący zmuszali go do zlizywania krwi z posadzki. Świadek zeznał, że przez podległych Salomonowi Morelowi funkcjonariuszy został pobity po nerkach w wyniku czego w moczu miał krew. Przy pobiciu tym nie był obecny Salomon Morel. Świadek nie był w stanie podać nazwisk osób, nad którymi znęcano się w obozie.

Z zeznań Edith Kronfeld wynika, że do zakończenia wojny wraz z rodziną mieszkała na Górnym Śląsku. Z uwagi na niemieckie pochodzenie postanowiła wyjechać do matki do Lipska. W czasie podróży została zatrzymana przez żołnierzy radzieckich i przewieziona do obozu w Świętochłowicach, gdzie przebywała w okresie od 16 kwietnia do 28 września 1945 r. W czasie pobytu w obozie została wielokrotnie pobita przez funkcjonariusza więziennego o nazwisku Taeleck (Taelik), w tym poprzez uderzanie nią o ścianę. Widziała, jak na polecenie Salomona Morela nieznaną jej kobietę, która w okresie wojny była członkiem niemieckiej organizacji, umieszczono w karcerze z wodą. Następnego dnia dowiedziała się, że kobieta ta zmarła. W obozie przebywała do czerwca 1945 r.

Z zeznań Maksa Ogorek wynika, że przebywał w obozie w Świętochłowicach. W okresie świąt Wielkanocy został uderzony przez Salomona Morela w twarz drewniana pałką, co spowodowało złamanie nosa. W czasie tych samych świąt widział, jak Salomon Morel i inni funkcjonariusze więzienni deptali po leżących na ziemi więźniach, co mogło doprowadzić do zgonu części z nich. Razem z Hubertem Franke został zawołany do pomieszczenia komendantury, gdzie zostali pobici przez funkcjonariuszy więziennych. W wyniku pobicia złamano mu nos, zaś Hubertowi Franke powybijano zęby. Był świadkiem jak Salomon Morel przy pomocy drewnianego taboretu pobił przewodniczącego rady zakładowej niemieckiej kopalni, rozbijając mu ten taboret na głowie.

Z zeznań Gerharda Gruschka wynika, że kiedy znalazł się w obozie, miał 14 lat. Zatrzymany został przez żołnierzy radzieckich, którzy przekazali go funkcjonariuszom UB z Gliwic. Stamtąd przewieziony został do obozu w Świętochłowicach, gdzie przebywał do czasu jego rozwiązania w listopadzie 1945 r. Umieszczony został w baraku nr 7, tzw. „brązowym baraku”. W pierwszym dniu pobytu w obozie został pobity przez Salomona Morela gumowa pałką za to, że nie znał słów całej pieśni Horsta Wessela. Innym razem pobity został pięściami przez Salomona Morela za to, że zasłabł i usiadł na chwilę na schodach. W wyniku tego pobicia krwawił. W czasie pobytu w obozie pracował jako pomocnik w ambulatorium. W wyniku tortur stosowanych przez Salomona Morela i innych funkcjonariuszy więziennych niektórzy więźniowie umierali. Widział, jak Salomon Morel drewnianym taboretem rozbijał więźniom czaszki, nakazywał strażnikom bić więźniów i oni robili to gumowymi pałkami, kijami i innymi przedmiotami. W baraku nr 7 było ok. 250 więźniów, wśród których byli obywatele Rzeszy i tzw. Niemcy z volkslisty. Oprócz nich był jeden Holender – Eric van Calsteren. Widział, jak czterech strażników biło go kijami, metalowymi drążkami i gumowymi pałkami. Z zachowania strażników wynikało, że chcieli go zabić. Było to po tym, jak udaremniono próbę jego ucieczki z obozu.

Z zeznań Johannesa Bartetzky wynika, że w obozie w Świętochłowicach przebywał w okresie od kwietnia do listopada 1945 r., mając 16 lat. W trakcie pobytu w obozie był świadkiem, jak Salomon Morel bił więźniów, którzy odnosili w ten sposób różne obrażenia, które mogły okazać się śmiertelne. W obecności Salomona Morela układano tzw. „piramidę” z więźniów. Odbywało się to w ten sposób, że trzech więźniów musiało położyć się na ziemi. Na nich kładło się kolejnych trzech więźniów tylko pod innym kątem. W ten sposób na zmianę powstawała „piramida” wzrostu człowieka. W trakcie jej układania strażnicy bili więźniów. W ten sposób osoby znajdujące się na samym spodzie umierały z powodu doznanych obrażeń. Sam świadek został klika razy pobity przez strażników obozowych, jak również przez innego więźnia, któremu polecili to zrobić funkcjonariusze straży więziennej. Ponadto sam został zmuszony przez strażników do bicia innego więźnia. Zdarzenia te odbywały się w obecności Salomona Morela.

Z zeznań Hansa Kotzorek wynika, że zatrzymany został na początku lutego 1945 r. i osadzony w więzieniu w Chorzowie z uwagi na pochodzenie niemieckie. W momencie zatrzymania miał 14 lat. Wkrótce przewieziony został do obozu w Świętochłowicach, gdzie przebywał do maja 1945 r. W trakcie pobytu w obozie był zmuszany do leżenia na ziemi, był bity, kopany i deptany przez strażników. Pierwszej nocy do baraku, w którym przebywał, przyszedł Salomon Morel. Przedstawił się z imienia i nazwiska, powiedział, że jest Żydem, a jego krewni zostali zabici w Oświęcimiu. Następnie on, jak i inne osoby, musiały kłaść się na stole i bito je pałkami gumowymi, drewnianymi i taboretem. Na polecenie Salomona Morela został uderzony przez strażnika 10 razy jednym z tych przedmiotów. W wyniku tego pobicia odniósł obrażenia na plecach, które doprowadziły do braku czucia w nogach. Praktyki takie powtarzały się wielokrotnie i odbywały się w nocy. W ich wyniku pobite osoby z powodu obrażeń były wynoszone z baraku i już do niego nie wracały. W czasie jednej z wizyt nocnych Salomon Morel pobił go pałką gumową, drewnianą oraz drewnianym taboretem w wyniku czego stracił przytomność. Innym razem, będąc pod prysznicem, został uderzony gumową pałką po plecach i rękach. Widział, jak Salomon Morel okrutnie pobił przebywającego w tym samym baraku co on mężczyznę o nazwisku Calsteren. Był on bity pięściami i różnymi niebezpiecznymi narzędziami oraz deptano po nim. Na skutek obrażeń został przeniesiony do ambulatorium.

Z zeznań Christine Paul wynika, że w obozie w Świętochłowicach przebywała w okresie od 15 maja do początku sierpnia 1945 r. Na pryczach spały po cztery kobiety. Na jednym z apeli Polak o nazwisku Bittman bił więźniów po twarzy skórzanym rzemieniem. W czasie pobytu w obozie wybuchła epidemia duru brzusznego.

Z zeznań Alberta Cypriana wynika, że w obozie w Świętochłowicach przebywał w maju 1945 r. Nie był w tym czasie świadkiem przestępstw czy przewinień popełnionych na szkodę więźniów.

Z relacji Holendra Erica von Calsterena wynika, że w marcu 1945 r. został zatrzymany w Gliwicach przez funkcjonariuszy MO jako podejrzany o niemieckie pochodzenie. W trakcie pobytu na komisariacie był kilka razy przesłuchiwany m.in. na temat pochodzenia. Funkcjonariusze MO nie wierzyli, że jest Holendrem, twierdząc, że jest Niemcem. W czasie tych przesłuchań wiele razy pobili go. Następnie został umieszczony w obozie pracy w Świętochłowicach, gdzie przebywał w okresie od 17 kwietnia do 17 października 1945 r. w baraku nr 7. W chwili przyjęcia do obozu miał 15 lat. Po przyjęciu do obozu wraz z innymi więźniami musiał stać kilka godzin pod ścianą, został pobity przez strażników oraz obcięto mu włosy do skóry. W czasie pobytu wielokrotnie był bity razem z innymi więźniami przez strażników, zmuszany do biegania, brudzenia się błotem. Przebywając w obozie, udało mu się uciec, ale po aresztowaniu matki musiał zgłosić się na posterunek milicji, obawiając się, że matka może zostać wywieziona do Świętochłowic. Po powrocie do obozu musiał klęczeć przez kilka godzin na małych ostrych kamyczkach, zaś najbliższej nocy został pobity przez strażników, w tym Salomona Morela, pięściami, żelaznym prętem oraz został skopany. W wyniku tego pobicia doznał obrażeń i został przeniesiony do ambulatorium. Po wyjściu z ambulatorium zajmował się wywożeniem z obozu ciał zmarłych. Z obozu zwolniony został po przyjeździe komisji, której udowodnił swoje holenderskie pochodzenie.

Z zeznań Bernda Skiby wynika, że urodził się w 1936 r. w Lipinach na Górnym Śląsku. Ciotka Inge Krechel (z domu Koch) została zabrana do obozu wraz z 6 innymi kobietami, które wcześniej były członkami BDM. W obozie przebywała ok. 3 miesięcy, w okresie od maja do sierpnia 1945 r. Razem z ciotką do obozu trafił mężczyzna o nazwisku Klimek. Obóz znajdował się w odległości 6–8 km od jego miejsca zamieszkania. Co drugi dzień z matką chodził pod obóz, przekazując artykuły żywnościowe dla ciotki. W czasie pobytu przed obozem widzieli, jak wozy drabiniaste wywożą z obozu ciała zmarłych. Ciotka po trzech miesiącach została przeniesiona do innego obozu.

Z zeznań Inge Krechel wynika, że w dniu 14 maja 1945 r. wraz z 6 innymi dziewczynami z Lipin została zatrzymana przez milicję i odwieziona do Katowic. Powodem zatrzymania było jej członkowstwo w BDM. Przebywając w budynku milicji w Katowicach, w nocy słyszała krzyki i prośby mężczyzny o nazwisku Klimek. Słyszała też dźwięki uderzania twardym przedmiotem oraz ujadanie psa. Nazajutrz widziała u niego obrażenia ciała, w czasie kiedy doprowadzani byli do obozu w Świętochłowicach. Po przyjęciu do obozu musiała stać całą noc pod budynkiem, w którym znajdowała się kuchnia, bez jedzenia. Dzień był zimny, a w nocy temperatura osiągała kilka stopni. W obozie panowały ciężkie warunki. Na pryczach spały po dwie osoby. W ciągu dnia nie można było siedzieć na pryczach tylko trzeba było stać. Wszędzie były wszy i pluskwy. Wyżywienie składało się z jednego chleba podzielonego na 8 kawałków. Codziennie otrzymywały jedną część. Poza tym dawali letnią zupę z kwaśnymi burakami, którą jadły z pordzewiałych puszek. W obozie panował dur brzuszny i czerwonka. Codziennie umierali ludzie. W trakcie jej pobytu jedna z więźniarek o imieniu Marianna popełniła samobójstwo, rzucając się na druty otaczające obóz, które znajdowały się pod napięciem. W dniu 26 lipca 1945 r. została przeniesiona do obozu w Libiążu.

Z zeznań Adelheid Skrzypek wynika, że zatrzymana została w dniu 14 maja 1945 r. i umieszczona w więzieniu w Katowicach za przynależność do BDM. Następnie umieszczona została w obozie pracy w Świętochłowicach. Nie była świadkiem znęcania się nad więźniami. Nad nią również nie znęcano się. Słyszała natomiast krzyki, które mogły wskazywać na bicie ludzi. Z zeznań Marii Gross wynika, że w obozie w Świętochłowicach przebywała od maja do sierpnia 1945 r. w baraku nr 4. Nie była bita. Nie widziała również, aby bito inne kobiety z tego baraku. W czasie pobytu w obozie panowała epidemia duru brzusznego.

Z zeznań Paula Pierończyk wynika, że w obozie w Świętochłowicach był około 6 tygodni. Pamięta, że w tym czasie zmuszany był do maszerowania przez młodego mężczyznę, który rządził wszystkim i wszystkimi. Chodził po leżących na ziemi. W czasie pobytu w obozie został pobity stołkiem.

Z zeznań Henryka Wowry wynika, że do obozu w Świętochłowicach trafił razem z ojcem Fryderykiem Wowrą w połowie kwietnia 1945 r. W momencie przyjmowania do obozu miał 16 lat. Przy przyjęciu do obozu mieli kontakt z Salomonem Morelem, który stwierdził, że obóz koncentracyjny w Oświęcimiu był niczym w stosunku do tego, co w Świętochłowicach mieli przeżyć więźniowie. Następnie razem z ojcem trafili na blok 11. Na sali było ok. 80 osób. Spali w czterech na jednej pryczy bez przykrycia. Prycze były dwupoziomowe. Pomieszczenia, w których przebywali, nie były ogrzewane. Posiłki otrzymywali dwa razy dziennie – rano i wieczorem. Na posiłek składała się zupa z warzyw w postaci kapusty, brukwi, pietruszki. Pewnej nocy razem z ojcem zostali obudzeni i zaprowadzeni na blok nr 2, gdzie był Salomon Morel oraz strażnicy więzienni w łącznej liczbie 8 osób. W bloku tym znajdowała się szubienica, prycza, na której torturowano ludzi, miał węglowy w wiadrach, rurki stalowe obciągane gumą oraz wiadra z wodą. Następnie wszyscy sprowadzeni zostali podzieleni na grupy, które kolejno wchodziły do pomieszczenia gdzie był Salomon Morel. Po wejściu do tego pomieszczenia wraz z grupą ok. 8 osób każdy z nich został uderzony przez Salomona Morela ręką w twarz. Następnie kazał każdemu położyć się na pryczy do tortur, gdzie więźniowie byli bici rurkami obciąganymi gumą po całym ciele, gdzie popadło, przez Salomona Morela i pozostałych strażników. W wyniku tych uderzeń zemdlał. Został ocucony wodą. Następnie Salomon Morel wysypał na podłogę cztery wiadra miału węglowego i polecił więźniom zlizywać miał z podłogi i umieszczać go ponownie w wiadrach. Powiedział przy tym, że nikt nie opuści pomieszczenia dopóki podłoga nie będzie czysta. Gdy więźniowie zlizywali miał Salomon Morel i pozostali strażnicy śmiali się z nich. Gdy więźniowie nie byli w stanie posprzątać podłogi, byli ponownie bici. W wyniku uderzeń ponownie utracił przytomność i odzyskał ją dopiero w baraku. W wyniku pobicia miał sińce na całym ciele i wybite dwa zęby. Sińce zniknęły dopiero po upływie miesiąca. Po tym zdarzeniu nie był już bity przez Salomona Morela, natomiast do ich baraku w nocy przychodzili strażnicy więzienni, jak również więźniowie należący do tzw. straży wewnątrzobozowej. Znęcali się oni nad nim i innymi osobami. Podczas tych pobudek byli zmuszani do chowania się pod pryczę, zajmowaną przez 8 osób. Osoby które nie mogły się schować z powodu braku miejsca były kopane i wpychane pod pryczę siłą. Poza tym kazano im stawać w dwuszeregu, naprzeciwko siebie, celem wzajemnego bicia po twarzy. Osoba, która symulowała bicie lub czyniła to z małą siłą, musiała wystąpić przed szereg i była okładana metalową rurką lub bykowcem przez strażników. Ciągłe znęcania nad więźniami powodowały, że więźniowie popełniali samobójstwa. Najczęściej przez powieszenie w ubikacji. W przypadku zbliżenia się do ogrodzenia na odległość 1 metra strażnicy mogli zastrzelić więźnia. Jego ojciec po pobiciu w bloku nr 2 załamał się. Nie chciał z nim rozmawiać na temat tego, co się stało. Henryk Wowra widział jedynie, jak po wejściu do pomieszczenia w bloku nr 2, gdzie odbywały się tortury, ojciec został uderzony bykowcem z tyłu w szyję i upadł na ziemię. W dniu 14 maja 1945 r. ojciec został przetransportowany do pracy w kopalni. Od tego czasu nie miał już z nim kontaktu. W październiku 1945 r. Henryk Wowra został zwolniony z obozu.

Z zeznań Marty Kosteckiej wynika, że do obozu w Świętochłowicach trafiła razem z rodzicami Janem i Zofią Michalik oraz siostrą Marią Kozieł z domu Michalik. W obozie tym przebywali od lutego do października 1945 r. z powodu posiadania II grupy volkslisty. Jan Michalik z obozu został przewieziony do pracy w kopalni w Michałkowicach. Marta Kostecka przewieziona została w lipcu 1945 r. do obozu w Libiążu. Zofia Michalik zmarła w obozie w dniu 15 października 1945 r. Maria Kozieł zwolniona została z obozu w dniu 2 października 1945 r.

Z zeznań Marty Strzelczyk wynika, że w obozie w Świętochłowicach, w okresie od lutego do września 1945 r., przebywał mąż jej siostry Jan Kołodziej. W czasie jego pobytu w obozie przynosiła mu jedzenie. Powodem umieszczenia go w obozie był fakt posiadania II grupy volkslisty. Jan Kołodziej przeniesiony został z obozu w Świętochłowicach do kopalni w Bytomiu, gdzie zmarł.

Z zeznań Alojzego Richtera wynika, że z powodu posiadania II grupy volkslisty umieszczony został w maju 1945 r. w obozie w Świętochłowicach w baraku nr 7. W czasie pobytu został dwukrotnie pobity przez strażników gumowymi żyłami oraz uderzony jeden raz przez strażnika ręką w twarz. Był świadkiem, jak strażnicy bili więźniów gumowymi pałkami, poszturchiwali, szarpali, a także strzelali do uciekających. Widział też, jak Salomon Morel przychodził do baraku i bił więźniów. Rzucał ich na ziemię, deptał po brzuchu i plecach, kopał w głowę. Słyszał od innych osób, że w wyniku takiego traktowania przez Salomona Morela często dochodziło u pobitych do poważnych obrażeń głowy. W jego przypadku Salomon Morel wydawał mu polecenia „padnij, powstań”. W chwili, kiedy leżał na ziemi, czuł, jak depcze go po plecach. Trwało to kilka minut. Przestał dopiero wówczas, kiedy Alojzy Richter zaczął udawać, że wymiotuje. Z obozu w Świętochłowicach przetransportowany został do obozu pracy przy KWK „Polska”.

Z zeznań Waltraud Alexandry Porombka wynika, że więźniem obozu w Świętochłowicach był jej ojciec Hubert Majowski, który został tam osadzony z powodu posiadania II grupy volkslisty. Był tam w okresie od lutego do czerwca 1945 r. Z relacji ojca wie, że warunki w obozie były złe. Więźniowie spali po kilku na jednej pryczy, praktycznie nie byli żywieni, jedli z puszek które znaleźli na terenie obozu. Więźniowie byli bici i torturowani. Był świadkiem pobicia przez komendanta obozu młodego chłopca taboretem po całym ciele, czemu musiał przyglądać się ojciec tego chłopca. Więźniowie byli bici bez powodu i często na skutek doznanych obrażeń umierali.

Z zeznań Heleny Tyrpic wynika, że w obozie w Świętochłowicach umieszczona została w kwietniu 1945 r. z powodu posiadania II grupy volkslisty. W obozie tym była ponad dwa miesiące, a następnie przekazana została do obozu w Libiążu. W czasie pobytu w Świętochłowicach spała na pryczach bez sienników i kocy. Do jedzenia dostawała tylko rozcieńczoną zupę dwa razy dziennie. Brak było środków czystości. Raz w tygodniu można było się wykąpać bez mydła. W czerwcu 1945 r. wybuchła epidemia tyfusu, w wyniku czego ludzie umierali masowo. Zwłoki leżały na terenie całego obozu. Każdego dnia rano zwłoki były zbierane przez wyznaczonych więźniów i wywożone na cmentarze w Świętochłowicach i Nowym Bytomiu. Z relacji innych osób wie, że więźniowie byli bici. Słyszała krzyki ludzi dochodzące z baraku, gdzie przebywali więźniowie partii nazistowskiej i Hitlerjugend.

Z zeznań Egona Jańskiego wynika, że w kwietniu 1945 r. został umieszczony wraz z matką Martą Jańską w obozie w Świętochłowicach. W tym czasie miał 8 lat. W obozie przebywali do sierpnia 1945 r. W czasie pobytu w obozie razem z matką byli przesłuchiwani przez osoby ubrane w mundury. Osoby te pytały o jego ojca oraz okazywały pistolety i granaty, pytając go, czy widział takie przedmioty w domu. W trakcie przesłuchań krzyczano na matkę i straszono ją, że zostanie wysłana z dzieckiem na „Sybir”. W dzień i nocy więźniowie musieli przebywać w barakach. Więźniowie spali na betonie lub drewnianych listwach. W barakach było bardzo dużo insektów, robactwa. Każdy z więźniów otrzymywał porcję chleba na cały dzień. Rano rozdawano czarną kawę, natomiast na obiad zupę z pokrzyw.

Z zeznań Eduarda Loski wynika, że przed wojną razem z rodziną byli obywatelami niemieckimi. W lutym 1945 r. razem z ojcem Janem Loska zostali zatrzymani i umieszczeni w barakach przy ul. Zamkowej w Katowicach, gdzie przebywali jeden dzień. W trakcie pobytu zostali pobici przez funkcjonariuszy MO fragmentami desek, liniarzami metalowymi i innymi przedmiotami. Następnie zostali przetransportowani do hali targowej w Świętochłowicach, która mieściła się obok siedziby Urzędu Bezpieczeństwa. W hali tej było ponad 100 osób. W hali tej przebywali około 2 miesięcy. W trakcie pobytu byli bici, znęcano się nad nimi, torturowano ich. Bito ich deskami, kantówkami. Milicjanci zmuszali więźniów do robienia pompek, w czasie których kopali ich i wyzywali. Więźniów głodzono, nie dając im nawet wody. W kwietniu 1945 r. ciężko zachorował i został przewieziony do szpitala w Świętochłowicach, gdzie przebywał 5 dni. Ze szpitala został przewieziony do Urzędu Bezpieczeństwa w Świętochłowicach, gdzie przebywał kilka dni. W trakcie tego pobytu był bity i kopany przez funkcjonariuszy pełniących tam służbę. Następnie został odprowadzony do obozu w Świętochłowicach, gdzie przebywał do listopada 1945 r. W trakcie pobytu zostali razem z ojcem brutalnie pobici przez strażników pięściami oraz skopani. Był świadkiem, jak mężczyzna o nazwisku Wajnert w wieku około 60 lat został pobity przez Salomona Morela i strażników pięściami, skopany oraz zadawano mu uderzenia drewnianym taboretem. W wyniku pobicia mężczyzna ten zmarł. W połowie lipca 1945 r. został poinformowany przez nieznanego więźnia, że ojciec został pobity i zmarł. Był też świadkiem zastrzelenia jednego z więźniów, który znajdował się przy ogrodzeniu, oraz postrzelenia drugiego, który schował się następnie w baraku, gdzie został odnaleziony przez strażników, a następnie pobity i umieszczony w karcerze z zimną wodą. W następstwie tego zmarł.

Z zeznań Józefa Tomasa wynika, że w trakcie pobytu w obozie w Świętochłowicach był świadkiem, jak więźniowie byli bici różnymi przedmiotami i głodzeni. Więźniowie umierali z głodu i chorób.

Z zeznań Stefanii Szwan wynika, że jej ojciec Jerzy Madaj wkrótce po wkroczeniu Armii Czerwonej został zatrzymany i umieszczony w obozie w Świętochłowicach. Powodem pozbawienia wolności było posiadanie II grupy volkslisty. W obozie przebywał 9 miesięcy. Z jego relacji wie, że jak ktoś był znaczniejszy wśród więźniów, to wykańczali go od razu, a jak ktoś był zwykłym robotnikiem, jak on, to miał szczęście i mógł przeżyć. Więźniowie nie dostawali prawnie nic do jedzenia. Chodząc do pracy zbierali resztki jedzenia. Ponadto z jego relacji wynikało, że więźniów bito.

Z zeznań Małgorzaty Górnik i Herberta Dudek wynika, że Herbert Zimoń został umieszczony w obozie w Świętochłowicach w lutym 1945 r. W czasie pobytu strażnicy więzienni znęcali się nad nim oraz innymi osobami w ten sposób, że gdy leżeli na ziemi, strażnicy deptali po nich butami. Ponadto był bity i kopany. Po opuszczeniu obozu w Świętochłowicach Herbert Zimoń został przekazany do obozu w Jaworznie.

Z zeznań Marii Tudzież wynika, że Izydor Szweda w dniu 18 maja 1945 r. został zatrzymany przez funkcjonariuszy MO. Po pewnym czasie został przewieziony do obozu w Świętochłowicach. Przebywając w obozie, był bity i zmuszany, aby przyznał się, że jest Niemcem. W wyniku pobicia miał złamany obojczyk. Ze Świętochłowic przewieziony został do Warszawy, gdzie zmarł w dniu 10 października 1945 r.

Z zeznań Brygidy Pękały wynika, że jej ciotka Wanda Lagler zatrzymana została w lutym 1945 r. i przewieziona do obozu w Świętochłowicach, gdzie zmarła. O jej śmierci rodzina poinformowana została w lipcu 1945 r.

Z zeznań Erwina Nalepy wynika, że zatrzymany został na przełomie lutego i marca 1945 r. W kwietniu umieszczony został w obozie pracy w Świętochłowicach. Po wprowadzeniu na teren obozu razem z innymi doprowadzonymi został pobity kolbami karabinów oraz szczuto go psami. Osadzony został w tzw. brązowym baraku. Pierwszego dnia wieczorem do baraku przyszli strażnicy więzienni, którzy polecili im śpiewać piosenki w języku niemieckim. W tym czasie jeden ze strażników chodził po baraku i nogą od taboretu uderzał więźniów po szyi i głowie. Następnie wskazywano poszczególnych więźniów, których bito taboretem. Otrzymał 20 uderzeń taboretem. Po nim pobity został Horst Kisiel. Tego wieczoru pobito około 10 osób. Następnego dnia ponowienie został pobity przez strażników. Pobicia takie powtórzyły się w dniach 18, 19 i 20 kwietnia 1945 r. W wyniku tych pobić tracił przytomność. Pewnego dnia ocknął się nago w baraku szpitalnym na terenie obozu. Lekarz obozowy powiedział mu, że był już traktowany jako zmarły. W baraku sanitarnym przebywał do maja 1945 r. W czasie pobytu w obozie spał na jednej pryczy z 6 innymi osobami, do jedzenia dostawał kromkę chleba na cały dzień i przegotowaną wodę. W obozie panowała wszawica i wybuchła epidemia tyfusu. Z zeznań Erwina Nalepy wynika, że w obozie był bity również Horst Kisiel, który stracił mowę i był sparaliżowany. W wyniku tego znalazł się w szpitalu w Krakowie. Ponadto przebywał w obozie w jednym baraku z Waldemarem Wieczorkiem. Widział jak był bity. W dniu 10 maja 1945 r. Erwin Nalepa przekazany został z obozu w Świętochłowicach do KWK „Polska”.

Z zeznań Teodora Pniok wynika, że w obozie w Świętochłowicach przebywał od 18 kwietnia do 28 września 1945 r. Kiedy przyprowadzono go do obozu, musiał przez 24 godziny czekać na przyjęcie, stojąc na dworze, twarzą do ściany i nie wolno mu było usiąść. Byli pilnowani i niejedna osoba została pobita przez strażników. Następnie go spisano, ostrzyżono i przydzielono do baraku nr 7 dlatego, że należał do organizacji Hitlerjugend. Przed wejściem do baraku został pobity do nieprzytomności przez jednego ze strażników taboretem po plecach. Przebywając w baraku, był wielokrotnie bity przez strażników więziennych taboretami, zmuszano go do leżenia na ziemi, po czym deptano po nim. W wyniku uderzenia w głowę stracił słuch w prawym uchu. W taki sam sposób bici byli pozostali więźniowie z tego baraku. Wśród osób bijących oprócz strażników więziennych był Walter Skutella, który wielokrotnie bił jego oraz inne osoby. Wiele razy Salomon Morel przyglądał się, jak podlegli mu strażnicy bili więźniów.

Z zeznań Marka Dolistowskiego wynika, że jego dziadek Jan Sombrowski zatrzymany został w kwietniu 1945 r. i umieszczony w obozie pracy w Świętochłowicach. W dniu 28 sierpnia 1945 r. zmarł na kopalni „Rozbark”.

Z zeznań Rudolfa Gocmana wynika, że w dniu 17 maja 1945 r. został zatrzymany w miejscu zamieszkania w Rydułtowach wraz z ojcem Hermanem Gocman, gdyż mieli niemieckie pochodzenie. Następnie zostali zaprowadzeni do budynku Urzędu Bezpieczeństwa w Rybniku. Przebywając tam, był przesłuchiwany. W trakcie przesłuchania został uderzony przez jednego z funkcjonariuszy pięścią w twarz, w wyniku czego rozbito mu okulary. Następnie został przewieziony do Katowic, a stamtąd do obozu w Świętochłowicach. W trakcie przyjmowania do obozu Salomon Morel przystawił mu do głowy pistolet i zapytał siedzącej mu na kolanach kobiety, czy ma go zastrzelić. Kobieta nic nie powiedziała. Salomon Morel kopnął go. Został umieszczony w baraku nr 3. Tam zmuszano go do czołgania się po żużlowym podłożu. Strażnicy będący pod wpływem alkoholu rzucali w niego i innych butelkami. Ojciec jego umieszczony został w baraku nr 7. Wielokrotnie był świadkiem bicia więźniów, popychania ich i szarpania. Więźniów bił też Walter Skutella. Bił ich paskiem. On też był przez niego bity. Razem z nim przebywali w obozie Alfons Słanina, Alfons Kozik, Alojzy Scheithauer, jego żona Marta, Franciszek Kozyra, Wilhelm Bienek. Alfons Kozik zmarł po opuszczeniu obozu. Pozostałe osoby, jak również jego ojciec, zmarły w obozie. Z reguły z powodu epidemii i głodu. Poza tym w obozie przebywały Stefania Kontny, Karolina Gzel oraz bracia Piotr i Alojzy Richter.

Z zeznań Małgorzaty Sonnabend wynika, że jej mąż Werner Sonnabend umieszczony został w obozie w Świętochłowicach za przynależność do Hitlerjugend. W trakcie pobytu w obozie był przesłuchiwany i wówczas został kopnięty. W czasie pobytu w obozie chorował na tyfus. Z jego relacji Małgorzata Sonnabend wie, że strażnicy kazali więźniom kłaść się na ziemię i uderzali ich taboretami. Werner Sonnabend przebywał w obozie od 18 kwietnia do 17 października 1945 r.

Z zeznań Krystyny Niedobeckiej wynika, że jej ojciec Piotr Niedobecki zatrzymany został w dniu 26 lutego 1945 r. w miejscu zamieszkania w Katowicach przy ul. Bartosza Głowackiego za posiadanie II grupy volkslisty. Razem z nim zatrzymany został jej wuj Józef Niedobecki, który wprawdzie posiadał III grupę volkslisty, ale nie posiadał jej przy sobie, gdyż zostawił w banku. Zostali przewiezieni do obozu w Świętochłowicach. Córka Józefa Niedobeckiego – Hildegarda Niedobecka – uzyskała dokument, z którego wynikało, że ojciec miał III grupę volkslisty i na tej podstawie został on zwolniony z obozu. Po powrocie z obozu Józef Niedobecki nie chciał opowiadać zdarzeń, które miały w nim miejsce. Krystyna Niedobecka dowiedziała się po pewnym czasie, że jej ojciec zmarł w obozie. Informację tę potwierdziła w USC w Świętochłowicach. Piotr Niedobecki zmarł w dniu 4 kwietnia 1945 r. Z relacji Józefa Niedobeckiego Krystyna Niedobecka dowiedziała się, że przed umieszczeniem w obozie w Świętochłowicach ojciec jej został w Katowicach uderzony kolbą w głowę, w wyniku czego doznał poważnej rany, w wyniku której miał później stracić wzrok.

Z zeznań Józefa Cygana wynika, że kiedy uruchomiono obóz w Świętochłowicach pracował w Hucie „Florian” jak robotnik. Na polecenie swojego kierownika został oddelegowany do obozu w Świętochłowicach. Po zgłoszeniu się do obozu dostał czapkę z orzełkiem, biało-czerwoną opaskę oraz karabin. Nie podpisywał żadnej umowy ani zobowiązania służbowego. W obozie pracował około 3 miesięcy. W tym czasie był zaopatrzeniowcem, jak też pełnił wartę na wieżyczkach. Jako zaopatrzeniowiec przywoził dwa razy w tygodniu po około 30 bochenków chleba. Z jego orientacji wynikało, że w tym czasie [w obozie – przyp. red.] było ok. 1000 więźniów. W czasie pobytu w obozie był świadkiem, jak jeszcze przed wybuchem epidemii tyfusu, pod nieobecność Salomona Morela, zastępujący go mężczyzna o nazwisku Ochojski, polecił zawieźć grupę ok. 10 chorych na tyfus do szpitala. Chorzy zostali umieszczeni na furmankach i w asyście 3 strażników mieli być przewiezieni do szpitala nr 1 w Świętochłowicach. Kiedy byli już poza obozem wrócił Salomon Morel i polecił zawrócić furmankę z chorymi do obozu. Nigdy nie był świadkiem bicia więźniów, rzucania się przez nich na druty.

Z zeznań Herminy Zielińskiej wynika, że jej ojciec Jan Machalica zatrzymany został w dniu 26 kwietnia 1945 r. Następnie został umieszczony w obozie w Świętochłowicach, gdzie zmarł.

Z zeznań Lidii Piórko wynika, że jej ojciec Józef Knas zatrzymany został w lutym 1945 r. za posiadanie II grupy volkslisty i umieszczony w hali targowej w Świętochłowicach. Tam przynosiła mu razem z matką Heleną Knas jedzenie, ale nie mogły go zobaczyć. Jedzenie przyjmowali cywile z biało-czerwonymi opaskami na ramionach i z karabinami. Po pewnym czasie dowiedziała się, że ojciec jest w obozie Zgoda. Do tego obozu nadal nosiły mu jedzenie, które zostawiały na portierni. Strażnicy przyjmowali to jedzenie. Józef Knas zmarł w czasie pobytu w obozie. Mimo tego rodzina nie została o tym powiadomiona. Lidia Piórko wraz z matką nadal nosiły jedzenie, które było przyjmowane przez strażników.

Z zeznań Emilii Kopiec wynika, że ojciec jej Paweł Szulik został zatrzymany i umieszczony w obozie Zgoda w Świętochłowicach. Tam przebywał około 3 miesięcy. W obozie tym zmarł.

Z zeznań Mieczysława Bereak wynika, że krótko pracował w obozie Zgoda, ale nie miał stałych obowiązków. Robił to, co mu polecili. Czasami przywoził jakiś towar na teren obozu. Nie miał żadnego kontaktu z więźniami i niczego na ich temat sobie nie przypomina.

Z zeznań Anny Englert wynika, że zatrzymana została 9 maja 1945 r. za przynależność do Hitlerjugend [chodziło z pewnością o BDM – przyp. A.D.]. Następnie umieszczono ją w obozie Zgoda w Świętochłowicach, gdzie przebywała około 2 miesięcy. W tym czasie nie mogła opuszczać baraku, rano i wieczorem były apele. Od innych więźniarek słyszała, że były bite.

Z zeznań Marty Bryły wynika, że w obozie Zgoda przebywała w okresie od 18 maja do lipca 1945 r. Po przybyciu na teren obozu wraz grupą kobiet stała przez całą noc przy bramie głównej. W czasie pobytu w obozie słyszała krzyki dochodzące z baraków, świadczące o pobiciu przebywających tam osób. Jedynie z relacji wie, że na terenie obozu strażnicy więzienni oraz komendant dokonywali zabójstw na więźniach.

Z zeznań Pawła Froń wynika, że w obozie w Świętochłowicach przebywał od kwietnia do września 1945 r. Mieszkał w baraku i musiał spać na ziemi. W obozie był bity i kopany przez strażników. Nadto był psychicznie torturowany, wyzywany, poniżany i opluwany.

Z zeznań Norberta Woźnicy wynika, że jego ojciec Wiktor Woźnica umieszczony został w obozie Zgoda w Świętochłowicach jako podejrzewany o wydanie w czasie wojny władzom niemieckim kobiety pochodzenia żydowskiego. Informacja ta nie była jednak w żaden sposób weryfikowania. Nie toczyło się postępowanie karne, nie postawiono Wiktorowi Woźnicy żadnych zarzutów z tym związanych. Wiktor Woźnica zmarł w dniu 1 sierpnia 1945 r.

Z zeznań wartownika Franciszka Szlafki wynika, że w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie pełnił służbę do lipca 1945 r. W obozie przebywali Ślązacy, Niemcy i Polacy, wśród których byli też członkowie Armii Krajowej. Razem z nim wartownikami byli Mieczysław Hajok oraz mężczyźni o nazwiskach Jakubiak i Jarosz. Wartowników było więcej, ale nie pamięta ich nazwisk. W czasie kiedy pracował w obozie, panowała epidemia tyfusu i czerwonki. Widział, jak wozami wywożone są zwłoki zmarłych więźniów. Jako wartownik nie mógł wchodzić na teren obozu. W lipcu 1945 r. wraz z wartownikami, których nazwiska wskazał, został przeniesiony do więzienia w Bytomiu.

Z zeznań Wacława Łochockiego wynika, że w obozie pracował od marca 1945 r. i odpowiedzialny był za ewidencję ludności oraz rejestrację osób zmarłych. O śmierci więźnia zawiadamiał USC w Świętochłowicach. Największa śmiertelność była w okresie epidemii tyfusu i czerwonki. Epidemie wynikały z braku czystości, niestosowania odwszawiania oraz wycieńczenia z głodu. Słyszał, że strażnik więzienny o nazwisku Bitman miał zgwałcić jedną więźniarkę, za co został skazany sądownie. Na terenie obozu służbę pełnił mężczyzna o nazwisku Sroka, który chodził w mundurze wojskowym.

W zakresie wątku dotyczącego czynów popełnionych przez Kurta Glombitza uzyskano w drodze pomocy prawnej materiały z postępowania karnego prowadzonego przeciwko niemu w Niemczech w latach 1960–1961. W 1960 r. Kurt Glombitz był przesłuchany przez funkcjonariuszy Policji w Essen oraz sędziego śledczego z Essen. W trakcie przesłuchania oświadczył, że urodził się na Górnym Śląsku. W 1933 r. uzyskał tytuł doktora medycyny, a w grudniu 1939 r. powrócił do Katowic, gdzie prowadził praktykę lekarską jako specjalista pulmonolog do stycznia 1945 r. Po wejściu do miasta wojsk radzieckich został przekazany w lutym 1945 r. Polakom, którzy skierowali go do obozu w Świętochłowicach. W nim przebywał do października 1945 r. W chwili przybycia do obozu przebywało w nim już ok. 4000 osób pochodzenia niemieckiego. Z racji zawodu został przydzielony do służby sanitarnej, w skład której wchodziło 6 innych lekarzy i 5 osób personelu sanitarnego. Nie było wyznaczonego kierownika zespołu sanitarnego. Z braku wyposażenia, materiałów, leków ani on, ani inni lekarze nie byli w stanie zapewnić chorym szybkiej, pilnej i fachowej pomocy medycznej. Z racji największej aktywności starał się wejść w stały kontakt z komendantem Salomonem Morelem. Więźniowie w obozie byli maltretowani przez strażników, w wyniku czego umierali. W lipcu 1945 r. ok. godz. 7.00 strażnicy wezwali go do łaźni, gdzie znajdował się mężczyzna o nazwisku Muschalik z widocznymi obrażeniami wewnętrznymi i zewnętrznymi. Na polecenie strażników miał stwierdzić zgon tego mężczyzny. Oglądając tego mężczyznę, stwierdził ciężkie obrażenia czaszki, powstałe – jego zdaniem – w wyniku uderzeń zadanych narzędziem tępym, wielokrotne złamania żeber oraz kończyn górnych i dolnych. Po pewnym czasie stwierdził zgon tego mężczyzny w ten sposób, że przeciął tętnice na przegubach jego rąk. Po ich przecięciu zorientował się, że w tym czasie mężczyzna ten już nie żył. Z zeznań Kurta Glombitza wynika, że strażnicy więzienni nie pozwalali na przewóz pobitych osób do szpitala poza obozem. Wkrótce po tym zdarzeniu we wczesnych godzinach rannych strażnicy obozowi przetransportowali do baraku sanitarnego mężczyznę z poważnymi obrażeniami kłutymi i ciętymi klatki piersiowej i brzucha. Mimo takiego stanu strażnicy więzienni roztrzaskali o tego mężczyznę drewniany taboret. Po tym zdarzeniu mężczyzna przestał dawać oznaki życia. Po pewnym czasie stwierdził jego zgon. Jak stwierdził w czasie zeznań, mężczyzna ten mógł nazywać się Hunger. Również i w przypadku tego mężczyzny przeciął mu tętnice rąk, przekonując się, że mężczyzna ten zmarł już wcześniej. Obecna przy tym zdarzeniu była kobieta o nazwisku Saluga zatrudniona w personelu sanitarnym.

Wersje obu zdarzeń przedstawione przez Kurta Glombitza zakwestionowane zostały przez przesłuchanych w sprawie świadków.

Z zeznań Margot Salugi wynika, że do obozu przybyła w kwietniu 1945 r. W obozie spotkała znajomych Georga Janduda, który pracował w baraku sanitarnym, oraz Kurta Glombitza, który był wyznaczony głównym lekarzem obozowym. Dzięki niemu została przyjęta do baraku sanitarnego. W czasie pobytu w obozie była świadkiem, jak strażnicy w obecności Kurta Glombitza pobili Alfonsa Hunger (wcześniej przed tym zdarzeniem Kurt Glombitz będąc zdenerwowany i pod wpływem alkoholu, zabrał z pokoju, w którym przebywała, gumową pałkę). W trakcie bicia pokrzywdzony klęczał przez Kurtem Glombitzem i prosił, aby go nie zabić. Słyszała, jak Kurt Glombitz miał pretensje do Alfonsa Hungera, że ten w czasie wojny pominął lokal gastronomiczny prowadzony przez jego żonę Monikę Kciuczyk w trakcie przydzielania ryb. Później widziała, jak Alfons Hunger leżał w ambulatorium w kałuży krwi. Od Georga Janduda dowiedziała się, że Kurt Glombitz powiedział do pobitego, że uczyni jego śmierć lżejszą, po czym przeciął tętnice Alfonsa Hungera. Nazajutrz rano zobaczyła jego zwłoki leżące na warstwie słomy w sali chorych przy ambulatorium. Jego ręce były pobrudzone krwią. Zapytała nieznanego sanitariusza, dlaczego zwłoki nie zostały dotychczas zabrane, na co uzyskała odpowiedź, że pobity jeszcze żył. Zwłoki usunięto dopiero w godzinach popołudniowych. Ponadto z zeznań Margot Salugi wynika, że Salomon Morel nie oszczędzał Kurta Glombitza. Po zdarzeniu z Alfonsem Hungerem powiedział mu, że zachował się gorzej niż Himmler. Ponadto z nieustalonego powodu polecił umieścić Kurta Glombitza w karcerze z wodą.

W trakcie konfrontacji z Kurtem Glombitzem świadek Margot Saluga podtrzymała zeznania opisujące jego udział w zdarzeniu zakończonym śmiercią Alfonsa Hungera.

Odnośnie do zmarłego Ericha Muschalika z uzyskanych w drodze pomocy prawnej materiałów z Niemiec wynika, że przyjęty został do obozu w dniu 18 maja 1945 r. Był zamożnym właścicielem młyna pochodzącym z bardzo uznawanej rodziny. Po południu 19 maja 1945 r. Walter Skutella i Edward Marek oraz strażnicy więzienni przyprowadzili go do łaźni obozowej, gdzie dyżur pełnili więźniowie Waldemar Kawalla i Ignatz Grall. Tam na polecenie Waltera Skutelli Erich Muschalik był polewany na przemian zimną i ciepłą wodą. Następnie Edward Marek rozerwał drewniany taboret i jednym z jego elementów zaczął bić Ericha Muschalika, wyzywając go przy tym słowami wulgarnymi. Bicie to trwało około pół godziny. W wyniku zadanych uderzeń Erich Muschalik upadł na posadzkę i stracił przytomność. Mimo tego nadal był uderzany. Po odzyskaniu przytomności Erich Muschalik został zmuszony do opuszczenia budynku. W dniu 20 maja 1945 r. Ericha Muschalika ponownie zaprowadzono do pomieszczenia łaźni. Co najmniej dwóch strażników więziennych, Walter Skutella i Edward Marek, położyło go na drewnianej kratce pod prysznicem i wszyscy zaczęli uderzać go drewnianymi elementami taboretu. Erich Muschalik jęknął po pierwszym uderzeniu. Po kolejnych nie wydawał już żadnych odgłosów. Świadkiem tego zdarzenia był więzień Ignatz Grall. Po pobiciu Ericha Muschalika bijący odeszli. Widząc zmasakrowane ciało Ericha Muschalika, Ignatz Grall słyszał, że pobity ponownie jęknął. Następnie przyszedł do niego Kurt Glombitz, który po nachyleniu się nad ofiarą oświadczył, że „nie ma już tu nic do roboty”. Następnie badał przez chwilę Ericha Muschalika, po czym ostrym przedmiotem otworzył mu tętnice na lewym przegubie ręki. Krew tryskała silnie, tak że po chwili cała ręka była silnie zakrwawiona. Przy nacinaniu tętnicy Erich Muschalik otworzył oczy i próbował wyrwać swoje ramię z rąk Kurta Glombitza. Ten natychmiast otworzył też tętnicę prawego przegubu, na co Erich Muschalik już nie zareagował. Również z tej tętnicy wypłynęła duża ilość krwi. Krwawienie ustało po minucie. W wyniku tych działań Erich Muschalik zmarł.

Powyższe okoliczności pobicia i śmierci wskazali w swoich zeznaniach m.in. świadkowie Waldemar Kawalla i Ignatz Grall.

Z zeznań Waldemara Kawalla wynika, że w obozie Zgoda przebywał od lutego do czerwca 1945 r. Kurt Glombitza nie był lubiany w obozie z uwagi na swoje zachowanie wobec więźniów oraz uczestniczenie w zdarzeniach z udziałem strażników więziennych, którzy znęcali się nad więźniami narodowości niemieckiej. Był świadkiem pobicia Ericha Muschalika przez Edwarda Marka drewnianą nogą od krzesła w obecności Waltera Skutelli oraz Kurta Glombitza. Kurt Glombitz w czasie bicia Ericha Muschalika stał bezczynnie. Waldemar Kawalla na polecenie Waltera Skutelli musiał polewać bitego na zmianę zimną i ciepłą wodą. Następnego dnia Erich Muschalik został ponownie przyprowadzony do łaźni przez Waltera Skutellę, Edwarda Marka oraz strażnika więziennego Ericha Pittmana (Bittmana). Towarzyszył im Kurt Glombitz. Erich Muschalik miał zawiązaną głowę. Waldemar Kawalla poprosił kolegę Ignatza Gralla, aby on poszedł do łaźni. Po powrocie z łaźni Ignatz Gralla opowiedział mu, że Erich Muschalik był bity, a następnie po opuszczeniu łaźni przez Waltera Skutellę, Edwarda Marka i Ericha Pittmana, Kurt Glombitz w obecności Ignatza Gralla przeciął Erichowi Muschalikowi tętnice na obu rękach. Po przecięciu tętnic krew gwałtownie wytrysnęła.

W swoich zeznaniach Ignatz Grall potwierdził, że był świadkiem pobicia przez strażników więziennych Ericha Muschalika oraz przecięcia mu tętnic rąk przez Kurta Glombitza. Z jego zeznań wynika, że już po wypłynięciu znacznej ilości krwi z tętnic zmarłego Kurt Glombitz obwiązał mu uprzednio przecięte przeguby rąk.

Ponadto z zeznań Erwina Scheitera wynika, że Kurt Glombitz należał w obozie do tzw. „kliki”, która miała na sumieniu wielu więźniów. W dniach od 19 do 21 kwietnia 1945 r. męczono więźniów w hali targowej. Przez kilka godzin musieli leżeć po 7–8 osób jedna na drugiej na ziemi, w wyniku czego wiele osób zmarło. Gdy w obozie zapanował tyfus, dostał od znajomych szczepionkę, jednakże Kurt Glombitz odmówił mu jej podania. Drugi lekarz dr Plessing nie mógł mu jej podać, gdyż nie miał strzykawki, a Kurt Glombitz odmówił mu jej pożyczenia. Kurt Glombitz w wielu przypadkach podawał więźniom szczepionki, pobierając za to opłaty. Z zeznań Erwina Scheitera oraz innego więźnia Ericha Franke wynika, że dr Plessing został pobity na polecenie Kurta Glombitza.

Z uzyskanych w drodze pomocy prawnej z Niemiec materiałów wynika, że Kurt Glombitz oskarżony został o zabójstwo Ericha Muschalika i Alfonsa Hungera. Wyrokiem Sądu Ziemskiego – Sądu Przysięgłych w Essen z dnia 23 marca 1961 r. oskarżony został uznany za winnego zabójstwa Ericha Muschalika i przy uwzględnieniu okoliczności łagodzących wymierzono mu karę 2 lat więzienia. Jednocześnie sąd uniewinnił oskarżonego od zarzutu zabójstwa Alfonsa Hungera. Wyrok został uchylony w wyniku złożenia odwołania oskarżonego wyrokiem Sądu Federalnego z dnia 18 sierpnia 1961 r. i sprawę przekazano do ponownego rozpoznania. Wyrok w części uniewinniającej uprawomocnił się. Wyrokiem Sądu Przysięgłego – Sądu Ziemskiego w Essen z dnia 24 stycznia 1962 r. Kurt Glombitz uznany został za winnego i wymierzono mu karę 1 roku i 10 miesięcy pozbawienia wolności. Sąd zaliczył oskarżonemu okres jego pobytu w areszcie śledczym w okresach od 19 stycznia do 18 lutego 1960 r. oraz od 16 maja 1960 r. do 23 marca 1961 r. Wyrok ten uprawomocnił się. Z uzasadnienia sądu wynika, że oskarżony Kurt Glombitz w krótkim czasie po przybyciu do obozu został lekarzem kierującym. Pozycja w obozie [Glombitzy – przyp. red.] była uprzywilejowana. Utrzymywał bliższe kontakty ze strażnikami więziennymi. Na apelach nie stał z więźniami tylko strażnikami odbierającymi apel. Nocami często towarzyszył strażnikom więziennym, którzy w barakach znęcali się nad więźniami. Otrzymywał dodatkowe porcje żywnościowe. Niekiedy jednak był traktowany jak inni więźniowie. Na polecenie Salomona Morela, z nieustalonego powodu, na dwa dni umieszczony był w karcerze z wodą. Po zwolnieniu z obozu w Świętochłowicach Kurt Glombitz wyjechał do Niemiec, gdzie zmarł w dniu 25 sierpnia 1962 r. w Duerer.

W toku śledztwa przesłuchano ustalonych pokrzywdzonych oraz osoby najbliższe dla zmarłych pokrzywdzonych. Uzyskano w drodze pomocy prawnej materiały z Niemiec dotyczące postępowania karnego prowadzonego przeciwko Kurtowi Glombitzy. Ponadto uzyskano w drodze pomocy prawnej materiały procesowe w postaci m.in. zeznań świadków przesłuchanych w śledztwie prowadzonym przeciwko Salomonowi Morelowi przez Prokuraturę Okręgową w Dortmundzie. Dokonano oględzin akt znajdujących się w Archiwum Państwowym w Katowicach oraz Biurze Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów Instytutu Pamięci Narodowej, w tym akt osobowych Salomona Morela, Z Urzędu Stanu Cywilnego w Świętochłowicach uzyskano ok. 1800 aktów zgonów więźniów obozu pracy w Świętochłowicach. Poszukując dokumentów dotyczących tej sprawy, zwrócono się m.in. do byłego Biura Ewidencji i Archiwum Urzędu Ochrony Państwa, Aresztu Śledczego w Katowicach, Komendy Wojewódzkiej Policji w Katowicach, Głównego Archiwum Policji i Archiwum Akt Nowych w Warszawie. Pozyskane z tych instytucji dokumenty poddano oględzinom. W ramach pozyskanych w toku śledztwa dokumentów dokonano oględzin znajdującego się w zasobach Oddziałowego Biura Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów IPN w Katowicach tzw. „Rejestru spraw śledczych – Wydziału Śledczego KW MO w Katowicach za okres od dnia 23 czerwca 1945 r. do 18 stycznia 1946 r.”. W rejestrze tym odnotowano 186 wpisów. Wpisy te składały się z nr sprawy, imienia, nazwiska, miejsca zamieszkania, roku i miejsca urodzenia „osoby podejrzanej”, treści oskarżenia oraz miejsca skierowania. Przy 114 nazwiskach w rubryce „skierowano do” znajdował się wpis o treści „obóz Świętochłowice” lub „Świętochłowice”, zwykle z datą przekazania do obozu. Osoby te skierowane zostały do obozu w Świętochłowicach w okresie od kwietnia do lipca 1945 r. Z rejestru wynika, że organem wysyłającym osoby do tego obozu były następujące jednostki organizacyjne: więzienie śledcze w Katowicach, Sekcje I, II, IV, VI i VIII WUBP w Katowicach, MUBP w Katowicach, MO w Prądniku, w Głubczycach, w Prudniku oraz władze radzieckie (w jednym przypadku). Powody wysłania do obozu, co było jednoznaczne z treścią oskarżenia, były następujące: przynależność do NSAP, SS, SA, Wermachtu, policji niemieckiej, stawianie oporu władzom polskim, donoszenie władzom niemieckim, znęcanie się nad Polakami, posiadanie II grupy volkslisty. Z Archwium Akt Nowych w Warszawie uzyskano materiały m.in. w postaci księgi depozytów więźniów obozu w Świętochłowicach. W księdze tej umieszczone są nazwiska więźniów oraz odebrane od nich przedmioty. Po likwidacji obozu przekazane zostały do Centralnego Obozu Pracy w Jaworznie.

Na podstawie zebranych w śledztwie dokumentów ustalono 2999 więźniów Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, z czego 1695 więźniów zmarło w obozie. 1581 zgonów zostało zarejestrowanych w USC w Świętochłowicach na podstawie pisemnych zgłoszeń kierownictwa obozu (większość z nich podpisał Salomon Morel). Część zgonów osób przebywających w obozie została zarejestrowana w urzędach stanu cywilnego miejscowości sąsiednich, na terenie których więźniowie wykonywali wówczas prace. Z dokumentacji pozostałej po likwidacji Obozu Pracy w Świętochłowicach wynika, że wystawiono 1855 aktów zgonu po zmarłych więźniach.

