ANDRZEJ ZAWISTOWSKI

KOMBINAT

Dzieje Zambrowskich Zakładów Przemysłu Bawełnianego – wielkiej inwestycji planu sześcioletniego

Recenzenci: dr hab. Jacek Luszniewicz, dr Krzysztof Sychowicz

Projekt graficzny serii: Krzysztof Findziński

Redaktor prowadzący: Piotr Chojnacki

Redakcja: Magdalena Jagielska

Redakcja techniczna: Andrzej Broniak

Korekta: Maria Aleksandrow

Indeks osób: Inga Jaworska-Róg

Zdjęcie na okładce: pracownica kombinatu, sierpień 1967 r. (ze zbiorów Agencji Forum, fot. A. Jałosiński)

Wydawnictwo informuje, że dołożyło należytej staranności w rozumieniu art. 355 § 2 kc w celu odnalezienia aktualnego dysponenta autorskich praw majątkowych do fotografii. Z uwagi na to, że przed oddaniem niniejszej książki do druku poszukiwania te nie przyniosły rezultatu, wydawnictwo zobowiązuje się do wypłacenia stosownego wynagrodzenia z tytułu ich wykorzystania aktualnemu dysponentowi autorskich praw majątkowych, niezwłocznie po jego zgłoszeniu się do wydawnictwa.

© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa–Białystok 2009

Seria wydawnicza: Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Białymstoku: tom 8

ISBN 978–83–7629–658–6

Rodzicom

WSTĘP

Witold Kula – jeden z najznamienitszych historyków gospodarki w dziejach polskiej historiografii – napisał: „Monografia żadnego przedsiębiorstwa nie pozwala na rozciągnięcie osiągniętych w niej wniosków na przykład danej branży przemysłowej”, jednak „monograficzne badanie dziejów przedsiębiorstwa pozwala lepiej zrozumieć warunki, w jakich dane (a i inne) przedsiębiorstwo działało”¹. Prezentowana praca nie jest jednak monografią Zambrowskich Zakładów Przemysłu Bawełnianego², lecz próbą przeanalizowania czterdziestopięcioletniego okresu funkcjonowania przedsiębiorstwa w mieście pozbawionym tradycji przemysłowej – mieście, którego liczba mieszkańców pierwotnie była niższa niż planowane zatrudnienie we wznoszonej w nim fabryce.

1 W. Kula, Problemy i metody historii gospodarczej, Warszawa 1963, s. 223, cyt. za: M. Tymiński, PZPR i przedsiębiorstwo. Nadzór partyjny nad zakładami przemysłowymi 1956–1970, TRIO, Warszawa 2001, s. 11.

2 Przez 45 lat działalności zambrowskie zakłady bawełniane kilkakrotnie zmieniały nazwę. Początkowo (w fazie przygotowywania inwestycji) używano nazwy „Zakłady Przemysłu Bawełnianego w Zambrowie”. Nazwa „Zambrowskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego w budowie” została wprowadzona na mocy zarządzenia ministra przemysłu lekkiego w marcu 1952 r. Nazwa „ZZPB w budowie” 1 IV 1955 r. została zmieniona na ZZPB i tym samym zakład stał się przedsiębiorstwem produkcyjnym. Zarządzeniem nr 20/0/77 ministra przemysłu lekkiego z 12 VIII 1977 r. ZZPB otrzymał imię upamiętniające przewrót bolszewicki: „Dla upamiętnienia przypadającej w roku bieżącym 60-tej rocznicy Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji Październikowej nadaję imię «Rewolucji Październikowej» Zambrowskim Zakładom Przemysłu Bawełnianego wybudowanym w oparciu o przyjaźń i pomoc Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich”. Po odzyskaniu suwerenności w 1989 r. patronat taki kompromitował przedsiębiorstwo. Na wniosek kierownictwa zakładu w końcu grudnia 1990 r. mocą zarządzenia wojewody łomżyńskiego dotychczasowa nazwa została zmieniona na Zambrowskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego „Zamtex” w Zambrowie. Po prywatyzacji zakładu w 1997 r. przemianowano go na Zakłady Przemysłu Bawełnianego „Zamtex” SA (AP Łódź, Centralny Zarząd Przemysłu Bawełnianego [dalej: CZPB], 1927, Statystyka BHP, k. 3; ibidem, 279, Zarządzenie nr 333 ministra przemysłu lekkiego z 20 III 1952 r., k. 19––21; ibidem, 279, Zarządzenie nr 106 ministra przemysłu lekkiego z 28 II 1955 r., k. 15; ibidem, 1667, Przekształcenie Zambrowskich ZPB w budowie w przedsiębiorstwo produkcyjne, k. 30; ibidem, 279, Zarządzenie nr 20/0/77 ministra przemysłu lekkiego z 12 VIII 1977 r., k. 6; Archiwum Ministerstwa Skarbu Państwa [dalej: AMSP], 1340/5, Memorandum informacyjne, grudzień 1995 r., k. 151).

W powojennej polityce rozwoju ośrodków przemysłowych wyróżnia się trzy zasadnicze fazy. W latach pięćdziesiątych władze głosiły zasadę równomiernego rozmieszczenia przemysłu w całym kraju i aktywizacji terenów słabiej uprzemysłowionych przez tworzenie tam nowych, pojedynczych zakładów. W praktyce jednak nowe obiekty, wbrew wcześniejszym założeniom, lokowano w regionach najsilniej uprzemysłowionych. W Warszawie np. zbudowano hutę, elektrociepłownię i fabrykę samochodów osobowych, w województwie krakowskim powstały Huta im. Lenina w Nowej Hucie, huta aluminium w Skawinie, dwie elektrownie w Jaworznie oraz kombinat chemiczny w Oświęcimiu. Na Śląsku wybudowano Nowe Tychy – miasto, które miało stanowić zaplecze dla rozwijającego się tam przemysłu. Nowe obiekty przemysłowe powstały także w Częstochowie, Bydgoszczy, Poznaniu, Szczecinie, Gdańsku. W regionach dotychczas słabo uprzemysłowionych lub nieuprzemysłowionych powstało natomiast niewiele inwestycji (m.in. Czarna Białostocka, Kraśnik, Poniatowa, Świdnik, Zambrów)³.

3 A. Karpiński, Polityka uprzemysłowienia Polski w latach 1958–1968, PWN, Warszawa 1969, s. 374, 375; T. Lijewski, Uprzemysłowienie Polski 1945–1975: przemiany strukturalne i przestrzenne, PWN, Warszawa 1978, s. 50; J. Kaliński, Polityka gospodarcza Polski w latach 1948–1956, KiW, Warszawa 1987, s. 114.

W latach sześćdziesiątych postanowiono skoncentrować nakłady inwestycyjne w kilkudziesięciu ośrodkach rozwojowych (zwanych ośrodkami wzrostu) – m.in. w Ostrołęce, Płocku, Puławach, Siedlcach, Toruniu i Włocławku. Część z nich uzyskała w 1975 r. rangę stolicy województwa. Powstały wtedy duże zagłębia surowcowe: Tarnobrzeski Region Siarkowy i Legnicko-Głogowski Okręg Miedziowy. Jednocześnie w połowie dekady zaczęto tworzyć filie zakładów zlokalizowanych w głównych rejonach przemysłowych odczuwających deficyt rąk do pracy. Filie powstawały przede wszystkim na terenach słabo uprzemysłowionych, z myślą o przekształceniu tych zakładów w samodzielne przedsiębiorstwa. Deglomeracja przyśpieszyła procesy industrializacji i urbanizacji najbardziej zaniedbanych powiatów województwa warszawskiego, lubelskiego i kieleckiego. Na szerszą skalę tworzenie filii wielkich zakładów przemysłowych rozwinęło się w następnej dekadzie⁴.

4 T. Lijewski, Uprzemysłowienie Polski..., s. 50, 137; A. Karpiński, op. cit., s. 376, 378; S. Misztal, W. Kaczorowski, Regionalne zróżnicowanie procesu uprzemysłowienia Polski 1945–1975, PWN, Warszawa 1983, s. 29, 30.

W polityce przemysłowej lat siedemdziesiątych podkreślano celowość rozwoju wielkich miast i aglomeracji miejsko-przemysłowych. Proces ten przyśpieszył koncentrację przemysłu. Rozbudowywano m.in. Górnośląski Okręg Przemysłowy, Rybnicki Okręg Węglowy i Zagłębie Dąbrowskie. Rozpoczęto tworzenie dwóch nowych zagłębi – koło Bełchatowa (węgiel brunatny i energetyka) i Lublina (węgiel kamienny). Inwestowano również w modernizację hut w Ostrowcu Świętokrzyskim i Zawierciu oraz w Zagłębiu Miedziowym. Inwestowano w rozwój przemysłu chemicznego w Płocku, Puławach, Toruniu i Włocławku. Na Wybrzeżu Gdańskim wybudowano Gdańskie Zakłady Rafineryjne i Port Północny. Nowe zakłady powstały także m.in. w Tarnowskich Górach, Tychach, Płocku, Radomiu i Warszawie⁵.

5 T. Lijewski, Uprzemysłowienie Polski..., s. 50; J. Kaliński, Gospodarka Polski w latach 1944–1989. Przemiany strukturalne, PWE, Warszawa 1995, s. 157, 158.

Na początku lat osiemdziesiątych z powodu narastającego kryzysu podjęto akcję zamrażania inwestycji. Koncentrowano się przede wszystkim na dokończeniu budowy najważniejszych obiektów rozpoczętych w poprzednim dziesięcioleciu. Preferowano centralne inwestycje paliwowo-energetyczne, by zapobiec deficytowi energii. Nakłady na inwestycje w przemyśle po załamaniu w latach 1981–1982 od 1983 r. systematycznie rosły. Mimo to inwestycji oddawanych do użytku było coraz mniej⁶. Przy podejmowaniu decyzji o lokalizacji nowych zakładów zaczęto brać pod uwagę nowy czynnik – ochronę środowiska naturalnego (jednak nie było to powszechne)⁷.

6 J. Kaliński, Gospodarka Polski..., s. 210–212.

7 S. Jankowski, Przemysł [w:] Historia gospodarcza Polski (1939–1989), red. J. Kaliński, SGH, Warszawa 1996, s. 117.

W gospodarce Polski Ludowej ok. 70–80 proc. decyzji lokalizacyjnych podejmowano, kierując się kryteriami interesu państwowego, identyfikowanego z interesem społecznym⁸. Już w planie sześcioletnim lokalizacje nowych zakładów przemysłowych często uzależniano od przesłanek politycznych lub strategicznych⁹. Nie służyło to niwelowaniu dysproporcji ani harmonijnemu rozwojowi regionów uprzemysławianych (choć oficjalnie tak zakładano)¹⁰. Często w planach nie uwzględniano rozwoju inwestycji towarzyszących i komplementarnych. Doprowadziło to do sytuacji, w której inwestycjom nie towarzyszyła rozbudowa infrastruktury, obciążając tym samym już istniejącą. W rezultacie obiekty i urządzenia niezbędne dla pracowników i ich rodzin, szczególnie w regionach rolniczych, zamiast wyprzedzać inwestycję właściwą lub powstawać jednocześnie z nią, były dobudowywane w późniejszym okresie¹¹. W efekcie utrwaliły się dysproporcje regionalne, gdyż wbrew pierwotnym zamierzeniom inwestycje lokowano głównie w województwach najsilniej uprzemysłowionych, gdzie istniała odpowiednia infrastruktura i nie trzeba było sprowadzać kadr¹². Od powyższych reguł były jednak odstępstwa.

8 I. Sagan, Procesy uprzemysłowienia w powojennej Polsce, GTN, Gdańsk 1995, s. 24–29. Autorka omawia głównie inwestycje lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, ale wnioski tej analizy w dużej części dotyczą też lat wcześniejszych.

9 J. Kaliński, Polityka..., s. 70, 228, 238.

10 Ibidem, s. 114.

11 I. Sagan, op. cit., s. 24–29.

12 J. Kaliński, Polityka..., s. 114.

Dla autora interesująca jest pierwsza z wymienionych faz rozwoju ośrodków przemysłowych w Polsce. Na szczególną uwagę w latach pięćdziesiątych zasługują zmiany gospodarcze, społeczne, mentalne, kulturowe i polityczne, do jakich doszło w wyniku lokalizacji dużych inwestycji przemysłowych w małych miastach. Ośrodkiem, w którym proces industrializacji spowodował takie właśnie zmiany, był Zambrów, nazywany niekiedy (ze względu na rozmiar przeprowadzonych w mieście inwestycji) Nową Hutą północnego wschodu. Nie doszło w nim do obserwowanego w małych miastach w latach 1946–1960 regresu ludnościowego¹³. Zambrów był przykładem zarówno znacznego awansu miasta, jak i ilustracją błędów popełnionych podczas uprzemysławiania Polski. Zambrowska fabryka to przykład lokalizacji „na surowym korzeniu”, gdyż nie tylko miasto, lecz także cały region rolniczy nie miał ani tradycji przemysłowych, ani odpowiedniego zaplecza miejskiego, które mogłoby służyć inwestycji. Rachunek efektywności lokalizacji został zdominowany przez zasadę minimalizacji nakładów. W wielu przypadkach zasada ta stosowana była bez względu na konsekwencje dla gospodarki regionu¹⁴.

13 M. Latuch, Migracje wewnętrzne w Polsce na tle industrializacji (1950–1960), PWE, Warszawa 1970, s. 79; T. Nagurski, Wybrane zagadnienia rozwoju ludnościowego i gospodarczego małych miast na przykładzie województwa łódzkiego, Ossolineum, Wrocław 1972, s. 12.

14 I. Sagan, op. cit., s. 24–29.

Ciekawa wydaje się więc próba odnalezienia innych argumentów niż przedstawiane w 1950 r., przemawiających za umieszczeniem kombinatu w Zambrowie. Czy władze, „proletaryzując” miasto, liczyły na zmianę jego charakteru politycznego i społecznego? Dlaczego inwestycja w Zambrowie nie została skreślona z planu, tak jak inne w tym regionie?

W oficjalnych publikacjach podawano, że zambrowski kombinat bawełniany rozładuje jawne i ukryte bezrobocie w okolicy, a wraz z innymi inwestycjami doprowadzi do zmiany rolniczego charakteru regionu na rolniczo-przemysłowy. Okazało się jednak, że stali mieszkańcy miasta i najbliższych okolic nową fabrykę traktowali z rezerwą. Dlatego też dużą rolę, zwłaszcza w początkowym okresie, odegrała migracja. Do Zambrowa zaczęli trafiać pracownicy (zwłaszcza kobiety) ze środkowej i północno-wschodniej Polski. Wszystkie przytoczone wyżej powody sprawiały, że ludzie, którzy przybyli tworzyć „twierdzę socjalizmu” – jak określano wówczas nowe, wielkie obiekty przemysłowe – zostali przez mieszkańców miasta przyjęci niechętnie. Do osiedlania się w Zambrowie (szczególnie pracowników wykształconych) miała skłonić perspektywa szybszego otrzymania mieszkania niż w tradycyjnych ośrodkach przemysłowych.

Celem niniejszej pracy jest przedstawienie dziejów powstania i funkcjonowania dużego zakładu pracy w małym mieście. Zbadano okoliczności umieszczenia dużej inwestycji w ramach planu sześcioletniego oraz etapy jej powstawania. Przeanalizowano proces tworzenia się załogi dużego zakładu pracy ulokowanego na terenie bez tradycji przemysłowych. Szczególną uwagę zwrócono również na efekty nieskoordynowanych działań podejmowanych podczas realizacji planu sześcioletniego, których efektem było powstanie „zindustrializowanej wyspy” pośród nieuprzemysłowionego obszaru. W celu pełniejszego zobrazowania zmian zachodzących w Zambrowie porównano miasto z Czarną Białostocką i Ciechanowcem. Czarna Białostocka była typową miejscowością o dominującej pozycji zakładu powstałego w ramach planu sześcioletniego. Natomiast Ciechanowiec – miejscowością mającą w 1946 r. porównywalną do Zambrowa liczbę mieszkańców, w której w latach Polski Ludowej nie doszło do industrializacji. Oczywiście o rozwoju wspomnianych miejscowości decydowały także inne czynniki (np. odległość od szlaków komunikacyjnych), jednak porównanie takie jest ze wszech miar wskazane.

Za zasadnicze ramy chronologiczne autor przyjął rok 1944 (zajęcie miasta przez Armię Czerwoną) oraz rok 1989 (upadek PRL), gdyż tak określony przedział czasowy umożliwi analizę dziejów kombinatu i jego związku z lokalną społecznością.

Gdy planowano zambrowską inwestycję, zakładano, że w kombinacie zostanie zatrudnionych ok. 4,5 tys. osób. Zambrów liczył wtedy ok. 3,7 tys. mieszkańców. Umieszczenie w małym mieście, jakim był Zambrów, tak dużego zakładu przemysłowego spowodowało nie tylko zmianę oblicza gospodarczego miasta, lecz także jego struktury społecznej, kulturowej i politycznej oraz przyczyniło się do industrializacji najbliższej okolicy. Decyzja lokalizacyjna przynajmniej częściowo wynikała z przesłanek politycznych i chęci „proletaryzacji” okolicy. Badania autora wskazują, że kierunki rozwoju miasta zostały podporządkowane potrzebom ZZPB i jego pracowników. Dominacja ZZPB była zauważalna zarówno w gospodarce, jak i w edukacji – w Zambrowie rozwijało się przede wszystkim szkolnictwo zawodowe. Dysproporcje w rozwoju miasta (i częściowo również regionu), wywołane przez umieszczenie kombinatu bawełnianego w Zambrowie, miasto i jego mieszkańcy odczuli szczególnie dotkliwie w dobie przemian ustrojowych lat dziewięćdziesiątych.

W literaturze naukowej dotyczącej uprzemysłowienia Polski po II wojnie światowej brak jest prac opisujących dogłębnie badany problem. Istniejące opracowania rozważają problem lokalizacji przemysłu w sposób generalny. Szczegółowych i szerszych badań doczekały się jedynie inwestycje prowadzone w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych np. w Płocku, Puławach i Włocławku¹⁵.

15 Np. I. Sagan, op. cit.; Rozwój społeczno-gospodarczy rejonu uprzemysławianego. Na przykładzie rejonu Płocka, red. D. Gałaj, PWN, Warszawa 1973.

Dziejów ZZPB oraz Zambrowa w powojennym półwieczu dotychczas nikt szczegółowo nie badał. Dwie monografie miasta mają raczej ogólny charakter. Pierwsza z nich – autorstwa Józefa Stanisława Mroczka¹⁶ – omawia historię Zambrowa do 1975 r., lata po II wojnie światowej są w niej jednak potraktowane bardzo pobieżnie i mają wybitnie propagandowy wydźwięk. Ostatnia, wydana w 2006 r., autorstwa Krzysztofa Sychowicza¹⁷ co prawda obejmuje najnowsze dzieje miasta, ale jest to pozycja popularna, która siłą rzeczy omawia historię Zambrowa w sposób ogólny. Pozostałe nieliczne prace dotyczące Zambrowa mają także popularny bądź przyczynkowy charakter. Na temat ZZPB powstało tylko jedno poważniejsze opracowanie – na poły wspomnieniowy tekst wieloletniej pracownicy przedsiębiorstwa Heleny Kwiek¹⁸.

16 J.S. Mroczek, Zambrów. Zarys dziejów, OBN, Białystok 1982.

17 K. Sychowicz, Zambrów na przestrzeni wieków, UM, Zambrów 2006.

18 H. Kwiek, 35 lat Zambrowskich Zakładów Przemysłu Bawełnianego, „Ziemia Łomżyńska” 1990.

Istnieje nieco więcej prac dotyczących ziemi łomżyńskiej (najczęściej rozumianej jako teren powiatu łomżyńskiego sprzed 1948 r.), z tym że Zambrów jest w nich traktowany zdawkowo, często opisywany na podstawie wspomnianych wyżej publikacji. Znacznie więcej informacji można odnaleźć natomiast w publikacjach na temat województwa białostockiego (w granicach do 1975 r.). Opracowania te dotyczą przede wszystkim awansu ekonomicznego województwa w latach powojennych, którego jednym z najważniejszych elementów było właśnie uprzemysłowienie Zambrowa. Także i te prace w kwestiach związanych z tym miastem nie wychodziły poza pobieżne analizy, często dotknięte dodatkowo „duchem epoki”, w której powstawały – ważniejsza niż przekazywanie informacji stawała się propaganda¹⁹.

19 Zob. np. E. Bakun, A. Barwijuk, A. Szyszkowska, Województwo białostockie. Zarys geograficzno-gospodarczy, WP, Warszawa 1961, s. 337; A. Barwijuk, Podstawowe problemy industrializacji na tle rozwoju gospodarczego regionu białostockiego do 1960, „Rocznik Białostocki” 1967, s. 265–290; E. Hahn, 25 lat rozwoju gospodarczego na Białostocczyźnie, „Biuletyn Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego Białegostoku” 1969, nr 2, s. 9–15; R. Horodeński, Rola przemysłu w aktywizacji województwa białostockiego, PWN, Warszawa 1974; Łomżyńskie w XL-leciu PRL, red. H. Białobrzeski, Łomża 1984; Studia nad procesami...; Województwo białostockie w XXX-leciu PRL. Rozwój społeczno--gospodarczy, red. E. Hahn, Białystok 1974.

Archiwum zakładowe ZZPB „Zamtex” zostało w znacznym stopniu zniszczone po prywatyzacji przedsiębiorstwa. Autor zmuszony był więc korzystać z materiałów, które według rozdzielnika trafiały do nadzorujących przedsiębiorstwo organów administracji państwowej, rad narodowych, organizacji społeczno-politycznych itd. Wykorzystano także archiwalia ze zbiorów Archiwum Akt Nowych w Warszawie (zespoły: KC PZPR, Ministerstwa Przemysłu Lekkiego, Komitetu Przestrzennego Zagospodarowania Kraju, Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego), Archiwum Miasta Stołecznego Warszawy (zespół Państwowe Zakłady Teletransmisyjne „Telkom”, Zjednoczenie Przemysłu Automatyki i Aparatury Pomiarowej „Mera”), Archiwum Miasta Stołecznego Warszawy Oddział w Grodzisku Mazowieckim (zespół Zakłady Mechaniczno-Precyzyjne „Mera-Błonie” w Błoniu), Archiwum Państwowego w Łodzi (zespoły: Centralnego Zarządu Przemysłu Bawełnianego, Zjednoczenia Przemysłu Bawełnianego), Archiwum Państwowego w Białymstoku (zespoły: Urzędu Wojewódzkiego Białostockiego, Zarządu Okręgu w Białymstoku Związku Zawodowego Pracowników Przemysłu Włókienniczego, Odzieżowego i Skórzanego, Zarządu Wojewódzkiego Związku Młodzieży Socjalistycznej w Białymstoku, Komitetu Powiatowego PZPR w Zambrowie, Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Białymstoku, Białostockich Zakładów Przemysłu Bawełnianego „Fasty”), Archiwum Państwowego w Białymstoku Oddział w Łomży (zespoły: Prezydium Powiatowej Rady Narodowej i Urząd Powiatowy w Zambrowie, Starostwa Powiatowego w Łomży, Wydziału Powiatowego w Łomży, Powiatowej Rady Narodowej w Łomży, Zarządu Miejskiego w Zambrowie, Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Łomży, Prezydium Powiatowej Rady Narodowej i Urzędu Powiatowego w Łomży, Komitetu Miejsko-Gminnego PZPR w Zambrowie, Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie, Wojewódzkiej Rady Związków Zawodowych w Łomży, Zarządu Wojewódzkiego Związku Socjalistycznej Młodzieży Polskiej w Łomży, Powszechnej Organizacji „Służba Polsce” – Komitet Powiatowy w Zambrowie, Powiatowego Inspektoratu Statystycznego w Zambrowie, Sądu Powiatowego w Zambrowie z siedzibą w Łomży, Urzędu Statystycznego w Białymstoku Oddział w Łomży, Rady Narodowej i Urzędu Miasta i Gminy w Zambrowie, Komitetu Zakładowego PZPR przy ZZPB), Archiwum Związków Zawodowych w Warszawie (zespół Centralnej Rady Związków Zawodowych), Archiwum Regionalnej Izby Historycznej w Zambrowie (nieuporządkowane materiały dotyczące ZZPB) oraz Archiwum Ministerstwa Skarbu Państwa (materiały dotyczące prywatyzacji ZZPB „Zamtex”).

Szczególnym rodzajem wykorzystanych akt były dokumenty ze zbiorów Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie oraz Archiwum Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Białymstoku. Archiwalia Służby Bezpieczeństwa stanowią ciekawe źródło informacji o życiu codziennym w Polsce Ludowej. Kryją one w sobie jednak wiele pułapek: korzystając z nich, trzeba zawracać uwagę na język propagandy, mitomanię autorów, wreszcie zniszczenia części akt, ponieważ zniekształca to obraz badanego okresu. Dla autora opracowania akta SB są jednak jedynym źródłem informacji na temat prób rozładowywania przez władze nastrojów w zamkniętej grupie społecznej, jaką niewątpliwie stanowiła załoga zakładu przemysłowego. Informacji o konfliktach w ZZPB próżno szukać w prasie regionalnej czy oficjalnych wydawnictwach. Brak jest też opublikowanych źródeł wywołanych dotyczących konfliktów w ZZPB. Wykorzystane akta nie były uporządkowane, stąd podwójna paginacja dokumentów, np. w sprawie „Nastrój”; niektórych nie datowano i tylko znajdujący się w nich opis wydarzeń pozwala umiejscowić je w czasie. Przypuszczalnie teczki analizowanych spraw nie są kompletne. Na pewno też podczas kwerendy archiwalnej nie odnaleziono wszystkich akt, w których znajdują się informacje interesujące autora. Nie udało się natrafić m.in. na dokumenty mówiące o działalności lokalnych struktur Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego i Służby Bezpieczeństwa w czasie budowy i w pierwszym okresie działalności kombinatu.

Akta osobowe pracowników ZZPB odnaleziono w zbiorach Archiwum Akt Osobowych ZPB „Zamtex” S.A. w Zambrowie i Archiwum Zakładowego Podlaskiego Urzędu Wojewódzkiego w Łomży.

Za źródła pomocnicze posłużyły materiały ze zbiorów Polskiego Radia, Wytwórni Filmów Fabularnych i Dokumentalnych oraz Archiwum Diecezjalnego w Łomży i innych archiwów. W przypadku Archiwum Diecezjalnego autor ze względów proceduralnych (sześćdziesięcioletniej klauzuli tajności akt kościelnych w tym archiwum) oparł się na kwerendzie przeprowadzonej przez kierownika placówki.

Wiele zespołów archiwalnych zawierających materiały na temat ZZPB, zwłaszcza z ostatnich trzydziestu lat, czeka wciąż na opracowanie i uporządkowanie. Często akta takie nie są ujęte w żadne spisy zdawczo-odbiorcze czy inwentarze. (Przykładem takiego zespołu może być zespół KZ PZPR przy ZZPB z lat 1975–1989. W czasie przeprowadzania kwerendy zespół ten nie był ujęty w żadnym wykazie łomżyńskiego archiwum i autor dotarł do niego tylko szczęśliwym zbiegiem okoliczności). Nie udało się w pełni wykorzystać niezmiernie ważnych dokumentów ze zbioru Urzędu Statystycznego w Białymstoku Oddział w Łomży, do którego trafiały statystyczne sprawozdania zakładów pracy z ich działalności, ponieważ zespół ten, liczący kilkanaście metrów bieżących akt, nie został uporządkowany.

Za materiał źródłowy posłużyły także opublikowane materiały statystyczne²⁰, prasa oraz źródła wywołane. Spośród zebranych autor wykorzystał jedynie dwa: Henryka Korytkowskiego i Marka Rutkowskiego. Niezmiernie przydatne okazały się relacje udostępnione przez Małgorzatę Fidelis, zgromadzone przez nią na potrzeby pracy doktorskiej²¹.

20 Bardzo przydatny do podstawowych porównań „Rocznik Statystyczny Przemysłu Lekkiego” (następnie „Przegląd Statystyczny Przemysłu Lekkiego”) ukazywał się niestety tylko do 1981 r.

21 The New Proletarians: Women Industrial Workers and the State in Postwar Poland 1945–1957, Stanford University, History Department, Stanford 2006.

Dodatkowo wybrane informacje zaczerpnięto z prac Hanny Muszyńskiej-Hoffmanowej, autorki dwóch książek dla młodzieży, których akcję osadziła w Zambrowie. Powieść Czupiradełko²² opowiada o kobietach należących do pierwszej załogi zambrowskiej fabryki w połowie lat pięćdziesiątych. Nawiązujące do Czupiradełka Córki²³ to historia tocząca się w latach siedemdziesiątych. Obie powieści, choć napisane w stylu propagandy lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, pokazują epizody z życia pracownicy ZZPB²⁴. Oprócz wspomnianych książek młodzieżowych Muszyńska-Hoffmanowa jest także autorką nigdy nieopublikowanej pracy XX lat ZZPB²⁵. Jest to próba charakterystyki ZZPB pokazana za pomocą opisu losów pracowników kombinatu. Ciekawe relacje zebrane przez autorkę są niestety bardzo zniekształcone przez wyraźnie propagandowy cel, jaki przyświecał powstaniu opracowania²⁶.

22 H. Muszyńska-Hoffmanowa, Czupiradełko, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1962 (zob. fragment tekstu w aneksie, s. 374).

23 H. Muszyńska-Hoffmanowa, Córki, Iskry, Warszawa 1976 (zob. fragment w aneksie, s. 382).

24 W książkach tych można rozpoznać nawet osoby zatrudnione tam naprawdę – dyrektor kombinatu bawełnianego w Córkach nazywa się Adam Zenonczyk (w rzeczywistości dyrektorem ZZPB w latach siedemdziesiątych był Zenon Adamczyk).

25 W najnowszej monografii Zambrowa pozycja ta niesłusznie została przypisana Mieczysławowi Cylowi. Por. K. Sychowicz, Zambrów na przestrzeni wieków..., s. 213.

26 H. Muszyńska-Hoffmanowa, XX lat Zambrowskich Zakładów Przemysłu Bawełnianego, mps. Autorka brała udział w akcji „Sojusz świata pracy z kulturą i sztuką” organizowanej w latach siedemdziesiątych. W jej ramach ZZPB ufundowało Muszyńskiej stypendium, ta zaś odwdzięczyła się powieścią Córki oraz tekstem XX lat Zambrowskich Zakładów Przemysłu Bawełnianego.

Książka została podzielona na siedem rozdziałów. Pierwszy ma charakter wprowadzający. Autor przedstawia w nim sytuację polityczną województwa białostockiego i powiatu łomżyńskiego oraz przeobrażenia społeczne i gospodarcze w pierwszych latach powojennych. Daty graniczne stanowi moment zajęcia Zambrowa przez Armię Czerwoną i rozpoczęcie pierwszych prac przy budowie kombinatu, z tym że w pierwszym podrozdziale skrótowo przedstawiono także historię Zambrowa do 1944 r. Wyróżnione zostały cztery podrozdziały dotyczące administracji, zagadnień demograficznych, sytuacji politycznej oraz życia społeczno-gospodarczego. Każdy z podrozdziałów na początku przedstawia daną problematykę w województwie białostockim (szczególnie na jego zachodnich rubieżach), powiecie łomżyńskim (zwłaszcza w jego południowej części) i Zambrowie. Ostatni podrozdział rozszerzono o krótką charakterystykę Zambrowa, która stanowi wprowadzenie do dalszej części pracy.

W rozdziale drugim – dotyczącym budowy kombinatu bawełnianego w Zambrowie – rozważono (na tle kraju i regionu) powody, którymi kierowały się władze, umieszczając kombinat właśnie w tym miejscu. Pokazany został proces industrializacji miasta na tle regionu białostockiego. Przedstawiono także etapy budowy przedsiębiorstwa oraz elementy towarzyszącej jej propagandy medialnej. Chronologia rozdziału drugiego obejmuje lata 1949–1964, czyli od momentu rozpoczęcia przygotowań do budowy do ostatecznego zakończenia budowy tkalni. Opis lat 1954–1964 dotyczy jedynie aspektów inwestycyjnych, nie uwzględnia więc spraw działającego już przedsiębiorstwa.

Kolejne cztery rozdziały poświęcono dziejom kombinatu bawełnianego i jego załogi w latach 1954–1989, czyli od rozpoczęcia pracy przędzalni do krachu realnego socjalizmu w Polsce. Rozdział trzeci zawiera ogólną charakterystykę infrastruktury i sposobu zarządzania przedsiębiorstwem. W kolejnym rozdziale przedmiotem analizy były wielkość i struktura produkcji kombinatu. Rozdział piąty przynosi informacje związane z zatrudnieniem, płacami i warunkami pracy. W rozdziale szóstym poruszono problematykę aktywności politycznej, społecznej i kulturalnej załogi.

Rozdział siódmy opisuje koegzystencję miasta i kombinatu w latach Polski Ludowej. Przedstawiono w nim wpływ zakładu na miasto i jego otoczenie. Zaakcentowano zwłaszcza te problemy rozwojowe miasta, na których rozwiązanie decydujący wpływ miały ZZPB. Procesy zachodzące w tym okresie zostały ukazane na tle dwóch innych miast regionu: Ciechanowca (nieobjętego industrializacją) i Czarnej Białostockiej (miasta z dominującą pozycją dużego zakładu). Dokonano też krótkiego przedstawienia zmian w Zambrowie na tle północno-wschodniego regionu Polski.

Bez wątpienia lata 1944–1989 były najważniejszym okresem w dziejach Zambrowa. To wówczas niewielkie handlowe miasteczko przekształciło się w miasto uprzemysłowione, które pozostało jednak otoczone terenami rolniczymi. Oprócz dotychczasowych mieszkańców Zambrowa pojawiła się tam nowa grupa obywateli – robotników związanych z powstającymi zakładami pracy, głownie zaś z ZZPB. Rzeczą charakterystyczną jest jednak to, że „nowi obywatele” dość chętnie przyjęli zasady narzucone przez „starych mieszkańców” i połączyli je z tradycjami wyniesionymi z rodzinnych wsi.

Na końcu tego krótkiego wstępu autor chciał podziękować wszystkim tym, którzy wspierali go w pracy nad niniejszym opracowaniem. Przede wszystkim słowa ogromnej wdzięczności należą się prof. dr. hab. Januszowi Kalińskiemu – promotorowi pracy doktorskiej, która posłużyła za podstawę niniejszej pracy. Bez Jego wsparcia książka ta nigdy by nie powstała. Słowa podziękowania należą się także prof. dr. hab. Leszkowi Gilejce oraz prof. dr hab. Leszkowi Jerzemu Kupcowi – recenzentom wspomnianej pracy doktorskiej. Wiele celnych uwag zgłosili także recenzenci wydawniczy dr hab. Jacek Luszniewicz, prof. SGH, oraz dr Krzysztof Sychowicz, który niezmiernie wspomógł autora także unikalnym tekstem (pozostającej od 35 lat w maszynopisie pracy przygotowanej z okazji XX-lecia ZZPB). Ich opinie były bardzo cenne w procesie ostatecznej redakcji pracy, choć oczywiście za jej końcowy kształt w całości odpowiada sam autor. Wiele cennych wskazówek w trakcie pracy nad tekstem autor uzyskał również od kierującego Regionalną Izbą Historyczną w Zambrowie Jarosława Strenkowskiego oraz kolegów z Katedry Historii Gospodarczej i Społecznej Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie. Wyrazy wdzięczności ze strony autora należą się także Marii i Adamowi Barańskim, którzy korzystając ze swej wiedzy oraz wieloletniego doświadczenia zawodowego i pedagogicznego przejrzeli maszynopis pracy pod względem poprawności opisów kwestii technicznych. Adam Barański służył także swoją pomocą podczas doboru i opracowywania materiału zdjęciowego. Nie bez znaczenia była także przyjazna atmosfera, z jaką autor spotkał się w wymienionych wcześniej archiwach. Szczególne podziękowania za jej stworzenie należą się pracownikom Archiwum Państwowego w Łodzi i Archiwum Państwowego w Białymstoku oraz jego Oddziału w Łomży. Oddzielne podziękowania autor składa kolekcjonerom-regionalistom, którzy zgodzili się na potrzeby tej publikacji użyczyć fotografii – Waldemarowi Skawskiemu, Grzegorzowi Skawskiemu i Henrykowi Ossowskiemu. Za udostępnienie fotografii wdzięczność należy się także Urzędowi Miasta w Zambrowie.

WYKAZ SKRÓTÓW

AAN – Archiwum Akt Nowych

AIPN – Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej

AK – Armia Krajowa

AKO – Armia Krajowa Obywatelska

AMSP – Archiwum Ministerstwa Skarbu Państwa

AP – Archiwum Państwowe

AP m.st. – Archiwum Miasta Stołecznego Warszawy

Archiwum RIH – Archiwum Regionalnej Izby Historycznej w Zambrowie

AZ – Archiwum Zakładowe

BBWR – Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem

BGŻ – Bank Gospodarki Żywnościowej

BHP – Bezpieczeństwo i Higiena Pracy

BPS – Brygada Pracy Socjalistycznej

BR – Biuro Regionalne

BSRR – Białoruska Socjalistyczna Republika Radziecka

BZPB – Białostockie Zakłady Przemysłu Bawełnianego „Fasty”

CRZZ – Centralna Rada Związków Zawodowych

CZP – Centralny Zarząd Przemysłu

CZPB – Centralny Zarząd Przemysłu Bawełnianego

DMR – Dom Młodego Robotnika

DOKP – Dyrekcja Okręgowa Kolei Państwowych

GOP – Górnośląski Okręg Przemysłowy

GRN – Gminna Rada Narodowa

GS SCh – Gminna Spółdzielnia Samopomoc Chłopska

GTN – Gdańskie Towarzystwo Naukowe

GUS – Główny Urząd Statystyczny

IPN – Instytut Pamięci Narodowej

ISP PAN – Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk

KBW – Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego

KC – Komitet Centralny

KG – Komitet Gminny

KiW – Książka i Wiedza

KM – Komitet Miejski

KMG – Komitet Miejsko-Gminny

KO – kontakt operacyjny

KP – Komitet Powiatowy

KP(b)B – Komunistyczna Partia (bolszewików) Białorusi

KP MO – Komenda Powiatowa Milicji Obywatelskiej

KPZR – Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego

KTiR – Klub Techniki i Racjonalizacji

KS – Klub Sportowy

KSR – Konferencja Samorządu Robotniczego

KW – Komitet Wojewódzki

KZ – Komitet Zakładowy

LOK – Liga Obrony Kraju

LWP – Ludowe Wojsko Polskie

ŁTN – Łomżyńskie Towarzystwo Naukowe

ŁZPB – Łomżyńskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego „Narew”

MDM – Marszałkowska Dzielnica Mieszkaniowa

MO – Milicja Obywatelska

MON – Ministerstwo Obrony Narodowej

MPL – Ministerstwo Przemysłu Lekkiego

mps – maszynopis

MRN – Miejska Rada Narodowa

MSP – Ministerstwo Skarbu Państwa

NATO – North Atlantic Treaty Organization (Organizacja Paktu Północnoatlantyckiego)

NK ZSL – Naczelny Komitet Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego

NKWD – Narodnyj komissariat wnutriennich dieł (Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych)

NOT – Naczelna Organizacja Techniczna

NOW – Narodowa Organizacja Wojskowa

NRD – Niemiecka Republika Demokratyczna

NSZ – Narodowe Siły Zbrojne

NSZZ „Solidarność”– Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”

NZW – Narodowe Zjednoczenie Wojskowe

OBN – Ośrodek Badań Naukowych

OOP – Oddziałowa Organizacja Partyjna

OPZB – Olsztyńskie Przemysłowe Zjednoczenie Budowlane

ORMO – Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej

OSM – Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska

OSP – Ochotnicza Straż Pożarna

OZR – Oddział Zaopatrzenia Robotniczego

PBP – Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego

PGR – Państwowe Gospodarstwo Rolne

PKF – Polska Kronika Filmowa

PKPG – Państwowa Komisja Planowania Gospodarczego

PKS – Państwowa Komunikacja Samochodowa

PKWN – Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego

POP – podstawowa organizacja partyjna

PPR – Polska Partia Robotnicza

PPRN – Prezydium Powiatowej Rady Narodowej

PPRNiUP – Prezydium Powiatowej Rady Narodowej i Urząd Powiatowy

PPS – Polska Partia Socjalistyczna

PRL – Polska Rzeczpospolita Ludowa

PRN – Powiatowa Rada Narodowa

PUBP – Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego

PWRN – Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej

PZPR – Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

PZT – Państwowe Zakłady Teletransmisyjne

PZU – Państwowy Zakład Ubezpieczeń

RIH – Regionalna Izba Historyczna w Zambrowie

RN – Rada Narodowa

RP – Rzeczpospolita Polska

RWPG – Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej

RZ – Rada Zakładowa

SA – Spółka Akcyjna

SB – Służba Bezpieczeństwa

SD – Stronnictwo Demokratyczne

SGH – Szkoła Główna Handlowa

SGPiS – Szkoła Główna Planowania i Statystyki

SL – Stronnictwo Ludowe

SPLiA – Spółdzielnia Przemysłu Ludowego i Artystycznego

TW – tajny współpracownik

TKKF – Towarzystwo Krzewienia Kultury Fizycznej

TOPL – Terenowa Obrona Przeciwlotnicza

UBP – Urząd Bezpieczeństwa Publicznego

UMiG – Urząd Miasta i Gmin

UP – Urząd Powiatowy

UR – Uniwersytet Robotniczy

UW – Urząd Wojewódzki

UwB – Uniwersytet w Białymstoku

WiN – Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość”

WKPG – Wojewódzka Komisja Planowania Gospodarczego

WKZZ – Wojewódzka Komisja Związków Zawodowych

WNT – Wydawnictwa Naukowo-Techniczne

WRN – Wojewódzka Rada Narodowa

WRZZ – Wojewódzka Rada Związków Zawodowych

WSA – Wyższa Szkoła Aktywu

WUBP – Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego

WUS – Wojewódzki Urząd Statystyczny

WUSW – Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych

ZDK – Zakładowy Dom Kultury

ZjPB – Zjednoczenie Przemysłu Bawełnianego

ZM-P – Zakłady Mechaniczno-Precyzyjne

ZMP – Związek Młodzieży Polskiej

ZO – Zarząd Okręgu

ZOP – Zakładowa Organizacja Partyjna

ZOR – Zakład Osiedli Robotniczych

ZOS – Zakładowy Oddział Samoobrony

ZPB – Zakłady Przemysłu Bawełnianego

ZPB „Zamtex” – Zambrowskie Zakłady Bawełniane „Zamtex”

ZSA – Zakładowa Szkoła Aktywu

ZSL – Zjednoczone Stronnictwo Ludowe

ZSM – Zambrowska Spółdzielnia Mieszkaniowa

ZSMP – Związek Socjalistycznej Młodzieży Polskiej

ZSP – Zakładowa Straż Pożarna

ZSRR – Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich

ZSW – Zasadnicza Szkoła Włókiennicza

ZUS – Zakład Ubezpieczeń Społecznych

ZW – Zarząd Wojewódzki

ZWS – Związek Młodzieży Socjalistycznej

ZZ – Zarząd Zakładowy

ZZPB – Zambrowskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego

ZZPPWOiS – Związek Zawodowy Pracowników Przemysłu Włókienniczego, Odzieżowego i Skórzanego

1. ZAMBRÓW NA TLE REGIONU DO 1949 ROKU

1.1. Zambrów do 1944 r.

Zambrów to niewielkie miasto położone na przecięciu szlaków komunikacyjnych prowadzących z Warszawy do Białegostoku oraz z Łomży do Siedlec.