Ustalono następujących więźniów[236] Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie^13:[237]

1. Abracham Emil b)

2. Achtelik Helena z) 19 września

3. Ackerman Hugon z) 30 lipca

4. Adamczyk Józef a)

5. Adamek Antoni z) 3 września

6. Adamek Emil z)

7. Adamek Maks b)

8. Adamiec Emma z) 17października

9. Adamik Bruno K) z)

10. Adler Paweł/Paul a) p)

11. Adolf Josef p)

12. Adorian Ludwik c)

13. Alamoda Janz) 2 sierpnia

14. Albert Cyprian p)

15. Albrecht Emil z) 16 lipca

16. Aleksa Augustyn a)

17. Aleksa Franciszek z)

18. Aleksander Maksymilian z) 1 lipca

19. Alnoch Reinhold z)

20. Alscher Krystyna d)

21. Anamek Maks

22. Anamek Maks a)

23. Anderko Leon z) 21 września

24. Anders Franciszek z) 28 sierpnia

25. Ankes Emil a) z) 24 sierpnia

26. Antes Rudolf a) b)

27. Antonik Jan z) 12 sierpnia

28. Appel Emanuel z) 18 lipca

29. Appel Jan/Johannes K) z) 2 sierpnia

30. Arbeiter Karol z) 12 maja

31. Ardeli Roman a)

32. Arndt Edward a) b)

33. Arndt Lidia a) b)

34. Arndt Maksymilian z) 8 sierpnia

35. Arndt Wera/Wiera a) b)

36. Assmann Herbert z) 20 maja

37. Auer Rozalia d)

38. Augustin Karol z) 13 września

39. Augustyn Eleonora c)

40. Babin Ryszard z) 22 czerwca

41. Babuk Herman z)

42. Bachurowa z)

43. Bacia Alfred z) 30 lipca

44. Backhaus Franciszek z) 7 września

45. Badura Paulina z) 2 września

46. Badura Rudolf a)

47. Baile Paul z)

48. Bajcz Maks a)

49. Bajer Augustyn K)

50. Bajnar Adelajda a)

51. Bajoń Leonard z) 4 sierpnia

52. Balcer Eduard a)

53. Balicki Grzegorz z) 31 maja

54. Balon Jerzy z) 27 czerwca

55. Banasz Paweł a)

56. Bandias Eryk a)

57. Banduch Emanuel a)

58. Banduch Maria a) b) d)

59. Bany Ignacy a)

60. Banyła Franciszek a)

61. Bańczyk Józef z) 30 lipca

62. Barciok Karol z) 2 sierpnia

63. Barciok Ludwik z) 27 sierpnia

64. Bardas Józef a)

65. Barnert Robert z) 6 czerwca

66. Baron Antoni a) p)

67. Baron Jerzy a) p)

68. Baron Wincenty L) p)

69. Bartecki/Bartetski/ Bartetzky/Hans/Johannes Jan b) L) p)

70. Bartoszek Alojzy a)

71. Bartsch Franciszek K)

72. Bartsch Robert z) 6 sierpnia

73. Bartyła Franciszek a)

74. Barysch Alojzy K) z) 12 sierpnia

75. Barzig Brunon z) 2 czerwca

76. Basista Jan b)

77. Baszczok Elfrieda a)

78. Bathelt Hermina z) 11 sierpnia

79. Bathelt Matylda z) 7 października

80. Bauer Jakób a)

81. Baum Wilhelm

82. Baum Wilhelm a)

83. Bawelech Alfred a)

84. Bayer Franciszek d)

85. Bazan Wilhelm z) 23 kwietnia

86. Bazdetzki Jan a)

87. Bączyk Józef z) 12 maja

88. Bąk Bernard a)

89. Beck Franciszek z) 17 sierpnia

90. Beck Józef a) b)

91. Becker Jan z) 30 maja

92. Becker Leonard z) 22 czerwca

93. Bednorz Małgorzata z) 27 sierpnia

94. Beer Adolf z) 30 lipca

95. Beer Józef z) 18 sierpnia

96. Behr Anna K) z) 27 sierpnia

97. Behr Hubert K)

98. Behr Jerzy z) 10 czerwca

99. Ben Karol a)

100. Bendel Walenty z) 23 sierpnia

101. Benisz Alojzy p) z)

102. Benisz/Bernischek Otmar b) d)

103. Beńczyk Elfryda a)

104. Berger Edward z) 8 sierpnia

105. Berger Elżbieta z) 22 września

106. Berger Florentyna z) 22 września

107. Berger Józef c) d)

108. Berger Karol z) 12 maja

109. Berghald Franciszek K) z) 18 sierpnia

110. Berghof Alojzy z) 1 sierpnia

111. Bergmann Emil a)

112. Berke Paweł z) 21 sierpnia

113. Berker Janina d)

114. Bernacisko Charlotte a) b)

115. Bernard Franciszek z) 4 lipca

116. Berndt Józef z) 29 czerwca

117. Bernert Walter z) 3 października

118. Berzowski Jan z) 20 maja

119. Berthold p)

120. Beyer Maksymilian z) 3 sierpnia

121. Bezdetzki Jan

122. Bezuch Franciszek a)

123. Białas Marcin z) 7 czerwca

124. Białoń Jerzy a)

125. Białoń Karol a)

126. Bias Jan z) 1 sierpnia

127. Bicer Edward d)

128. Bichterle Wiktor z) 29 lipca

129. Biegler Fryderyk a)

130. Bielas Henryk L)

131. Bielecki Konrad a)

132. Bielok Dorota z) 11 sierpnia

133. Bienczyk Elfryda b)

134. Bienert Paweł z) 15 sierpnia

135. Bienias Paweł a) p)

136. Bieniasz Franciszek z) 2 sierpnia

137. Bieniek Jadwiga a) b)

138. Bieniek Wiktor z) 26 lipca

139. Bieniek Wilhelm p) z) 29 sierpnia

140. Bieniek Wilhelm p) z) 4 sierpnia

141. Biernot Heinz p)

142. Biesok Rudolf z) 15 lipca

143. Bijok Edmund z) 9 kwietnia

144. Bilich Wiktor a)

145. Biliński Leon z) 26 sierpnia

146. Binda Karol z) 3 września

147. Biok Piotr L)

148. Bioły Jan z) 5 września

149. Biskup Alojzy z) 15 maja

150. Biskup Konrad a)

151. Bittman Erich p)

152. Bittmann Paweł d)

153. Bittner Brunon z) 31 lipca

154. Bittner Emil z) 19 czerwca

155. Bittner Jadwiga z) 15 września

156. Blacheta Paweł z) 4 września

157. Blachnicki Jan z) 7 sierpnia

158. Blaschke Jan z) 8 sierpnia

159. Blaschke Jan z) 10 sierpnia

160. Blaschke Maria z) 29 sierpnia

161. Blaschke Maria z) 28 września

162. Blaut Elżbieta z) 20 sierpnia

163. Bleichert Karol z) 7 sierpnia

164. Bleil Maksymilian z) 30 sierpnia

165. Blot Franciszek z) 16 lipca

166. Blum Paweł z) 15 sierpnia

167. Bluszcz Franciszek z) 11 lipca

168. Bluszcz Juliusz a)

169. Błanik Jan z) 9 czerwca

170. Błasy Antoni z) 22 maja

171. Bobczyk Józef d)

172. Bochnia Paweł z) 14 lipca

173. Bock Gerhard z)

174. Bock Jerzy z)

175. Bock Szymon z) 29 lipca

176. Bock Tomasz z) 23 lipca

177. Boerle Paweł z)

178. Bogacka Franciszka a)

179. Bogacki Karol z) 27 czerwca

180. Bogacz Paweł d)

181. Bogalecki Franciszek a)

182. Bogusławski Józef z) 9 sierpnia

183. Bogusławski Zygmunt z) 17 sierpnia

184. Böhm Karol b)

185. Boklak Julia z)

186. Bombik Bronisława z) 30 lipca

187. Bonczek Paweł p)

188. Boreczek p)

189. Borgier Henryk z) 30 lipca

190. Borówka/Borowka Alfred a) b)

191. Boruszewski Bronisław a)

192. Borysławski Teodor d)

193. Borzucki Paweł z) 5 maja

194. Bożek Jan a)

195. Bógdoł Teodor z) 8 sierpnia

196. Brachman Franc/Franciszek a) b) L)

197. Bramowski Roman z) 14 lipca

198. Braszczok Teofil a) b)

199. Brauer Paweł a)

200. Braun Horst b)

201. Brawański Wiktor z) 13 czerwca

202. Bregula Józef d)

203. Breguła Karol z) 21 maja

204. Breguła Paweł z) 15 sierpnia

205. Breguła Tomasz z) 24 sierpnia

206. Breinbrecht Edyta z) 18 września

207. Breitkopf Aleksy z) 27 maja

208. Breker Charlotta d)

209. Brenner Ludwik a)

210. Breulich Wilhelm z) 20 lipca

211. Briesnitz Artur z) 7 lipca

212. Broda Augustyn z) 3 sierpnia

213. Brodala Piotr a) L)

214. Broja Józef a) d)

215. Brokt Aleksander z) 5 sierpnia

216. Brol Franciszek z) 12 kwietnia

217. Brol Wilhelm z) 14 maja

218. Brolek Józef a)

219. Brom Augustyn b)

220. Bronder Jerzy a)

221. Brukat (ew. Burkhardt) p)

222. Brunsch Ernest z) 2 sierpnia

223. Brychcy Wilhelm a)

224. Brychta Jadwiga z) 2 czerwca

225. Bryła/Hiltawska Marta p)

226. Brzek Tomasz b)

227. Brzezina Teodor z) 17 sierpnia

228. Brzoza Teodor z) 11 sierpnia

229. Brzóska Jan z) 15 czerwca

230. Buchcik Małgorzata d)

231. Buchcik Wilhelm a) b)

232. Buchmann Karl p)

233. Buchmann Oskar p)

234. Buczek Franciszek a)

235. Buczek Jan L)

236. Buczek Maria z) 4 września

237. Buczek Rudolf z) 3 września

238. Budniok Augustyn z) 31 sierpnia

239. Bugdoll Josef p)

240. Bugdoł Teodor

241. Bugla Jan z) 27 lipca

242. Bugla Karol z) 13 sierpnia

243. Buhl Johann p)

244. Bujak Teresa z) 12 sierpnia

245. Bujalla Paweł a)

246. Bujara Konrad z) 25 kwietnia

247. Bukowska Hildegarda z) 5 września

248. Bukowski Alfons z) 25 września

249. Bula Józef L)

250. Bula Katarzyna b) d)

251. Bulenda Jan z) 27 sierpnia

252. Bulka Edward a)

253. Bulla Paweł a) d)

254. Bumy Rudolf a)

255. Burczyk Jan p) z) 2 maja

256. Burczyk Karol p) z) 6 sierpnia

257. Burczyk Leopold K) p)

258. Burda Alojzy z) 29 września

259. Burda Jan a)

260. Burda Józef p)

261. BurgerEdward z)

262. Burghardt Ernest a)

263. Buschmann Jan z) 25 sierpnia

264. Bystroń Karol z) 31 lipca

265. Bytom Alojzy z) 20 kwietnia

266. Calsteren/Kalsteren van Erik p)

267. Capata Paweł a)

268. Cebula/Cebulla Herman a) p)

269. Ceglarek Wilhelm z)

270. Cempulik Jan d)

271. Cempulik Jan z) 3 sierpnia

272. Cesz Jerzy z) 11 maja

273. Chalup p)

274. Chluba Henryk d)

275. Chluba Józef z) 25 maja

276. Chmara Bolesław z) 6 sierpnia

277. Chmiel Jerzy z) 19 lipca

278. Chmura Klemens d)

279. Choiko August a)

280. Cholewa Agnieszka p)

281. Cholewa Antoni z) 9 sierpnia

282. Cholewa Brunon a)

283. Cholewik Franciszek z) 14 lipca

284. Chrapeć Franciszek z) 5 sierpnia

285. Christen Józef p) z) 1 sierpnia

286. Christopka/Christof Emanuel a) p)

287. Chrobaszczyk Teodor a)

288. Chrobok Hieronim z) 21 czerwca

289. Chromik Jan a)

290. Chromik Ulrych/Urlich a) b)

291. Chrószcz Bronon z) 7 lipca

292. Chrószcz Juliusz z) 4 sierpnia

293. Chruszcz Emanuel a)

294. Chruszcz Paweł d)

295. Chrystianus Anna z) 13 września

296. Chrystoph Emanuel b)

297. Chudek Alojzy a)

298. Chwalc Henryk d)

299. Chwirala Anna d)

300. Chwołka Anna z) 12 listopada

301. Chwołka Leopold a)

302. Cibis Maria a)

303. Cicha Augustyna z) 15 października

304. Cichoń Jan/Johan K) z) 10 sierpnia

305. Cichos Augustyn z) 25 lipca

306. Cichy Karol z) 13 sierpnia

307. Cieśla Walter a) d)

308. Cieślar Ewa b)

309. Ciołek Helmut b)

310. Ciołek Helmut/Cziollek Helmut

311. Cioska Alojzy a)

312. Ciupek Leon L)

313. Ciupek Paweł z) 19 września

314. Ciupka Franciszek z) 10 sierpnia

315. Ciupka Jakub a)

316. Ciupka Wilhelm a)

317. Ciuraj Alojzy a)

318. Ciuraj Anna a) b)

319. Ciuraj Antoni z) 1 września

320. Ciuraj Franciszek z) 10 września

321. Ciwis Alojzy z) 29 kwietnia

322. Clausen Aleksander z) 3 września

323. Cobel Agnieszka z) 1 sierpnia

324. Cwiek/Cwięk/Ćwienk Maks/Maksymilian a) b)

325. Cyngon Marta z) 3 września

326. Cynkler Adelajda d)

327. Cyroń Ludwik z) 30 sierpnia

328. Czabanka Ignacy z) 23 sierpnia

329. Czachor Agata z) 23 września

330. Czajka Franciszek a)

331. Czajka Wiktor a)

332. Czakański Wilhelm z) 30 kwietnia

333. Czakon Robert z) 16 września

334. Czambor Edward z) 30 sierpnia

335. Czanderna Teodor a)

336. Czapla Wiktoria z) 6 sierpnia

337. Czauderma Elżbieta z) 22 sierpnia

338. Czech Adam z) 19 czerwca

339. Czech Alojzy z) 2 września

340. Czech Anna z) 14 września

341. Czech Józef a)

342. Czegun Erna z) 29 sierpnia

343. Czekala p)

344. Czekała Karol z) 18 sierpnia

345. Czerner Walburga z) 25 sierpnia

346. Czernik Józef a) b)

347. Czernik Piotr z) 28 sierpnia

348. Czernocki Wilhelm z) 29 lipca

349. Cziollek Helmut a)

350. Czoik p)

351. Czora Stanisław z) 21 sierpnia

352. Czudaj/Czuday Ryszrd d) p)

353. Czyba Paweł a)

354. Czyc Juliusz a) K) z) 6 sierpnia

355. Czyrnia Maria d)

356. Czyszczon Erwin b)

357. Czyżyk Antoni c)

358. Ćmok Paweł z) 31 lipca

359. Damiaz Herbert a)

360. Danisz Konrad z) 31 lipca

361. Daum Otylia z) 5 września

362. Dawid Emanuel z) 20 sierpnia

363. Dawid Wilhelm z) 24 lipca

364. Degner Eugeniusz z) 16 sierpnia

365. Demel Józef z) 1 sierpnia

366. Deponte Józef d)

367. Derbała Elżbieta z) 7 sierpnia

368. Derszka Henryk z) 8 sierpnia

369. Deus Jan z) 4 sierpnia

370. Dietrich Lina z) 23 sierpnia

371. Dietrich Ryszard

372. Dobias Wilhelm a)

373. Doht Karol z) 25 kwietnia

374. Doleżych Karol z) 26 sierpnia

375. Dolina Alojzy a) b) z) 26 sierpnia

376. Dombek Julian/Juliusz K)

377. Domin Alfons z) 28 sierpnia

378. Dominik Jan z) 16 sierpnia

379. Domogała Eryk z) 3 sierpnia

380. Donga Alfred/Donka Alfred b) L)

381. Donga Augustyn a) b) L)

382. Dostalik Dymitr z) 3 czerwca

383. Doute Oskar z) 5 sierpnia

384. Draszczyk Jan z) 2 czerwca

385. Dreja Jan z) 12 maja

386. Dreja Józef z) 22 sierpnia

387. Drenda Karol d)

388. Drepner Eugeniusz z)

389. Drescher Gustaw z) 23 sierpnia

390. Drinda Teodor z) 9 sierpnia

391. Drobczyk Józef z) 2 lipca

392. Drobek Rudolf z) 31 lipca

393. Drobik Olga b)

394. Drozd Konstantyn z) 30 kwietnia

395. Drozd Rudolf z) 14 września

396. Drozd Wilhelm z) 21 sierpnia

397. Drutschmann Franciszek z) 3 września

398. Drutschmann Karol z) 8 sierpnia

399. Dubas Karol z) 10 sierpnia

400. Duck Werner b)

401. Ducki Maksymilian z) 7 sierpnia

402. Ducki Manfred z) 18 sierpnia

403. Duda Franciszek a)

404. Duda Karol a) L)

405. Duda Paweł a)

406. Dudek Alojzy p)

407. Dudek Marta z) 19 października

408. Dudela Józef z) 11 maja

409. Dunkel/Dünkel Paweł a) b)

410. Dürschlag Antoni K)

411. Dwucet Paweł z) 30 maja

412. Dykta Klara z) 6 sierpnia

413. Dyl Emanuel z) 18 sierpnia

414. Dyla Gertruda z) 31 sierpnia

415. Dyla Maksymilian z) 3 czerwca

416. Dylda Karol z) 12 września

417. Dymarz Antoni b)

418. Dyra Maksymilian a)

419. Dyrlich Feliks z)

420. Dytko Jan a)

421. Dytko Teodor z) 4 sierpnia

422. Dziadek Jan a)

423. Dziechciarczyk Ryszard z) 6 września

424. Dziemba Waldemar a)

425. Dzierżawa Wilhelm z) 12 września

426. Dzinecko Emil b)

427. Dziwis Gerhard a)

428. Dziwis Gottard a)

429. Dziwoki Wilhelm z) 28 lipca

430. Ebach Max Otto z) 13 maja

431. Eberle Henryk z) 5 sierpnia

432. Eberle Otton w)

433. Ebert Oton z) 16 lipca

434. Eckert Paweł z)

435. Edelkraut Friedrich a)

436. Ehrenhöfer Maria z) 28 sierpnia

437. Eichfeld Jan z) 12 maja

438. Elbing Jerzy z) 24 sierpnia

439. Elpel Paweł b)

440. Elsner Edmund z) 25 sierpnia

441. Elsner Franciszek z) 8 kwietnia

442. Elsner Juliusz z) 17 lipca

443. Elsner Klaus b)

444. Ender Adela b)

445. Ender Edmund z) 15 sierpnia

446. Ender Franciszek z) 10 sierpnia

447. Ender Waldemar b)

448. Enenkel Edward z) 10 lipca

449. Engelbert Herman a)

450. Englert Anna d) p)

451. Engmann Max p)

452. Erbe Franciszek c)

453. Ermer Józef z) 29 lipca

454. Erner Jan d)

455. Eszrich Alfons a)

456. Faber Walter z) 23 lipca

457. Fabian Tomasz z) 3 kwietnia

458. Fadke Alfred z) 30 lipca

459. Farchia Rudolf c)

460. Felder Eryk a)

461. Felkel Bonifacy z) 11 października

462. Fiała Eleonora z) 30 sierpnia

463. Fiała Elżbieta z) 6 września

464. Ficek Oswald z) 9 września

465. Ficke Józef K)

466. Fieber Józef z) 27 lipca

467. Fieg Elżbieta z) 25 sierpnia

468. Figiel Emil z) 17 września

469. Figura Maks d)

470. Filip Maria b)

471. Filipy Gertruda d)

472. Filuś Aleksander z) 14 lipca

473. Firla Edward a)

474. Firla Paweł a)

475. Fiszer/Fischer Bernard/Bernhard a) b)

476. Fiszer/Fischer Otton/Otto a) b)

477. Fiszer Jan w)

478. Fitzke Józef z) 3 sierpnia

479. Flak Alojzy z) 12 kwietnia

480. Fleer Karol d)

481. Fleischer Józef z) 25 sierpnia

482. Fleischer Paweł z) 30 maja

483. Fleischer Rudolf z) 1 sierpnia

484. Floryński Józef a)

485. Fochs Maria b)

486. Fogt/Vogt Jerzy b)

487. Foitzik Anna d)

488. Fojcik Elżbieta b)

489. Fojcik Maria z) 22 sierpnia

490. Fojcik Waldemar z) 20 maja

491. Foks Ryszard z) 29 lipca

492. Folten/Foltyn Karol a) b)

493. Fordan Maksymilian z) 5 sierpnia

494. Former Józef K)

495. Forster Alfons z) 10 sierpnia

496. Foscher Gustaw d)

497. Foss Lidia b)

498. Foss Zofia a)

499. Frach Herman z) 31 maja

500. Frach Wilhelm z) 26 września

501. Fragstein Paweł p)

502. Frania Gertruda z) 15 października

503. Franik Matylda z) 1 października

504. Franik Michał z) 31 sierpnia

505. Franik Teodor z) 23 sierpnia

506. Franin/ Frania Paweł a) d)

507. Franke Augustyn z) 14 lipca

508. Franke Hubert p)

509. Franke Marta z) 4 listopada

510. Franke Otton z) 30 lipca

511. Frankl Jerzy a)

512. Frantzke Jan z) 3 sierpnia

513. Franz Berta z) 9 października

514. Franzke Erich p)

515. Freiberg Fryderyk z) 19 sierpnia

516. Freihöfer Jan z) 28 lipca

517. Freiwald Wilhelm z) 19 sierpnia

518. Fremmel Antoni c)

519. Freund Walter p)

520. Frey Fryderyk z) 7 września

521. Frick Adam z) 17 maja

522. Frieder Alfred b)

523. Friedrich Antoni z) 13 kwietnia

524. Friedrich Jerzy z) 6 lipca

525. Fritz Walter z) 13 czerwca

526. Froń Paweł (ojciec) p)

527. Froń Paweł (syn) p)

528. Frühauf Wilhelm z) 20 maja

529. Früholtz Marta a)

530. Frychiel Jerzy z) 30 lipca

531. Fryda Jerzy z) 9 lipca

532. Frysz Teofil z) 28 września

533. Frysztacka Janina b)

534. Frysztacki Henryk p)

535. Frysztacki Jan p) z) 19 czerwca

536. Frysztacki Teodor z) 9 maja

537. Fuchs Brunon z) 28 lipca

538. Fuchs Jan z) 29 lipca

539. Fuchs Jerzy z) 9 lipca

540. Fuchs Józef z) 31 marca

541. Fuchs Ryszard z) 15 lipca

542. Fudyk Jerzy a)

543. Fülbier Otton K)

544. Furch Oskar z) 14 maja

545. Furek Herbert a)

546. Furgoł Hubert z) 10 sierpnia

547. Furman Eryk a)

548. Fyrla Aloizy d)

549. Fyrla Józef z) 28 sierpnia

550. Gabert Emil z) 23 sierpnia

551. Gabrys Albert z)

552. Gabryś Berta z) 1 września

553. Gabryś Edmund z) 5 sierpnia

554. Gabryś Emanuel z) 2 sierpnia

555. Gaczka Franciszek z) 3 sierpnia

556. Gaertner Fryc K)

557. Gais Charlota d)

558. Gajda Alojzy z) 27 lipca

559. Gajda Edmund z) 14 sierpnia

560. Gajda Józef z) 27 maja

561. Gajdeczka Robert z) 6 sierpnia

562. Gajewski Paweł z) 20 lipca

563. Gajowski Maksymilian a) L)

564. Gala Józef z) 23 lipca

565. Gala Józefa z) 23 sierpnia

566. Galle Augustyn z) 3 sierpnia

567. Galus Jan z) 14 kwietnia

568. Gałeczka Franciszek z) 11 września

569. Gałeczka Franciszka z) 18 sierpnia

570. Gałęzowski Stefan z) 7 września

571. Gałuszka Günter b)

572. Gamoń Joanna z) 20 sierpnia

573. Gamoń Robert z) 7 sierpnia

574. Ganczarski Ryszard a)

575. Ganita Józef p)

576. Gans Antoni z) 3 lipca

577. Ganszczyk Józef z) 9 sierpnia

578. Garczorz Józef z) 2 maja

579. Gardawski Jan z) 26 lipca

580. Gasz Franciszek a)

581. Gasz Maks d)

582. Gaszin Alfred a)

583. Gatys Alojzy z) 22 kwietnia

584. Gaweł Ernest z) 9 maja

585. Gawlikowa a)

586. Gawlista Franciszek z) 11 sierpnia

587. Gaza Ludwik z) 1 września

588. Gąsior Jan z) 25 sierpnia

589. Gąstała Wojciech z) 30 lipca

590. Gdawiec Gertruda d)

591. Gdynia Józef w)

592. Gebauer Ernest a)

593. Gebauer Feranciszek a) d)

594. Gebauer Teodor z) 9 sierpnia

595. Gebet Alojzy z)

596. Gec Jan z) 3 sierpnia

597. Gediga Jan z) 7 sierpnia

598. Geier Ernest b)

599. Geier Maria z) 27 sierpnia

600. Geier Paweł K) z) 22 lipca

601. Geis Charlotta/Szarlota a) b)

602. Geisler Hugon z) 9 maja

603. Geisler Jan z) 21 kwietnia

604. Geisler Jan z) 27 lipca

605. Geisler Paweł z) 13 kwietnia

606. Geister Emil K)

607. Geldner Paweł z) 18 sierpnia

608. Gellner Ernest z) 13 lipca

609. Gemlik Józef a)

610. Gemrich Józef d)

611. Gerhard Jakub z) 25 maja

612. Gerlich Franciszek K)

613. Germann Augustyn z) 18 czerwca

614. Gerstenberger Karol d)

615. Gertich Piotr z) 22 maja

616. Gerwald Luise/Luiza/Lusia a) b) L)

617. Getler Paweł a)

618. Gębolis Antoni z) 30 kwietnia

619. Giebler Berta a) b)

620. Giebler Helena b)

621. Giebler Jadwiga b)

622. Giebler Urszula a) b)

623. Giemsa/Giemza Emanuel a) z) 2 sierpnia

624. Giemza Karol z) 3 sierpnia

625. Gierich Augustyna z) 17 września

626. Gierich Herman a) b) d)

627. Gierich Jan d)

628. Gierot Anna d)

629. Giesel Emanuel z) 12 sierpnia

630. Giesel Herbert z) 2 sierpnia

631. Gila Herbert a) b)

632. Girndt Olga a) b)

633. Glados Antoni z) 29 sierpnia

634. Gladys Szymon z) 11 maja

635. Glamba Jerzy K)

636. Glanz Maksymilian z) 6 sierpnia

637. Glatz Augustyn z) 29 września

638. Glatzel Augustyn z) 25 maja

639. Gleiksner Stefan z) 30 sierpnia

640. Gleisener Antonina b)

641. Glenz Józef z) 11 lipca

642. Glinka Karol z) 25 lipca

643. Gliwicki Franc/Franciszek b) L)

644. Gliwicki Władysław p) z) 27 lipca

645. Glombica/Glombitza Kurt Antonius a) b) p)

646. Głąbik Konrad z) 26 lipca

647. Głodna Aniela a)

648. Głogowski Józef z) 17 maja

649. Gnerlich Oton z) 4 sierpnia

650. Gnida Jerzy z) 13 lipca

651. Gnielczyk Ryszard z)

652. Gnieliński Paweł z)

653. Gniłka Karol z) 18 czerwca

654. Gocman/Gotzmann Rudolf p)

655. Goczal Robert z) 4 września

656. Goczał Anna z) 7 października

657. Goczok Józef z) 1 sierpnia

658. Goczoł Józef z) 29 lipca

659. God Paweł z) 9 sierpnia

660. Godeł/Gödel Karol K) z) 26 lipca

661. Godes Franciszek z) 21 czerwca

662. Godon/Godoń Wilhelm a) b)

663. Goebel Eryk z) 14 maja

664. Goebel Hubert z) 27 kwietnia

665. Gohring Maria z) 30 sierpnia

666. Goj Emanuel z) 11 sierpnia

667. Gojna Teresa z) 14 lipca

668. Gola Joanna z) 23 września

669. Gola Józef d)

670. Goldmann Helmut b)

671. Golec Roman b)

672. Golias Maria d)

673. Brix/Golka Erna a) b) d) p)

674. Golla Hermina b)

675. Golla Józefa z)

676. Gołąb Eryk a)

677. Gołomb Józef a)

678. Gołuch Ingeborg z) 2 września

679. Goły Karol a)

680. Gondzik Paweł b)

681. Goraus Franciszek z) 18 września

682. Gorke Robert z) 26 lipca

683. Gorlich Franciszek z) 27 lipca

684. Gorlitz Zygfryd z) 31 sierpnia

685. Gorol Zygmunt a)

686. Gorszona Jerzy a)

687. Gorzawski Józef z) 13 sierpnia

688. Gorzywoda Wilhelm b)

689. Gotschal Feliks z)

690. Gotschal Robert z)

691. Gotzmann/Gocman Herman p) z) 31 lipca

692. Górny Emanuel z) 26 sierpnia

693. Górska Elfryda d)

694. Górska Ilza d)

695. Górski Paweł z) 30 lipca

696. Górski Sylwester z) 5 sierpnia

697. Grabic Franciszek a)

698. Grabolus Franciszek z) 13 lipca

699. Grabowski Franciszek z) 17 sierpnia

700. Graczkowski Paweł a)

701. Gradoń Gertruda a)

702. Graeser Walter z) 28 lipca

703. Grafenberg Helmut b) d)

704. Grala/Gralla/Grała Ignacy/Ignatz a) b) p)

705. Graniczny Franciszek z) 25 lipca

706. Graser Herman z) 19 sierpnia

707. Grass/Gras Klara a) b)

708. Grauzów Wilhelm z) 19 października

709. Gregeracki Jan z) 28 sierpnia

710. Gregorczyk Alfred a)

711. Gregorczyk Jan a)

712. Gregorczyk Paweł z) 3 czerwca

713. Greiner Emil z) 25 kwietnia

714. Greipel Walenty z) 12 września

715. Greve Agnieszka z) 13 lipca

716. Greve Maria z) 13 lipca

717. Grieger Leon z) 19 czerwca

718. Griger Paweł z)

719. Grima Franciszek b)

720. Grimm Karolina z) 27 lipca

721. Grimme Józef z) 25 sierpnia

722. Gritza Ernest a)

723. Groborz Adolf b)

724. Grochol ... p)

725. Grochol Jan b)

726. Grochula Augustyn b)

727. Grodon Maria z) 10 września

728. Groger Wilhelm z) 15 kwietnia

729. Grolik Augustyn z) 23 kwietnia

730. Grolik Józef a)

731. Gromann Jerzy z) 13 września

732. Gromołka/Gromotka Karol a)

733. Gross Maria p)

734. Grossdidier Maciej z) 25 lipca

735. Grotzner Augustyn z) 8 sierpnia

736. Growiec Florian z) 20 września

737. Grubacz Karol a)

738. Gruber Alfred z) 7 sierpnia

739. Gruca Stefan z) 13 sierpnia

740. Gruchacz Jan b)

741. Gruchat Ludwik a)

742. Grucza Alfonsy z) 31 lipca

743. Grunau Elfryda d)

744. Grunhard/Grunehard Elfryda a) c) z) 29 sierpnia

745. Grunspeck Helena z) 18 września

746. Grunwald Eryk z) 5 września

747. Grünwald Wawrzyniec z) 16 marca

748. Grus Henryk p)

749. Gruszka Franciszek d) z) 12 czerwca

750. Gruszka Gerhard b) p)

751. Gruszka Jan z) 26 lipca

752. Gruszkerski Eryk a)

753. Gryc Augustyn z) 26 czerwca

754. Gryc Edmund z) 12 maja

755. Gryc Jerzy z) 13 sierpnia

756. Gryksa Franciszek z) 8 września

757. Grządziel Paweł z) 12 kwietnia

758. Grzeganek Piotr

759. Grzenia Aleksander z) 25 czerwca

760. Grzesica ... p)

761. Grześka Tomasz a)

762. Grzondziel Leon d)

763. Grzyb Oswald z) 24 maja

764. Grzywa Józef z) 9 sierpnia

765. Guczy Irma d)

766. Günter Reichert a)

767. Gunther Artur z) 26 lipca

768. Gurtler Emma z) 29 lipca

769. Gurzan Franciszek a)

770. Gustav Alfred b)

771. Gustaw Paweł z) 27 sierpnia

772. Gustian Ryszard z) 30 maja

773. Gutzman Gotfryd a)

774. Gwodz Ernhard p)

775. Gwoźdź Jan z) 26 lipca

776. Gwożdzik Paweł z) 9 sierpnia

777. Gwóźdź Paweł z) 7 sierpnia

778. Gzel Karolina p)

779. Haase Jerzy z) 12 sierpnia

780. Haase Karol z) 25 sierpnia

781. Haberla Alojzy z) 6 sierpnia

782. Habier ... p)

783. Habier Hedwig Marie p)

784. Habryka Konstanty a)

785. Hadamek Jan K) z) 22 października

786. Hadraszek Konrad z) 23 lipca

787. Hadyk Józef z) 28 sierpnia

788. Hagen Walenty d)

789. Hahn Agnieszka p)

790. Hajda Jan z) 26 sierpnia

791. Hajduczek Fryderyk b)

792. Hajduk Ernest z) 2 sierpnia

793. Hajduk Marta b)

794. Hajn/Heyn Jan b) d)

795. Hajsig Józef d)

796. Hakuba Antoni z) 16 sierpnia

797. Halawat Jan c) (jest to Austriak – ew. tożsamy z Hallawahl Jan?)

798. Halk Paweł b)

799. Haemba Walter a)

800. Hallawahl Jan a) (ew. tożsamy z Halawat Jan?)

801. Halmer Antoni z)

802. Hampel ... p)

803. Hampel Alfons z) 21 sierpnia

804. Hampel Józef z) 25 maja

805. Hampf Roman z) 28 lipca

806. Handzelt Albert z)

807. Hanisch Eduard p)

808. Hanke Alfons K)

809. Hanke Jan z)

810. Hanke Paweł z) 22 lipca

811. Hanslik Józef z) 2 sierpnia

812. Hanslik Paweł z) 25 lipca

813. Hantke Jadwiga z) 6 sierpnia

814. Hapeta Alojzy L)

815. Harder Herbert a) b)

816. Hartmann Karol z) 26 października

817. Hartmann Karol z) 17 czerwca

818. Hartmann Wilfried z) 5 czerwca

819. Hartung Katarzyna b)

820. Hartwig Ludwik z) 25 lipca

821. Hasse Ryszard z) 29 lipca

822. Hasug Alfons a)

823. Haucke Jan z) 5 sierpnia

824. Hauke Ryszard a) s) b)

825. Hausler Edmund z) 30 maja

826. Hausler Stefania z) 3 września

827. Hausmann Ryszard z) 1 sierpnia

828. Hefer Karol d)

829. Hefner Augustyn K)

830. Hehn Robert w)

831. Heidelmayer Oskar z)

832. Heidenreich Jerzy z) 5 sierpnia

833. Heidenreich Maksymilian z) 15 sierpnia

834. Heider Antonina z) 17 października

835. Heimann Franciszek z) 7 września

836. Heimann Paweł z) 22 maja

837. Heindrich Ernest z) 17 maja

838. Heine Karol z) 7 sierpnia

839. Heinisek Gerhard a)

840. Heinrich Emilia z) 29 sierpnia

841. Heinrich Rudolf w)

842. Heinz Emma z) 20 września

843. Heinzel Alfred z) 31 lipca

844. Heisig Dorota d)

845. Heisig Karol K)

846. Heissig Bruno K)

847. Heize Maria a)

848. Held Maria z) 28 lipca

849. Held Paweł z) 22 lipca

850. Hellinger Elfryda z) 20 sierpnia

851. Helmin Maria z) 17 sierpnia

852. Hencz Luks a)

853. Hendel Maksymilian d)

854. Hendel Martin c)

855. Henel Waldemar a) K)

856. Hennig Karol z) 20 sierpnia

857. Hentschel Jan z) 25 sierpnia

858. Herberg Wilhelm p)

859. Herger Antoni z) 14 sierpnia

860. Hergesell Mikołaj z) 16 lipca

861. Herich Franciszek a)

862. Herisz Robert z) 10 maja

863. Herm Hildegarda z) 1 września

864. Herma Zuzanna z) 26 sierpnia

865. Herma/ Herman/Hermann Anna b) d) z) 25 sierpnia

866. Herman Hugo a)

867. Herman Ruth b)

868. Hermann Elżbieta z) 20 sierpnia

869. Hermann Wilhelm z) 3 września

870. Hermański Herman z) 26 września

871. Herod Karol K)

872. Herok Józef a)

873. Hertrampf Paweł z) 7 maja

874. Herzberg Henryk d)

875. Herzel Emil z) 8 sierpnia

876. Hetmańczyk Józef z) 7 sierpnia

877. Heuser Gustaw z) 4 sierpnia

878. Hillman Józef z)

879. Himmel Ryszard z) 20 lipca

880. Himmel Tomasz z) 29 sierpnia

881. Hipalla Adolf c)

882. Hirsekberger Paweł a)

883. Hodurek Marta z) 28 sierpnia

884. Hofer Eryk z) 31 lipca

885. Hoffman Józef d)

886. Hoffman Oskar a) K)

887. Hoffmann Sylwestra z) 20 sierpnia

888. Hofmeister Paweł z) 3 października

889. Hoim Jakub z) 24 czerwca

890. Hoinkis Rozalia z) 6 sierpnia

891. Hoinkis Teodor z) 24 sierpnia

892. Hojnka Karol z) 5 sierpnia

893. Holdt Paweł z) 6 maja

894. Holeczek Emanuel K)

895. Holeczek Leonard a) b)

896. Holesz/Holes Paweł a) d)

897. Holewa Józef a)

898. Holewik Ryszard a)

899. Holike Aloizja z) 29 sierpnia

900. Höllwirth Franciszek c)

901. Holubek Hubert b)

902. Homelschein Henryk z) 12 sierpnia

903. Hönisch Gerhard b)

904. Honksz Bruno a)

905. Hope Emil z) 23 sierpnia

906. Horak Robert z) 27 lipca

907. Hornik Juliusz z) 21 maja

908. Horzela Józef z) 19 sierpnia

909. Horzela Leopold z) 12 sierpnia

910. Hruszka Małgorzata z) 7 sierpnia

911. Hubek Jan z) 19 sierpnia

912. Hubner Artur z) 28 lipca

913. Hübner Jan b)

914. Huchiński Tomasz a)

915. Hudt Augustyn z) 10 sierpnia

916. Hudzikowski Wilhelm z) 30 sierpnia

917. Hulesz Paweł a)

918. Hunger Alfonsy p) z) 21 czerwca

919. Huras Konstantyn z) 29 lipca

920. Huschke Fryderyk z) 9 maja

921. Huta Konrad z) 28 czerwca

922. Hutniok Jerzy a)

923. Hyla Oton z) 9 sierpnia

924. Hyza Alfred d)

925. Igła Hildegarda z) 28 sierpnia

926. Ignacek Hugon z) 29 sierpnia

927. Ilkow ... p)

928. Imiolczyk Gerard z) 25 sierpnia

929. Irmer Karol z) 31 lipca

930. Irmer Paweł K)

931. Jachnik Wiktor a)

932. Jadasz Jerzy z) 7 czerwca

933. Jagusz Piotr a)

934. Jaguś Karolina z) 14 września

935. Jahn Franciszek z) 3 sierpnia

936. Jahnel Bernard z) 14 sierpnia

937. Jaksik Józef a)

938. Jaksik Ludwik z) 27 sierpnia

939. Jakszik Helma d)

940. Jakubik Rudolf a)

941. Janas Gertruda z) 4 sierpnia

942. Janczyk Augustyn z) 15 sierpnia

943. Janczyk Jan z) 22 lipca

944. Janduda Jerzy a) p)

945. Janeczko Jerzy z) 13 kwietnia

946. Janiel Paweł z) 14 lipca

947. Janiszewska Anna d)

948. Jankowiak Stanisław z) 17 lipca

949. Janoschka Adela b)

950. Janosz Marcin z) 28 sierpnia

951. Janoszka Antoni z) 6 września

952. Janota Augustyn a)

953. Janotta Małgorzata d)

954. Janotta Maria d)

955. Jansch Jerzy z) 5 maja

956. Janta Jerzy b)

957. Janus Karol K)

958. Januszak Emilia z) 6 września

959. Jany Ewa z) 31 sierpnia

960. Jańczyk Karol z) 25 sierpnia

961. Jańska Marta p)

962. Jański Egon p)

963. Jarosz Alojzy z) 2 września

964. Jarowka Wilhelm b)

965. Jarząbek Jerzy z) 19 września

966. Jarzec Irma z) 7 sierpnia

967. Jarzombek Jan a)

968. Jarzyna Karol z) 15 lipca

969. Jasiński Szymon b)

970. Jastrzębski Józef a) b)

971. Jaszko Alfons a)

972. Jauernig Rudolf K)

973. Jaworek Adelajda z) 6 czerwca

974. Jaworek Franciszek a)

975. Jazo Katarzyna d)

976. Jelitko Paweł z) 21 sierpnia

977. Jelitte Urban z) 9 sierpnia

978. Jendrna Ewa K)

979. Jendrzejek Jan b)

980. Jenker Matylda d)

981. Jenkner Anna b)

982. Jenkner Jan z) 3 lipca

983. Jenkner Jerzy z) 20 lipca

984. Jenkner Paweł z) 4 lipca

985. Jerominek Edward d) z) 23 maja

986. Jersz Alojzy z) 28 lipca

987. Jersz Augustyn z) 28 lipca

988. Jersz Karol a)

989. Jeschka Stanisław z) 5 sierpnia

990. Jettner Eugenia a)

991. Jeżorowski Alojzy z) 3 lipca

992. Jęczewski Adolf z) 11 sierpnia

993. Jęczmionka Jan z) 9 lipca

994. Jędrysek Rafael z) 28 lipca

995. Jędrysik Brunon a)

996. Jędrysik Józef z) 19 sierpnia

997. Jędrysik Józef z) 7 czerwca

998. Jędrzejczyk Jan z) 27 sierpnia

999. Jitschin Józef z) 27 lipca

1000. John Jerzy z) 4 września

1001. Jokisz Paweł z) 30 lipca

1002. Jonderko ew. tożsame z Jonderko Adela a) p)

1003. Jonek Piotr z) 10 sierpnia

1004. Jończyk Karol z) 1 sierpnia

1005. Jordan Franciszek z) 6 sierpnia

1006. Joszyński Szymon K)

1007. Jośko Anna z) 1 sierpnia

1008. Jung Paweł z)

1009. Junga Augustyn z) 8 sierpnia

1010. Junger Henryk z) 18 sierpnia

1011. Junger Karol z) 2 sierpnia

1012. Juranek Ewa d)

1013. Juranek Konrad a)

1014. Juras Liselotte/Lizelotta a) b)

1015. Jurczyk Augustyna

1016. Jurczyk Augustyna p) z) 21 września

1017. Jurczyk Jerzy z) 3 sierpnia

1018. Jurczyk Paweł a)

1019. Jureczko Józef z) 9 maja

1020. Juszko Jan a)

1021. Juzek Piotr z) 1 sierpnia

1022. Kabat Sylwester a)

1023. Kabierski Paweł z) 30 kwietnia

1024. Kaczmarczyk Adolf a)

1025. Kaczmarczyk Alfons/Alojzy a) d) z) 23 sierpnia

1026. Kaczmarczyk Alojzy/Alfons a) d)

1027. Kaczmarczyk Maksymilian z) 14 września

1028. Kaczmarczyk Stanisław z) 22 lipca

1029. Kaczmarek Józef p)

1030. Kadel Adam z) 8 sierpnia

1031. Kadłubski Alfred a) z) 1 listopada

1032. Kafczyk Wilhelm z) 29 lipca

1033. Kahler Henryk z) 15 lipca

1034. Kaiser Adolf z) 8 sierpnia

1035. Kaiser/Kajzer Augustyna a) b)

1036. Kaleja Paweł z) 27 maja

1037. Kaler Franciszek z) 4 sierpnia

1038. Kaler Jan z) 14 sierpnia

1039. Kalina Jan z) 13 lipca

1040. Kalisch Paweł z)

1041. Kalnik Walter a)

1042. Kalus Maria w)

1043. Kalusche Wilhelm z) 19 sierpnia

1044. Kalwar Jan z) 2 sierpnia

1045. Kałuża Aleksander z) 5 lipca

1046. Kałuża Erich b)

1047. Kałuża Oton z) 15 września

1048. Kałuża Roman

1049. Kałuża Roman p) z) 16 lipca

1050. Kamhenkel Henryk b)

1051. Kamieński ... p)

1052. Kamiński Edmund p)

1053. Kamlen/Kammler Jerzy a) b)

1054. Kammler Waleska z) 22 sierpnia

1055. Kampczyk Józef z) 28 lipca

1056. Kampiński Edward p)

1057. Kamski Józef z) 25 kwietnia

1058. Kandora Bernard z) 25 sierpnia

1059. Kandora Wincenty d)

1060. Kandziora Gerard z) 22 sierpnia

1061. Kania Franciszek d)

1062. Kania Gerhard a)

1063. Kania Kurt

1064. Kantner Judyta z) 8 września

1065. Kapel Ryszard z) 5 sierpnia

1066. Kapias Ewa z) 11 sierpnia

1067. Kapica Józef z) 2 sierpnia

1068. Kapuściok Franciszek z) 6 lipca

1069. Kardas Emilia z) 18 sierpnia

1070. Karger Makx w)

1071. Karger Paweł a)

1072. Karkoszka Roman b)

1073. Karolik Konrad z) 26 września

1074. Karpiński Ludwik d)

1075. Karuse Władysław b)

1076. Kaspar Anna z) 2 sierpnia

1077. Kaspar Helga b)

1078. Kaspar Ilze d)

1079. Kaspar Karol z) 12 sierpnia

1080. Kasperek Paweł b)

1081. Kasprowski Antoni z) 26 kwietnia

1082. Kasprzok /Kasprzolk Tomasz d) L)

1083. Kasza Jan z) 20 czerwca

1084. Kaszel a)

1085. Kaszny Walter z) 29 maja

1086. Kaszowski Zygmunt z) 24 kwietnia

1087. Kaszyca/Kaszywa Walter a) b)

1088. Kawalla Waldemar p)

1089. Kawczyk Józef z) 9 maja

1090. Kawka Karol z) 19 sierpnia

1091. Kazowski Eryk z) 31 maja

1092. Kąkol Małgorzata z) 15 września

1093. Kątny Paweł z) 2 września

1094. Kellmann Paweł z) 17 września

1095. Kempa Wilhelm z) 27 października

1096. Kempka Jerzy a)

1097. Kern Emerich

1098. Kerner Teodor z) 8 sierpnia

1099. Kępa Wilhelm a)

1100. Kiefer Karol z) 3 sierpnia

1101. Kiel Antoni z) 3 sierpnia

1102. Kielc Franciszek p)

1103. Kierys Wilhelm z) 31 sierpnia

1104. Kieś Józef p) z) 27 czerwca

1105. Kiffe ... p)

1106. Kijończyk Józef z) 14 czerwca

1107. Kindler Kurt z) 2 czerwca

1108. Kinne Józef z) 31 lipca

1109. Kionka Jan z) 2 sierpnia

1110. Kionka Maria d)

1111. Kirchberg Fryderyk z) 4 sierpnia

1112. Kirmel Willi b)

1113. Kirr Michał c)

1114. Kirsch Jan d)

1115. Kirsch Wilhelm z)

1116. Kirschner/ Kirszner Edelhart/ Eberherd a) b)

1117. Kissler/Kizler Józef K) z)

1118. Kisiel/Kiszel/Kischel Horst b) d) p)

1119. Kiszka Józef z) 4 lipca

1120. Kiszka Wilhelm L)

1121. Kiwus Klaus a)

1122. Klarowicz Bogumił z) 5 września

1123. Klas Józef z) 6 maja

1124. Klaska Brunon z) 18 sierpnia

1125. Klaus Ernest b) d)

1126. Klaus Wiktor a)

1127. Klausmann Adolf z) 2 lipca

1128. Klein Franciszek a)

1129. Klein Henryk K)

1130. Kleineidam [?] Agnes a)

1131. Kleinert Alfred b)

1132. Kleinest Józef a)

1133. Klejnot Waleska a)

1134. Klement Jerzy z) 14 sierpnia

1135. Klencz Józef z) 3 sierpnia

1136. Klenieidam Agnieszka z) 9 listopada

1137. Klepek Jan z)

1138. Klepka Emil a)

1139. Kleszcz Augustyn z) 19 lipca

1140. Klima Wilhelm z) 18 czerwca

1141. Klimeczek Alojzy z) 8 września

1142. Klimek ... p)

1143. Klimek Brunon z) 4 sierpnia

1144. Klimek Emanuel z) 28 maja

1145. Klimek Olga z) 13 sierpnia

1146. Klimowicz Robert z) 10 sierpnia

1147. Klingner Jan z) 28 czerwca

1148. Klink Jerzy a)

1149. Klinka Maria b)

1150. Klis Magdalena z) 4 września

1151. Klocek Otylia z) 10 sierpnia

1152. Klose Inga a)

1153. Kluba Reimund z) 9 sierpnia

1154. Kluczniok Alojzy z) 2 września

1155. Kluge Wilhelm z) 30 lipca

1156. Kloska ... p)

1157. Kłodziński Edward a)

1158. Kłos Józef a) b)

1159. Kłosek Konrad z) 30 lipca

1160. Kłosek/Klossek Augustyn K) z)

1161. Kłyka Józef a)

1162. Kmiecik Alfred a)

1163. Knabe Oskar z) 31 sierpnia

1164. Knapek Jan z) 25 sierpnia

1165. Knapek Jan z) 3 sierpnia

1166. Knapek Ludwik a)

1167. Knapik Paweł z) 23 maja

1168. Knappek Teofil a)

1169. Knas Józef p) z) 1 czerwca

1170. Knitel Wilhelm z) 9 sierpnia

1171. Knoch Krystyna z) 23 sierpnia

1172. Knoll Emil z) 25 lipca

1173. Knopek Leopold z) 31 lipca

1174. Knopp Wilhelm K)

1175. Knura Ryszard z) 28 maja

1176. Kobliczek Karol z) 26 sierpnia

1177. Koch Alojzy z) 5 października

1178. Koch Inga/Inge p)

1179. Koch Lotar a)

1180. Koch Maria b) d) z) 13 września

1181. Kochut Rudolf a)

1182. Kocjan Franciszek z) 9 sierpnia

1183. Kocjan Helmut z) 11 sierpnia

1184. Kocur Antoni a)

1185. Kocur Jerzy z) 21 sierpnia

1186. Kocur Wiktor a)

1187. Kocyba Alojzy z) 6 lipca

1188. Koczur Johannes b)

1189. Koczy Jan z) 12 maja

1190. Koczy Jan z) 13 czerwca

1191. Koczy Karol z) 31 lipca

1192. Koeler Jerzy z)

1193. Koenig Franciszek d)

1194. Koenig Rita w)

1195. Kofrek Wiktor a)

1196. Kogut Walter a)

1197. Kohn Gertruda d)

1198. Koj Jan z) 3 sierpnia

1199. Koj Józef z) 7 sierpnia

1200. Kojzar Jan z) 22 sierpnia

1201. Kokoczyńska Rozalia d)

1202. Kokot Józef z)

1203. Kolakowski Leopold z) 14 sierpnia

1204. Kolanowski Franciszek z) 3 sierpnia

1205. Kolar Arnold a)

1206. Kolarczyk Józef z) 22 sierpnia

1207. Kolarski Maksymilian a)

1208. Kolarz Karol z) 26 sierpnia

1209. Kolarz Teodor a)

1210. Kolasse Gerard z) 2 sierpnia

1211. Kolczak Jerzy a)

1212. Koldzionka Waleria d)

1213. Koleczko Józef p)

1214. Koleczko Wincenty p)

1215. Köler Karol K)

1216. Koliberda Berta z) 3 września

1217. Kołek Karol z) 9 października

1218. Kołodziej Donat z) 11 września

1219. Kołodziej Franciszek a)

1220. Kołodziej Jadwiga a)

1221. Kołodziej Jan p) z)

1222. Kołodziej Paweł a) b)

1223. Kołodziej Wilhelm a)

1224. Kołowrot Augustyn z) 5 maja

1225. Kominek Andrzej z) 18 lipca

1226. Kompałka Jerzy a)

1227. Koncy ... p)

1228. Kondrat Bonifacy a)

1229. Kondrot Jan z) 27 sierpnia

1230. Konica Adrian a)

1231. Konieczko Artur z) 20 kwietnia

1232. Konieczny Feliks b)

1233. Konieczny Jan z) 2 sierpnia

1234. Konieczny Józef z) 4 sierpnia

1235. Konieczny Paweł z) 7 września

1236. Konieczny Paweł z) 27 kwietnia

1237. Konig Leopold z) 3 sierpnia

1238. Konig Łucja z) 22 sierpnia

1239. Konig Maksymilian z) 15 sierpnia

1240. König Rudolf b)

1241. Konik Florian b) L)

1242. Konint Paweł z) 27 lipca

1243. Konopa Emanuel a)

1244. Konsek Emanuel z) 1 lipca

1245. Kontny Stefania p)

1246. Kopaja Roman z) 2 sierpnia

1247. Kopczyński Teodor z) 25 kwietnia

1248. Kopka Jan z) 4 sierpnia

1249. Kopka Karol a)

1250. Kopp Wilhelm z)

1251. Koprek Wiktor b)

1252. Kopyciok Józef z) 14 lipca

1253. Korek Augustyn a)

1254. Korek Maria a)

1255. Korger Franciszek c)

1256. Korhel Jan z) 9 sierpnia

1257. Korkos Rudolf z)

1258. Kornke Robert z) 25 lipca

1259. Korzec Konrad a)

1260. Kosala Jan a)

1261. Kosmal/Kosmol Artur a) b)

1262. Kostka Franciszek z) 9 września

1263. Kostka Maria z) 5 października

1264. Kostorz Wiktor z) 9 lipca

1265. Kosz Józef z) 26 lipca

1266. Koszmider Józef a)

1267. Kościelny Reinhold d)

1268. Kościelska Małgorzata z) 7 września

1269. Kot Ignacy z) 14 lipca

1270. Koterba Rudolf K)

1271. Kotlorz Franciszek a) b)

1272. Kotula Jan z)

1273. Kotulska Maria z) 31 sierpnia

1274. Kotulski Oskar z) 27 lipca

1275. Kotuła Konstanty b) L)

1276. Kotyrba August/Augustyn a)

1277. Kotzorek Hanz p)

1278. Kowalczyk Henryk a)

1279. Kowalska Edeltraut z) 17 sierpnia

1280. Kowalski Wilhelm z) 17 sierpnia

1281. Kowol Antoni z) 22 sierpnia

1282. Kowol Konrad z) 30 kwietnia

1283. Kowol Raimund d)

1284. Kowol Wiktor a)

1285. Kowolczyk Wilchelm b)

1286. Kozala Jan z) 28 czerwca

1287. Kozik ... p)

1288. Kozik Franciszek z) 8 czerwca

1289. Kozioł Paweł z) 25 sierpnia

1290. Kozłowski Wiktor z) 3 sierpnia

1291. Kozub Alfred a)

1292. Kozy Jan z) 30 maja

1293. Kozyra Franciszek p) z) 14 sierpnia

1294. Koźlik Henryk z) 9 sierpnia

1295. Koźlik Zygfryd a)

1296. Koźnicki Józef z) 26 maja

1297. Krafczyk/Krawczyk Piotr d)

1298. Kraft Janina w)

1299. Krakowczyk Franciszek a) b)

1300. Krakowczyk Karol z) 23 sierpnia

1301. Kramer Magdalena d)

1302. Krańczoch Anna z) 8 września

1303. Krause Filomena z) 19 sierpnia

1304. Krause Władysław s)

1305. Krauter Herbert K)

1306. Krautwurts Wilhelm z)

1307. Krawczyk Alojzy a)

1308. Krawczyk Antoni z) 31 lipca

1309. Krawczyk Franciszek z) 22 kwietnia

1310. Krawczyk Stefan z) 10 sierpnia

1311. Krawczyk Wiktor a)

1312. Krawczyk/Krafczyk Piotr a) d)

1313. Kregel/Kregiel Waldemar b) L)

1314. Kreger Augustyna d)

1315. Kreiger Hans z)

1316. Kreis Franciszek K)

1317. Kreis Gustaw z) 14 maja

1318. Kreischke Franciszek K)

1319. Kreisel Konrad K) z) 4 sierpnia

1320. Kreisel Paweł a)

1321. Kremer Wilhelm w)

1322. Kremser Jan z) 16 kwietnia

1323. Kret Benon L) z) 12 września

1324. Kret Emanuel d)

1325. Kretek Karol z) 6 września

1326. Kretschmer Jan z) 3 sierpnia

1327. Kretschmer Józef z) 10 lipca

1328. Kriebelt Anna b)

1329. Krieger Józef a)

1330. Kriger Hans K)

1331. Krischker Pawel/Paweł K) z) 30 lipca

1332. Krischker/Kriszker Albert K) z) 9 sierpnia

1333. Krocmer Franc b)

1334. Kroll Johan K)

1335. Kroll Józef b) K)

1336. Kropka Amalia z) 30 sierpnia

1337. Król Rudolf z) 13 sierpnia

1338. Krótki Franciszek z) 8 czerwca

1339. Kruczek Anna z) 31 lipca

1340. Kruczek Ignacy p) z) 29 lipca

1341. Krumschmidt Franciszek z) 26 kwietnia

1342. Krumschmidt Józef z) 9 czerwca

1343. Krusche Brunon z) 9 sierpnia

1344. Krusche Józef z) 29 lipca

1345. Krykon Brunon z) 11 kwietnia

1346. Krymiec Julia z) 27 sierpnia

1347. Kryska Roman a) b)

1348. Krzewina Brunon z) 9 maja

1349. Krzykała Albertyna d)

1350. Krzykowski Bernard z) 10 września

1351. Krzymiec Maksymilian z) 31 lipca

1352. Krzywik Edmund z) 23 kwietnia

1353. Krzyżak Karol z) 31 lipca

1354. Krzyżek Emil b) s) z) 16 listopada

1355. Ksciuk Jan z) 30 sierpnia

1356. Książek Karol z) 22 sierpnia

1357. Książka Emil a)

1358. Księżyk Marta b)

1359. Księżyk Marta b)

1360. Kubat Józef z) 5 maja

1361. Kubczek Józej a)

1362. Kubenka Jan z) 25 sierpnia

1363. Kubica Antoni a)

1364. Kubica Elfryda p) z) 26 sierpnia

1365. Kubiczek Adolf a) b)

1366. Kubiczek Józef b)

1367. Kubiczek Teodor d)

1368. Kubiczek Wilhelm z) 13 lipca

1369. Kuc (Kutz) ... p)

1370. Kuc Jan b)

1371. Kuc Karol z)

1372. Kucharczyk Jan a) b)

1373. Kucharski Ewald z) 9 sierpnia

1374. Kuczera Bonifacy a)

1375. Kuczera Elfryda b)

1376. Kuczera Faustyna z) 14 sierpnia

1377. Kudela Helena z) 23 września

1378. Kudle Krystyna L)

1379. Kudlek Wiktor z) 25 sierpnia

1380. Kuhn Jan z) 2 sierpnia

1381. Kuhnel Henryk z) 22 kwietnia

1382. Kuhut Hugon z) 3 sierpnia

1383. Kujawa Eleonora b)

1384. Kujawa Wiktor z)

1385. Kukla Józef a)

1386. Kukła Andrzej z) 25 maja

1387. Kula Emil a)

1388. Kuliga Jan p) z) 13 czerwca

1389. Kulik Antoni z) 11 czerwca

1390. Kulik Waldemar (Helm.(ut?)) d)

1391. Kulin Brunon z) 11 kwietnia

1392. Kulski Władysław z) 22 czerwca

1393. Kuła Wilhelm a)

1394. Kunczert Ludwik K)

1395. Kunz Elżbieta z) 8 września

1396. Kunz Emil z) 30 lipca

1397. Kunz York p)

1398. Kunze Fryderyk a)

1399. Kunze Jan z) 22 kwietnia

1400. Kuper Alfred z) 8 sierpnia

1401. Kupiec Maria z) 8 września

1402. Kupiec Marta z) 14 lipca

1403. Kupka Emanuel z) 10 sierpnia

1404. Kupka Jan a)

1405. Kupka Paweł a)

1406. Kupka Wiktor z) 31 lipca

1407. Kupke Jerzy z)

1408. Kurda Józef z) 7 sierpnia

1409. Kurek Wilhelm a)

1410. Kurowska Paulina z) 6 września

1411. Kurzydym Andrzej z) 22 czerwca

1412. Kurzyk Paweł z) 7 sierpnia

1413. Kus Andrzej z) 27 sierpnia

1414. Kus Zuzanna z) 13 września

1415. Kusch Richard b)

1416. Kusek Erwin a)

1417. Kuss Wilibald z) 20 maja

1418. Kusz Jan z) 17 sierpnia

1419. Kutkowski Teodor d)

1420. Kutz Wilhelm a)

1421. Kwaśny Alojzy z) 18 maja

1422. Kwiatkowski Stanisław L)

1423. Kwiotek Józef z) 25 sierpnia

1424. Kwitek Józef z) 16 kwietnia

1425. Kwitek Maksymilian z)

1426. Kyla Paweł d)

1427. Laband Augustyn z) 8 sierpnia

1428. Labus Lotar/Lothar d) L)

1429. Lach Alfred d)

1430. Ladenberger Wiktor p) z) 29 lipca

1431. Lagler Wanda p) z) 1 sierpnia

1432. Laida Maria d)

1433. Lajer Antoni c)

1434. Laksander Jerzy a)

1435. Lakstein Karol z) 29 sierpnia

1436. Lambor Franciszek z) 15 czerwca

1437. Lamich Wilhelm z) 31 lipca

1438. Lamkowska Apolonia a)

1439. Lamkowski Franciszek z) 20 lipca

1440. Lamla Engelbert z) 13 maja

1441. Lammich Wilhelm K)

1442. Lamprecht (?) ... p)

1443. Lamuzga Józef z) 17 sierpnia

1444. Landowski Wilhelm a)

1445. Lange Franciszek z) 23 kwietnia

1446. Langer Karol a) p)

1447. Langosz Teodor z) 14 czerwca

1448. Langryk Jan a)

1449. Larisz/Larisch Franciszka a) b) d)

1450. Larysz Jan a)

1451. Laryś Paweł z) 5 sierpnia

1452. Lasek Ludwik a)

1453. Lasłowski Wilhelm a)

1454. Lasota Józef z) 8 sierpnia

1455. Laszczok Franciszek z) 7 lipca

1456. Latka Edward d)

1457. Latusek Ryszard z) 10 października

1458. Lauster Henryk z) 16 sierpnia

1459. Lazar Euzebiusz L)

1460. Lebiocki Paweł z) 2 czerwca

1461. Lebioda Ernest b)

1462. Lebok Genowefa z) 10 sierpnia

1463. Leder Erwin z) 23 kwietnia

1464. Ledwoń Michał z) 6 sierpnia

1465. Leeb Adolf c)

1466. Legien Ludwik z) 1 sierpnia

1467. Lehnert Maria z) 25 sierpnia

1468. Leichner Erwin z) 21 maja

1469. Leks Marta b)

1470. Lempa Jan z) 21 lipca

1471. Lencka Elza b)

1472. Lenert Maria z) 12 września

1473. Lenich Ryszard z) 10 sierpnia

1474. Lenobel Elfryda d)

1475. Lerch Alojzy z)

1476. Lerch Emil z) 21 sierpnia

1477. Lerch Zygmunt a)

1478. Lesch Franciszek z)

1479. Leschok/Lesik Franciszek d) z) 1 czerwca

1480. Lest Marta d)

1481. Lesz Filip z) 27 maja

1482. Leszek Franciszek d)

1483. Leśniok Józef z) 16 kwietnia

1484. Leśny Karol a)

1485. Libeke Gerda a)

1486. Libera Stefan z) 5 września

1487. Liberka Ludwik a)

1488. Liboschik Marta a)

1489. Liersch Horst z) 22 czerwca

1490. Linde Paweł z) 26 sierpnia

1491. Lindner Wincenty z)

1492. Linkowski Józef z) 16 czerwca

1493. Lipik Wilhelm z) 2 maja

1494. Lipka Henryk z) 2 czerwca

1495. Lis Feliks a)

1496. Liske Rudolf z) 30 lipca

1497. Lissy Józef a)

1498. Liszka Helena a)

1499. Litiński Wincenty z) 8 czerwca

1500. Lobeling Elżbieta z) 23 sierpnia

1501. Loch Erna z) 28 września

1502. Loch Maksymilian a)

1503. Löhr Albert z) 9 maja

1504. Lokocz Alojzy z) 17 lipca

1505. Lorenz Karol z) 5 sierpnia

1506. Lork Wilhelm z) 12 lipca

1507. Losa Aleksander z) 30 sierpnia

1508. Loska Edward p) a)

1509. Loska Jan

1510. Loska Jan p) z) 28 lipca

1511. Lowak Maksymilian z) 24 sierpnia

1512. Lubecki Sylwester b)

1513. Lubinski Michał a)

1514. Lubińska Irena a)

1515. Lubojański Piotr z) 28 lipca

1516. Lubomirski Gerhard a)

1517. Lubosik Marta d)

1518. Lubszczyk Franciszek a)

1519. Lucke Rudolf z) 2 lipca

1520. Szumilas Ludmiła p)

1521. Lukas Robert z) 31 lipca

1522. Lukos Józef z) 1 sierpnia

1523. Luks Herbert a)

1524. Luks Jadwiga b)

1525. Luks Paweł z) 1 sierpnia

1526. Lulowicz Paweł z) 1 września

1527. Lux Emil z)

1528. Lux Emma z)

1529. Lwowska Rut w)

1530. Łebski Jan a)

1531. Łopacz Karol z) 31 sierpnia

1532. Łopata Brunon z) 4 sierpnia

1533. Łucki Józef a)

1534. Łuczny Juliusz z) 5 sierpnia

1535. Łukasz Henryk d)