Początki miasta wiążą się ze zorganizowaniem na skraju puszczy Czerwony Bór stanicy przeznaczonej dla polujących w jego okolicach właścicieli tych ziem – książąt mazowieckich¹. Już w XIII w. Zambrów musiał być ważną osadą, skoro zdecydowano erygować w nim parafię². Stał się wówczas znaczącym ośrodkiem handlowym i pozycję tę zachował do serii najazdów Jaćwingów, Krzyżaków i Litwinów na przełomie XIII i XIV w. Ataki te wyniszczyły ziemie północno-wschodniego Mazowsza. Dopiero od końca XIV w. nastąpiła masowa kolonizacja najbardziej wyludnionej, wschodniej części Mazowsza (zwanej Mazowszem Leśnym). Większość ziem na tym terenie została rozdana rycerstwu. Przybywające rody osiedlały się blisko siebie, tworząc czasami skupiska, których spoiwem były więzy krwi³.

1 Nazwa „Zambrów” (pierwotnie „Ząbrów”) powstała od staropolskiego wyrazu „ząbr” – żubr i oznaczała miejsce przebywania żubrów. Żubr od początku istnienia miasta znajduje się też w jego herbie (M. Malec, Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2003, s. 273).

2 A. Zawistowski, Parafia Zambrów 1283–1945, „Wiadomości Zambrowskie” 1995, nr 20, s. 6.

3 Ł. Lubicz-Łapiński, Osadnictwo rycerskie w powiecie zambrowskim od końca XIV do połowy XV wieku na tle procesów osadniczych na Mazowszu północnym, „Zeszyty Regionalne. Pismo poświęcone dziejom i kulturze północno-wschodniego Mazowsza” 2004, nr 2, s. 9–14.

Przed rokiem 1430 miasto otrzymało prawa miejskie na prawie chełmińskim. Zambrów wraz z całym Mazowszem po wygaśnięciu męskiej linii książąt mazowieckich trafił w 1526 r. do Korony, stając się miastem królewskim. Od tej pory pełnił funkcję stolicy powiatu w ziemi łomżyńskiej województwa mazowieckiego⁴.

4 J.S. Mroczek, op. cit., s. 11, 15–17.

Powiat zambrowski w XV–XVIII w.

Źródło: Ł. Lubicz-Łapiński, Osadnictwo rycerskie w powiecie zambrowskim..., s. 14.

Szybki rozwój Zambrowa został wstrzymany podczas potopu szwedzkiego na niemal 150 lat. Po III rozbiorze Polski Zambrów znalazł się w Prusach⁵, na mocy pokoju w Tylży w 1807 r. wszedł w skład Księstwa Warszawskiego. Po kongresie wiedeńskim miasto włączono administracyjnie do Królestwa Polskiego. W tym czasie nastąpił gwałtowny napływ ludności żydowskiej do Zambrowa – jej liczba zwiększyła się dziesięciokrotnie. W latach następnych nadal wzrastała, z czasem Żydów było więcej niż Polaków. W 1859 r. stanowili oni 65,2 proc. wszystkich mieszkańców. Napływ ludności polskiej, rozwój garnizonu wojskowego spowodował, iż z biegiem czasu proporcje się wyrównały, ale do wybuchu II wojny światowej Żydzi nadal stanowili znaczną część mieszkańców (w połowie lat trzydziestych – ok. 44 proc.)⁶.

5 J. Ramotowski, Kolonizacja niemiecka w departamencie białostockim Prus Nowowschodnich, „Zeszyty Naukowe Filii Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku”, z. 6, „Humanistyka”, t. 12: Prace historyczne, 1989, s. 55.

6 M. Gontarski, Zambrów w dwudziestoleciu międzywojennym, praca magisterska, Filia Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku, mps, Zambrów 1995, s. 7–9; The Book of Zambrov, red. Y.-T. Lewinsky, Tel Aviv 1963, passim; Encyclopaedia Judaica, vol. 16, Jerusalem 1971, s. 923; T. Wiśniewski, Dzieje Gminy Żydowskiej w Zambrowie, „Wiadomości Zambrowskie” 1991, nr 5/6, s. 3–7.

Po powstaniu styczniowym miastu odebrano prawa miejskie. W latach osiemdziesiątych XIX w. w południowej części Zambrowa rozpoczęto budowę jednego z największych kompleksów koszar w tej części ówczesnej Rosji. Od tego czasu aż do lat pięćdziesiątych XX w. garnizon odgrywał bardzo ważną rolę w mieście i miał duży wpływ na jego rozwój. W dwudziestoleciu międzywojennym pocarski kompleks koszarowy był wykorzystywany m.in. przez 71. pułk piechoty, Szkołę Podchorążych Rezerwy Piechoty, Mazowiecką Szkołę Podchorążych Rezerwy Artylerii im. Józefa Bema oraz 18. dywizjon artylerii ciężkiej⁷.

7 A. Dobroński, K. Filipow, Strzelcy kresowi z Zambrowa. 71 pułk piechoty, Muzeum Wojska w Białymstoku, Białystok 1997, passim; J. Łukasiak, Mazowiecka Szkoła Podchorążych Rezerwy Artylerii im. gen. Józefa Bema, Ajaks, Pruszków 1999, s. 5–7; T. Piórkowski, Artylerzyści z cenzusem. Mazowiecka Szkoła Podchorążych Rezerwy Artylerii im. gen. Józefa Bema (1937–1939), Ajaks, Pruszków 2003, passim; J. Łukasiak, Szkoła Podchorążych Rezerwy Piechoty, Ajaks, Pruszków 2003, s. 7; M. Gontarski, op. cit., s. 76–116; J. S. Mroczek, op. cit., s. 143–158.

Zambrów odzyskał prawa miejskie w 1919 r., już w niepodległej Polsce⁸. Znalazł się wówczas w powiecie łomżyńskim, w województwie białostockim. W skład tego województwa powiat łomżyński wchodził do kwietnia 1939 r., kiedy został przyłączony do województwa warszawskiego.

8 J.S. Mroczek, op. cit., s. 93.

Przed II wojną światową miasto stanowiło centrum wymiany towarowej dla okolicy, przyczyniało się więc do rozwoju lokalnego rzemiosła. Średnio w mieście – według oficjalnych danych – działało ok. 300 warsztatów rzemieślniczych, co stanowiło ok. 14 proc. warsztatów całego powiatu. Według danych z 1928 r. 17 proc. mieszańców zajmowało się rzemiosłem. Oprócz zakładów rzemieślniczych w mieście działały wówczas dwa młyny parowe, cegielnia, mała fabryka sukna, olejarnia, rzeźnia, wytwórnia wód sodowych i spółdzielnia mleczarska. Najważniejszą inwestycją przemysłową w Zambrowie w okresie międzywojennym była Spółdzielnia Mleczarska „Zambrowianka”, powstała w 1926 r. Zakład ten, choć stosunkowo niewielki, dość szybko stał się jednym z liczących się producentów nabiału (przede wszystkim masła) w tym regionie. Przed wybuchem wojny mleczarnia zaczęła wysyłać masło do Wielkiej Brytanii, do której podobno trafiało 96 proc. produkcji. Była to wówczas najlepsza mleczarnia w regionie⁹.

9 T. Walesieniuk, Historia Spółdzielni Mleczarskiej w Zambrowie, „Wieści Zambrowskie” 2001, nr 10, s. 13, 17.

Handlem zajmowało się ok. 17 proc. mieszkańców miasta – niemal wyłącznie Żydzi¹⁰. Ich przewaga w tym sektorze gospodarczym wywoływała liczne konflikty z pozostałą ludnością; ich apogeum to lata trzydzieste XX w. (zwłaszcza rok 1936)¹¹, gdy w wyniku agitacji obozu endeckiego (silnego w ziemi łomżyńskiej) dochodziło do prób blokowania żydowskich sklepów. Konflikty te jednak nie zahamowały prężnego rozwoju żydowskiej części miasta.

10 M. Gontarski, op. cit., s. 38.

11 D. Libionka, Duchowieństwo diecezji łomżyńskiej wobec antysemityzmu i zagłady Żydów [w:] Wokół Jedwabnego, t. 1: Studia, red. P. Machcewicz, K. Persak, IPN, Warszawa 2002, s. 112, 118. Warto zaznaczyć, że po serii zajść antyżydowskich w Zambrowie delegacja mieszkańców miasta z ks. Czesławem Majewskim na czele złożyła staroście łomżyńskiemu obietnicę, iż do podobnych wydarzeń w mieście już nie dojdzie (J.J. Milewski, Polacy i Żydzi w Jedwabnem i okolicy przed 22 czerwca 1941 roku [w:] Wokół Jedwabnego..., t. 1, s. 70.

Struktura funkcjonalna Zambrowa (stan na rok 1942)

Źródło: K. Niemira, Analiza zmian struktury funkcjonalnej Zambrowa na podstawie zdjęć lotniczych i materiałów kartograficznych, praca magisterska, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, mps, Toruń 2007, zał. nr 1.

Zambrów, podobnie jak inne polskie miasta, odczuł skutki wielkiego światowego kryzysu. Były one jednak dla niego mniej bolesne niż dla okolicznych miasteczek, ponieważ w Zambrowie istniał garnizon wojskowy i związany z nim rynek usług i produkcji rzemieślniczej. Mimo to do rozpoczęcia wojny miasto nie osiągnęło poziomu rozwoju z 1929 r.¹²

12 J.S. Mroczek, op. cit., s. 111–121.

Choć Zambrów zgodnie z paktem Ribbentrop–Mołotow znalazł się w radzieckiej strefie wpływów, to we wrześniu 1939 r. miasto na kilkanaście dni zostało zajęte przez oddziały hitlerowskie. Ofiarą niemieckich mordów padli wtedy jeńcy oraz cywile polscy i żydowscy. 29 września 1939 r. do Zambrowa wkroczyły jednostki radzieckie¹³. W październiku 1939 r. w mieście, tak jak na pozostałych terenach zaanektowanych przez ZSRR, przeprowadzono wybory, które były jednym z pretekstów użytych przez Stalina do inkorporacji Kresów Wschodnich Rzeczypospolitej do Związku Radzieckiego. W miejsce dotychczasowego podziału administracyjnego wprowadzono system sowiecki. Zambrów stał się wówczas siedzibą rejonu¹⁴ wchodzącego w skład obwodu białostockiego Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Oprócz władz rejonu w Zambrowie funkcjonowała wówczas także Rada Miejska¹⁵.

13 M. Gnatowski, W radzieckich okowach. Studium o agresji 17 września 1939 r. i radzieckiej polityce w regionie łomżyńskim w latach 1939–1941, ŁTN im. Wagów, Łomża 1997, s. 136.

14 Rejon zamieszkiwało wówczas ok. 48 tys. osób, z czego Polacy stanowili ponad 43 tys., a Żydzi ponad 5 tys. Osób innych narodowości było ok. 500 (M. Gnatowski, W radzieckich okowach..., s. 140).

15 M. Gnatowski, W radzieckich okowach..., s. 146.

Bliskość granicy sowiecko-niemieckiej miała wpływ nie tylko na obecność radzieckiego okupanta, lecz także na aktywność polskiego podziemia niepodległościowego¹⁶. Już w pierwszych tygodniach okupacji sowieckiej powstały w Zambrowie i jego okolicach pierwsze grupy konspiracyjne¹⁷. Wielu spośród ich członków, a także spośród mieszkańców niezwiązanych w żaden sposób z konspiracją, zesłano podczas okupacji radzieckiej w głąb ZSRR¹⁸.

16 Por. R. Wnuk, „Za pierwszego Sowieta”. Polska konspiracja na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej (wrzesień 1939–czerwiec 1941), ISP PAN–IPN, Warszawa 2007, s. 202, 203, 205, 208, 221–226.

17 M. Gnatowski, W radzieckich okowach..., s. 176.

18 Por. Listy z Syberii, oprac. W. Krzyżewski, Wydawnictwo Techniczne, Przasnysz 1997, passim.

W Zambrowie, ponownie zajętym przez wojska niemieckie w czerwcu 1941 r., drugi okupant zorganizował obozy dla okolicznych Żydów, ludności polskiej oraz jeńców radzieckich i włoskich¹⁹. Już w pierwszych dniach okupacji niemieckiej zabito ok. 90 osób. W sierpniu i wrześniu w dwóch akcjach eksterminacyjnych w lasach w rejonie wsi Szumowo i Kołaki zgładzono ponad 2000 żydowskich obywateli miasta²⁰. Pozostali Żydzi zostali zamknięci w getcie utworzonym w centrum miasta. Zimą z 1942 na 1943 r. zlikwidowano getto i obóz przejściowy, a zgromadzonych w nich ludzi przewieziono do Czyżewa, skąd odtransportowano do Auschwitz²¹.

19 A. Zawistowski, Obozy hitlerowskie w Zambrowie, „Wiadomości Zambrowskie” 1995, nr 22/23, s. 12.

20 Relacja Icchaka Stupnika o początkach okupacji niemieckiej w Zambrowie (Białystok, 15 XII 1945 r.) [w:] Wokół Jedwabnego, t. 2: Dokumenty, red. P. Machcewicz, K. Persak, Warszawa 2002, s. 367–369; Anonimowa relacja o losach Żydów w Rutkach koło Łomży podczas okupacji sowieckiej i w pierwszych miesiącach okupacji niemieckiej (Warszawa 1941/1942) [w:] ibidem, s. 330.

21 J.S. Mroczek, op. cit., s. 126–140; A. Zawistowski, Zagłada, „Wiadomości Zambrowskie” 1996, nr 2 (38), s. 19. Do Auschwitz-Birkenau w styczniu 1943 r. przybyły cztery transporty Żydów z zambrowskiego obozu przejściowego (13, 15, 18 i 19 stycznia; każdy po ok. 2000 osób). Z 8000 przybyłych do komór gazowych skierowano od razu ponad 7100 osób (Archiwum Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau, D-RO/123, t. 20).

Wyparcie przez Niemców Armii Czerwonej na wschód w 1941 r. nie zmieniło zapatrywań ZSRR na przynależność państwową omawianych terenów. Już we wrześniu 1942 r. Komitet Centralny Komunistycznej Partii (bolszewików) Białorusi zdecydował o wznowieniu działalności białostockiego Komitetu Obwodowego (Obkomu) KP(b)B. Prace te nabierały tempa wraz z postępem wojsk na frontach i pogarszaniem się stosunków polsko-radzieckich²². Przygotowywano także grupy operacyjne dla poszczególnych rejonów. W partyzanckich oddziałach sowieckich istniały podziemne komitety KP(b)B funkcjonujące według podziałów administracyjnych z czasów okupacji sowieckiej, np. Łomżyński Komitet Międzyrejonowy (obejmujący rejony łomżyński, jedwabieński i kolneński) działał od grudnia 1943 do lipca 1944 r., Czyżewski Komitet Międzyrejonowy (rejony czyżewski, zambrowski, śniadowski) od listopada 1943 do połowy lipca 1944 r. Ten ostatni, znajdujący się w Brygadzie im. Czapajewa Białostockiego Zgrupowania Partyzanckiego (BZP)²³, wydawał pismo „Patriot Rodiny”²⁴. Zambrowski Komitet Rejonowy Leninowskiego Komunistycznego Związku Młodzieży Białorusi (czyli białoruskiego Komsomołu) istniał od połowy listopada 1943 do 1 sierpnia 1944 r. Funkcjonował on w Brygadzie „W imię Ojczyzny” BZP²⁵. Oczywiście wpływ tych struktur znajdujących się w okolicach Baranowicz, a tylko teoretyczne obejmujący nominalne obszary działania, był żaden. Tworzone struktury radzieckie mogły stanowić jeden z argumentów przemawiających za tym, że ziemie zachodniej Białostocczyzny ciążyły ku ZSRR²⁶.

22 D. Boćkowski, Na zawsze razem. Białostocczyzna i Łomżyńskie w polityce radzieckiej w czasie II wojny światowej (IX 1939–VIII 1944), Neriton, Warszawa 2005, s. 226–230.

23 Białostockie Zgrupowanie Partyzanckie utworzono w sierpniu 1943 r. w obwodzie mińskim na polecenie KC KP(b)B w celu opanowania obwodu białostockiego i reaktywowania tam władz białoruskich. Brygada nigdy w pełni nie zrealizowała postawionych przed nią zadań (D. Boćkowski, op. cit., s. 254, 255).

24 M. Gnatowski, Białostockie Zgrupowanie Partyzanckie, Filia Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku, Białystok 1994, s. 310, 311; M. Gnatowski, Kulisy radzieckich starań o ponowne włączenie regionu białostockiego w skład ZSRR (1942–1944), „Studia Podlaskie” 2000, t. 10, s. 69; D. Boćkowski, op. cit., s. 234, 235.

25 M. Gnatowski, Białostockie Zgrupowanie Partyzanckie..., s. 325.

26 Niektórzy historycy uważają, że Stalin zdecydował o oddaniu Białostocczyzny Polsce już na początku 1944 r., a wszelkie działania partyzantów sowieckich miały na celu jedynie eliminację tych polskich struktur podziemnych, które mogły być niebezpieczne dla nowej władzy (D. Boćkowski, op. cit., s. 234, 252, 253).

Warto zauważyć, że propaganda komunistyczna pierwszym wyzwolonym polskim miastem ogłosiła Chełm (zajęty 21 lipca 1944 r.), podczas gdy wojska radzieckie wkroczyły do leżącej na Białostocczyźnie Hajnówki już 18 lipca. W Białymstoku po zajęciu go przez wojska sowieckie 27 lipca 1944 r. rozpoczęły działalność Miejska Rada Delegatów Ludu Pracującego (Gorsowiet) oraz rady rejonowe i wiejskie. Pojawili się także wysłannicy władz republikańskich Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej z Mińska²⁷. Tego samego dnia do Białegostoku dotarła delegacja PKWN, która miała przejąć władzę nad miastem. Cywilni urzędnicy białoruscy wyjechali dopiero po dotarciu na początku sierpnia informacji o zawartym 26 lipca 1944 r. porozumieniu pomiędzy rządem ZSRR a PKWN, dotyczącym przebiegu nowej granicy polsko-radzieckiej wzdłuż linii Curzona²⁸. Przestały wówczas działać wspomniane wcześniej podziemne struktury sowieckie powołane w 1943 r. Mimo to plotki o włączeniu Białostockiego do ZSRR powracały bardzo często przez kilkanaście lat istnienia Polski Ludowej²⁹.

27 Wprowadzono również czas moskiewski. Aktywność władz republikańskich wiązała się zapewne z próbą odbudowy stanu posiadania z 1940 r. Decydował jednak Stalin, który przy podejmowaniu rozstrzygnięć strategicznych nie liczył się z aspiracjami republikańskimi.

28 Ciekawe jest to, że oficjalnie Obwód Białostocki BSRR (wraz z jego władzami i strukturami) został zlikwidowany dopiero pod koniec 1944 r. (M. Gnatowski, Specyficzne uwarunkowania kształtowania się władzy ludowej w regionie białostockim (lipiec 1944–styczeń 1947) [w:] Studia nad procesami rozwoju regionu białostockiego w 40-leciu PRL, red. M. Gnatowski, W. Nieciuński, W. Pukniel, OBN w Białymstoku, Białystok 1985, s. 12, 13; Z kroniki woj. białostockiego w latach 1944–1974 [w:] Województwo białostockie w XXX-leciu Polski Ludowej. Wybrane problemy społeczno-ekonomiczne, red. M. Gnatowski, PWN, Warszawa 1974, s. 239; M. Gnatowski, Białostockie Zgrupowanie Partyzanckie..., s. 225; D. Boćkowski, op. cit., s. 276).

29 Por. AIPN Bi, 045/593, Plan pracy na I kwartał 1959 r. Referatu Służby Bezpieczeństwa KP MO w Zambrowie, k. 370.

W wyzwolonym spod okupacji niemieckiej województwie białostockim zaszły jednak zmiany: do ZSRR włączono niemal całe powiaty wołkowyski i grodzieński, cztery gminy z powiatów augustowskiego i sokólskiego oraz pojedyncze wsie z gmin Białowieża i Narewka. 17 lipca 1945 r. zadecydowano zaś o przyłączeniu do województwa trzech powiatów należących do dawnej III Rzeszy: ełckiego, gołdapskiego i oleckiego³⁰.

30 M. Gnatowski, Specyficzne uwarunkowania kształtowania się władzy ludowej..., s. 17.

Powiat łomżyński był wyzwalany spod okupacji niemieckiej w dwóch fazach. Już w sierpniu 1944 r. Armia Czerwona wkroczyła do Zambrowa, w połowie września zaś – do Łomży i Nowogrodu. Północna część powiatu (Jedwabne, Stawiski, Przytuły, Wizna, Kolno) zajęta została dopiero w trzeciej dekadzie stycznia 1945 r., po wznowieniu przez wojska radzieckie działań ofensywnych na froncie zachodnim³¹.

31 A. Barwijuk, H. Majecki, Zarys gospodarczy powiatu łomżyńskiego, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1967, s. 7–10, 30.

Na mocy dekretu z 14 maja 1945 r. powiat łomżyński³² został ponownie włączony do województwa białostockiego. Ogłoszono to jednak dopiero w lipcu 1945 r. W rzeczywistości jednak administracja województwa białostockiego obejmowała powiat łomżyński od czasów wyzwolenia spod okupacji hitlerowskiej³³.