1536. Łukasz Paweł z) 25 czerwca

1537. Maase Maks K)

1538. Mach Edit p)

1539. Mach Genowefa a)

1540. Mach Karol a)

1541. Mach Reinhold z) 17 maja

1542. Machalica Jan p) z) 4 czerwca

1543. Macher Emma z) 16 sierpnia

1544. Machnik Antoni z) 6 sierpnia

1545. Machnik Maria a)

1546. Machuik Klara a)

1547. Machulec Wiktoria a) b) L)

1548. Maciej Fryderyk a)

1549. Mädche Ernest a)

1550. Mädche Ewald a)

1551. Madej Jerzy/Georg p)

1552. Magiera Wincenty z)

1553. Magorsz Ingamara p)

1554. Mahl Leo p)

1555. Mähle Robert b)

1556. Maifeld/Majfeld Teodor a) b)

1557. Mainka Wojciech d)

1558. Maj Józefa b) d)

1559. Majdzik Ryszard z) 26 lipca

1560. Majer Alban z) 4 września

1561. Majer Wojciech d)

1562. Majfeld/Maifeld Teodor a)

1563. Majorek Gertruda z) 18 września

1564. Majorek Paweł a)

1565. Majowski Hubert p)

1566. Majs Hans K)

1567. Makosz Józefa z) 30 sierpnia

1568. Makowski Albin z) 11 maja

1569. Makselon Wiktor z) 7 września

1570. Malcher Gerard/Gerhard a) z) 17 sierpnia

1571. Malcher Jan z) 5 września

1572. Malcherczyk Wilhelm z) 10 lipca

1573. Malina Artur z) 9 maja

1574. Malinowski Józef b)

1575. Malkusz Leo b)

1576. Malska Franciszka z) 30 sierpnia

1577. Malujdy Florian K) z) 9 sierpnia

1578. Małek Jan a)

1579. Mandel Walter a)

1580. Mandera Maria b)

1581. Mandrela Wawrzyn z) 26 maja

1582. Mandrys Jerzy a)

1583. Manek Edward a)

1584. Manioch/Maniak Wilhelm/Wilem a) d)

1585. Mannsfeld Franciszek z) 13 kwietnia

1586. Mantel Anna z) 13 sierpnia

1587. Mantel Ernest a) b)

1588. Mańka Henryk z) 8 sierpnia

1589. Mańka Karol z) 22 września

1590. Mańka Tomasz a)

1591. Mańka Wiktor a)

1592. Marcadek Jan z)

1593. Marcin Anna a)

1594. Marcol Wiktor p) z) 19 sierpnia

1595. Marczak/Marczyk Jan a)

1596. Marczyk/Marczak Jan a) z) 25 kwietnia

1597. Marek Anna z) 15 września

1598. Marek Eduard p)

1599. Marek Veronika p)

1600. Marek Wiktor z) 2 sierpnia

1601. Marfilius/Marfiluss Willi a) b)

1602. Markieton Władysław z) 22 sierpnia

1603. Markiewka Paweł z) 26 sierpnia

1604. Markwald (?) ... p)

1605. Marsolek Franciszek z) 9 sierpnia

1606. Marszał Jerzy z) 9 czerwca

1607. Martin Józef z) 10 czerwca

1608. Martinec Reinhold z) 28 lipca

1609. Marx Fryderyk a)

1610. Marzec Richard p)

1611. Marzec Jan a) p)

1612. Maschler Rudolf z) 19 lipca

1613. Mason/Massoń Wincenty z) p) 9 maja

1614. Masung Alfons d)

1615. Maszler Elżbieta z) 4 września

1616. Maszler Józef d)

1617. Matala Gerard z) 13 października

1618. Matche Ewald b)

1619. Mateja Barbara z) 14 września

1620. Mateja Janina z) 23 sierpnia

1621. Mateja Tomasz z) 11 sierpnia

1622. Matejka Franciszek z) 1 sierpnia

1623. Matejka Klara z) 25 sierpnia

1624. Matera Florian z) 21 lipca

1625. Materla Robert b)

1626. Matula Maksymilian a)

1627. Matuła Paweł z) 24 sierpnia

1628. Matuszczyk Lidia a)

1629. Matuszczyk Wilhelm z) 6 maja

1630. Matuszek Franciszek z) 29 lipca

1631. Matuszek Henryk z) 5 lipca

1632. Matuszek Jan a)

1633. Matuszek Józef z) 27 sierpnia

1634. Matuszek Wilhelm z) 13 lipca

1635. Matysek Paweł z) 29 kwietnia

1636. Matysik Tomasz z) 29 lipca

1637. Matzner Karol z) 1 września

1638. Mauzel Paweł z) 4 września

1639. Mayer Franciszek w) z) 4 sierpnia

1640. Mayer Maria z) 19 września

1641. Mazur Filip z) 1 sierpnia

1642. Mazur Gertruda z) 12 września

1643. Mazur Sylwester z) 3 września

1644. Mazurek Józef z) 27 kwietnia

1645. Mecner Albert a)

1646. Meier Wojciech b)

1647. Melzer Józef z) 27 lipca

1648. Mencel Adolf z) 21 sierpnia

1649. Mendecki Henryk z) 21 maja

1650. Mendroch Jan z) 11 lipca

1651. Mendroch Józef z) 2 lipca

1652. Menżyk Elfryda L)

1653. Merge Paweł a)

1654. Merlender Jan z) 28 czerwca

1655. Mestel Brunon z) 30 lipca

1656. Metzner Albert b)

1657. Metzner Rudolf a) b)

1658. Meuler Liese (Lotte) p)

1659. Mędrok Jan z) 30 maja

1660. Mężyk Wincenty a)

1661. Michalak Stanisław a)

1662. Michalik Edward z) 29 sierpnia

1663. Michalik Jan p) z) 31 lipca

1664. Michalik Józef b)

1665. Michalik Karol a)

1666. Michalik Maria p)

1667. Michalik Marta p)

1668. Michalik Paweł w)

1669. Michalik Ryszard a) b) K)

1670. Michalik Zofia p) z) 15 października

1671. Michalska Zofia b)

1672. Michalski Karol z) 13 lipca

1673. Michalski Maksymilian d)

1674. Michalski Oskar a)

1675. Michalski Otton b)

1676. Michałek Jerzy b)

1677. Michen Jan – Gerard a) p)

1678. Michna Michał z) 29 sierpnia

1679. Michnik Jan z) 28 czerwca

1680. Miener Helena

1681. Miener Helena a)

1682. Mierzowska Elżbieta z) 11 września

1683. Mierzwa Henryk b) L)

1684. Mierzwa Jerzy z) 6 sierpnia

1685. Mierzwa Paweł d)

1686. Migoc Wilhelm L)

1687. Mik Szymon c)

1688. Mika Edward a)

1689. Mike Maksymilian a)

1690. Mikeska Paweł z) 1 sierpnia

1691. Mikesz/Mikisz Wilhelm c) z) 6 sierpnia

1692. Mikler Andrzej z) 9 czerwca

1693. Mikler Anna z) 8 września

1694. Mikler Jerzy z) 21 lipca

1695. Mikler Wilhelm z) 25 czerwca

1696. Mikler Zuzanna z) 23 sierpnia

1697. Mikolik Aleksy c)

1698. Mikołajec Cecylia a) K)

1699. Mikołasz Franciszek z) 2 sierpnia

1700. Mikosz Edmund b)

1701. Miksa Franciszek z) 3 sierpnia

1702. Milicz Ernest z) 26 czerwca

1703. Miliczek Karol z) 22 sierpnia

1704. Miltsch Ludwik z) 1 sierpnia

1705. Mincer Helena a)

1706. Miodek Werner

1707. Miodek Werner a) b)

1708. Mischke Franciszek z) 21 sierpnia

1709. Misia Józef z) 7 sierpnia

1710. Miśko Jan z) 3 sierpnia

1711. Mitko Ludwik z) 1 sierpnia

1712. Młynek Reinhold z) 12 kwietnia

1713. Młynek Robert b)

1714. Mocha Berta b)

1715. Moczko Karol z) 27 sierpnia

1716. Moczny Alojzy z) 14 lipca

1717. Moczygęba Paweł a)

1718. Modler Jan z) 30 lipca

1719. Moeser Joanna/Johanna a) b) s)

1720. Mohr Gerhard

1721. Mohr Gerhard b)

1722. Moizer Józef z) 4 sierpnia

1723. Mokorz/Mokros Ingard/Irmgard a)

1724. Mokra Franciszka z) 29 września

1725. Mokros Andrzej z) 10 sierpnia

1726. Mokros/Mokorz Irmgard/Ingard b)

1727. Mokry Paweł z) 2 czerwca

1728. Mokry Wojciech z) 10 kwietnia

1729. Mol Józef v b)

1730. Mol Wojciech z) 26 września

1731. Mol/Moll Małgorzata a) d)

1732. Molitor Jan z) 16 sierpnia

1733. Molitor Szczepan z) 28 lipca

1734. Moll Wilhelm z)

1735. Moll/ Mol Małgorzata a) b) d)

1736. Monden Jerzy z) 30 lipca

1737. Monk [?] Weronika a)

1738. Morawa Kurt z) 28 czerwca

1739. Morawiec Emil b) d)

1740. Morawiec Franz b)

1741. Morawiec Teodor a) b)

1742. Morawietz Helena b)

1743. Morgała Matylda z) 11 sierpnia

1744. Morgański Ginter z) 8 sierpnia

1745. Moritz Robert z) 31 marca

1746. Moroń Wilhelm z) 9 września

1747. Morska Antonina z) 12 listopada

1748. Moser Karol z) 8 sierpnia

1749. Moskwa Paweł z) 4 sierpnia

1750. Mosler Engelbert a)

1751. Mosler Jerzy z) 30 kwietnia

1752. Mosler Jerzy z) 15 lipca

1753. Mosler Wilhelm z) 6 lipca

1754. Moszczyńska Maria z) 11 sierpnia

1755. Motkurz Leon a)

1756. Mrochem Jan a)

1757. Mrowiec Józef a)

1758. Mrowiec Roman p) z) 2 sierpnia

1759. Mrozek Augustyn a)

1760. Mrozek Helena b) L)

1761. Mrozek Jan – syn b) p) z) 17 września

1762. Mrozek Jan – syn b) p) z) 27 kwietnia

1763. Mrozek Jerzy z) 7 sierpnia

1764. Mrozek Józef a)

1765. Mrozek Wilhelm b)

1766. Mróz Alfred a)

1767. Mucha Karol z) 2 maja

1768. Muller Henryk z) 25 sierpnia

1769. Muller Horst ew. Müller Hozat a) b)

1770. Muller Paweł/Paul K) z) 29 sierpnia

1771. Muller Robert z) 16 lipca

1772. Muller Rudolf z) 19 lipca

1773. Müller Urszula a) b)

1774. Muller Wilem a)

1775. Muller Wincenty z) 25 sierpnia

1776. Münzer/Munzer August a) K)

1777. Murek Alojzy z) 29 sierpnia

1778. Murowski Jan a)

1779. Musiał Adolf z) 19 kwietnia

1780. Musik Jan z) 31 lipca

1781. Musiol Józef d)

1782. Musiolik Zofia z) 8 sierpnia

1783. Musioł Edward z) 11 lipca

1784. Musioł Franciszek z) 5 lipca

1785. Musioł Jan z) 1 września

1786. Musioł Wilhelm

1787. Muskietorz Piotr a)

1788. Muschalik/Muszalik Erich/Eryk p) z) 23 maja

1789. Muszkiet Jerzy a) b)

1790. Myrta Ewa z) 30 lipca

1791. Myrta Ignacy z) 12 lipca

1792. Myśliwiec Henryk d)

1793. Myśliwiec Reinhold z) 25 lipca

1794. Mzyk Aloizy a)

1795. Mzyk Elżbieta a)

1796. Nalepa Erwin a) d) p)

1797. Nalepa Paweł z) 27 kwietnia

1798. Namysło Edmund z) 1 lipca

1799. Namysło Helena b)

1800. Nass Karol/ Nas Karol Wilhelm/ Nas Wilem a) b) d)

1801. Nawara Maria a)

1802. Nawrat Augustyn z) 9 lipca

1803. Nemec Oswald p) z) 1 lipca

1804. Nemetz Bazyl/ Nemitz Bazyli a) b)

1805. Nestman Józef a)

1806. Neufeld Wiktor z) 18 lipca

1807. Neugebauer Fryderyk z) 13 kwietnia

1808. Neugebauer Fryderyk z) 9 maja

1809. Neugebauer Helmut z) 25 maja

1810. Neugebauer Henryk z) 11 sierpnia

1811. Neugebauer Karol z) 4 sierpnia

1812. Neugebauer Oswald z) 5 września

1813. Neugebauer Wilhelm z) 19 kwietnia

1814. Neuhaus Jan d)

1815. Neuman Emil c)

1816. Neuman Jerzy a)

1817. Neumann Eginhard z) 1 września

1818. Neumann Józef z) 5 sierpnia

1819. Nędza Paweł z) 5 maja

1820. Niechoj Alojzy z) 18 czerwca

1821. Niechoj Jerzy z) 1 sierpnia

1822. Niedobecki Józef p)

1823. Niedobecki Piotr p) z) 4 kwietnia

1824. Niedzwiecki Grzegorz K)

1825. Niemczyk Emil z) 9 sierpnia

1826. Niemczyk Maria z) 28 sierpnia

1827. Niemczyk Paweł z) 21 sierpnia

1828. Nienzila Cecylia a)

1829. Niesporek Dorota a) d) p)

1830. Niesporek Emanuel z) 6 sierpnia

1831. Niesporek Jadwiga a) p)

1832. Niessen Karol z) 5 sierpnia

1833. Niestrój Józef z) 8 września

1834. Niffka Waldemar p)

1835. Nischan Augustyna z) 13 października

1836. Nissel Józef c)

1837. Nocoń Jan z) 12 czerwca

1838. Nocoń Paweł z) 4 maja

1839. Nolewajka Gerhard d)

1840. Nosol Henryk z) 21 lipca

1841. Nost Jóezef c)

1842. Nowak Anna z) 26 sierpnia

1843. Nowak Antoni p)

1844. Nowak Barbara p)

1845. Nowak Franciszek a) d) z) 23 sierpnia

1846. Nowak Helena a) b)

1847. Nowak Hugo a)

1848. Nowak Jerzy p) z) 25 kwietnia

1849. Nowak Joachim p)

1850. Nowak Józef z) 26 maja

1851. Nowak Karol a)

1852. Nowak Maksymilian z) 3 sierpnia

1853. Nowak Maria p)

1854. Nowak Nikodem z) 3 sierpnia

1855. Nowak Paweł b)

1856. Nowak Robert d)

1857. Nowak Rufin p)

1858. Nowak Stanisław b)

1859. Nowak Wilhelm b)

1860. Nowara Stanisław a)

1861. Nowara/Nawara Maria a) b)

1862. Nowicki Urban z) 2 sierpnia

1863. Nowotny Franciszek d)

1864. Nyc Teofil z) 29 czerwca

1865. Oberaj Robert z) 21 sierpnia

1866. Obernösterer Gabriel c)

1867. Obracaj Paweł z) 27 sierpnia

1868. Obrusznik Józef z) 1 czerwca

1869. Obstrarek Piotr z)

1870. Ochman Józef d)

1871. Ochner Karol z) 12 kwietnia

1872. Ochojski Jerzy p) z) 1 sierpnia

1873. Offner Karol z) 29 kwietnia

1874. Ogórek/Ogorek Maksymilian/Max a) p)

1875. Okon Fryderyk z) 17 sierpnia

1876. Olejok Robert d)

1877. Oles Antonina d)

1878. Oleś Jan z) 10 sierpnia

1879. Oleś Ryszard z) 31 lipca

1880. Oleś Wilhelm z) 14 czerwca

1881. Olszowski Franciszek K) z) 20 sierpnia

1882. Olszymka Maksymilian z) 3 września

1883. Onderko Adela ew. tozsame z Onderko a) p)

1884. Opala Jan a)

1885. Opatrzek Jerzy d)

1886. Opershalska Emma a)

1887. Opic Antoni z) 1 sierpnia

1888. Opielka Alojzy z) 10 sierpnia

1889. Orawski Jan z) 31 maja

1890. Orszulik Emil z) 11 sierpnia

1891. Orszulik Reinhold z) 6 maja

1892. Ortenburger Bruno a)

1893. Ortenburger Emma b)

1894. Orzeł Jan z) 20 sierpnia

1895. Osadnik Jacek a)

1896. Osadnik Paweł a)

1897. Osmańczyk Maksymilian p)

1898. Osmańczyk Nikodem p)

1899. Ostereicher Franz p)

1900. Oślizło Jan b)

1901. Otręba ... p)

1902. Otto Paweł z) 3 września

1903. Owczarek Franciszek K)

1904. Owczarek Karol z) 13 lipca

1905. Ozimek Paweł z) 17 lipca

1906. Pa(ą?)czek Katarzyna d)

1907. Pach Alfons d)

1908. Pachnecka Ferdynand a)

1909. Paczek Katarzyna d)

1910. Paczek Teodor z) 22 września

1911. Paduch Jan b) d)

1912. Pahnevke/Pachneke Ferdynand b) d)

1913. Pakosz Jan z) 29 lipca

1914. Pakuła Jan z) 15 lipca

1915. Pakuła Julianna z) 6 września

1916. Pakusa Karol z) 26 sierpnia

1917. Palęga Jan z) 24 września

1918. Palmburg Ryszard z) 6 września

1919. Palmer Paweł z) 10 czerwca

1920. Palotz Alojzy d)

1921. Palowski Jan z) 4 sierpnia

1922. Pałucha Roman a)

1923. Pancek Teodor a)

1924. Pandel Ludwik w)

1925. Pander Oswald a)

1926. Panic Jan a)

1927. Panicz Wincenty z) 7 sierpnia

1928. Panwitz Maria b)

1929. Papiórek ... p)

1930. Paradowski Walter z)

1931. Paris Franciszek z) 6 lipca

1932. Parkhof/Parkow/Parlchof Johann/Jan a) b) d)

1933. Parkieta Antoni a)

1934. Parsyk Karol z) 3 sierpnia

1935. Parusel Rajmund a)

1936. Parzyk Anna z) 14 października

1937. Pasek Herman z) 30 września

1938. Pasternak Gerhard K)

1939. Pastuszka Józef z) 7 sierpnia

1940. Pastuszka Ludwik

1941. Pastuszka Ludwik a)

1942. Patalong Antoni z) 4 sierpnia

1943. Patalong Hermina z) 31 sierpnia

1944. Paul Christine p)

1945. Paulus Ernest a)

1946. Pawelec Franciszek z) 15 sierpnia

1947. Pawełczyk Stanisław z) 29 lipca

1948. Pawlak Edward a)

1949. Pawletko Konrad a)

1950. Pawlik Edward z) 27 sierpnia

1951. Pawlik Elżbieta z) 29 sierpnia

1952. Pawlik Ernest b)

1953. Pawlik Herman a)

1954. Pawlik Karol z) 1 sierpnia

1955. Pawolik Krzysztof d)

1956. Pawolka Marianna a)

1957. Pawelka/Pawolka Marianne p)

1958. Pela Józef a)

1959. Pelka Helena d)

1960. Penczek Amalia/Emalia a) b)

1961. Pendziołek Franciszek K)

1962. Perina Ryszard c)

1963. Perlik Jerzy z) 4 czerwca

1964. Peschel Ryszard a)

1965. Peschke Juliusz z) 23 sierpnia

1966. Peszke Alfred b)

1967. Petermann Paulina z) 20 września

1968. Peters Henryk z) 1 lipca

1969. Petersdorf Alfons L)

1970. Pewel Fryderyk a)

1971. Pękala Paweł

1972. Pękala Paweł a)

1973. Pfaffe Charlota d) p)

1974. Pfeifer Paweł z) 25 sierpnia

1975. Piątek Anna a)

1976. Piątek Maksymilian a)

1977. Piecha Karol z) 3 września

1978. Piecha Konrad z) 23 sierpnia

1979. Piechaczek Franciszek z) 7 czerwca

1980. Piechaczek Józef a)

1981. Piecz Karol z) 27 lipca

1982. Piecz Paweł z) 24 sierpnia

1983. Pieczaczek Franciszek z) 1 września

1984. Pieczka Alfred z) 26 lipca

1985. Pieczka Elżbieta d)

1986. Pieczka Konrad p)

1987. Pieczko Lucia d)

1988. Piegsa Maria z) 11 sierpnia

1989. Piegsa/Piegza Józef K) z)

1990. Piekarczyk Paweł z) 11 lipca

1991. Piela Augustyn z) 16 sierpnia

1992. Pielka Wojciech z) 5 sierpnia

1993. Pieninska Lidia b)

1994. Piernikarczyk Jadwiga b)

1995. Pieronczyk Paul p)

1996. Pierschke Józef z) 25 czerwca

1997. Piesz Anna z) 31 sierpnia

1998. Piesz Jan z) 8 lipca

1999. Piesz Karolina z) 6 lipca

2000. Pietrek Oton z) 2 sierpnia

2001. Pietrowski Alfred z) 2 września

2002. Pietrowski Franciszek b)

2003. Pietruszka Edward z) 30 sierpnia

2004. Pietruszka Herman K)

2005. Pietryga Antoni z) 31 lipca

2006. Pietryga Marta z) 13 września

2007. Piffko Elfryda a)

2008. Piksa Wawrzyniec z) 25 sierpnia

2009. Pilarski Konrad z) 1 maja

2010. Pilawa Emil a)

2011. Pilawa Herbert a) b) K)

2012. Piłat Teodozja a)

2013. Pinczer Anna z) 12 września

2014. Pinoli Fryderyk d)

2015. Piontek Adolf z)

2016. Piotrowska Józefa z) 17 sierpnia

2017. Piotrowski Franciszek a)

2018. Piotrowski Stefan d)

2019. Piowczyk Mateusz a) z) 23 sierpnia

2020. Piskol/Piskot Jan K) z) 21 sierpnia

2021. Piskuła Konstantyn z) 28 maja

2022. Piskurek Artur p)

2023. Pistelok Jan b)

2024. Pisuła Jan z) 22 maja

2025. Pisz Andrzej z) 4 lipca

2026. Pisz Ernest z) 11 maja

2027. Piszczyk Małgorzata d)

2028. Pitas Ludwik L)

2029. Piwczyk Józef L)

2030. Piwko/Piwke Alfreda b) p)

2031. Piwna Amalia z) 13 września

2032. Piwna Rozalia z) 30 sierpnia

2033. Placek ... p)

2034. Plaza Paweł z) 5 sierpnia

2035. Plehning Józef z) 3 sierpnia

2036. Plessing Walter p) z) 31 sierpnia

2037. Plewik Gerhard d)

2038. Ploch Herman a)

2039. Ploch Jerzy b)

2040. Plułnik/Plułnwik Jerzy a)

2041. Pluta Emil a)

2042. Pluta Piotr z) p) 15 sierpnia

2043. Pluta Ryszard z) p) 9 maja

2044. Płaczek Paweł z) 31 sierpnia

2045. Płaczek Ryszard z) 6 sierpnia

2046. Płaszczyk Jadwiga K)

2047. Płoch Jan a) d)

2048. Płoch Teofil z) 13 lipca

2049. Pniok Teodor p)

2050. Pochcioł Alojzy a)

2051. Podeszwa Augustyn z) 3 listopada

2052. Podsada Maksymilian

2053. Podsada Maksymilian a)

2054. Podsława Stefan a) K) d)

2055. Poganiec Mikołaj z) 9 kwietnia

2056. Pohl Józef K) z) 6 sierpnia

2057. Pokarczyk Józef a)

2058. Polaczek Józef b)

2059. Polak Amand z) 25 maja

2060. Polak Lothar b)

2061. Polaszek Jan z) 22 kwietnia

2062. Polifka Rajnhold K) z) 15 września

2063. Polko Józef z) 18 października

2064. Polny Rudolf z) 4 lipca

2065. Poloczek Paweł a)

2066. Poloczek Teodor z) 31 lipca

2067. Poloczek Wiktor z) 27 sierpnia

2068. Poloczek Wilhelm a) b)

2069. Polok Andrzej z) 26 sierpnia

2070. Polok Jan z) 22 maja

2071. Polok Ludwik L) z) 24 października

2072. Polok Paulina z) 13 września

2073. Polonius Walter L)

2074. Pomnic Maria a)

2075. Ponwic Fryderyk z) 26 sierpnia

2076. Popała Józef z) 4 sierpnia

2077. Popanda Berta a)

2078. Popc Reinhold a)

2079. Popek Rudolf z) 23 czerwca

2080. Popela Karol z) 14 września

2081. Popluc/Popłuc Henryk a) z) 19 września

2082. Poppe Jan z) 10 czerwca

2083. Pordzik Maria K) z) 1 września

2084. Porwoł Alojzy z) 24 maja

2085. Pöschke Alfred b)

2086. Posmyk Józef z) 26 czerwca

2087. Pośpiech Henryk d)

2088. Pośpiech Ryszard z) 10 sierpnia

2089. Potecki Augustyn z) 10 sierpnia

2090. Potempa Alojzy a)

2091. Potsch Karol z) 7 czerwca

2092. Pötsch Maria b)

2093. Potyka Jan a)

2094. Powolik Krzysztof a) L)

2095. Poziński/Pozimski Karol a) K)

2096. Prachs Jan z) 28 maja

2097. Pradelok Wilhelm z) 24 czerwca

2098. Prager Paweł z) 30 lipca

2099. Preis Józef z) 1 maja

2100. Preisner Karol z) 26 września

2101. Pretzner Józef d)

2102. Proba/Próba Maria a) b)

2103. Prochaczek Feliks d)

2104. Prochaczek Ryszard z) 26 czerwca

2105. Prochaska Józef z) 28 maja

2106. Prokel Leopold c)

2107. Prokop Magdalena d)

2108. Proksa Józef z) 31 lipca

2109. Proske Ernst K) z) 8 lipca

2110. Proske Otto K)

2111. Prozke Norbert a)

2112. Prusynowski Józef z) 20 sierpnia

2113. Prypeć Karol a)

2114. Przewodnik/Przywodnik Elżbieta a) d)

2115. Przybyla Katarzyna d)

2116. Przybylski Herbert z) 23 sierpnia

2117. Przybyła Helena z) 8 września

2118. Przyklink Jan z) 28 sierpnia

2119. Przyrowski Franciszek b) z) 6 sierpnia

2120. Pszczelok Aniela p)

2121. Ptak Jerzy K)

2122. Ptasznik Piotr a) b) d)

2123. Ptok Ginter K)

2124. Ptok Henryk z) 8 października

2125. Ptok Stefan a)

2126. Purkop/Purkow Karol b) d)

2127. Purschke Wiktor z) 9 sierpnia

2128. Pustelnik Udo b)

2129. Pusz Emil z) 29 lipca

2130. Putze Henryk K)

2131. Puzicki Wilhelm z) 7 czerwca

2132. Puzik Alfons z) 28 marca

2133. Puzoń/Puzonia Jan p) z) 2 sierpnia

2134. Pyrskała Jan z) 9 lipca

2135. Pyschke Herbert K)

2136. Pytel Franciszek z) 11 sierpnia

2137. Pytel Józef z) 25 maja

2138. Pytlik Marta z) 11 sierpnia

2139. Raba ... p)

2140. Rabus Franciszek z) 30 sierpnia

2141. Rademacher Feliks z) 8 sierpnia

2142. Radziszewski Oskar z) 14 sierpnia

2143. Raske Wilhelm b)

2144. Raszka Konstantyn z) 22 sierpnia

2145. Raszke Bruno a)

2146. Rauhut Eryk z) 17 maja

2147. Rduch Wilhelm/Wilem b) d)

2148. Rebosione/Rebusiowne Antoni/Anton d) L)

2149. Redler Charlotta d)

2150. Redler Ryszard z)

2151. Regner Benno z) 28 lipca

2152. Reguła Agnieszka K) z) 8 października

2153. Reguła Józef z) 11 lipca

2154. Rehmer Anna z) 7 sierpnia

2155. Reichelt Elżbieta z) 4 września

2156. Reichelt Ernest z) 21 sierpnia

2157. Reichert Karol z) 9 sierpnia

2158. Reimann Fryderyk z) 9 sierpnia

2159. Reimann Józef z) 28 czerwca

2160. Reimsfeld Elżbieta z) 10 sierpnia

2161. Rein Adolf z)

2162. Reis Elżbieta b)

2163. Reisch/Reisz Adolf K) z) 2 sierpnia

2164. Reiss Henryk z) 30 czerwca

2165. Remet Wilhelm a)

2166. Renchen Jan z) 14 kwietnia

2167. Respondek Franciszek z) 19 września

2168. Respondek Helmut d)

2169. Restel Jan z) 3 maja

2170. Restel Paweł z) 28 lipca

2171. Reuner Maria z) 9 marca

2172. Revich Helmut a)

2173. Richter Alojzy a) p)

2174. Richter Fryderyk z) 9 sierpnia

2175. Richter Henryk a)

2176. Richter Jerzy a) b)

2177. Richter Paweł z) 2 czerwca

2178. Richter Piotr a) p)

2179. Richter Reinhold a) b) d)

2180. Rieden Heinz K)

2181. Rieger Józef z) 4 sierpnia

2182. Rieger Teodor z) 12 sierpnia

2183. Riemann Oskar z) 7 września

2184. Rifa Paweł z) 7 lipca

2185. Rim Wilhelm z) 1 czerwca

2186. Rise/ Rize Alfred w)

2187. Rittmeister Emilia z) 15 września

2188. Robanik Walter a)

2189. Rochowski Eugeniusz z) 2 maja

2190. Rodehau ... p)

2191. Roemisch Paweł z) 15 kwietnia

2192. Rogosz Edward a)

2193. Rohr Oskar c)

2194. Rojek Wilhelm z) 2 sierpnia

2195. Rokopf Karol z) 9 lipca

2196. Rolaner Emil z) 25 sierpnia

2197. Rolle/Rölle Karol K) z) 27 sierpnia

2198. Rolnik Adolf z) 26 sierpnia

2199. Romberg Henryk p) z) 5 czerwca

2200. Ronge Emanuel z) 24 lipca

2201. Rosa Hubert z) 21 czerwca

2202. Roskosny/Roskoszny Josef/Józef a) p)

2203. Rosmus Mateusz z) 1 sierpnia

2204. Roter Artur z)

2205. Roter Irena d)

2206. Roth Ernest b)

2207. Roth Józef a)

2208. Roth Olga z) 21 września

2209. Rother Karol z) 2 czerwca

2210. Rother Paweł z) 1 sierpnia

2211. Rotrur Jan a)

2212. Rozmus Alfons a)

2213. Rubisz Aleksander a)

2214. Ruda Elfryda d)

2215. Ruda Irmgard d)

2216. Ruda Jan z)

2217. Rudel Adolf z) 8 kwietnia

2218. Rudzki Albin L)

2219. Ruhlemann Paweł z) 7 października

2220. Rumbaum Paweł d)

2221. Rumpel Jerzy a)

2222. Ruprecht Jan z) 18 czerwca

2223. Rupyk Edward K)

2224. Rurański Wincenty z) 7 czerwca

2225. Rutka Eryk z) 27 maja

2226. Rutka Ewald a) b)

2227. Rutkowski Antoni b)

2228. Rybark Egon a)

2229. Rybarz Jan z) 24 sierpnia

2230. Rybek Alojzy

2231. Rybek Alojzy a)

2232. Rydzy Marcin z) 15 lipca

2233. Rygol Karol a)

2234. Rygol Rudolf z) 23 sierpnia

2235. Rykała Anna z) 11 sierpnia

2236. Rymann Jan d)

2237. Rymel Augustyn z) 26 września

2238. Rymer Karol K)

2239. Ryszka Hubert z) 7 sierpnia

2240. Rzepka Florentyna z) 17 września

2241. Rzepka Małgorzata z) 21 września

2242. Rzychoń Józef z) 16 kwietnia

2243. Sabasz Józef p) z) 26 lipca

2244. Sadowski Teodor z) 29 czerwca

2245. Sadzik Jan/Johann a) p)

2246. Sala Paweł z) 8 sierpnia

2247. Saluga Margot p)

2248. Salwiczek Elfryda z) 18 sierpnia

2249. Salzmann Alfons b)

2250. Sandler Maksymilian z) 19 czerwca

2251. Sannig Jan z) 2 sierpnia

2252. Sapleta Leon z) 2 lipca

2253. Sapok Wiktor d)

2254. Sarnes Józef z) 3 sierpnia

2255. Sasin Augustyn z) 26 września

2256. Saski Józef z)

2257. Sattler Paweł z) 2 sierpnia

2258. Sauer Ferdynand z) 26 lipca

2259. Sąbotnik Leopold c)

2260. Schaaf Walter z) 29 sierpnia

2261. Schag Rudolf K)

2262. Scharf Antoni z) 1 września

2263. Schaschke Ryszard z) 29 lipca

2264. Schaterny Maksymilian d)

2265. Schattke Anna z) 28 września

2266. Scheinbach Adela b)

2267. Scheiter Erwin p)

2268. Scheithauer Alojzy p) z) 4 sierpnia

2269. Scheithauer Marta p) z) 27 sierpnia

2270. Schener Karol z)

2271. Scherholz Józef z) 30 kwietnia

2272. Scheufler Henryk K)

2273. Schewior Wanda b)

2274. Schickhelm Artur z) 7 sierpnia

2275. Schierkauf Fryderyk z)

2276. Schimke Maria z) 7 listopada

2277. Schirdnau Augustyna z) 19 września

2278. Schlag Rudolf z) 30 lipca

2279. Schleder ... p)

2280. Schleungflug Ryszard z) 3 września

2281. Schlinger Emil d)

2282. Schlusche Herbert z) 31 lipca

2283. Schlutter Oton z) 27 czerwca

2284. Schmeiduch Alfred b)

2285. Schmidt Alozjy a) z) 28 lipca

2286. Schmidt Hubert a)

2287. Schmidt Jakub z) 26 sierpnia

2288. Schmidt Paweł K) z) 8 sierpnia

2289. Schmidt Paweł K) z) 1 czerwca

2290. Schmidt Wilhelm z) 6 lipca

2291. Schneider Albin z) 28 lipca

2292. Schneider Alojzy d)

2293. Schneider Franciszek z) 31 marca

2294. Schneider Józef a) b)

2295. Schneider Maria z) 19 sierpnia

2296. Schnur Paweł z) 24 czerwca

2297. Schnurenberger Wilhelm b)

2298. Scholz Kurt z) 26 lipca

2299. Scholz Maria z) 28 lipca

2300. Schombard Reinhold a)

2301. Schon Klara z) 1 października

2302. Schonwiese Paweł z) 29 lipca

2303. Schopenhauer Herman z) 21 lipca

2304. Schram Józef z) 17 sierpnia

2305. Schreiber Anna z) 24 października

2306. Schreier Fryderyk z) 13 lipca

2307. Schroeder Elfryda z) 18 sierpnia

2308. Schrotter Antoni a)

2309. Schubert Andrzej z) 28 maja

2310. Schubert Anna b)

2311. Schubert Ewald p) z) 2 sierpnia

2312. Schubert Franciszek z) 26 sierpnia

2313. Schubert Heinz a) b)

2314. Schubert Maria b)

2315. Schubert Paweł z) 5 kwietnia

2316. Schuh Julianna z) 6 sierpnia

2317. Schulz ... (ojciec) p)

2318. Schulz ...(syn) p)

2319. Schulz Elżbieta d)

2320. Schulz Karol a) z) 30 września

2321. Schulz Wilhelm z) 17 sierpnia

2322. Schuster Jadwiga z) 31 sierpnia

2323. Schutz Kuno b)

2324. Schutze Franciszek z) 25 sierpnia

2325. Schutze Józef z) 23 sierpnia

2326. Schwager Karol d)

2327. Schwahn Józef z) 15 sierpnia

2328. Schwark Łucja a)

2329. Schwarz Gerhard a) b)

2330. Schwarz Marta/Schwarzer Marta a) b)

2331. Schweda Herman z)

2332. Schwiefer Karol c)

2333. Schwientek August p)

2334. Schwiga Olga b)

2335. Schwingel Gunter z) 24 sierpnia

2336. Schymflug Ryszard z)

2337. Sebrala Emil z) 3 sierpnia

2338. Sedlak/Sedlag Franciszek a) K)

2339. Sedlarczyk … p)

2340. Sedlatzek ... p)

2341. Seeliger Fryderyk z) 3 sierpnia

2342. Segert Jan z) 4 czerwca

2343. Seibel Adam z) 16 czerwca

2344. Seidel Edward a)

2345. Seidel Jan z) 11 maja

2346. Seidel Roman z) 29 marca

2347. Sekała Adolf a)

2348. Sekcinga Gerard a)

2349. Senecki Karol z) 28 września

2350. Setnik Augustyn z) 20 kwietnia

2351. Setnik Walter z) 4 sierpnia

2352. Sewitz Kuno a)

2353. Sędzielorz Ludwik a)

2354. Siedlaczek Józef b)

2355. Siedlaczek Leopold a)

2356. Siekiera Józef z) 4 sierpnia

2357. Siekiera Teodor z) 5 maja

2358. Siemko Jan a)

2359. Sierek Anna z) 20 sierpnia

2360. Sieroszecki Hubert a)

2361. Sigmund Józef K)

2362. Sikora Emil z) 21 maja

2363. Sikora Ewald a)

2364. Sikora Karol b)

2365. Simon Augustyn z) 11 sierpnia

2366. Simon Franciszek z) 9 maja

2367. Simon Leon a)

2368. Simon Oskar K) z) 6 sierpnia

2369. Sindermann Paweł z) 2 sierpnia

2370. Sitek Karol z) 11 czerwca

2371. Sitko Emil K)

2372. Sitko Małgorzata a)

2373. Siwiec Rozalia z) 28 sierpnia

2374. Siwina Kurt a) p)

2375. Siwy Wilhelm z) 7 lipca

2376. Skaba/Skaga Elżbieta d) p)

2377. Skapczyk Gerhard a)

2378. Skiba Józef z) 14 lipca

2379. Skiba Leon d)

2380. Składny Augustyn z) 20 maja

2381. Skop Wojciech z) 13 lipca

2382. Skorupa Helena a)

2383. Skowronek Franciszek z) 7 lipca

2384. Skrzypczyk Jerzy a)

2385. Skrzypczyński Brunon z) 10 czerwca

2386. Skrzypek Adelheid p)

2387. Skrzypek Franciszek z) 5 czerwca

2388. Skrzypiec Jan z) 29 lipca

2389. Skrzywik Edmund z) 1 września

2390. Skudlarski Robert z) 7 sierpnia

2391. Skulik Paweł a)

2392. Skutela/Skutella Walter p)

2393. Skwara Jan d)

2394. Sladczyk Alojzy z) 18 maja

2395. Slowitz (?) ... p)

2396. Sładek Paweł z) 26 lipca

2397. Sładkowski/Sladkowski Maksymilian p) z) 19 kwietnia

2398. Słanina Alfons p) z) 3 sierpnia

2399. Smaczny Jan z) 1 sierpnia

2400. Smaga Fryderyk i inni a)

2401. Smelich Paweł z) 9 czerwca

2402. Smelik Emil a)

2403. Smerczyk Eryk z) 24 sierpnia

2404. Smoga Fryderyk K)

2405. Smolarczyk Wilhelm z) 5 września

2406. Smolińska Elżbieta z) 30 czerwca

2407. Smolka Jan a) b)

2408. Smolorz Antoni z) 9 maja

2409. Smolorz Wojciech z) 29 czerwca

2410. Smołka Agata z) 4 września

2411. Smółka Paweł z) 30 września

2412. Smyczek Wiktor z) 17 maja

2413. Soba Herbert a) K)

2414. Sobala Jerzy a)

2415. Sobek/Sobik Piotr p) z) 2 sierpnia

2416. Sobota Franciszek z) 2 sierpnia

2417. Sobota Józef z) 6 lipca

2418. Sobota Konrad z) 6 lipca

2419. Sobota Paulina z) 4 września

2420. Sobota Reinhold z) 7 sierpnia

2421. Sobota/Sobotta Anna a) b)

2422. Sodzawieg Wilhelm a)

2423. Sohlich/ Solich Berta b) d)

2424. Soja Apolonia K) z) 5 września

2425. Sojecki Paweł z) 3 maja

2426. Sojka Alojzy d)

2427. Sojka Antoni z) 29 września

2428. Sojka Gertruda d)

2429. Sojka Jerzy d)

2430. Solich Karol z) 2 sierpnia

2431. Solich Robert z) 18 lipca

2432. Soliński Wilhelm z) 22 sierpnia

2433. Solorz Henryk z) 16 kwietnia

2434. Sombrowski Jan p)

2435. Sommer Maks K)

2436. Sommerfeld Reinhold z) 2 sierpnia

2437. Sonek Artur d)

2438. Sonnabend Werner (Józef) p)

2439. Sonsala Henryk p)

2440. Sookawica Wilhelm a)

2441. Sopert Karol

2442. Sopa/Soppa Józef d) p)

2443. Sosna Tomasz z) 14 czerwca

2444. Sośnica Józef a)

2445. Sośnica Konrad a) b)

2446. Sośnica Ryszard z) 29 sierpnia

2447. Sowa Franciszek z) 28 lipca

2448. Sowiecki Karol z) 18 sierpnia

2449. Sowik Karol z) 3 sierpnia

2450. Spatek Walter a)

2451. Speck August a)

2452. Speindel/Spendel Herman a) b)

2453. Spendel Jerzy p) z) 28 sierpnia

2454. Sperner ... p)

2455. Sperner Franz p)

2456. Spika Marian a)

2457. Sprotek/Spratek/Spralek Maria a) b) d)

2458. Spruss Wanda a)

2459. Sprysz Maksymilian a)

2460. Sputek Ludwik z) 31 lipca

2461. Sputek Róża L)

2462. Spyra Józef z) 20 sierpnia

2463. Spyra Teodor z) 29 września

2464. Spyrka Konstantyn z) 11 sierpnia

2465. Sroka Emil (Ernst?) p)

2466. Sroka Henryk b)

2467. Stabik Antoni z) 29 kwietnia

2468. Stabla Hermina a) L)

2469. Stabla Ryszard d)

2470. Stabla Stefania z) 31 sierpnia

2471. Stacha ... p)

2472. Stahlhut Karol z) 31 lipca

2473. Stajer Florentyna z) 26 września

2474. Stalzer Aniela d)

2475. Stange Alfred z)

2476. Staniek Konstantyn z) 1 września

2477. Stanko Agnieszka a)

2478. Stanusz Józef z) 31 marca

2479. Starke Brunon z) 1 sierpnia

2480. Starke Hermina z) 25 sierpnia

2481. Staron Edward d)

2482. Steckel Reinhold z) 2 czerwca

2483. Stefan Roman d)

2484. Stehr Emil z) 5 sierpnia

2485. Stehr Józef z) 21 czerwca

2486. Stein Anna z) 7 sierpnia

2487. Stein Paulina a) b)

2488. Stein Paweł z)

2489. Steinbach Adelajda a)

2490. Steinbach Michał Piotr z) 9 września

2491. Steiner Leon z) 26 maja

2492. Steinert Karol K)

2493. Stempelmann Artur z) 26 lipca

2494. Stempelmann Ernest z) 14 lipca

2495. Sterczyk Adolf d)

2496. Sterker Elżbieta z) 21 sierpnia

2497. Stern Marta a) b)

2498. Steuer Elżbieta a)

2499. Steuer Emanuel z) 1 września

2500. Stieler/Stiller Gizela b) d)

2501. Stifer Teodor c)

2502. Stiler Brunon z) 17 lipca

2503. Stiller Ernest z) 29 czerwca

2504. Stiller Gertruda z) 25 sierpnia

2505. Stiller Piotr a)

2506. Stobik Jan z) 18 czerwca

2507. Stohr Kurt z) 14 lipca

2508. Stokłos/Stoklosa Hubert a) b)

2509. Stokłosa Oskar z) 7 września

2510. Stolpe Jan z) 21 sierpnia

2511. Stoltenkap Peter b)

2512. Stoske Elżbieta z) 28 sierpnia

2513. Stoszek Berthold z) 26 lipca

2514. Strańczyk Wiktor z) 26 sierpnia

2515. Strauch Alfred z) 27 kwietnia

2516. Strehl Egon a)

2517. Strehl Paweł z) 9 lipca

2518. Strohalm Bernhold K)

2519. Strokorz Brunon z) 30 kwietnia

2520. Strokosz Teodor a) b)

2521. Strokosz Wilhelm z) 14 sierpnia

2522. Stromski Rudolf z) 4 sierpnia

2523. Strończyk Marta z) 14 września

2524. Strösser Michał c)

2525. Strulik/Struluk Paweł b) d)

2526. Struzyna … p)

2527. Strzelczyk Paweł a) b)

2528. Strzempa Maksymilian a)

2529. Strzoda Paweł b)

2530. Stubing Norbert b)

2531. Student Gertruda d)

2532. Student Józef z) 3 maja

2533. Suchan Robert z) 30 lipca

2534. Suchanek Józef z) 17 sierpnia

2535. Suchanek Maria z) 18 września

2536. Surma Augustyn z) 12 sierpnia

2537. Surma Augustyn z) 1 sierpnia

2538. Suslik Jerzy p)

2539. Sużerc Helena a)

2540. Swadzba Paweł d)

2541. Swierkot Wiktor b)

2542. Swierzy Świerzy Gerhard d) p)

2543. Swoboda Brunon z) 28 lipca

2544. Swoboda Fryderyk z) 27 lipca

2545. Swoboda Wilhelm/Wilem a) d)

2546. Sylery Jerzy c)

2547. Syła Aleksander z) 26 sierpnia

2548. Synowiec ... p)

2549. Syrek Leopold z) 3 sierpnia

2550. Szafraniec Augustyn z) 30 lipca

2551. Szafraniec Józef z) 3 sierpnia

2552. Szajter Erwin a)

2553. Szałkowski Antoni z) 4 sierpnia

2554. Szankula Józej a)

2555. Szarf ... p)

2556. Szarke Karol a)

2557. Szarna Ida z) 8 sierpnia

2558. Szary Ginter/Günter a) b)

2559. Szatka Ferdynand z) 10 sierpnia

2560. Szatoń Henryk z) 21 czerwca

2561. Szauderna Oskar z) 15 czerwca

2562. Szauer Karol a)

2563. Szczech Marta z) 4 września

2564. Szczecina Ginter a)

2565. Szczepanik Jerzy d)

2566. Szczęsny Wilhelm z) 1 lipca

2567. Szczudło Paweł (i rodzina) a)

2568. Szczugiel Zuzanna z) 25 sierpnia

2569. Szczygieł Emanuel L)

2570. Szczyrba Józef z) 10 czerwca

2571. Szczyrba Małgorzata z) 22 sierpnia

2572. Szeda Teresa z) 31 sierpnia

2573. Szega Paweł z) 20 lipca

2574. Szeithauer Alojzy z) 16 lipca

2575. Szenfler Henryk z) 13 września

2576. Szerner Karol z) 17 sierpnia

2577. Szerszmidt Rozalia a)

2578. Szewczyk Alojzy z) 25 sierpnia

2579. Szewczyk Wilhelm z) 3 sierpnia

2580. Szewior Anna z) 1 września

2581. Szian Walter a)

2582. Szisler Józef z) 16 czerwca

2583. Szklarek Feliks a)

2584. Szklarek Wilhelm b)

2585. Szklorz Paweł z) 24 sierpnia

2586. Szleder Henryk a)

2587. Szleder Karol a)

2588. Szmajduch Franciszek z) 11 lipca

2589. Szmak Karol z) 15 czerwca

2590. Szmuk Józef z) 12 czerwca

2591. Szolc Juliusz K)

2592. Szolc Leon a)

2593. Szołtysek Maksymilian z) 13 września

2594. Szop Emil K)

2595. Szopa Aleksander z) 29 sierpnia

2596. Szopa Józef z) 9 sierpnia

2597. Szopka Ryszard a)

2598. Szot Maria z) 9 września

2599. Szota Wilhelm a)

2600. Szpydowski Władysław z) 7 lipca

2601. Szram Józef K)

2602. Szramel Ludwik a)

2603. Szreder Antoni a)

2604. Szuckmann Otton z) 11 sierpnia

2605. Szulc Elżbieta d)

2606. Szulc Franciszek p)

2607. Szulc Jan d)

2608. Szulc Paweł a)

2609. Szulik Józef z) 10 czerwca

2610. Szulik Paweł p)

2611. Szulik Paweł z) 22 lipca

2612. Szulik Teofil a)

2613. Szuła Teodor a)

2614. Szuster Otton d)

2615. Szuster Rudolf K)

2616. Szweda Izydor p)

2617. Szweda Paweł d) z) 18 kwietnia

2618. Szweda Teresa d)

2619. Szweter Józef a) b)

2620. Szyguła Alojzy p)

2621. Szykowski Paweł z) 17 sierpnia

2622. Szyma Leopold z) 14 sierpnia

2623. Szymała Józef a)

2624. Szymański Jan d)

2625. Szymczak Franciszek z) 21 lipca

2626. Szymiczek Antoni z) 26 sierpnia

2627. Szymiczek Juliusz z) 1 września

2628. Szymink Adelajda d)

2629. Szymon Józef K)

2630. Szymszal Alojzy z) 27 sierpnia

2631. Szymura Jan

2632. Szymura Robert z) 7 września

2633. Ścigała Augustyn a)

2634. Śliwiński Karol z) 12 sierpnia

2635. Ślusarczyk Wilhelm z) 1 sierpnia

2636. Śmecznik Alfred a)

2637. Śmiejka Łucja z) 26 września

2638. Świecznik Alfred b)

2639. Świerc Robert d)

2640. Świerczek Wiktor z) 12 sierpnia

2641. Świertnia Paweł z) 18 września

2642. Świeży Gerhard d)

2643. Świeży Wiktor z) 11 września

2644. Święcicki Anastazy z) 2 sierpnia

2645. Świętek Emanuel z) 18 czerwca

2646. Świętek Rozalia a) z) 30 września

2647. Świętek Teodor a)

2648. Świtała Hugon z) 27 lipca

2649. Świzgoń Paweł a)

2650. Taber Walter K)

2651. Tabor Jerzy z) 6 lipca

2652. Tałusek Alfred a)

2653. Targacz Józef z)

2654. Targiel Wincenty z) 22 marca

2655. Tarliński Franciszek z) 22 lipca

2656. Tatarczyk Teodor z) 1 sierpnia

2657. Tczenczel Paweł z) 4 sierpnia

2658. Tedisch Anna d)

2659. Teuber Paweł z) 13 lipca

2660. Thaler Ryszard K) z) 19 sierpnia

2661. Thau Józef z) 8 lipca

2662. Thiel Herbert z) 19 maja

2663. Thiele Walter z) 20 kwietnia

2664. Thoman Paulina b) L)

2665. Thomas Karol z) 7 sierpnia

2666. Tietze Alfred z) 19 czerwca

2667. Tileczek Ernest z) 31 lipca

2668. Tiluszek Wemer z) 20 września

2669. Tischbierek Hieronim z) 9 września

2670. Tischer Herman z) 24 lipca

2671. Titor Olga z) 17 września

2672. Tkocz Franciszek a) z) 6 czerwca

2673. Tkocz Henryk a)

2674. Tkocz Józef z) 27 czerwca

2675. Tlołka Jan z) 11 sierpnia

2676. Tłuczykąt/Tłuczykont Wilhelm d) z) 8 sierpnia

2677. Tłuczykąt /Tłuczykont Wilhelm d) z) 1 sierpnia

2678. Tober Eliza d)

2679. Toborek Harry z) 6 maja

2680. Tojza Elżbieta p)

2681. Tokarczyk Józef b)

2682. Toloch Maria z) 12 września

2683. Tomala Franciszek z) 9 sierpnia

2684. Tomala Robert z) 6 sierpnia

2685. Toman Józef z) 21 maja

2686. Tomanek Alfred a) b) K)

2687. Tomanek Emanuel z) 13 maja

2688. Tomanek Franciszek z) 10 maja

2689. Tomanek Jan z) 6 maja

2690. Tomas Józef p)

2691. Tomecka/Toniecka Rozalia a) b) d)

2692. Tomecki Józef K)

2693. Tomecki Paweł z) 14 września

2694. Tomek Wiktor z) 5 września

2695. Tomik Wilhelm z) 14 maja

2696. Tomsza Wincenty z) 10 lipca

2697. Trefon Ernest b)

2698. Tremel Ludwik z) 27 czerwca

2699. Trocha Agnieszka d)

2700. Trocha Alojzy

2701. Trohlich Teresa z) 18 sierpnia

2702. Trojański Paweł z) 7 sierpnia

2703. Trojok Wiktoria a)

2704. Tryba Jan z) 30 czerwca

2705. Trybus Zacheusz d)

2706. Trzaskalik Wilhelm z) 28 lipca

2707. Tuczykąt Franciszek z)

2708. Tudyk/Tudyka Jerzy a) z) 3 września

2709. Tunk Elżbieta d)

2710. Turczyński Walter a)

2711. Twardoch/Fryderyk Fritz a) b)

2712. Twardzik Andrzej a) b) d)

2713. Twardzik Jan z) 4 sierpnia

2714. Tyl Edward d)

2715. Tylk Herman d)

2716. Tyrna Andrzej z) 7 lipca

2717. Tyrna Jerzy z) 21 lipca

2718. Tyrna Karol z) 29 maja

2719. Tyrna Maria z) 12 września

2720. Tyrpic Fic Helena p)

2721. Uciecha Alfreda b)

2722. Uczka Paweł z) 25 lipca

2723. Ueber Ernest c)

2724. Ulbricht Karol d)

2725. Ulbricht/Ulbrych Marta b) d)

2726. Ulfik Franciszek z) 28 lipca

2727. Ullmann Ryszard z) 25 maja

2728. Ulmann Jerzy z) 3 sierpnia

2729. Ulmann Karol z) 4 sierpnia

2730. Urban Oswald z) 4 sierpnia

2731. Urbaniak Antoni a)

2732. Urbanitz Roman z)

2733. Urbanke Andrzej z) 22 czerwca

2734. Urbańczyk Wiktor z) 10 czerwca

2735. Urbańska Rozalia z) 19 sierpnia

2736. Urbański Ernest a)

2737. Urbański Wilhelm z) 23 czerwca

2738. Uszok Gustaw z) 30 lipca

2739. Vogel Helmut z) 19 czerwca

2740. Vogt Franciszek a)

2741. Vogt/Fogt Jerzy a)

2742. Vohs/Voss Aleksander a)

2743. Volkman Henryk

2744. Volkman Henryk a)

2745. Voss Paweł z) 10 czerwca

2746. Voss/Vohs Aleksander a) b)

2747. Wachtel Jerzy z) 27 lipca

2748. Wacławczyk Adolf z) 22 czerwca

2749. Wacławczyk Pius z) 7 września

2750. Wacławik ... p)

2751. Wadas Jan z) 30 maja

2752. Wagner Karol z) 13 sierpnia

2753. Wagner Ryszard z) 3 sierpnia

2754. Wajchert Fryderyk d)

2755. Wala Charlotta b)

2756. Wala Henryk z) 19 sierpnia

2757. Walach Jerzy a)

2758. Walczak Franciszek d)

2759. Walczyk Piotr a) b)

2760. Waleczek Augustyn z) 15 kwietnia

2761. Waletzke Józef z) 27 sierpnia

2762. Walke Alfred a) p)

2763. Walke Paweł z)

2764. Walla Antoni z)

2765. Waloszek Roman a)

2766. Walotek Erich p)

2767. Walpert Małgorzata z) 27 sierpnia

2768. Walter Dominik z) 11 sierpnia

2769. Walter Henryk z) 21 lipca

2770. Walter Piotr z) 26 sierpnia

2771. Wałach Maksymilian z) 31 lipca

2772. Wałat Fritz z) 31 lipca

2773. Wałota Gerhard a)

2774. Wandzioch Franciszek z) 1 lipca

2775. Wardega Anna z) 31 sierpnia

2776. Warenstein Walter c)

2777. Warkocz Elżbieta z) 8 lipca

2778. Warzecha Paweł a) z) 16 kwietnia

2779. Warzecha Paweł a) z) 22 października

2780. Warzyniak Józef d)

2781. Wasik Jerzy d)

2782. Wasilewska Karolina z) 7 września

2783. Waszke Paweł a)

2784. Watala Gerhard d)

2785. Wawrecki Fryderyk a)

2786. Wawrzyniak Jan z) 8 września

2787. Wawrzyńczyk Aleksander z) 13 sierpnia

2788. Wawrzyńczyk Franciszek z) 30 lipca

2789. Wawrzyńczyk Hieronim z) 25 września

2790. Weber Henryk K)

2791. Wechowski Ernest b) d)

2792. Wege Herman a) b)

2793. Weichert Edward

2794. Weichert Edward a)

2795. Weidler Adolf/Alfred z) 7 lipca

2796. Weidner Wilhelm z) 20 sierpnia

2797. Weiner Alfred a)

2798. Weinkauf Juliusz a)

2799. Weiser Paweł z) 31 lipca

2800. Weiss Antoni z) 19 czerwca

2801. Weiss Augustyn z) 19 czerwca

2802. Weiss Johan c)

2803. Weiss Józef z) 21 sierpnia

2804. Wejnert ... p)

2805. Welke Florentyna z) 2 sierpnia

2806. Welke Oton z) 1 lipca

2807. Wemer Adolf z) 22 sierpnia

2808. Wencel Herman z) 17 sierpnia

2809. Wencel Paweł z) 17 sierpnia

2810. Wencel Ryszard z) 15 sierpnia

2811. Wencel Tomasz z) 25 sierpnia

2812. Wendryński Alojzy a)

2813. Wengerek Rudolf L)

2814. Wenzel Eryk a) b)

2815. Wermuth Fryderyk z) 27 maja

2816. Werner Paweł z) 17 czerwca

2817. Wernicke/Wernike Henryk p) z) 20 lipca

2818. Wesołek Adolf z) 5 czerwca

2819. Węgrzyk Alojzy a)

2820. Wichary Zygmunt a)

2821. Wicher Edward b)

2822. Wichniary Zygmunt p)

2823. Wicke Hubert z) 28 lipca

2824. Widenka Ignacy a)

2825. Widera Elżbieta d)

2826. Widera Jakub z) 31 sierpnia

2827. Wiechaczek Augustyn L) z) 6 sierpnia

2828. Wieczorek Andrzej z) 7 sierpnia

2829. Wieczorek Edward a) b) K)

2830. Wieczorek Józef a) z) 1 września

2831. Wieczorek Józef a) z) 21 lipca

2832. Wieczorek Waldemar p)

2833. Wieczorek/Wieczorke Jan d) z) 30 lipca

2834. Wieczorkowski Alfons d)

2835. Wiećwrek Waldemar a)

2836. Wiede Małgorzata a)

2837. Wieher Edward a)

2838. Wiencek Emil z) 5 lipca

2839. Wiendlocha Jan z) 30 czerwca

2840. Wiertelarz Karol z) 20 czerwca

2841. Wierzbiczak Edmund a)

2842. Wiesiołek Jan p) z) 8 czerwca

2843. Wiesiołek Józef p)

2844. Wiesner Augustyn z) 7 lipca

2845. Wiesner Jan d) z) 27 sierpnia

2846. Wiesner Jerzy z) 27 czerwca

2847. Wiesner Klara d)

2848. Więcek Eleonora d)

2849. Więcek Karol z) 6 sierpnia

2850. Więcierz Augustyn z) 28 lipca

2851. Więckowski Wojciech z) 1 czerwca

2852. Wilczek Augustyn z) 9 lipca

2853. Wilczek Ewald a)

2854. Wilczok Ryszard z) 20 lipca

2855. Wilim Józef z) 3 sierpnia

2856. Wilisch/Wilisz Antoni a) b)

2857. Wilke

2858. Wilke Paweł /Paul p) z) 26 czerwca

2859. Wilkens Wilem d)

2860. Wilksz Wilhelm z) 19 kwietnia

2861. Winkler Jan z) 12 sierpnia

2862. Winkler Konrad z) 30 kwietnia

2863. Winkler Krystian p)

2864. Winkler Ludwik z) 28 lipca

2865. Winter Fryderyk z) 15 sierpnia

2866. Wiora Agata z) 30 sierpnia

2867. Wirtz Lucien c)

2868. Wiśniewski Jerzy a)

2869. Wita Franciszek z) 13 sierpnia

2870. Wita Herbert a)

2871. Witek Ignacy a)

2872. Witkowski Maksymilian a)

2873. Witschel Walter a) b)

2874. Witt Adolf z) 1 sierpnia

2875. Wittig Paweł z) 11 sierpnia

2876. Wittig Ursel p)

2877. Wittor Emanuel a)

2878. Wittur Klaus b)

2879. Witulski Michał z) 22 sierpnia

2880. Wloczek Paweł

2881. Wloczek Paweł a)

2882. Włodarczyk Bolesław a) d)

2883. Włodicz Gustaw d)

2884. Wodarz Augustyn a)

2885. Wodecka Urszula p)

2886. Wojaczek Maksymilian z) 7 kwietnia

2887. Wojak Reinhold a)

2888. Wojciech Franciszek z) 30 czerwca

2889. Wojciechowski Henryk z) 7 sierpnia

2890. Wojnar Leon a)

2891. Wojtaszewski Jan L)

2892. Wolczek Willibald z)

2893. Wolf Edgar z) 1 sierpnia

2894. Wolf Elfryda z) 31 sierpnia

2895. Wolf Eli/ Elly a) b) d)

2896. Wolf Oton z) 29 lipca

2897. Wolnarek Paweł z) 28 sierpnia

2898. Wolnarek Wilhelm z) 30 kwietnia

2899. Wolnik Amelia a)

2900. Wolnik Anna/Analiza b) L)

2901. Wolnik Gertruda z) 25 sierpnia

2902. Wolnik Wilhelm a)

2903. Wolnil Ludwik d)

2904. Wolny Günter p)

2905. Wolny Piotr b) L)

2906. Wolny Rudolf z) 2 października

2907. Wołowczyk Anna z) 14 września

2908. Wosz Jan z) 19 lipca

2909. Wotarg Edyta z) 2 września

2910. Wowra Fryderyk p)

2911. Wowra Henryk p)

2912. Wowro Antoni z) 29 lipca

2913. Woźnica Emanuel z) 15 sierpnia

2914. Woźnica Józef z) 26 sierpnia

2915. Woźnica Wiktor p) z) 1 sierpnia

2916. Woźnicka Małgorzata z) 21 września

2917. Woźnicki Leon z) 7 czerwca

2918. Wójcik Henryk z) 14 sierpnia

2919. Wrede Małgorzata z) 11 września

2920. Wróbel Augustyn a)

2921. Wróbel Jerzy a)

2922. Wróbel Ryszrd d)

2923. Wróbel Wiktor z) 10 kwietnia

2924. Wróblewski Augustyn a) b)

2925. Wujtyma Karol a)

2926. Wulf Wilhelm c)

2927. Wuwer Marta a)

2928. Wuwer Wincenty z) 1 września

2929. Wycisk Stefania d)

2930. Wymer Karol z) 18 lipca

2931. Wypiór Józef a)

2932. Wypler Wiktor z) 27 czerwca

2933. Wyrnas Anna a)

2934. Wyrocki Franciszek a)

2935. Wysocki Franciszek d)

2936. Wysocki Jan d)

2937. Wysocki Leopold z) 9 lipca

2938. Wysocki/Wyrocki Franciszek d)

2939. Wyszkowski Roman z) 13 maja

2940. Wywalec Antoni a)

2941. Zacnik Wilhelm z) 18 sierpnia

2942. Zaja Rudolf b)

2943. Zając Konstanty a)

2944. Zając Maria z) 30 sierpnia

2945. Zajosch Hugon K)

2946. Zalewski Teodor z) 27 maja

2947. Załuski Stanisław z) 14 sierpnia

2948. Zamłyński Antoni d)

2949. Zandorek Jan z) 11 kwietnia

2950. Zang Jan z) 25 sierpnia

2951. Zanke Fryderyk b)

2952. Zaremba Karol b) L)

2953. Zarzyna Paweł a)

2954. Zbrzeźniak Józef a)

2955. Zdziebło Konstantyn z) 12 lipca

2956. Zeeman Bernard K)

2957. Zeisler Jan z) 5 sierpnia

2958. Zeleżny Jan z) 7 października

2959. Zeller Herbert a)

2960. Zendek Małgorzata a)

2961. Zenker Adolf z) 3 lipca

2962. Zermann Amand z) 4 sierpnia

2963. Zgrzebniok/Zgrzebniak Florian p) z) 25 września

2964. Zibis Paweł z) 25 sierpnia

2965. Zieliński Paweł a)

2966. Zieliński Wilhelm a)

2967. Zielonka Franciszek z) 6 września

2968. Zielonka Franciszek z) 21 czerwca

2969. Ziemieński Herman z) 21 sierpnia

2970. Zimnol Maria z) 19 października

2971. Zimoch Czesław a)

2972. Zimon Maria. b)

2973. Zimon Wincenty/Vincent p) z) 11 sierpnia

2974. Zimoń Anna p)

2975. Zimoń Herbert p)

2976. Zioła Maks/Maksymilian a) b)

2977. Złotoś Alfred z) 26 sierpnia

2978. Zmieszkot Józef a)

2979. Zosgórnik Jan z) 7 sierpnia

2980. Zug Marta a) b) d)

2981. Zug Wiktor z) 30 lipca

2982. Zur Emil z)

2983. Związek Franciszek b)

2984. Zwiener Karol z) 2 sierpnia

2985. Zydkówna Jadwiga d)

2986. Zygmund Jerzy z) 16 sierpnia

2987. Zymann Brunon z) 11 sierpnia

2988. Ździebło Maria z) 21 sierpnia

2989. Żaczek Konrad a)

2990. Żaczek Ryszard a)

2991. Żelazny Wilhelm a) b)

2992. Żelezny Filip a)

2993. Żołądek Józef z) 19 maja

2994. Żorankowski Franciszek a)

2995. Żuk Franciszek a) b)

2996. Żurek Józef a) K)

2997. Żydek Robert z) 20 sierpnia

2998. Żydek/Zydek Józef a) b) d)

2999. Żymełka Emanuel z) 18 lipca

Na podstawie zebranych dowodów wydano postanowienie o przedstawieniu zarzutów Salomonowi Morelowi oraz postanowienie o zastosowaniu wobec niego środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania z uwagi na uzasadnione podejrzenie, że uchylał się on od wymiaru sprawiedliwości, utrudniając tym samym prowadzone śledztwo. Salomon Morel poszukiwany był od 17 grudnia 1996 r. listem gończym. Jednocześnie w dniu 1 października 1997 r. Krajowe Biuro Interpolu w Warszawie wszczęło międzynarodowe poszukiwania Salomona Morela, gdyż, jak ustalono, przebywał on na terenie tego kraju [czyli Izraela – przyp. A.D]. Wnioskiem z dnia 24 lutego 1998 r. Prokurator Generalny RP wystąpił do Państwa Izrael o aresztowanie i ekstradycję Salomona Morela. W dniu 2 września 1998 r. Ministerstwo Sprawiedliwości Izraela odmówiło jego wydania, powołując się na przedawnienie zarzucanych mu przestępstw. W dniu 22 października 2003 r. wydano wobec Salomona Morela postanowienie o zmianie postanowienia o przedstawieniu zarzutów. Podejrzanemu zarzucono przestępstwa z art. 118 § 2 k.k., art. 119 § 2 k.k. i art. 207 § 1 i 3 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Wnioskiem z dnia 22 grudnia 2003 r. zwrócono się ponownie do władz Izraela o jego tymczasowe aresztowanie i ekstradycję. Z uzyskanych bowiem dowodów wynikało, że Salomon Morel w 1992 r., po rozpoczęciu śledztwa w sprawie funkcjonowania obozu w Świętochłowicach i przesłuchaniu go w charakterze świadka, wyjechał do Izraela, gdzie uzyskał obywatelstwo tego państwa i zamieszkał. W dniu 6 czerwca 2005 r. władze Państwa Izrael kolejny raz odmówiły ekstradycji Salomona Morela z uwagi na fakt, że zarzuty przeciwko niemu, w myśl prawa izraelskiego, zostały przedawnione.

W dniu 14 lutego 2007 r. Salomon Morel zmarł w Tel Awiwie.

Zebrane w toku śledztwa dowody w postaci przede wszystkim zeznań pokrzywdzonych bądź ich rodzin, które przykładowo wyżej przytoczono, wskazują na fakt popełnienia w okresie od lutego do listopada 1945 r., na terenie Obozu Pracy w Świętochłowicach licznych przestępstw będących zbrodniami komunistycznymi i zbrodniami przeciwko ludzkości. Zbrodni tych dopuszczali się funkcjonariusze Departamentu Więzień i Obozów Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, a więc funkcjonariusze państwa komunistycznego. Do nich zaliczyć trzeba Naczelnika Obozu Pracy Salomona Morela oraz podległych mu funkcjonariuszy służby więziennej, w tym również wartowników. Zgodnie z obowiązującymi wówczas przepisami funkcjonariusze ci podlegali MBP. Niewątpliwie funkcjonariusze ci stosowali wobec więźniów represje w różnych formach z powodu ich niemieckiego pochodzenia, przynależności do określonych organizacji politycznych w czasie wojny oraz określonej postawy społeczno-politycznej w czasie wojny oraz po jej zakończeniu. Tym samym Salomon Morel oraz podlegli mu funkcjonariusze więzienni, którzy dopuszczali się tych przestępstw, wyczerpali również znamiona zbrodni przeciwko ludzkości, określonej w art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Odnośnie do pozostałych osób, które dopuściły się przestępstw na terenie obozu w Świętochłowicach, a to lekarza Kurta Glombitza i Waltera Skutelli, brak jest podstaw do uznania ich za funkcjonariuszy państwa komunistycznego. Nie byli oni bowiem funkcjonariuszami publicznymi, państwowymi, osobami, które podlegały ochronie równej ochronie funkcjonariusza publicznego ani osobami pełniącymi funkcję kierowniczą w organie statutowym partii komunistycznej. Tym samym nie można uznać, że zachowanie ich wyczerpało znamiona zbrodni komunistycznej. Jednocześnie z uwagi na fakt, iż zachowania ich wobec innych więźniów, które wyczerpywały znamiona przestępstw określonych w kodeksie karnym z 1932 r., miały charakter poważnych prześladowań z powodu przynależności więźniów do określonej grupy narodowościowej, społecznej lub politycznej oraz były tolerowane lub inspirowane przez Salomona Morela lub podległych mu funkcjonariuszy więziennych, uznać należy, że osoby te wyczerpały swoim zachowaniem znamiona zbrodni przeciwko ludzkości. Z akt śledztwa wyraźnie wynika, że osoby te popełniały przestępstwa przeciwko zdrowiu i życiu więźniów, a więc stanowiły poważne prześladowania, które były możliwe jedynie za przyzwoleniem lub namową funkcjonariuszy publicznych pełniących służbę w obozie.

Niniejszym postanowieniem objęto również zbrodnie komunistyczne popełnione wprawdzie poza terenem Obozu Pracy w Świętochłowicach, ale związane z zatrzymywaniem, doprowadzeniem więźniów do tego obozu oraz wykonywaniem z ich udziałem czynności służbowych przed umieszczeniem w obozie. Z tego powodu, że czyny te pośrednio związane były z funkcjonowaniem tego obozu, nie wyłączano materiałów ich dotyczących do odrębnych postępowań. Czynów tych dopuszczali się funkcjonariusze państwa komunistycznego, a mianowicie funkcjonariusze MO i UB, żołnierze Wojska Polskiego i miały one charakter poważnych prześladowań z powodów politycznych, społecznych, narodowościowych, co uzasadnia zakwalifikowanie ich jako zbrodni przeciwko ludzkości.

W toku śledztwa nie zdołano ustalić funkcjonariuszy więziennych podległych Salomonowi Morelowi, którzy dopuścili się zbrodni komunistycznych. Ustalenia takie z powodu upływu znacznego czasu były praktycznie niemożliwe. W międzyczasie zmarło wielu pokrzywdzonych, a ci, którzy przeżyli, nie są w stanie odtworzyć szczegółowo zdarzeń sprzed ponad pół wieku. Nie zachowała się też dokumentacja dotycząca obsady obozu w Świętochłowicach, która byłaby pomocna w ustaleniu osób odpowiedzialnych za ujawnione zbrodnie. Ponadto większość osób zatrudnionych jako obsługa obozu zmarło.

Wobec powyższego śledztwo w części przeciwko Salomonowi Morelowi należało umorzyć – na zasadzie art. 17 § 1 pkt 5 k.p.k. – wobec śmierci podejrzanego. W pozostałym zakresie śledztwo należało umorzyć:

- na zasadzie art. 322 § 1 k.p.k. – wobec faktu niewykrycia sprawców przestępstw opisanych w części dyspozytywnej niniejszego postanowienia,

- na zasadzie art. 17 § 1 pkt 5 k.p.k. – wobec śmierci osób, które dopuściły się przestępstw w postaci zbrodni komunistycznych (Salomon Morel) lub zbrodni przeciwko ludzkości (Walter Skutella),

oraz na zasadzie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. wobec faktu, iż postępowanie karne wobec Kurta Glombitza o zabójstwo Ericha Muschalika i Alfonsa Hungera toczyło się i zostało prawomocnie zakończone.

Prokurator Oddziałowej Komisji Ścigania

Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu

Tomasz Balas

[Pominięto treść pouczenia o przysługującym stronom prawie przejrzenia akt sprawy i złożenia zażalenia na powyższe postanowienie oraz treść zarządzenia o doręczeniu postanowienia]

Źródło: IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, t. XIV, k. 2725–2786, oryginał, mps.

[202]a W oryginale Hany.

[203]b Tak w tekście.

[204]a W oryginale Hana.

1 Według rozkazu personalnego nr 111 Salomon Morel objął stanowisko naczelnika Obozu Pracy w Świętochłowicach z dniem 15 III 1945 r.,IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, t. XI, k. 2166.

[205]b Poniżej pieczęć okrągła Kierownik Działu Kadr i nieczytelne nazwisko oraz odręczny podpis nieczytelny.

[206]1 Zob. tekst nr 25, przyp. 1.

[207]2 Kurt Glombitza był głównym lekarzem obozowym.

[208]a Tu i w podpisie Salamon

[209]b Opuszczono adres zamieszkania.

[210]c Tak w tekście.

[211]1 Chodzi o Halę Targową.

[212]d Salomon Morel słowa: Niemcy, Ślązacy, Śląsk pisze małą literą.

2 Julius Streicher był redaktorem naczelnym skrajnie antysemickiego pisma „Der Stürmer” (1923–1945), w procesie norymberskim został skazany na karę śmierci.

213

[214]e Tak w tekście.

[215]3 W życiorysie Salomon Morel pisze, że „faszyści niemieccy” zabili jego ojca, matkę oraz jednego brata, tekst nr 25.

[216]4 Nawiązanie do głośnej sprawy Alfreda Dreyfusa, oficera francuskiego żydowskiego pochodzenia, który w 1894 r. został niesłusznie skazany za szpiegostwo. W całej sprawie dużą rolę odegrał problem antysemityzmu.

[217]5 W aktach nie odnaleziono odpisu rozkazu personalnego.

[218]6 Stanisław Kwiatkowski był naczelnikiem Centralnego Obozu Pracy w Jaworznie dopiero od października lub listopada 1945 r. Wcześniej funkcję tę pełnił por. Włodzimierz Staniszewski, zob. K. Szwagrzyk, Jaworzno. Historia więzienia dla młodocianych więźniów politycznych 1951–1955, Wrocław 1999, s. 25.

[219]f Poniżej odręczny nieczytelny podpis oraz odręczny dopisek dotyczący mjr. Kwiatkowskiego oraz Roberta Nawrockiego.

[220]a Opuszczono adres zamieszkania.

[221]b W oryginale Bartetzky.

[222]c Opuszczono dokładny adres zamieszkania.

[223]a [Powyżej na środku strony godło państwowe], [w prawym górnym rogu tekst w języku hebrajskim]

[224]b [podpis nieczytelny]

[225] W tekście dokumentu dość często pojawia niewłaściwa forma nazwiska. Chodzi o Kurta Glombitzę – przyp. red.

[226] A. Dziurok, Obozy pracy na Górnym Śląsku po II wojnie światowej, Obóz pracy w Świętochłowicach, Katowice 2001, s. 5 i nast.; do 10 października 1943 r. na terenie dawnego województwa śląskiego na volkslistę wpisano prawie 1,29 mln osób, co odpowiadało około 95% ogółu ludności. Na I grupę przypadało 7%, na II grupę 16%, na III grupę 73% i na grupę IV – 4%.

[227] Zgodnie z art. 1 tego dekretu obywatele Państwa Polskiego, wpisani po dniu 31 sierpnia 1939 r. na obszarach RP wcielonych przemocą przez okupanta do Rzeszy Niemieckiej do trzeciej lub czwartej grupy volkslisty posiadali pełnię praw obywatelskich, jeżeli wciągnięci zostali na tę listę wbrew swojej woli lub pod przymusem, a swoim zachowaniem wykazali się polską odrębnością narodową. Musieli oni złożyć właściwej władzy administracyjnej deklaracje wierności Narodowi i Demokratycznemu Państwu Polskiemu, uzyskując odpowiednie zaświadczenie. W razie niezłożenia deklaracji osoba taka ponosiła konsekwencje takie same jak osoba mająca II grupę volkslisty, która nie uzyskała rehabilitacji (art. 2 i 3 dekretu). Osoby wpisane do II grupy volkslisty mogły wystąpić z wnioskiem o rehabilitację. Rehabilitacja mogła nastąpić w sytuacji, kiedy osoba udowodniła, że została wpisana do drugiej grupy volkslisty wbrew swojej woli lub pod przymusem, a swoim postępowaniem wykazała polską odrębność narodową. Wniosek o rehabilitacje składało się do sądu grodzkiego. W razie uwzględnienia sąd potwierdzał, że dana osoba ma pełnię praw obywatelskich oraz nakazywał zwolnienie jej majątku spod zajęcia, dozoru, zarządu. W razie odrzucenia wniosku sąd postanawiał o umieszczeniu wnioskodawcy na czas nieoznaczony w miejscu odosobnienia (obozie), poddanie go przymusowej pracy, utratę na zawsze praw publicznych oraz przepadek całego mienia. Sąd mógł ponadto orzec przepadek mienia żyjących z wnioskodawcą bliskich członków rodziny (art. 6–13 dekretu).

[228] A. Dziurok, Obozy pracy na Górnym Śląsku po II wojnie światowej, Obóz pracy w Świętochłowicach, Katowice 2001, s. 5 i nast.

[229] W 1945 r. w Świętochłowicach znajdowało się pięć obozów pracy. Macierzysty obóz znajdował się w barakach po filii obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu. Pozostałe obozy usytuowane były przy KWK Polska, KWK Prezydent, KWK Śląsk, KWK Matylda. W obozach przy kopalniach pracowali niemieccy jeńcy wojenni. W obozie głównym przebywali Niemcy i posiadacze II grupy volkslisty.

[230] A. Dziurok, Obozy, op. cit., s. 6.

[231] Województwo śląskie 1945 – 1950. Zarys dziejów politycznych, red. A. Dziurok, R. Kaczmarek Katowice 2007, s. 281.

[232] A. Dziurok, Obozy, op. cit., s. 6 i 7; Województwo śląskie…, s. 281.

[233] Salomon Morel pochodził z żydowskiej rodziny. Jego rodzice i brat zastrzeleni zostali w 1942 r. przez Niemców. W czasie wojny należał do oddziału partyzanckiego Armii Ludowej na terenach Lubelszczyzny. Do służby więziennej przyjęty został z dniem 9 listopada 1944 r. w charakterze strażnika więzienia w Lublinie. Od 15 czerwca 1945 r. był Naczelnikiem Obozu Pracy w Świętochłowicach.

[234] NSDAP (Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotnicza); Hitlerjugend (HJ) od 1936 r. niemiecka organizacja młodzieżowa NSDAP, nadrzędna wobec domu rodzinnego i szkoły, służąca fizycznemu, umysłowemu i moralnemu wychowaniu młodzieży. Przynależność do niej była obowiązkowa. W jej strukturze istniały Jungvolk (chłopcy w wieku 10–14 lat), Jungmadchenbund (dziewczęta w wieku 10–14 lat), HJ (chłopcy w wieku 14–18 lat) BDM (dziewczęta w wieku 14–18 lat).

[235] Jerzy Robakiewicz zmarł w dniu 5 czerwca 1989 r. (USC Katowice, nr 577/89).

[236] Więźniowie figurujący na liście pod numerami: 309 i 310, 1556 i 1561, 1706 i 1707, 1731 i 1735 to prawdopodobnie te same osoby – przyp. A.D.

[237]13 Przy nazwiskach więźniów wprowadzono następujące oznaczenia:

a) figuruje w alfabetycznym wykazie osób skierowanych w 1945 r. do Obozu Pracy w Świętochłowicach Zgodzie przez Prokuratora Specjalnego Sądu Karnego w Katowicach sporządzonym przez Biuro Edukacji Publicznej tutejszego Oddziału IPN w oparciu o repertoria Prokuratora Specjalnego Sądu Karnego w Katowicach,

b) figuruje w wykazie więźniów przekazanych w chwili likwidacji obozu do COP Jaworzno,

c) figuruje w wykazach cudzoziemców,

d) figuruje w wykazach depozytów przekazanych do COP przy likwidacji obozu,

w) figuruje w Spisie Depozytów wartościowych złożonych w Obozie Pracy w Świętochłowicach z dnia 11 września 1945,

z) figuruje w wykazie zmarłych więźniów obozu sporządzonym na podstawie aktów zgonu USC w Świętochłowicach

K) figuruje jako skierowany do obozu w Świętochłowicach w wyciągu z „Rejestru Spraw Śledczych” Wydziału Śledczego KWMO Katowice od dnia 23.06.1945 r. do dnia 18.01.1946 r.,

L) zachował się list z prośbą o zwolnienie tej osoby z obozu w Zgodzie,

s) osoba wymieniona na liście przekazanych do dyspozycji COP jako przebywająca w Szpitalu Hutniczym w Świętochłowicach,

p) osoba ujawniona na podstawie protokołu zeznań (zeznająca osobiście w niniejszej sprawie w Polsce lub w Niemczech lub wymieniona w zeznaniach zeznających świadków).

III. Zeznania

Nr 31: 1990 grudzień 14, Katowice – Zeznanie Piotra Nemca przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni Hitlerowskich w Katowicach

Od 1939 r. mieszkałem wraz z rodzicami w Suchej Dolnej – na terenie zaolziańskim. Mój ojciec pracował na kopalni Sucha Dolna jako główny energomechanik. Kopalnia Sucha Dolna należała do Cieszyńsko-Orłowskiego Zjednoczenia Węglowego. W drugiej połowie lipca 1945 r. wraz z matką przenieśliśmy się do Mikołowa na ulicę Skotnicką, natomiast ojciec po zakończeniu rozruchu kopalni Sucha Dolna, około 20 czerwca 1945 r., kiedy kopalnię obsadziły władze czeskie, przybył do domu rodzinnego w Mikołowie. W drodze do domu ojciec spotkał swojego przedwojennego kolegę Emila Krupę – byłego oficera AK. Kiedy przybyłem z matką do Mikołowa, dowiedziałem się, że ojciec został zaaresztowany przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa, zaś mieszkanie pozostawiono nienaruszone; mieszkała w nim babcia Elżbieta Białas. Jak się dowiedziałem, Emil Krupa został również aresztowany i wywieziony na teren ZSRR.

Moja matka czyniła poszukiwania swojego męża, a mojego ojca, i po jakimś czasie dowiedziała się, że został on osadzony w obozie pracy Zgoda w Świętochłowicach. Z tego obozu matka otrzymała informację na bramie obozowej od funkcjonariusza UB, że ojciec mój, a jej mąż, nie żyje od 2 lipca 1945 r. i został pogrzebany na cmentarzu w Świętochłowicach[238]. W następnym dniu po tej rozmowie pojechałem z matką na cmentarz, który znajdował się w samym centrum Świętochłowic[239]. Rozmawialiśmy z grabarzem na temat grzebania zwłok więźniów obozu w Świętochłowicach. Wskazał on kilka masowych grobów. Groby znajdowały się blisko płotu i mogło ich być około trzech albo czterech. Charakteryzowały się one tym, że były bardzo długie i niskie – od 10 do 15 cm. W tej sytuacji, znając już miejsca pochówku, z grobu masowego więźniów pogrzebanych 2 lipca 1945 r. wybraliśmy około jednego wiaderka ziemi i przewieźliśmy ją na cmentarz do Mikołowa, gdzie usypaliśmy symboliczną mogiłę. Ojciec mój był zdrowym człowiekiem. Liczył 39 lat, miał 186 cm wzrostu, dlatego jestem zdziwiony, że zmarł po tak krótkim czasie pobytu w obozie. [...]a[240]Nadmieniam, iż naczelnik obozu pracy w Świętochłowicach nie przysłał mojej matce żadnego zaświadczenia stwierdzającego dzień i miejsce zgonu mojego ojca. [...]b[241]

Źródło: IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, t. I, k. 23, oryginał, mps.

Nr 32: 1991 luty 19, Głubczyce – Zeznanie Augustyna Kiesia przed Sądem Rejonowym w Kędzierzynie-Koźlu – Stałe Roki Sądowe w Głubczycach

Było to mniej więcej w miesiąc po wyzwoleniu Rybnika przez wojska radzieckie[242]. Miałem wtedy około 20 lat i okoliczności zatrzymania ojca dokładnie pamiętam. Było to w godzinach południowych. Do naszego mieszkania w Rybniku przy ul. Wodzisławskiej przyszło dwóch żołnierzy radzieckich w towarzystwie dwóch cywilów. Podejrzewałem, że cywile są funkcjonariuszami NKWD. Żołnierze wykonywali rozkazy tych cywilów. Po przyjściu od razu spytali o ojca. Nie mieli żadnych dokumentów, na przykład nakazu zatrzymania lub nakazu aresztowania ojca. Ojciec nie stawiał żadnego oporu, powtarzał tylko, że nie wie, po co go biorą. Na nasze pytania, gdzie zabierają ojca, nie odpowiadano. Ojciec spokojnie się ubrał i wyszedł z nimi. Było to bodajże w marcu albo kwietniu 1945 r. Zastanawialiśmy się, co mogło być przyczyną zatrzymania ojca. Ojciec nie był partyzantem, nie uczestniczył w ruchu oporu, pracował na kolei, również przed wojną. Brał udział w powstaniach śląskich. Dzień albo dwa przed zabraniem ojca Rosjanie przyszli po sąsiada, lecz na drugi dzień puścili go i wówczas przyszli po ojca. Nie wiem, może te wydarzenia miały jakiś związek. Wiem, że sąsiad nazywał się Kąsek, imienia nie pamiętam. Po około dwóch dniach wezwano mnie do NKWD w Rybniku. Próbowano nakłonić mnie, bym zeznał, że ojciec działał w ruchu oporu, że był partyzantem. Chciano, bym podawał jakieś nazwiska kolegów itp. Ja wszystkiemu zaprzeczałem. Po wyjściu z gmachu zobaczyłem ojca w grupie innych Polaków, którzy pod nadzorem kopali jakieś rowy. Nie pozwolono mi skontaktować się z ojcem. Podejrzewałem, że trzymali go w podziemiach budynku zajmowanego przez NKWD. Chciałem na drugi dzień podejść tam i porozmawiać z ojcem, okazało się jednak, że w nocy ojca wywieziono. Nie wiedzieliśmy gdzie.

W lecie udałem się do Katowic na poszukiwanie ojca. Rozmawiałem nawet z gen. Aleksandrem Zawadzkim, który nic nie mógł mi pomóc. Powiedział jedynie, bym szukał po obozach pracy na terenie Śląska. Zacząłem szukać; byłem w Katowicach i w Chorzowie. Ktoś poradził mi, bym pojechał do Świętochłowic. Tam na portierni w hucie dowiedziałem się, że jest tam człowiek o nazwisku Józef Kieś. Na drugi dzień przyjechałem z matką. Matka chciała podać paczkę. Wtedy powiedziano jej, że Józef Kieś nie żyje[243]. Próbowałem się zorientować, gdzie jest pochowany. Jeden z pracowników cmentarza pokazał mi domniemane miejsce pochówku, mówiąc, że są to groby masowe. W Urzędzie Stanu Cywilnego w Świętochłowicach pracownica Urzędu odnalazła w księdze nazwisko mojego ojca i podała mi dokładną datę zgonu. Wszystko się zgadzało, jeśli chodzi o datę urodzenia mojego ojca. Nie chciała mi wydać żadnego odpisu, mówiąc, że zakazano jej. Obecnie nie przypominam sobie daty śmierci, którą mi podała. Żadnych informacji z obozu pracy nasza rodzina nie otrzymała – ani zawiadomienia o śmierci, ani aktu zgonu. Wiem, że oprócz ojca w obozie tym byli inni mieszkańcy Rybnika, jednak nazwisk i imion nie pamiętam.

Źródło: IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, t. I, k. 24, oryginał, mps.

Nr 33: 1991 marzec 22, Katowice – Zeznanie Henryka Frysztackiego przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni Hitlerowskich w Katowicach

W okresie międzywojennym mieszkałem wraz z rodzicami w Katowicach. W czasie okupacji pracowałem w Śląskich Liniach Tramwajowych w Katowicach. Kiedy Katowice zostały zajęte przez wojska radzieckie, ojciec mój został zatrzymany przez dwóch cywilów z opaskami na rękach i doprowadzony do obozu w Świętochłowicach. Zdarzenie to miało miejsce w marcu lub kwietniu 1945 r. Ojciec pracował na kopalni Katowice. Wykonywał prace lekkie, bo miał sztywną rękę. Uległ wypadkowi przy pracy w 1921 r.

Pracując w Śląskich Liniach Tramwajowych, udałem się do Świętochłowic, celem podania posiłku ojcu. Nie dałem jednak ojcu pożywienia, natomiast pod koniec kwietnia i ja zostałem zatrzymany i znalazłem się w obozie w Świętochłowicach pod zarzutem odstępstwa od narodowości; miałem II grupę listy narodowościowej niemieckiej. Ponieważ wiedziałem, że ojciec przebywa w tym obozie, szukałem go. Pewnego dnia zauważyłem go siedzącego pod drewnianym barakiem. Był cały opuchnięty, myślałem, że z powodu dobrego odżywiania. Później jednak okazało się, że był bardzo zawszony. Kiedy jedną ręką uwalniał się od wszy, został kopnięty w zdrową rękę, w okolicy nadgarstka. Na skutek kopnięcia żyły zostały przecięte i prawa ręka krwawiła. Ojca kopnął jeden ze strażników. O ile pamiętam, komendantem tego obozu był Morel. Jego osobę pamiętam dokładnie, był dobrze zbudowany i jako komendant siedział w biurze obozowym. Przeprowadzał kilka razy wizyty i sprawdzał warunki bytowe więźniów. Nadzór nad więźniami sprawował jeden z więźniów. Nazywał się Skutela, miał on osobne biuro. Pochodził z rejonu Katowic; jak mi wiadomo, był kapelmistrzem orkiestry. Więźniowie tegoż obozu zatrudniani byli w Hucie Zgoda.

Na terenie obozu miały miejsce wypadki pobicia więźniów przez Skutelę. Byłem świadkiem, jak Skutela, kiedy zauważył nieporządek w baraku, uderzył jednego z więźniów tak silnie, że po tym [ciosie] padł na ziemię. Po jakimś czasie więzień ten wstał. Słyszałem, że były przypadki, kiedy na teren obozu przyjeżdżała większa grupa UB-owców, którzy przeprowadzali akcje eksterminacyjne. W bloku nr 7 przebywali przeważnie członkowie NSDAP i w baraku urządzano „jakieś akcje specjalne”, moim zdaniem musieli być więźniowie bici, ponieważ słyszałem krzyki.

Po takiej akcji i nocy widziałem zwłoki, które wynoszono do kostnicy („trupiarni”). Pewnego dnia zauważyłem wśród innych zwłok zwłoki mojego ojca[244]. Zwłoki te ładowali więźniowie na platformę i przewozili na cmentarz do Świętochłowic. Wśród zwłok leżących w kostnicy obozowej nie rozpoznałem nikogo poza zwłokami ojca.

Latem 1945 r. poszukiwano fachowców do Huty Ferrum[245] i ja zgłosiłem się do tej pracy. Kiedy pracowałem w Hucie Ferrum, mieszkałem w obozie przyzakładowym. Pilnowała nas straż przemysłowa (Werkschutz). Pamiętam, że miała miejsce w tym obozie epidemia tyfusu i przez jakiś czas nie pracowaliśmy. Chorymi na tyfus opiekował się Niemiec nazwiskiem König, który również zmarł na tyfus.

Zwolnienie otrzymałem z Centralnego Obozu Pracy w Jaworznie. Posiadam zaświadczenie o pobycie w obozie, ale czas pobytu jest wyraźnie skrócony.

Ojciec mój zmarł w Świętochłowicach, mając 47 lat. W dokumencie przesłanym przez komendanta obozu napisano, że zmarł „na zawał”.

Źródło: IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, t. I, k. 30–31, oryginał, mps.

Nr 34: 1991 kwiecień 2, Łódź – Zeznanie Franciszka Szlafki przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni Hitlerowskich w Łodzi

Kiedy skończyła się wojna, mieszkałem w Chorzowie. Miałem wówczas 18 lat. Ochotniczo wstąpiłem do milicji w Świętochłowicach. W milicji pracowałem 2 miesiące. Ponieważ nie byłem w wojsku, stwierdzono, że nie mogę pracować w MO. Skierowano mnie do służby wartowniczej w obozie dla wojennych jeńców niemieckich. Obóz mieścił się w Świętochłowicach-Zgodzie. Po dwóch miesiącach jeńców z tego obozu przeniesiono do obozu w Jaworznie. Ja zacząłem pełnić służbę wartowniczą w obozie znajdującym się pół kilometra dalej, też w Świętochłowicach-Zgodzie. Komendantem tego obozu był Morel Salomon. Tu już nie było jeńców wojennych, lecz byli cywile: Niemcy, autochtoni. Gdzieś po miesiącu zauważyłem, że do obozu przyjmowano także więźniów Polaków. Byli wśród nich członkowie AK. Było to dla mnie zaskoczenie. Nie podobało mi się to, ale nie mogłem się zwolnić. Wraz ze mną jako wartownicy pracowali: Mieczysław Hajtok, Jakubiak – nie pamiętam imienia oraz Jarosz – nie pamiętam imienia. Pracowało więcej wartowników, ale nie pamiętam ich nazwisk. W tym obozie pracowałem jako wartownik do lipca 1945 r. W obozie umierało dużo ludzi, bo panował tyfus, czerwonka. Widziałem, że wywożono trupy wozami konnymi na cmentarz w Świętochłowicach. Ja, jako wartownik, nie miałem wstępu na teren obozu. Pełniłem wartę tylko w wartowni. Kiedyś widziałem, że tym samym wozem, którym wywożono trupy, przywożono żywność. Skrytykowałem to w obecności Jarosza, Jakubiaka i jeszcze jednego wartownika, którego nazwiska nie pamiętam. Za kilka dni ja, Jakubiak i Hajtok zostaliśmy przeniesieni do pracy w Bytomiu, do więzienia przy ul. Ogrodowej. Było to w lipcu 1945 r. [...]a[246]

Źródło: IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, t. I, k. 33-36, oryginał, mps.

Nr 35: 1991 listopad 12, Jastrzębie Zdrój – Pismo Brygidy Pękały do Okręgowej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach

W sierpniu 1939 r. do Polski przyjechała ze Stanów Zjednoczonych ob. Wanda Lagler celem prowadzenia dalszego postępowania spadkowego po Pawle Strzeleckim, znanym podróżniku, geologu i badaczu Australii (1797–1873). W[anda] Lagler, moja matka, a jej siostra, jak również matka mojego ojca w prostej linii spokrewnione były z Pawłem Strzeleckim.

Wybuch II wojny światowej uniemożliwił powrót W[andy] Lagler do Stanów Zjednoczonych, w związku z czym wymieniona początkowo przebywała u swojej matki w Inowrocławiu, a następnie do wyzwolenia u moich rodziców w Chropaczowie (dziś dzielnica Świętochłowic).

Niedługo po wyzwoleniu, w marcu 1945 r., funkcjonariusze Urzędu Bezpieczeństwa dokonali najścia na nasze mieszkanie, przeprowadzając rewizję i oskarżając W[andę] Lagler o szpiegostwo z racji posiadania podwójnego obywatelstwa. Wandę Lagler aresztowano, z jednoczesnym skonfiskowaniem jej rzeczy, to jest futer, biżuterii i pieniędzy. W trakcie aresztowania W[anda] Lagler została pobita na zwróconą uwagę, że jest obywatelką Stanów Zjednoczonych.

Starania rodziców w celu jej uwolnienia nie dały rezultatu. Pismem z dnia 2 VIII 1945 r. matka moja powiadomiona została przez obóz pracy w Świętochłowicach o jej śmierci[247].

Po śmierci W[andy] Lagler rodzice próbowali skontaktować się z jej synem, który przebywał na Zachodzie w armii amerykańskiej. W tym samym czasie jej syn Herbert Lagler poprzez Czerwony Krzyż chciał nawiązać kontakt z matką. Dowiedzieliśmy się o tym w czasie pogrzebu w Inowrocławiu matki Wandy Lagler.

Z załączonych dokumentów wynika, że syn W[andy] Lagler przebywał w jednostce YMCA w Szwajcarii. Wymieniony dowiedział się o okolicznościach śmierci matki i nigdy potem nie przyjechał do Polski, tym bardziej, że matka pochowana została w nieznanej zbiorowej mogile.

Źródło: IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, t. I, k. 38–39, oryginał, mps.

Nr 36: 1992 styczeń 31, Katowice – Zeznanie Józefa Wiesiołka przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach

Od urodzenia mieszkam w Katowicach. Ojciec mój pracował w kopalni Eminencja w okresie międzywojennym, jak i w czasie okupacji. Otrzymał grupę narodowościową niemiecką II. Po wkroczeniu wojsk rosyjskich do miasta Katowice podjął pracę również w kopalni. Pamiętam, że w godzinach nocnych z 27 na 28 lutego 1945 r. przyszli do naszego mieszkania milicjanci po cywilnemu, jedynie na rękawie mieli opaski biało-czerwone. Po sprawdzeniu personaliów ojca i moich kazali nam się ubrać. Następnie wraz z nimi poszliśmy na komisariat w Dębie[248]. Ja znałem z widzenia tych milicjantów, jednak nie pytałem, za co nas zatrzymują. Słyszałem, jak ojciec pytał o przyczynę zatrzymania, a oni odpowiedzieli, że dowie się na komisariacie. Ojciec okazał im niemieckie zaświadczenie o przyjęciu II grupy narodowościowej i funkcjonariusze ci to zaświadczenie zabrali. Po doprowadzeniu nas do budynku komisariatu w Dębie nie przesłuchiwano nas, a jedynie wtrącono do piwnicy. W piwnicy w pomieszczeniach było bardzo dużo osób pochodzących z dzielnicy Dąb. Nadmieniam, że w tym pomieszczeniu piwnicznym było wciśniętych około 150 osób. Około godziny jedenastej przed południem zostaliśmy wyprowadzeni z piwnicy, a następnie doprowadzeni do baraków mieszczących się przy ówczesnej ulicy Zamkowej w Katowicach. W miejscu tym byli zatrzymani mieszkańcy [śródmieścia] Katowic i dzielnic. Miejsce to było ogrodzone i jak sobie przypominam, mieścił się tam w czasie okupacji obóz jeniecki[249].

We wczesnych godzinach popołudniowych, około godziny 15.00, zostaliśmy wyprowadzeni na zewnątrz ogrodzenia. Następnie na polecenie jakiegoś komendanta tegoż „obozu” zostały uformowane oddziały zatrzymanych. Na czele oddziału, do którego włączono mieszkańców śródmieścia Katowic, szedł człowiek otulony flagą ze swastyką hitlerowską. Za oddziałem Katowic ustawiono kolejno mieszkańców dzielnic: Dębu, Załęża, Zawodzia, Bogucic i innych. Przed każdym z tych oddziałów również stał człowiek otulony flagą hitlerowską. Następnie zarządzono marsz całej kolumny ulicami 3 Maja, Gliwicką, przez Chorzów-Batory, Świętochłowice do Hali Targowej w Świętochłowicach. Naszą grupę prowadził niejaki Kielc Franciszek z Dębu, który był owinięty flagą, obecnie już nieżyjący. Razem ze mną w kolumnie szedł mój ojciec. Przez jedną noc przebywaliśmy w tej hali, a następnie poszliśmy do zakładów Zgoda. Podczas nocnego pobytu w Hali Targowej bito więźniów, kopano i widząc to maltretowanie, schowałem się pod taczkę na śmieci. Po tej masakrze kilka osób zmarło, a niektórzy odbierali sobie życie. Nadmieniam, iż transport konwojowany był przez cywilnych milicjantów, którzy mieli na rękach karabiny. Hala Targowa była oświetlona i widziałem dokładnie, jak ci milicjanci pałkami, kijami oraz pejczami, zwanymi bykowcami, bili więźniów. Bicie odbywało się w ten sposób, że owi milicjanci przechodząc przez środek hali upatrywali swoje ofiary, a następnie po wyciągnięciu ich z tego tłumu – bili. Najbardziej skatowany, jak sobie przypominam, był Franciszek Kielc, którego – jak już wspominałem – owinięto tą flagą.

Do obozu w Zgodzie wchodziliśmy bramą, ale nie pamiętam, czy na tej bramie był napis Arbeit macht frei. Obóz składał się z drewnianych baraków ustawionych na podmurówce. Kiedy staliśmy na placu, nastąpił rozdział zatrzymanych. Ja trzymałem się razem z ojcem. Kobiet tam w tym czasie nie widziałem. Nie mogę powiedzieć, kto nas spisywał, ale były to osoby cywilne siedzące za stołami. Spis odbywał się w dwóch barakach. Zatrzymany, który podchodził do spisu, podawał swoje dane personalne oraz grupę listy narodowościowej. Po dokonanym spisie zostałem umieszczony wraz z ojcem w jednym baraku. W jednym baraku umieszczono około 20 osób. Spaliśmy na siennikach położonych na drewnianych dwupiętrowych łóżkach. Przez trzy dni nie otrzymywaliśmy żadnego pożywienia. Po tych dniach otrzymywaliśmy do jedzenia to, co przynieśli członkowie rodzin. Członkowie rodzin dowiedzieli się, gdzie przebywamy, ponieważ całą trasą, którą szliśmy, biegły za nami kobiety oraz dzieci. Przez kilka tygodni nie pracowaliśmy, a następnie chodziliśmy pieszo do pracy na dworzec Katowice-Ligota, gdzie zładowywaliśmy wagony.

Obóz był otoczony wieżyczkami strażniczymi i drutem kolczastym podłączonym pod prąd. Załogę obozu stanowili strażnicy ubrani w mundury straży przemysłowej z karabinami i biało-czerwonymi opaskami na rękawach. Zabierano także więźniów do robót nadzorowanych przez wojska rosyjskie w rejon Nowego Bytomia. W czasie pobytu w obozie byłem świadkiem bicia więźniów przez osoby cywilne. Byli to prawdopodobnie funkcjonariusze UB, którzy wyciągali z baraków więźniów, oraz na terenie baraku bili niektórych więźniów różnymi przedmiotami. Nie byłem świadkiem zabicia więźnia. Nie mogę powiedzieć, czy strzelano do więźniów oraz nie słyszałem, by padały jakieś strzały na terenie obozu.

Chciałbym przedstawić przypadek, który mnie spotkał, a mianowicie w baraku, w którym byłem z ojcem, jeden z tych cywilów, który miał opaskę na ręce biało-czerwoną, wręczył mi pejcz i kazał mi bić ojca. Ponieważ nie mogłem tej czynności wykonać, gdyż to był mój ojciec, odepchnął mnie od ojca i polecił mnie się schylić, po czym kazał ojcu mnie bić pejczem. Ojciec też nie mógł tego wykonać, w związku z czym na oczach współwięźniów funkcjonariusze UB pobili nas w okrutny sposób. Na skutek bicia ojciec stracił przytomność i ja upadłem na ziemię. Tortury te trwały około 10 minut, po czym zabierano do tych samych tortur inne osoby, również tych, którzy byli razem z ojcem albo synem. Na skutek pobicia wszyscy więźniowie doznali uszkodzenia ciała. Widziałem, jak niektórzy więźniowie w czasie tortur jęczeli i mdleli.

W kwietniu 1945 r. doprowadzono do obozu kobiety, wśród których były matki z dziećmi. Chciałem dodać, że w stosunku do ojca i kilku innych więźniów, którzy byli schorowani i musieli częściej wychodzić, aby załatwiać czynności fizjologiczne, zastosowano przymus fizyczny polegający na tym, że więźniowie musieli zębami wynosić pojemniki z odchodami na zewnątrz celem ich opróżnienia. Ponieważ było to niemożliwe ze względu na ciężar, zdarzało się, że pojemnik upadł na ziemię i zawartość się wylała. Ojciec opowiadał, że został pobity kolbą pistoletu czy karabinu, w wyniku czego wybito mu trzy zęby.

Widziałem, że kobietom-więźniarkom obcinano włosy. Nie mogę powiedzieć, by któraś z więźniarek rzucała się na ogrodzenie obozu. Słychać było z baraków, w których przebywały młode dziewczęta, jęki i krzyki. Przypuszczam, że były one bite. Później dowiedzieliśmy się, że główne tortury stosowane były wobec dziewcząt, które należały do BDM, zaś młodzi chłopcy do HJ. Nie powiem, czy był wydzielony barak dla członków NSDAP.

Nie pamiętam dokładnie dnia, ale zostałem poddany badaniom lekarskim, w związku z czym szereg więźniów zostało przeniesionych do obozu przy kopalni Michał w Michałkowicach. Ojca mojego nie przeniesiono, ponieważ był już chory i w czasie epidemii w czerwcu 1945 r. zmarł w tym obozie[250]. Pod koniec września spisywano więźniów przeniesionych z obozu w Świętochłowicach i w dniu 29 września 1945 r. zostałem zwolniony.

Pamiętam, że nie wszyscy więźniowie zostali zwolnieni, bowiem duża ilość została przewieziona do obozu w Jaworznie. Komendant obozu czy też naczelnik, którego znałem z widzenia, chodził najczęściej w ortalionowej kurtce, zaś na głowie nosił rogatywkę stopnia oficerskiego. Był tęgiej budowy ciała i wzrostu około 180 cm. Otrzymałem zaświadczenie o zwolnieniu z obozu w Świętochłowicach w dniu 29 września 1945 r. Podpisał je w zastępstwie naczelnika obozu jeden z pracowników.

Źródło: IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, t. I, k. 55–57, oryginał, mps.

Nr 37: 1992 lipiec 27, Katowice – Zeznanie Jadwigi Sonsali przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach

Urodziłam się i mieszkałam na Śląsku. Razem z mężem mieszkaliśmy na ulicy Głowackiego w Katowicach. Podczas okupacji otrzymaliśmy II grupę volkslisty. Mieliśmy czworo dzieci. Mąż pracował w czasie okupacji, jak i po wyzwoleniu w Kopalni Wujek. W miesiącu lutym 1945 r. do mieszkania przyszło czterech cywilów i jeden żołnierz polski. Pobili oni męża, a następnie zabrali go do obozu pracy w Świętochłowicach. Z domu zabrali nam co cenniejsze rzeczy, nawet kocyk mojemu dziecku. Dopiero po trzech miesiącach poszłam do Świętochłowic do obozu, bo prędzej bałam się tam pójść. Ówczesne władze traktowały nas jak Niemców, co wiązało się z szykanami na każdym kroku. W Świętochłowicach zobaczyłam drewniane baraki ogrodzone kolczastym drutem podłączonym do prądu. Zobaczyłam wtedy, a było to w połowie maja, wiszące na drutach zwłoki mężczyzny, chyba porażonego prądem. Tych zwłok widziałam około dziesięciu, a stałam w odległości pięćdziesięciu metrów od ogrodzenia. Ogrodzenia pilnowali uzbrojeni strażnicy w cywilnych ubraniach z biało-czerwonymi opaskami na ramionach. W tym dniu zobaczyłam męża wychodzącego z grupą innych więźniów z obozu do pracy. Pilnowali ich strażnicy. Nie można się było do nich zbliżyć. Wszyscy ci więźniowie byli widocznie pobici i ledwo szli. Mąż miał opuchniętą twarz. Często przychodziłam pod obóz i przez górników pracujących wspólnie z więźniami obozowymi podawałam mężowi jedzenie.

Męża w końcu zwolniono 24 września 1945 r. na skutek wstawiennictwa w administracji w KWK Wujek, gdzie dalej potem pracował aż do emerytury. Po powrocie mąż opowiadał swoje przeżycia z obozu. Mówił, że prawie co noc byli bici przez obsługę obozu. Kazano im leżeć na ziemi, a żołnierze i kobiety z obsługi obozu deptali po nich, nawet obcasami po twarzy, powodując poważne obrażenia. Na skutek nocnego bicia wielu więźniów zmarło. Nadto powiedział, że na początku zgromadzono ich w Hali Targowej, gdzie wszyscy byli bici i wielu zmarło od obrażeń. Mąż nie był w stanie określić liczby zmarłych na skutek bicia. Zwłoki wywożono z obozu konnym wozem. Mówił, że ci więźniowie, którzy wywozili zwłoki z terenu obozu, już potem do niego nie wracali. Nie pamiętam, czy mąż podawał nazwiska sprawców śmierci więźniów w obozie. Jedynie pamiętam, że opisał komendanta obozu jako „grubego Żyda”. Na skutek pobytu w obozie i uderzenia w twarz kolbą karabinu mąż miał uszkodzone oko, na które już nie widział. W dniu zwolnienia z obozu został pobity pejczem – widziałam na plecach męża grubą siną pręgę. Przy zwolnieniu zakazano mu mówić o sytuacji w obozie pod groźbą zabicia. Mimo kalectwa w postaci częściowej ślepoty mąż nigdy nie był uznany za inwalidę.

Po aresztowaniu męża mnie i dzieci wyrzucono z mieszkania do pokoju z kuchnią w zdewastowanym budynku bez prądu i bez szyb w oknach. Był to przełom zimy i wiosny, a najmłodsze dziecko miało sześć miesięcy. Byłam pozbawiona dochodów oraz kartek żywnościowych. Przeżyliśmy dzięki pomocy sąsiadów i znajomych. Nic mi nie mówi nazwisko Salomon Morel. Mąż mówił również, że w obozie panowały choroby i wiele osób umarło. Mąż nie otrzymał żadnego dokumentu o aresztowaniu go. Po zwolnieniu z obozu otrzymał zaświadczenie, którego kserokopię przedkładam. W czasie pobytu męża w obozie byłam wzywana do przymusowych prac administracyjnych. Przedkładam kserokopię jednego z wezwań do takiej pracy. Z tego, co wiem, mężowi nie zaliczono do emerytury okresu pracy w kopalni podczas pobytu w obozie.

Mój mąż zmarł 3 kwietnia 1982 r. Mąż nie służył w niemieckim wojsku. Prześladowania męża oraz mnie i dzieci były skutkiem posiadania przez nas volkslisty.

Źródło: IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, t. I, k. 63–64, oryginał, mps.

Nr 38: 1992 wrzesień 4, Katowice – Zeznanie Rozalii Urbanek przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach

Przed wojną i po wojnie mieszkałam w Chorzowie przy ul. Grunwaldzkiej. Osobiście nie byłam w pobliżu obozu w Świętochłowicach. Natomiast mój kuzyn Paweł Fragstein był więźniem tego obozu. Było to w pierwszej połowie 1945 r. – dokładnej daty nie pamiętam – kiedy kuzyn został zabrany do obozu. Przebywał tam kilka miesięcy i po odbytym sądzie, nie wiem, jakiego rodzaju, został zwolniony do domu. Gdy go zobaczyłam, to zauważyłam ślady świadczące o pobiciu. Był opuchnięty, zwłaszcza w okolicach brzucha. Opowiadał, że po położeniu się do łóżek więźniowie byli bici, prawdopodobnie przez obsługę obozu. Kuzyn nigdy nie powiedział żadnego nazwiska tych ludzi, którzy ich bili w obozie. Po prostu ich nie znał. Opowiadał również kuzyn o przywiezieniu do obozu grupy młodzieży HJ – samych chłopców. Nie mówił, ilu ich było, natomiast opowiedział, że ci chłopcy musieli maszerować po placu obozowym i śpiewać swoje związkowe pieśni. Po pewnym czasie kazano im położyć się na ziemi i wtedy pilnujący ich mężczyźni – prawdopodobnie z obsługi obozu – deptali butami po ich ciałach, zadeptując na śmierć. Kuzyn powiedział, że przebywający w obozie więźniowie musieli się temu przyglądać. Ja już nie pamiętam wszystkiego, co kuzyn opowiadał o tym obozie, ale były to straszne opowieści. Pamiętam, że często mówił, że chciałby dożyć czasów, w których mógłby opowiedzieć swoje życie obozowe. Nie żyje już od blisko dwóch lat. W tym obozie zmarł mój sąsiad z ul. Grunwaldzkiej w Chorzowie, który też był górnikiem. Nazywał się Jerzy Suslik[251]. Wiem jedynie, że zmarł po krótkim pobycie w obozie.

Nigdy nie byłam w Hali Targowej w Świętochłowicach, ale w latach czterdziestych słyszałam od innych ludzi opowieści o okrucieństwach wobec osób, które w tej hali trzymano przed skierowaniem do pracy lub więzienia. Ze słyszenia wiem, że wielu ludzi w tej hali zabito. Ja myślę, że tak złe i zbrodnicze traktowanie ludności śląskiej przez nowe władze po wyzwoleniu wynikało z traktowania nas na równi z Niemcami i był to chyba rewanż za postępowanie Niemców z ludźmi na okupowanych terenach. Rewanż jednak zawsze jest okrutniejszy.

Źródło: IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, t. I, k. 75, oryginał, mps.

Nr 39: 1992 listopad 22, Katowice – Zeznanie Roberta Nawrockiego przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach

W 1945 r. po powrocie z obozu Gross Rosen zatrudniłem się w charakterze kierowcy w Wydziale Więziennictwa i Obozów. Nie wiedziałem o tym, że wydział ten jest filią WUBP w Katowicach. Zatrudniony zostałem w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie. Komendantem obozu był pan Salomon Morel. Pracę w obozie rozpocząłem w czerwcu 1945 r. i pracowałem w nim do jego rozwiązania, ale dokładnej daty nie pamiętam.

W obozie pracowałem jako kierowca-zaopatrzeniowiec i do moich obowiązków należał dowóz produktów żywnościowych do obozu. Kiedy rozpocząłem pracę w obozie, komendantem był już pan Salomon Morel. Ja nie mieszkałem na terenie obozu. Praca w obozie, to znaczy jej wymiar, uzależniony był od bieżących potrzeb. Obóz usytuowany był na terenie, gdzie obecnie stworzono ogródki działkowe. Ja nie widziałem przypadków, aby więźniowie byli bici przez obsługę obozu, w tym komendanta obozu, jak również nie widziałem przypadków wieszania się więźniów, rzucania się na druty. Nie jestem w stanie powiedzieć, czy druty okalające obóz były pod napięciem. Strażnicy ubrani byli w różne ubiory; najczęściej były to mundury wojskowe. Praktycznie każdy ubrany był w to, co posiadał. Ja miałem, jak i inni funkcjonariusze, wydaną broń osobistą. W moim przypadku był to pistolet. Jednak kiedy wjeżdżałem na teren obozu, zdawałem broń wartownikowi na bramie.

Ja o panu Salomonie Morelu mogę wypowiedzieć się z jak najlepszej strony. Namówiłem go do działalności sportowej. Z tego, co wiem, to pan Morel był działaczem K[lubu] S[portowego] Ruch Chorzów, ale jakiej sekcji, tego nie wiem. Z tego, co wiem, to był miłośnikiem piłki nożnej. Ja ze strony pana Morela nie doznałem żadnej dolegliwości. Nie jestem w stanie w tej chwili powiedzieć, gdzie mieszkał. Z tego, co wiem, to żona pana Morela – pani Wiesława – była również pracownikiem obozu w Świętochłowicach. Nie pamiętam już dokładnie, czy w okresie mojej pracy w obozie na jego terenie panowała epidemia tyfusu. Jednak nie mogę takiej sytuacji wykluczyć. Nie przypominam sobie już dokładnie, ale do obozu przyjechała jakaś komisja z Warszawy, jednak w jakim celu, tego nie wiem. Z tego, co pamiętam, tam w obozie nie było ciężkich warunków, a mam porównanie z tym, co przeżyłem w obozie koncentracyjnym Gross-Rosen.

Z opowiadań pana Morela wynikało, że jego rodzinę zabili Niemcy w jego rodzinnych stronach, gdzieś koło Lublina. Z tego, co pamiętam, to pan Morel nic nie mówił na temat tego, aby był już kiedyś żonaty. Myślę, że nie był wcześniej żonaty, gdyż był, moim zdaniem, za młody, a pani Wiesława była jego pierwszą żoną. Nie przypominam sobie, aby więźniarki miały obcięte włosy. Nie przypominam sobie, aby w obozie w Świętochłowicach nad bramą widniał jakiś napis. Mogę tylko stwierdzić na kanwie moich przeżyć obozowych, że obóz w Świętochłowicach nie był obozem. Mogę stwierdzić, że chciałbym w takim obozie przebywać jako więzień.

Źródło: IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, t. I, k. 132, oryginał, mps.

Nr 40: 1993 czerwiec 18, Katowice – Zeznanie Henryka Grusa przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach

Urodziłem się 24 października 1930 r. w Chorzowie. W marcu 1945 r. – wraz z Józefem Sopą, zamieszkałym w Chorzowie przy ulicy Strzelców Bytomskich 6, Edmundem Kamińskim, zamieszkałym w Chorzowie Batorym przy ul. Trzynieckiej 4 oraz Erwinem Nalepą zamieszkałym po wojnie w Chorzowie przy ulicy Belojanisa – zostałem zatrzymany przez milicję polską za przekroczenie godziny milicyjnej i do 18 kwietnia 1945 r. przetrzymywany byłem w różnych aresztach milicji.

W dniu 18 kwietnia 1945 r. wraz ze wspomnianymi kolegami osadzony zostałem w obozie pracy w Świętochłowicach-Zgodzie. Po osadzeniu mnie w obozie zostałem umieszczony w baraku nr 7. Z tego, co wiem, to w moim baraku byli wyłącznie Polacy. Nie potrafię powiedzieć, czy w obozie byli więźniowie innych narodowości. Ja nie zostałem przyjęty na ewidencję obozu – z tego, co mi wiadomo. Nie rozmawiano ze mną na ten temat. Nie znam nazwisk funkcjonariuszy obozu z wyjątkiem nazwiska komendanta, to jest pana Salomona Morela. Nazwisko komendanta poznałem dopiero w momencie mojego zwolnienia z obozu, kiedy otrzymałem zaświadczenie zwolnienia. W trakcie pobytu w obozie byłem bity przez funkcjonariuszy w obozie. Nie znam nazwisk funkcjonariuszy, którzy mnie bili. Były przypadki, że na polecenie funkcjonariuszy więźniowie bili się wzajemnie. Bito nas pałkami drewnianymi, taboretami. Ja jednak nie byłem bity pałką. Były przypadki, również wobec mojej osoby, że bito rękoma po całym ciele. Nie widziałem, aby ktokolwiek z więźniów popełnił samobójstwo, na przykład przez powieszenie. Widziałem natomiast, jak więźniowie rzucali się na drut kolczasty na płocie okalającym obóz. Druty kolczaste były pod napięciem. Rzucenie się na druty powodowało śmierć więźnia. Widziałem takie przypadki dwu-, trzykrotnie. Nie widziałem ani razu, aby polecającym bić więźniów lub bijącym był pan Morel. Nie znam nazwiska osoby, której podpis widnieje na moim zwolnieniu z obozu[252]. Z obozu zostałem zwolniony 17 października 1945 r.

Kobiety przebywały w oddzielnych barakach niż mężczyźni. Widziałem, jak kobiety miały obcięte włosy do gołej czaszki. Od razu po przyjściu do obozu wszyscy więźniowie, zarówno mężczyźni, jak i kobiety, mieli golone głowy. Sądzę jednak, że był to zabieg higieniczny, z uwagi na zawszenie obozu. Występowały tam również masowo pluskwy. Nie widziałem, aby więźniarki były przez kogokolwiek z obsługi obozu gwałcone. Nie słyszałem o takich przypadkach. Jak już wspominałem, przebywałem w bloku nr 7. W bloku tym przebywali byli członkowie SA oraz HJ (Hitlerjugend), a także posiadacze grupy listy narodowościowej jak ja, a dokładnie moja matka, która posiadała III grupę tej listy na odwołanie^2. [253]

W czasie pobytu w obozie chorowałem na tyfus. W obozie była epidemia tyfusu plamistego i brzusznego. Było to – z tego, co pamiętam – w miesiącach czerwcu-lipcu 1945 r. Funkcjonariusze obozowi chodzili ubrani w mundury koloru zielonego. Nie wiem, skąd wywodziła się obsługa obozu. Myślę jednak, że nie byli to więźniowie obozu.

[...]a[254]Z tego, co pamiętam, obóz składał się z dziesięciu baraków, plus murowany budynek komendy obozu. Teren obozu otoczony był płotem z drutu kolczastego. Były dwa rzędy płotu. Na rogach obozu usytuowane były wieże wartownicze. Byliśmy pilnowani przez funkcjonariuszy obozu. Więźniowie nie budowali obozu. Z wyglądu baraków oraz urządzeń obozowych mogę wnioskować, że w czasie okupacji również znajdował się na tym terenie obóz, najprawdopodobniej obóz koncentracyjny. Na terenie obozu działał tzw. karcer. Był on usytuowany w jednym z dawnych bunkrów obrony przeciwlotniczej. Wypełniony był wodą. Więzień ukarany karcerem stał w wodzie do wysokości piersi. Przypominam sobie, że pewnego razu brałem udział w wyławianiu zwłok więźnia, który utopił się podczas odbywania kary karceru.

Z tego, co sobie przypominam, ale nie jestem pewien, czy był to komendant obozu, pod koniec odbywania kary obozu za przewinienie właśnie komendant zgolił [mi] na krzyż włosy. Na głowie miałem wystrzyżony krzyż.

Przypominam sobie, że obsługa obozu miała psy. Kiedy przybyliśmy do obozu, musieliśmy dwukrotnie przebiec pomiędzy szpalerem funkcjonariuszy, którzy szczuli na nas psy. Ja nie zostałem pogryziony przez psa, ale inni więźniowie, którym kazano wykonać tę czynność, zostali przez psy pogryzieni. Nie jestem w stanie podać nazwisk funkcjonariuszy, którzy szczuli psami. Nie jestem też w stanie podać, czy był przy tym obecny komendant obozu.

Nie byłem przesłuchiwany przez żadną komisję działającą na terenie obozu. Nie wiem nic o działalności takiej komisji w obozie. Nie jestem w stanie podać, jaki był powód mojego zwolnienia z obozu. Kiedy mnie zwalniano z obozu, to przypominam sobie, że musiałem podpisać dokumenty, na podstawie których zobowiązany byłem do zachowania w tajemnicy informacji na temat mojego pobytu w obozie i tego, co się tam działo.

W obozie – z tego, co sobie przypominam – była bardzo duża umieralność. Praktycznie codziennie wywożono po kilkadziesiąt ciał osób zmarłych. Z tego, co pamiętam, to zwłoki grzebano w zbiorowych mogiłach na stworzonym cmentarzu poza obozem, w jego pobliżu. Z tego, co wiem, to teraz również znajduje się tam cmentarz.

Inną osobą, która przebywała ze mną w obozie, był Alojzy Richter [...]b.[255]

Źródło: IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, t. I, k. 86–89, oryginał, mps.

Nr 41: 1993 czerwiec 29, Katowice – Zeznanie Nikodema Osmańczyka przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach

W okresie II wojny światowej byłem żołnierzem Wehrmachtu. W styczniu 1945 r. przyjechałem do domu do Chorzowa. Po przyjeździe, w styczniu, daty dokładnej nie pamiętam, zostałem wraz z ojcem zatrzymany przez ówczesną milicję i po jednodniowym pobycie w areszcie milicji zostałem skierowany do Hali Targowej w Świętochłowicach. Po kilkudniowym pobycie tam zostałem skierowany wraz z ojcem do obozu w Świętochłowicach-Zgodzie. Kiedy przybyliśmy do obozu, obsługa obozu ścięła wszystkim włosy do gołej skóry. Nikt z nami nie rozmawiał i nie spisywano naszych danych personalnych. Po przybyciu zostałem bity po twarzy przez strażnika. Nie znam jego nazwiska. Nie jestem go w stanie również opisać. Po ogoleniu głowy i pobiciu zostałem skierowany do baraku. Nie pamiętam numeru baraku. Nie pamiętam, czy nad brama obozu był jakiś napis.

Byłem w obozie do listopada 1945 r. i zostałem zwolniony. Ojciec mój natomiast w tym samym miesiącu, a dokładnie 20 listopada 1945 r., został skierowany do COP Jaworzno i przebywał tam do 4 września 1946 r. Obsługa obozu biła nas praktycznie codziennie. Bito nas smyczą, pejczem, rękoma. Nie jestem w stanie podać nazwisk osób z obsługi obozu, które nas biły. Znam nazwisko komendanta obozu. Brzmi ono Morel. Był to wysoki, dobrze zbudowany mężczyzna o czarnych włosach[256][...]a. Przypominam sobie, że pewnego razu – daty nie pamiętam – Salomon Morel przyszedł do baraku, w którym mieszkaliśmy, polecił stanąć nam wszystkim w dwuszeregu twarzami do siebie i kazał się wzajemnie bić po twarzy. Ponieważ ja i ojciec zamarkowaliśmy uderzenie, Morel podszedł do nas i ze słowami „co, skurwysyny, tak to się bije świnię” ręką, w której miał pistolet, uderzył mnie w twarz, w wyniku czego upadłem na ziemię pod pryczę. Tak samo postąpił z moim ojcem. Potem kazał się nam ponownie bić. Ja wielokrotnie byłem przez niego bity w okresie [pobytu] w obozie. Morel bił praktycznie codziennie więźniów za byle jakie przewinienia. Również inni strażnicy bili nas, jednak ich nazwisk nie pamiętam. Przypominam sobie również, że pewnego dnia do baraku przyszło dwóch strażników i dwie strażniczki. Polecili nam stanąć w szeregu i bili nas pejczami. W pewnym momencie wywołali jednego z więźniów – z tego, co wiem, był profesorem, ale jego nazwiska nie pamiętam. Miał brodę, gdyż nie było się czym ogolić. Kazali mu usiąść na taborecie i po wyjęciu przez jednego ze strażników zapałek wywołali mnie i jeszcze jednego więźnia i polecili nam ogolić profesora. Golenie polegało na tym, że przy pomocy zapalonych zapałek opalaliśmy mu zarost. Ponieważ ja nie mogłem zapalić zapałek za pierwszym i drugim razem, zostałem przez jednego ze strażników uderzony pejczem po twarzy. Podczas gdy opalaliśmy mu twarz, strażniczki, które stały za profesorem, biły go po plecach i twarzy za to, że wymieniony ruszał się na taborecie, ponieważ go bolało opalanie zarostu.

Widziałem, jak więźniowie – było to pięć albo sześć razy – rzucali się na druty. Druty były pod napięciem i powodowało to śmierć więźniów. Nie wiem nic o tym, aby w obozie więźniowie się wieszali. Nie słyszałem też, aby więźniowie odbywający karcer utonęli w wodzie w pomieszczeniu karceru. Nie byłem świadkiem gwałtów na więźniarkach. Jednak z baraków, gdzie były kobiety, w nocy słychać było krzyki i wołanie o pomoc. W obozie mówiło się o tym, że więźniarki są gwałcone. Z tego, co pamiętam, to w obozie nie było lekarza.

[...]b Obóz składał się z 10–15 baraków dla więźniów[257]. Z tego, co pamiętam, obsługa obozu składała się z 10–15 osób, mężczyzn i kobiet. Wszyscy chodzili ubrani w mundury koloru zielonego. Z tego co pamiętam to w obozie byli Ślązacy oraz Niemcy. Pamiętam, że byli członkowie NSDAP, HJ, BDM i posiadacze volkslisty. Zarówno ja, jak i ojciec posiadaliśmy drugą grupę volkslisty. W barakach mieszkaliśmy po około 60–80 osób. Było nas w obozie z tego, co pamiętam, około 1 do 1,5 tys. ludzi. Pobudki w obozie były około godz. 5.30, apele odbywały się dwa razy dziennie. Morel miał swego zastępcę, ale nie znam jego nazwiska. Nie pamiętam, jak on wyglądał. Przypominam sobie, że pewnego dnia, chyba to było na wiosnę, jeden z więźniów przy pomocy znalezionej blaszanej puszki w ubikacji chciał poderżnąć sobie gardło. Wtedy wpadli strażnicy – nie pamiętam, czy był przy tym Morel, ale wykluczyć tego nie mogę, mógł być to również jego zastępca – i kazali przenieść tego więźnia do pustego baraku. Dowiedzieliśmy się później, że został zakatowany przez strażników na śmierć. Nie znam ich nazwisk.

W okresie lata w obozie panowała epidemia tyfusu. W tym okresie dziennie umierało około 20 do 25 osób. Nie wiem, gdzie były chowane. Pamiętam, że ci, którzy na początku rzucali się na druty, byli chowani w dole wykopanym za obozem. Ja z obozu Świętochłowice-Zgoda zostałem jesienią 1945 r. przeniesiony do obozu przy kopalni Wyzwolenie. Przypominam sobie, że do tego obozu przyjechała pięcioosobowa komisja, która rozmawiała z nami i decydowała o zwolnieniu bądź przeniesieniu do innego obozu. Nie wiem, skąd była ta komisja, były to osoby cywilne. Nie pamiętam, czy byliśmy szczuci psami. Przypominam sobie, że bardzo często gdy szliśmy do łaźni, gdzie była tylko zimna woda, musieliśmy przebiec przez szpaler pomiędzy strażnikami, którzy w tym czasie bili nas. W obozie nie odczytywano nam żadnych praw i obowiązków. Nie jestem w stanie podać, ile w obozie było kobiet. Przypominam sobie, że w sobotę wielkanocną 1945 r. w nocy do mojego baraku przyszli strażnicy oraz komendant Morel. Wszyscy byli pijani i bez żadnego powodu bili nas pejczami, nogami od taboretu i rękojeściami pistoletów po całym ciele.

Pewnego razu moja kuzynka przyniosła dla mnie pod druty dzbanek zupy i przekazała go jednemu ze strażników. Ja poszedłem do tego strażnika z zapytaniem, czy czegoś dla mnie nie dostał. Odpowiedział wtedy, że nic nie dostał, ale on mi coś da. Zabrał mnie do pustego baraku, gdzie kazał mi się położyć na ziemi i liczyć do 25, a on w tym czasie bił mnie pejczem. Nie jestem w tej chwili w stanie powiedzieć, ile dostałem uderzeń, gdyż straciłem przytomność. Nie znam nazwiska tego strażnika. Pragnę podkreślić, że bicie nas przez załogę obozu, w tym komendanta Morela, było na porządku dziennym.

Ojciec mój, Maksymilian, już nie żyje. Przypominam sobie, że kiedyś znalazłem brukiew, którą schowałem. Strażnicy znaleźli ją u mnie i po raz kolejny otrzymałem karę 25 uderzeń i zostałem pobity. Nie znam nazwisk strażników. To wszystko, co mam do zeznania w sprawie.

Źródło: IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, t. I, k. 92–94, oryginał, mps.

Nr 42: 1993 czerwiec 30, Katowice – Zeznanie Agnieszki Cholewik przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach

Na początku maja 1945 r. zostałam zatrzymana przez milicję i etapami, poprzez areszty UB między innymi w Rybniku, po około siedmiu dniach trafiłam wraz z innymi do obozu w Świętochłowicach-Zgodzie. Po przyprowadzeniu nas na teren obozu ustawiono nas pod jednym z baraków. Sądząc po zapachach, myślę, że to była kuchnia obozowa. Staliśmy tam cały dzień, całą noc i cały następny dzień; nie wolno nam było siedzieć. Następnie zabrano nas do łaźni, a później do baraku. W baraku były trzypiętrowe prycze, spaliśmy na nich po trzy osoby, a także na podłodze. W baraku mogło nas być około 30 do 100 osób. Spośród nas wyznaczona została blokowa, pamiętam, że nosiła nazwisko Piwke; była to już starsza kobieta[258]. Pobudki mieliśmy około piątej, szóstej rano. Apele odbywały się dwa razy dziennie. Apele były wspólne z mężczyznami. Z tego, co pamiętam, jadałyśmy trzy razy dziennie. Nie jestem w stanie podać liczby załogi obozu. Nie przypominam sobie, jak załoga była ubrana. Cały czas siedzieliśmy w barakach. Kiedy chciałyśmy iść do latryny, to musiało się nas zebrać dziesięć osób. Ja osobiście nie byłam bita przez obsługę obozu. Jednak zdarzały się przypadki, że więźniarki były bite przez obsługę obozu, ale odbywało się to w odosobnieniu i z reguły w czasie nocy. Słyszałyśmy wtedy krzyki więźniarek. Nie jestem w stanie podać, kto z obsługi obozu bił więźniarki. Zdarzały się przypadki, że więźniarki były indywidualnie wywoływane przez obsługę obozu, ale w jakim celu – nie wiem. Nie słyszałam o przypadkach zgwałceń więźniarek. Ja osobiście nie widziałam, żeby więźniowie rzucali się na druty lub wieszali się. Jednak słyszałam od innych więźniarek, które wracały z latryn, że widziały, jak zbierano zwłoki więźniów spod płotu obozu, gdyż ci rzucali się na druty. Ponadto słyszałam, że jeden raz odcinano zwłoki powieszonego. Nie słyszałam o tym, żeby więźniarki rzucały się na druty. Nie znam nazwisk obsługi obozu. Nie znam nazwiska drużynowego obozu [...].