32 Do tworzenia łomżyńskich władz powiatowych przystąpiono w Zambrowie w sierpniu 1944 r. Łomża, zajęta już 13 IX 1944 r., aż do stycznia stanowiła zaplecze frontu. W październiku 1944 r. w Zambrowie działały Starostwo Powiatowe, Inspektorat Szkolny, Powiatowy Urząd Ziemski, Komenda Powiatowa Milicji Obywatelskiej. 22 XII 1944 r. powołano do życia Powiatową Radę Narodową z Bolesławem Podedwornym na czele. Do 6 II 1945 r. wszystkie organa administracji powiatowej przeniesiono z Zambrowa do Łomży (AAN, KC PPR, Sekretariat – Rada Ministrów RP, 295/VII–157, Dekret o włączeniu powiatu łomżyńskiego do woj. białostockiego, 14 V 1945 r.; Sprawozdanie sytuacyjne starosty łomżyńskiego za miesiąc luty 1945 r. [w:] Meldunki sytuacyjne starostów z Łomży, Kolna i Wysokiego Mazowieckiego (1944–1950), oprac. L. Kocoń, „Studia Łomżyńskie” 2003, t. 14, s. 192; A. Barwijuk, H. Majecki, op. cit., s. 9, 10).

33 AAN, KC PPR, Sekretariat – Rada Ministrów RP, 295/VII–157, Dekret o włączeniu powiatu łomżyńskiego do woj. białostockiego, 14 V 1945 r.; A. Barwijuk, H. Majecki, op. cit., s. 30.

W skład odtwarzanego powiatu łomżyńskiego wchodziło sześć miast (Jedwabne, Kolno, Łomża, Nowogród, Stawiski i Zambrów) i dziewiętnaście gmin³⁴. W czerwcu 1948 r. został okrojony o część północną, która wraz z częścią powiatów ostrołęckiego i szczuczyńskiego (grajewskiego) utworzyła powiat kolneński³⁵. Do 1954 r. (czyli do utworzenia powiatu zambrowskiego) Zambrów był największym po Łomży ośrodkiem miejskim powiatu.

34 A. Barwijuk, H. Majecki, op. cit., s. 7–10, 27, 30.

35 Ibidem, s. 27, 30.

1.2. Miasto w latach 1944–1949

Zambrów został zajęty przez wojska radzieckie 22 sierpnia 1944 r. W czasie II wojny światowej miasto zostało zniszczone w 43,5 proc. (dla porównania Nowogród w 96,7 proc., Łomża – 31,7 proc., Kolno – 26,7 proc.)³⁶. W październiku 1945 r. Zarząd Miejski wycenił szkody wojenne własności miasta na 356 tys. zł. Spółdzielnia Mleczarska szacowała swe straty w czasie wojny na 140 tys. zł³⁷. Do końca 1945 r. mieszkańcy miasta złożyli 278 kwestionariuszy, w których suma żądanych odszkodowań wyniosła ponad 15 mln zł³⁸.

36 Ibidem, s. 15.

37 AP Białystok Oddział Łomża, Starostwo Powiatowe Łomżyńskie 50, Dziennik dla zgłoszonych kwestionariuszy, k. 3.

38 Ibidem, Starostwo Powiatowe Łomżyńskie 47, Sprawozdanie nr 2 dotyczące szkód wojennych do 1 XII 1945 r. w gminach miejskich powiatu łomżyńskiego, k. 10; ibidem, Zarząd Miejski w Zambrowie. Referat Administracyjny 10, Wykaz przyjętych kwestionariuszy dotyczących szkód wojennych z miasta Zambrowa, k. 10.

Najdotkliwiej ucierpiała zabudowa w centrum miasta. Już w 1939 r. podczas walk o miasto zniszczeniu uległa znaczna część Rynku. Zburzone zostały przede wszystkim domy mieszkalne, a także wspomniana Spółdzielnia Mleczarska, jeden z niewielu zakładów pracy w mieście.

1.2.1. Administracja

Początki powojennych władz miejskich wiążą się z datą 25 sierpnia 1944 r., kiedy „przedstawiciele m. Zambrowa”, jak zapisano w protokole, jednogłośnie wybrali na burmistrza Antoniego Komorowskiego, a na jego zastępcę – Bolesława Selerowskiego. Jako że posługiwano się zasadami prawa samorządowego II Rzeczypospolitej, wybrano też 2 ławników, 12 radnych oraz ich 6 zastępców³⁹. Do głównych zadań nowych władz należało zapewnienie sprawnego funkcjonowania miasta i organizowanie życia jego mieszkańców w warunkach bliskości frontu. Ten akt „oddolnej demokracji” został jednak szybko zduszony – od jesieni 1944 r. działał już nowy Zarząd Miejski, z burmistrzem Stanisławem Krzywkowskim⁴⁰.

39 AP Białystok, Urząd Wojewódzki Białostocki, 815, Protokół zebrania wyborów burmistrza i radnych w m. Zambrowie, 25 VIII 1944 r., k. 20; ibidem, Wykaz gminnych i miejskich rad narodowych, k. 4.

40 Po zajęciu Łomży został on burmistrzem tego miasta.

Starosta powiatowy w Łomży 16 kwietnia 1945 r. rozwiązał dotychczasową Radę Miejską jako powołaną nieprawnie⁴¹. Nowa, tym razem już Miejska Rada Narodowa liczyła 12 radnych: 3 z Polskiej Partii Socjalistycznej, 3 ze Stronnictwa Ludowego, 6 ze Zrzeszenia Społecznego⁴². Funkcję burmistrza kolejno sprawowali Bolesław Selerowski (1945–1948), Władysław Łukasiak (1948–1949), Władysław Urbaniak (1949), Edward Karwowski (1950). Kolejni burmistrzowie (z wyjątkiem Krzywkowskiego) odchodzili w wyniku konfliktów wewnątrz MRN, najczęściej oskarżani o korupcję bądź nieudolność lub jedno i drugie jednocześnie. Taka sytuacja doprowadziła do tego, że czerwcu 1949 r. nie było chętnego do objęcia tej funkcji⁴³. W 1950 r. w związku z reformą administracyjną (dotyczącą m.in. zniesienia urzędów burmistrzów) władzę w mieście powierzono Prezydium Miejskiej Rady Narodowej z jej przewodniczącym Janem Przerwą na czele. MRN składała się wówczas z 18 osób: 7 członków Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, 1 – Stronnictwa Demokratycznego, 5 – Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, 1 – Związku Młodzieży Polskiej i 3 bezpartyjnych⁴⁴.

41 AP Białystok Oddział Łomża, Zarząd Miejski w Zambrowie. Referat Administracyjny 7, Sprawozdanie z działalności MRN, 7 V 1945 r., k. 1.

42 Ibidem, Zarząd Miejski w Zambrowie. Referat Administracyjny 1, Protokuł [sic!] nr 1 z posiedzenia Rady Miejskiej miasta Zambrowa, 25 IV 1945 r., k. 1.

43 Ibidem, Powiatowa Rada Narodowa w Łomży, Protokół nr 35 z posiedzenia Miejskiej Rady Narodowej, 27 VI 1949 r. w Zarządzie Miejskim w Zambrowie, k. 67.

44 AP Białystok Oddział Łomża, Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie 1, Protokoły z posiedzeń MRN, passim.

1.2.2. Ludność

W połowie lat czterdziestych powiat łomżyński liczył 2688,66 km2, zamieszkiwało go 141 267 osób, z tego 25 692 w miastach⁴⁵. Ludność Zambrowa stanowiła ok. 4 proc. wszystkich mieszkańców powiatu i ok. 16 proc. mieszkających w miastach. Odradzający się po II wojnie światowej Zambrów był już zupełnie inny niż 5 lat wcześniej. Zmieniła się całkowicie struktura demograficzna miasta. Rok po wyzwoleniu, czyli 24 sierpnia 1945 r., liczba jego ludności wynosiła 3808⁴⁶. Był to spadek w porównaniu do 1939 r. o ok. 3700 osób. Wynikało to przede wszystkim stąd, że zostali zamordowani prawie wszyscy żydowscy mieszkańcy. Zambrowska gmina żydowska co prawda tuż po wojnie się reaktywowała, funkcjonowała jednak bardzo krótko.

45 Ibidem, Starostwo Powiatowe Łomżyńskie 24, Ankieta gospodarcza, k. 2.

46 Ibidem, Zarząd Miejski w Zambrowie. Referat Administracyjny 8, Protokul [sic!] lustracji Zarządu Miejskiego w Zambrowie dokonanej na podstawie delegacji Starosty Powiatowego w Łomży z 13 XI 1945 r. przez inspektora Samorządu Gminnego na Powiat Łomżyński i zastępcę 14, 15, 16, 17 XI 1945 r., k. 2.

Ludność Zambrowa w latach 1938–1950 (w tys.)

Źródło: opracowanie własne na podstawie AP Białystok Oddział Łomża, Starostwo Powiatowe Łomżyńskie 24, Ankieta gospodarcza, k. 2; ibidem, Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie 14, Analiza warunków socjalno-bytowych mieszkańców miasta Zambrowa i wnioski zmierzające w kierunku radykalnego ich polepszenia, zgłoszone w wyniku realizacji postulatów wyborców, k. 250; ibidem, Zarząd Miejski w Zambrowie. Referat Administracyjny 8, Protokuł [sic!] lustracji Zarządu Miejskiego w Zambrowie dokonanej na podstawie delegacji Starosty Powiatowego w Łomży z 13 XI 1945 r. przez inspektora Samorządu Gminnego na Powiat Łomżyński i zastępcę 14, 15, 16, 17 XI 1945 r., k. 2; ibidem, Zarząd Miejski w Zambrowie. Referat Administracyjny 8, Protokół inspekcji generalnej dokonanej 20–23 X 1948 r. w Zarządzie Miejskim w Zambrowie przez powiatowego inspektora Samorządu Gminnego Zajkowskiego Mariana, k. 11; ibidem, Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie 2, Sprawozdanie z działalności Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie za rok 1956, k. 334; AAN, PKPG, 6420, Gęstość ludności wiejskiej i rozmieszczenie ludności miejskiej, 1950 r., NSP 1950; AAN, PKPG, 6413, Materiały nieuporządkowane.

Dane dotyczące strat osobowych podawane w pierwszym okresie powojennym były zresztą różne. Według magistratu w czasie wojny zginęło 3400 osób, w tym 3315 narodowości żydowskiej⁴⁷. W więzieniach, obozach koncentracyjnych oraz na robotach przymusowych przebywały 63 osoby⁴⁸. Wykaz sporządzony przez Zarząd Miejski był bardzo ogólny. Szczegółowe zestawienie mówiło o 110 zmarłych podczas działań wojennych, 132 zamordowanych przez Niemców, 1 osobie zamordowanej w obozie koncentracyjnym⁴⁹, ale nie wymieniało ok. 3400 osób, prawdopodobnie ofiar Shoah, ani osób zmarłych w wyniku okupacji sowieckiej.

47 Ibidem, Zarząd Miejski w Zambrowie. Referat Administracyjny 10, Wykaz A, osób zamordowanych przez niemców [sic!] i zaginionych w więzieniach i obozach koncentracyjnych i robotach przymusowych w niemczech [sic!], k. 9, 10.

48 Ibidem, Zarząd Miejski w Zambrowie. Referat Administracyjny 10, Wykaz B, osób, które przebywały w więzieniach i obozach koncentracyjnych oraz na robotach przymusowych w Niemczech, k. 11, 12.

49 Ibidem, Starostwo Powiatowe Łomżyńskie 20, Kwestionariusz dotyczący strat ludności w czasie działań wojennych, ZM w Zambrowie, 1 VIII 1945 r., k. 4.

Lekki wzrost, a następnie spadek liczby ludności pod koniec lat czterdziestych był zapewne spowodowany migracjami na ziemie odzyskane oraz do większych ośrodków miejskich i przemysłowych.

Fluktuacja ludności w wybranych miastach zachodniej Białostocczyzny w latach 1938–1945 (w tys.)

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Rocznik demograficzny 1945–1966, GUS, Warszawa 1968, s. 16; Rocznik demograficzny 1945–1966, GUS, Warszawa 1968, s. 25, 29; Rocznik demograficzny 1945–1966, GUS, Warszawa 1968, s. 31; Powszechny sumaryczny spis ludności z 14 II 1946 r., Warszawa 1947, s. 5, 25, 35–37.

Na terenie powiatu łomżyńskiego nie przewidywano osadzania repatriantów. Na Ziemie Zachodnie wyjechało stąd w 1945 r. 11 852 osób (ze wsi – 11 350, z miasta – 502); w 99 proc. byli to pracownicy rolni⁵⁰. Nie zorganizowano natomiast z Zambrowa akcji repatriacji ludności białoruskiej, choć na mocy porozumienia PKWN i BSRR (art. 14) miała tu także (podobnie jak w Augustowie, Białej Podlaskiej, Białymstoku, Bielsku Podlaskim, Ciechanowcu, Knyszynie, Łapach, Łomży, Siemiatyczach, Sokółce i Waliłach) zostać powołana placówka ewakuacyjna zajmująca się organizacją wyjazdu Białorusinów do ZSRR⁵¹. Placówki tego typu zorganizowane na zachodnich ziemiach Białostocczyzny, a zwłaszcza na ziemi łomżyńskiej, miały zapewne udowadniać tezę o zróżnicowaniu etnicznym społeczeństwa tych terenów. W inwentarzu AAN zatytułowanym „Rejonowi przedstawiciele Rządu RP do spraw ewakuacji ludności litewskiej i białoruskiej z Polski w latach 1944–1946” nie ma jednak żadnego dokumentu potwierdzającego istnienie takiej placówki w Zambrowie. Z dużą dozą prawdopodobieństwa można więc przyjąć, że taki urząd tu nie powstał⁵². Z terenu obejmującego łomżyńską placówkę ewakuacyjną do 1 czerwca 1945 r. wyjechały do BSRR 83 osoby narodowości białoruskiej. Po tej dacie nie odnotowano już przypadku ewakuacji Litwinów ani Białorusinów⁵³.

50 Wojewoda Białostocki Nr O. Org. 9/1/46. T. Białystok, 14 II 1946 r. Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne wojewody białostockiego za styczeń 1946 r. [w:] G. Sosna, Sprawy narodowościowe i wyznaniowe na Białostocczyźnie (1944–1948) w ocenie władz Rzeczpospolitej Polskiej. Wybór dokumentów. Sytuacyjne sprawozdania wojewody białostockiego w Białymstoku oraz powiatowych starostów białostockiego, bielskopodlaskiego i sokólskiego w latach 1944–1948, Ryboły 1996, s. 26, 27.

51 Dokumenty i materiały do historii stosunków polsko-radzieckich, t. 8, Warszawa 1975, s. 225.

52 AAN, Rejonowi przedstawiciele Rządu RP do spraw ewakuacji ludności litewskiej i białoruskiej z Polski w latach 1944–1946, 530, Rejonowi przedstawiciele Rządu RP do spraw ewakuacji ludności litewskiej i białoruskiej z Polski, passim.

53 Wojewoda białostocki Nr O. Org. 1-9/11/45. T. Białystok, 22 VI 1945 r. Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne wojewody białostockiego za maj 1945 r.; Wojewoda białostocki Nr O. Org. 1-9/170/45. T. Białystok, 15 VII 1945 r. Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne wojewody białostockiego za czerwiec 1945 r. [w:] G. Sosna, op. cit., s. 18, 19.

1.2.3. Sytuacja polityczna

Ze względu na stosunek do nowej władzy, a także uwarunkowania religijne i społeczne na Białostocczyźnie można było po 1944 r. wyróżnić cztery obszary: wschodni (częściowo zamieszkany przez ludność białoruską, popierający władze komunistyczne), suwalski (z przewagą popierających nowe władze, w niewielkim stopniu zamieszkany przez mniejszość litewską), powiaty ziem odzyskanych (z ludnością napływową, raczej przychylną nowej władzy) oraz zachodnią część województwa (powiaty łomżyński, wysokomazowiecki i fragmenty zachodnie powiatów białostockiego, bielskiego i grajewskiego). Ten ostatni obszar, najbogatszy, zamieszkiwali potomkowie szlachty zagrodowej, w dużej mierze polityczni zwolennicy narodowej demokracji⁵⁴. Tutaj nowa władza natrafiła na zdecydowany opór.

54 M. Gnatowski, Specyficzne uwarunkowania kształtowania się władzy ludowej..., s. 18; A. Barwijuk, H. Majecki, op. cit., s. 7, 18.

Ludność cywilna w rejonie Łomży i Zambrowa bardzo nieufnie przyjęła wkroczenie Armii Czerwonej. Kierownik Biura Informacji i Propagandy Armii Krajowej Obwodu Zambrów „Bąk” meldował 1 października 1944 r.: „Wieś polska z rozwagą oceniła Sowietów, nazywając ich pospolicie złodziejami. Nigdzie nie było entuzjazmu z racji wkroczenia A[rmii]Cz[erwonej], nikt ich nie witał, a ludność zachowuje się z godnością, nie wierząc w szczerość ich wypowiedzi odnośnie [do] Polski i jej rządu, pamiętając dobrze poprzednią okupację. Miarę nienawiści dopełnia ewakuacja i rabunkowa gospodarka Sowietów oraz pospolite złodziejstwo bojców i komandirów”⁵⁵. W raporcie komendanta Obwodu Zambrów AK mjr. Ferdynanda Tokarzewskiego „Kruka” można było przeczytać: „W pasie przyfrontowym wysiedlono ludność o szerokości 20 km. Po wysiedlonych mieszkańcach wojsko kopie kartofle; młóci zboże, zabiera wszystko, co się da. Niszczy budynki (odrywając deski od stodół; wyrywają okna – sprzedając ludności w innych wsiach)”⁵⁶.

55 Załącznik nr 11 do raportu sytuacyjnego Komendy Okręgu AK Białystok z 5 XI 1944 r. [w:] Białostocczyzna 1944–1945 w dokumentach podziemia i oficjalnych władz, oprac. J. Kułak, ISP PAN, Warszawa 1998, s. 69.

56 Załącznik nr 4 do raportu sytuacyjnego Komendy Okręgu AK Białystok z 5 XI 1944 r. [w:] Białostocczyzna 1944–1945 w dokumentach podziemia..., s. 59.

W 1946 r. Urząd Bezpieczeństwa Publicznego tak oceniał Zambrów: „Nastroje wrogie, bywają często wypadki morderstw o podłożu politycznym, jest przypuszczenie, że tam mieści się sztab reakcji. Na terenie miasta istnieją trzy organizacje jak: PPR, PPS i SL, działalność tychże jest mało aktywna. Przed [19]39 r. wpływy BBWR⁵⁷ były znaczne, ze względu na dość liczny garnizon. Podczas okupacji miasto było opanowane przez AK i NSZ. Stan bezpieczeństwa słaby ze względu na wielkie nasilenie elementów reakcyjnych”⁵⁸. Opinię tę potwierdził przebieg akcji przedreferendalnej w 1946 r. Przykładem może być wiec zorganizowany w Zambrowie w czerwcu 1946 r.: „Na zakończenie prelegent wzniósł okrzyk na cześć Polski Ludowej, ale okrzyk ten nie został szczerze i wspólnie podjęty. Całość wypadła bardzo słabo”⁵⁹. W 1945 r. w mieście nowej władzy pilnowało 21 milicjantów, 4 pracowników UB, 10 funkcjonariuszy NKWD, 11 żołnierzy łączności Armii Czerwonej i 11 funkcjonariuszy Smiersz (radzieckiego kontrwywiadu wojskowego)⁶⁰. Jednak o ile tereny wokół miasta przynajmniej częściowo kontrolowało podziemie, o tyle działalność opozycyjna w Zambrowie była niewielka.

57 Takie sformułowanie było nie do końca ścisłe, gdyż Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem został rozwiązany jeszcze w 1935 r.

58 AIPN Bi, 045/1535, Materiały dot. referendum z terenu pow. Łomża za 1946 r., Charakterystyka miasta Zambrowa, k. 3, 4.

59 Ibidem, Sprawozdanie, 17 VI 1946 r., k. 119.

60 Wykaz posterunków milicji na terenie Obwodu AKO Zambrów z 28 VI 1945 r. [w:] Białostocczyzna 1944–1945 w dokumentach podziemia..., s. 139.

Organizowanie władzy komunistycznej było w tym rejonie znacznie utrudnione, gdyż na zachodniej Białostocczyźnie podczas wojny nie powstały ogniwa PPR, Armii Ludowej⁶¹ ani rad narodowych podporządkowanych Krajowej Radzie Narodowej. Było to spowodowane przede wszystkim postawą miejscowej ludności, niechętnej komunistom, oraz silną pozycją podziemia londyńskiego.

61 Podający się za AL oddział, który pojawił się w Czerwonym Borze jeszcze w pierwszej połowie 1944 r., był dowodzony przez radzieckiego oficera i próbował rozbić oddziały akowskie (E. Daniszewski, Incydent z AL – maj 1944 roku (wspomnienie) [w:] A. Malanowska, Z dziejów walk z okupantami w powiecie zambrowskim w latach 1939–1945, Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa 2003, s. 142, 143.