O epidemii tyfusu w obozie dowiedziałam się dopiero, gdy opuściłam inny obóz. Po upływie około dwóch miesięcy, to jest pod koniec lipca lub na początku sierpnia 1945 r., zostałam wraz z innymi więźniarkami przewieziona do obozu w Libiążu, a następnie do COP w Jaworznie, z którego wyszłam na wolność w grudniu 1945 r. Nie jestem w stanie podać, jaki był powód przewiezienia mnie do Libiąża. Przypominam sobie, że na jednym z apeli wyczytano moje nazwisko i w grupie innych więźniarek pojechałam tam. W Libiążu wraz z innymi budowałam drogę. Nie widziałam nigdy, aby komendant obozu uderzył kogokolwiek. Pragnę zaznaczyć, że ja tego mężczyzny na terenie obozu – jak wcześniej zeznałam – nie widziałam. Nie mogę jednak wykluczyć, że go kiedyś widziałam. Powodem takiej sytuacji jest znaczny upływ czasu. Z tego, co pamiętam, to oprócz baraków więźniów był barak łaźnia, stołówka, znajdowały się latryny i miejsce, gdzie chowano świnie. Natomiast nie wiem, gdzie znajdowała się komendantura obozu oraz gdzie mieszkała obsługa obozu. Myśmy wszyscy mieli zakaz poruszania się po obozie. Było to niebezpieczne, gdyż za to można było być ukaranym i pobitym. Wiem o tym, bo osobiście widziałam, jak za karę więźniarki i więźniowie musieli wykonywać żabki i przysiady. Powodem mojego zatrzymania było to, że rodzice posiadali II grupę volkslisty. Na moim bloku była jedna Czeszka, która nazywała się Ludmiła Szumilas[259] oraz były trzy Niemki wraz z matką z Prus Wschodnich. Nie jestem w stanie podać, czy były wśród nas członkinie NSDAP, HJ, BDM.

Źródło: IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, t. I, k. 98–99, oryginał, mps.

Nr 43: 1993 czerwiec 30, Katowice – Zeznanie Konrada Pieczki przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach

W dniu 9 maja 1945 r. zostałem z pracy zabrany przez UB do Urzędu w Bytomiu, gdzie zapytano mnie, czy byłem członkiem NSDAP oraz czy zabraniałem używania na kopalni języka polskiego. Było to na kopalni Rozbark, gdzie byłem sztygarem oddziałowym. Po tej rozmowie, kiedy odpowiedziałem przecząco, zostałem osadzony w piwnicy UB, skąd po trzech dniach, 12 maja 1945 r., przekazano mnie do obozu pracy w Świętochłowicach-Zgodzie. Po przybyciu do obozu, a było nas około 40 osób, ustawiono nas w szeregu przed jednym z baraków. Staliśmy tam przez trzy dni bez jedzenia i picia i nie wolno było siadać. Wtedy nas jeszcze nie bito. Następnie podzielono nas na grupy i kazano udać się na plac apelowy, gdzie wszystkich ostrzyżono do gołej czaszki. Uważam, że nie były to szykany, a podyktowane to było względami sanitarnymi.

Podzielono nas na trzy grupy. Jedna grupa to byli członkowie rzekomi lub rzeczywiści NSDAP, druga grupa i trzecia – byli to więźniowie zatrzymani za inne przewinienia polityczne. Kiedy kazano nam iść do poszczególnych baraków, przy drzwiach stało po dwóch kapo i bili nas gumowymi pałkami, wężami. W baraku było nas ponad 100 osób. Ja byłem w grupie członków NSDAP. Poza tym jednym przypadkiem opisanym powyżej nie byłem bity przez funkcjonariuszy obozu. Przypominam sobie, że gdzieś około 16, 17 maja w nocy do naszego baraku wpadło czterech funkcjonariuszy obozu i kazali wystąpić tym, którzy czują się niewinni. Między innymi, chyba wraz z dziewięcioma kolegami, wystąpiłem. Wtedy funkcjonariusze zaczęli bić pozostałych więźniów. Po kilku dniach od tego wydarzenia udało mi się wraz z innymi dostać do grupy więźniów pracujących pod ziemią w kopalni Polska.

W obozie w Świętochłowicach byłem od 12 maja 1945 r. do 26 sierpnia 1945 ra.[260]W wyniku [starań] podjętych przez żonę oraz przy udziale adwokata pana Malczewskiego zostałem zwolniony z obozu. Wiem, że komendant obozu nazywał się Morel – na podstawie zaświadczenia z obozu, jak i z rozmów z więźniami. Nigdy nie słyszałem, aby komendant bił kogokolwiek. Nie widziałem, by więźniowie rzucali się na druty. Pamiętam jednak, jak któregoś dnia w maju, podczas apelu, jeden z więźniów usiłował zbiec, za co został zastrzelony przez strażnika z wieży^1.[261]Drugi raz, kiedy staliśmy na apelu, mój znajomy o nazwisku Gola (dyrygent orkiestry KWK Rozbark) pomylił się w odliczaniu i za to został przez funkcjonariuszy obozu zabrany do baraku, gdzie został pobity do nieprzytomności. W wyniku pobicia po paru dniach zmarł^2.[262]W obozie były również kobiety. Nie słyszałem o tym, aby kobiety były gwałcone. Nie przypominam sobie, by nad bramą był jakiś napis. Nie znam nazwisk funkcjonariuszy, natomiast przypominam sobie, że jeden z kapo wyznaczony spośród więźniów nazywał się Marek, imienia nie pamiętam; pochodził z Katowic-Dębu. Przypominam sobie, że w obozie byli Niemcy, Polacy i Ślązacy.

W obozie w Świętochłowicach-Zgodzie byłem około ośmiu dni i zostałem przydzielony do pracy, o czym już wspomniałem, i przebywałem w obozie przy kopalni, który był podobozem głównego obozu [...]. Obóz składał się, z tego, co pamiętam, z siedmiu lub ośmiu baraków [...].

Źródło: IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, t. I, k. 100–101, oryginał, mps.

Nr 44: 1993 sierpień 31, Katowice – Zeznanie Józefa Burdy przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach

W dniu 26 marca 1945 r. zostałem zatrzymany w warsztacie pracy w Chorzowie przez dwie osoby, najprawdopodobniej pracowników UB. Nazwisk ich nie znam. Umieszczony zostałem w areszcie UB w Chorzowie. Nie miałem prokuratorskiego nakazu aresztowania. Następnie, w grupie około 30 osób, przewieziono nas tramwajem do Katowic do UB. Byłem tam około trzech dni. Nie byłem tam bity. Po tych trzech dniach około 40 osób, w tym i mnie, przewieziono do obozu w Świętochłowicach-Zgodzie. Po przybyciu do obozu staliśmy na dworze około ośmiu godzin. Następnie skierowano nas do baraku tak zwanego politycznego. Nie wiem, za co byłem osadzony. Nie miałem grupy listy narodowościowej. W baraku było nas ponad 100 osób. Niektórzy z nas w dniu przyjęcia byli bici przez obsługę. Nie pamiętam, czy obcięto nam włosy. W dniu przyjścia do obozu nie byłem bity. Z tego, co pamiętam, w obozie byłem około trzech, czterech miesięcy. Po tym okresie przeniesiono nas do obozu na kopalni Paweł w Chebziu.

W czasie pobytu w obozie byłem wielokrotnie bity przez obsługę obozu. Pierwszy raz zostałem pobity 20 kwietnia 1945 r. Powodem pobicia były urodziny Hitlera, a obsługa urządziła nam „przyjęcie”. Bity byłem nogą od taboretu. Nie znam nazwisk osób, które mnie biły. Bity byłem przeważnie właśnie nogą od taboretu. Wiem od czasu pobytu w obozie, że komendant nazywał się Morel. Jego nazwisko widnieje na nakazie zwolnienia. Widziałem go wielokrotnie. Był to dobrze zbudowany, wysoki mężczyzna. Chodził ubrany między innymi w wojskowy mundur polski. Z tego, co pamiętam, to Morel osobiście nie bił mnie. Miał od tego ludzi z obsługi. Nie wiedziałem, że jest Żydem. Lepiej mówił po niemiecku niż po polsku. Widziałem, jak pięć razy więźniarki i więźniowie rzucali się na druty. Druty były pod napięciem. Takie rzucenie się na druty powodowało śmierć. Nie widziałem, aby ktoś wieszał się. Z baraków nie wolno było wychodzić. Słyszałem, ale osobiście nie widziałem, że więźniarki były gwałcone przez obsługę obozu. Z tego, co wiem, to gwałty miały miejsce w barakach kobiet. Nic mi nie mówi nazwisko Glombitza. Był w obozie jako więzień lekarz, który chyba nazywał się Mak. On właśnie opiekował się więźniami. Byłem w obozie, gdy wybuchła epidemia tyfusu. Osobiście nie chorowałem na tyfus. Było to chyba od maja 1945 r. do dnia mojego wywiezienia do kopalni Paweł. Była wtedy bardzo duża śmiertelność więźniów. Zwłoki wywożono na furmankach na tak zwaną Górę Hugona w Świętochłowicach i tam grzebano. Nie pamiętam, czy więźniarki miały obcięte włosy. Ale chyba tak, bo w obozie była epidemia wszy. Nikt nie spisywał naszych danych personalnych. Nie pamiętam, czy nad bramą obozową był jakiś napis. Nie jestem w stanie określić ilości obsługi obozu. Wiem, że w obozie byli członkowie NSDAP i trzeciej grupy listy narodowościowej. Nie wiem, czy byli tam obcokrajowcy. Morel sam nie bił, ale był obecny przy biciu więźniów i nakazywał bić za byle co. W obozie był karcer umieszczony w bunkrze, w którym była woda. Ja w karcerze nie byłem. Nie wiem, ile wody tam było. Słyszałem, że chyba pięciu więźniów odbywających karę utonęło w bunkrze. Z baraków nie wolno było wychodzić. Wyłącznie do latryny, ale trzeba było iść grupowo. Nie pamiętam, czy obsługa obozu miała psy [...].

Źródło: IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, t. I, k. 106, oryginał, mps.

Nr 45: 1993 wrzesień 6, Katowice – Zeznanie Edmunda Kamińskiego przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach

W 1945 r. mieszkałem w Chorzowie. Mój ojciec był powstańcem wielkopolskim. Mój starszy brat Erwin został w czasie okupacji wzięty do Wehrmachtu i nie powrócił; zginął w czasie wojny. Gdy brat poszedł do wojska niemieckiego, mój ojciec otrzymał tak zwaną III grupę – na odwołanie – listy narodowościowej. W marcu 1945 r., dnia nie pamiętam, bawiliśmy się po godzinie policyjnej na podwórku z kolegami. Wtedy wpadli na podwórko milicjanci i schwytali nas. Zostałem przewieziony do siedziby milicji w Chorzowie na ul. Powstańców, a później etapami do Chorzowa-Batorego, Katowic i później do obozu w Świętochłowicach-Zgodzie. Wszędzie na milicji podczas przesłuchań byłem bity. Domagali się, abyśmy wydali rzekomo ukrytą broń. My nie mieliśmy żadnej broni ani nie należeliśmy do żadnej organizacji podziemnej. Do obozu trafiłem, z tego, co pamiętam, po około 14 dniach od zatrzymania. Nie otrzymałem żadnego dokumentu dotyczącego mojego zatrzymania oraz aresztowania. Do obozu trafiłem w transporcie wraz z innymi zatrzymanymi, między innymi kobietami i dziećmi. Przywieziono nas samochodem, było nas około 20 osób.

Kiedy przybyliśmy do obozu, ustawiono nas przed jednym z baraków i staliśmy tam około 10 godzin. Po tym okresie kazano nam się rozebrać do naga i przeprowadzono nas do baraku, w którym była łaźnia. Wtedy nie bito nas. Obcięto nam włosy do gołej czaszki. Po kilku godzinach po ostrzyżeniu się (musieliśmy się wzajemnie strzyc) kazano nam się ponownie ubrać i wróciliśmy pod barak, gdzie podzielono nas na poszczególne baraki. Ja trafiłem do baraku nr 7. W tym baraku siedzieli i mężczyźni, i kobiety, i dzieci; była to „zbieranina”. Byłem wielokrotnie bity. Było to w czasie apeli na terenie baraków. Byłem bity metalowym łomem po całym ciele. Prostuję, ja tym łomem nie dostawałem, ale widziałem, jak inni byli bici. Ja byłem bity rękoma, pałkami drewnianymi, wężami gumowymi i byłem kopany. Wiem, jak nazywa się komendant obozu z wpisu na zaświadczeniu o zwolnieniu. Nazywał się Salomon Morel. Ja przypominam sobie, że Morel krzyczał na nas, że nauczy nas niemieckich piosenek, że on nam dopiero pokaże, co znaczy obóz. Za to, że ktoś nie śpiewał, byliśmy bici przez obsługę. Morel uderzył mnie jeden raz ręką. Po tym uderzeniu straciłem częściowo słuch w lewym uchu. Uderzenie było bardzo mocne. Pamiętam, że Morel przyszedł na apel przed nasz barak ubrany w polski mundur oficerski, w stopniu chyba kapitana. Przyszedł w towarzystwie dwóch żołnierzy rosyjskich. Nie pamiętam, za co zostałem uderzony. Morel miał na rękach czarne skórkowe rękawiczki, w których było coś metalowego, chyba metalowa płytka. Morel osobiście uderzył mnie tylko raz. Widziałem, jak chodził po barakach i podczas apeli bił więźniów. My, więźniowie, musieliśmy cały czas być w baraku, nie wolno było chodzić po terenie obozu. Obóz był otoczony drutem kolczastym. Nie wiem, czy był pod napięciem. Widziałem jeden raz, jak z drutów zdejmowano jednego z więźniów. Nie wiem, czy więzień ten jeszcze wtedy żył. U nas w baraku były przypadki –podobnie jak i w innych barakach – że więźniowie wieszali się na paskach, sznurkach. Z tego, co pamiętam, to u nas w baraku powiesiło się dwóch więźniów. Nie widziałem, ale słyszałem, że kobiety były gwałcone przez obsługę obozu. Z tego, co pamiętam, to kobiety nie miały obciętych włosów. Kiedy przybyłem do obozu, to nad bramą był napis Arbeit macht frei. Nie wiem gdzie mieszkała obsługa obozu. Z tego obozu zostałem przeniesiony do obozu przy kopalni Rozbark. Zostałem zwolniony z obozu przy kopalni. Jednak wpis jest z obozu w Świętochłowicach [...]. Widziałem, jak z obozu wywożono z reguły dwa razy w tygodniu trupy więźniów. Wywożono ich furmanką, zwłoki były nagie.

Na zadane pytanie świadek zeznaje, że z podanych nazwisk obsługi obozu kojarzy nazwisko Harazim. Przypomina sobie, że był on strażnikiem w obozie, ale z uwagi na upływ czasu nie jest w stanie opisać tego strażnika. Nie pamięta nazwisk innych strażników ani tego, czy były również kobiety-strażniczki.

Źródło: IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, t. I, k. 109–110, oryginał, mps.

Nr 46: 1993 wrzesień 28, Katowice – Zeznanie Wacława Łochockiego przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach

W 1945 r. w Świętochłowicach-Zgodzie znajdowało się pięć obozów pracy. Macierzysty obóz znajdował się w barakach po filii obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu. Pozostałe obozy usytuowane były przy następujących kopalniach: KWK Polska, KWK Wanda, KWK Prezydent, KWK Śląsk i KWK Matylda [...]. W obozach przy kopalniach pracowali jeńcy wojenni niemieccy. Pracowali także pod ziemią. W obozie określanym przeze mnie jako główny przebywali więźniowie polityczni. Przez więźniów politycznych rozumiem posiadaczy grup listy narodowościowej niemieckiej, członków NSDAP, SS, BDM. Ja pracowałem w obozie głównym, tam gdzie przebywali więźniowie polityczni. Byłem tam tak zwanym przodownikiem administracji. Zajmowałem się sprawami administracyjnymi. Wypisywałem kartoteki więźniów, a w zasadzie wypełniali je więźniowie – imię, nazwisko, datę przyjęcia, narodowość. Kartoteki przechowywane były w kancelarii obozu. Pracowałem w tym obozie w okresie od marca 1945 do listopada 1945 r. Kiedy opuszczałem obóz, kartoteki istniały. Nie wiem, co się z nimi stało. Myślę, że kartoteki przekazano do obozu w Jaworznie. Zaczątkiem obozu był obóz przy KWK Polska, ponieważ pomieszczenia późniejszego obozu w Zgodzie były dezynfekowane i przygotowywane na przyjęcie więźniów. Komendantem obozu w Zgodzie w pomieszczeniach filii obozu oświęcimskiego był Salomon Morel. Z tego, co pamiętam, był nim od marca 1945 r. Obóz, gdzie komendantem był Salomon Morel, podlegał Departamentowi Więziennictwa WUBP w Katowicach. Zatrudnieni tam pracownicy, w tym i ja, byli pracownikami Wydziału Więziennictwa WUBP w Katowicach.

Po zakończeniu pracy w obozie w Zgodzie zatrudniłem się jako pracownik KWK Polska. Zostałem decyzją przełożonych wyznaczony na naczelnika obozu w KWK Polska. Pracowałem w tym obozie od grudnia 1945 do 1949 r., do końca jego istnienia. Po zakończeniu działania obozu wróciłem do pracy w kopalni i pracowałem na niej do 1972 r. Nazwiska strażników, które podałem w poprzednich zeznaniach, to nazwiska pracowników obozu przy KWK Polska. Byli to członkowie straży przemysłowej kopalni. Nie pamiętam nazwisk strażników z obozu w Zgodzie. Strażnicy, z tego, co pamiętam, przybywali do pracy z więzień na terenie Polski. Mieli oni mundury straży więziennej. Kiedy Morel przyszedł na komendanta obozu, to miał stopień sierżanta. Chodził w polskim mundurze wojskowym z dystynkcjami sierżanta. Komenda składała się z komendanta Morela oraz czterech Żydów o nazwiskach Skibiński, Zaks, Jasny, czwartego nazwiska nie pamiętam. Widzieliśmy to po rysach ich twarzy. Później ja byłem pracownikiem administracji oraz obozu. Z tego, co pamiętam, to strażników było około 30. Baraków było chyba 17. Baraki te były podzielone – dla kobiet i dla mężczyzn. Kobiety były umieszczone, z tego, co pamiętam, w dwóch barakach, w tym jednym ogromnym. W obozie istniał karcer, pozostałość jeszcze po Niemcach. Strażnicy byli uzbrojeni. W ciągu dnia strażnicy, jak i więźniowie chodzili po obozie. Jedynie w nocy dokonywali obchodu obozu. W barakach wyznaczani byli spośród więźniów blokowi. Nie byli oni w nic uzbrojeni – nie posiadali na przykład pałek. Komendantura obozu, Morel i strażnicy mieszkali poza obozem; w baraku w pobliżu obozu. Kiedy Morel przybył do obozu, był kawalerem. Jego obecna żona Wiesława pracowała wtedy jako jego sekretarka, a następnie została jego żoną. Pochodziła najprawdopodobniej z Dąbrowy Górniczej[263].

Druty okalające obóz wykonane były z drutu kolczastego; były na pewno pod napięciem. To była pozostałość po Niemcach. Przez cały czas istnienia obozu druty były pod napięciem; były sprawne technicznie. Z tego, co pamiętam, to więźniowie za dnia mogli poruszać się po terenie obozu bez przeszkód. Również do latryny mogli chodzić pojedynczo. Nazwisko Glombitza jest mi znane, gdyż był to lekarz obozu, ale wywodził się spośród więźniów. Był naczelnym lekarzem obozu wyznaczonym na to stanowisko przez Morela. Zaopatrzeniowcem obozu był pracownik obozu o nazwisku Nawrocki. Jednym z blokowych w obozie był więzień Skutela. Wiem, że był z wykształcenia muzykiem, obecnie już nie żyje. Miałem z nim kontakt, po wojnie przyjaźniliśmy się. Był to Walter Skutela, mieszkał w Katowicach. Zmarł w Katowicach – gdzieś na przełomie lat 1949–1950.

Na przełomie czerwca i lipca 1945 r. w obozie panował tyfus. Była wtedy duża śmiertelność. Zwłoki wywożono na cmentarz w Świętochłowicach. W sumie chowano więźniów na czterech cmentarzach. Wywożono zwłoki na platformach konnych. Wywoził zwłoki jeden furman o nazwisku Matysek, który już nie żyje. Zwłoki wywożone były i ubrane, i nagie. Wywożenie odbywało się pod konwojem straży. Mogiły były zbiorowe, kopane przez więźniów. Nie wiem nic na temat tego, aby więźniowie byli bici przez obsługę obozu.

Wiem z opowiadań w obozie, że rodzinę Morela wymordowali Niemcy. Nie wiem, gdzie to się stało. Nie wiem, skąd Morel przyszedł do obozu pełnić funkcję komendanta. Ja nie widziałem, aby Morel osobiście bił kogokolwiek. Zaznaczam jednak, że ja w nocy nie przebywałem w obozie. Znam jeden przypadek zgwałcenia więźniarki. Zrobił to jeden ze strażników. Nazywał się Bitman, pochodził z Kochłowic. Nie znam jego imienia i nie wiem o nim nic bliższego. Został skazany na więzienie, ale nie wiem, w jakim więzieniu odbywał karę. Zgwałcił wtedy 17-letnią więźniarkę. Przypominam sobie, że w lecie 1945 r. Morel wydał zarządzenie, aby więźniarkom obciąć włosy. Ja byłem temu przeciwny, ale kiedy na drugi dzień przybyłem do obozu, 70 więźniarek miało obcięte włosy. Przypominam sobie, że dlatego obcięto włosy tylko 70 kobietom, gdyż przybyła wtedy do obozu komisja z Departamentu Więziennictwa i ona – po interwencji więźniarek – zakazała obcinania włosów. Nie wiem, co było powodem decyzji o obcięciu włosów. W komisji byli oficerowie MBP w Warszawie w stopniach chyba pułkowników i nazywali się Łańcut[264] i Duda[265] – z tego, co pamiętam. Kiedy zwalniano więźniów, a część przekazano do Jaworzna, pracowałem już w obozie przy KWK Polska.

Źródło: IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk t. I, k. 125–126, oryginał, mps.

Nr 47: 1995 luty 15, Ludwigsburg – Zeznanie Doroty Boreczek przed Sądem Okręgowym w Ludwigsburgu

U schyłku lutego 1945 r. wraz z matką zostałam zatrzymana w Katowicach. Przyszedł jakiś pan w cywilu i zabrał matkę i mnie do polskiego UB. Nie podano nam powodu zatrzymania. Sądzę, że powodem tego zatrzymania było to, że pochodziłam z dobrze sytuowanej rodziny śląskiej. Zanim nas ze sobą zabrał na UB, wziął jeszcze z mieszkania wartościowe przedmioty. W pomieszczeniach polskiego UB matce i mnie zabrali jeszcze wszystkie pozostałe wartościowe przedmioty i rzeczy osobistego użytku. Chusteczka do nosa, jaką matka miała przy sobie, została podzielona na dwie części, a każda z nas otrzymała po połowie. Następnie zamknięto nas w pomieszczeniu piwnicy w dawnym gmachu SS w Katowicach[266]. Był to budynek gestapo. Poza nami były tam jeszcze liczne kobiety. Gdy powracały one z przesłuchań, widać było ślady uprzedniego maltretowania. W tym więzieniu dawali jeszcze jeść w miarę wystarczająco. Nie mogę dziś powiedzieć, jak długo byłyśmy tam, zanim przeniesiono nas do więzienia miejskiego w Katowicach[267]. Przeszłyśmy tam na piechotę. Nie przesłuchiwano nas tam wspólnie. I tam dawali wystarczająco dużo jeść i było ciepło. Przez okno obserwowałam każdorazowo maltretowanie Niemców. Ani mnie, ani mojej matki nie maltretowano.

Po pewnym czasie matkę i mnie zabrali z wieloma mężczyznami do obozu w Świętochłowicach. To przeniesienie także odbywało się bez podania jakichkolwiek powodów. Wieziono nas tramwajem w towarzystwie oficera w mundurze podporucznika. Oficer ten nazywał się Sroka. W czasie „podróży” oficer chłostał mężczyzn.

Po przybyciu do obozu musieliśmy najpierw stanąć twarzą do ściany z podniesionymi rękami. I tak staliśmy godzinami. Niespodziewanie usłyszałam strzały i myślałam, że miano nas rozstrzelać. Obróciłam się i zobaczyłam stojącego tam oficera w polskim mundurze. Nie potrafię dzisiaj już powiedzieć, czy tym oficerem był obwiniany Morel. Oficer ten wrzeszczał, że nas tam nie rozstrzelają, że to Niemcy by nas rozstrzelali, ale tu się zdechnie.

Po godzinach wolno było pójść do baraku, w którym działy się okropne rzeczy. Od początku do końca nie mieliśmy ani łyżek, ani misek. Więźniowie mieli pordzewiałe puszki po konserwach, z których jedli i pili. Głód był tak okropny, że jedliśmy nawet trawę. Przez cały czas nie widziałam żadnego mydła. Do mycia była tylko zimna woda. Obóz był tak przepełniony, że po pięć kobiet musiało dzielić ze sobą dwie prycze. Niektóre z nas musiały siedzieć na podłodze, gdyż nie było na tyle prycz. Między poszczególnymi deskami prycz było dużo wolnego miejsca, tak że więźniowie spadali także na ziemię i na leżących już tam rannych.

W naszym bloku, bloku kobiecym, szefem bloku była pani Piwko. Mówiono, że dawniej była w NSDAP. Ta pani często i brutalnie biła. Z panem Morelem poznałam się z pewnością na placu apelowym. Pan Morel nosił polski mundur oficera i miał stopień kapitana. Apel odbierał Morel wraz ze „starostą” obozu Skutelą. Ten miał tylko jedną rękę i był bardzo brutalny. Było to przedłużenie ręki Morela. Na tych apelach byłam zawsze bita. Morel i Skutela zaczynali wrzeszczeć, nie było wiadomo, o co chodzi, a następnie byłam uderzana i bita przez strażników. Wtedy Morel także bił. Ale tylko „do towarzystwa”. Nie bił aż do śmierci więźnia. Nie pamiętam, czy w wyniku takiego bicia na placu apelowym doprowadzono kogoś do śmierci lub spowodowano u niego ciężkie uszkodzenie ciała.

Ale był barak nr 7, znajdujący się blisko naszego. Wtedy mówiono, że tam mieszkali naziści. W tym baraku bito ludzi na śmierć. Często widywałam wieczorami, jak Morel wraz z innymi mężczyznami wchodził do tego baraku. Sama nie widziałam, jak Morel bije. Ale słyszano krzyki umierających, zwłaszcza nocą, i widziano następstwa. Rano z baraku wynoszono nagich, martwych mężczyzn. To znaczy wyrzucano ich przez okno.

[…] Obóz był jasno oświetlony, tak że nawet w ciemności dobrze można było widzieć, jak pan Morel ze swą świtą wchodzi przez bramę obozu na jego teren i wchodzi do baraku nr 7. Wtedy pan Morel zawsze wchodził w towarzystwie pana Skuteli i różnych innych ludzi. Z tych ludzi pamiętam tylko Skutelę. Był wśród nich też jakiś więzień. Nie potrafię już dziś powiedzieć, jak często pan Morel ze swymi towarzyszami odwiedzał barak nr 7, aby bić jego lokatorów. Zakończyło się wybuchem epidemii duru brzusznego. Wszyscy byliśmy wtedy wygłodzeni. Jak odtworzyłam to sobie wraz z innymi więźniami, otrzymywaliśmy około 700 g chleba jako przydział dzienny i dzieliliśmy go na osiem części pomiędzy osiem kobiet. Cierpieliśmy straszny głód. Do tego jeszcze wszy i pluskwy – prawdziwa plaga. Zostały z nas wychudzone szkielety. Coraz więcej ludzi miało wysoką gorączkę, wśród nich moja matka.

Pewnej nocy do naszego baraku przyszedł Morel z lekarzem obozowym Glombitzą. Obydwaj o czymś rozmawiali, ale nie wiedziałam, o co chodziło. Niespodziewanie Morel uderzył lekarza obozowego, aż ten upadł na ziemię, i skakał po nim. Tamtej nocy Morel wydał rozkaz, aby z baraku powynosić nieprzytomnych; wśród nich była też moja matka. Przeniesiono ich do innego baraku. Z uwagi na gorączkę obwiązałam matce łydki swoim stanikiem i majtkami. Gdy matka zauważyła, że ją zabierają, zaczęła śpiewać pieśń U studni przed bramą. Więźniowie sądzili, że zwariowała. Potem zobaczyłam, że moja matka została zrzucona z noszy i uderzyła głową o beton. Podeszłam potem do niej, ale musiałam szybko wrócić do swego baraku. Następnego dnia przez okno dostałam się do baraku, gdzie leżała. Chciałam ponownie obwiązać jej łydki i stwierdziłam ślady krwi płynącej z ucha do ust. Matka była nieprzytomna. Lekarz obozowy Glombitza zagroził, że osadzi mnie w bunkrze, ale udało mi się wyskoczyć przez okno. Ostatkiem sił zdołałam wrócić do baraku kobiet, gdzie z pewną Szwajcarką dzieliłam kołdrę, aż do jej śmierci. Następnie nie pamiętam dość długiego okresu, bo miałam bardzo wysoką gorączkę z powodu duru brzusznego. Gdy ponownie mogłam wstać, obóz był prawie całkowicie wyludniony. Sądzę, że przeżyło jakieś 300 osób. Ja sama wyszłam z obozu 14 października 1945 r.

Źródło: IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, k. 718–724, kopia, mps.

Nr 48: 1995 wrzesień 4, Menden – Sprawozdanie Gerharda Gruschki^1[268]o pobycie w Obozie Pracy w Świętochłowicach przesłane do Prezesa Sądu Okręgowego w Menden

[...]a[269]Dostarczono mnie do obozu Zgoda w drugiej połowie kwietnia 1945 r.; nie pamiętam już dokładnej daty. Aresztowano mnie 3 kwietnia 1945 r. w Gliwicach – było to GPU (NKWD). Nie podano mi powodu aresztowania. Dla mnie aresztowanie było zupełnym zaskoczeniem; ani moje życie, ani życie mojego ojca nie dawało mi żadnych podstaw do niepokoju. Ojciec mój, były funkcjonariusz SPD (Socjaldemokratyczna Partia Niemiec) został w 1933 r., jak się to wówczas mawiało, „spławiony” z Kolei Niemieckich, a następnie przez wiele miesięcy pozostawał bez pracy. Musieliśmy wtedy opuścić nasze obszerne mieszkanie w budynku Kolei Niemieckich i przenieść się do małej nory. Ojciec mój, który w 1934 r. otrzymał posadę w budownictwie konstrukcji podziemnych, musiał do 1945 r. ścierpieć sankcje dyscyplinarne narzucane przez narodowych socjalistów. Mnie samego w 1940 r., w wieku zaledwie 10 lat, wcielono siłą do organizacji Deutsche Jungvolk^2,[270]ale po dwu latach „niechlubnie” zostałem z niej wydalony. W owym czasie uczęszczałem do klasy drugiej gliwickiego gimnazjum, a wtedy każdy uczeń na początku roku szkolnego musiał udowodnić przynależność do jakiejś organizacji narodowosocjalistycznej; dlatego też powiadomiono mnie, że muszę opuścić gimnazjum. W oparciu o życzliwe rozporządzenie dyrektora zespołu szkół dr. Dreppera przydzielono mnie do pocztu śpiewającego, który podlegał Hitlerjugend w bardzo luźny sposób i jedynie z nazwy.

W kwietniu 1945 r. oficerowie śledczy GPU uważali, że według ich kryteriów mogę być uważany za osobę bez zarzutu. Nie zwolnili mnie jednak do domu po dwu tygodniach przetrzymywania w ciemnej piwnicy pewnego gliwickiego hotelu, lecz przekazali polskiej milicji, która miała siedzibę w dawnym gmachu prezydium policji w Gliwicach. Tu już pierwszego wieczora zobaczyłem na własne oczy złe traktowanie współwięzionych, przesłuchiwanych osobiście przez głównego oficera milicji. Nie znam jego nazwiska; przypominam sobie tylko to, że w czasie tych kaźni, jak i przy późniejszych torturach, które stały się również moim udziałem, zawsze nam mówił, że tych sposobów torturowania nauczył się od SS w obozie Gross-Rosen. Bardzo mnie wtedy poruszyło, że w odróżnieniu od Sowietów urzędnicy śledczy milicji w ogóle nie interesowali się wyjaśnieniami kwestii winy, co było moją jedyną nadzieją na zwolnienie. Pamiętam, że najsilniejsze uderzenia otrzymałem, gdy na swym pierwszym przesłuchaniu powiedziałem najczystszą prawdę i opisałem, jak w 1942 r. usunięto mnie z organizacji Jungvolk i jakie miałem przez to trudności w szkole. Wszystko to, co się działo w czasie mojego pobytu w policyjnym więzieniu w Gliwicach wynika z treści tego sprawozdania. Ale do dziś pamiętam, że najgorszą rzeczą nie były udręki cielesne, jakim mnie poddawano, ale cierpienia duchowe, na jakie jest się wystawionym, gdy trzeba się przyglądać cierpieniom współwięźniów. Pochodzę, pomimo czasów narodowego socjalizmu, z domu otoczonego opieką rodzicielską; matka wychowała mnie w żarliwym katolicyzmie i bardzo mną wstrząsnęło, kiedy musiałem doświadczyć, co ludzie ludziom mogą zgotować i jak szczególnie wierni podobno Kościołowi Polacy potrafią dosłownie tratować jakiegoś Niemca swymi własnym nogami. Zatrzymam się na przypadku, gdy jakiś milicjant w czasie przesłuchania znalazł różaniec, który moja matka wcisnęła mi w czasie mojego aresztowania, i który zostawili mi nawet Rosjanie. Gdy odpowiedziałem na pytanie o moje wyznanie, podając, że jestem rzymskim katolikiem, śledczy cisnął różańcem o ziemię i wrzasnął: „Katolikiem nie rzymskim, ale berlińskim”.

Jak już wspomniałem, w drugiej połowie kwietnia z policyjnego więzienia wraz z innymi więźniami odwieziono mnie tramwajem do Świętochłowic; tam umieszczono nas w obozie przy Hucie Zgoda. Jeszcze dziś pamiętam, jakie okropne wrażenie wywarł na mnie ten przygnębiający i odrażający obóz o szarych barakach, z czterema wieżami wartowniczymi i ogrodzeniem z podwójnym płotem z drutu kolczastego pod napięciem, z tabliczką przedstawiającą trupią czaszkę. Na tabliczkach z trupią czaszką był jeszcze napis w języku niemieckim „Uwaga! Wysokie napięcie!”. Wskazywało to na właściwego budowniczego tego obozu. Ale kto z nas, więźniów obozu z tak zwanej drugiej generacji, był zdolny do tego, aby dostrzec tam jakieś związki; ba, nawet wcale nie mogło to wtedy dojść do naszej świadomości. Musieliśmy się ustawić przy murze zewnętrznym baraku komendantury i czekać tam na rejestrację. Prawie każdy przechodzący koło nas członek milicji uderzał nami brutalnie o mur, a w następstwie tego niektórzy współwięźniowie padali nieprzytomni na ziemię.

Po zarejestrowaniu przydzielono mnie do bloku nr 7, tak zwanego „brązowego” lub „brunatnego”. W bloku nr 7 musieliśmy doświadczyć pierwszego „pozdrowienia”; polegało ono na tym, że trzeba było położyć się na taborecie i zostać „przepytanym”, ile chciało się razów gumową pałką. A ilość razów była sprawą dowolną, zależną od bijących. Gdy się odpowiedziało „dwadzieścia”, to mogło być tak, że rzeczywiście obrywano tyle razy. Ale mogło być tak, że dostawało się 10, albo i 30 uderzeń. Dla bijących ważne było to, aby miało miejsce głośne odliczanie oraz krzyki z bólu – miało to szybko nauczyć więźniów posłuszeństwa oraz ich pognębić. Gdy się miało pecha, to obrywało się razy od milicjanta, a mając „szczęście”, to jest gdy milicjant wyżywał się na innej ofierze, obrywało się od współwięźnia – blokowego lub stubowego – o ile sobie przypominam, tak właśnie ich nazywano, a ich razy były znacznie słabsze. Fakt, że bili nas i współwięźniowie, co najmniej wytrącało z równowagi. Po pobiciu wyznaczano nam miejsce do spania. Były to trzypiętrowe łóżka z drewna (prycze) bez worków ze słomą. Leżało się także na drewnianych rusztach; w bloku 7 na jednym łóżku leżały trzy osoby – dwaj w pozycji „normalnej”, a jeden – ten pośrodku – na waleta. To również oznacza, że szkielet łóżka musiał utrzymać dziewięć osób. Problemem związanym z tym nadmiernym „obłożeniem” miejsc było to, co stało się jasne podczas pierwszej łapanki pierwszej nocy po moim przybyciu do obozu. Najścia dozoru obozu mogły być śmiertelne; na komendę „baczność” rzucano współwięźniami z taką siłą o ramę łóżka, że wykonane z listew ruszty pękały. Więźniowie padali jeden na drugiego i niektórzy odnosili ciężkie obrażenia ciała. Aby to unaocznić, niech wolno mi powiedzieć, że każdorazowo 18 mężczyzn musiało skakać w wąskim przesmyku pomiędzy dwoma trzypiętrowymi szkieletami łóżek.

Szybko można się było zorientować, że komendant obozowy Morel i jego ludzie w czasie regularnych nocnych „wizyt” atakowali jedynie „wybrane” grupy więźniów, na których oprawcy ci chcieli wyładować całą swą brutalność. Ci, którzy mogli pozostać w łóżkach, wcale nie byli pewni, jaka to będzie noc, ponieważ tortura przeznaczona dla nich polegała na tym, że musieli się przysłuchiwać w swym bezpośrednim sąsiedztwie zapowiedziom i odgłosom uderzeń, wyciom, krzykom i błaganiom dręczonych współwięźniów. Morel miał w 1945 r. 25 do 30 lat^3,[271]miał wyrazistą, silną sylwetkę i – o ile pamiętam – emanowała z niego żarliwa nienawiść. Gdy sam upatrzył sobie jakiegoś więźnia, w zasadzie oznaczało to dla tego więźnia wyrok śmierci. Jego „specjalnością” było to, że przejął obyczaj z czasów obozów koncentracyjnych, polegający na biciu więźniów ciężkim taboretem. Zawsze po takich „nalotach” współwięźniowie leżeli ciężko ranni i musiano ich przenosić do ambulatorium. Niektórzy z rozbitymi głowami lądowali w baraku – trupiarni. Na zawsze pozostanie w mojej pamięci niezapomniane „panie komendancie” – błagalny ton dręczonych ofiar. Ale miłosierdzia nie było. A byli to w przeważającej liczbie uczciwi i prości mężczyźni oraz chłopcy z Górnego Śląska, którzy tu byli bici, dręczeni i w końcu umierali.

Wydaje mi się, że w boku nr 7 nie byli w większości naziści. Prawdopodobnie wielu z nich w ogóle nie należało do żadnej organizacji narodowosocjalistycznej. Kto w III Rzeszy miał stosowny profil polityczny lub brał na siebie winę, uchylał się już w styczniu 1945 r. od swej odpowiedzialności za czyny i szybko „zwiewał”. Pozostali właściwie tylko ludzie o spokojnym sumieniu. Spośród wielu okropnych nocy w obozie Zgoda szczególne wspomnienie pozostało mi po jednej z nich. Owej nocy miała miejsce ucieczka piętnastoletniego Holendra, zwanego Kalstern (Eric van Calsteren), który uciekł z pewnego komando pracy. Pojmano go ponownie i przyprowadzono do obozu. W nocy położono go osobno na miejscu do spania w pomieszczeniu blokowym i torturowano w nieludzki sposób. Aby uwypuklić brak jakichkolwiek zahamowań, z jakim działali w owym czasie milicjanci ludowi, muszę zaznaczyć, że – jak sądzę, po raz pierwszy – posługiwano się w czasie torturowania żelaznym prętem, służącym do noszenia wielkiego kubła z jedzeniem. Słyszałem tylko błagania Erica: „No, rozstrzelajcie mnie!”. Dla mnie jednym z największych cudów obozowych pozostaje to, że Eric van Calsteren przeżył tę noc.

Opisywanie wszystkich z osobna sposobów torturowania w obozie przy Hucie Zgoda i niezliczonych przypadków ich stosowania wykroczyłoby poza ramy tego sprawozdania. Uderzenia gumową pałką lub kawałkami drewna były na porządku dziennym. Ile spowodowało to trwałych uszkodzeń ciała, szczególnie nerek, w wyniku stosowania tylko tego rodzaju tortur? (Ja, na przykład, od lat muszę się poddawać regularnym badaniom nerek). Innym sposobem dręczenia było to, że leżeliśmy na ziemi i musieliśmy się z niej zrywać jak najszybciej, a następnie kopali nas milicjanci, szczególnie po głowach. Prócz bólu cielesnego, który był największy wtedy, gdy miejsce torturowania – plac apelowy – pokryty był żwirem, najbardziej bolało nas wewnętrznie – poczucie zupełnego poniżenia w tych chwilach.

Obok wielu okropnych i nieludzkich zdarzeń, jakie miały miejsce prawie codziennie w obozie Zgoda, pozostała mi w pamięci w szczególności pewna scena, która często się powtarzała i była tak samo groteskowa co niesamowita. W czasie nocnego „nawiedzenia” w bloku 7 komendant Morel zawsze powodował wyprowadzenie jednej grupy, dla której przygotowywał „szczególne” udręki, mianowicie tzw. HJ-czyków. Regularnie jego komando zaczynało śpiewać Horst Wessel^4:[272]pieśń tę śpiewano szybko, a w czasie jej odśpiewywania padały na nas razy wymierzane gumowymi i drewnianymi pałkami. Jak już wspomniałem, ataki przeprowadzane w obozie, szczególnie w wykonaniu Morela – mogły być śmiertelne. Gdy przy pierwszym takim ataku otrzymałem szczególnie wiele ciosów, ponieważ nie znałem drugiej i trzeciej zwrotki tej pieśni, rankiem po tej nocy nauczyłem się szybko na pamięć tych zwrotek – trzy miesiące po zakończeniu epoki narodowego socjalizmu na Górnym Śląsku!

Z nastaniem epidemii duru w lipcu 1945 r. zakończył się w obozie Zgoda czas łapanek i kaźni. Morel i jego ludzie, w obawie o swe zdrowie, bali się wchodzić na wewnętrzny teren obozu. Ponieważ przebywałem w obozie jako czternastolatek, trudno mi jest teraz przypomnieć sobie, ilu więźniów poniosło w nim śmierć. Biorąc za podstawę blok 7 – w dwu izbach było zawsze 15 trzypiętrowych szkieletów łóżek, a na każdym musiało leżeć po trzech więźniów, stąd można otrzymać liczbę około 250 osób. Przy siedmiu blokach, wyłączając blok 5, w którym „obłożenie” było z pewnością inne, gdyż był to blok chorych, otrzymamy liczbę więźniów – około 1500 osób. Niewątpliwie należy brać pod uwagę znacznie wyższą prawdziwą liczbę więźniów, którzy doświadczyli obozowej udręki w obozie „Zgoda” pod polską administracją, w okresie między lutym a listopadem 1945 r. Do lipca 1945 r. więźniowie na bieżąco odchodzili do pobliskich obozów przykopalnianych, zarządzanych przez obóz Zgoda. Zmarłych chowano w masowych mogiłach. Dochodzili też nowi, aresztowani gdzie indziej. Tuż przed wybuchem epidemii duru brzusznego liczba zmarłych już była względnie wysoka, a powodem zgonów były tortury i choroby z powodu wyczerpania organizmu. Dziennie dawano tylko cienką wodziankę i jeden chleb, w zależności od zaopatrzenia, na 8, 10 lub 12 więźniów. Można sądzić, że dziennie umierało przeciętnie 20 osób – liczba ta wydaje się być realna, choć być może zbyt zawyżona.

Zatrzymam się teraz na wozie pchanym i ciągniętym przez współwięźniów, który każdego rana wyjeżdżał z obozu i był przeważnie po brzegi wypełniony zwłokami. Aż do początku epidemii łączna ilość zgonów mogłaby wynosić, według moich szacunków, od 2,5 do 3 tys. Można tak sądzić po tym, że na początku (w połowie lipca 1945 r.) obóz był w pełni „obłożony”; 6 do 8 tygodni, kiedy to w obozie Zgoda szalał dur brzuszny, oznacza kolejny tysiąc zgonów, a pod koniec epidemii łączna ilość więźniów spadła do około 500. O ile sobie przypominam, w owym czasie, na początku września 1945 r., były zajęte jeszcze bloki 1–3, ale ich „obłożenie” nie było pełne. Więcej światła na rzeczywistą liczbę zgonów w obozie przy Hucie Zgoda mogłoby rzucić otwarcie masowych mogił niedaleko obozu, ale raczej nie byłoby dzisiaj możliwe ujawnienie wszystkich zmarłych. W ostatniej fazie mojego pobytu w obozie przydzielono mnie do komanda grabarzy i pamiętam, że wtedy grzebano zmarłych na dziedzińcu Huty Pokój (Friedenshütte) oraz w tylnej południowej części cmentarza.

Także po epidemii duru nadal umierali więźniowie, i byli to ci, którzy przecież przeżyli w jakiś sposób czas epidemii. Liczba zmarłych była jednak nieporównywalna z liczbą zejść śmiertelnych w miesiącach między lutym a sierpniem lub wrześniem. Nie pamiętam niestety dokładnie, kiedy to było, ale przypominam sobie, jak w ciągu tych tygodni po ustaniu epidemii miałem sposobność rzucić okiem na tablicę sprawozdawczą w pomieszczeniu komendantury obozowej w bloku nr 1. Pamiętam, że w owym czasie stan liczebny więźniów wynosił 345.

Nie da się porównywać stosunków panujących w obozie po epidemii i wcześniej. Wprawdzie był to nadal los więźniów osadzonych w obozie koncentracyjnym i należy ostro podkreślić, że człowiek wcale nie czuł się winny jakiegokolwiek czynu karalnego, to jednak nie było już żadnych tortur i żadnych celowych zgonów więźniów, tak jak wcześniej. W październiku 1945 r. zawitała do baraku komendantury komisja sędziowska (lub prokuratorska) i każdy więzień obozu został przez nią przesłuchany. Po tym okresie wielu więźniów zwolniono, a liczba jeszcze więzionych znacznie się zmniejszyła.

Ja sam w owym czasie nie należałem do szczęśliwców, których wypuszczono, chociaż byłem wtedy, jak i wcześniej, najmłodszym więźniem w obozie. Powód odmowy wypuszczenia mnie na wolność nie został mi podany. Być może przesłuchanie przed komisją przyniosło mi w następstwie dalszych pięć miesięcy niewoli, zapytano mnie mianowicie, czy wiem, że zwolniono by mnie do polskiego miasta Gliwice i czy chcę otrzymać polskie obywatelstwo. W naiwności rozumowania, uwarunkowanej moim wiekiem, brak było refleksji nad wydarzeniami ze świata zewnętrznego w przygnębiającym świecie obozu przy Hucie Zgoda z jego wszechobecnymi okropnościami, dlatego na pytania sędziego odpowiedziałem zgodnie z tym, co myślałem i zgodnie z prawdą – że jestem z Gliwic, a Gliwice to przecież miasto niemieckie.

Więźniem obozu Zgoda byłem więc aż do jego rozwiązania. W połowie listopada wszystkich pozostających jeszcze więźniów obozu Zgoda przeniesiono do Jaworzna. Była to filia dawnego obozu w Auschwitz. Ponieważ ponownie przeżyłem tam masowe wykorzystywanie i surowe obostrzenia właściwe obozowi koncentracyjnemu, przy pierwszej sposobności zgłosiłem się do grupy roboczej mającej się udać do Krakowa, gdzie odtransportowano mnie u schyłku listopada wraz z małą grupą współwięźniów. [...]b[273]

Źródło: IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, t. II, k. 203–214, kopia, mps.

Nr 49: 1998 kwiecień 30, Wałbrzych – Zeznanie Henryka Wowry przed Prokuraturą Wojewódzką w Wałbrzychu

W czasie II wojny światowej mieszkałem razem z rodzicami w miejscowości Strumień, powiat Cieszyn, przy ulicy Polnej nr 51. Po wyzwoleniu tych ziem przez armię radziecką 11 lutego 1945 r., na drugi dzień po wyzwoleniu, zostałem zabrany przez żołnierzy armii radzieckiej do kopania okopów. Przez przeszło miesiąc wykonywałem te prace. Po tym okresie wróciłem do domu. Następnie 6 kwietnia 1945 r. mojego ojca Fryderyka Wowrę, syna Ignacego i Emilii z domu Mancfeld, ur. 9 lipca 1900 r. w Strumieniu, powiat Cieszyn, a także mnie Milicja Obywatelska zabrała do naprawy szkód wojennych. Nie okazano nam żadnej decyzji władz nakładającej na nas taki obowiązek, po prostu przyszli do domu i nas zabrali. Od razu dostaliśmy łopaty i naprawialiśmy przerwane wały na rzece Młynówka. Pracowaliśmy przez cały dzień, a wieczorem byliśmy zamykani w więzieniu w Strumieniu. Na drugi dzień po zabraniu nas, rano, kiedy wyprowadzano nas z więzienia, komendant milicji o nazwisku Zapłata oświadczył nam, że mamy długi wobec ojczyzny i musimy to teraz odsłużyć. Z mojej miejscowości zabrano około 50 proc. mężczyzn. Nie potrafię powiedzieć, dlaczego akurat mnie i ojca zabrano na roboty. Według mojej oceny mieli wcześniej przygotowaną listę osób, które zabierano. W tym więzieniu w Strumieniu byliśmy z ojcem trzy dni i wykonywaliśmy prace przy naprawie wałów. Po tych dniach około 15 osób, wśród których byłem ja i ojciec, odtransportowano pod eskortą do Bielska-Białej. Odległość 30 km przeszliśmy pieszo. Tam przekazano nas w ręce Urzędu Bezpieczeństwa. Byliśmy zamknięci w piwnicach budynku Urzędu Bezpieczeństwa. Rano i wieczorem dawali nam posiłek. Trwało to przez około tydzień. Przez ten czas w piwnicach umieszczano coraz więcej osób. Gdy praktycznie nie było już miejsca, mnie i ojca razem z 50 osobami przetransportowano w wagonie pasażerskim pod eskortą do Świętochłowic-Zgody. Tam znajdował się poniemiecki obóz pracy. Była to filia Oświęcimia.

Gdy przybyliśmy na miejsce, przed bramą obozu przywitał nas komendant obozu, który przedstawił się jako Morel, wraz z komendantem straży obozu – jego nazwiska nie pamiętam; był w stopniu starszego sierżanta. Komendant oświadczył nam – w tej chwili dokładnie jego słów nie potrafię przytoczyć, ale ich sens był taki, że poznamy, co to był Oświęcim, ale Oświęcim jest niczym w porównaniu z tym, co my tutaj przeżyjemy. Nic więcej nie mówił. Wtedy po raz pierwszy zetknąłem się z Morelem. Miał on na imię Salomon. Po wejściu na teren obozu zostaliśmy zakwaterowani. Ja z ojcem trafiłem na blok 11. Na sali było nas około 80 osób. Spaliśmy we czworo na jednej pryczy. Prycze były dwupoziomowe. Na dole i na górze spały po cztery osoby, bez okrycia. Pomieszczenie, w którym spaliśmy, w ogóle nie było ogrzewane. O ile pamiętam, do tego obozu przybyliśmy w połowie kwietnia 1945 r. Przez trzy dni był spokój. Posiłki otrzymywaliśmy dwa razy dziennie: rano i wieczór. Była to zupa składająca się z reguły z jarzyn: kapusty, brukwi, marchewki, pietruszki, czasami można było znaleźć w zupie kartofle. Okraszone to było olejem.

Na drugi dzień po przybyciu zostałem przydzielony do pracy w stolarni. Majstrem był 70-letni dziadek, który traktował mnie po ojcowsku. Nazwiska w tej chwili nie pamiętam. Mój ojciec nic nie robił, tylko uczestniczył w sprzątaniu obozu. Dwa razy był wzięty do prac w Hucie Zgoda, która była obok obozu, do demontażu maszyn i ich ładowania na wagony. Natomiast ja przez cały okres pobytu pracowałem w stolarni, gdzie remontowałem prycze. Po trzech dniach pobytu salowy – każda sala miała taką osobę – powiedział nam, że mamy przygotować się na powitanie w obozie tak zwanego dnia zwycięstwa. Nie chcieli nam powiedzieć, o co chodzi. Pytaliśmy się innych osób, które były już tutaj przed nami, ale i one też nic nie chciały powiedzieć. Przed północą zostaliśmy obudzeni i osiem osób z sali, gdzie spaliśmy, wśród których byłem ja i ojciec, zostaliśmy zaprowadzeni na blok nr 2. Tam był Salomon Morel, komendant wewnątrzobozowy o nazwisku Markwald – czy coś w tym rodzaju, zastępca komendanta, jak też strażnicy i komendant straży, którego nazwiska także nie pamiętam. W sumie tych osób było około ośmiu. Każda z tych osób miała broń. Chcę dodać, że komendant wewnątrzobozowy i jego zastępca byli wybierani spośród więźniów. W bloku nr 2 znajdowała się szubienica, prycza, na której torturowano ludzi, miał węglowy w wiadrze, rurki stalowe obciągnięte gumą. Rzeczy te były oparte o ścianę baraku. W baraku tym były też wiadra wody do cucenia. Po wejściu do bloku nr 2 czekaliśmy na korytarzu. Podzielono nas na dwie grupy: starszych i młodszych. Najpierw do pomieszczenia bloku, w którym odbywały się tortury, weszła grupa osób starszych i wśród nich był mój ojciec. Widziałem, że po wejściu do tego pomieszczenia ojciec dostał bykowcem z tyłu w szyję i upadł na twarz. Grupa ta liczyła osiem osób. Po ich wejściu zamknęły się drzwi i nie widziałem, co się działo w środku. W tym korytarzu było nas w sumie około 40 osób z różnych bloków. Z mojej sali – tak jak poprzednio zeznałem – było osiem osób. Dochodziły do nas krzyki i jęki. Po pobiciu osoby były wyrzucane na korytarz, nieprzytomne, zlane wodą.

Ja także wszedłem w grupie około ośmiu osób. Po wejściu do tego pomieszczenia zobaczyłem Morela wśród osób, które wcześniej wymieniłem. Na powitanie Morel każdego z nas uderzył po twarzy ręką, na której miał rękawiczkę z twardej skóry. Kazał się następnie każdemu z nas po kolei kłaść się na tej pryczy i byliśmy bici rurkami obciągniętymi gumą, po całym ciele, gdzie popadło. Bił zarówno Morel, jak i inne osoby, które tam były. Nie było wyjątków, bili wszyscy, także komendant wewnątrzobozowy i jego zastępca. Ja na tym stole zemdlałem. Ocucono mnie wodą. Jak wszyscy byliśmy skatowani na pryczy, to komendant Morel sam osobiście, wspólnie z innymi osobami, wysypał cztery wiadra miału węglowego na podłogę. Kazał zlizywać językiem miał z podłogi i dawać go z powrotem do wiadra. Oświadczył nam, że nie wyjdziemy stamtąd, dopóki podłoga nie będzie czysta. Gdy to robiliśmy, Morel jak i też inni naigrawali się z nas. W tej chwili nie potrafię powtórzyć tego, co mówili. Gdy nie byliśmy w stanie posprzątać miału z podłogi, ponownie po kolei każdego z nas bito na pryczy do utraty przytomności metalową rurką owinięta gumą. Morel i tym razem osobiście, jak również inne osoby, bił nas rurkami. Ja [znów] straciłem przytomność na pryczy. Pamiętam jak przez mgłę, że ktoś mówił, aby zabierać to ścierwo, przytomność odzyskałem na sali w swoim bloku. Miałem sińce na całym ciele i wybite dwa zęby w górnej szczęce. Na całym ciele widać było ślady po uderzeniu metalową rurką. Dopiero po upływie miesiąca te ślady znikły. Gdy to wszystko się działo, miałem 16 lat. Bardzo to przeżyłem. Do dnia dzisiejszego mam uraz psychiczny – jak zobaczę policjanta, to się cały trzęsę.

Była to jedyna sytuacja podczas mojej bytności w obozie, kiedy zostałem osobiście pobity przez Morela. Później go już więcej nie widziałem – prostuję – nie miałem z nim bezpośredniej styczności, chociaż widziałem go, jak chodził po terenie obozu. Po tym zdarzeniu co noc byliśmy budzeni i torturowani przez komendanta wewnątrzobozowego, komendanta straży, jak też strażników. Nie zawsze były to te same osoby, przy czym komendant straży w stopniu starszego sierżanta zawsze był obecny, kiedy nas torturowano. Podczas tych pobudek w nocy mieliśmy na przykład wszyscy schować się pod pryczę, czyli osiem osób miało się zmieścić pod pryczą, a tam nie było na tyle miejsca. Osoby, które pozostały, bo nie mogły się zmieścić, były kopane i na siłę wpychane pod pryczę. Zdarzało się, że byliśmy ustawiani w dwuszeregu naprzeciw siebie i nawzajem mieliśmy bić się po twarzy. Jeżeli mocno nie uderzyło się współwięźnia, to ta osoba występowała z szeregu i była okładana rurką lub bykowcem przez strażników. Ponadto podczas tych pobudek byliśmy kopani, bici i okładani rurką. Właściwie nie było nocy, żebym nie dostał.

Chcę dodać, że osoby, które nas biły, były nietrzeźwe. Praktycznie zawsze było czuć od nich wódkę. Chcę dodać, że ojciec po pobiciu na bloku nr 2 załamał się i nie chciał ze mną rozmawiać na temat tego, co się tam zdarzyło. Moim zdaniem musiał przejść to samo, co ja. Mówił do mnie, że jak mama nas stąd nie wyciągnie, to on ze sobą skończy. Praktycznie każdego dnia ktoś popełniał samobójstwo, gdyż nie wytrzymywał tego psychicznie. Najczęściej samobójstwa popełniane były w ubikacji, bo to było jedyne miejsce, gdzie można było zawiesić sznur i się powiesić. Jeżeli ktoś nie chciał sam odebrać sobie życia, to szedł na tak zwane druty i wtedy był zastrzelony przez strażnika obozu, bez żadnego ostrzeżenia. W ogóle nie można było się zbliżyć do ogrodzenia na odległość 1 metra. Jeżeli ta odległość została przekroczona, to strażnik strzelał.

Wprawdzie Morel nie przychodził w nocy, a przynajmniej w moim bloku nie widziałem Morela podczas nocnych pobudek, to jednak moim zdaniem wszystko działo się za jego wiedzą i przyzwoleniem. W końcu był komendantem obozu i był odpowiedzialny za to, co się dzieje w obozie, i musiał wiedzieć o tych wszystkich przypadkach, skoro sam też osobiście w tym uczestniczył. Praktycznie na terenie obozu nikt nie rozmawiał ze współwięźniami o tym, co się dzieje, gdyż baliśmy się. Stąd też nie potrafię podać sytuacji, w których uczestniczyłby Morel przy biciu więźniów, poza tym jednym przypadkiem, kiedy sam byłem bity. Nawet sam ojciec – jak wspominałem – nie chciał mi powiedzieć, co się dokładnie zdarzyło, kiedy był bity na bloku nr 2. Pamiętam dzisiaj nazwiska współwięźniów, którzy ze mną tam byli. Są to: Szulc Franciszek – wówczas miał około 40 lat, Muszalik – imienia nie pamiętam – miał też wówczas około 40 lat, Schluz – rodowity Niemiec, wraz z synem; zmarł po pobiciu zaraz po przybyciu do obozu. Imienia jego syna nie pamiętam. Pamiętam również 15-letniego chłopca, Austriaka, o nazwisku Osterreicher Franz[274] oraz Puzonia[275] – miał około 60 lat i mieszkał w Strumieniu-Poddane. On także zmarł po przybyciu, w ciągu tygodnia po pobiciu. Przychodziła pod bramę obozu jego córka, przynosiła mu paczki. Strażnicy je odbierali, pomimo że ojciec już nie żył. Nikt jej nawet o tym nie powiedział. To wszystkie osoby, które w tej chwili pamiętam.

Podczas pobytu w obozie ja, a także inne osoby, nie myśleliśmy, by stawiać opór czy protestować [przeciwko] takiemu traktowaniu. Praktycznie nie było możliwości. 14 maja 1945 r. ojciec mój został przetransportowany do pracy w kopalni, ale nie potrafię dokładnie powiedzieć, gdzie – czy do Mysłowic, czy do Siemianowic, bo tam szły te transporty. Chcąc spotkać się z ojcem i być razem z nim, zgłosiłem się na ochotnika do pracy na kopalni zaraz na drugi dzień po wyjeździe ojca. Zostałem przydzielony do pracy w kopalni Paryż w Dąbrowie Górniczej. Ojca tam nie spotkałem i praktycznie do dnia dzisiejszego nie wiem, co się z nim stało, bo od tego momentu, to jest rozstania w obozie, już go nie widziałem.

Warunki bytowe w kopalni zdecydowanie się poprawiły, nie było żadnego szykanowania więźniów, bicia. Poprawiło się jedzenie. Podczas gdy byłem w kopalni, któregoś dnia przyjechał do nas prokurator. Wszystkich nas przesłuchiwał. Pytał się mnie, za co tutaj siedzę. Odpowiedziałem, że nie wiem, bo faktycznie nie wiedziałem, nikt mi niczego nie zarzucił. Przesłuchanie miało miejsce w kopalni na przełomie lipca i sierpnia 1945 r. Po tym przesłuchaniu jesienią tego roku, przypuszczalnie w październiku, teraz dokładnie nie pamiętam, zostałem odtransportowany z powrotem do obozu w Świętochłowicach. Komendantem obozu nadal był Morel. Nie weszliśmy jednak na teren obozu, a tylko zaprowadzono nas wszystkich, a było nas w sumie 15 osób, do biurowca obozu. Podpisaliśmy papiery. Pamiętam, że podpisałem dokument stwierdzający, że pod groźbą kary więzienia do lat 15 nie będę z nikim rozmawiał o tym, co się wydarzyło w obozie. Dokument podpisywałem w obecności podporucznika. Po podpisaniu tego dokumentu udałem się do komendanta obozu Morela po podpis o zwolnienie mnie z obozu. Wtedy pierwszy raz zobaczyłem go w mundurze wojska polskiego z granatowymi wypustkami i napisem – prostuję: bez napisu, w stopniu porucznika. Popatrzył tylko na mnie, oświadczył, że jestem wolny i podpisał dokument zwalniający mnie z obozu. Był to ostatni raz, kiedy miałem kontakt z Morelem. Wcześniej, kiedy widywałem Morela na terenie obozu, jak też kiedy mnie bił, był on ubrany po cywilnemu.

Po wyjściu z obozu wróciłem do domu. Do dnia dzisiejszego nie wiem, co się stało z ojcem. Chce dodać, że każda osoba, która przybyła do obozu, musiała przeżyć tak zwany dzień zwycięstwa, to jest pobicie i torturowanie na drugim bloku. Czy w każdym przypadku, tak jak w mojej sytuacji, uczestniczył Morel, tego nie potrafię powiedzieć. Jak wcześniej zeznałem, o tych sprawach więźniowie bali się ze sobą rozmawiać. W obozie oprócz mężczyzn były również kobiety, nawet ciężarne. Nie było lekarza, chyba że ktoś ze współwięźniów był lekarzem, to wtedy opiekował się chorymi. Od dziewczyn słyszałem, że były gwałcone. Moim zdaniem były one traktowane nawet gorzej niż my. Nie wiem, czy były przypadki, aby tak jak mężczyźni, również kobiety były prowadzone na tortury na drugi blok.

Źródło: IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, k. 551–554, oryginał, mps.

Nr 50: 2000 listopad 6, Katowice – Zeznanie Marty Kosteckiej przed Prokuraturą Okręgową w Katowicach

Jest prawdą, że przebywałam w obozie w Świętochłowicach-Zgodzie. Było to w roku 1945. Ja trafiłam do tego obozu w czerwcu i byłam tam chyba do lipca 1945 r., bo potem przewieziono mnie do obozu w Libiążu.

Mojego ojca zabrano do obozu w Świętochłowicach-Zgodzie już w lutym 1945 r. Mój ojciec nazywał się Jan Michalik. Nikt nie podał żadnego powodu, dla którego zabrano go do obozu. Wiadomo było, że u nas w domu mówiło się po niemiecku, mieliśmy tak zwaną dwójkę na volksliście. Myśmy wiedzieli, że ojciec był w tym obozie, ale wtedy, gdy mnie tam zabrano, ojca już tam nie było, bo zabrano go wcześniej do kopalni do Michałkowic na roboty.

Mnie zabrano w następujących okolicznościach. Pewnego dnia przyszło dwóch mężczyzn, zabrali moją siostrę Marię Michalik, która obecnie nazywa się Kozieł, naszą matkę Zofię Michalik i mnie. Nikt nie mówił nam, gdzie i po co nas zabiera. Zabrano nas do budynku w Katowicach przy ulicy Powstańców[276]; tam spędziłyśmy trzy noce zamknięte w piwnicy razem z innymi kobietami. Potem przewieziono nas tramwajem do obozu w Świętochłowicach. Po przyjeździe do tego obozu umieszczono nas w baraku. Już po kilku minutach pobytu tam pełno było na nas wszy, musiałyśmy je zbierać, matka nas czyściła.

W obozie życie wyglądało tak, że codziennie rano był apel, ja tylko wtedy widywałam komendanta obozu Morela, on nigdy nawet ze mną nie rozmawiał, nie przesłuchiwał mnie. Podczas tych apeli Morel zachowywał się spokojnie, był tylko przy nim jakiś zastępca, a może więzień, mnie trudno określić, kim on był; on nie miał jednej ręki, w każdym razie podczas apeli ten ubrany po cywilnemu mężczyzna bez ręki często bił więźniów. Miał taki długi, cienki rzemień i bił mężczyzn. Nigdy nie widziałam, żeby bił kobiety.

W trakcie pobytu w obozie tylko dwa razy byłam wyprowadzana z tego obozu do pracy w koszarach; myśmy tam sprzątały. Przez resztę czasu przebywałam w obozie. Nie wolno nam było wychodzić z baraku, tylko jak się szło do ubikacji. Ubikacje były obok takiego niskiego baraku na końcu obozu, a obok tych ubikacji leżały zwłoki zmarłych więźniów tego obozu. Kiedy wywozili te zwłoki, rozlegał się gwizdek ostrzegawczy, wtedy nie było wolno nikomu wychodzić z baraku. Ja raz byłam akurat w ubikacji i bałam się wyjść. Wtedy przez szpary między deskami widziałam, jak przyjechał wóz ciągnięty przez konie, więźniowie-mężczyźni ładowali na ten wóz, aż był pełny, przykrywali zwłoki na wozie plandeką i wóz odjeżdżał. Kiedy skończyli, był znowu gwizdek, że już można chodzić.

Obok tych ubikacji był też taki bunkier – tam umieszczano więźniów za karę, ale nie wiem, za co, i kto o tym decydował. Z tego bunkra mało kto wychodził żywy, a czasem ci, którzy tam byli, nie potrafili potem mówić. Ja czasem widziałam środek tego bunkra, bo były otwarte drzwi; widziałam, że schodziło się zaraz za drzwiami w dół po schodkach. Od innych więźniów słyszałam, że tam cały czas na więźnia lała się woda z góry, ale ja tego nie widziałam. Ja nawet nie wiem, czy to był prawdziwy bunkier; to myśmy tak na to mówili.

Jeżeli chodzi o warunki pobytu w tym obozie, to tylko raz w tygodniu był prysznic dla całej grupy, ale tak szybko, że zanim człowiek się obmył, to już zakręcali wodę. Nie mieliśmy mydła ani ręczników. Do jedzenia dostawaliśmy raz dziennie zupę z brukwi, z takich buraków, które jadły krowy; nie było w tej zupie niczego innego i to nie nadawało się do jedzenia. Drugi posiłek to był mały kawałek chleba dla każdego, a czasami tego chleba wcale nie było. Te dwa posiłki dziennie to było wszystko. Wszyscy byli cały czas głodni, mnie i siostrze matka oddawała swój chleb, a sama jadła tę zupę, bo my z siostrą nawet nie chciałyśmy tego jeść.

Ja nie byłam nigdy świadkiem pobić przez strażników ani innych tego typu sytuacji. Z tego, co się mówiło w obozie, to wiem, że nocami strażnicy urządzali sobie imprezy, czasem kazali tam iść niektórym młodym dziewczynom z baraków, ale ja nie wiem, co tam z nimi robili. Wiem też, że w baraku nr 7 przebywali więźniowie partyjni, z Hitlerjugend, a czasem złapani żołnierze niemieccy. W tamtym baraku często i mocno bito więźniów, ale ja nigdy nie byłam tego świadkiem.

Około 20 lipca 1945 r. był transport i przewieziono mnie do obozu w Libiążu; był transport pociągiem do Oświęcimia i pieszo z Oświęcimia musieliśmy iść do Libiąża. Moja siostra i matka zostały w obozie w Świętochłowicach dłużej. Matka zmarła w tym obozie 15 października 1945 r.[277] – mam odpis jej aktu zgonu podpisany przez naczelnika obozu Morela, ale nie ma w nim żadnej informacji o przyczynie zgonu.

Źródło: IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, t. IV, k. 654–656, oryginał, mps.

Nr 51: 2000 listopad 6, Katowice – Zeznanie Marii Kozieł przed Prokuraturą Okręgową w Katowicach

Jest prawdą, że przebywałam w obozie w Świętochłowicach-Zgodzie. Trafiłam do tego obozu w maju 1945 r. i przebywałam tam do 2 października 1945 r. Mam dokument zwolnienia z tego obozu z tą datą, podpisany przez naczelnika Morela.

Przyszło po nas dwóch pracowników Urzędu Bezpieczeństwa. Powiedzieli najpierw, że prowadzą nas do Urzędu Pracy. Zabrali wtedy mnie, moja siostrę Martę Michalik, obecnie nazywa się Kostecka, oraz naszą matkę Zofię Michalik. Naszego ojca zabrali już kilka miesięcy wcześniej.

Nikt nas nie przesłuchiwał, nikt nie stawiał nam żadnych zarzutów, jedynie z przypuszczeń wiemy, że powodem zatrzymania była nasza przynależność do tak zwanej dwójki na volksliście. Najpierw zamknięto nas w piwnicy budynku przy obecnej ulicy Powstańców w Katowicach; tam przebywałyśmy kilka dni, może tydzień, potem przewieziono nas tramwajem do obozu w Świętochłowicach-Zgodzie.

W czasie pobytu w tym obozie ja nie byłam nigdzie wypuszczana do pracy, przez cały czas przebywałam w tym obozie, pracowałam tylko przy zamiataniu obozu. Przez cały czas pobytu w obozie musiałyśmy siedzieć w baraku, nie wolno było z niego wychodzić, nawet do ubikacji chodziło się tylko o wyznaczonych porach w ustalonych grupach, a nie pojedynczo. Ja dobrze mówiłam po polsku i kiedyś, w zastępstwie kobiety, która zawsze meldowała nasz barak, przy jakiejś wizytacji ja meldowałam naczelnikowi Morelowi stan więźniarek z naszego baraku – ile obecnych, chorych i zdrowych. Morelowi spodobała się ta zmiana i polecił, bym od tej pory zawsze ja meldowała nasz barak. Kiedyś podczas takiego meldowania Morel spytał mnie, czy chcę zamiatać plac obozowy. Ja się chętnie zgodziłam, bo dzięki temu nie musiałam siedzieć w baraku i miałam trochę świeżego powietrza. Miałam nawet odwagę spytać go, czy moja matka może pomóc mi w tym zamiataniu, i on się na to zgodził.

Za to zamiatanie dostałam od Morela pozwolenie na to, że mogłam podchodzić do baraku, gdzie była kuchnia dla strażników – było to przed bramą właściwego obozu, tak że wychodziłam poza pierwsze ogrodzenie – i tam codziennie dostawałam porcję prawdziwej zupy, takiej, jaką jedli strażnicy. Przy mnie wyżywiło się tą porcją jeszcze kilku więźniów, bo normalna porcja dla więźniów to był kawałek brukwi zalanej wodą i tego nie dało się jeść.

Kiedyś podałam wodę proszącym o to, umierającym na tyfus mężczyznom. Oni leżeli na ziemi obok baraku i prosili o wodę, a ja zamiatałam i miałam wiadro wody. Podałam im wody – oni mieli tam jakiś garnek, innym szmaty zamoczyłam w tej wodzie. Tę sytuację widział naczelnik Morel i potem mówił o tym na apelu. Ja bałam się, że za to trafię do karceru, a on podał mnie za przykład, że nie bałam się pomóc tym chorym i w nagrodę dał mi torebkę cukierków.

W obozie życie wyglądało tak, że codziennie rano był apel, potem wszyscy siedzieli już w barakach, a ja z mamą chodziłam sobie po obozie i zamiatałam, mogłyśmy chodzić do godziny 17.00, bo wtedy puszczali już prąd w ogrodzeniu i my musiałyśmy iść do baraku. Podczas tych apeli Morel zachowywał się spokojnie, był tam taki jeden kapo, więzień, który nie miał jednej ręki, i on podczas apeli często bił więźniów. Miał taki długi, cienki pejcz i bił nim mężczyzn. Nigdy nie widziałam, żeby bił kobiety. On przeważnie bił jeńców, którzy wrócili z wojska z Anglii, większość z nich potem zginęła, bo wsadzono ich do karceru. Nie byłam nigdy świadkiem pobić więźniów przez Morela ani strażników, nie byłam świadkiem żadnych innych tego typu sytuacji.

Kiedyś w nocy wyprowadziło nas dwóch strażników, myśmy się bały, że na rozstrzelanie, bo świeciły poustawiane reflektory, ale okazało się, że oni obcięli wszystkim kobietom włosy na łyso, bo do tego czasu miałyśmy włosy.

Osoby, o których wiem, że zginęły w tym obozie, to umarły z powodu tyfusu. Ja też chorowałam na tyfus, a potem dodatkowo na dyfteryt. Moja matka również chorowała na tyfus i zmarła. Nie wiem o innych przyczynach zgonu więźniów. Wiem tylko, że ludzie, których zamykano w karcerze, umierali tam, chyba zagryzały ich szczury. Widziałam czasem przez otwarte drzwi, że tam było pełno wody. Były tylko drzwi, za nimi kilka schodów w dół i sama woda. Czasem słyszałam, jak zamknięte tam osoby krzyczały, wołały o pomoc albo na przykład „mamo”. Nie wiem, kto decydował o zamknięciu więźnia w karcerze ani za co tam się trafiało, wiem, że kiedyś zamknięto tam szefa naszej obozowej orkiestry, złożonej z więźniów. Podobno powodem jego zamknięcia tam było to, że przygrywał strażnikom w nocy podczas jednej z orgii, jakie sobie urządzili. Z naszego baraku na te nocne imprezy zabierali zawsze taką młodą dziewczyną Renatę. Nie wiem, co się działo na tych imprezach ani kto brał w nich udział, Renata nigdy niczego nie opowiadała – jej nie wolno było o tym mówić.

Kiedyś zabrano nas, kilka osób, „na komisję” w sprawie zwolnienia z obozu. Zaprowadzili nas do jakiejś kopalni, nie wiem, gdzie to było; ja tam nic nie mówiłam, bo miałam wtedy dyfteryt. Następnego dnia zwolniono mnie do domu, a mojej matki jeszcze nie. Z tego, co potem słyszałam, moja matka dowiedziała się jakiś czas później, że następnego dnia wyjdzie z obozu, ale tej nocy zmarła.

Nie pamiętam nazwisk innych osób, które ze mną przebywały w tym obozie.

Źródło: IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, t. IV, k. 657–660, oryginał, mps.

Nr 52: 2001 kwiecień 6, Lubliniec – Zeznanie Alojzego Richtera przed Prokuraturą Rejonową w Lublińcu

W czasie wojny i zaraz po wojnie pracowałem na kolei. Pamiętam, że w Wielki Czwartek, po przejściu frontu w 1945 r., gdy wróciłem z pracy, na podwórko moich rodziców przyjechali funkcjonariusze Urzędu Bezpieczeństwa z Chorzowa. Przyjechali samochodem ciężarowym, takim dziwnym, trzykołowym. Na samochodzie byli już inni ludzie. Pamiętam, że byli tam Korzekwa z Droniowic, Schenk i inni. Z domu zabrali mnie, matkę i brata Piotra. Z obejścia zabrali także 100 kg maki, świnię i gęś. Zawieziono nas do Chorzowa, do budynku UB. Zostałem tam z matką, a brata zabrali do Sosnowca. Tam byłem przetrzymywany w piwnicy, czasami tylko zabierali mnie na przesłuchania. Byłem tam około miesiąca. Potem przewieźli mnie do Katowic do budynku UB. Nikt nie mówił mi, dlaczego zostałem zatrzymamy, ale domyśliłem się, że to było w związku z moją narodowością niemiecką i zapisaniem na volksliście pod numerem 2. W Katowicach byłem jeden dzień. Rano na apelu podzielono nas na trzy grupy. Byłem w grupie około 200 osób (mężczyzn) prowadzonych pieszo w nieznanym mi kierunku. W drodze dowiedziałem się, że idziemy w kierunku Zgody. Ani przy zatrzymaniu, ani też przy przetransportowywaniu nie otrzymałem żadnego dokumentu. Dokładnie nie pamiętam daty, ale trafiłem do obozu w Zgodzie chyba w maju 1945 r. Umieszczono mnie w baraku nr 7, był to tak zwany Deutsche Haus, kwatera o najbardziej surowym rygorze.

W obozie było siedem baraków ustawionych w jednej linii, gdzie byli osadzeni więźniowie. Poza tym były tam inne budynki: kuchnia, dowództwo i inne, ale nie wiem, jak wyglądały, gdyż tam nie chodziłem. Obóz było ogrodzony płotem z drutu kolczastego o wysokości 4 m, pod napięciem.

W czasie pobytu w obozie w Zgodzie nie pracowałem. Mówili, że jest to obóz wychowawczy, ale nie było żadnych zajęć. Barak noclegowy był ciasny, przeludniony, spaliśmy na wielopiętrowych łóżkach. W baraku były setki, może nawet tysiące osób, ale nie potrafię dokładnie określić ile. Panowały choroby zakaźne: tyfus, czerwona biegunka i inne. Każdy z więźniów miał wykaz chorób, na które chorował. Wiele osób umierało. Na ceremoniach pogrzebowych nakazywano pogardliwie śpiewać przyśpiewkę: „Jużeś zdechł, jużeś zdechł, jużeś wydał swój ostatni dech”.

Strażnicy bili więźniów gumowymi pałkami, poszturchiwali, szarpali, przeganiali, a także strzelali do uciekających. Byli też tacy strażnicy, że na przykład jeden przyniósł różaniec i dał go nam.

W czasie pobytu w obozie zostałem wielokrotnie pobity. Dwukrotnie pobili mnie strażnicy gumowymi żyłami, a jeden raz strażnik uderzył mnie ręką w twarz. Jeden raz zostałem zdeptany przez Salomona Morela. Nie potrafię podać tożsamości sprawców wcześniejszych pobić. Wielokrotnie widziałem, jak strażnicy bili więźniów, ale nie potrafię opisać szczegółów.

Jeden raz zetknąłem się osobiście z Salomonem Morelem. On często przychodził do baraków i bił więźniów. Często przychodził, rzucał więźniów na ziemię, deptał po brzuchu i plecach oraz kopał w głowę. Często kopiąc, rozbijał czaszki więźniów. Ja nie widziałem tego, ale słyszałem o tym i bałem się.

Tak też było w moim przypadku, gdy Salomon Morel wszedł do baraku i krzyknął: „Padnij – powstań – padnij”. Leżąc na ziemi, poczułem, że depcze mi po plecach. Głowę wcisnąłem w ramiona i skuliłem pod siebie. Deptał po mnie kilka minut. Przestał dopiero, gdy udawałem, że wymiotuję. Słyszałem wielokrotnie i widziałem, jak Morel bił więźniów. Widziałem, jak pobił Holendra o nazwisku Kolsteren[278], pochodzącego z Gliwic. Innych zdarzeń nie pamiętam.

Obóz w Świętochłowicach-Zgodzie opuściłem latem 1945 r. Zostałem przetransportowany do obozu pracy przy kopalni Polska. Tam pracowałem jako kowal w kuźni.

Źródło: IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, t. III, k. 573–576, oryginał, mps.

[238]a Opuszczono fragment zeznania dotyczący wizyty świadka w Świętochłowicach.

[239]b Opuszczono jedno zdanie.

[240]1 Oswald Nemec zmarł 1 VII 1945 r. Oficjalna przyczyna zgonu – udar serca.

[241]2 Chodzi prawdopodobnie o cmentarz katolicki należący do parafii św. św. Piotra i Pawła w Świętochłowicach.

[242]1 Wyzwolenie Rybnika nastąpiło 26 III 1945 r.

[243]2 Józef Kieś zmarł 27 VI 1945 r.

[244] Jan Frysztacki zmarł 19 VI 1945 r.

[245] Huta Ferrum leży w dzielnicy Katowic – Zawodziu.

[246]a Opuszczono obszerny fragment zeznania nie dotyczący obozu w Świętochłowicach.

[247] Wanda Lagler zmarła 1 VIII 1945 r.

[248] Dąb – dzielnica Katowic.

[249] Zdaniem Eduarda Loski były to baraki po Deutsche Arbeitsfront (DAF), stojące w miejscu dzisiejszej hali „Spodek”. Więźniowie mieli być tam straszliwie maltretowani. Relacja Eduarda Loski w zbiorach IPN Ka.

[250] Jan Wiesiołek zmarł 8 VIII 1945 r.

[251] Nazwisko to nie figuruje w wykazie zmarłych świętochłowickiego obozu, zob. IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, Odpisy zupełne aktów zgonu więźniów Obozu Pracy w Świętochłowicach.

[252] Zwykle widniał tam tylko jeden podpis. Wcześniej podano informację, że to Salomon Morel podpisał zaświadczenie o zwolnieniu z obozu.

[253]a Opuszczono fragment zeznania, w którym świadek mówi, że nie zna Wacława Łochockiego i Glombitzy, a także nie przypomina sobie, by nad bramą obozową widniał jakiś napis.

2 Zaliczeni do III grupy volkslisty otrzymywali niemiecką przynależność państwową, lecz tylko do odwołania; przynależność tę można było odwołać w ciągu 10 lat.

254

[255]b Opuszczono dokładny adres Alojzego Richtera.

[256]a W tym momencie świadkowi pokazano zdjęcie Salomona Morela i świadek stwierdził, że rozpoznaje w nim komendanta obozu w Świętochłowicach. Na zadane pytanie świadek zeznaje, że widział jak Salomon Morel bił wielokrotnie więźniów, w tym jego oraz jego ojca Maksymiliana Osmańczyka.

[257]b Opuszczono fragment zeznania.

1 W rzeczywistości więźniowie mieszkali w siedmiu barakach.

[258]1 Chodzi o Alfredę Piwko, ur. w 1888 r.

[259] W obozie w Świętochłowicach przebywała Czeszka Aloiza Szumilas.

[260]a W oryginale dopisek: Powyższe wynika z przedstawionego przez świadka zaświadczenie z Obozu Pracy w Świętochłowicach, podpisane Naczelnik Obozu Morel, podpis nieczytelny.

[261]1 W maju 1945 r. odnotowano co najmniej dwa przypadki zastrzelenia więźniów podczas próby ucieczki z obozu.

[262]2 Chodzi być może o Józefa Galę z Bytomia, który zmarł 23 VII 1945 r. Oficjalna przyczyna zgonu – udar serca. IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, Odpisy zupełne aktów zgonu więźniów Obozu Pracy w Świętochłowicach.

[263] Żona Salomona Morela, Wiesława,Sibielak pochodziła ze wsi pod Będzinem.

[264] Dagobert Jerzy Łańcut – od września 1945 r. do listopada 1946 r. dyrektor Departamentu Więziennictwa i Obozów MBP.

[265] Teodor Duda – od stycznia do września 1945 r. dyrektor Departamentu Więziennictwa i Obozów MBP.

[266] Chodzi o siedzibę WUBP w Katowicach przy ul. Powstańców, która mieściła się w budynku zajmowanym w czasie wojny przez gestapo.

[267] Chodzi o więzienie przy ul. Mikołowskiej w Katowicach.

[268]a Opuszczono fragment sprawozdania zawierający ogólne uwagi autora na temat zbrodni popełnianych na Niemcach po zakończeniu II wojny światowej.

[269]1 Grehard Gruschka opublikował swoje wspomnienia obozowe w Niemczech w 1996 r.; przekład polski – zob. idem, Zgoda – miejsce grozy. Obóz koncentracyjny w Świętochłowicach, Gliwice 1998.

[270]2 Deutsche Jungvolk – organizacja wchodząca w skład Hitlerjugend, przeznaczona dla chłopców w wieku 10–14 lat.

[271]3 Salomon Morel miał wówczas 26 lat.

[272]4 Horst Wessel-Lied – pieśń oddziałów szturmowych SA, uważana za nieoficjalny hymn III Rzeszy.

[273]b Opuszczono fragment sprawozdania dotyczący dalszych losów autora.

[274] Nazwisko to nie figuruje w spisie obywateli austriackich przebywających w świętochłowickim obozie, zob. Aneks, Wykaz obywateli państw obcych przebywających w Obozie Pracy w Świętochłowicach.

[275] Jan Puzoń ze Strumienia zmarł 2 VIII 1945 r. w wieku 62 lat (oficjalna przyczyna śmierci – zatrucie krwi).

[276] W Katowicach przy ul. Powstańców mieścił się WUBP.

[277] W zbiorach IPN Ka nie odnaleziono odpisu aktu zgonu Zofii Michalik. Maria Kostecka dostarczyła zawiadomienie o śmierci swojej matki podpisane przez Salomona Morela.

[278] Właściwie: Eric van Calsteren.

IV. Relacje

Nr 53: 2000 sierpień 3, Rybnik – Relacja Waltraudy Porombki

Mój ojciec Hubert Majowski miał 60 lat, jak został zabrany z domu z Chorzowa-Batorego. 27 stycznia nas wyswobodzili, a miesiąc potem (ten miesiąc to my się tak borykali – ojca nie wzięli do pracy, mnie nie wzięli do szkoły, wszystko było chaotyczne), 28 lutego rano, ktoś zapukał do drzwi. Ojciec otwiera, stoi polski żołnierz. „Jaką macie volkslistę?” – pyta, a ojciec mówi: „Dwójkę”. Ten na to: „Proszę się ubierać”, a my z siostrą w łóżku leżeli. Ojciec się ubrał, bo on jako stary żołnierz z 1914 i 1918 r. służył w gwardii niemieckiej, tak on wiedzioł, że jakby nas wyswobodzili, musi się zgłosić do roboty. Wziął ze sobą suwmiarkę i inne rzeczy potrzebne do roboty. Ubrał sobie wysokie buty i poszedł. My mu powiedzieli: „Do widzenia”. Za jakieś pół godziny puka do nas sąsiadka (a ona nie umiała po niemiecku, ino po polsku gadała całą okupację) i mówi: „Heidla, obejrz ino przez okno, co tam się dzieje”. Siostra idzie (bo my byli tylko tata, siostra i ja, dwaj bracia byli na wojnie), otwiera te okno, a tam, jak ulica długa, stało pełno chopów, wszystko „dwójkarze”. No to oni nie przyszli do roboty, ale po „dwójki” przyszli, po Niemców, żeby ich zabrać – pomyśleli my. To my z siostrą szybko się ubrali i patrzeli, gdzie oni z tymi chopami pójdą. Zbierali jeszcze z tych domów, może ich wtedy było 500 abo 600 ludzi, ale samych mężczyzn. Potym prowadzili ich do Załęża[279], to był kawałek, na policję. Tam prawdopodobnie jeszcze raz tyle ludzi było. Tam wszystkich do jednego pomieszczenia zamknęli, tam się dusili. My tam siedzieli do wieczora, ale w końcu musieli iść do dom. Tam ludzie z okien, co „trójki” mieli, powiedzieli: „Idźcie do dom, a przyjdźcie rano, a my wom powiymy, gdzie tych chopów zaprowadzili”. My myśleli, że może ich do Rosji wywożą abo kaj, bo my nie wiedzieli. No i w końcu na drugi dzień my przyszli. Oni tam jeszcze siedzieli, to my tam zaś stoli pod tą milicją. Tam nas dużo stało, kobiety przeważnie, co przyszli obejrzeć, gdzie mąż, gdzie brat. My tak stoimy, koło południa otwierają się drzwi i tych chopów wyprowadzali, zaś tą główną ulicą (obecnie Gliwicką) ku Bytomiu w tą stronę. Ustawili ich w szeregach, a nam kazali odstąpić. Myśmy musieli odejść od nich, no ale my ze zadku szli. Prowadzili tych chopów od Załęża, z tej milicji, przez Chorzów-Batory, gdzie ja mieszkam, do Świętochłowic, tam w stronę Bytomia, i prowadzili ich do tzw. Markthali (Hala Targowa). To była piękna, duża hala. Tam tych chopów wszystkich zamknęli i zamknęła się brama. My zaś stoli. Na drugi dzień my przyszli, to te chopy tam jeszcze byli. Na trzeci dzień tych chopów wyprowadzili, ale w nocy, z Hali Targowej do Zgody, na ten obóz Zgoda. Tam umieścili ich w tych barakach. My teraz wiedzieli, kaj oni są. Jak tych chopów z tej milicji wzięli, to my tam ojca zobaczyli w tłumie tych mężczyzn. Siostra mówi: „Patrz, tata dostoł lanie”. Dostoł lanie, ale szoł. Tam już szli kulawi, bez nóg. Jak ich tam zaprowadzili na tą Zgodę, to siedzieli. Zamknął się obóz, nie można było podejść. To my się wrócili do dom.

Jak my byli w domu, my nie mieli grosza. Ludzi zamykali, ludzi z mieszkań wyrzucali. Siostra, 22 lata starsza ode mnie, bała się gdziekolwiek ruszyć, gdziekolwiek iść, bo ona też miała, tak jak my wszyscy, tą niemiecką grupę, bo my byli Prusy z krwi i kości i jesteśmy nimi do dzisiejszego dnia. I teraz co? Moja siostra nigdzie nie pójdzie, my nie mamy żadnych środków do życia, to siostra dała mi co miała ze swojej wyprawy do sprzedania i ja jako dziecko (rocznik 1932) jechałam sprzedać na wolny targ do Katowic do Załęża. Sprzedałam, przyjechałam do domu z tymi rzeczami, z pieniędzmi, trochę mąki, słoniny. To my to w domu gotowali i jedli. W tym czasie to my tylko słuchali – kiedy przyjdą. Jak koło naszych drzwi przeszli – to chwała Bogu, jak gdzieś stanęli – to siostra zaraz dostawała rozwolnienia ze strachu. Raz na strych my uciekali, raz do piwnicy my się chcieli schować, bo ojca już nam zabrali, bracia byli na wojnie, my były obydwie same, a ludzi masowo z mieszkań wyrzucali. Do szkoły ich zamknęli, wysiedlali, do szczerego pola do Görlitz (Zgorzelca), tam zostoł pociąg stoć i idźcie gdzie chcecie na samopas.

Jo miała babcię, ona mieszkała na Kleofasie[280], koło bramy dyrekcji – tam babcia miała mały prywatny domek. Pójdymy do babcie – godomy – i tam się schowamy. Tam żyła tylko babcia ze swoją córką, która nigdzie nie robiła i ona jej tak gospodarzyła. Babcia już była w podeszłym wieku. My przyszli do niej: „Co, Oma[281], my się u wos schowiymy, bo nos tak gonią i szukają, i my się bele kaj chowiymy”. I ta babcia do mnie powiedziała tak: „Dziołcha, w »Gościu Niedzielnym« pisali, że kto bydzie dwójki przechowywoł, tyn dostanie kara pięć lot więzienia. U nas być nie możesz”. Co my mieli zrobić z siostrą? To była jedyna osoba, do której my mogli iść – babcia, matka mojej matki (moja matka zmarła w 1939 r.). Tak mi babcia powiedziała. Jo tego nie zapomnę. Musieli my potym patrzeć, czy nasze mieszkanie jest zaplombowane, czy jeszcze jest otwarte. Było jeszcze drugie takie zajście. Co my mieli robić, my szukali ostoje. My byli katoliki i zaraz przy kościele my mieszkali. Poszłam do kościoła – to jest bardzo ważne – kościół nabity i czyta nasz proboszcz ogłoszenie abo list pasterski i pisze tak w tym liście: „Jak się tu jedna dwójka w tym kościele znajduje, niech zaraz opuści ten kościół, bo to są zbrodniarze, to są najgorsi ludzie, jacy mogą być i mają tyn kościół opuścić”. I tak my nie mieli nic – ani Kościół, ani babcia.

Sąsiad z góry nad nami też był zabrany na Zgoda, wiedzieli my, kaj są te chopy. Moja siostra dała mi taki pled, chusta i ja w tej chuście była i owerol[282] żech miała, tako babuleńka. Ta sąsiadka była lepiej usytuowano. Upiekła babka i do koszyka mi dała dla swojigo męża i my jakieś jedzynie dla ojca tam dali – chleb, jakaś zupa. Ja rano o czwartej poszłam na Zgoda – było to z początkiem marca, ciemno było. Od nas to jest jakieś pięć kilometrów. Ja tam zaszłam, a tam szczere pole, tam tylko były po lewej stronie te baraki, na górze wieże i tam strzelali, jak by się ktoś zbliżoł. Ja tam byłam całkiem sama, tam nie było nic. Dzisiaj to jest rozbudowane, ta Zgoda się rozbudowała. Ja tak może podeszłam 100 metrów od tego obozu i stanęłam jak wryta, ale się gorąco modliłam. Naraz coś mi podpowiedziało, żeby nie iść dali i ja się odwróciłam i szłam z powrotem do domu. Jak byłam w domu, to może była szósta rano. Ja tam nie mogłam iść. Ja wiem, że coś by się stało. I dobrze, bo jakbym tam podeszła, to by mnie też zabrali do obozu tak jak ojca. Przez sześć tygodni tam był mord, bili.

Potym przyszli Rosjanie – oni brali tych chopów z pewnych bloków do roboty, po sześciu tygodniach. Mój ojciec też się zgłosił do roboty. I cała kompania, może 500 chopa, dziennie prowadzili ruskie żołnierze. My szli za nimi. Oni tych ludzi prowadzili z obozu Zgoda do Chorzowa-Batorego, na stadion, gdzie Ruch jest, i tam budowali takie okopy, z meblami, ze wszystkim. Oni tam dość długo robili. Mój ojciec to boł fachowiec – tokarz, ślusarz, on się na wszystkim znał. On tam z tymi Ruskami bardzo dobrze żył – zawsze go chwalili. Ja sama osobiście pod kulami, nad kulami, przez płot, w każdy dzień żech mu ciepłą strawę podowała (ojciec zawsze mówił, że „ta mo największy pysk, ale ona mi życie uratowała”). Potym tam skończyli w Chorzowie na Ruchu (tam kopali okopy i je urządzali), Ruskie się całkowicie wycofali i wzięli ich Poloki do roboty, do Huty Falwy[283]. To mój ojciec się dostoł do Falwy – robił tam jako tokarz. Tam już mioł trocha lepi, ale dali boł w obozie na Zgodzie. Tam mioł lepi, bo tam też robili naszy ludzie, oni tam też coś podali. Jednego dnia przychodzę i taty nie ma w robocie, on boł w szpitalu. Maszyna urwała mu dwa palce. Prowadzioł go Ruski z karabinym do szpitala do Świętochłowic, do Wojcieszyna. Ojciec uprosił tego Ruska, że on mieszka niedaleko szpitala, i Rusek pozwolił mu odwiedzić mieszkanie. Ojciec przyszedł, popatrzoł. Ale w domu nie było nic, nie było ani kąska chleba, kartofli, ja zaś musiała na wolny handel jechać i zamienić coś i kupić coś. Wiem, że ojciec chodził po prośbie, żeby mu dali kąsek chleba, żeby dla nas też coś było.

Jak ojciec przyszoł z tego obozu, ja miałam brata, który zmarł w czasie okupacji w wieku 21 lat, to dla nas był okropny cios, to ojciec powiedział, że lepi, jak my go pochowali i wiemy, gdzie leży. Powiedział, że on by tego nie przeżył, a brata by zabili w obozie, bo tam było tak, że syn ojca musioł bić i go zatłukli takim szymlym[284], a ojciec zatykał sobie uszy, żeby tego nie słyszeć. Tam dziennie była masakra. Ojciec powiedzioł, że nie mieli nic do jedzynio – tam było takie wysypisko, rumowisko i stamtąd brali takie zardzewiałe puszki i on wymył, wyszorował piaskiem puszkę. Tam były takie kłaki zmarznięte, bo to zima była, oni brali te kłaki i gotowali w tych puszkach. Mój ojciec powiedział, że jak ich zamknęli, to trzech ich spało na jednym łóżku, na takich pryczach. Nie było kocy ani sienników. Po miesiącu to już pojedynczo leżeli – bo tam była tako masakra, rzeź.

Rodziny przynosiły żywność do obozu, warta ją odbierała, ale jak ich było więcej, a jak był pojedynczy, tak jak ja, to zaraz brali do obozu. Jak więcej ludzi przyszło, to się obawiali, to brali te torby, ale wylali dla siebie, zjedli sami, a rodzinom oddali puste naczynia. Nic nie dostali. Ojciec mówił, że tam były też żeńskie baraki. Więźniowie z siódmego baraku nie wychodzili poza teren obozu do żadnych robót. Jak mój ojciec tam boł, to tam jeszcze nie było chorób – sześć tygodni, a potym on szoł na te roboty. Mój ojciec (rocznik 1885, czyli miał wtedy 60 lat) mówił, że ranna modlitwa to było Kiedy ranne wstają zorze, a wieczorem Wszystkie nasze dzienne sprawy. Oni musieli niemieckie piosenki śpiewać, żeby się ci strażnicy rozjuszyli. Musieli śpiewać Deutschland, Deutschland... i potym ich prali. Jak był apel, to kazali się ustawić w szeregu i pytali: „Za co siedzisz?” Jak odpowiedzioł: „Za dwójka”, to dostowoł w pysk i tak cały rząd, a ostatni odpowiedzioł: „Nie pytej się, ino bij”. To tyn się ośmioł i doł mu pokój. Ci ludzie byli naprawdę Bogu ducha winni. Żadnych sądów nie było, tylko przyszli po porządnych ludzi. Ojciec boł z krwi i kości Prus, monarchista, on nas tak wychowoł. Mój ojciec mówił, że więźniowie zachowywali się tam bardzo dobrze w stosunku do siebie, bardzo solidarnie, jedyn drugimu pomagał. Ci ludzie byli w zasadzie w tej samej sytuacji, byli bez winy, bo ci, kerzy mieli co na sumieniu, to uciekli. Mój ojciec mówił, że w siódmym baraku mieli najgorzej – tam były krzyki we dnie i w nocy. Ojciec powiedzioł, że to nie szło już słuchać. W barakach, gdzie był mój ojciec, też ich bili, ale w tej siódemce najbardziej. Do jedzynio nic nie mieli, jedynie co sami kajś tam znodli, i trawę tam jedli. Było tam tak, że trupy jeszcze się ruszały, a ich zakopali.

Mój ojciec jak przyszoł, to powiedzioł: „Dzieci, jo podpisoł, że my tu nie byli bici, że my tam dobrze mieli, to jo musioł podpisać i w ogóle na ten temat z nikim nie rozmawiać. Ale ja wam powiem, że ja już piekła się nie boję, bo piekło na pewno nie jest gorsze niż to, co jo tam przeżył. To, co jo przeżył, to było gorsze jak piekło”[285].

Źródło: IPN Ka, Relacja Waltraudy Porombki (spisana przez Adama Dziuroka).

Nr 54: 2000 wrzesień 7, Rydułtowy – Relacja Rudolfa Gocmana

Nazywam się Rudolf Gocman, ur. 4 kwietnia 1929 r. w Rydułtowach. 17 maja 1945 r. rano o godz. 7.00 zostałem razem z ojcem aresztowany przez ówczesne UB, albo, jak to wtedy nazywano, milicję. Przesiedziałem najpierw dzień w Rydułtowach na milicji, gdzie zostaliśmy przesłuchani (oczywiście bez szturchańców się nie obeszło). Następnie po południu pod eskortą poszliśmy do Rybnika (około 20 km) i zostaliśmy znowu przekazani do UB. Podstawą aresztowania było to, że byliśmy Niemcami, i to wystarczyło, choć ja miałem wtedy 16 lat. W Rybniku UB mieściło się przy obecnej ulicy Piłsudskiego. Tam nas zamknięto w piwnicym, było ciemno. Przesłuchania odbywały się tylko i wyłącznie w nocy, na górze (chyba na drugim piętrze) i do tych pomieszczeń trzeba było biec. Przy pierwszym przesłuchaniu przesłuchujący kazał mi usiąść na krześle przy biurku, wtedy z bocznej z izby wyszedł jakiś człowiek i ten zaraz do mnie z pretensjami, że siedzę – i uderzył mnie pięścią w twarz, a jako że nosiłem okulary, zostały one stłuczone. Bez bicia i krzyków się tam nic nie obywało. Pędzili nas nocą po tych schodach, do jedzenia dali nam raz na dzień pół litra zupy z resztkami jarzyn, oszkrabinami[286] – to było całe jedzenie. W tych warunkach siedziałem ponad tydzień. Ojca mojego zabrali już wcześniej do transportu.

Po tygodniu przetransportowano nas do Katowic. Najpierw zaprowadzili nas na dworzec, oczywiście pod bronią; tam musieliśmy się odwrócić twarzą do ściany, nie wolno nam było nawet patrzeć na ludzi, tylko na ścianę – byliśmy traktowani jak jacyś zbrodniarze, a kiedy ktoś się ruszył, to był od razu bity. Później wsadzili nas do pociągu i pozamykali do przedziałów. Jechaliśmy do Katowic. Strażnicy strzelali co jakiś czas w powietrze, chyba dla zastraszenia, nie tylko nas, ale i otoczenia. W Katowicach znowu maszerowaliśmy do UB; tam nas przydzielali do cel. Gdy się wchodziło do celi, to jeden tam stał z taką laską i bił przechodzących. Mnie też uderzył w ramię. W tej celi było tak ciasno, że można było jedynie siedzieć w kucki. Tam byli różni ludzie – jacyś Rumuni, wojskowi. Nie można było rozmawiać, bo bez przerwy strażnicy zaglądali przez judasza. Człowiek był już tak wystraszony, że tylko myślał, żeby się nie narazić. Następnego dnia nas transportowali. Szliśmy do tramwaju, tramwajem nas zawieźli do Świętochłowic, a stamtąd do obozu pracy Zgoda. To musiało być gdzieś między 23 a 25 maja.

Jak przyszliśmy do Świętochłowic przez bramę obozową, to po lewej i prawej stronie były baraki. Po lewej stronie był prawdopodobnie barak komendanta, bo tam nas zapisywano, a po prawej stronie był barak służby. Jak mnie tam zapisywali, to trafiłem też do komendanta Morela – to był bardzo młody człowiek. Wypytywał się mnie, a na kolanach siedziała mu jakaś niewiasta. Morel popisywał się i bez przerwy machał mi przed nosem pistoletem i pytał się tej kobiety: „Mam go zastrzelić? Mam go zastrzelić?”. Ponieważ ta niewiasta na szczęście nic nie powiedziała, to jakoś się udało. On się wypytywał, za co człowiek siedzi – takie różne bzdury. To, co chciał wiedzieć, to trzeba było mu przytaknąć.

Podzielili nas na bloki. Mnie przydzielono do bloku nr 3. Ja nie wiedziałem, że w obozie jest mój ojciec. Dopiero za trzy dni zobaczyłem ojca, ale on był w bloku nr 7 – dla partyjnych (ojciec był członkiem partii[287]), nazywanym brunatnym barakiem. Życie w tym obozie było męczarnią. Nie mieliśmy nic – łyżki, naczynia, żeby z niego jeść, ręczników. Kompletnie nic – tak jak człowiek wychodzi gdzieś na spacer, tak został zabrany. Nie da się opisać, ile było pluskiew w obozie. Spaliśmy na łóżkach drewnianych, trzypiętrowych; częściowo były sienniki, a na niektórych leżało się na deskach. Jedzenie było dwa razy dziennie, w południe była zupa. W czasie jak ja tam byłem, zupa to były kwaszone buraki drobno posiekane (chyba jakąś maszyną). Dostawaliśmy tej zupy pół litra, ale tego nie można było jeść. Jeśli ktoś miał jakąś starą puszkę, to był bogaty. Był jeszcze chleb (kilo lub półtora kilo) – jeden na sześć osób. Najważniejsza ceremonia to był podział tego chleba. Trzeba było pilnować, żeby jedna porcja nie była większa od drugiej. Mierzono to sznurkiem. Najlepszy kawałek chleba to był środek i każdy go chciał dostać. Więźniowie sami dzielili ten chleb. To było całe jedzenie. Ja tam nie dostałem ani kąska margaryny ani marmolady – a to nawet w Oświęcimiu dostawali (pisze o tym John Sack[288]). W obozie panował głód. Do tego dochodziły apele poranne – czekanie, liczenie do znudzenia. W nocy słyszeliśmy krzyki z baraku nr 7. Rzeczywiście tam się nad tymi ludźmi znęcali; tam byli ci partyjni, z Hitlerjugend. Do innych baraków strażnicy rzadziej wpadali, żeby bić więźniów. W baraku nr 3 nie byłem bity. Trzeba było uciekać przed biciem po kątach. Z ojcem nie było kontaktu. Nie można było swobodnie chodzić po obozie. Wszyscy byli sterroryzowani, bali się, żeby się nie narazić. Dyscypliny pilnował jeden z więźniów, Skutela – bez ręki. Za łaźnią i ustępami był taki gnojok – tam wyrzucano z kuchni odpady; nieraz można tam było znaleźć kawałek ziemniaka. Myśmy tam chodzili ukradkiem, żeby coś zjeść. Złapał mnie raz Skutela i zbił pasem. Miałem wtedy 16 lat i jako młody przechodziłem pobyt w obozie inaczej niż starsi, którzy to bardziej przeżywali, żyją z tym. A młody człowiek tak się nie przejmował.

Nie przypominam sobie, żeby w obozie w Świętochłowicach były modlitwy, ale później w obozie w Siemianowicach rano wszyscy musieli śpiewać Kiedy ranne wstają zorze, wieczorem Wszystkie nasze dzienne sprawy (nawet gdy dzisiaj słyszę to w kościele, to mnie ciarki przechodzą). Każdy modlił się sam o to, żeby przeżyć. Jak się człowiek położył na pryczy, to się modlił, obiecywał różne rzeczy, że jak wyjdzie to coś zrobi. Nie spotkałem w obozie żadnych księży ani pastorów. Obok mnie był myśliwy, dalej komunista. Był też w obozie taki rzeźnik z Rydułtów Słanina (tam zmarł)[289], Kazik[290] piekarz; ten z obozu wyszedł.

W obozie siedzieli nie tylko Niemcy, ale też Polacy – ci, co coś posiadali, właściciele fabryk, sklepów, bogaci czy też przedwojenna policja granatowa. Nawet komuniści tam siedzieli. Ja pamiętam jednego komunistę Niemca, który nie umiał tego przeżyć, że go zamknęli – jego, komunistę. On się psychicznie załamał.

Mogliśmy tam otrzymywać paczki. Posyłali je jedynie ci, którzy wiedzieli, że tam są ich krewni (nasza matka nie wiedziała, gdzie jesteśmy). Niektórzy otrzymywali te paczki. Druty obozowe były pod napięciem. Były też dwie wieże. Śmiertelność w obozie była ogromna. Z początku trupy wywozili jednym wozem (za barakiem nr 3 była tak zwana truphala[291], stąd mogliśmy to obserwować). Później wozili już je dwoma wozami. Z tego obozu dużo ludzi chodziło do roboty. Tworzono kolumny i wyprowadzano ich do roboty. Ja nie byłem ani razu w robocie. Tam był Kazik z Rybnika, Sobczyk, to myśmy się tam troszkę kumplowali i w kącie razem siedzieli. Nie było nic do roboty. Przede wszystkim trzeba było unikać styczności ze strażnikami. Ojciec zmarł w Świętochłowicach[292]. Matka chciała się dowiedzieć, gdzie jest pochowany. Był pochowany w grobie masowym – 25 trupów tam było. Tam wszyscy byli chowani w grobach masowych.

W drugiej połowie lipca z grupą 150 ludzi zostałem odkomenderowany do obozu pracy przy Hucie Laura w Siemianowicach. Ze 150 ludzi przeżyło jedynie 37. Tam był obóz przy Hucie Laura (obecnie Huta Jedność), były baraki i tam przywlekliśmy tyfus ze Świętochłowic. Matka dowiedziała się, gdzie jestem, i nawiązała kontakt z lekarzem zakładowym. Ludzie umierali tam przeważnie w ubikacjach. Rano prowadzili nas do roboty. Budzili nas zawołaniem: „Pobudka! Pobudka! Wstać!” Potem musieliśmy śpiewać Kiedy ranne wstają zorze. Tam traktowanie było już lepsze. Dostaliśmy już łyżki, talerze emaliowane (mam go jeszcze do dzisiaj na pamiątkę). Tamte czasy były już troszkę lepsze.

Źródło: IPN Ka, Relacja Rudolfa Gocmana (spisana przez Adama Dziuroka).

Nr 55: 2000 lipiec 18, Chorzów – Relacja Egona Jańskiego

Miałem niespełna osiem lat, gdy trafiłem z matką do obozu w Świętochłowicach-Zgodzie. Codziennie wzywano nas na przesłuchanie. Ojciec nigdzie nie należał; matce chciano wmówić, że ojciec był we Freikorpsie, czyli bojówce dywersyjnej. Żeby w to uwierzyć, tego człowieka trzeba było znać. On nie potrafił zabić nawet królika na święta i żeby to mógł zrobić, często prosił matkę, aby go wcześniej czymś zdenerwowała.

Ojciec był dobrym fachowcem, pracował w przedwojennej Polsce. Nie korzystał nawet z dni wolnych od pracy, bo go potrzebowali w zakładzie – był spawaczem. Gdyby był we Freikorpsie, to w momencie rozpoczęcia wojny gdzieś by walczył, a on wtedy szedł do pracy i zastanawiał się, skąd jest taki ruch na ulicach, co się dzieje. A to już Niemcy wchodzili. Niektórzy mówili, żeby iść do partyzantki, ale gdzie miał iść? Do tego lasku w pobliżu obecnej telewizji Katowice? Mieszkaliśmy wtedy w Siemianowicach. Ojciec nawet nie wiedział, co się dzieje. Po zajęciu Górnego Śląska przez Niemców został przez nich ponownie zatrudniony w dotychczasowym miejscu pracy – w Hucie Laura. Później dostał wezwanie do Wehrmachtu, ale huta go reklamowała. Dostał do wyboru: albo idzie do Wehrmachtu, albo zostaje w hucie, ale musi podpisać volkslistę. Ojca też trzeba zrozumieć, miał 30 lat. Ja miałem trzy lata, kiedy Niemcy wkroczyli. Miał więc małe dziecko, był na dorobku. Dlatego podpisanie volkslisty było dla ojca niczym – przecież to tylko papier, a papierów to można i dziesięć podpisać. Ważne było to, co wewnątrz każdy myślał i jak czuł, tutaj były groby jego ojca i rodziny. Mogliśmy uciec, ale nie zrobiliśmy tego. Przed kim? Po co? Tutaj się urodziliśmy, tutaj są nasze korzenie, nie chcieliśmy żyć gdzie indziej. Ojciec całą wojnę przepracował w hucie. Matka zarówno za Niemców, jak i po wojnie była zatrudniana przymusowo. Ona nie podpisała volkslisty.

Zaraz po wyzwoleniu przyszli Polacy i zarzucili ojcu, że pracował dla Niemiec, że zdradził, bo podpisał volkslistę. W hucie go nie zatrudnili, bo już był wrogiem. Wkrótce ojciec został aresztowany i osadzony w Mysłowicach jako Niemiec, tam pracował w kopalni. Widzieliśmy go tam z matką, jak wracał po pracy do obozu. Widzieliśmy też, jak wywożono z obozu trupy na furmance przykrytej plandeką. Ojciec po powrocie mówił, że najpierw wywozili zwłoki tylko w nocy, ale gdy rozpoczęła się epidemia tyfusu, robiono to także w dzień. Po aresztowaniu ojca władze polskie zabrały meble i wyposażenie naszego mieszkania, tak że z matką musieliśmy spać na podłodze.

Pewnego razu na początku kwietnia 1945 r. wróciłem po zabawie na podwórku do mieszkania i okazało się, że drzwi są zaplombowane. Od sąsiadów dowiedziałem się, że matkę też zabrali i zostałem sam. Sąsiedzi nie chcieli mnie puścić, ale ja wiedziałem, gdzie jest zbiórka aresztowanych, więc wyrwałem się sąsiadom, podążyłem w to miejsce i zacząłem wołać matkę. Matka odezwała się, więc pobiegłem do niej, a wtedy strażnik pchnął mnie jeszcze kolbą w plecy ze słowami: „Tak, tak, idź do matki”. W czasie aresztowania matki nie przedstawiono jej żadnych zarzutów, powiedziano jej tylko, że zostanie z innymi aresztowanymi przewieziona na Sybir, a dzieci zostaną wszystkim odebrane. Aresztowania dokonali cywile polscy z biało-czerwonymi opaskami na rękawach, z pepeszami w rękach, niektórzy mieli rogatywki. Razem z matką zostaliśmy odstawieni do szkoły w pobliżu kościoła przy ulicy 3 Maja w Siemianowicach, gdzie przebywali już inni aresztowani przez milicję ludzie. Jak siedzieliśmy pod gołym niebem w Siemianowicach, przez około tydzień, to widzieliśmy chodzących wokół nas pijanych strażników. Kobiety, które im się spodobały, były zaczepiane i szarpane. Matka starała się unikać strażników, aby nie stać się obiektem zaczepek. W Siemianowicach nikt nas nie przesłuchiwał, było tylko wiadomo, że dzieci zostaną odebrane rodzicom, bo Niemcy też tak robili, a reszta pojedzie na roboty na Sybir. Żadnych zarzutów nam nie przedstawiono. Kiedy szkoła wypełniła się, sformowano z nas transport i pieszo szliśmy do Zgody w Świętochłowicach.

Więźniami w tym obozie byli spokojni ludzie: matki, rodziny, których ojcowie byli na froncie, kobiety, starcy; taka mieszanina. Nie było wśród nas żadnego bojownika czy aktywnego działacza niemieckiego. Był barak, w którym przebywali Niemcy, co do których była pewność, że są to prawdziwi Niemcy. Z tego baraku było słychać nocami krzyki. Nigdy nie zauważyłem, aby w naszym baraku wobec kogokolwiek stosowano przemoc fizyczną. Krzyki na pewno słyszałem z tego jednego baraku, gdzie trzymano Niemców, ale dlaczego były te krzyki, tego nie wiem. My w baraku mieliśmy w miarę spokój. Ogrodzenie było prawdopodobnie pod prądem, ale nigdy nie widziałem żadnych osób rzucających się na druty.

W baraku, w którym przebywaliśmy, spało się na betonowej podłodze. Było ciasno, ponadto znajdowała się tam znaczna ilość robactwa: wszy, pluskwy itp. Matka, troszcząc się o mnie, ukradła z łaźni listwy, żebym nie musiał spać na betonie. W naszym baraku były kobiety z dziećmi, mężczyźni, młodzi i starcy. Przebywając w obozie w Świętochłowicach, rozchorowałem się. Otrzymywaliśmy zupę z pokrzyw, po której dostawało się biegunki. Z powodu biegunki musiałem się często wypróżniać, a w nocy nie można było opuszczać baraków, dlatego matka uchylała drzwi, żebym mógł załatwiać swoje potrzeby. Trzeba było bardzo uważać, bo gdy reflektor omiatający teren obozu uchwycił jakiś ruch, natychmiast padały strzały oddawane seriami, więc wtedy szybko wskakiwało się do baraku i zamykało drzwi. Żeby zapewnić mi lepsze wyżywienie, matka poszła skłamać do administracji obozu, że ma małe dziecko, bo na takie przysługiwał grysik. To też była lura, ale było już lepsze od dotychczasowego jedzenia. Poza tym dostawało się ćwiartkę chleba. Nie pamiętam, aby w obozie w Zgodzie panował tyfus.

W obozie strażnicy robili z nami, co chcieli. Z komendantury dochodziły nas odgłosy pijaństwa i strzelaniny. Więźniowie siedzieli grupkami, a pijani strażnicy chodzili wieczorem po obozie i strzelali w powietrze. Każdy się bał, że zaczną strzelać do nas. Odczuwałem strach przed tym, że mnie zabiorą od matki. Jednak mimo wcześniejszych zapowiedzi nie rozdzielono mnie z matką. Matka była przesłuchiwana ze mną w obozie codziennie. Podczas przesłuchań starano się wymusić na matce zeznania obciążające ojca, dotyczące jego przynależności do Freikorpsu. Podczas gdy matkę przesłuchiwano, mnie zabierano na bok, pokazywano granaty i inne rzeczy, pytano, czy ja widziałem kiedykolwiek coś takiego w domu. Matkę ciągnięto do bunkra, strasząc karą. Ja, uczepiony jej spódnicy byłem ciągnięty razem z nią. Cały czas przesłuchujący ją mówili: „My wszystko wiemy”. Matka odpowiadała: „Jak wiecie, to dlaczego pytacie?”. Mimo wszystkich kolejnych przesłuchań nie mogli nam nic udowodnić. Chciano nam coś przypisać, dlatego uczepiono się podpisaliśmy „dwójkę”. Dlatego, że ją podpisaliśmy, byliśmy wrogami i zdrajcami, bo wyparliśmy się obywatelstwa polskiego. A ojciec ją podpisał, bo chciał żyć. Nikt nie zdawał sobie sprawy, że podpisanie volkslisty będzie takie szkodliwe. Niemcy coś obiecywali, to każdy podpisywał. Ten, kto wymyślił volkslistę, powinien zostać także skazany jako zbrodniarz, bo z powodu tej volkslisty niektórzy ludzie niewinnie cierpieli.

Nie wiedziałem, kto był komendantem obozu, na pewno go widziałem, ale nie zdawałem sobie sprawy, że to on. Dla mnie wszyscy przesłuchujący byli komendantami. Na terenie obozu znajdowały się oprócz mnie także inne dzieci, nawet młodsze ode mnie, tak samo jak ja zabrane z matkami czy obojgiem rodziców. Wywożenia zmarłych z obozu w Świętochłowicach nie widziałem, natomiast w pobliżu bunkra widziałem utopione w bajorze niemowlę, noworodka. Musiała je tam wrzucić jakaś kobieta albo zrobili to strażnicy. Dzień w obozie spędzałem na bieganiu po jego terenie, starałem się jednak zawsze przebywać w pobliżu matki, bo byłem bardzo wystraszony. Człowiek nie wiedział, co przyniesie następna godzina. Przed naszym wyjściem z obozu także inni ludzie byli wzywani do biura i nie wracali, więc nie wiem, czy także zostali zwolnieni z obozu, czy stało się z nimi coś innego. W obozie nie przebywali z nami żadni znajomi rodziców.

1 sierpnia 1945 r. zostaliśmy z matką wezwani do biura. Dali nam zwolnienie, otwarli bramę i kazali iść. Nie mieliśmy już kontaktu z innymi więźniami i nie mogliśmy im powiedzieć, że wychodzimy. Nasze zwolnienie zawdzięczamy interwencji żony kuzyna matki – Jadwidze, na którą ojciec zawsze mówił „adwokat”. To ona walczyła o nas. Nie wiem, gdzie chodziła, bo miała znajomości w różnych miejscach. Jadwiga nie była Ślązaczką, była polską patriotką, należała do jakichś związków, miała dom, którego władze jej nie zabrały, była bogata. O naszym aresztowaniu dowiedziała się od sąsiadów i zaczęła nas szukać. Jeśli ktoś miał kłopoty, to zawsze mógł na nią liczyć, wszystkim pomagała.

Dopiero po wyjściu z obozu dowiedzieliśmy się, komu zawdzięczamy uwolnienie, ponieważ Jadwiga nie kontaktowała się z nami podczas naszego pobytu w obozie. W efekcie jej zabiegów także ojciec został przeniesiony do Bytomia. Po wyjściu z obozu wróciliśmy do pustego mieszkania, spaliśmy na podłodze, ja chodziłem na hałdę zbierać węgiel na opał. Poza tym chodziłem do stołówki przy hucie po resztki, żebyśmy z matką mieli co jeść, albo dostawałem od żołnierzy obierki z ziemniaków, z których można było jeszcze coś wykroić, i tak żyliśmy. Matka poszła tam, gdzie zabrali nasze meble, bo wiedziała, dokąd zostały przewiezione, ale powiedziano jej, że przepadły na rzecz skarbu państwa. Ojciec został zwolniony w 1947 r. W domu niewiele rozmawiało się o okresie osadzenia w obozie zarówno matki, jak i ojca.

Źródło: IPN Ka, Relacja Egona Jańskiego (spisana przez Wacława Dubiańskiego).

Nr 56: 2001 lipiec 26, Świętochłowice – Relacja Heleny Tyrpic

Przed wojną moja mama nie pracowała, a ojciec pracował w hucie Florian. Tak było również w czasie wojny. Nie powołano go do wojska, ponieważ był inwalidą wojennym z I wojny światowej. Tak było do początku 1945 r., kiedy zabrali go do obozu; było to około 10 kwietnia. W hucie zrobiono coś, jakby łapankę – zabrano wszystkich, którzy mieli „dwójkę”. Zaprowadzono ich do świętochłowickiej hali targowej, dokąd sprowadzano też ludzi z innych zakładów, którzy mieli „dwójkę”. Poprowadzono ich potem przez Świętochłowice gdzieś w kierunku Bytomia i dalej za Gliwice. Było to dokładnie w dniu pogrzebu mamy. Potem przetransportowano go do obozu w Mysłowicach, gdzie zmarł 1 października 1945 r. Pochowany został na tamtejszym cmentarzu ewangelickim.

31 października 1945 r. mój mąż Erwin został zwolniony z amerykańskiej niewoli, do której dostał się w kwietniu 1945 r., i wrócił do domu. Też miał „dwójkę” i bał się, żeby go nie zabrano do obozu. Dlatego nie pokazywał się specjalnie, nawet do obozu w Libiążu przychodziła tylko moja siostra.

Wkroczenie Rosjan do Świętochłowic pamiętam dość dobrze. Kilkakrotnie w ciągu dnia schodziliśmy do piwnicy, po czym wracaliśmy do mieszkania na trzecim piętrze. W kamienicy po przeciwnej stronie ulicy mieścił się sklep z konfekcją, który został przez żołnierzy rosyjskich splądrowany, a potem podpalony. Mama była wtedy już chora. W związku z ewakuacją wypisano ją ze szpitala i przywieziono do domu. Ponieważ ja byłam w pracy i nie było nikogo w domu, pozostawiono ją siedzącą na schodach przed mieszkaniem.

Tydzień lub dwa po śmierci mamy zostałam zatrzymana. Pracowałam wtedy w zajezdni tramwajowej jako konduktorka i codziennie wcześnie rano dojeżdżałam do pracy specjalnym tramwajem, który jechał od strony Łagiewnik i Chorzowa i zbierał po drodze wszystkich pracowników. Któregoś dnia ktoś w tramwaju powiedział mi, że jeśli mam „dwójkę”, lepiej żebym nie jechała do pracy. Odpowiedziałam, że to chyba niemożliwe, żeby zabierano kobiety. Na to ta osoba powiedziała: „Nie bądź taka pewna, bo słyszałem, że i kobiety zabierają”. Naiwna byłam i nie myślałam, że może być aż tak. Kiedy przyszłam do biura i przygotowywałam sobie torbę i bilety, przyszedł kierownik i powiedział, że mam wszystko zostawić, bo chce ze mną rozmawiać milicja. Nie pamiętam, ile osób zabrano, ale chyba dosyć sporo, bo byli tam i mężczyźni, i kobiety.

Stamtąd zabrano nas do starostwa w Katowicach, gdzie nas spisano. Nie powiedziano nam, dlaczego nas zabrano, nie postawiono żadnych zarzutów poza tym, że jesteśmy Niemcami. Ja przecież Bogu ducha winna byłam. Nie należałam do żadnego związku – ani ja, ani moi rodzice, ani nawet mąż. On w ogóle był wystraszony. Kto zresztą nie był wtedy wystraszony? Do domu posyłano chyba wiadomość, żeby przynieśli nam cywilne ubranie (miałam na sobie służbowy mundur tramwajarski). Poza tym zabrano nam wszystkie rzeczy: obrączki, zegarki, kolczyki, portfel, z którego milicjant wysypał wszystkie drobne do kosza na śmieci. Pomyślałam sobie: jak my pójdziemy, to wtedy sobie to pozbierasz i wymienisz w banku.

Stamtąd – prawdopodobnie po dwóch dniach – zawieziono nas tramwajem na Zgodę. To było chyba po południu. Było nas w tej grupie chyba 20, może 22 osoby. Po wejściu na teren obozu musieliśmy stać cały dzień i całą noc i dopiero następnego dnia rano zaczęto się nami zajmować. Mężczyzn przydzielono do męskich baraków, a nas do baraku na końcu obozu, na wprost drogi.

W obozie było już wtedy dość dużo ludzi. W baraku ulokowałam się na górnej pryczy. To było okropne. Wszędzie ogromne ilości pluskiew, a wszy mieliśmy we włosach i w ubraniach. Przy każdej sposobności wychodziliśmy za barak na słońce i rozbieraliśmy się, żeby powybierać wszy. Makabra! W nocy spaliśmy, a robactwo spadało z sufitu wprost na nas. Spało się na pryczach na gołych deskach, w ubraniu. Żadnych sienników ani koców. Jeśli chodzi o higienę, to nie mieliśmy nic: żadnego ręcznika, mydła. Raz w tygodniu był prysznic. Obok jednego z baraków był kran, przy którym w pozostałe dni można było umyć ręce i twarz – oczywiście bez mydła.