Po wkroczeniu Armii Czerwonej w Zambrowie powołano powiatowe komitety PPR i PPS. Nie były to jednak organizacje masowe. W powiecie łomżyńskim (przede wszystkim w samej Łomży, a także w Zambrowie) w grudniu 1945 r. PPR liczyła tylko 248 działaczy, PPS w Zambrowie – 21, w Łomży – 74, a w Śniadowie – 4⁶². W powiecie łomżyńskim zresztą jako jedynym (oprócz suwalskiego) w województwie białostockim w pierwszych powojennych miesiącach istniała PPS. Do SL w czerwcu 1945 r. należało 32 członków, a po przyjeździe Stanisława Mikołajczyka do Polski liczba członków tego stronnictwa przekroczyła 500⁶³. Wzrost liczby członków partii politycznych nastąpił dopiero w czasie akcji przed referendum 1946 r. i wyborami 1947 r.⁶⁴

62 A. Barwijuk, H. Majecki, op. cit., s. 23, 24.

63 Sprawozdanie KW PPR z lipca 1945 r. [w:] Białostocczyzna 1944–1945 w dokumentach podziemia..., s. 231.

64 A. Barwijuk, H. Majecki, op. cit., s. 23, 24.

Silny na tych terenach był natomiast obóz niepodległościowy, zwłaszcza związany z endecją. W 1946 r. władze komunistyczne tak charakteryzowały powiat łomżyński: „Większość ludzi jest to szlachta – która jest na stanie [sił] wrogich i reakcyjnych. W gminach tych, gdzie przeważa szlachta, koncentrują się bandy – ludność nieufnie i wrogo odnosi się do obecnej rzeczywistości”⁶⁵. Konspiracja niepodległościowa z czasów okupacji hitlerowskiej na terenie powiatu prawie w całości włączyła się do działań przeciwko nowej władzy. Działały AK (następnie Armia Krajowa Obywatelska⁶⁶ i Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość”⁶⁷)⁶⁸, Narodowe Siły Zbrojne⁶⁹ i Narodowa Organizacja Wojskowa⁷⁰, a później Narodowe Zjednoczenie Wojskowe⁷¹. Oprócz tego działały na tych terenach oddziały niepodporządkowane żadnej z wymienionych wyżej organizacji⁷². Taka sytuacja świadczy o dużej sile podziemia w regionie, która miała znaczący wpływ na podjęcie przez władze decyzji dotyczących przyszłych inwestycji przemysłowych na tym terenie.

65 AIPN Bi, 045/1535, Materiały dot. referendum z terenu pow. Łomża za 1946 r., Charakterystyka powiatu łomżyńskiego, k. 1.

66 Obwód Zambrów wchodził w skład Inspektoratu Mazowieckiego Okręgu Białostockiego AK – AKO – DSZ (P. Łapiński, Struktury terytorialne organizacji niepodległościowych VII 1944–XII 1956. Okręg Białystok AK – AKO – DSZ VII 1944–IX 1945 [w:] Atlas polskiego podziemia niepodległościowego 1944–1956, red. R. Wnuk, S. Poleszak, A. Jaczyńska, M. Śladecka, IPN, Warszawa–Lublin 2007, s. 70, 71).

67 Obwód Zambrów (z obwodami Ostrołęka, Ostrów Mazowiecka i przez pewien okres Pułtusk) był częścią Inspektoratu Mazowieckiego Okręgu Białostockiego WiN (P. Łapiński, Struktury terytorialne organizacji niepodległościowych VII 1944–XII 1956. Okręg Białystok WiN IX 1945–IV 1947 [w:] ibidem, s. 72, 73.

68 Komendant Okręgu Białostockiego AK ppłk Władysław Liniarski „Mścisław” po rozwiązaniu w styczniu 1945 r. AK 15 II 1945 r. powołał na Białostocczyźnie Armię Krajową Obywatelską (Armia Krajowa Obywateli, Obywatelska Armia Krajowa), która kontynuowała walkę o niepodległość. W rzeczywistości nie dokonano większych zmian w dotychczasowych strukturach AK, a te, do których doszło, właściwie nie zostały zauważone, dlatego też nawet szeregowi członkowie AKO używali wciąż nazwy AK. AKO funkcjonowała nawet po formalnym podporządkowaniu się Delegaturze Sił Zbrojnych. Zmianę nazwy konspiracji przeprowadzono dopiero w październiku 1945 r., po powstaniu WiN (Białostocczyzna 1944–1945 w dokumentach..., s. 115; S. Kossakowski, Byłem adiutantem „Mścisława”, Towarzystwo Miłośników Rajgrodu, Rajgród 1999, s. 152–156).

69 W latach 1944–1945 Zambrów wraz z najbliższą okolicą wchodził w skład Komendy Powiatowej Wysokie Mazowieckie Okręgu XIII Białystok NSZ (P. Łapiński, Struktury terytorialne organizacji niepodległościowych VII 1944–XII 1956. Okręg XIII Białystok NSZ VII 1944–jesień 1945 [w:] Atlas polskiego podziemia niepodległościowego 1944–1956..., s. 75–77).

70 Zambrów w latach 1944–1945 znajdował się na terenie Komendy Powiatowej Łomża (P. Łapiński, Struktury terytorialne organizacji niepodległościowych VII 1944–XII 1956. Okręg Białystok NOW VII 1944–III 1945 [w:] ibidem, s. 74, 75).

71 Narodowe Zjednoczenie Wojskowe rozpoczęła działalność w Białostockiem kwietniu 1945 r. Stawiała sobie za zadanie skupienie całej narodowej podziemnej siły zbrojnej, w tym Narodowe Siły Zbrojne. Doszło do tego w listopadzie 1945 r. Zambrów od kwietnia 1945 r. do grudnia 1949 r. znajdował się na terenie działalności Komendy Powiatowej NZW Łomża (od sierpnia 1946 do kwietnia 1947 r. Komendy Południowej Łomża Południowa) (P. Łapiński, Struktury terytorialne organizacji niepodległościowych VII 1944–XII 1956. Okręg XV Białystok NZW IX 1945–IV 1947 [w:] ibidem, s. 78– 81; Białostocczyzna 1944–1945 w dokumentach podziemia..., s. 16).

72 S. Poleszak, Antykomunistyczne podziemie zbrojne w Łomżyńskiem i Grajewskiem w latach 1945–1947, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2002, nr 2, s. 181.

NZW i WiN na terenie zachodniej Białostocczyzny funkcjonowały w odmienny sposób. WiN ograniczała działalność partyzancką na rzecz działań propagandowych i wywiadowczych. Wynikało to m.in. ze stopniowego odpływu ludzi z organizacji, zwłaszcza po referendum 1946 r.⁷³ Na wychodzenie z konspiracji wpłynęły nie tylko zniechęcenie, lecz także brutalne działania nowych władz. Amnestia z 1947 r. przyniosła kres działalności struktur poakowskich. O sile podziemia w Łomżyńskiem przed tą datą może świadczyć chociażby liczba osób, które ujawniły się do końca kwietnia: w powiatach augustowskim, bielskim, łomżyńskim, sokólskim, szczuczyńskim ok. 6,5 tys. osób, z czego w samym powiecie łomżyńskim 3926 osób⁷⁴.

73 W sierpniu 1946 r. Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego donosił do Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego: „Ostatnio organizacja WiN przejawia tendencje działania na ludność, więcej propagandą polityczną, tym samym zaprzestała akcji zbrojnej. Natomiast bandy NZW odwrotnie, lecz tymczasem żadnych wystąpień zbrojnych z ich strony także nie było” (AIPN Bi, 045/1530, Sprawozdania – raporty dekadowe i roczne Referatu III PUBP w Łomży, 8 VIII 1946 r., k. 18).

74 Wojewoda białostocki Nr O. Org. 9a/4/47. T. Białystok, 16 V 1947 r. Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne wojewody białostockiego za kwiecień 1947 r. [w:] G. Sosna, op. cit., s. 37.

Dalej funkcjonowały natomiast struktury NZW, w tym Pogotowie Akcji Specjalnej⁷⁵. Warto zaznaczyć, że stosunki między partyzantką poakowską a narodową często były bardzo napięte, dochodziło czasami nawet do drobnych starć zbrojnych⁷⁶.

75 S. Poleszak, op. cit., s. 182–184.

76 Ibidem, s. 194.

Nielegalna działalność zakrojona na tak szeroką skalę wywoływała zwiększoną aktywność komunistycznego aparatu represji. W 1944 r. na terenie obwodu Zambrów funkcjonariusze radzieckiego NKWD aresztowali w ciągu 17 tygodni ok. stu żołnierzy AK⁷⁷. W listopadzie 1944 r. sowieckie władze bezpieczeństwa zatrzymały na terenie obwodu szefa wywiadu i kontrwywiadu Okręgu AK Białystok Witalisa Brzeskiego, inspektora inspektoratu mazowieckiego AK – Michała Dziejmę, a także łączników sztabu okręgu: Tadeusza Dmochowskiego oraz Mariana Zarębę⁷⁸. Zwalczaniem podziemia zajmowały się m.in. oddziały KBW (w Zambrowie stacjonował szwadron kawalerii 9. Specjalnego Pułku KBW), które przeprowadzały akcje likwidacyjne podziemia we współpracy z sowieckimi grupami operacyjnymi⁷⁹.

77 Wykaz żołnierzy AK aresztowanych przez NKWD w 1944 r., Obwód Zambrów [w:] Z. Gwozdek, Białostocki Okręg ZWZ-AK, t. 3: Wsypy i aresztowania, TEN „Pro Studio”, Białystok 2001, s. 303, 304.

78 Ibidem, s. 43.

79 T. Łabuszewski, Pacyfikacja wsi białostockich przez KBW do końca lipca 1945 roku [w:] Dzieje polskiego podziemia na Białostocczyźnie w latach 1939–1956. Materiały z sesji naukowej – 24 kwietnia 1992 r. – w Instytucie Studiów Politycznych PAN, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 1992, s. 106, 107.

Mimo to podziemie w znacznym stopniu kontrolowało teren, o czym świadczy m.in. zaprzestanie w pierwszej połowie 1945 r. pracy przez wszystkie gminne rady narodowe, sporadyczne tylko oddawanie świadczeń rzeczowych i płacenie podatków przez wieś, brak działalności (poza Łomżą i Zambrowem) lubelskich mutacji partii politycznych⁸⁰. Wykonywano wyroki na współpracownikach nowej władzy (nie tylko wyroki śmierci, lecz także chłostę oraz znane z czasów okupacji niemieckiej golenie głów kobietom)⁸¹. Starano się również monitorować sytuację w regionie⁸². W początkach 1945 r. wśród 94 funkcjonariuszy MO na terenie Obwodu ponad 28 proc. stanowili członkowie AK⁸³. Liczba ta jednak systematycznie spadała (do ok. 6 proc. w końcu czerwca 1945 r.)⁸⁴, gdyż (jak oceniała Komenda Obwodu AKO Zambrów) w kwietniu z MO na terenie obwodu zdezerterowało ok. 60 proc. milicjantów, z których połowa zasiliła leśne oddziały. Milicja powiatu skoncentrowała się w Łomży i Zambrowie⁸⁵. Jerzy Kułak pisał: „Późną wiosną 1945 r. komuniści w Białostockiem stanęli wobec możliwości poniesienia całkowitej klęski. [...] Poparcie społeczeństwa [dla podziemia – przyp. A. Z.] było tak wyraźne, że każdy musiał zdawać sobie sprawę, iż komuniści znaleźli się w całkowitej izolacji, pozbawieni wpływu na wydarzenia. Tymczasowość komunistycznej władzy wydawała się tym bardziej wyraźna, że już niemal nie było jej widać. Do swojej dyspozycji miała ona jednak nadal decydujący argument w postaci siły zbrojnej, który wykorzystała bez skrupułów”⁸⁶.

80 Komunistów przejmujących władzę nad Polską w 1944 r. można nazwać złodziejami szyldów. Wykorzystywali bowiem nazwy stronnictw politycznych znanych z przedwojennej działalności i pod tymi nazwami tworzyli własne partie niemające nic wspólnego z oryginalnymi ugrupowaniami politycznymi. W ten sposób powstały nowe Polska Partia Socjalistyczna, Stronnictwo Ludowe i Stronnictwo Pracy. Proces ten zakończył się w drugiej połowie 1944 r., gdy Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego miał swoją siedzibę w Lublinie (w okresie tzw. Polski Lubelskiej).

81 Raport sabotażowo-dywersyjny Komendy Obwodu AKO Zambrów z 1 III 1945 r. [w:] Białostocczyzna 1944–1945 w dokumentach podziemia..., s. 118, 119; Raport sabotażowo-dywersyjny Komendy Obwodu AKO Zambrów z 2 VI 1945 r. [w:] ibidem, s. 132.

82 ibidem, passim.

83 Wykaz posterunków milicji na terenie Obwodu AKO Zambrów z 1 III 1945 r. [w:] ibidem, s. 120.

84 Wykaz posterunków milicji na terenie Obwodu AKO Zambrów z 28 VI 1945 r. [w:] ibidem, s. 139.

85 Raport sytuacyjny Komendy Obwodu AKO Zambrów z 1 V 1945 r. [w:] ibidem, s. 126.

86 ibidem, s. 19.

W drugiej połowie 1945 r. rozpoczęła się pacyfikacja podziemia. Pomimo szeroko zakrojonych działań skierowanych przeciwko opozycji zbrojnej w ramach amnestii 1945 r. ujawniło się niewielu ludzi⁸⁷.

87 A. Barwijuk, H. Majecki, op. cit., s. 17, 18.

Wzrost aktywności podziemia (zwłaszcza NZW) nastąpił od początku 1946 r., rozpoczęło ono wtedy akcję rozbrajania żołnierzy Wojska Polskiego i rozbijania posterunków Milicji Obywatelskiej⁸⁸. Na przykład w styczniu 1946 r. oddział NZW rozbroił w Czerwonym Borze 75 żołnierzy radzieckich i polskich⁸⁹. Szerokim echem odbiło się m.in. zabicie przez Henryka Gawkowskiego „Rolę”⁹⁰ w sierpniu 1947 r. starosty łomżyńskiego Tadeusza Żeglickiego, przewodniczącego Powiatowej Rady Narodowej Stanisława Tońskiego i ich kierowcy Stanisława Bacławskiego⁹¹.

88 Ibidem, s. 22.

89 J.S. Mroczek, op. cit., s. 143.

90 K. Sychowicz, Ziemia łomżyńska i jej mieszkańcy w latach 1944–1956 (czyli jak to było naprawdę), Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Łomżyńskiej, Łomża 2005, s. 63.

91 Ibidem, s. 62, 63.

W 1946 r. władze bezpieczeństwa zajmujące się, jak to wówczas określano, „walką z bandytyzmem” na terenie powiatu łomżyńskiego zabiły 13 osób. Aresztowanych zostało 686 osób (w tym 136 za przynależność do NZW, 37 – do WiN, 38 – do innych organizacji, 17 za posiadanie broni, 9 za współpracę z Niemcami, pozostali – za inną działalność, również kryminalną)⁹². Można szacować, że do kwietnia 1947 r. (czyli do ogłoszenia amnestii) na pograniczu mazowiecko-podlaskim operowało ponad 20 niepodległościowych oddziałów partyzanckich⁹³.

92 AIPN Bi, 045/1530, Raport roczny Referatu III Sekcji I PUBP w Łomży, 1946 r., k. 100–102.

93 P. Łapiński, S. Poleszak, Oddziały NOW, NSZ, NZW [w:] Atlas polskiego podziemia niepodległościowego 1944–1956..., s. 86, 87; P. Łapiński, S. Poleszak, Oddziały podziemia niepodległościowego i ich działalność I 1946–26 IV 1947 [w:] ibidem, s. 94–97.

Podziemie usiłowało utrudnić przeprowadzenie referendum w 1946 i wyborów w 1947 r.⁹⁴ W głosowaniu ludowym⁹⁵ w czerwcu 1946 r., według niepełnych danych, w powiecie łomżyńskim wzięło udział 58 808 osób (na 72 250 uprawnionych do głosowania)⁹⁶. Inne meldunki mówiły o głosowaniu ok. 50 proc. uprawnionych⁹⁷.

94 A. Barwijuk, H. Majecki, op. cit., s. 24, 25.

95 Zorganizowane przez władze referendum w 1946 r. miało przede wszystkim opóźnić przeprowadzenie wyborów parlamentarnych przez PPR oraz przygotowanie do – jak powiedział Gomułka – „rozłupania PSL”. Było de facto plebiscytem popularności nowej władzy. Pytania referendalne ułożono tak, by pokazać, że wszystkie siły polityczne są zgodne co do podstawowych założeń polityki realizowanej w Polsce w tym okresie. Dałoby to znakomity pretekst propagandzie, która odmowę wejścia PSL do jednego bloku wyborczego z innymi partiami tłumaczyłaby jako chęć rozbicia jedności narodowej. Zadano trzy pytania: „1. Czy jesteś za zniesieniem senatu? 2. Czy chcesz utrwalenia w przyszłej konstytucji ustroju gospodarczego zaprowadzanego przez reformę rolną i unarodowienie podstawowych gałęzi gospodarki krajowej, z zachowaniem ustawowych uprawnień inicjatywy prywatnej? 3. Czy chcesz utrwalenia zachodnich granic Państwa Polskiego na Bałtyku, Odrze i Nysie Łużyckiej?”. Mikołajczyk postanowił wykorzystać referendum jako plebiscyt i nawoływał do udzielania negatywnej odpowiedzi na pierwsze pytanie. Partie bloku – PPS, PPR, SD, SL – nawoływały do głosowania trzy razy „tak”. Taka postawa PSL była niezgodna z wcześniejszymi postulatami ludowców dotyczącymi zniesienia senatu. Na żadne z pozostałych pytań nie można było dać jednak negatywnej odpowiedzi. Stanowisko PSL poparła większość członków SP. Również część konspiracji, przede wszystkim grupa WiN, poparła Mikołajczyka. Większość podziemia nawoływała do głosowania trzy razy „nie” lub do bojkotu referendum.

96 Referendum z 30 czerwca 1946 roku. Przebieg i wyniki, oprac. A. Paczkowski, ISP PAN, Warszawa 1993, s. 84, 99.

97 AAN, KC PPR, 295/VII-57, Meldunki w sprawie band i referendum – zestawienia, k. 62.

Zabójstwa przypisywane przez władze komunistyczne podziemiu niepodległościowemu w latach 1945–1948 na terenie przyszłego powiatu zambrowskiego

Źródło: opracowanie własne na podstawie J.S. Mroczek, op.cit., s. 144.

Wynik referendum był porażką władz komunistycznych. Mimo że akcję pacyfikacyjną prowadzono na tym terenie na znacznie większą skalę niż w pozostałej części województwa, trzy razy „nie” w powiecie łomżyńskim odpowiedziało aż 63 proc. biorących udział w referendum⁹⁸. Oznaczało to, że ponad połowa mieszkańców powiatu zagłosowała tak, jak wzywała do tego najbardziej radykalna antykomunistyczna opozycja zbrojna.

98 Referendum z 30 czerwca 1946 roku..., s. 84.

Liczba odpowiedzi twierdzących w referendum czerwcowym 1946 r. (w proc.)

Źródło: zestawienie ogólne według niepełnych danych z podziałem na województwa i powiaty, Referendum z 30 czerwca 1946 r. ..., s. 99; T. Danilecki, Działania terenowego aparatu UB podczas referendum ludowego i wyborów do sejmu ustawodawczego na przykładzie powiatu Bielsk Podlaski, „Zeszyty Regionalne. Pismo poświęcone dziejom i kulturze północno-wschodniego Mazowsza” 2004, nr 2, s. 64; J. Buszko, Historia Polski 1864–1948, PWN, Warszawa 1982, s. 432.

W ramach amnestii w 1947 r. na terenie powiatu łomżyńskiego ujawniło się 3926 osób⁹⁹, głównie członków WiN z obu działających w powiecie organizacji obwodowych: łomżyńskiej i zambrowskiej¹⁰⁰. Był to kres działalności struktur poakowskich. Dalej operowały jednak struktury NZW, w tym Pogotowie Akcji Specjalnej¹⁰¹.

99 Wojewoda białostocki Nr O. Org. 9a/4/47. T. Białystok, 16 V 1947 r. Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne wojewody białostockiego za kwiecień 1947 r. [w:] G. Sosna, op. cit., s. 37.

100 A. Barwijuk, H. Majecki, op. cit., s. 26; Wojewoda białostocki Nr O. Org. 9a/4/47. T. Białystok, dn. 16 V 1947 r. Sytuacyjne sprawozdanie miesięczne wojewody białostockiego za kwiecień 1947 r. [w:] G. Sosna, op. cit., s. 37.

101 S. Poleszak, op. cit., s. 182–184.

Sytuacja w powiecie łomżyńskim, podobnie zresztą jak w innych częściach województwa białostockiego, miała w omawianym okresie wszelkie cechy wojny domowej (choć część historyków odżegnuje się od tej nazwy ze względu na uwarunkowania polityczne i militarne stron konfliktu)¹⁰². Mimo że władzom udawało się stopniowo eliminować działalność partyzantki, wciąż była ona silna. Sytuacja częściowo zmieniła się po ogłoszeniu amnestii w 1947 r., nie doprowadziło to jednak do zaniku działalności antykomunistycznej w Łomżyńskiem. W sprawozdaniu z pracy PUBP w Łomży czytamy: „W rejonie gmin Zawady, Rutki, Śniadowo, Szumowo, Zambrów, Szczepankowo i Łomża mamy szczególnie duże nasilenie ujawnionych członków nielegalnych organizacji, którzy uprawiają różnego rodzaju wrogą robotę”¹⁰³. Opór zbrojny¹⁰⁴ przetrwał na tym terenie, oczywiście w szczątkowej formie, aż do początków „małej stabilizacji” Władysława Gomułki. Ostatni dowódca podziemnej grupy zbrojnej ppor. Stanisław Marchewka „Ryba” został zabity w marcu 1957 r.

102 Por. Białostocczyzna 1944–1945 w dokumentach podziemia..., s. 19.

103 AIPN Bi, 045/1587, Sprawozdanie z całokształtu pracy PUBP w Łomży i analiza wrogiej działalności poszczególnych środowisk, 21 V 1951 r., k. 4.

104 Na pograniczu mazowiecko-podlaskim w latach 1947–1957 działało ponad dwadzieścia różnego typu podziemnych oddziałów niepodległościowych (P. Łapiński, S. Poleszak, Oddziały podziemia niepodległościowego i ich działalność 26 IV 1947–XII 1950 [w:] Atlas polskiego podziemia niepodległościowego 1944–1956..., s. 100–103; P. Łapiński, S. Poleszak, Oddziały podziemia niepodległościowego i ich działalność I 1951–XII 1956 [w:] ibidem, s. 106, 107.