Jeśli chodzi o jedzenie, to przez pierwsze dwa tygodnie nie było w ogóle chleba. Dostawaliśmy dwa lub trzy razy dziennie cienką zupkę. Ponieważ nie było naczyń, podawano nam ją w butelkach. Można sobie wyobrazić, jaka to była zupa, skoro można ją było nalać do butelki: woda i trochę kaszy. Potem dawano nam rano pajdę chleba i coś do picia – jakąś kolorową wodę. Mnie nie było tak źle, bo siostra podawała mi czasami jakieś jedzenie przez znajomego, który był w obozie i wychodził do pracy na zewnątrz. Ci jednak, którzy nie mieli nikogo, bo ojciec był w jednym obozie, a matka z dzieckiem w innym, chodzili po śmietnikach i zbierali wszystko, co tylko nadawało się do jedzenia – obojętne, czy surowe, czy nadgnite.

To był najgorszy czas z całego okresu mojego pobytu w obozie.

Początkowo nie pracowaliśmy. Później skierowano nas do pracy na Zgodzie przy inwentaryzacji. Przypominam sobie, że kiedy przyszliśmy tam, cała hala była pusta, wszystkie maszyny były zabrane. Z betonowej posadzki wystawały tylko resztki śrub, którymi maszyny te były mocowane do podłoża. Prowadzono nas do magazynu, gdzie liczyliśmy śruby, nakrętki i inne części. Później dostałam się – razem z dwiema innymi osobami – do pracy w kuchni przy zakładowej stołówce. Tamtejszy kucharz zawsze nam coś ugotował, ale ostrzegał, żeby nikomu o tym nie mówić, bo to było zabronione. Czasami udało się też coś przynieść do obozu. W ogóle dostać się do pracy było bardzo trudno. Przeważnie trzeba było mieć jakieś znajomości. Ja do pracy dostałam się dzięki wspomnianemu wcześniej znajomemu mojej siostry.

Jeśli się nie chodziło do pracy, cały dzień siedziało się w baraku. Najgorzej było rano: wszędzie leżały zwłoki, które potem sprzątano i odnoszono do jednej budy. Stamtąd co jakiś czas – raz dziennie, a może co drugi dzień – wywożono je na cmentarz. Wtedy nikomu nie było wolno być poza barakiem lub wyglądać przez okno. Wtedy też widywałam pewnego młodego Holendra, który chciał chyba w ten sposób wydostać się z obozu albo nawiązać jakiś kontakt.

W baraku, do którego trafiłam, było sporo kobiet z Bytomia i Lipin – najczęściej z tego powodu, że należały do BDM. Morela pamiętam tylko, jak przechadzał się po obozie. Zawsze z dużym wilczurem i z pistoletem w otwartej kaburze. Kogo i czego on się bał – nie wiem. Przecież ludzie byli wystraszeni już na sam jego widok.

W baraku nr 7, czyli „brunatnym”, byli trzymani partyjni – mężczyźni, którzy należeli do niemieckiej partii, i młodzi chłopcy z HJ. Dosłownie każdej nocy słychać było krzyki bitych ludzi. A kiedy przywożono nowy transport, następnego dnia rano więźniowie zmywali krew z kamieni na placu apelowym. W tym czasie nie wolno było nikomu stać przy oknie; gdyby kogoś zauważono, natychmiast by strzelano. Była tam jeszcze taka jakby piwnica pełna wody. Często kilku ludzi z danego transportu zamykano w tej piwnicy. Jeżeli ktoś był przytomny i na tyle silny, że mógł stać, to się nie utopił. Nie wiem, jak to wyglądało, ale tak mi opowiadali.

W lipcu 1945 r. prawdopodobnie z powodu zbyt dużej liczby ludzi w obozie i epidemii tyfusu zaczęto nas szybko wywozić, najpierw do Jaworzna, a następnego dnia pieszo szliśmy do Libiąża. W Libiążu było już zupełnie inaczej. Baraki były murowane, a zimą ogrzewane centralnie z pobliskiej kopalni. Wolno było chodzić po terenie całego obozu. Zwykle dostawaliśmy dwa razy dziennie chleb, a na obiad była kasza. Była tam też życzliwa nam kucharka – Polka, która z dyń rosnących na terenie obozu gotowała nam dżem do posmarowania chleba. Poza tym nie było już tych ekscesów, które w Zgodzie wyprawiali wartownicy. Tam nas nikt nie krzywdził.

Źródło: IPN Ka, Relacja Heleny Tyrpic( spisana przez Andrzeja Sznajdera).

Nr 57: 2001 sierpień 6, Godów – Relacja Melanii Uherek

Mój ojciec pochodził z Modzurowa za Raciborzem. W 1912 r. w poszukiwaniu pracy przeprowadził się do Godowa i zaczął pracować jako ogrodnik w majątku hrabiego Larischa, ponieważ w tym zawodzie był wykształcony. Właśnie dlatego, że ojciec pracował u niemieckiego hrabiego, był uważany za Niemca, bo przecież Niemiec Polaków by nie zatrudnił. Tymczasem u Larischa pracowali sami Polacy! W czasie wojny mieszkałam z rodzicami. Rodzice mieli podpisaną volkslistę numer 2, natomiast ja nie miałam podpisanej volkslisty, bo byłam wówczas niepełnoletnia. W 1945 r. miałam 22 lata.

Kiedy w maju 1945 r. przyszło wezwanie do stawienia się w Urzędzie Gminnym, mieli się stawić także rodzice, ale ojciec był już śmiertelnie chory, a matka nie mogła chodzić. W związku z tym zabrano tylko mnie. Ojciec zmarł w czasie, gdy ja przebywałam w obozie w Świętochłowicach. Kiedy przyszli po nas, zapytałam, co ja albo moja rodzina komu zrobiła, że chcą nas zabrać. Nie wiem, czy powodem naszego zatrzymania mógł być donos, bo ani ja, ani nikt z mojej rodziny nigdy nikomu nic złego nie zrobił. Chociaż widziałam w czasie wojny mężczyznę z naszej wioski, który zdezerterował z Wehrmachtu i ukrywał się u narzeczonej, nie doniosłam na niego. Potem ten mężczyzna był przy tym, jak nas spisywano pod Urzędem Gminnym, ale nie powiedział ani słowa, że go w czasie wojny nie wydałam. W czasie okupacji widziałam też różne inne rzeczy, których nie zgłosiłam władzom niemieckim. A tu po wyzwoleniu zostałam zamknięta i nie wiem, za co. W czasie gdy zostałam zatrzymana, pracowałam już w zakładzie na terenie Czechosłowacji. 1 maja zostaliśmy wyzwoleni, a 4 maja poszłam do pracy.

To był 13 albo 14 maja 1945 r. Gdy przyszłam do Urzędu Gminy, było tam już wiele osób z Godowa. Przeprowadzono nas najpierw do Gołkowic. W Gołkowicach ponownie nas spisano, tam też spędziliśmy noc. Później poszliśmy pieszo do Wodzisławia. W Wodzisławiu załadowano nas do pociągu i przewieziono do Rybnika. Po przyjeździe do Rybnika spędziliśmy noc w gmachu szkoły muzycznej, obok dworca kolejowego. Cały czas nikt nie mówił, za co nas zatrzymano ani co z nami zrobią. W Rybniku przy spisywaniu dowiedziałam się, że moje zatrzymanie „zawdzięczam” wójtowi Godowa, który układał listy osób do zatrzymania. Do obozu prowadziło nas wojsko. Pamiętam, że eskortujący nas żołnierz sam pytał, za co mnie zamknęli. Z Rybnika przetransportowano nas pociągiem do Katowic, a potem do Świętochłowic i stamtąd poszliśmy pieszo do Zgody. Nie pamiętam już, jak długo szliśmy, bo człowiek był zdenerwowany. Po dojściu do obozu przez całą noc siedzieliśmy na podwórku obozowym, bo na razie nie było miejsca w barakach. Widzieliśmy chodzących po obozie żołnierzy. Następnego dnia zostaliśmy przydzieleni do sal w barakach. W obozie nie rejestrowano nas i nie spisywano, ponieważ w komendanturze dostali już spisy dostarczone przez eskortujących nas żołnierzy. Tak więc mój pobyt w obozie rozpoczął się 17 maja 1945 r.

W baraku, w którym przebywałam, były same kobiety. Niektóre kobiety z mojej sali chodziły do pracy na kopalnię Polska i tam sprzątały. Ja też wolałabym chodzić do pracy, niż siedzieć i ciągle tylko wpatrywać się w okno, ale nigdy nie zostałam wyznaczona do pracy poza obozem. Każdy musiał utrzymywać porządek w swoim kącie, gdzie przebywał, poza tym były wyznaczane tygodniowe dyżury i wtedy kolejno byłyśmy odpowiedzialne za sprzątanie i porządek na całej sali. Nie mogłyśmy opuszczać sali i wychodzić na zewnątrz, tylko do ubikacji mogłyśmy wychodzić poza barak.

Nie słyszałam strzałów ani krzyków na terenie obozu. Myśmy w naszej sali mieli spokój. Była jedna kobieta z Poznania z dwiema córkami, ale pewnego razu gdzieś poszły i już nie wróciły; nie wiem, czy je przeniesiono gdzie indziej, czy zwolniono. Nie pamiętam dokładnie, ile nas było na sali, ale na pewno więcej niż 40. Nie przypominam sobie, ile było sal w baraku. Człowiek starał się schodzić z oczu blokowym i strażnikom. Gdy szłam do ubikacji, to nie rozglądałam się nigdzie na boki, szłyśmy zawsze prosto najkrótszą drogą. Wracając, można było na chwilę stanąć w pobliżu murków na podwórku, ale tylko w pobliżu sali. Wiedziałyśmy o tym, że ogrodzenie jest pod prądem. Ostrzegano nas, że jeden z więźniów za bardzo zbliżył się do ogrodzenia, w wyniku czego został porażony prądem i zmarł. Powiedziała nam o tym blokowa i kazała nam uważać. Widziałam też kobiety z dziećmi, ale było ich bardzo mało. W naszej sali były może ze dwie lub trzy kobiety z dziećmi liczącymi około sześciu, siedmiu lat.

Jeśli chodzi o wyżywienie, to najgorszych było pierwszych sześć tygodni pobytu w obozie, bo nie dostawałyśmy nic z domu. Otrzymywałyśmy kawałek chleba – około 100 gramów, później w południe dawano nam jeszcze zupę – wodziankę z buraczków. Później, kiedy już rodzina dowiedziała się, gdzie z siostrą jesteśmy[293], moja druga siostra, która mieszkała w Żorach, zawsze przychodziła i przynosiła nam dwie kromki chleba, żebyśmy choć trochę się wzmocniły. Władze obozowe zezwalały na zaopatrywanie więźniów w żywność przez przychodzące pod obóz rodziny. Rodzina też niewiele miała, ale chociaż trochę tego chleba siostra nam przynosiła.

Zachowanie blokowych wobec nas było przyzwoite. Najpierw blokową była Grabowska, ale zmarła. Później blokową była kobieta z Rybnika: Aronstam (Arnowska), która przed wojną miała sklep w Rybniku na rynku. O ile wiem, jeszcze niedawno mieszkała w Niemczech, ale nie wiem, czy obecnie żyje. Nie wiem, kto wyznaczał blokowych, chyba ktoś z kierownictwa. Bałam się wizyt blokowego czy innych przedstawicieli obozu, obawiając się, czy będę miała spokój. Przez tę niepewność człowiek miał całe nerwy zszargane. Komendanta widziałam tylko na apelach i z daleka, chociaż nie wiem na pewno, czy to był on. U nas w baraku nigdy nie był. Do nas na salę przychodzili tylko blokowi, którzy też byli więźniami, ale wyznaczono ich do tej funkcji. Nigdy nie widziałam, aby w mojej obecności ktoś został pobity, widziałam jednak poszkodowanych, którzy mówili o pobiciu. Spotykałam ich, kiedy udawałam się do ubikacji. Mężczyźni mogliby więcej powiedzieć, ale wszyscy, których zabrano z Godowa, już nie żyją. W obozie zmarło pięć osób z Godowa, które zostały zabrane razem z nami. Byli to: Stabla Stefania[294], Klocek Otylia[295], Grodoń Maria[296], Przybyła Helena[297] i Wolny Rudolf. Pamiętam, jak Grodoniowa z Godowa umierała pode mną. Jeszcze w nocy przyszła do mnie i prosiła, abym poszła z nią do ubikacji. Mimo że byłam bardzo słaba, nie odmówiłam jej i poszłam z nią. Rano, gdy się obudziłam, Grodoniowa już nie żyła. Musiała umrzeć krótko po tym, jak wróciłyśmy z ubikacji. Klockowa umarła na izbie chorych, ale tego nie widziałam. Szwagierka siostry, Helena Przybyła, zmarła na swojej sali. Stabla zmarła także na izbie chorych. Wolny pracował na kopalni, tam zachorował na tyfus i zmarł w obozie. Nie znam innych osób przebywających jeszcze w obozie. Te, które znałam, już poumierały. Pamiętam, że w bloku numer 7 byli bardzo chorzy. Był tam jeden mężczyzna z Gołkowic – Popek[298]. Spotkałam go raz, jak szłyśmy z siostrą do ubikacji. Miałam duże problemy z tym, aby go rozpoznać, tak był zmieniony, i dopiero, gdy go zapytałam, utwierdziłam się, że to on. Wkrótce zachorowałyśmy z siostrą i już nikogo nie widziałyśmy.

Po niespełna trzech miesiącach pobytu w obozie, w sierpniu, zachorowałyśmy z siostrą na tyfus plamisty i dur brzuszny. Byłyśmy o włos od śmierci. Gorączkowałyśmy, miałyśmy biegunkę. Gdy leżałam chora, to mówiono, że mają nas przenieść do innego obozu, ale przyszedł jakiś człowiek i powiedział, żeby chorych zostawić w spokoju. Chorowałam z siostrą przez prawie trzy miesiące, bo dopiero na krótko przed zwolnieniem odzyskałam na tyle siły, że mogłam już chodzić. Z okresu choroby bardzo niewiele pamiętam z tego, co działo się w obozie. Człowiek z dnia na dzień czekał, kiedy choroba go zwycięży. W chorobie opiekowałyśmy się sobą wzajemnie. Moja siostra leczy się – od czasu, gdy wyszła z obozu. Ja także cierpię na reumatyzm.

Przez cały okres pobytu w obozie nie dowiedziałam się, dlaczego zostałam zatrzymana. W dniu zwolnienia, 17 października 1945 r., najpierw wypuszczono moją siostrę – około trzech godzin przede mną. Kiedy się z nią żegnałam, prosiłam ją, aby przyniosła mi chociaż jeden dobry, porządny obiad. Siostra odpowiedziała, że zaczeka na mnie przed obozem, bo mnie na pewno też zaraz wypuszczą. Wypuszczali więcej osób, ale partiami. Co jakiś czas wchodził blokowy i odczytywał nazwiska osób zwalnianych. Przed zwolnieniem nie byłam nigdzie wzywana. W ogóle przez cały okres pobytu w obozie ani razu nie byłam przesłuchiwana. W dniu zwolnienia przyszli, wyczytali moje nazwisko: „Marwitz[299] Melania, proszę się ubierać, szybko”. Ja zapytałam: „I co?”. Na to odpowiedziano mi z uśmiechem: „Idziecie do domu”. Z tej radości byłam w stanie powiedzieć tylko: „Nareszcie, nareszcie!”. Obóz miał być zlikwidowany i dlatego zaczęto nas zwalniać.

Mąż mojej siostry był urzędnikiem, ale dopiero w lipcu wrócił z wojny, bo służył w Wehrmachcie. Jego brat Edward Przybyła był w czasie wojny w obozie koncentracyjnym w Dachau i kiedy wrócił, moja siostra z Żor prosiła go o pomoc w ratowaniu nas. Najpierw się bał, ale jego żona przekonała go i wszyscy poszli do gminy. Władze gminne wystawiły mnie i siostrze dobrą opinię, pisały też do obozu w sprawie naszego zwolnienia.

Po uzyskaniu zwolnienia z obozu dostałyśmy bilety wolnej jazdy koleją do wskazanego przez nas miejsca. Po powrocie do domu miałam spokój ze strony władz. Jedyne nieprzyjemności wynikały z ogólnego traktowania osób, które posiadały volkslistę w czasie wojny. Na przykład kiedy byłam na zabawie tanecznej, w pewnym momencie wójt nakazał opuszczenie sali wszystkim osobom posiadającym wcześniej volkslistę numer 2. Chociaż nie miałam podpisanej volkslisty, chciałam opuścić salę dlatego, że siedziałam w obozie, ale mój późniejszy mąż nie pozwolił mi wyjść. Mimo że później dosiadł się do nas znajomy milicjant i było wesoło, to jednak człowiekowi było przykro. Później przychodzili mnie przepraszać, każdy się usprawiedliwiał, że jest niewinny. Musiałam się też zgłaszać na milicji, ale to była formalność, bo we wsi wszyscy się znali, milicjant też mnie znał.

Źródło: IPN Ka, Relacja Melanii Uherek (spisana przez Wacława Dubiańskiego).

[279] Dzielnica Katowic.

[280] Osiedle przy kopalni Kleofas w Katowicach-Załężu.

[281] Oma – w gwarze śląskiej babcia.

[282] Owerol – w gwarze śląskiej ubiór sportowy, dres.

[283] Dawna nazwa Huty Żelaza Florian w Świętochłowicach.

[284] Szymel – w gwarze śląskiej taboret.

[285] Hubert Majowski przebywał w świętochłowickim obozie od 28 II do 8 X 1945 r.

[286] Oszkrabiny – w gwarze śląskiej obierki z ziemniaków.

[287] Chodzi o NSDAP.

[288] Zob. J. Sack, Oko za oko. Przemilczana historia Żydów, którzy w 1945 r. mścili się na Niemcach, Gliwice 1995.

[289] Alfons Słanina zmarł 3 VIII 1945 r. w wieku 37 lat.

[290] Kazimierz Sobczyk?

[291] Trupiarnia.

[292] Herman Gocman zmarł 31 VII 1945 r. w wieku 59 lat.

[293] Melania Uherek (wówczas Marwitz) została zabrana do obozu w Świętochłowicach razem ze swoją siostrą Katarzyną, zob. relacja Katarzyny Przybyły w zbiorach AIPN Ka.

[294] Stefania Stabla z Gołkowic zmarła 31 VIII 1945 r.

[295] Otylia Klocek zmarła 10 VIII 1945 r.

[296] Maria Grodoń zmarła 10 IX 1945 r.

[297] Helena Przybyła zmarła 8 IX 1945 r.

[298] Rudolf Popek zmarł 23 VI 1945 r.

[299] Nazwisko rodowe Melanii Uherek.

V. Listy

Nr 58: 1945 sierpień 11, Rydułtowy – Prośba Jerzego Kudla do Wydziału Bezpieczeństwa w Libiążu o zwolnienie żony Krystyny

Prośba Kudla Jerzego [300]Rydułtowy, dnia 11 sierpnia 1945 r.a

o zwolnienie żony Krystyny

z Obozu Pracy w Libiążu

Do

Wydziału Bezpieczeństwa

w Libiążu

Z końcem kwietnia 1945 r. została żona moja Kudla Krystyna zabrana przez wojska rosyjskie na trzy dni do pracy i do tej pory jeszcze nie wróciła. Dowiedziałem się, że znajdowała się w Obozie bPracy w Świętochłowicach, a obecnie została przełożonac[301]do Libiążab.

Żona moja posiada dgrupę III tzw.d volkslisty. Dowody te zostały jej zabrane przez milicję.

W czasie okupacji pod względem politycznym zachowywała się bez zarzutu i nie brała udziału w żadnych organizacjach niemieckich, którą opinię mogą potwierdzić świadkowie. W roku 1945 ja, Jerzy Kudla, zostałem wysłany przez Niemców na front. Chcąc jednakowoż uniknąć tego, zraniłem się dobrowolnie, strzelając sobie do lewej ręki. Złapano mnie przy tym, za co ukarano i wysłano mnie do obozu koncentracyjnego w Gepinge (Niemcy). Z chwilą wkroczenia wojsk alianckich na te tereny zostałem zwolniony i wróciłem dnia 5 VIII 1945 r. do domu.

Proszę o ułaskawienie mej żony, gdyż jest niewinnie zabrana.

W nadziei, że prośba ma zostanie uwzględnioną, oczekuję przychylnego załatwienia tej sprawy^1.[302]

Kudla Jerzye[303]

Źródło: AIPN Ka, Okręgowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach, 32/869, t. 2, k. 444–445, oryginał, mps.

Nr 59: 1945 wrzesień 21, Bytom – Prośba Marty Gajewskiej do Wydziału Bezpieczeństwa w Katowicach o zwolnienie brata Maksymiliana

Prośba Marty Gajewskiej o zwolnienie Bytom, dnia 21 IX 1945 r.a[304]

Maksymiliana Gajewskiego

z Obozu Pracy w Świętochłowicachb[305]

Do Wydziału Bezpieczeństwa

w Katowicach

Obywatel cMaksymilian Gajewskic,[306]ur. 8 II 1907 r. w Chropaczowie, zamieszkały w Chropaczowie, został w maju br. przy obławie w Bytomiu przez Milicję Obywatelską z powodu braków dowodów osobistych przytrzymany i odstawiony do dobozu pracy w Świetochłowicach-Zgodzied.[307]Obyw[atel] G[ajewski] był w powrotnej drodze do domu z rosyjskiego obozu pracy w Czechosłowacji, gdzie pracował jako ślusarz.

Zaznaczam jako jego siostra, że brat mój nie był czynny w żadnej niemieckiej organizacji politycznej ani prywatnej, jako też nie brał żadnego udziału w jakiejkolwiek akcji proniemieckiej, natomiast sprzeciwiał się reżimowi hitlerowskiemu, za co wysłany został przymusowo do obozu pracy pod Berlinem.

Na dowód, że powyższe dane polegają na prawdzie załączam zaświadczenie wystawione przez pięciu świadków Polaków.

Wobec powyższego proszę uprzejmie o zwolnienie G[ajewskiego] z obozu pracy, tym bardziej że wymieniony po przebytej ciężkiej chorobie potrzebuje specjalnie troskliwej opieki^1.[308]

Z poważanieme[309]

Źródło: AIPN Ka, Okręgowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach, 32/869, t. 2, k. 418, oryginał, mps.

Nr 60: 1945 październik 6, Gliwice – Prośba Adelaidy Ciupki do wicewojewody śląskiego Arki Bożka o zwolnienie męża Leona

Prośba Adelajdy Ciupkowej [310]Gliwice, dnia 6 października 1945 r.a

Gliwice

[...]b[311]

Do

Obywatela Wojewody Arki Bożka Katowice

Urząd Wojewódzki Śląsko-Dąbrowski

Dnia 18 czerwca 1945 r. aresztowany został mąż mój Leon cCiupka. Do 7 VII br. przebywał mój mąż w obozie w Świętochłowicach-Zgodzie, a następnie przeniesiony został rzekomo do Warszawy. Gdzie faktycznie się znajduje, tego nie wiemc.[312]

Przyczyny aresztowania mojego męża nie są mi znane. Ponieważ mój mąż zawsze był Polakiem, przypuszczam, że aresztowanie nastąpiło na skutek jakiejś pomyłki. Dla wyjaśnienia sprawy pozwalam sobie nast[ępujące] dane osobiste mego męża podać: mąż mój urodził się dnia 23 VI 1894 r. w Gliwicach z ojca Wincentego i matki Pauliny i jest wyznania rzymskokatolickiego. Wychowany w domu był w duchu polskim, a to nie tylko dlatego, że ojciec jego był Polakiem, ale przede wszystkim, że jego matka Paulina urodzona w Ostrogórce pod Czeladzią, pow. Będzin, pochodziła z czysto polskiej rodziny, toteż mąż mój przysposobiony do komunii św. był w języku polskim.

W roku 1920 odbył się nasz ślub. Z małżeństwa tego pochodzi troje dzieci, które są narodowości polskiej i które mówią po polsku.

W czasie trzeciego powstania, mąż mój, będąc Polakiem, z narażeniem nie tylko swej egzystencji, ale i swego życia przez cały czas trwania powstania woził dla powstańców chleb i żywność. W następstwie tego zachowania się w czasie powstania mąż mój był przez władze niemieckie stale szykanowany i z tego powodu tak przed wojną, jak i w czasie wojny miał wiele kłopotu. Świadkowie: [...]d[313]Mąż mój nie tylko do partii, ale w ogóle do żadnych organizacji politycznych nie należał. W domu często, jak i poza domem, posługiwał się językiem polskim. Świadkowie jak wyżej oraz wielu innych. Na skutek aresztowania mego męża znalazłam się ja, jak i moja rodzina w bardzo ciężkiej sytuacji.

Tak jak mój mąż jestem narodowości polskiej i dlatego gorąco i usilnie Obyw[atela] Wojewodę proszę o zajęcie się sprawą mego męża i spowodowanie zwolnienia go z dotychczasowego aresztu.

[314]Adela Ciupkae

Źródło: AIPN Ka, Okręgowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach, 32/869, t. 2, k. 393, oryginał, mps

Nr 61: 1945 październik 7, Katowice-Ligota – Prośba Elżbiety Konik do naczelnika Obozu Pracy w Świętochłowicach o zwolnienie męża Floriana

Elżbieta Konik [315]Katowice-Ligota, dnia 7 X 1945 r.a

[...]b [316]

Do

Komendanta Obozu Pracy

w Zgodzie

Prośba o zwolnienie mego męża Floriana Konika, ur. 20 czerwca 1883 r., z Katowic-Ligoty, [...]b

Od czasu, gdy aresztowano mego męża i osadzono w wyżej wymienionym obozie, upłynęło już sześć miesięcy. Pomimo kilkakrotnych przesłuchań, jakim męża poddano, jeszcze go z obozu nie zwolniono. Wszelkie dotychczas z mej strony w tym kierunku podjęte starania nie odniosły najmniejszego skutku. Na to, że mąż mój jest zupełnie niewinny, że za czasów okupacji niemieckiej żadnemu Polakowi nie szkodził, lecz wprost przeciwnie pod każdym względem im pomagał, mogłabym w razie potrzeby stawić dowolną ilość wiarygodnych świadków. Ja osobiście również pomagałam Polakom. W dowód uznania tego i dzięki wstawiennictwu tych osób, którym za czasów okupacji pomogłam, zwolniono mnie nie tylko od przymusowej pracy, ale zwrócono mi również moje mieszkanie, a nawet obiecano mi zwrot zabranych mebli. Są to fakty, które nie mogą dłużej pozostać bez skutku. Jestem więc mocno przekonana, że i mój mąż zostanie, z braku winy i jakichkolwiek obciążających zarzutów, po dokładnym rozpatrzeniu sprawy z obozu zwolniony.

Oto otrzymałam drogą okrężną wiadomość, która niewątpliwie przyczyni się do zwolnienia mego męża. Najmłodszy syn męża Ewald K[onik], którego pobyt był mi dotychczas ze względu na ostatnie działania wojenne nieznany, znajduje się przy Wojsku Polskim i służył swej Ojczyźnie, jak na każdego prawego Polaka przystoi. Czy za to więc, że mąż wychował swe dzieci w duchu polskim i posyłał do polskiej szkoły, został osadzony w obozie? Czyliż naprawdę tylko tzw. volkslista II kategorii jest miarodajna w osądzaniu ludzi?

Mąż nie uczęszczał na żadne hitlerowskie zebrania, wiece lub inne manifestacje, nie należał do żadnych związków politycznych, nikomu za czasów okupacji nie szkodził, a pomimo to osadzono go w obozie! Jest to rzeczywiście niesprawiedliwy i wielce krzywdzący los, jaki go spotkał. Dlaczego nie pociąga się winnych do odpowiedzialności? Dlatego, że mąż ratował i ukrywał Polaka, którego szukały byłe władze niemieckie, za to, że odnosił się do Polaków jak do swych najbliższych, do swoich współrodaków, musi on dziś znosić takie poniżenia?

Zaznaczam, że nie są to żadne czcze wywody z mej strony, które powyżej przytaczam. Wszystko, co wyżej zeznaję, mogą niżej wymienieni, i to w miejsce przysięgi, zaświadczyć: [...]c.[317]

Kończąc, proszę jeszcze raz usilnie o jak najrychlejsze uwolnienie mego męża.

W przekonaniu, że tym razem prośba moja nie pozostanie bez skutku, pozostaję.

Z poważaniem

[318]Elżbieta Konikd

Źródło: AIPN Ka, Okręgowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach, 32/869, t. 2, k. 438–439, oryginał, mps.

Nr 62: 1945 październik 8, Katowice – Prośba Andrzeja Kwiatkowskiego do wicewojewody śląskiego ppłk. dr. Jerzego Ziętka o zwolnienie syna Stanisława

[319]Katowice, dnia 8 X 1945 r.a

Do

Szan[ownego] Ob. Wicewojew[ody] ppłk. dr. Ziętka

w Katowicachb[320]

Zwracam się do szan[ownego] Wojewody z gorącą prośbą o udzielenie mi zezwolenia o zwalnianiuc[321]mego dsyna Stanisława Kwiatkowskiegod,[322]ur. 15 listopada 1904 r., ez obozu karnego z Huty Zgody, Świętochłowicee,[323]gdzie obecnie przebywa. Znane mu były sankcje karne, jakie były przewidziane w okólniku okupanta w razie niestawienia wniosku o listę narod[owościową], spowodowane nieustannymi pogróżkami czynników lokalnych okupanta były powodem złożenia podpisu o volkslistę, do której został mój syn fprzydzielony do grupy IIIf.[324]Na podstawie różnych plotek został mój syn aresztowany i do obozu karnego strącony. Jest dobrym Polakiem i nie zhańbił nigdy imienia narodu polskiego, bo urodził się w Polsce i mówił zawsze językiem polskim. Poza tym pomagał materialnie i finansowo polskim rodzinom i nie był członkiem żadnych młodzieżowych organizacji hitlerowskich.

Cześć ojczyźnie!

Kwiatkowski Andrzej

Źródło: AIPN Ka, Okręgowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach, 32/869, t. 2, k. 401, oryginał, rkps.

Nr 63 : 1945 październik 10, Brzeziny Śląskie – Prośba Teobaldy Powolik do Wydziału Bezpieczeństwa w Katowicach o zwolnienie syna Krystofa

Prośba Powolikowej Teobaldy Brzeziny Śląskie, dnia 10 X 1945 r.

o zwolnienie syna Krystofa

z obozu odosobnienia

Do

Wydziału Bezpieczeństwa

w Katowicach

Niżej podpisana, jako matka obozowca Powolika Krystofa, prosi niniejszym o zwolnienie wymienionego z obozu odosobnienia w Świętochłowicach. Prośbę motywuję tym, że syn mój jest wychowany w duchu polskim, uczęszczał do czasu okupacji do szkoły polskiej i dopiero po zajęciu Śląska przez Niemcy został do niemieckiej szkoły przyjęty.

Przynależność syna do organizacji HJ jest także wytłumaczona, gdyż do tej organizacji została cała młodzież przymusowo wciągnięta, a szczególnie ta młodzież, która miała zamiar się dalej kształcić. Syn mój nie był nigdy wrogiem polskości, a będąc wówczas jeszcze półdzieckiem, nie był także szkodnikiem idei polskiej.

Jestem przekonana, że po wyzwoleniu syna stanie się on pełnowartościowym obywatelem polskim i dopomoże do odbudowy kraju z całych sił.

Żywiąc nadzieję, że prośba moja uwzględniona zostanie i że syn wkrótce zwolniony będzie, kreśli z poważaniem

[325]Powolikowa Teobaldaa

1 załącznik: opinia Zarządu Gminnego

Źródło: AIPN Ka, Okręgowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach, 32/869, t. 1, k. 300, oryginał, mps.

Nr 64: 1945 październik 16, Kempa – Prośba Anastazji Buczek do Komendanta lagru o zwolnienie męża Jana

Buczek Anastazja Kempa, dnia 16 X 1945 r.

ur. 2 V 1916 r. w Kempie, pow. Opole

zam[ieszkała] w Kempie

Do

Ob. Komendanta lagrua[326]

Niżej podpisana prosi uprzejmie[327]bo zwolnienie jej męża z lagru, Jana Buczkab, ur. 19 III 1909 r. w Bladen. Prośbę swą motywuje, jak następuje: Mąż mój był operowany na żołądek dwa razy i był zwolniony z wojska. Przed samym przyjściem Czerwonej Armii został pod przymusem zabrany do wojska. Jesteśmy oboje Polakami i w duchu polskim byliśmy oboje z mężem wychowani i w domu mimo zakazu mówiliśmy po polsku. Jesteśmy biedni, żyliśmy tylko z pracy rąk. Ja chorowałam na zapalenie mózgu i obecnie nie jestem do żadnej pracy zdolna, nie mam nawet czym zapłacić za mieszkanie, które wynajmuję. Proszę bardzo o wypuszczenie mego męża z lagru, aby on pomógł mi przeżyć ten ciężki czas.

Ufam, że prośba moja będzie uwzględniona.

[328]Anastazja Buczekc

Źródło: AIPN Ka, Okręgowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach, 32/869, t. 2, k. 243, oryginał, rkps.

Nr 65: 1945 październik 18, Katowice, – Prośba Berty Brodali do wojewody śląskiego gen. Aleksandra Zawadzkiego o zwolnienie męża Piotra

Berta Brodala Katowice, dnia 18 października 1945 r.

Katowice III

[...]a[329]

Szan[owny] Panie Wojewodo

Gen. Zawadzki!

W wielkiej rozpaczy zwracam się do Ob. Wojewody o łaskawe wysłuchanie mej gorącej prośby. bMąż mój Piotr Brodala ur. 15 V 1899 r. w Przybysławicach, pow. Ostrów Wielkopolskic,[330]brałb[331]czynny udział w wojnie niemiecko-polskiej w 1939 r. Po powrocie, z początkiem listopada 1939 r., nie był z powrotem do dawniejszej pracy przyjęty w Śląskich Kolejkach Elektrycznych i był jako Polak na przymusowe prace do Niemiec wysłany. Tam też przez cały czas okupacji pracować musiał. dPod naciskiem i przymusem partii hitlerowskiej zmuszony, tak jak każdy obywatel Śląska, wniosek o volkslistę stawić. Z jakiej przyczyny jednak okupant zaszeregował go do II grupy listy narodowościowej, jest dla mnie, jak i dla męża mojego po dziś dzień niejasne.d[332]Nie był przecież w żadnym związku niemieckim. Nie troszcząc się w ogóle i zresztą nie wiedząc w ogóle, co znaczy volkslista nr II, dalej znosił cierpliwie przymusowy obóz epracy w Heydebreckue.[333]Od początku do ostatniej chwili pisywał listy do mnie tylko w języku polskim, tak samo i w mowie używał wyłącznie języka polskiego, co też koledzy jego poświadczyć mogą. Wysiedloną siostrę z Poznania wspomagał jak tylko mógł, dając jej nadzieję i otuchę, że wnet dzień odwetu przyjdzie. Cieszył się bardzo, gdy dzień wyzwolenia się zbliżał. Dzień nadszedł. Z wielkim entuzjazmem i radością przywitał zwycięskie wojsko radzieckie. Cieszył się, że przymusowy obóz pracy się skończył, że będzie znów mógł w wolnej ojczyźnie w swobodzie żyć i pracować.

Lecz, niestety, niedługo trwała jego uciecha. Radość i szczęście w smutek i rozpacz się zmieniły. fW lutym 1945 r. był jako posiadacz II grupy listy narodowościowej do obozu pracy do Zgody zabrany, gdzie po dzisiejszy dzień się znajdujef.[334]Ob. Wojewodo! Jaka rozpacz rwie i rani jego serce, będąc Polakiem z krwi i kości i w wolnej ojczyźnie nadal w obozie pracy przebywać musząc, tak jak za cały czas okupacji. Cóż mogło być przyczyną, że mąż mój otrzymał ową nieszczęśliwą dwójkę? Chcę być szczerą i otwartą. Ob. Wojewodo, proszę moją prośbę do końca wysłuchać. Będąc jeszcze w roku 1919 panną i mając 3-letnie nieślubne dziecko, nie miałam środków do życia, by syna mego wychować. Zatroszczył się więc z nimg[335]brat mój, który nie tylko go wyżywił, ale także i do szkoły i do nauki wysłał. Posłał go jednak do niemieckiej szkoły. W roku 1925 wyszłam za mąż właśnie za Piotra Brodalęh.[336]Syn mój Walter Madaj, będąc więc pasierbem tylko mego męża, mąż mój nie troszczył się w ogóle o niego. Tak syn mój wyrósł i wychował się tylko u brata. W roku 1940 został do wojska ściągnięty. W roku 1943 dostałam wiadomość, że zginął. Wiadomość tę przyniósł mi ten sam Ortsgruppenleiter^1,[337]który się volkslistami zajmował. Przypuszczam więc, że tylko na tej podstawie mąż i ja otrzymaliśmy II grupę listy narodowościowej.[338]

Drogi Ob. Wojewodo! Tak pięknie Ob. Wojewoda przemówił, że ani jednej duszy polskiej nie odda się Niemcom, proszę więc i błagam usilnie Ob. Wojewodę o łaskawe rozpatrzenie sprawy mego męża. iWstawiłam także wniosek o rehabilitację, lecz zgryzota i zrozpaczona dusza Polaka prosi i woła z obozu o ratuneki.

Myślę, że prośba moja nie pójdzie w niwecz i zostanie w myśl Ob.Wojewody przychylnie załatwiona.

Z poważaniem

[339]Brodala Bertaj

Źródło: AIPN Ka, Okręgowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach, 32/869, t. 2, k. 297–298, oryginał, mps.

Nr 66: 1945 październik 18, Pielgrzymowice – Prośba Marty Filip do Wydziału Bezpieczeństwa Urzędu Wojewódzkiego Śląsko-Dąbrowskiego w Katowicach o zwolnienie narzeczonego Ludwika Poloka

Pielgrzymowice, dnia 18 X 1945 r.a[340]

Do

Urzędu Wojew[ódzkiego] Śląsko-Dąbrowskiego

Wydział Bezpieczeństwa w Katowicachb[341]

Prośba Marty Filip w Pielgrzymowicach o zwolnienie z obozu Ludwika Poloka ur. 2 III 1916 r. w Golasowicach

W najniższej ukorze ośmiela niżej podpisana wnieść swą uniżoną prośbę o łaskawe zwolnienie jej przyszłego męża cLudwika Polokac,[342]znajdującego się w obozie przymusowym dŚwiętochłowice-Zgodad.[343]

Prośbę swoją motywuję tym:

Z nazwanym miałam zawrzeć związek małżeński, lecz w wyrabianiu dokumentów przeszkodziło nam nadejście frontu do naszej wsi, tak że związku nie mogliśmy zawrzeć. Wobec tego, że nazwany jest sierotą bez ojca i matki i nikt się za wspomnianym nie może ująć, a nazwany nie był żadnym wrogiem, był uczciwym robotnikiem, że tylko miał listę drugą, został przez milicję doprowadzony do tegoż obozu.

Z uwagi, że jego nazwisko już zdradza jego polskie pochodzenie, jak i z uwagi na to, że jest chorobliwy na płuca, upraszam gorąco władzę o zwolnienie jego, albowiem mogę ręczyć, że stanie się dalej dobrym obywatelem polskim, i przeto, że moi rodzice są już starzy, niezdatni do pracy, i byłby nam potrzebny do prowadzenia gospodarstwa rolnego.

Jeszcze raz upraszam o rychłe i przychylne załatwienie mej prośby, za co z góry dziękuję i kreślę z poważaniem^1.[344]

Filip Marta

Źródło: AIPN Ka, Okręgowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach, 32/869, t. 3, k. 281, oryginał, rkps.

Nr 67: 1945 październik 19, Panewniki – Prośba Julii Bielas do Urzędu Bezpieczeństwa w Katowicach o zwolnienie syna Henryka

Julia Bielas

Panewnikia[345]

[...]b[346]

Do

Urzędu Bezpieczeństwac[347]

Katowiced[348]

Prośba!

Aresztowano mi syna eHenryka Bielas do obozu karnego w Zgodzie dnia 27 II 1945 r.e,[349]gdyżf[350]on się niczym nie zajmował i nikogo nie krzywdził. Ja, uboga matka, jako wdowa bez żywiciela, prosiłabym o zwolnienie mego syna, gdyż on już dosyć pokutuje i tej wolności by już godzien był, gdyż cała rodzina już bardzo upadła.

Z poważaniem

Julia Bielas

Źródło: AIPN Ka, Okręgowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach, 32/869, t. 2, k. 461, oryginał, rkps.

Nr 68: 1945 październik 21, Lipiny – Prośba Antoniego Tkocza o zwolnienie Wilema Migoca

Lipiny, dnia 21 X 1945 r.a[351]

Podanie Tkocza Antoniego o zwolnienie z tymczasowego więzienia w ZgodzieWilema Migoca

Z doświadczenia i za powodem przekonania osobistegob[352]znajduje się osoba cWilem Migoc w więzieniu w Zgodziec,[353]i to niesłusznie. W czasie okupacyjnym jako fachowiec był nam przychylny, dostawszy wszelkie wskazówki, nastawiając nam radio, któregośmy używali w przeciągu pięciu lat. Więc nie był zdrajcą, jak mnie w sprawie osobistej, tak i innym Polakom, a my korzystając z jego czynności i wiedzy, byliśmy z niego zadowoleni przez cały czas okupacyjny. Czego prawdziwy Niemiec nie byłby w stanie się dopuścić.

Fakt ten twierdzi Tkocz Antoni, weteran powstań śląskich, organizator PPZ^1,[354]jako też organizator Działkowców Śląskich i wybrany przez Narodową Partię jako Radca Sierot i Opiekun Społeczny.

Zaznaczam, że byłem wykluczony z tzw. volkslisty, o czym wyżej wymieniony dobrze wiedział.

Tkocz Antoni

Źródło: AIPN Ka, Okręgowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach, 32/869, t. 1, k. 196, oryginał rkps.

Nr 69: 1945 październik 22, Obóz Pracy w Świętochłowicach – Prośba Waldemara Kregla do prokuratora Sądu Specjalnego w Katowicach o zwolnienie z obozu

Prośba Obóz Zgoda, dnia 22 X 1945 r.a[355]

Kregla Waldemara

o zwolnienie z obozu

Do

Prokuratora Sądu Specjalnego

w Katowicach

ul. Andrzeja

Niżej podpisany bKregel Waldemarb,[356]syn blacharza Karola Kregla, ur. 23 maja 1911 r. w Zabrzu, ostatnio zamieszk[ały] w Chorzowie I, ul. Katowicka 11, obecnie cw obozie w Zgodziec,[357]prosi Ob. Prokuratora Sądu Specjalnego o łaskawe zwolnienie z tegoż obozu.

Znajduję się tutaj przeszło dziewięć miesięcy. Zamknięcie moje nastąpiło jedynie z tego powodu, że posiadam obywatelstwo niemieckie (Deutsche Staatsangehörigkeit). Z tego powodu, że byłem zmuszony jako małoletni wyprowadzić się razem z rodzicami do Rzeszy Niem[ieckiej].

Pozwalam sobie zaznaczyć, że nie byłem członkiem jakichś związków niemieckich, zawsze nawet wrogo usposobiony do reżimu hitlerowskiego. Zachowanie się moje było zawsze lojalne i żadnego Polaka nie pokrzywdziłbym. Pragnąc żyć w Państwie Polskim jako prawdziwy Polak, stawiam zarazem do miarodajnych władz wniosek o rehabilitację.

Zdaję sobie z powyższych przyrzeczeń dobrze sprawę, które czynię w miejsce przysięgi.

Jako świadków mego politycznego nastawienia się mogę się powołać na: [...]d.[358]

Jeszcze raz prosząc o łaskawe uwzględnienie mej uprzejmej prośby, kreślę.

Z poważaniem

Kregel Waldemar

Źródło: AIPN Ka, Okręgowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach, 32/869, t. 2, k. 407–408, oryginał rkps.

Nr 70: 1945 październik 22, Gaszowice – Prośba Anny Dongi do wojewody śląskiego gen. Aleksandra Zawadzkiego o zwolnienie syna Augustyna

Anna Dongowa Gaszowice, dnia 22 października 1945 r.

Gaszowice

powiat Rybnika[359]

Do

Obywatela Generała Dywizji Zawadzkiego

w Katowicach

bDotyczy zwolnienia syna mego Augustyna Dongi z obozu odosobnieniab[360]

cDnia 16 maja br. został zabrany przez Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Rybniku syn mój Augustyn Dongac,[361]ur. dnia 19 IX 1919 r. i przez cale życie zamieszkały w Gaszowicach. dPowodem jego aresztowania miała być jego grupa II. Jest to chłopiec fizycznie niedorozwiniętyd,[362]bo odpowiada dziecku 10-letniemu, który w życiu swoim nigdzie nie pracował i oprócz domu rodzicielskiego nic nie widział. Nazywano go zawsze liliputem i na każdym kroku żartowano z niego. Sam funkcjonariusz z bezpieczeństwa żartował z niego i oświadczył w Urzędzie Gminnym, że go zabierze na żart i będzie gęsi pasł. Tymczasem ez bezpieczeństwa wywieziono go do Świętochłowic, gdzie się do dzisiejszego dnia znajdujee.[363]On sam nie wiedział, co to jest volkslista, co to znaczy ta lub owa grupa, w ogóle jak dziecko w niczym się nie orientował. Języka niemieckiego wcale nie zna, gdyż stale i wszędzie rozmawiał po polsku, nigdzie nie pracował w czasie okupacji. W roku 1944 biegał po wiosce i roznosił listy pocztowe. Przy tej czynności napotkał na ukrywającego się przez całą wojnę Polaka, który zbiegł z rąk żandarmów niemieckich. Widząc go i rozmawiając z nim, milczał i nikomu o tym nie wspomniał. Osoba ta może to dzisiaj potwierdzić. Jako dziecko nie należał on do żadnych organizacji, ani przed wojną, ani też w czasie okupacji. O jego zachowaniu się dziecięcym mogą wszyscy obywatele z Gaszowic i okolicy potwierdzić.

Zwracałam się już w tej sprawie do różnych instancji, lecz bezskutecznie, nawet odpowiedzi nie otrzymałam. Upraszam przeto Obywatela Wojewodę o przyjście mi z pomocą i o skierowanie sprawy na właściwą drogę, gdyż uważam, że Obywatel Wojewoda zajmie się aresztowanym i niewinnym dzieckiem, które do tej pory znajduje się fw obozie w Świętochłowicachf.[364]

Z poważaniem

[365]Anna Dongag

Źródło: AIPN Ka, Okręgowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach, 32/869, t. 1, k. 121, oryginał, rkps.

Nr 71: 1945 październik 22, Katowice – Prośba Marii Biok do Obozu Pracy Zgoda w Świętochłowicach o zwolnienie męża Piotra

Maria Biokowa Katowice-Ligota, dnia 22 X 1945 r.a[366]

Katowice-Ligota

[...]b[367]

Do

Prokuratury cObozu Pracy Zgoda

w Świętochłowicachc[368]

dMój mąż Piotr Biokd,[369]ur. 29 VI 1890 r. w Gosławicach, pow. Opole, został w dniu 24 V 1945 r. zabrany z mieszkania, i to z powodów mi nieznanych. Mąż mój jest uchodźcą z Opola i optował na rzecz Polski. Nasze córki wychowaliśmy w duchu polskim i chodziły do szkół polskich. Starsza córka prowadziła bezpłatnie Ogródek Jordanowski i pracowała w Związku Rezerwistów i Młodych Polek. W czasach okupacji pracowała tu sama córka razem z jeńcami przymusowo na roli. W roku 1939 uchodziła cała rodzina przed Niemcami w głąb Polski, przez co córki moje potraciły całą wyprawę i mąż mój odzież i buty.

Że jesteśmy Polakami, świadczy to, że wspierało się Polaków materialnie na Zaolziu przez zięcia, gdyż tu staliśmy pod stałą obserwacją niemiecką, i duża ilość polskich książek i czasopism, które się mimo rewizji gestapo do dziś dnia przechowały w naszym domu. Na pierwszym zjeździe polskich Ślązaków i podczas plebiscytu bronił mój mąż Polaków z bronią w ręku: świadkowie Czaja Piotr, Wittek Alois i inni ob. z Gosławic oraz starsi pracownicy War[sztatów] Wag[onowych] w Opolu, z tego powodu mąż mój ukrywał się 14 dni aż do załagodnienia tej sprawy. Mąż mój sam wspomagał Polaków, którym potrącano 15%, w ten sposób, że dopisywał im godziny pracy. Świadkowie: [...]e.[370]

Gdy ob. Gwózdek pobiwszy roznosiciela gazety „Katowitzer Zeitung” został przez niem[iecką] policję aresztowany, przez zeznanie męża, że ob. Gwózdek w krytycznym dniu pracował, zwolniono go. Z powodu jego polskości przydzielono mężowi najgorsze prace i wysłano go w roku 1944 do Oświęcimia, gdzie doznał nieszczęśliwego wypadku, gdyż zdruzgotano mu ramię przez zderzenie się wagonów.

Mąż mój informował pracowników Warszt[atów] Kolejowych w Piotrowicach o zagranicznych audycjach radiowych i posługiwał się przeważnie polską mowa w służbie. Świadkowie: [...]f.[371]Bratu memu odebrano skład pod pretekstem, że w składzie mówiono po polsku. On, jak i bratowa zostali wówczas aresztowani i z tego powodu mieliśmy kilkakrotnie rewizje gestapo. Blockleiter^1[372]Cyper memu mężowi zarzucał, że jest inzurgentem^2,[373]uchodźcą, chacharem,3[374]pożeraczem Niemców, zdrajcą Vaterlandu^4[375]i że to wszystko stoi w jego aktach. Świadkowie: [...]g.[376]

Mąż mój w związkach politycznych, jak SA, Volksbund^5,[377]Kriegerbund^6 nigdy[378]nie był, natomiast w roku 1918 wstąpił do Partii Komunistycznej. Do końca okupacji stał mój mąż pod obserwacją niem[ieckich] urzędników, gdyż nadinsp[ektor] Otman ostrzegał go, że naczelnik Czech daje go obserwować.

Wobec powyższych podań i faktu, że prawie największą część więźniów z obozu pracy zwolniono, proszę serdecznie o zwolnienie również mego męża.

Z wysokim poważaniem

Maria Biokowa

Załączam:

Zaświadczenie lekarskie.

Zaśw[iadczenie] niesienia pomocy Polakom w czasie okupacji niemieckiej.

Źródło: AIPN Ka, Okręgowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach, 32/869, t. 2, k. 385–386, oryginał, rkps.

Nr 72: 1945 październik 23, Gaszowice – Prośba Anny Dongi do Komendy Obozu Pracy w Świętochłowicach o zwolnienie syna Augustyna

Prośba Gaszowice, dnia 23 X 1945 r.

Dongowej Anny, wdowy

zamieszkałej w Gaszowicach, pow. Rybnik

o zwolnienie syna

Do

Komendy Obozu Pracy

w Świętochłowicach-Zgodziea[379]

Wnoszę prośbę o zwolnienie mojego syna, Dongi Augustyna, ur. w dniu 17 IX 1919 r. w Gaszowicach, z obozu pracy. Prośbę swoją uzasadniam następująco: syn mój Augustyn został zabrany przez funkcjonariusza Bezpieczeństwa w Rybniku w dniu 16 V br. i przebywa obecnie w obozie pracy. Jako powód aresztowania podano, że ma grupę II niem[ieckiej] volkslisty. Zaznaczam, że syn mój do żadnych organizacji niemieckich nie należał. Grupę II (drugą) niem[iecką] volkslistę otrzymał jedynie dlatego, że z powodu małego wzrostu znany był władzom okupacyjnym. Przez dłuższy czas pełnił obowiązki listonosza, mówiąc z ludnością tutejszą tylko po polsku. Zastał również pewnego dnia w domu ukrywającego się przez całą okupację ob. Kupczyka Karola i mimo nacisku ze strony władz policyjnych nie wydał go.

Zaznaczam również, że jest to mój jedyny obecnie syn i jestem już wdową. Proszę więc bardzo o jego zwolnienie.

Z poważaniem

Anna Donga

Źródło: AIPN Ka, Okręgowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach, 32/869, t. 1, k. 119, oryginał, rkps.

Nr 73: 1945 październik 28, Gliwice – Prośba Elżbiety Bartetzki do prokuratora Specjalnego Sądu Karnego w Katowicach o zwolnienie syna Jana

Bartetzki Elżbieta Gliwice, dnia 28 października 1945 r.

[...]a[380]

o zwolnienie syna Jana

z Obozu Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie

Do

Ob. Prokuratora Sądu Specjalnego

w Katowicachb[381]

Syn mój Bartetzki Jan ur. 3 listopada 1928 r., uczeń Państwowego Koedukacyjnego Gimnazjum Kupieckiego w Gliwicach, został 22 kwietnia br. w Gliwicach na ulicy przytrzymany i osadzony w obozie w Zgodzie, ponieważ nie posiadał przy sobie dowodów osobistych i zaświadczenia przynależności do narodowości polskiej. Nie mając lat 17, nie mógł się osobiście o to zaświadczenie ubiegać, ja zaś wniosłam moje podanie do Zarządu Miejskiego w Gliwicach dnia 10 lipca 1945 r. i nie otrzymałam dotychczas ostatecznej decyzji. Poza wyznaczoną kolejnością obecnie Magistrat tych zaświadczeń nie wydaje. Upraszam przeto uprzejmie o zwolnienie mojego syna z obozu w Zgodzie i dołączam na poparcie wniosku odpis tymczasowego zaświadczenia mojego oraz odpis zaświadczenia Dyrektora Gimnazjum w Gliwicach, iż jest tamt[ejszym] uczniem^1.[382]

Licząc na łaskawe uwzględnienie prośby mojej, kreślę się

Bartetzki Elżbietac[383]

2 zał[ączniki]

Źródło: AIPN Ka, Okręgowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach, 32/869, t. 1, k. 113, oryginał, rkps.

Nr 74: 1945 październik 28, Katowice – Prośba Antonii Kiszki do Komisji Bezpieczeństwa w Katowicach o zwolnienie męża Wilhelma

Antonia Kiszka Katowice, dnia 28 X 1945 r.a[384]

Katowice IIb[385]

[...]c[386]

Do

Komisji Bezpieczeństwa

w Katowicach

Prośba

Niżej podpisana zwracam się do Szanownej Komisji z następującą prośbą gorącą o zwolnienie mego męża dKiszki Wilhelmad.[387]

Prośbę moją motywuję jak następuje:

Mój mąż został w dniu 26 lutego br. aresztowany i odstawiony edo obozu huty Zgodae[388]z powodu posiadania kategorii II niemieckiej volkslisty. Wobec tego proszę wziąć do wiernej wiadomości, że mąż nie był żadnym zwolennikiem niemieckim i nie jest nic temu winien, że jemu przydzielono ową kategorię II, lecz przeciwnie, mąż był zawsze ducha polskiego, w domu, jak i w otoczeniu mówił zawsze w języku polskim. Do wybuchu wojny pracował w Hucie Baildon, jednakże najeźdźcy niemieccy go zwolnili jako niepewnego pracownika. Następnie przyjął pracę w hucie Ferrum, gdzie pracował dotąd i także po wyzwoleniu naszego Śląska spod okupanta. Od dnia uruchomienia pracował dalej, aż został aresztowany.

Proszę gorąco o łaskawe rozpatrzenie prośby zwolnienia męża, gdyż był i jest obywatelem ducha polskiego, co zaświadczają przyłączone do niniejszej prośby zaświadczenia obywateli polskich.

W nadziei, że prośba przychylnie załatwiona zostaje, pozostaję.

Z poważaniemf[389]

Antoniag[390]Kiszkah[391]

Źródło: AIPN Ka, Okręgowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach, 32/869, t. 2, k. 422, oryginał, mps.

Nr 75 : 1945 październik 30, Krzyżkowice – Prośba Jadwigi Kotuli do Wojewódzkiego Wydziału Bezpieczeństwa Publicznego w Katowicach o zwolnienie męża Konstantego

Prośba Krzyżkowice, dnia 30 października 1945 r.

Kotulowej Jadwigi

zam. w Krzyżkowicach, pow. Rybnik

o zwolnienie męża z obozu pracya[392]

Do

Wojewódzkiego Wydziału

Bezpieczeństwa Publicznego

Niżej podpisana wnosi o zwolnienie męża z bObozu Pracy w Świętochłowicach (obóz Zgoda)b.[393]Prośbę swą motywuję tym, że został aresztowany przez Milicję Obywatelskę w Pszowie, pow. Rybnik widocznie tylko dlatego, że należał do partii.

Jest faktem, że należał do partii, jednakowoż za namową swego brata, który uciekł w niewiadomym kierunku. Mąż mój Konstanty Kotula był całkiem innego charakteru. Pomagał Polakom, jak tylko jemu się okazja nadała. Tu przytoczę dokonane fakty u obyw[ateli]: [...]c[394]i innych jeszcze dużo obywateli tutejszej miejscowości. Mąż mój niejeden raz sam z narażeniem własnego życia wyrabiałd[395]Polaków z obozu okupanta i przez ich tajemnice dawał różne wskazówki tutejszym obywatelom, ażeby ich ochronić przed gestapo niemieckim. Jeżeli mnie tamtejszy Wydział Bezpieczeństwa Publicznego nie daruje wiary jako żonie, to proszę o wszczęcie dochodzenia co do tej sprawy. Jest wzorowym ojcem trojga dzieci, które wychował w duchu polskim, bez jakiejś różnicy. Sam zaś nocami przebywał razem z Polakami, gdzie omawiano rzeczy wtenczas surowo wzbronione, trzymając je w tajemnicy, a nawet doradzał takowym, jak mają postępować. Jako rzeźnik z zawodu ubijał bydło potajemnie dla ludności polskiej i wspomagał ją w wyżywieniu, a gdy się go zapytano, dlaczego to robi, odpowiadał: „Czym prędzej bydło wybijemy, tym prędzej pierońskie germany wojna przegrają”. To było jego marzenie przez cały czas panowania hitleryzmu.

Jest już kilka miesięcy ew Obozie Pracy w Świętochłowicach (obóz Zgoda)e[396]i przypuszczam, że odpokutował swój czyn, a my, jego rodzina, pozbawieni zostali żywiciela, na którego czekamy z boleścią.

W nadziei, że tamtejszy Wydział Bezpieczeństwa Publicznego moją prośbę uwzględni, kreśli się pokornie^1[397]

Jadwiga Kotulaf[398]

Źródło: AIPN Ka, Okręgowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach, 32/869, t. 2, k. 399, oryginał, mps.

Nr 76: 1945 październik 30, Chebzie – Prośba Tomasza Kasprzoka do Komendanta Obozu w Chebziu o zwolnienie z obozu

[399]Chebziea, dnia 30 października 1945 r.

Kom[endant] Obozu

w Chebziu

Niżej podpisany Kasprzok Tomasz, ur. 6 grudnia 1890 r., z Niedobczyc, upraszam najposłuszniej o łaskawe uwolnienie z obozu, w którym przebywam na skutek mego aresztowania dnia 13 VI 1945 r. (pracuję obecnie na kop[alni] Paweł).

Jestem ojcem sześciorga dzieci i żony żywicielem.

Prośbę uzasadniam tym, że jestem Polakiem niekrzywdzącym nikogo i pracowałem na kop[alni] Ignacy od roku 1919 do czerwca 1945 r. Jako Polak w czasie okupacji wspomagałem współrodaków, jak mogłem, czego i Obyw[atel] Przewodniczący Rady Zakładowej kop[alni] Ignacy potwierdzi, jako też i Urząd Gminny Niedobczyce. Przed wojną (w roku 1939) byłem w polskich organizacjach, jak Polski Związek Zachodni i w Powstańcach Śląskich.

Wobec powyższego upraszam najposłuszniej jeszcze raz o łaskawe uwzględnienie i uwolnienie moje, przez co wrócony będzie dziatkom ojciec, a żonie mąż.

Pozostając z głębokim poważaniem, kreślę.

„Cześć Ojczyźnie”b.[400]

Źródło: AIPN Ka, Okręgowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach, 32/869, t. 2, k. 356, oryginał, mps.

Nr 77: 1945 październik 30, Gaszowice – Prośba Elfrydy Dongi do Komendantury Obozu Pracy w Świętochłowicach o zwolnienie męża Alfreda

Elfryda Donga [401]Gaszowice, dnia 30 października 1945 r.a

Gaszowice, pow. Rybnik

Do

Komendantury Obozu Pracy

w Świętochłowicach-Zgodzie

Prośba o zwolnienie męża z obozu pracy

Wnoszę prośbę o zwolnienie mojego męża Alfreda Dongi, urodzonego 13 grudnia 1910 r. w Gaszowicach, pow. Rybnik, z obozu pracy. Został on zabrany przez funkcjonariusza bezpieczeństwa w Rybniku i przebywa obecnie w obozie pracy w Świętochłowicach. Mąż mój do grupy drugiej niemieckiej volksliste lojalnie się przyznał i złożył wniosek o rehabilitację. Zaznaczam, że grupę drugą otrzymał jedynie dlatego, że pracował w Niemczech. W życiu politycznym żadnego udziału on nigdy nie brał i nigdzie publicznie nie występował.

Obecnie nadchodzi zima i jestem bez środków do życia. Nie mam również pieniędzy na najpotrzebniejsze wydatki. Proszę więc bardzo o jego zwolnienie. Na dowód jego nieszkodliwości załączam opinię Gminnej Rady Narodowej.

Z poważaniem

[402]Donga Elfrydab

Źródło: AIPN Ka, Okręgowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach, 32/869, t. 1, k. 120, oryginał, mps.

Nr 78: 1945 listopad 1, Niedobczyce – Prośba Marty Kasprzok do prokuratora Sądu Specjalnego w Katowicach o zwolnienie męża Tomasza

Prośba Niedobczyce, dnia 1 listopada 1945 r.

Kasprzakowej Marty

z Niedobczyc

o uwolnienie męża

Kasprzoka Tomaszaa[403]

Do Prokuratora

Sądu Specjalnego

w Katowicach

Niżej podpisana, Kasprzokowa Marta z Niedobczyc, upraszam najposłuszniej Szan[ownego] Prokuratora o łaskawe uwolnienie mego męża Kasprzoka Tomasza, ur. 6 XII 1890 r., który bznajduje się w Obozie Pracy w Chebziuc[404] (na kop[alni]b[405]Paweł). Mąż mój jest Polakiem i ojcem sześciorga dzieci; zapewniam, że w czasie okupacji żadnego Polaka nie krzywdził ani wrogo nie występował. Na dowód tego załączam orzeczenie Komisji Opiniodawczej gminy Niedobczyce, jak i opinię przewodniczącego Rady Zakładowej kopalni Ignacy, na której mąż mój od 1919 r. pracował. Równocześnie załączam prośbę Starostwa w Rybniku o interwencję.

Żywiąc wielką nadzieję, że Szan[owny] Prokurator sprawiedliwie prośbę moją rozpatrzy i męża mego, a ojca sześciorga dzieci, jak najrychlej uwolni, pozostaję z wielkim szacunkiem^1.[406]

„Cześć Ojczyźnie”

Kasprzokowa Marta

Źródło: AIPN Ka, Okręgowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach, 32/869, t. 2, k. 357, oryginał, rkps.

Nr 79: 1945 listopad 3, Świętochłowice – Prośba Analizy Wolnik do Urzędu Bezpieczeństwa w Katowicach o zwolnienie z obozu

Prośba Świętochłowice, dnia 3 XI 1945 r.

Analizy Wolnikównej

ur. 6 [a]1921 r.,[407]

zamieszkałej w Karbiu, pow. Bytom,

[...]b o zwolnienie z Obozu Pracy [408]

w Świętochłowicach

Do

Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego

w Katowicach

Niżej podpisana zwraca się z wielką i uprzejmą prośbą do wyżej wymienionego Urzędu o zwolnienie jej z Obozu Pracy w Świętochłowicach. Prośbę moją uzasadniam następująco:

Urodz[iłam] się dnia 6 I 1921 w Chorzowie, a od 1926 r. zamieszkiwali rodzice moi w Karbiu, pow. Bytom. Do szkoły uczęszczałam także w Karbiu. Jestem Reichsdeutsch, jednak nie należałam do żadnej organizacji niem[ieckiej] lub hitlerowskiej.