Akcje przypisywane oddziałom partyzanckim w latach 1949–1951 w województwie białostockim

Źródło: AAN, KC PZPR, 237/VII-391, Analiza stanu działalności bandyckiej na terenie woj. białostockiego, 28 I 1952 r., k. 107.

O skali oporu na terenie powiatu łomżyńskiego (większej niż w innych powiatach Białostocczyzny) świadczy liczba osób poszukiwanych przez UBP w województwie białostockim w 1951 r. – 516. Najwięcej spośród nich – 90 osób – próbowano ująć właśnie w powiecie łomżyńskim.

Ukrywający się w poszczególnych powiatach województwa białostockiego w 1951 r.

Źródło: opracowanie własne na podstawie: AAN, KC PZPR, 237/VII-391, Analiza stanu działalności bandyckiej na terenie woj. białostockiego, 28 I 1952 r., k. 110.

1.2.4. Życie gospodarcze i społeczne Zambrowa na tle powiatu łomżyńskiego

Powiat łomżyński był powiatem rolniczym. Użytki rolne zajmowały 137 319 ha, lasy – 14 700 ha. Reforma rolna jednak nie miała tu szerokiego zasięgu. Tylko 50 gospodarstw spełniało warunki do podziału (47 prywatnych i 3 państwowe). Rozparcelowano ok. 7 tys. hektarów, a ziemię otrzymało 772 rolników¹⁰⁵. Przejęto też 95 gospodarstw poniemieckich¹⁰⁶. W gminie Długobórz (okalającej Zambrów) w 1944 r. rozparcelowano majątki Grochy-Pogorzele, Wądołki-Borowe, Wierzbowo i Poryte-Jabłoń oraz Żabikowo w sąsiedniej gminie Szumowo¹⁰⁷.

105 J.S. Mroczek, op. cit., s. 143; A. Barwijuk, H. Majecki, op. cit., s. 10, 12, 15.

106 Ibidem, s. 14.

107 Ibidem, s. 12, 13.

Spośród zakładów przemysłowych w całym powiecie łomżyńskim w połowie lat czterdziestych przeważały zakłady prywatne, choć więcej pracowników zatrudniały zakłady państwowe.

Zakłady przemysłowe w powiecie łomżyńskim według rodzaju własności w połowie lat czterdziestych XX w.

Źródło: AP Białystok Oddział Łomża, Starostwo Powiatowe Łomżyńskie, 24, Ankieta gospodarcza, b.d., k. 2.

W tym samym czasie istniało na terenie powiatu łomżyńskiego 14 spółdzielni, przede wszystkim spożywczych.

Spółdzielnie w powiecie łomżyńskim w połowie lat czterdziestych XX w.

Źródło: AP Białystok Oddział Łomża, Starostwo Powiatowe Łomżyńskie, 24, Ankieta gospodarcza, b.d., k. 2.

Również handel znajdował się w rękach prywatnych (zarejestrowanych było wówczas 549 prywatnych przedsiębiorstw handlowych). W wykazie figurowało także 226 rzemieślników¹⁰⁸.

108 AP Białystok Oddział Łomża, Starostwo Powiatowe Łomżyńskie, 24, Ankieta gospodarcza, b.d., k. 2.

Struktura ta, co oczywiste, zmieniała się wraz z działaniami w polskiej gospodarce podejmowanymi przez nowe władze. W 1952 r. (wcześniejszych danych brak) w przemyśle i usługach w powiecie łomżyńskim pracowało 2603 pracowników fizycznych i 416 pracowników umysłowych, wszyscy jednak w stosunkowo małych przedsiębiorstwach. Największym zakładem pracy była Państwowa Roszarnia Lnu i Konopi w Łomży, zatrudniająca 306 pracowników.

Po wojnie w Zambrowie z większych zakładów funkcjonowała tylko należąca do miasta rzeźnia. Inne obiekty przemysłowe zostały zniszczone¹⁰⁹, ale sukcesywnie je odbudowywano. Na początku lat pięćdziesiątych istniało 13 tego typu przedsiębiorstw. Największe z nich to Zakład Zjednoczenia Budownictwa Miejskiego nr 65 zatrudniający 117 osób¹¹⁰.

109 Ibidem, Zarząd Miejski w Zambrowie. Referat Administracyjny 7, Sprawozdanie z działalności MRN, 7 V 1945 r., k. 1.

110 Ibidem, Prezydium Powiatowej Rady Narodowej i Urząd Powiatowy w Łomży, 172, Opisy czynnych i nieczynnych zakładów przemysłowych pow. Łomża, passim; ibidem, 431, Skorowidz zakładów pracy, 1952 r., passim.

W wyniku II wojny światowej duże straty poniosła wytwórczość rzemieślnicza. Eksterminacja ludności żydowskiej oraz straty osobowe wśród polskich rzemieślników spowodowały, że w Zambrowie (podobnie jak na innych nieuprzemysłowionych ziemiach Polski na wschód od Wisły) doszło do upadku rzemiosła przemysłowego¹¹¹.

111 S. Misztal, W. Kaczorowski, op. cit., s. 14.

Najwięcej mieszkańców Zambrowa pracowało w rolnictwie. Na początku lat pięćdziesiątych w mieście mieszkało 208 rolników, w tym 80 posiadających gospodarstwa nieprzekraczające 2 ha, 100 – wielkości od 2 do 5 ha, 28 – od 5 do 15 ha¹¹². Ziemia ta znajdowała się na terenach miasta lub w jego bezpośrednim sąsiedztwie.

112 J.S. Mroczek, op. cit., s. 152.

Sytuacja mieszkaniowa w Zambrowie w porównaniu do innych miast zachodniej Białostocczyzny przedstawiała się po II wojnie światowej dosyć dobrze. W dużej mierze wynikało to z wykorzystania przez zambrowian mienia pożydowskiego. Zarząd Miejski zajmował się majątkiem pozostałym po – używając ówczesnej nomenklatury – „nieobecnych”, dzierżawiąc go i wynajmując¹¹³.

113 AP Białystok Oddział Łomża, Wydział Powiatowy w Łomży, 105, Protokuł [sic!] nr 9 z posiedzenia Zarządu Miejskiego w Zambrowie, 23 XI 1946 r., k. 3; ibidem, Protokuł [sic!] nr 16 z posiedzenia Zarządu Miejskiego w Zambrowie, 28 IV 1947 r., k. 11 i n.

Zakłady pracy w Zambrowie na początku lat pięćdziesiątych XX w.

Źródło: AP Białystok Oddział Łomża, Prezydium Powiatowej Rady Narodowej i Urząd Powiatowy w Łomży, 172, Opisy czynnych i nieczynnych zakładów przemysłowych pow. Łomża, passim; ibidem, Prezydium Powiatowej Rady Narodowej i Urząd Powiatowy w Łomży, 431, Skorowidz zakładów pracy, 1952 r., passim.

Sytuacja mieszkaniowa w Zambrowie 1 stycznia 1949 r. (na tle wybranych miast zachodniej Białostocczyzny)

Źródło: AAN, PKPG, 6413, Stan rezerw mieszkaniowych, ilość mieszkańców i zagęszczenie 1 I 1949 r. (przygotowane na potrzeby gospodarki mieszkaniowej w planie 6-letnim), b.p.

1.2.5. Inne aspekty życia miasta

W latach czterdziestych głównymi pozycjami budżetu Zambrowa były wynagrodzenia, remonty i budowa nowych obiektów. Poniżej 10 proc. budżetu wydatkowano na oświatę, zdrowie, kulturę i opiekę społeczną. Do 1950 r. udział ten zwiększył się do niemal 30 proc. Związane to było z przynajmniej częściowym zakończeniem likwidacji zniszczeń wojennych¹¹⁴.

114 J.S. Mroczek, op. cit., s. 153.

Mimo nadziei zdecydowanej większości mieszkańców miasta nie powrócił do swojej świetności „wojskowy” Zambrów. We wrześniu 1944 r. Michał Rola-Żymierski proponował, by do zambrowskich koszar przenieść z Riazania polską uczelnię wojskową (Centralną Szkołę Podchorążych lub Szkołę Oficerów Piechoty). Planów tych jednak nie zrealizowano¹¹⁵. Krótko (na przełomie 1944 i 1945 r.) istniała w zambrowskich koszarach szkoła lotnicza, w pobliżu miasta zaś znajdowało się lotnisko, na którym stacjonowało 26 maszyn¹¹⁶. Od kwietnia 1946 r.¹¹⁷ w zambrowskich koszarach stacjonowała część 9. Specjalnego Pułku KBW. Jednostki te stanowiły jednak tylko znikomy procent stanu garnizonu zambrowskiego sprzed 1939 r.

115 AAN, KC PPR, 295/V-1, Biuro Polityczne, 11 IX 1944 r., k. 5.

116 Raport sytuacyjny Komendy Obwodu AKO Zambrów z 1 III 1945 r. [w:] Białostocczyzna 1944–1945 w dokumentach podziemia..., s. 115.

117 AP Białystok Oddział Łomża, Powiatowa Rada Narodowa w Łomży, Protokuł [sic!] nr 5 z posiedzenia Miejskiej Rady Narodowej w Zarządzie Miejskim w Zambrowie, 8 IV 1946 r.

Dziedzinami, w których w drugiej połowie lat czterdziestych zachodziły największe zmiany, były opieka społeczna i oświata. Związane z nimi inwestycje w Zambrowie objęły żłobek, przedszkole i internat przy gimnazjum¹¹⁸. W 1945 r. uruchomiono siedmioklasową szkołę powszechną, do której uczęszczało ponad 900 uczniów¹¹⁹. Niedługo po niej rozpoczęła działalność o połowę mniejsza Szkoła Podstawowa nr 2¹²⁰.

118 Ibidem, Starostwo Powiatowe Łomżyńskie 113, Charakterystyka realizacji planu inwestycyjnego 1948 r. pow. łomżyńskiego na 31 XII 1948 r., k. 62.

119 Ibidem, Zarząd Miejski w Zambrowie. Referat Administracyjny 7, Sprawozdanie z działalności MRN, 7 V 1945 r., k. 1.

120 AAN, KC PZPR, 237/VII-383, Zestawienie liczbowe wyników wizytacji przeprowadzonej 3 XI 1949 r. w powiecie łomżyńskim przez ekipę 8 osób z kuratorium b[iałostockiego] pod przewodnictwem naczelnika wydziału Michała Motoszki, k. 93, 240.

Szkołę średnią w Zambrowie otwarto 4 września 1944 r., gimnazjum zostało na początku 1945 r. przeniesione do Łomży. Znalazła się jednak grupa osób z Heleną Czernek na czele, która postanowiła utworzyć w Zambrowie szkołę gimnazjalną¹²¹. W Prywatnym Koedukacyjnym Gimnazjum w Zambrowie rok szkolny 1945/1946 rozpoczęło ok. 50 osób¹²². Gdy w styczniu 1946 r. Zarząd Miejski zwrócił się do Ministerstwa Oświaty o upaństwowienie gimnazjum, uczyło się w nim już 264 uczniów¹²³. Osobom zaangażowanym w powstanie szkoły udało się w 1946 r. doprowadzić także do powstania internatu¹²⁴.

121 M.D. Lewtakowa, Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Konarskiego w Zambrowie. Zarys monografii, Zambrów–Warszawa 1996, s. 9–11.

122 AP Białystok Oddział Łomża, Starostwo Powiatowe Łomżyńskie, 24, Ankieta gospodarcza, k. 2.

123 Ibidem, Powiatowa Rada Narodowa w Łomży, Protokuł [sic!] nr 1 z posiedzenia Miejskiej Rady Narodowej w Zarządzie Miejskim w Zambrowie, 30 I 1946 r., k. 3.

124 M.D. Lewtakowa, op. cit., s. 11.

Oprócz szkoły podstawowej i gimnazjum w Zambrowie istniały także inne, lecz znacznie mniejsze placówki oświatowe. W końcu grudnia 1945 r. wojewoda białostocki wydał zarządzenie o powołaniu w Zambrowie Publicznej Szkoły Dokształcającej Zawodowej¹²⁵. W tym czasie uruchomiono Średnią Szkołę Rolniczą. Otwarto wtedy także Państwowy Dom Dziecka¹²⁶ dla 90 dzieci, wyposażony w 1 ha ogrodu i 2 ha ziemi uprawnej¹²⁷.

125 AP Białystok Oddział Łomża, Powiatowa Rada Narodowa w Łomży, Protokuł [sic!] nr 1 z posiedzenia Miejskiej Rady Narodowej w Zarządzie Miejskim w Zambrowie, 30 I 1946 r., k. 5; ibidem, Wydział Powiatowy w Łomży 105, Protokuł [sic!] nr 9 z posiedzenia Zarządu Miejskiego w Zambrowie, 23 XI 1946 r., k. 2.

126 Ibidem, Zarząd Miejski w Zambrowie. Referat Administracyjny 7, Sprawozdanie z działalności Miejskiej Komisji Kontroli Społecznej w Zambrowie za rok 1949, k. 12.

127 Ibidem, Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie (dalej: PMRN w Zambrowie) 13, Protokół nr XLVI z posiedzenia Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie z 1 XII 1951 r., godz. 17.00, k. 74.

Po wojnie niemal od razu rozpoczęto pracę nad likwidacją analfabetyzmu. Dzięki kursom dla dorosłych analfabetyzm przestał być zjawiskiem masowym¹²⁸. Mimo to dalej prowadzono prace nad edukacją dorosłych¹²⁹.

128 AAN, KC PZPR, 237/VII-390, Analiza walki z analfabetyzmem na województwie białostockim, październik 1951 r., k. 36–43.

129 AP Białystok Oddział Łomża, Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie 13, Protokół nr 1 z posiedzenia Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie z 4 I 1954 r., godz. 16.00, k. 256.

W szpitalu zambrowskim, mającym 60 łóżek, w 1945 r. pracowało dwóch lekarzy¹³⁰. Była to placówka łącząca funkcję szpitala z ośrodkiem zdrowia¹³¹. Ze względu na trudności finansowe zlikwidowano ją u schyłku dekady.

130 Ibidem, Zarząd Miejski w Zambrowie. Referat Administracyjny 7, Sprawozdanie z działalności MRN, 7 V 1945 r., k. 1.

131 Ibidem, Starostwo Powiatowe Łomżyńskie, 24, Ankieta gospodarcza, k. 2; ibidem, Wydział Powiatowy w Łomży, 105, Protokuł [sic!] nr 14 z posiedzenia Zarządu Miejskiego w Zambrowie, 4 III 1947 r., k. 9, 10.

Zambrów pod koniec lat czterdziestych XX w. był niewielkim, spokojnym miasteczkiem. Nie spełniły się nadzieje na powrót do koszar dużej jednostki wojskowej, nie było szans na znalezienie pracy w przemyśle. Życie kulturalne ograniczało się do działań biblioteki gminnej, Ochotniczej Straży Pożarnej i przyjeżdżającego raz w miesiącu kina objazdowego¹³². Jerzy Ambroziewicz i Ryszard Wiśniowski tak literacko charakteryzowali Zambrów: „Zagubione w Białostocczyźnie miasteczko. Zbiorowisko odrapanych kamieniczek i na wpół wiejskich chałup. [...] Ludność to jarmarczni handlarze i sezonowi robotnicy rolni. Gdyby szerzej i plastyczniej roztoczyć obraz starego Zambrowa, powstałaby wizja niezwykle ponura, znana z literatury jako miejsce, gdzie w rozpaczliwej samotności umierają mądrzy ludzie. [...] Co rok waliły się dachy starych domów, rozpadające się ściany podpierano belkami”¹³³.

132 J.S. Mroczek, op. cit., s. 152.

133 J. Ambroziewicz, R. Wiśniowski, Tam zapomniano o socjalizmie [w:] W. Władyka, Na czołówce. Prasa w październiku 1956 roku, PWN, Warszawa–Łódź 1989, s. 141.

Miasto i jego okolicę zamieszkiwali ludzie w dużej mierze niechętni władzy ludowej. PZPR i jej partie satelickie były słabe i pozbawione zaplecza. Władze partyjne w Białymstoku uważały, że aktywizację partii na terenach nieprzychylnych nowej władzy, zwłaszcza w powiecie łomżyńskim, przyniesie wydana już decyzja „wzmocnienia [terenu – przyp. A.Z.] elementem robotniczym z jednoczesnym stałym i stopniowym oczyszczaniem aparatu rad”¹³⁴. Proletaryzacja Łomżyńskiego zaczęła się w początku lat pięćdziesiątych od wielkiej inwestycji przemysłowej w Zambrowie.

134 AAN, KC PZPR, 237/VII-391, Analiza stanu działalności bandyckiej na terenie woj. białostockiego, 28 I 1952 r., k. 115.

2. BUDOWA KOMBINATU BAWEŁNIANEGO W LATACH 1950–1964

2.1. Białostocczyzna w planie sześcioletnim

W 1950 r. województwo białostockie zajmowało obszar 23 201 km2, dzieliło się na 13 powiatów¹ (w tym jeden grodzki), na jego terenie leżało 30 miast, 131 gmin i 3518 gromad². Zmiany w składzie administracyjnym województwa po 1944 r. zachwiały dotychczasową harmonią terytorialną województwa.

1 Augustowski, białostocki grodzki, białostocki, bielski, ełcki, gołdapski, grajewski, kolneński, łomżyński, olecki, sokólski, suwalski, wysokomazowiecki.

2 A. Szyszkowska, Województwo białostockie, Czytelnik, Warszawa 1951, s. 3.

Białostocczyznę w końcu lat czterdziestych zaliczano do terenów nieuprzemysłowionych. Poziom jej zagospodarowania był znacznie niższy niż województw Polski środkowej i zachodniej. Istniał praktycznie tylko przemysł włókienniczy, skórzany i drzewny. W województwie o charakterze rolniczo-leśnym nie rozwinął się na większą skalę nawet przemysł rolny (poza kilkoma browarami i gorzelniami właściwie nie istniał)³.

3 Ibidem, s. 1, 28.

Zakłady przemysłowe województwa białostockiego skupiały się przede wszystkim w Białymstoku i okalających go miejscowościach (Czarnej Wsi, Starosielcach, Łapach, Supraślu i Michałowie). Były to głównie przedsiębiorstwa włókiennicze. Przemysł włókienniczy powstał tu w pierwszej połowie XIX w. i rozwinął się w latach 1870–1890. Po wybudowaniu kolei warszawsko-petersburskiej silnie związał się on z rynkiem rosyjskim. Kryzys produkcji – zapoczątkowany wybuchem I wojny światowej, ewakuacją części fabryk do Rosji (a następnie ich odbudową) – trwał aż do lat trzydziestych XX w.

Główną zaletą białostockiego przemysłu włókienniczego były niskie ceny, co powodowało, że jego produkty znajdowały zbyt nie tylko w Europie, ale także w Afryce⁴. Pod koniec II wojny światowej część zakładów przemysłowych została zdemontowana i wywieziona do Niemiec (w tym całkowite wyposażenie fabryk z Supraśla, Gródka, Wasilkowa). Straty w przemyśle wyniosły ok. 80 proc. W latach 1944–1950 w Białymstoku i okolicach odbudowano m.in. zakłady przemysłu wełnianego, fabrykę galanteryjną, garbarnię, hutę szkła, fabrykę sklejek oraz zakłady chemiczne. W Ełku otwarto fabrykę sklejek, w Hajnówce – fabrykę chemiczną, w Łapach i Starosielcach – stolarnie, zakłady mechaniczne i warsztaty kolejowe, w Wasilkowie, Gródku i Michałowie – zakłady włókiennicze. Powstały też rozrzucone po całym terenie województwa kaflarnie, fabryki polewy kaflarskiej, cegielnie, betoniarnie, olejarnie, zakłady mleczarskie i tuczarnie drobiu⁵.

4 Ibidem, s. 25–28; A. Werwicki, Przemiany w uprzemysłowieniu województwa białostockiego, „Przegląd Geograficzny” 1957, nr 3, s. 562–564.

5 A. Szyszkowska, op. cit., s. 25–29.

Województwo białostockie miało bardzo słabo rozwiniętą sieć komunikacyjną. Stosunkowo dobra infrastruktura kolejowa istniała tylko w powiatach na ziemiach odzyskanych. W pozostałej części województwa były zaledwie dwie główne linie kolejowe z odgałęzieniami: Warszawa–Białystok–Sokółka i Gołdap–Ełk–Białystok–Bielsk Podlaski–Czeremcha. W sumie w 1949 r. długość linii normalnotorowych wynosiła 720 km. Najlepsze połączenia kolejowe oprócz Białegostoku miał Ełk, najsłabsze zaś – zarówno regionalne, jak i ponadregionalne – Łomża.

Tereny województwa białostockiego, położone w północno-wschodniej nizinnej części Polski, oceniano jako ubogie w bogactwa naturalne (z odkrytych do końca lat czterdziestych można wymienić torf, kamienie i żwir, glinę, niewielkie ilości kredy, fosforytów, łupków bitumicznych, białej glinki oraz rudy darniowej)⁶.

6 Ibidem, s. 6, 8–10; AAN, KC PZPR, 237/VII-376, Protokół z narady wojewódzkiego aktywu PZPR, 25 II 1950 r., k. 1–11; ibidem, Krzykalski, sekretarz KW, Referat sprawozdawczy z V Plenum KC Partii z omówieniem planu 6-letniego województwa białostockiego, k. 35–87.

Jednym z założeń planu sześcioletniego była aktywizacja terenów słabo uprzemysłowionych lub nieuprzemysłowionych. Miała się ona dokonać dzięki nadwyżce siły roboczej na wsiach i w miastach oraz niewykorzystanych dotąd surowcach miejscowych. Planowano, że liczba zatrudnionych w przemyśle kluczowym i miejscowym w ciągu sześciolatki wzrośnie ponadczterokrotnie.

Według założeń planu sześcioletniego, na Białostocczyźnie zamierzano stworzyć podstawy „do budowy silnego ośrodka przemysłowego przy zachowaniu charakteru rolniczo-hodowlanego”, dążyć do zagospodarowania i przygotowania do eksploatacji złóż torfu, gliny i żwiru oraz stworzyć warunki do lepszego wykorzystania regionalnych walorów turystycznych⁷. „Należy zapewnić woj. białostockiemu jako nieuprzemysłowionej części kraju silny rozwój sił wytwórczych, a w szczególności wybudować zakłady przemysłu bawełnianego w Białymstoku, Łomży i Zambrowie, zakłady olejarsko-mydlarskie i garbarnię w rejonie Białegostoku, cukrownię w rejonie Suwałk i Augustowa oraz 28 innych ważniejszych zakładów przemysłu wielkiego i średniego; zwiększyć wartość produkcji przemysłu socjalistycznego ponadpięćipółkrotnie oraz podnieść zatrudnienie w przemyśle o ponad 40 tys. osób”⁸.

7 A. Szyszkowska, op. cit., s. 2.

8 Ustawa z dnia 21 lipca 1950 r. o 6-letnim planie rozwoju gospodarczego i budowy podstaw socjalizmu na lata 1950–1955, DzU 1950, nr 37, poz. 344.

O celach sześciolatki na Białostocczyźnie na różnych spotkaniach partyjnych mówiono m.in.: „W okresie planu 6-letniego będzie w naszym województwie wybudowanych kilkadziesiąt zakładów przemysłowych [...]. Zniknie zacofanie. Staniemy się województwem kulturalnym. Socjalistycznym. Polska Ludowa – budująca socjalizm – zlikwiduje raz na zawsze pozostałości z czasów panowania polskiego i niemieckiego faszyzmu na naszym terenie”⁹. „W myśl wytycznych Kongresu Zjednoczeniowego PZPR [sic!] na terenie województwa białostockiego zostaną zainwestowane poważne sumy, które wpłyną na zmniejszenie powstałej różnicy, na skutek rządów sanacyjnych, w rozwoju życia politycznego, gospodarczego i kulturalnego w stosunku do województw wschodnich i centralnych”¹⁰. Priorytetem miała być jednak industrializacja, rozwojem usług planowano zająć się w dalszej kolejności¹¹.

9 AAN, KC PZPR, 237/VII-376, Protokół z narady wojewódzkiego aktywu PZPR, 25 II 1950 r., Rezolucja, k. 33, 34.

10 Ibidem, 237/VII-384, Uchwała Egzekutywy KW PZPR w Białymstoku w sprawie pracy organizacji partyjnych i realizacji inwestycji, 1950 r., k. 153.

11 Ibidem, 237/VII-376, Protokół z narady wojewódzkiego aktywu PZPR, 25 II 1950 r., Krzykalski, sekretarz KW, Referat sprawozdawczy z V Plenum KC Partii z omówieniem planu 6-letniego województwa białostockiego, k. 35–87. Por. też A. Pasko, Zagadnienia realizacji planu 6-letniego w przemyśle w województwie białostockim w latach 1950–1955 [w:] Polska i jej wschodni sąsiedzi w XX wieku. Studia i materiały ofiarowane prof. dr. hab. Michałowi Gnatowskiemu w 70-lecie urodzin, red. H. Konopka, D. Boćkowski, UwB, Białystok 2004, s. 468–472.

Zdjęcie otwierające album fotograficzny przygotowany z okazji 10-lecia powstania ZZPB. Podpis pod fotografią brzmiał: „Jeden z byłych domów mieszkalnych Zambrowa – symbol niedoli biednego człowieka w latach międzywojennych – symbol rządów kapitalistycznych z okresu rozbiorowego i międzywojennego Polski”. Zbiory RIH.

Należy zaznaczyć, że uprzemysłowienie Białostockiego było również konieczne ze względu na strukturę ludnościową województwa. Według szacunków z roku 1949, w województwie mieszkało 970 788 mieszkańców, z czego 201 120 w miastach. Odsetek ludności miejskiej był jednym z najniższych w kraju – 18 proc. (niższy – 16 proc. był tylko w województwie rzeszowskim i lubelskim). Z rolnictwa utrzymywało się ok. 80 proc. mieszkańców, z usług – 14 proc., a tylko 6 proc. z przemysłu¹². 56 proc. ludności województwa mieszkało na terenie powiatów białostockiego, bielskiego i łomżyńskiego. Były to też największe powiaty województwa – zajmowały 47 proc. jego powierzchni. Ludność miejska w regionie zachodnim województwa białostockiego koncentrowała się w Łomży i Zambrowie. W 1950 r. skupiały one 63 proc. ludności miejskiej omawianego obszaru. Największa gęstość zaludnienia występowała na terenach wzdłuż linii kolejowej Warszawa–Białystok i dalej w kierunku Sokółki oraz w okolicach Łomży i Wysokiego Mazowieckiego¹³. Ludność województwa była stosunkowo młoda – dzieci i młodzież do 18. roku życia stanowiły 40,9 proc., osoby od 19 do 60 lat – 49,5 proc., a pozostali – jedynie 9,6 proc.¹⁴

12 Ibidem, s. 23, 24.

13 A. Szyszkowska, op. cit., s. 23, 24.

14 Ibidem, s. 24; A. Podhoroski, S. Tuderowicz, Sieć i system osadniczy regionu białostockiego [w:] Województwo białostockie w XXX-leciu Polski Ludowej. Wybrane problemy społeczno-ekonomiczne, red. M. Gnatowski, „Ośrodek Badań Naukowych w Białymstoku. Rozprawy i Monografie” 1974, nr 1, s. 96, 97.

Władze wojewódzkie na początku realizacji planu sześcioletniego oceniały, iż na Białostocczyźnie istniała niemal pięćdziesięciotysięczna rezerwa siły roboczej. Jednak z rozbrajającą szczerością stwierdzono, że są to tylko dane orientacyjne, których nie można przedstawić w odniesieniu do konkretnych powiatów¹⁵. „Dyskusja nad ogólnym problemem rezerw robotniczych wymaga dokładnego poznania terenu. Sprawozdanie ujawniło nam słabość rad narodowych na tym odcinku [...]”¹⁶. Twórcom założeń planu sześcioletniego chodziło przede wszystkim o ludność zamieszkałą na wsi, a niepracującą tam produkcyjnie, czyli stanowiącą nadwyżkę właściwej ludności rolniczej. Obliczano, że na Białostocczyźnie wieś potrzebowała do pracy ok. 790 000 ludzi (600 000 pracujących na roli oraz 20 proc. zatrudnionych w przemyśle drobnym, usługach i leśnictwie). Wprowadzane udogodnienia techniczne i zakładany proces kolektywizacji rolnictwa miały stopniowo zmniejszać liczbę osób potrzebnych do pracy na wsi. Zakładano, że ludność wiejska zasili nowo powstające zakłady przemysłowe, a więc również miasta. Nierównomiernemu rozmieszczeniu ludności zamierzano zaradzić, przesiedlając część ludności z powiatów białostockiego, bielskiego i wysokomazowieckiego do słabo zaludnionych powiatów gołdapskiego, oleckiego, suwalskiego, grajewskiego i ełckiego. Pomysł ten, jak się wydaje, miał podłoże polityczne i szybko z niego zrezygnowano, choć w 1949 r. Komitet Powiatowy w Łomży zwrócił się do KW PZPR w Białymstoku z wnioskiem, aby rodziny aresztowanych za walkę z władzą komunistyczną wywozić na ziemie odzyskane¹⁷.

15 AAN, KC PZPR, 237/VII-388, Praca samodzielnego Oddziału Zatrudnienia PWRN ze szczególnym uwzględnieniem werbunku siły roboczej dla rolnictwa i budownictwa, kwiecień 1951 r., k. 107.

16 Ibidem, Protokół nr 19/51 z posiedzenia Egzekutywy KW PZPR w Białymstoku z 11 IV 1951 r., k. 101.

17 A. Szyszkowska, op. cit., s. 24, 25; AAN, KC PZPR, 237/VII-376, Protokół z narady wojewódzkiego aktywu PZPR z 25 II 1950 r., Krzykalski, sekretarz KW, Referat sprawozdawczy z V Plenum KC Partii z omówieniem planu 6-letniego województwa białostockiego, k. 35–87; ibidem, 237/VII-377, Protokół z II-go posiedzenia Plenum Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Białymstoku z 22 XI 1949 r., k. 6; ibidem, 237/VII-378, Protokół z plenarnego posiedzenia Komitetu Wojewódzkiego PZPR w B[iałym]stoku z 4 II 1950 r., k. 5

Poza obszarami wiejskimi kadrę niezbędną do przeprowadzenia industrializacji w województwie białostockim zamierzano rekrutować spośród młodzieży (miejskiej i wiejskiej), mieszkańców nieuprzemysłowionych miasteczek oraz kobiet dotychczas niepracujących¹⁸. Kobiety i młodzież miały być włączane do pracy już na etapie budowy przedsiębiorstw¹⁹. Zakładano, że tereny dotychczas oceniane jako zacofane dzięki planowi sześcioletniemu staną się skupiskiem klasy robotniczej, przewidzianej jako siła napędowa budowy socjalizmu w regionie. Tam, gdzie nie przewidziano dużych inwestycji w przemyśle kluczowym, ośrodkami robotniczymi miały być miejscowości ze zmodyfikowanym podczas realizacji planu przemysłem lokalnym²⁰.

18 AAN, KC PZPR, 237/VII-376, Protokół z narady wojewódzkiego aktywu PZPR z 25 II 1950 r., Referat sprawozdawczy z V Plenum KC Partii z omówieniem planu 6-letniego województwa białostockiego, k. 35–87.

19 Ibidem, 237/VII-384, Protokół nr 6/1950 z posiedzenia Egzekutywy KW PZPR w Białymstoku z 7 II 1950 r., k. 54, 55; ibidem, 237/VII-384, Uchwała Egzekutywy KW PZPR w Białymstoku w sprawie pracy organizacji partyjnych i realizacji inwestycji, 1950 r., k. 157.

20 Ibidem, 237/VII-376, Protokół z narady wojewódzkiego aktywu PZPR z 25 II 1950 r., Krzykalski, Sekretarz KW, Referat sprawozdawczy z V Plenum KC Partii z omówieniem planu 6-letniego województwa białostockiego, k. 35–87.

Plan sześcioletni w części dotyczącej województwa białostockiego przewidywał rozwój trzech gałęzi przemysłu: włókienniczego (kontynuującego dawne tradycje przemysłowe, wykorzystującego miejscowe fachowe siły robocze i surowce miejscowe oraz importowane z ZSRR), metalowego (budowy maszyn na potrzeby lokalnego rynku rolniczego i przemysłu) oraz rolnego. Analiza zasobów surowców występujących na terenie województwa wykazała, że podstawą dla powstającego tam przemysłu miały się stać surowce roślinne (len, tytoń, ziemniaki, buraki cukrowe, drzewo oraz sprowadzana bawełna), zwierzęce (mięso, ryby, skóry) oraz mineralne (torf, gliny, kamienie, żwir, wapno). W pierwszej fazie zamierzano się skoncentrować na tzw. trójkącie uprzemysłowienia, wyznaczonym przez Białystok, Ełk i Łomżę²¹. Przyjęto założenie, że miasta te (wraz z Grajewem) będą głównymi ośrodkami przemysłowymi województwa, wpływającymi na mniejsze miejscowości połączone z nimi komunikacyjnie.

21 Ełk i Łomża miały się stać w perspektywie miastami wojewódzkimi. O ile pozycja Ełku nie była kwestionowana, o tyle Łomża konkurowała z Ostrołęką (rozpatrywano także inne warianty: Łomża i Ciechanów lub tylko Ostrołęka) (AAN, PKPG, 6462, Elaborat określający metodę opracowania wytycznych do planu 6-letniego w sprawie planu zagospodarowania miast, Departament Planów Regionalnych i Lokalizacji, k. 27–29; ibidem, Lista miast, dla których opracowano wskazania i liczby kierunkowe dla planów zagospodarowania, k. 89–91).

Planowany „trójkąt uprzemysłowienia” w woj. białostockim

Źródło: opracowanie własne na podstawie A. Szyszkowska, op.cit, s. 31.

Centrum przemysłowe, czyli stolica województwa, miało oddziaływać na powiaty bielski i sokólski. W Białymstoku zamierzano zbudować zakłady bawełniane, ukończyć roszarnię lnu, fabrykę narzędzi precyzyjnych, fabrykę maszyn włókienniczych, zakłady olejarsko-mydlarskie, browar, bekoniarnię, tuczarnię drobiu, zakłady mleczarskie i inne mniejsze, bazujące na rolnictwie i leśnictwie²². Początkowo planowano też budowę zakładu przemysłu lekkiego w Gródku; zdecydowano jednak jeszcze w 1949 r., by przenieść ją do Kartuz lub Kościerzyny²³. Najważniejszym po Białymstoku ośrodkiem przemysłowym miała się stać Łomża, ściśle związana z Zambrowem i Wizną oraz oddziaływająca na sąsiednie powiaty – kolneński i wysokomazowiecki²⁴. W Łomży zamierzano zbudować roszarnię lnu, zakłady mięsne i mniejsze zakłady przemysłu rolnego, w pobliżu miasta zaś – w Piątnicy położonej po przeciwnej niż Łomża stronie Narwi – zakłady włókiennicze²⁵. Przedsiębiorstwo włókiennicze miało powstać także w Zambrowie. Jako trzeci ośrodek przemysłowy planowano „kombinat miejski” Ełk–Grajewo, powiązany dobrymi połączeniami kolejowymi i drogowymi oraz siecią większych osad położonych między nimi. Zakładano powstanie warsztatów mechanicznych, roszarni, fabryki metalowej przemysłu miejscowego i przemysłu rolnego. Nowymi połączeniami kolejowymi i drogowymi ośrodek zamierzano połączyć z Suwałkami i Augustowem²⁶.

22 A. Szyszkowska, op. cit., s. 30–32, 57–62.

23 AAN, PKPG, 3563, Notatka z konferencji w sprawie przyjęcia 6-letniego planu CZP Bawełnianego, która odbyła się 13 IX 1949 r. w Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego w obecności ministra przemysłu lekkiego ob. Stawińskiego, k. 226, 227, 292, 293.

24 A. Szyszkowska, op. cit., s. 31.

25 AAN, KC PZPR, Wydział Organizacyjny. Komitet Wojewódzki Białystok. Materiały komitetów powiatowych i komitetów miejskich. Sprawozdanie Komitetu Powiatowego na konferencję wyborczą 16 IV 1950 r. za okres do 5 III 1950 r., k. 82–105.

26 A. Szyszkowska, op. cit., s. 32.

W trójkącie tym po przeprowadzeniu melioracji łąk nad Biebrzą i Narwią przede wszystkim miała się rozwijać hodowla, gdyż tereny te planowano wykorzystać jako bazę aprowizacyjną dla mieszkańców miast. Przynajmniej na części tych terenów rolniczych planowano utworzenie PGR-ów²⁷.

27 Ibidem, s. 31, 37.

Znajdujące się w trójkącie uprzemysłowienia złoża torfu zostały uznane za najważniejsze bogactwo naturalne ziemi białostockiej. Zakładano, że staną się one jedną z podstaw uprzemysłowienia, a pierwszym krokiem miało być rozpoczęcie budowy w Wiźnie pierwszej w Polsce elektrowni (kombinatu chemiczno--energetycznego) opartej na torfie²⁸. W planie sześcioletnim zamierzano dokładnie przebadać geologicznie województwo, licząc na odkrycie kolejnych surowców mineralnych²⁹.

28 Ibidem, s. 6–8. Polepszenie stanu zaopatrzenia w energię elektryczną było dla województwa jednym z kluczowych celów. W 1950 r. elektryczności nie miały następujące miasta i osiedla: Choroszcz, Brańsk, Ciechanowiec, Goniądz, Jedwabne, Nowogród, Wizna, Tykocin, Kleszczele, Suraż, Narew, Kuźnia, Dąbrowa, Lipsk, Boćki, Szepietowo, Czyżew. Niedostatek energii występował w Siemiatyczach, Drohiczynie i Suchowoli. Tylko 118 wsi na Białostocczyźnie korzystało z energii elektrycznej. Plan sześcioletni dla województwa białostockiego przewidywał elektryfikację 825 wsi (AAN, KC PZPR, 237/VII-385, Energetyka w Okręgu Białostockim, 1950 r., k. 198).

29 A. Szyszkowska, op. cit., s. 6, 8–10; AAN, KC PZPR, 237/VII-376, Protokół z narady wojewódzkiego aktywu PZPR z 25 II 1950 r., k. 1–11; ibidem, Krzykalski, sekretarz KW, Referat sprawozdawczy z V Plenum KC Partii z omówieniem planu 6-letniego województwa białostockiego, k. 35–87.

Na dużą skalę miał być rozbudowywany we wspomnianym trójkącie przemysł rolno-spożywczy: piekarnie, młyny (w tym przemysłowe w Białymstoku i Łomży), kaszarnia i fabryka wyrobów cukierniczych w Białymstoku, przetwórnie owocowe oraz fabryka win i soków owocowych w Łomży, ziemniaczarnia, browar w Dojlidach³⁰ i dwadzieścia sześć gorzelni. Powstać też miały duża cukrownia oraz fermentownia tytoniu w Białymstoku. Zakłady mięsne zamierzano zbudować w Białymstoku, Ełku i Łomży. Planowano wzniesienie huty szkła oraz dużej chłodni do magazynowania produktów rolnych. Rozbudowywany miał być też w rejonie Białegostoku przemysł garbarski³¹.

30 Browar w Dojlidach Fabrycznych istniał od 1891 r., a tradycjami sięgał XVI w. Zniszczony w 1944 r., w 1948 r. został przejęty przez Skarb Państwa. Działalność browaru ograniczała się tylko do rozlewania piwa. Dopiero plan sześcioletni przyniósł decyzję o znacznej rozbudowie zakładu. Rozbudowa objęła starą fabrykę oraz niemal trzykrotnie większy teren znajdujący się dotychczas poza browarem (AAN, PKPG, 6695, Szkic sytuacyjny Browaru Dojlidy w Białymstoku, 27 VI 1950 r., k. 61; ibidem, Browar Dojlidy. Plan zagospodarowania przestrzennego, 10 VI 1950 r., k. 62, 63; T. Kaczmarek, Księga piw i browarów polskich, BC, Warszawa 1995, s. 205; A. Dobroński, Białystok. Historia miasta, ZM Białegostoku, Białystok 2001, s. 192).

31 A. Szyszkowska, op. cit., s. 32–34.

Planowany rozwój przemysłu w przedstawionym powyżej trójkącie nie oznaczał, że w innych miejscowościach zaniechano inwestycji przemysłowych. Miała zostać przeprowadzona budowa, rozbudowa lub rozwój zakładów w Suwałkach (przemysł rolny), Augustowie (rolny i drzewny), Bielsku Podlaskim (roszarniczy i fabryka mebli giętych), a także Augustowie, Ełku, Gołdapi, Hajnówce (drzewny)³². Zamierzano rozbudować linię wysokiego napięcia oraz wybudować gazownię w Białymstoku³³.

32 Ibidem, s. 32, 33.

33 Ibidem, s. 35; AAN, PKPG, 3564, Protokół z konferencji w sprawie planu 6-letniego gazownictwa z 8 VI 1949 r., godz. 10, k. 51–57, 63–80.

W sumie na terenie województwa białostockiego w okresie planu sześcioletniego (nie uwzględniając przemysłu terenowego) miało powstać ponad siedemdziesiąt dużych zakładów pracy.

Przemysł miejscowy miał otrzymać ok. 35 nowych zakładów, a drobny przemysł spółdzielczy – ok. 550. Przewidziano rozbudowę branż skórzanej, drzewnej, mineralnej, metalowej, włókienniczej i chemicznej oraz zakładów produkujących materiały budowlane, co ze względu na wielkość inwestycji w województwie miało charakter priorytetowy. Wzrost produkcji cegły potrzebnej do inwestycji miał wynieść ponad 200 proc. Zamierzano nadal ograniczać przemysł prywatny (w 1950 r. było jeszcze ok. 150 takich zakładów), a istniejące zakłady rzemieślnicze stopniowo przekształcać w spółdzielnie pracy³⁴. W sumie zakładano czterokrotny wzrost zatrudnienia, a sześciokrotny – produkcji. Miało to w dłuższej perspektywie doprowadzić do wyrównania różnic dzielących Białostockie od innych województw w kraju, a z czasem zlikwidować nierównomierność w rozmieszczeniu ośrodków przemysłowych³⁵.

34 AAN, PKPG, 6364, Lokalizacja nowych zakładów w planie 6-letnim. Materiały do planu lokalizacji nowych zakładów w planie 6-letnim. Plan lokalizacji nowych zakładów wg województw. Nowe zakłady przemysłu kluczowego w planie 6-letnim. Województwo białostockie, k. 85–87; A. Szyszkowska, op. cit., s. 34, 35.

35 A. Szyszkowska, op. cit., s. 35, 36.

Liczba inwestycji przemysłowych na Białostocczyźnie przewidzianych w planie sześcioletnim

Źródło: AAN, PKPG, Lokalizacja nowych zakładów w planie 6-letnim. Materiały do planu lokalizacji nowych zakładów w planie 6-letnim, k. 283, 291, 292, 294–296, 300, 302–304, 307, 309, 313, 321, 325, 331, 336, 338, 340, 343, 345; ibidem, Lokalizacja nowych zakładów w planie 6-letnim. Materiały do planu lokalizacji nowych zakładów w planie 6-letnim, Według nowych zakładów w planie 6-letnim wg centralnych zarządów, k. 230, 261–263, 265–267, 271, 273, 274, 277; ibidem, Lokalizacja nowych zakładów w planie 6-letnim. Materiały do planu lokalizacji nowych zakładów w planie 6-letnim. Plan lokalizacji nowych zakładów wg województw. Nowe zakłady przemysłu kluczowego w planie 6-letnim. Województwo białostockie, k. 85–87.