W dniu 13 czerwca 1945 r. zostałam z matką moją z nieznanych mi dotychczas powodów aresztowana, a w dniu 20 czerwca 1945 r. osadzona w Obozie Pracy w Świętochłowicach. Matka moja zmarła 28 sierpnia 1945 r. w tutejszym obozie^1.[409]

Ponieważ nie mam rodziców i rodzeństwa, a tylko krewnych, którzy są Polakami i zamieszkują na Śląsku polskim, chciałabym także zostać Polką i zamieszkiwać nadal w Polsce. Wniosek o moją rehabilitację złożony został przez mojego wujka Polaka, obyw[atela] Hieronima Knapika zam[ieszkałego] w Chorzowie I, ul. Gałęckiego.

W nadziei uwzględnienia mojej prośby, kreślę z poważaniem

Analiza Wolnik

Źródło: AIPN Ka, Okręgowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach, 32/869, t. 1, k. 123, oryginał, rkps.

Nr 80: 1945 listopad 5, Wodzisław – Prośba Moniki Brachmann do Nadzoru Obozu Pracy w Świętochłowicach – Huta Zgoda o zwolnienie męża Franciszka^1[410]

Wodzisław, dnia 5 listopada 1945 r.a[411]

Do

Nadzoru Obozu Pracy bw Świętochłowicachb[412]

Huta Zgoda

Ja, niżej podpisana Monika Brachmann w Wodzisławiu, powiat rybnicki, upraszam o łaskawe zwolnienie z obozu mego męża inwalidę cFranciszka Brachmannac,[413]urodzonego 1 IX 1897 r. Na uzasadnienie mej prośby podaję, co następuje:

Męża mego Franciszka Brachmanna aresztowano i przekazano do obozu pracy prawdopodobnie tylko na tej podstawie, że będąc zatrudnionym jako urzędnik w banku niemieckim oraz w tak zwanej niemieckiej NSV^2,[414]uważano go widocznie za Niemca. Tymczasem każdemu wiadomo było, że tak w rzeczywistości nie było. Będąc naturalnie jako urzędnik na niemieckim chlebie, zachować musiał wielką ostrożność. A że pracował tylko w NSV – która to organizacja przecież była instytucją wyłącznie charytatywną – okazywał, że pracował więcej dla ulżenia biednym aniżeli dla celów niemiecko-nacjonalistycznych. A w pracy swej w NSV nie pomijał też i Polaków. Traktował wszystkich jednakowo i równo, co udowodnić mogę licznymi przykładami. W razie potrzeby proszę na tę okoliczność przesłuchać następujące osoby: [...]d.[415]

Powyżsi obywatele lub obywatelki poświadczyć mogą, że wspierał on ich nie tylko z NSV, ale także z funduszów jego prywatnych, a to nie tylko ich samych, ale także niektórych członków ich rodzin, znajdujących się jako uciekinierzy polscy za granicą, co szczególnie było rzeczą niebezpieczną podczas okupacji, przy czym w rozmowach z nimi używał i języka polskiego.

Gdyby więc on był taki niebezpieczny człowiek, nie byłby tego na pewno robił, szczególnie zaś gdyby był kogoś ukrzywdził. Nie byłby on w Wodzisławiu został i czekał aż go zaaresztują, lecz byłby się zawczasu schronił do Rzeszy. Jeżeli tego nie zrobił, to jest to najlepszym dowodem, iż się niczego nie obawiał.

Upraszam wobec tego jeszcze raz o uwzględnienie mej prośby, tym bardziej że mąż mój jako inwalida bez ręki i tak wiele w pracy zdziałać nie może.

Z poważaniem

Monika Brachmann

Źródło: AIPN Ka, Okręgowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach, 32/869, t. 2, k. 498–499, oryginał, rkps.

Nr 81: 1945 listopad 6, Zapiska – Prośba Gertrudy Dudy do Komendanta Obozu Pracy w Świętochłowicach i do Starostwa Powiatowego w Rybniku, o zwolnienie męża Karola

[416]Zapiska, dnia 6 listopada 1945 r.a

bDo

Kom[endanta] Obozu Pracy

w Świętochłowicachb[417]

Do

Starostwa Powiatowego Ref[erat] Społ[eczno]-Polityczny

w Rybniku

Uprzejmie proszę o zwolnienie mego męża Dudy Karola aresztowanego przez Wydz[iał] Bezpieczeństwa Publicznego dnia 8 maja 1945 r. i umieszczonego w przymusowym obozie pracy w [c].[418]

Prośbę uzasadniam tym, że mąż jest żywicielem dwojga nieletnich dzieci. Majątku ani dochodu nie mam żadnego, toteż znajduję się w opłakanym stanie. Nie mam żywności ani jednej odzieży, a zima zbliża się szybkim krokiem. Jestem skazana wraz z dziećmi na powolną śmierć głodową.

Nadmieniam, że mąż podczas okupacji żadnemu z Polaków nie ukrzywdził na zdrowiu czy majątku. Był lojalnym obywatelem i nie zajmował się wcale polityką. Wprawdzie posiada II grupę niemieckiej listy narod[owościowej], ale nie był szkodliwy dla Polaków, troszcząc się jedynie o swoją rodzinę. Do związków należał jedynie dlatego, aby mieć od zbirów hitlerowskich spokój i pracę, aby zapracować na kawałek chleba bliżej domu, gdyż obyczajnie takich, którzy do związków nie wstąpili, wywozili w głąb Niemiec.

W nadziei, że prośba moja będzie [d]należycie zrozumiana i przychylnie załatwiona, pozostaję.[419]

[420]Z poważanieme

[421]Gertruda Dudowa^1

Źródło: AIPN Ka, Okręgowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach, 32/869, t. 2, k. 402, oryginał, rkps.

Nr 82: 1945, Brzozowice-Kamień – Prośba Klary Baron do prokuratora Specjalnego Sądu Karnego w Katowicach o zwolnienie męża Wincentego

Prośba Baronowej Klary [422]Brzozowice-Kamień, dniaa

zam. Brzozowice-Kamień [...]b[423]

o zwolnienie mego męża Barona Wincentego

z obozu przymusowej pracy

Do

Prokuratora Specjalnego

Sądu Karnego w Katowicachc[424]

Niżej podpisana zwraca się z usilną prośbą do Obyw[atela] Prokuratora o zwolnienie mego męża z obozu przymusowej pracy, który jest zatrudniony w hucie dZgoda w Świętochłowicachd.[425]Prośbę mą uzasadniam następująco:

Ojciec mego męża był komendantem placu [podczas] trzeciego powstania. Podczas okupacji niemieckiej rodzice mego męża, mając gospodarkę, byli bardzo prześladowani i to do tego stopnia, że w końcu dostali na to gospodarstwo powiernika. Kiedy Ortsleiter^1[426]tut[ejszej] gminy wezwał matkę mego męża, powiedział jej, że jeżeli jej syn wstąpi do SA, to otrzymają gospodarkę z powrotem; w przeciwnym razie zostaną zniszczeni. Mąż mój nie miał innego wyjścia, jak ratować rodzinę i w końcu wstąpił pod tym terrorem hitlerowskiej metody do SA. Mąż mój posiada listę ludową 3 na odwołanie^2[427]szkodnikiem państwa polskiego nigdy nie był, zawsze był ducha polskiego, pomimo hitlerowskiego terroru. Opinię posiadał zawsze niezmazanąe.[428]

Dlatego jeszcze raz proszę usilnie Obyw[atela] Prokuratora o przychylne rozpatrzenie mej prośby i uwzględnienie jej.

Z wysokim szacunkiem

[429]( – ) Baron Klaraf

Źródło: AIPN Ka, Okręgowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach, 32/869, t. 2, k. 145, oryginał, mps.

Nr 83: 1945, Zabrze – Prośba Teofila Gerwalda do Urzędu Bezpieczeństwa w Katowicach o zwolnienie siostry Lusi

Teofil Gerwald

Zabrze

[...]a[430]

Do

Urzędu Bezpieczeństwa

w Katowicachb[431]

Niżej podpisany zwraca się do Szanownego Bezpieczeństwa z gorąca prośbą o jak najbardziej rozpatrywanie jeszcze raz sprawęc,[432]o którą tu proszę. Rozchodzi się tu o moją Siostrę, która się dostała całkiem niewinnie do Obozu. Siostra moja dLusia Gerwaldd[433]ur. 7 III 1897 r. tu na Śląsku stanu wolnego była w posiadaniu składu spożywczego przeszło 13 lat. Po wkroczeniu wojska polskiego ludzie z okolicy całkiem ją okradli ze wszystkiego, jak ze składu, tak i z mieszkania. Bojąc się swoich zawinień, oskarży Siostrę moją przed milicją tak, że do dzisiejszego dnia znajduje się w eObozie w Świętochłowicache.[434]Oskarżenia te nie polegają na prawdzie i było to wszystko taki szantaż i ci, którzy Siostrę moją zamknąć dali, bali się przed prawami polskimi, bo na pewno są wielkimi Niemcami, a może i partajowcy^1.[435]

Do prośby mojej dołączam jeszcze, że Siostra moja nie była nigdy w żadnych związkach niemieckich ani się żadną polityką nie zajmowała, jej upodobaniem było tylko praca, poza tym nic.

Zaznaczam jeszcze, że Siostra moja jest w posiadaniu różnych polskich dokumentów, jak i świadectw, które ma przy sobie, więc cała nasza Rodzina zwraca się do sprawiedliwego Bezpieczeństwa z tą prośbą o jak najszybsze rozpatrzenie tej sprawy związaną z moją Siostrą, bo biedna i upracowana istota cierpi niewinnie.

Z nadzieją, że prośba moja nie będzie odrzucona, tylko sprawiedliwie rozpatrzona, za co z góry z wielką wdzięcznością odwdzięczę

Teofil Gerwald

Źródło: AIPN Ka, Okręgowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach, 32/869, t. 2, k. 441–442, oryginał, mps.

Nr 84: 1945, Rydułtowy – Prośba Marii Gliwickiej do prokuratora Specjalnego Sądu w Katowicach o zwolnienie męża Franciszka

Maria Gliwicka

zam. w Rydułtowach

[..]a[436]

Do

Ob. Prokuratora Specjalnego Sądu

w Katowicachb[437]

Prośba

Mąż mój Franciszek Gliwicki, zamieszkały w Rydułtowach, powiat Rybnik, aresztowany 8 maja 1945 r., umieszczony został w obozie Zgoda w Świętochłowicach. Od paru miesięcy poszukuję jego akt sprawy w Kancelarii Prokuratury Specjalnego Sądu w Katowicach – akt jego sprawy nie można jednak odszukać. O ile jest mi wiadomo, mąż mój osadzony został w obozie jako należący do II grupy volkslisty. Innych zarzutów przeciwko niemu nie ma, ponieważ nie należał on do żadnej organizacji o charakterze politycznym i zachowywał się w czasie okupacji nienagannie pod względem narodowym.

Z tego też względu proszę Ob. Prokuratora o łaskawe przesłuchanie go i wypuszczenie na wolność.

Maria Gliwicka

Źródło: AIPN Ka, Okręgowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach, 32/869, t. 1, k. 140, oryginał, rkps.

[300]a Poniżej odręcznie wpisana sygnatura pisma VI. So. Spec. 4852/45.

b-b Fragment podkreślony.

[301]c Tak w tekście.

d-d Fragment podkreślony

[302]e Poniżej podpis odręczny.

[303]1 Komisja Opiniodawcza przy Gminnej Radzie Narodowej w Rydułtowach 11 VIII 1945 r. potwierdziła, że „wymieniona jest politycznie nieposzlakowana”.

[304]a Powyżej odręcznie wpisana sygnatura pisma IX. So. Spec. 4969/45. Poniżej pieczęć prostokątna, możliwa do odczytania jedynie wpisana odręcznie data 30 X 1945 r.

[305]b Poniżej pieczęć Obóz Pracy w Świętochłowicach i data 29 X [19]45.

[306]c-c Fragment podkreślony.

[307]d-d Fragment podkreślony.

[308]e Brak podpisu.

[309]1 Komórka PPR przy stacji PKP Bytom 22 IX 1945 r. wydała zaświadczenie: „Powyższy wniosek popieram, z tym że rodzina Gajewskiego jest znana jako polska i zasługuje na uwzględnienie. Poza tym G[ajewski] jest ślusarzem i jako taki może być przyjęty na PKP z powodu braku fachowców”. Zarząd Miasta Bytomia 16 X 1945 r. poświadczył, że „ob. Gajewski Maksymilian złożył w tut[ejszym] Rejonie deklarację na rzecz narodowości polskiej (wniosek o wydanie zaświadczenia polskości). Poświadczenie niniejsze traci ważność po upływie trzech miesięcy wystawienia”.

[310]a Poniżej pieczęć prostokątna Urząd Wojewódzki Śląsko-Dąbrowski w Katowicach. Wpł[ynęło] dnia 9 X 1945 r. (data wpisana odręcznie), Wydział Sp[ołeczno]-Pol[ityczny] (wydział wpisany odręcznie), nr aktu 035/961 (cyfry wpisane odręcznie).

[311]b Pominięto adres. Poniżej adnotacja odręczna Wydz[iał] Polit[yczno]-Społ[eczny].

[312]c-c Fragment podkreślony.

[313]d Pominięto nazwiska trzech świadków.

[314]e Poniżej podpis odręczny.

[315]a Powyżej odręcznie wpisana sygnatura pisma I. So. Spec. 4975/45. Poniżej pieczęć prostokątna Prokuratura Specjalnego Sądu Karnego w Katowicach (data wpisana odręcznie 30 X 1945 r.) oraz pieczęć Obóz Pracy w Świętochłowicach i nieczytelny podpis.

[316]b Pominięto adres.

[317]c Nazwiska dwóch świadków.

[318]d Poniżej podpis odręczny.

[319]a Powyżej odręcznie wpisana sygnatura pisma I. So. Spec. 4858/45.

[320]b Poniżej dwa znaczki skarbowe oraz pieczęć Urząd Wojewódzki Śląsko-Dąbrowski Wydział Społeczno-Polityczny.

[321]c Tak w tekście.

[322]d-d Fragment podkreślony.

[323]e-e Fragment podkreślony.

[324]f-f Fragment podkreślony

[325]a Podpis odręczny.

[326]a Powyżej odręczna adnotacja Obóz Świętochłowice podkreślona oraz pieczęć prostokątna Urząd Wojewódzki Śląsko-Dąbrowski w Katowicach. Wpł[ynęło] dnia 19 X 1945 r. (data wpisana odręcznie), Wydział Sp[ołeczno]-Pol[ityczny] (wydział wpisany odręcznie), nr aktu 035/1053 (cyfry wpisane odręcznie).

[327]b-b Fragment podkreślony.

[328]c Poniżej odręczny dopisek: Zaświadcza się, że Buczek Anastazja jest dobrą Polką, jako też jej mąż Jan Buczek. Anastazja Buczek podpisała ankietę i wniosek o obywatelstwo polskie. nieczytelny podpis sołtysa i kilku innych osób oraz potwierdzenie autentyczności podpisów i pieczęć okrągła (napis nieczytelny). Na odwrocie strony odręcznie wpisana sygnatura pisma IX. So. Spec. 5267/45, kilka pieczęci oraz odręcznych adnotacji.

[329]a Pominięto adres. Poniżej adnotacja odręczna Społ[eczno]-Polit[yczny].

[330]b-b Fragment podkreślony

[331]c W oryginale błędnie Ostrowo Wlkp.

[332]d-d Fragment podkreślony

[333]e-e Fragment podkreślony

[334]f-f Fragment podkreślony

[335]g Tak w tekście.

[336]h W oryginale błędnie Brodały.

[337]i-i Fragment podkreślony.

[338]j Poniżej podpis odręczny i trzy pieczęcie prostokątne i odręczna adnotacja Odstępuje się według właściwości. Za wojewodę podpisał Naczelnik Wydziału Świerczewski (odręczny podpis nieczytelny).

[339]1 Ortsgruppenleiter – szef lokalnej grupy NSDAP.

[340]a Powyżej odręcznie wpisane sygnatury VI. So. Spec. 4798/45 oraz Lp 2860/20 X [19]45. Poniżej pieczęć prostokątna Prokuratura Specjalnego Sądu Karnego w Katowicach (data wpisana odręcznie 25 X 1945 r.) oraz adnotacja Odesłać do Prokuratury z datą 20 X [19]45.

[341]b Poniżej pieczęć prostokątna Lp 5493 (cyfry wpisane odręcznie), Dnia 19 X 1945 (data wpisana odręcznie).

[342]c-c Fragment podkreślony.

[343]d-d Fragment podkreślony.

[344]1 Ludwik Polok zmarł w obozie w Świętochłowicach 24 X 1945 r.

[345]a W oryginale Panewnik.

[346]b Pominięto adres. Powyżej sygnatura pisma VII. So. Spec. 4794/[19]45. Poniżej pieczęć prostokątna, możliwa do odczytania jedynie wpisana odręcznie data 25 października 1945 r. W lewym górnym rogu pisma adnotacja Lp 2845/19 X [19]45.

[347]c W oryginale Do Bezpiecenia.

[348]d W oryginale Kattowice.

[349]e-e Fragment podkreślony.

[350]f Tak w tekście.

[351]a Powyżej odręcznie wpisane II. So. Spec. 5107/45 oraz Lp 2938/24 X [19]45. Poniżej pieczęć prostokątna, możliwa do odczytania jedynie data 3 listopada 1945 r.

[352]b Tak w tekście.

[353]c-c Fragment podkreślony.

[354]1 Chodzi prawdopodobnie o PZZ – Polski Związek Zachodni.

[355]a Powyżej odręcznie wpisana sygnatura pisma III. So. Spec. 4962/45.

[356]b-b Fragment podkreślony.

[357]c-c Fragment podkreślony.

[358]d Pominięto nazwiska dwóch świadków.

[359]a Poniżej adnotacja Społ[eczno]-Polit[yczny].

[360]b-b Fragment podkreślony.

[361]c-c Fragment podkreślony.

[362]d-d Fragment podkreślony.

[363]e-e Fragment podkreślony.

[364]f-f Fragment podkreślony.

[365]g Podpis odręczny, poniżej kilka pieczęci oraz odręcznych adnotacji. Na odwrocie strony odręcznie wpisana sygnatura pisma VI. So. Spec. 5284/45 oraz adnotacja Odstępuje się według właściwości, podpis nieczytelny.

[366]a Poniżej pieczęć prostokątna niemożliwa do odczytania.

[367]b Pominięto adres. Powyżej nazwisko zatrzymanego Piotr Biok oraz pieczęć Obóz Pracy w Świętochłowicach.

[368]c-c Fragment podkreślony

[369]d-d Fragment podkreślony.

[370]e Pominięto nazwiska dziewięciu świadków.

[371]f Pominięto nazwiska czterech świadków.

g Pominięto nazwiska dwóch świadków.

[372]1 Blockleiter – blokowy, funkcjonariusz NSDAP.

[373]2 Inzurgent – w gwarze śląskiej powstaniec.

[374]3 Chachar – w gwarze śląskiej łobuz.

[375]4 Vaterland – kraj ojczysty, tu: Rzesza Niemiecka.

[376]5 Volksbund – Deutscher Volksbund für Polnisch-Schlesien – związek zrzeszający mniejszość niemiecką w województwie śląskim w latach 1921–1939.

[377]6 Kriegerbund – organizacja zrzeszająca kombatantów armii niemieckiej.

378

[379]a Powyżej pieczęć prostokątna, możliwa do odczytania jedynie data 5 listopada 1945 r.

[380]a Pominięto adres.

[381]b Powyżej pieczęć prostokątna, możliwa do odczytania jedynie data 5 listopada 1945 r.

[382]c Poniżej w nawiasie podpis odręczny w transkrypcji fonetycznej.

[383]1 Jan Bartetzki przeżył pobyt w obozie. W zeznaniu złożonym przed Sądem Okręgowym w Duisburgu 22 IX 1995 r., opisał tortury, jakim poddawani byli więźniowie w obozie w Świętochłowicach oraz wspominał, że sam był bity, zob. IPN Ka, Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, k. 699–701.

[384]a W maszynopisie data przekreślona, niemożliwa do odczytania. Wpisano odręcznie 28 X. Poniżej odręcznie wpisana sygnatura pisma I So. Spec. 4974/45 oraz pieczęć prostokątna Prokuratura Specjalnego Sądu Karnego w Katowicach. Data wpisana odręcznie 30 X 1945 r.

[385]b Wpisano odręcznie II.

[386]c-c Pominięto adres.

[387]d-d Fragment podkreślony.

[388]e-e Fragment podkreślony.

[389]f Poniżej pieczęć Obóz Pracy w Świętochłowicach oraz nieczytelny podpis.

[390]g W oryginale Antonina.

[391]h Poniżej podpis odręczny i odręcznie wpisany adres oraz nazwiska i adresy trzech świadków.

[392]a Poniżej adnotacja Przekazać do Prok[uratora] Sądu Spec[jalnego] oraz data 7 XI [19]45.

[393]b-b Fragment podkreślony.

[394]c Pominięto pięć nazwisk.

[395]d Tak w tekście.

[396]e-e Fragment podkreślony.

[397]f Powyżej podpis odręczny.

[398]1 Komisja Opiniodawcza przy Zarządzie Gminy Krzyżkowice 30 X 1945 r. potwierdziła przedstawione w prośbie fakty i wniosła o „bezwzględne zwolnienie [Konstantego Kotuli] z obozu pracy”.

[399]a W oryginale błędnie Hebzie.

[400]b Brak podpisu.

[401]a Poniżej pieczęć prostokątna, możliwa do odczytania jedynie data 5 listopada 1945 r.

[402]b Poniżej podpis odręczny.

[403]a Poniżej pieczęć prostokątna Prokuratura Specjalnego Sądu Karnego w Katowicach z datą 6 listopada 1945 r. oraz pieczęć z orłem Obóz Pracy w Świętochłowicach z datą 8 listopada 1945 r.

[404]b-b Fragment podkreślony.

[405]c W oryginale błędnie Chybziu.

[406]1 Wcześniej, bo 19 IX 1945 r., Marta Kasprzokowa napisała podobną prośbę do Urzędu Bezpieczeństwa przez Starostwo w Rybniku: „[...] Przyrzekam, że mąż mój podczas okupacji żadnego Polaka nie skrzywdził ani wrogo nie występował. Podczas okupacji był zmuszony na kopalni Ignacy pracować w otoczeniu czysto niemieckim i dlatego obecnie jest wielka nienawiść. Osobiste urazy tylko i osobiste porachunki stworzyły nienawiść, no i z tego obóz pracy. Mając wielką nadzieję, że Szan[owny] Urząd Bezp[ieczeństwa] moją prośbę sprawiedliwie rozpatrzy, pozostaje dla niej w wielkim szacunku”.

[407]a Data miesięczna nieczytelna.

[408]b Pominięto adres.

[409]a Gertruda Wolnik, ur. w Miechowicach w 1899 r., zamieszkała w Karbiu, zmarła 25 VIII 1945 r.

[410]a Poniżej pieczęć z datą 6 XI [19]45 oraz pieczęć z orłem Obóz Pracy w Świętochłowicach.

[411]b-b Fragment podkreślony.

[412]c-c Fragment podkreślony.

[413]d Pominięto nazwiska siedmiu świadków.

[414]1 Fragmenty wspomnień Franciszka Brachmanna o zatrzymaniu i pobycie w obozie w Świętochłowicach zostały opublikowane jako Powrót na Śląsk „Karta”, 1998, nr 26, s. 20–47.

[415]2 NSV – Nationalsozialistische Volkswohlfahrt – Narodowosocjalistyczna Opieka Społeczna.

[416]a Powyżej adnotacja 4982. Poniżej pieczęć z datą 9 XI [19]45. Pod nią adnotacja inną ręką Obóz Pracy Świętochłowice (odręczny podpis nieczytelny). Poniżej pieczęć prostokątna Prokuratura Specjalnego Sądu Karnego w Katowicach. Data wpisana odręcznie 10 XI 1945 r.

[417]b-b Fragment dopisano inną ręką

[418]c Miejsca obozu nie wpisano.

[419]d W oryginale przekreślone słowo moja.

[420]e Poniżej adnotacja 2763.

[421]1 Komisja Opiniodawcza przy Urzędzie Gminy w Łaziskach 7 XI 1945 r. potwierdziła, iż „mąż wymienionej rzeczywiście nie szkodził Polakom, czy to materialnie czy moralnie. Dodaje się również, iż brat, obecnie w ciężkim stanie znajdującej się Ob. Dudowej, zginął podczas powstań śląskich w walce o wolność Śląska. Na marginesie dodaje się, iż w wypadku zwolnienia Ob. Dudy Karola z obozu pracy, tut[ejsza] władza Gminna w zupełności bierze odpowiedzialność za czyny oraz zakres działalności uwięzionego, dodając, iż będziemy go traktowali bardzo ostro w myśl zarządzeń Rządu Jedności Narodowej. Wobec ciężkiej sytuacji żony oraz dzieci zainteresowanego, uprasza tut[ejsza] Komisja Opiniodawcza oraz Urząd Gminny w Łaziskach o łaskawe uwolnienie go z »Obozu Pracy«”. Do prośby tej dołączył się I sekretarz PPR w Łaziskach.

[422]a Brak daty. Powyżej odręcznie wpisana sygnatura pisma VI. So. Spec. 4932/45.

[423]b Pominięto adres.

[424]c Poniżej pieczęć prostokątna Prokuratura Specjalnego Sądu Karnego w Katowicach. Data 29 X 1945 r. wpisana odręcznie.

[425]d Fragment podkreślony.

[426]e Tak w tekście.

[427]f Poniżej podpis odręczny.

[428]1 Ortsgruppenleiter – szef lokalnej grupy NSDAP.

[429]2 Zob. tekst nr 40, przyp. 2.

[430]a Pominięto adres.

[431]b Powyżej pieczęć prostokątna Prokuratura Specjalnego Sądu Karnego w Katowicach. Data 11 XI 1945 r. wpisana odręcznie. W lewym górnym rogu pisma adnotacja kancelaryjna Lp 3127/5 XI 45 oraz druga opatrzona datą 6 XI 1945 r. adnotacja Sprawdzić, gdzie osadzona i (słowo nieczytelne) wg kompetencji.

[432]c Tak w tekście.

[433]d-d Fragment podkreślony.

[434]e-e Fragment podkreślony.

[435]1 Partajowcy – członkowie NSDAP.

[436]a Pominięto adres.

[437]b Brak daty. Powyżej odręcznie wpisana sygnatura pisma VI. So. Spec. 5142/45.

Aneks

Plan sytuacyjny Obozu Pracy w Świętochłowicach

Dok. nr 1. Żródło: AAN, MBP, DW, Wydział Inspekcji, Protokół zdawczo-odbiorczy likwidacji Obozu Pracy w Świętochłowicach, 718. oryginał, b. pag.

1945 – Wykaz obywateli państw obcych przebywających w Obozie Pracy w Świętochłowicach[438]

Nazwisko i imię

Imię ojca

Rok ur.

Obywatelstwo

Narodowość

Miejsce zamieszkania

1 IX 1939 r.

Miejsce zamieszkania

22 VI 1941 r.

Okoliczności przybycia do Polski

Kiedy, przez kogo i za co aresztowany

Gdzie i do czyjej dyspozycji osadzony

Weiss Johan

Johan

18 X 1926

austriackie

austriacka

Salzburg Austria

12 V [19]45 przez Urz[ąd] Bez[pieczeństwa] Publ[icznego]

Obóz Pracy w Świętochłowicach

Farchia Rudolf

17 X 1903

austriackie

austriacka

Wien

Wien

Rosyjski transport wojskowy

25 V [19]45 przez wojsko rosyjskie

W Obozie Pracy w Świętochłowicach do dyspozycji WUBP w Katowicach

Leeb Adolf

25 VIII 1925

austriackie

austriacka

Wiedeń, Franenfeld 15

Wiedeń,

Franenfeld-

strasse 15

Transport jeńców z Krakowa do Katowic

12 V [19]45 przez Mil[icję] Ob[ywatelską] w Katowicach

W Obozie Pracy w Świętochłowicach do dyspozycji WUBP w Katowicach

Korger Franciszek

3 VIII 1902

austriackie

austriacka

Wiedeń XX,

Engrrdstr[asse] 106

Wiedeń II, Kasa

Dezerter z niewoli niemieckiej

23 V[19]45 przez Mil[icję] Ob[ywatelską] w Katowicach

W Obozie Pracy w Świętochłowicach do dyspozycji WUBP w Katowicach

Grunehard Elfryda

Augustyn

5 I 1898

austriackie

austriacka

Hannowry

Keynia, Poznań

Przyjechała do męża, który pracował w Polsce

22 IV [19]45 przez Milicję Ob[ywatelską] w Świętochłowicach

W Obozie Pracy w Świętochłowicach do dyspozycji Prokuratora

Schwiefer Karol

Karol

29 IX 1926

austriackie

austriacka

Bad Woslau, Wiedeń

Bad Woslau, Wiedeń

Powracał z przymusowych prac z Brandenburga

7 V[19]45 przez Mil[icję] Ob[ywatelską]

Obóz Pracy w Świętochłowicach

Adorian Ludwik

3 III 1922

austriackie

austriacka

Oberwart Graz

Oberwart 292 pow[iat] Graz

Żołnierz niemiecki

19 V [19]45 przez Mil[icję] Ob[ywatelską]

W Obozie Pracy w Świętochłowicach do dyspozycji WUBP w Katowicach

Perina Ryszard

22 III 1922

austriackie

austriacka

Wien

Wien

Przez rosyjski transport wojskowy

13 V [19]45 przez wojsko rosyjskie

W obozie Pracy w Świętochłowicach do dyspozycji WUBP w Katowicach

Hübner Jan

25 VI 1923

austriackie

austriacka

Wien

Wien

Dezerter z wojska niemieckiego

IV [19]45 przez wojsko rosyjskie

W obozie Pracy w Świętochłowicach do dyspozycji WUBP w Katowicach

Stifer Teodor

Alojzy

8 V 1908

austriackie

austriacka

Salzburg, Kniegel-

Siedlerstr[asse] 1

Salzburg,ul. Spoldung nr 12

Wracał z przymusowych prac

4 V [19]45 przez Mil[icję] Ob[ywatelską] w Kochłowicach za współpracę z Niemcami

W obozie Pracy w Świętochłowicach do dyspozycji WUBP w Katowicach

Mikesz Wilhelm

Jan

26 II 1915

austriackie

austriacka

Wiedeń XVIII, Wering nr 170a

Wiedeń XVIII, Beringerstr[asse] nr 170a

Zdezerterował z wojska niemieckiego na polskim terenie

8 V [19]45 przez WUBP w Katowicach

policjant niemiecki

W obozie Pracy w Świętochłowicach do dyspozycji WUBP w Katowicach

Ueber Ernest

Franciszek

2 I 1926

austriackie

austriacka

Wiedeń XV, Pengasse 7

Wiedeń XV, Pengasse 7

Uciekł z Wiednia obawiając się aresztowania przez niemców

18 III [19]45 przez WUBP w Katowicach nie miał dowodu osobistego

W obozie Pracy w Świętochłowicach do dyspozycji WUBP w Katowicach

Halawat Jan

Jan

22 III 1919

austriackie

austriacka

Hoflach, Austria 3

Hoflach, Austria 3

Wracał z przymusowych prac do Austrii

7 V [19]45 przez Mil[licję] Ob[ywatelską] w Kochłowicach za współpracę z niemcami

W obozie Pracy w Świętochłowicach do dyspozycji WUBP w Katowicach

Obernösterer Gabriel

8 V 1900

austriackie

austriacka

Nostra Hermager Austria

Nostra nr 6 Austria pow[iat] Hermager

Dezerter z wojska niemieckiego

16 V [19]45

W obozie Pracy w Świętochłowicach do dyspozycji WUBP w Bielsku

Rohr Oskar

12 I [19]11

austriackie

austriacka

Chwalin, Borrut

Borrut, Wiedeń

Reichsdetusch

21 V [19]45

W obozie Pracy w Świętochłowicach do dyspozycji WUBP w Katowicach

Nost Józef

24 V 1925

austriackie

austriacka

Wobling, pow[iat] Graz, Lasnitzhohe 68

Wobling, pow[iat] Graz, Wiedeń

Dezerter z wojska niemieckiego

16 V [19]45

W obozie Pracy w Świętochłowicach do dyspozycji WUBP w Katowicach

Nissel Józef

10 III 1908

austriackie

austriacka

Wiedeń, Bagramerstr[asse] 78

Wiedeń, Bagramerstr[asse]78

Reichsdeutsch

DAF

21 V [19]45

W obozie Pracy w Świętochłowicach do dyspozycji WUBP w Katowicach

Berger Józef

26 VII 1890

austriackie

austriacka

Sudety, Libau 76

Sudety, Libau 76

Reichsdeutsch

DAF

28 V [19]45

W obozie Pracy w Świętochłowicach do dyspozycji WUBP w Katowicach

Höllwirth Franciszek

22 I 1895

austriackie

austriacka

Amstedten, Austria

Amstedten

Dezerter z wojska niemieckiego

5 V [19]45

W obozie Pracy w Świętochłowicach do dyspozycji WUBP w Bielsku

Wirtz Marcinn

20 XII 1913

belgijskie

belgijska

Hauzet, Belgia

Hauzet, Belgia

Wysłany XII [19]42 na roboty Wrocław

25 V [19]45 przez Mil[icję] Ob[ywatelską] w Rybniku

W obozie Pracy w Świętochłowicach do dysp[ozycji] PUBP w Katowicach

Czyżyk Antoni

Franciszek

5 II 1897

czeskie

niemiecka

Morawska Ostrawa

W wojsku w Bytomiu

Przeniesiony służbowo

15 IV [19]45 przez Mil[icję] Ob[ywatelska]. w Sosnowcu

W Obozie Pracy w Świętochłowicach

Erbe Franciszek

Józef

20 II 1919

czeskie

niemiecka

Pożanów pow[iat] Bronów

Pożanów

Powracał z wojska do domu

12 V [19]45 przez Mil[icję] Ob[ywatelską] w Sosnowcu

W Obozie Pracy w Świętochłowicach

WUBP Katowice

Lajer Antoni

Leopold

1 IV 1911

czeskie

czeska

W Austrii na pracy w kilku miejscowościach

Zurendorf, Austria

Wracał z przymusowych prac

4 V [19]45 przez Mil[ilicję] Ob[ywatelską] w Kochłowicach za współpracę z Niemcami

W Obozie Pracy w Świętochłowicach

Wulf Wilhelm

8 X 1926

czeskie

niemiecka

Weidenau, Czechosłowacja

Weidenau, Czechosłowacja

Po ucieczce z armii niem[ieckiej] udając się do Weidenau został przez Mil[icję] Ob[ywatelską] Opole aresztowany

1 IV [19]45

W Obozie Pracy w Świętochłowicach

Do dyspoz[ycji] Woj[ewódzkiego] Urz[ędu] Bez[pieczeństwa] Publ[icznego] w Katowicach

Neuman Emil

20 V 1911

czeskie

czeska

Hochdobern, Czechosłowacja

Hochdobern

Jako kolejarz z Berlina

Przez wojska rosyj[skie] dn. 15 V [19]45

W Obozie Pracy w Świętochłowicach

do dyspoz[ycji] Woj[ewódzkiego] Urz[ędu] Bez[pieczeństwa] Publ[icznego] w Katowicach

Prokel Leopold

11 V 1921

czeskie

czeska

Lazne Kenzwart

Lazne Kenzwart

Transport z Berlina do domu wysłany przez wojska ros[yjskie]

9 V [19]45 Mil[icję] Ob[ywatelską] Brak dowodów

W Obozie Pracy w Świętochłowicach

Kipalla Adolf

24 IV 1914

francuskie

francuska

Blani-Beparlament Arden

Paryż XV, Saei 25

Wysłany w lutym na roboty do Kędzierzyna

9 IV [19]45 przez Mil[icję] Ob[ywatelską] w Sosnowcu

W obozie Pracy w Świętochłowicach do dyspozycji WUBP w Katowicach

Warenstein Walter

Walter

29 X 1914

francuskie

francuska

Köln (Kolonia)

Obóz Pracy Rieser

Przydzielony przez pośrednictwo pracy do Torunia. Pow[racał] z Rosji z pracy

8 II [19]45 przez wojsk[o] ros[yjskie] do robót

Obóz Pracy w Świętochłowicach

WUBP Katowice

Sąpotnik Leopold

1 VI 1925

jugosłowiańskie

niemiecka

Grembowle, Jugosławia

Grembowle, Jugosławia

Po zwolnieniu z niewoli został przez Mil[icję] Ob[ywatelską] Katowice aresztowany

16 III [19]45 przez WUBP Katowice

WUBP Katowice Obóz Pracy w Świętochłowicach

Fremmel Antoni

Rudolf

1911

jugosłowiańskie

jugosłowiańska

Dzialkow, Boticza

Dzialkow, Boticza

26 V [19]45 przez Mil[icję] Ob[ywatelską] w Katowicach za nieposiadanie dow[odu] osobistego, żołnierz niemiecki

11 IX [19]44

WUBP Katowice Obóz Pracy w Świętochłowicach

Augustyn Eleonora

Aleksander

18 IX 1909

rumuńskie

rumuńska

Bukowina

Radziechowy pow[iat] Żywiec

Przeniesiona przez Niemców

8 VI [19]45 przez PUBP

W Obozie Pracy w Świętochłowicach

Hendel Martin

22 II 1924

rumuńskie

niemiecka

Burgalla, Rumunia

Burgalla, Rumunia

Po zwolnieniu z niewoli rosyj[skiej] wracając do Burgalla został przez Mil[icję] Ob[ywatelską] w Katowicach aresztowany

3 VI [19]45 przez WUBP Katowice

W obozie Pracy w Świętochłowicach do dyspozycji WUBP w Katowicach

Syllery Jerzy

11 IX 1919

rumuńskie

rumuńska

Gowaic, Rumunia

Gowaic, Rumunia,

Himmelwitz

Dezerter z wojska niemieckiego

10 VI [19]45

W Obozie Pracy w Świętochłowicach

Mik Szymon

30 VIII 1921

rumuńskie

rumuńska

Veraju

Veraju

16 V [19]45 przez wojsko rosyj[skie]

W Obozie Pracy w Świętochłowicach

Mikolik Aleksy

15 9 1911

rumuńskie

rumuńska

Kacika, pow[iat] Suczewar, Rumunia

Kacika, pow[iat] Suczewar, Rumunia

Jeniec wojskowy

19 V [19]45 przez wojsko rosyjskie, nieznane okolice

W Obozie Pracy w Świętochłowicach

Kirr Michał

Mateusz

5 VIII 1904

rumuńskie

rumuńska

Dobring, Rumunia

Służył przy wojsku rumuńskim

Zdezerterował na terenie polskim

V [19]45 przez wojsko rosyjskie, nieznane okolice

W Obozie Pracy w Świętochłowicach

Strösser Michał

Michał

1907

rumuńskie

VD

Wisenheit 70

Wisenheit 70

1 V [19]45 Mil[icja] Ob[ywatelska] Katowice żołnierz niemiecki

W Obozie Pracy w Świętochłowicach

Dok. nr 2. Źródło: AAN, MBP, DW, Wydział Ogólny, Wykazy obywateli państw obcych przebywających w więzieniach i obozach 1945, 3/200, k. 8, 11, 16, 19–23, 26, 28–29, 37, 42.

Dok. nr 3. Źródło: AAN, MBP, DW, Wydział, Ewidencji i Rozmieszczenia, Raporty statystyczne o stanie zaludnienia więzień i obozów 1945, 747, k. 30; 744, k. 178, 261; 13/2. k. 22, 360.

Dok. nr 4. Źródło: Opracowanie własne na podstawie: IPN Ka. Akta śledztwa w sprawie zbrodni popełnionych w Obozie Pracy w Świętochłowicach-Zgodzie, S 96/07/Zk, Odpisy zupełne aktów zgonów więźniów Obozu Pracy w Świętochłowicach.

Dok. nr 5.

Dok. nr 6.

[438] Opracowanie własne na podstawie osobnych wykazów obywateli: austriackich, belgijskich, rumuńskich, czeskich, jugosłowiańskich i francuskich, przebywających w więzieniach i obozach. Pominięto dwie ostatnie kolumny tabel Orzeczenie Prok[uratora] lub Sądu oraz Uwagi, które nie były wypełnione.

Indeksy

Indeks Nazwisk

Indeks nazwisk nie obejmuje listy więźniów znajdującej się w dokumencie nr 30.

A

Abracham Emil •

Adamek Maks •

Adamski Stanisław •, •

Adorian Ludwik •

Antes Rudolf •

Arndt Edward •

Arndt Lidia •

Arndt Wera •

Aronstam (Arnowska) •

Augustyn Eleonora •

B

Balas Tomasz •, •, •

Banaś Kornelia •

Banduch Maria •

Baron Klara •

Baron Wincenty •

Bartetzki Elżbieta •

Bartetzki Jan •

Bartetzki Jan (Johannes) •, •, •

Bartetzki Johaness •

Bartetzky Johannes •, •

Basista Jan •

Beck Józef •

Benischek Otmar •

Berak Mieczysław •

Bereak Edward •

Bereak Mieczysław •

Berger Józef •

Bernacisko Charlotte •

Białas Elżbieta •

Bielas Henryk •

Bielas Julia •

Bielecki •

Bielecki Teofil •

Bienczyk Elfryda •

Bienek Wilhelm •

Bieniek Jadwiga •

Biernot Heinz •, •, •, •, •, •

Bies Teodor •

Biok Maria •, •

Biok Piotr •

Bitman •

Bittman •

Błanik Jan •

Böhm Karol •

Bonczek Paweł (Benczek) •, •

Bonenberg Józef •

Boreczek Dorota •, •, •, •, •, •, •, •

Borówka Alfred •

Borys Anna •

Bożek Arka •

Brachmann Franciszek •

Brachmann Franz •, •, •

Brachmann Monika •, •

Braszczok Teofil •

Braun Horst •

Brodala Berta •, •

Brodala Piotr •, •

Brom Augustyn •

Bryła Marta •

Brzęk Tomasz •

Buchcik Wilhelm •

Buczek Anastazja •

Buczek Jan •

Bula Katarzyna •

Burda Józef •, •, •, •, •

C

Calsteren Eric van •, •, •, •, •, •, •, •, •, •

Cholewa Agnieszka •, •

Cholewik Agnieszka •

Christof Emanuel (Christow) •, •, •, •, •

Chromik Ulrych •

Ciećkiewicz Jakub •

Cieślar Ewa •

Ciołek Helmut •

Ciupka Adelaida •

Ciupka Leon •

Ciupka Paulina •

Ciuraj Anna •

Cygan Józef •, •, •

Cyper •

Cyprian Albert •

Czaja Piotr •

Czernik Józef •

Czyszczon Erwin •

Czyż Jan •

Czyżyk Antoni •

Ć

Ćwiek Maks •

D

Dąbrowa Emil •

Dolina Alojzy •

Dolistowski Marek •

Donga Alfred •, •

Donga Anna •, •, •

Donga Augustyn •, •, •

Donga Elfryda •

Dreyfus Alfred •

Drobik Olga •

Dubiański Wacław •

Duck Werner •

Duda Gertruda •, •

Duda Karol •

Duda Teodor •, •, •, •, •

Dudek Herbert •

Dunkel Paweł •

Dymarz Antoni •

Dziedzic Edward •

Dzinecko Emil •

Dziworski •

E

Elpel Paweł •

Elsner Klaus •

Ender Adela •

Ender Waldemar •

Englert Anna •

Erbe Franciszek •

Erwin Kamiński •

F

Farchia Rudolf •

Filip Maria •

Filip Marta •

Fischer Bernhard •

Fischer Otto •

Fochs Maria •

Fogt Jerzy •

Fojcik Elżbieta •

Folten Karol •

Foss Lidia •

Fragstein Paweł •, •

Franecki •

Franke Erich •

Franke Hubert •, •

Fremmel Antoni •

Frieder Alfred •

Froń Paweł •, •

Frühauf Wilhelm •

Frysztacka Janina •

Frysztacki Henryk •, •

Frysztacki Jan •, •, •

G

Gajewska Marta •

Gajewski Maksymilian •

Gala Józef •

Gałuszka Günter •

Gans Antoni •

Gehring Wilhelm •

Geier Ernest •

Geis Charlotta •

Gerard Michael Jan •

Gerard Michen Jan •

Gerwald Luise •

Gerwald Lusia •

Gerwald Teofil •

Giebler Berta •

Giebler Helena •

Giebler Jadwiga •

Giebler Urszula •

Gierich Herman •

Gila Herbert •

Girndt Olga •

Gleisener Antonina •

Gliwicka Maria •

Gliwicki Franc •

Gliwicki Franciszek •

Glombitza Kurt •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •

Gockowski •

Gocman Herman •

Gocman Rudolf •, •, •, •, •

Godes Franciszek •

Godon Wilhelm •

Gola •, •, •

Goldmann Helmut •

Golec Roman •

Golka Erna •

Golla Hermina •

Gondzik Paweł •

Gorzywoda Wilhelm •

Gotlib Brandla •

Górnik Małgorzata •

Grabowska •

Grafenberg Helmut •

Grall Ignatz •, •

Grała Ignacy •

Grass Klara •

Grima Franciszek •

Groborz Adolf •

Grochol Jan •

Grochula Augustyn •

Grodoń Maria •

Gruchacz Jan •

Grunehard Elfryda •

Grusa Henryk •, •, •

Gruschka Gerhard •, •, •, •, •, •, •, •

Grus Henryk •

Gustav Alfred •

Guziałek Helena •, •, •

Guziałek Roman •

Gwózdek •

Gzel Karolina •

H

Hahn Agnieszka •

Hajduczek Fryderyk •

Hajduk Marta •

Hajn Jan •

Hajok Mieczysław •, •

Hajtok Mieczysław •

Halawat Jan •

Halek Paweł •

Harazim •

Harazim Wilhelm •

Harder Herbert •

Hartung Katarzyna •

Hauke Ryszard •

Hendel Martin •

Henicz Grzegorz •

Herma Anna •

Herman Ruth •

Hitler Adolf •, •, •

Hohaus Stanisław •

Holeczek Leonard •

Höllwirth Franciszek •

Holubek Hubert •

Hönisch Gerhard •

Hübner Jan •

Hunger •

Hunger Alfons •, •, •, •, •, •

J

Jakubczyk Stan[isław] •

Jakubiak •, •, •

Jandud Georg •

Janoschka Adela •

Janta Jerzy •

Jańska Marta •

Jański Egon •, •

Jarosz •, •, •

Jarowka Wilhelm •

Jasiński Szymon •

Jasny •, •

Jastrzębski Józef •

Jasy •

Jendrzejek Jan •

Jenkner Anna •

Juras Liselotte •

Jurczuk Augustyna •

Jurczyk Anna •

Jurczyk Augustyna •

K

Kaczmarek Józef •

Kaczmarek Maria •

Kaiser Augustyna •

Kałuża Erich •

Kałuża Marianna •

Kałuża Roman •

Kamiński Edmund •, •, •, •, •, •, •, •, •

Kamiński Jerzy •

Kammler Jerzy •

Kampenkel Henryk •

Karkoszka Roman •

Karkowska Elżbieta •, •, •

Kaspar Helga •

Kasperek Paweł •

Kasprzok Marta •

Kasprzok Tomasz •, •

Kaszywa Walter •

Katzorek Hans •, •, •, •, •

Kawalla Waldemar •, •

Kąsek •

Kciuczyk Monika •

Keller Isle •

Kępski •

Kielc Franciszek •

Kieś Augustyn •, •

Kieś Józef •, •

Kipalla Adolf •

Kirmel Willi •

Kirr Michał •

Kirschner Edelhart •

Kisiel Horst •, •, •

Kiszel Horst •

Kiszka Antonia •

Kiszka Wilhelm •

Klaus Ernest •

Kleinert Alfred •

Klimek •

Klinka Maria •

Klocek Otylia •

Kłosiński •

Kłos Józef •

Knapik Hieronim •

Knas Helena •

Knas Józef •

Koch Maria •

Koczur Johannes •

Kołodziejczyk Erna •

Kołodziej Jan •

Kołodziej Paweł •

Konieczko Edmund •

Konieczny Feliks •

Konig •

König Rudolf •

Konik Elżbieta •

Konik Ewald •

Konik Florian •, •

Kontny Stefania •

Kopiec Emilia •

Koprek Wiktor •

Korger Franciszek •

Korzekwa •

Kosmol Artur •

Kostecka Marta •, •

Kostecka Marta (Michalik) •

Kotlorz Franciszek •

Kotulab Konstanty •

Kotula Jadwiga •, •

Kotula Konstanty •

Kowolczyk Wilchelm •

Kozieł Maria (Michalik) •, •, •, •

Kozik Alfons •

Kozyra Franciszek •

Krakowczyk Franciszek •

Krause Władysław •

Krechel Inge •, •

Kregel Karol •

Kregel Waldemar •

Kremzern •

Kriebelt Anna •

Krocmer Franzc •

Kroll Józef •

Kronfeld Edith •, •

Kruczek Ignacy •

Krupa Emil •

Krut Aleksy •, •, •, •

Kryska Roman •

Krzysak Franciszek •

Krzyżek Emil •

Księżyk Marta •

Kubica Józef •

Kubiczek Adolf •

Kubiczek Józef •

Kucharczyk Jan •

Kuc Jan •

Kuczera Elfryda •

Kudla Jerzy •

Kudla Krystyna •

Kujawa Eleonora •

Kula-Staszków Helena Maria •

Kulejowski Piotr •

Kulejowski Stefan •

Kusch Richard •

Kuźnik Grażyna •, •

Kwiatkowski •, •, •, •, •, •, •

Kwiatkowski Andrzej •

Kwiatkowski Stanisław •, •

L

Ladenberg Roman •

Lagler Herbert •

Lagler Wanda •, •, •

Lajer Antoni •

Larisch •

Larisch Franciszka •

Lebioda Ernest •

Ledenberg Wiktor •

Leeb Adolf •

Leks Marta •

Lencka Elza •

Loska Eduard •, •, •, •

Loska Jan •, •, •

Lubecki Sylwester •

Luks Jadwiga •

Ł

Łańcut Dagobert Jerzy •

Łochocki Wacław •, •, •, •, •, •, •, •

M

Machalica Jan •

Mach Reinhold •

Machulec Wiktoria •

Madaj Jerzy •

Madaj Walter •

Mähle Robert •

Maifeld Teodor •

Maj Józefa •

Majowski Hubert •, •, •

Mak •

Malinowski Józef •

Malkusz Leo •

Małka Józefa •

Mandera Maria •

Mantel Ernest •

Marek •

Marek Edward •, •, •

Marfilius Willi •

Markwald •

Marwitz Melania. See Uherek Melania

Masoń •

Matche Ewald •

Materla Robert •

Matysek •

Meier Wojciech •

Metzner Albert •

Metzner Rudolf •

Michalik Jan •

Michalik Józef •

Michalik Ryszard •

Michalik Zofia •, •, •

Michalska Zofia •

Michalski Otton •

Michałek Jerzy •

Michen Jan •

Mierzwa Henryk •

Migoc Wilem •

Mikesz Wilhelm •

Mikolik Aleksy •

Mikosz Edmund •

Mik Szymon •

Miler Tomasz •

Miodek Werner •

Młynek Robert •

Mocha Berta •

Moeser Joanna •

Mohr Gerhard •

Mokros Irmgard •

Mol Józef •

Moll Małgorzata •

Morawiec Emil •

Morawiec Franz •

Morawiec Gerhard •

Morawiec Teodor •

Morawietz Helena •

Morela Salomon •

Morel Chaim •, •, •

Morel Chana •, •, •

Morel Izak •

Morel Salomon •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •

Morel Wiesława •, •, •

Mrowiec Jan •

Mrowiec Maria •

Mrowiec Roman •

Mrozek Helena •

Mrozek Jan •, •

Mrozek Marta •

Mrozek Wilem •, •

Mrozek Wilhelm •

Müller Horst •

Müller Urszula •

Muschalik •

Muschalik Erich •, •, •, •, •, •

Muszalik •

Muszkiet Jerzy •

N

Nalepa Erwin •, •, •, •, •

Namysło Helena •

Nass Karol •

Nawrocki Robert •, •, •

Nemec Oswald •, •

Nemec Piotr •, •

Nemetz Bazyl •

Neuman Emil •

Niedobecka Hildegarda •

Niedobecka Krystyna •

Niedobecki Józef •

Niedobecki Piotr •, •

Niekrasz Juliusz •

Niesporek Jadwiga •

Nissel Józef •

Nost Józef •

Nowak Helena •

Nowak Paweł •

Nowak Stanisław •

Nowak Wilhelm •

Nowara Maria •

O

Obernösterer Gabriel •

Ochocki Jerzy •, •

Ochojski •

Ogaza •

Ogorek Max •, •, •, •, •

Ortenburger Emma •

Osmańczyk Maksymilian •, •, •, •, •

Osmańczyk Nikodem •, •, •, •, •, •, •, •, •

Osterreicher Franz •

Oślizło Jan •

P

Paduch Jan •

Pahnevke Ferdynand •

Panwitz Maria •

Parkhof Johann •

Paul Christine •

Pawlik Ernest •

Penczek Emalia •

Perina Ryszard •

Peszke Alfred •

Pękała Brygida •, •, •

Pieczka Konrad •, •, •, •, •

Piekarski •

Piernikarczyk Jadwiga •

Pierończyk Paula •

Pietrowski Franciszek •

Pigwa •

Pilawa Herbert •

Pinińska Lidia •

Piórko Lidia •

Pistelok Jan •

Pittman (Bittman) Erich •

Piwko •, •, •

Piwko Alfreda •, •

Pizło Stanisław •

Plessing •

Ploch Jerzy •

Pniok Teodor •, •, •

Polaczek Józef •

Polak Lothar •

Poloczek Wilhelm •

Polok Ludwik •

Popek Rudolf •

Porombka Waltrauda •

Porombka Waltraud Alexandra •

Pöschke Alfred •

Pötsch Maria •

Powolik Krystof •

Powolik Teobalda •

Proba Maria •

Prokel Leopold •

Prokop Józef •

Przybyła Edward •

Przybyła Helena •

Przywodnik Elżbieta •

Pszczelok Aniela •

Pszczelok Anna •

Ptasznik Piotr •

Purkop Karol •

Pustelnik Udo •

Puzoń Jan •

Pytla Bolesław •

R

Radkiewicz Stanisław •

Rak Stanisław •

Raske Wilhelm •

Rduch •

Rduch Wilhelm •

Reis Elżbieta •

Remmele Josef •

Richter Alojzy •, •, •, •, •, •

Richter Jerzy •

Richter Piotr •, •

Richter Reinhold •

Robakiewicz Jerzy •

Rohr Oskar •

Roth Ernest •

Roth Olga •

Rutka Ewald •

Rutkowski Antoni •

Rybakiewicz Jerzy •, •

Rybczyński Sylwester •

S

Sabasz Józef •, •

Sack John •

Saluga Margot •

Salzmann Alfons •

Sąpotnik Leopold •

Schafflik Zygmunt •

Scheinbach Adela •

Scheiter Erwin •

Scheithauer Alojzy •

Scheithauer Marta •

Schenk •

Schewior Wanda •

Schmeiduch Alfred •

Schneider Józef •

Schnurenberger Wilhelm •

Schubert Anna •

Schubert Ewald •

Schubert Heinz •

Schubert Maria •

Schütz Kuno •

Schwarzer Marta •

Schwarz Gerhard •

Schwiefer Karol •

Schwiga Olga •

Sibielak Wiesława. See Morel Wiesława

Siedlaczek Józef •

Sikora Karol •

Siwik Marian •

Skiba Bernd •

Skibiński •, •, •

Skrzypek Adelheid •

Skutela Walter •, •

Skutella Walter •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •

Słanina Alfons •

Smolka Jan •

Sobczyk •

Sobonia Łucjan •

Sobota Anna •

Sohlich Berta •

Sombrowski Jan •

Sonnabend Małgorzata •

Sonnabend Werner •, •

Sonsala Henryk •, •

Sonsala Jadwiga •, •

Sopa Józef •, •

Sośnica Konrad •

Sowa Czesław •

Spendel Herman •

Spralek Maria •

Sroka •, •

Sroka Henryk •

Stabla Stefania •

Stachurski Władysław •

Staniszewski Włodzimierz •

Stein Paulina •

Stern Marta •

Stieler Gizela •

Stifer Teodor •

Stoklosa Hubert •

Stoltenkap Peter •

Streicher Julius •

Strokosz Teodor •

Strösser Michał •

Strulik Paweł •

Strzelczyk Marta •

Strzelczyk Paweł •

Strzelecki Paweł •

Strzoda Paweł •

Stubing Norbert •

Styczeń •

Suslik Jerzy •, •

Syllery Jerzy •

Szary Günter •

Szewczyk Jan •

Szewczyk Janusz •

Szklarek Feliks •

Szlafka Franciszek •, •, •

Sznajder Andrzej •

Szramek Emil •

Szulc Franciszek •

Szulik Paweł •

Szumilas Aloiza •

Szumilas Ludmiła •

Szwan Stefania •

Szweda Izydor •, •

Szwed Antoni •

Szweter Józef •

Szyguła Alojzy •

Szyguła Stefan •

Szymek Marian •

Ś

Świecznik Alfred •

Świerczewski •

Świerkot Wiktor •

Świętek Jan •

T

Taeleck (Taelik) •

Thoman Paulina •

Tkocz Antoni •

Tojza Antoni •

Tojza Elżbieta •, •

Tokarczyk Józef •

Tomanek Alfred •

Tomas Józef •

Tomecka Rozalia •

Trefon Ernest •

Tudzież Maria •

Twardoch Fryderyk •

Twardzik Andrzej •

Tyrpic Helena •, •

U

Uciecha Alfreda •

Ueber Ernest •

Uherek Melania •, •, •, •

Ulbrych Marta •

Urbanek Rozalia •, •

V

Voss Aleksander •

W

Wala Charlotta •

Walczyk Piotr •

Waldemar Kregel •

Warenstein Walter •

Wechowski Ernest •

Wege Herman •

Weiss Johan •

Wenzel Eryk •

Wessel Horst •, •, •

Wicher Edwardd •

Wieczorek Edward •, •, •, •

Wieczorek Waldemar •

Wiesiołek Jan •, •, •, •

Wiesiołek Józef •, •, •, •, •

Wilisch Antoni •

Winkler Konrad •, •, •

Winkler Krystian •, •, •

Wirtz Marcinn •

Witschel Walter •

Wittek Alois •

Wittur Klaus •

Wloczek Jan •

Wolf Eli •

Wolniak Antoni •

Wolnik Analiza •

Wolnik Anna •

Wolnik Gertruda •

Wolny Piotr •

Wolny Rudolf •

Wowra Emilia •

Wowra Fryderyk •, •, •

Wowra Henryk •, •, •, •

Wowra Ignacy •

Woźnica Norbert •

Woźnica Wiktor •

Wróblewski •, •

Wróblewski Augustyn •

Wulf Wilhelm •

Wyleciał Stanisław •

Z

Zaja Rudolf •

Zaks •

Zaks Karol •, •, •, •, •, •

Zaks (Sachs) •

Zanke Fryderyk •

Zaremba Karol •

Zawadzki Aleksander •, •, •

Zgrzebniok Erwin •

Zgrzebniok Florian •

Zielińska Hermina •

Ziętek Jerzy •, •, •

Zimon Maria •

Zimoń Herbert •, •

Zioła Maks •

Zug Marta •

Związek Franciszek •

Ż

Żelazny Wilhelm •

Żuk Franciszek •

Żydek Józef •

Nazwy geograficzne

A

Amstedten •

Auschwitz •

B

Bad Woslau •

Berlin •

Będzin •, •, •, •

Bielsko •

Bielsko-Biała •

Bladen •

Blani-Beparlament Arden •

Bogucice •

Borek •

Borrut •

Boticza •

Brandenburg •

Bronów •

Brykula •

Brzeziny Śląskie •

Brzozowice-Kamień •

Buczkowice •

Bug •

Bukowina •

Burgalla •

Bykowina •

Bytom •, •, •, •, •, •, •, •, •

C

Chebzie •, •, •

Chełm •

Chorzów •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •

Chropaczów •, •

Chwalin •

Cieszyn •

Czeladź •

D

Dachau •

Dąb •

Dąbrowa Górnicza •, •, •, •

Dobring •

Dortmund •

Droniowice •

Dzialkow •

E

Essen •, •, •

G

Garbów •, •, •, •

Gaszowice •, •, •

Gepinge •

Gliwice •, •, •, •, •, •, •, •, •, •

Głubczyce •, •, •

Godów •, •

Golasowice •

Gołkowice •, •

Görlitz •

Gosławice •

Gowaic •

Graz •, •

Grembowle •

Gross-Rosen •, •

H

Hannowry •

Hauzet •

Hermager •

Heydebreck •

Himmelwitz •

Hochdobern •

Hoflach •

I

Iława •

Inowrocław •

J

Jastrzębie Zdrój •

Jaworzno •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •

Jerozolima •

K

Kacika •

Karb •

Karlsruhe •

Kasa •

Katowice •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •

Kempa •

Keynia •

Kędzierzyn-Koźle •

Kielce •

Klatka •

Klimontów •

Kluczbork •

Kochłowice •, •

Kolonia •

Koronowo •

Kraków •, •

Krzyżkowice •, •

L

Lazne Kenzwart •

Lenino •

Libau •

Libiąż •, •, •, •, •, •, •, •, •

Ligota •, •

Lipiny •, •, •

Lipsk •

Lublin •, •, •, •, •

Lubliniec •

Ludwigsburg •

Ł

Łagiewniki •

Łagisza •

Łaziska •

Łódź •, •, •

Ługór •

M

Menden •, •

Michałkowice •, •, •, •

Miechowice •

Mikołów •

Mikoszyn •

Modzurów •

Morawska Ostrawa •

Mysłowice •, •, •, •, •, •

N

Niedobczyce •, •

Nostra Hermager •

Nowy Bytom •, •, •

Nowy Sącz •, •

Nysa •

O

Oberwart Graz •

Opole •, •, •

Ostrogórka •

Ostrów •, •

Ostrów Wielkopolski •

Oświęcim •, •, •, •, •, •, •, •, •, •

P

Panewniki •

Paryż •

Piecki •

Pielgrzymowice •

Piotrowice •

Porąbka •

Poznań •, •, •

Pożanów •

Prądnik •

Prudnik •

Przybysławice •

Pszów •

Puławy •

R

Racibórz •, •

Radziechowy •

Rieser •

Rudniki •

Rybna •

Rybnik •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •

Rydułtowy •, •, •, •, •, •

S

Salzburg •, •

Siemianowice •, •, •, •, •, •, •

Słonim •

Sosnowiec •, •, •, •

Strumień •, •

Sucha Dolna •

Suczewar •

Sudety •

Ś

Świerklany •

Świętochłowice •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •

T

Tarnobrzeg •, •

Tel Awiw •

Tomaszów Mazowiecki •

Toruń •

Torzyniec •

Trębowla •

V

Veraju •

W

Wałbrzych •

Warszawa •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •, •

Weidenau •

Wiedeń •, •, •

Wisenheit •

Wobling •

Wodzisław •, •

Y

Yad Vashem •

Z

Zabrze •, •

Zagórze •

Zalesie •

Załęże •

Zaolzie •

Zapiska •

Zawada •

Zawodzie •

Zgoda. See Świętochłowice

Zurendorf •

Ż

Żory •

Żywiec •