Słabą sieć kolejową województwa miały zmienić nowe inwestycje. W latach 1950–1955 planowano wybudowanie linii kolejowej Łomża–Kolno–Dłutowo–Pisz³⁶, co dodatkowo skracało połączenie Warszawy z Mazurami. Zamierzano także oddać do użytku odcinek łączący linię Białystok–Ostrołęka z Zambrowem (w zamiarze przedłużony później do linii Warszawa–Białystok), a także bezpośrednie³⁷ połączenia Augustowa z Białymstokiem³⁸. Rozbudowa tych połączeń w głównej mierze była także zdeterminowana rozwojem gospodarczym w trójkącie Białystok–Ełk–Łomża.

36 Jako główny argument przemawiający za budową linii Łomża–Dłutowo–Pisz (oprócz tego, że Łomża pełniła funkcje kulturalno-oświatowe dla podregionu) podano, że przemysł bawełniany Łomży ma współpracować i uzupełniać się z zakładami bawełnianymi w Zambrowie (AAN, PKPG, 6786, PKPG BR w Białymstoku do DOKP w Olsztynie, 27 IV 1950 r., k. 8, 9).

37 Przebieg nowej granicy polsko-radzieckiej spowodował, że odcięte zostało połączenie Białegostoku z Augustowem przez Grodno.

38 A. Szyszkowska, op. cit., s. 51, 52, 54.

Plan sześcioletni nie przewidywał w województwie białostockim dużych inwestycji drogowych. Powstać miały drogi Białystok–Korycin, Augustów–Ełk oraz system dróg komunikacyjnych przeznaczonych do eksploatacji złóż torfu w okolicach Wizny³⁹. Tu również zaważył priorytet trójkąta uprzemysłowienia, czyli w większości już istniejący system połączeń drogowych pomiędzy wierzchołkami trójkąta.

39 Ibidem, s. 54, 55.

Do aktywizacji województwa w tym czasie zamierzano wykorzystać także uregulowane rzeki. Planowano wybudowanie portów rzecznych w pobliżu Białegostoku (przy ujściu rzeki Supraśl do Narwi), w Piątnicy koło Łomży (na Narwi) i w Augustowie na rzece Netta. Jeziora i rzeki miały stanowić rezerwuar wody dla województwa, choć przymierzano się również do wykorzystania części z nich do transportu Kanałem Augustowskim, np. zamierzano transportować urobek z powstających w ramach sześciolatki kamieniołomów w pobliżu Suwałk. Dopuszczano również możliwość wykorzystania rzek jako źródła energii elektrycznej. Nieśmiało wspominano też o możliwości wykorzystania jezior Suwalszczyzny do celów turystycznych⁴⁰.

40 Ibidem, s. 11–13, 56; AAN, KC PZPR, 237/VII-376, Protokół z narady wojewódzkiego aktywu PZPR z 25 II 1950 r., Krzykalski, sekretarz KW, Referat sprawozdawczy z V Plenum KC Partii z omówieniem planu 6-letniego województwa białostockiego, k. 35–87.

Już w czasie realizacji planu sześcioletniego starano się uzyskać pozwolenie na budowę kolejnych zakładów przemysłowych: cukrowni w okolicach Wysokiego Mazowieckiego (wcześniej planowanej bez konkretnej lokalizacji), krochmalni w Grajewie oraz przyśpieszenie budowy browaru w Białymstoku⁴¹.

41 AAN, KC PZPR, 237/VII-381, Referat tow. Brodzińskiego na plenum Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Białymstoku z 9 XI 1953 r., k. 282.

Korekta założeń planu sześcioletniego, przeprowadzona przez rząd w 1951 i 1952 r., doprowadziła do rezygnacji z wielu inwestycji. Wycofano się przede wszystkim z inwestycji na terenach słabo uprzemysłowionych i nieuprzemysłowionych – z 203, podczas gdy na uprzemysłowionych zrezygnowano z 75. Województwem, które straciło najwięcej, było białostockie (skreślono tu aż 67 inwestycji, w kolejnych, lubelskim i krakowskim, tylko po 21). Niestety, nie udało się odnaleźć dokumentów poświadczających hipotezę, że rezygnując z kolejnych inwestycji w województwie białostockim, brano pod uwagę tylko zasadę ograniczania kosztów. Nie można wykluczyć również przypadkowości przy podejmowaniu decyzji o rezygnacji z konkretnych inwestycji⁴². Skreślono wszystkie inwestycje w Łomży – mieście, które wymagało gruntownej odbudowy⁴³. Budowę elektrowni w Wiźnie postanowiono przełożyć z 1951 r. na lata późniejsze⁴⁴, a w końcu w ogóle z niej zrezygnowano⁴⁵. Nie rozpoczęto również budowy m.in. elektrociepłowni w Dzikich Fastach oraz Wytwórni Lekkich Betonów w Grajewie⁴⁶. Nie przygotowano żadnego z planowanych połączeń kolejowych, z wyjątkiem pierwszej części inwestycji związanej z Zambrowem⁴⁷. Do większości koncepcji rozwoju transportu szynowego nigdy już nie wrócono (z wyjątkiem połączenia Białegostoku i Augustowa nową trasą kolejową Sokółka–Kamienna).

42 Szerzej o tym w kolejnym podrozdziale.

43 T. Mrzygłód, Polityka rozmieszczenia przemysłu w Polsce 1946–1948, KiW, Warszawa 1962, s. 61–63.

44 AAN, KC PZPR, 237/VII-385, Protokół nr 34/50 z posiedzenia Egzekutywy KW PZPR w Białymstoku z 29 VIII 1950 r., k. 190.

45 R. Horodeński, Z. Podemski, Pozarolnicza działalność produkcyjna w woj. białostockim. Główne kierunki i cechy rozwoju [w:] Województwo białostockie w XXX-leciu Polski Ludowej..., s. 178, 179; AAN, PKPG, 3563, Notatka z konferencji w sprawie przyjęcia planu 6-letniego „Torf Polski” w Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego z 2 IX 1949 r., k. 320; ibidem, Lokalizacja nowych zakładów w planie 6-letnim. Materiały do planu lokalizacji nowych zakładów w planie 6-letnim, k. 300; ibidem, Lokalizacja nowych zakładów w planie 6-letnim. Materiały do planu lokalizacji nowych zakładów w planie 6-letnim, Według nowych zakładów w planie 6-letnim wg centralnych zarządów, k. 230.

46 R. Horodeński, Przemysł [w:] Białostockie, red. M. Gnatowski, PWN, Warszawa 1969, s. 111. Rządzący województwem uważali, że skreślenie wielu inwestycji na Białostocczyźnie było wynikiem szczególnej niechęci do tego regionu w stolicy. „Tak się utarło, że województwo białostockie jest w roli kopciuszka, że ma prawo pozostawania na ostatnim miejscu, że wolno go zaniedbywać w Warszawie, ale samo województwo białostockie poważnie się zaniedbuje” – mówił kierownik Wydziału Organizacyjnego KC PZPR Antoni Alster (AAN, KC PZPR, 237/VII-381, Protokół z III Plenum Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Białymstoku z 9 XI 1953 r., k. 223).

47 E. Bakun, E. Hahn, Białostocczyzna w XXV-leciu PRL. Rozwój i przemiany społeczno-gospodarcze, FJN, Białystok 1969, s. 47; L. Kupiec, Transport i łączność [w:] Białostockie..., s. 166.

W sześciolatce na Białostocczyźnie wybudowano (lub częściowo zbudowano) następujące ważne zakłady przemysłu kluczowego: Zakłady Przemysłu Bawełnianego „Fasty” w Białymstoku⁴⁸, Ełckie Zakłady Roszarnicze, Fabrykę Przyrządów i Uchwytów w Białymstoku, Białostockie Zakłady Piwowarsko-Słodownicze, Zakłady Piwowarsko-Słodownicze w Suwałkach (ta lokalizacja nie pojawiała się w pierwotnym planie), Mazurską Wytwórnię Tytoniu Przemysłowego w Augustowie, Mielnickie Terenowe Zakłady Kredowe w Mielniku, tartak w Czarnej Białostockiej⁴⁹. Nie udało się jednak doprowadzić do równomiernego rozłożenia inwestycji. W dalszym ciągu w Białymstoku i najbliższych jego okolicach znajdowało się ok. 50 proc. przemysłu województwa⁵⁰. Charakterystyczny jest bardzo mały udział terenów ziem odzyskanych wchodzących w skład województwa białostockiego. Spośród zrealizowanych inwestycji, nie tylko w skali regionalnej, jedną z największych były Zambrowskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego⁵¹.

48 Z planowanych ośmiu zakładów przemysłu lekkiego ostatecznie powstały tylko trzy: w Piotrkowie Trybunalskim, Białymstoku i Zambrowie. Oznacza to, że mimo wszystko realizowano koncepcję rewitalizacji bawełnianego okręgu białostockiego.

49 E. Bakun, E. Hahn, op. cit., s. 30.

50 A. Werwicki, op. cit., s. 577.

51 I. Tybor, Przemysł włókienniczy w planie 6-letnim, Warszawa 1952, s. 65.

Jan Jabłoński – I sekretarz KW w Białymstoku, 13 października 1956 r. na plenum KW mówił: „W okresie planu 6-letniego poważnie zmieniło się oblicze naszego województwa, tak w dziedzinie przemysłu, rolnictwa, budownictwa, jak oświaty, kultury i zdrowia. Zbudowano dwa duże kombinaty bawełniane w Zambrowie i Fastach. Zbudowano chłodnię i browar w Białymstoku, elewator zbożowy w Starosielcach, roszarnie lnu i konopi w Ełku, Bielsku Podlaskim i Białymstoku, odbudowano i rozbudowano Fabrykę Sklejek w Białymstoku, tartak w Czarnej Wsi, Zakłady Suchej Destylacji Drewna w Hajnówce, Fabrykę Przyrządów i Uchwytów w Białymstoku, garbarnie w Krynkach i Białymstoku, zakłady przemysłowe w Czarnej Wsi. Poważnie rozbudowano przemysł drobny i terenowy, którego wartość produkcji globalnej osiągnęła wskaźnik 682 proc., a zatrudnienie 262 proc. w porównaniu z rokiem 1949. Zakładów przemysłu drobnego w r. 1949 było 120, a w r. 1955 – 1164, łącznie z zakładami w pionie Wojewódzkiego Związku Spółdzielczości Pracy – 1202. Przemysł terenowy i spółdzielczość pracy zatrudniały w 1955 r. 10 843 robotników i pracowników. Przemysł kluczowy zatrudnia w 1955 ponad 28 tys. robotników i pracowników”⁵².

52 AP Białystok, KW PZPR, 44, Zadania Wojewódzkiej Organizacji Partyjnej w realizacji uchwał VII Plenum KC PZPR, referat I sekretarza KW PZPR Jana Jabłońskiego, k. 226, 227.

Porównując Białostockie z innymi województwami, można jednak zauważyć, że wbrew zapowiedziom nie stało się ono w pierwszym okresie realizacji planu jednym z jego głównych beneficjentów⁵³. W 1950 r. nakłady inwestycyjne w gospodarce uspołecznionej województwa białostockiego stanowiły jedynie 1,4 proc. wszystkich nakładów inwestycyjnych w Polsce. Białostockie zostało wówczas wyprzedzone przez województwa ziem odzyskanych, a także przez duże ośrodki przemysłowe. W kolejnych latach nakłady inwestycyjne przypadające na województwo białostockie rosły, jednak zawsze należały do najniższych w kraju. Przez kolejne lata realizacji planu białostockie wyprzedzało jedynie niektóre województwa ziem odzyskanych (w 1951 r. opolskie i koszalińskie, w 1952 r. zielonogórskie i koszalińskie). W drugiej połowie realizacji planu nakłady inwestycyjne przypadające na województwo białostockie były wyższe także od nakładów przeznaczonych dla Łodzi i województwa łódzkiego (w 1953 r. białostockie wyprzedziło zielonogórskie i łódzkie, w 1954 r. zielonogórskie, olsztyńskie, koszalińskie, miasto Łódź, łódzkie, w roku 1955 zielonogórskie, koszalińskie, olsztyńskie, miasto Łódź). Wzrost nakładów wiąże się zapewne z rozpoczęciem realizacji największych inwestycji tego okresu na Białostocczyźnie: Zambrowskich Zakładów Przemysłu Bawełnianego i Białostockich Zakładów Przemysłu Bawełnianego „Fasty”.

53 A. Zawistowski, Uprzemysłowienie województwa białostockiego w planie sześcioletnim. Zamierzenia i efekty, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2008, nr 1, s. 116.

Nie zmienia to jednak faktu, że nakłady inwestycyjne przeznaczane na rozwój województwa białostockiego cały czas należały do najniższych w kraju. Należy przy tym zauważyć, że nawet tak niskie nakłady stanowiły radykalną zmianę w stosunku do okresu poprzedniego. Nakłady inwestycyjne w województwie białostockim w 1951 r. były wyższe od roku poprzedniego o ponad 42 proc. Wyższy wzrost nakładów inwestycyjnych w tym roku zanotowały jedynie województwa kieleckie, lubelskie, warszawskie i rzeszowskie. W latach 1952 i 1953 wzrost nakładów inwestycyjnych przeznaczonych dla województwa białostockiego nieznacznie przewyższał średnią krajową, w 1954 r. – w porównaniu do roku poprzedniego – wyniósł aż 34 proc. i był najwyższy spośród wszystkich województw. W ostatnim roku realizacji planu w województwie białostockim nakłady inwestycyjne wciąż były wyższe niż w roku poprzednim. Warto zauważyć, że w województwie białostockim przez cały okres realizacji planu nie odnotowano spadku nakładów inwestycyjnych, do czego dochodziło w wielu innych województwach.

W przeliczeniu na jednego mieszkańca nakłady inwestycyjne w województwie białostockim były w 1950 r. najniższe w kraju. W kolejnych latach nakłady per capita rosły, jednak województwo białostockie wyprzedzało jedynie znacznie bardziej ludne województwa – łódzkie, a następnie również poznańskie. Dopiero ostatnie dwa lata przyniosły znaczący wzrost nakładów inwestycyjnych w województwie białostockim liczonych na głowę mieszkańca.

Założenia planu sześcioletniego, w tym równomierne rozmieszczenie nowych inwestycji przemysłowych, nie zostały zrealizowane. Ograniczenie nakładów inwestycyjnych nie pozwoliło na stworzenie sieci ośrodków przemysłowych na obszarze całego kraju⁵⁴. Inwestycje zaplanowane na lata 1950–1955 wykonano w 50 proc., część z nich oddano do użytku dopiero w kolejnej pięciolatce. Z wielu nowych fabryk projektowanych na terenach opóźnionych w rozwoju gospodarczym zrezygnowano podczas realizacji planu. Efekty polityki regionalnej dotyczące uprzemysłowienia były jednak widoczne, choć różne od planowanych⁵⁵. Nowe obiekty, wbrew założeniom, często lokowano w województwach najsilniej uprzemysłowionych, korzystając z istniejącej infrastruktury i kadr. Wbrew pierwotnym zmierzeniom utrzymano, a nawet pogłębiono zróżnicowanie zagospodarowania kraju. Wzmocniona została rola Zagłębia Dąbrowskiego, Warszawy, Górnego Śląska, Krakowa, natomiast nie zaktywizowano projektowanych ośrodków na wschodzie i w centrum kraju⁵⁶. Koncepcja równomiernego rozmieszczania przemysłu okazała się nierealistyczna, więc w 1955 r. zastąpiono ją formułą „bardziej racjonalnego rozmieszczenia przemysłu”⁵⁷.

54 T. Lijewski, Uprzemysłowienie Polski..., s. 50.

55 S. Misztal, W. Kaczorowski, op. cit., s. 20, 21.

56 J. Kaliński, Polityka..., s. 114, 234.

57 S. Misztal, W. Kaczorowski, op. cit., s. 20, 21.

Na przykładzie województwa białostockiego można zauważyć, że głoszone przez władze cele planu sześcioletniego – wyrównania wewnętrznych dysproporcji gospodarczych kraju – nie były realizowane. Na terenie województwa w zasadzie nie inwestowano w gałęzie przemysłu związane bezpośrednio z wojskiem (wyjątek stanowiła Czarna Wieś). Nastawienie na przemysł produkujący na potrzeby ludności spowodowało, że województwo białostockie jako całość zyskało dzięki planowi sześcioletniemu. Niezależnie od oceny jego aspektów politycznych, ekonomicznych i społecznych, należy stwierdzić, że stał się on dla regionu białostockiego etapem przełomowym⁵⁸.

58 A. Zawistowski, Uprzemysłowienie województwa białostockiego...

2.2. Uzasadnienie lokalizacji kombinatu bawełnianego

Na decyzję o tym, że uprzemysłowienie Zambrowa i regionu będzie oparte na przemyśle lekkim, wpłynęło kilka czynników. Na początku lat pięćdziesiątych uważano, że przemysł lekki (włókienniczy, odzieżowy i skórzany) miał kilka wspólnych cech, z których najważniejsze to:

– stosunkowo mała dynamika wzrostu (jako typowo konsumpcyjny w pierwszym okresie industrializacji socjalistycznej mógł zostać rozbudowany nieznacznie, także dlatego, że istniało już wiele tego typu zakładów);

– niska kapitałochłonność (w porównaniu z innymi grupami gałęzi przemysłu nakłady inwestycyjne w przeliczeniu na jedno miejsce pracy lub jednostkę produkcji w przemyśle lekkim były najniższe);

– pracochłonność i wysoki udział kobiet w strukturze załogi (w przemyśle włókienniczym kobiety stanowiły 66,7 proc. ogółu zatrudnionych, odzieżowym – 78,5 proc., skórzanym – 60,8 proc.);

– zastępowanie rzemiosła⁵⁹.

59 AP Białystok, KW PZPR, 44, Zadania Wojewódzkiej Organizacji Partyjnej w realizacji uchwał VII Plenum KC PZPR, Referat I sekretarza KW PZPR Jana Jabłońskiego, s. 226, 227.

Jak uważali specjaliści, lokalizację zakładów włókienniczych powinno się uzależniać m.in. od zasobów wody, bazy energetycznej, dostępności włókienniczych surowców przemysłowych (naturalnych i sztucznych), transportu. Woda potrzebna była w procesie przygotowywania surowców, a w szczególności przy wykańczaniu tkanin⁶⁰.

60 S. Pączka, Struktura przestrzenna przemysłu włókienniczego w Polsce, Uniwersytet Łódzki, Łódź 1979, s. 53.

Mimo to przemysł lekki odznaczał się znaczną swobodą lokalizacji, nie był związany z branżą surowcową (wyjątek stanowiły roszarnie) ani energetyczną. Nie wymagał też wysokich kwalifikacji i mógł zatrudniać pracowników po krótkim przyuczeniu do pracy. Dlatego nadawał się do aktywizacji terenów o nadwyżkach niewykwalifikowanej siły roboczej.

O budowie nowych zakładów przemysłu lekkiego w Polsce decydowały także następujące czynniki:

– rozmieszczenie już istniejących zakładów i ich stan techniczny (rekonstrukcja i komasacja w starych okręgach, m.in. w Łodzi i w Białymstoku);

– istnienie obiektów nadających się do adaptacji. Niektórych nowych zakładów przemysłu lekkiego nie budowano od podstaw, lecz lokowano je w zaadaptowanych na ten cel starych, zdewastowanych lub opuszczonych budynkach (np. w magazynach, koszarach, fabrykach innych wyrobów). Tego typu adaptacje były częste w zniszczonych miastach Ziem Zachodnich i Północnych;

– istnienie rezerwy kobiecej siły roboczej i potrzeba aktywizacji terenów nieuprzemysłowionych, zwłaszcza w mniejszych miastach. Taka polityka inwestycyjna wynikała często z faktu, że w dużych ośrodkach zaczęło brakować siły roboczej. Jej nadwyżki istniały natomiast w miejscowościach nieuprzemysłowionych, z których zaczął się odpływ ludności w wieku produkcyjnym. Zakłady przemysłu lekkiego budowano również w ośrodkach przemysłu ciężkiego, gdzie zatrudniano wcześniej niemal wyłącznie mężczyzn. Dzięki temu pracę znajdowały w tych miejscowościach ich żony⁶¹.

61 T. Lijewski, Uprzemysłowienie Polski..., s. 214.

Skupienie zakładów przemysłu włókienniczego oraz koncentracja ludności sprawiały, że powstawały duże lokalne rynki zbytu i umożliwiały przedsiębiorstwom specjalizację, wzajemną współpracę i organizowanie produkcji w kombinatach⁶². W małych miejscowościach poza starymi centrami lokowano duże zakłady o charakterze kombinatów, co pociągało za sobą konieczność dowożenia robotników oraz zwiększania nakładów na budownictwo mieszkaniowe⁶³.

62 S. Pączka, op. cit., s. 64, 71.

63 Ibidem.

Przemysł lekki w Polsce do końcu lat czterdziestych był branżą od dawna ukształtowaną, o mało zmieniającej się strukturze przestrzennej. Istniały założone jeszcze w XIX w. duże zakłady w okręgu łódzkim i samej Łodzi, okręgach sudeckim, częstochowskim i białostockim, w Andrychowie, Bielsku-Białej i rejonie Żar. Inwestycje umożliwiły przede wszystkim rozbudowę i modernizację starych okręgów włókienniczych. Twórcy planu sześcioletniego (mimo wspomnianego małego udziału tego przemysłu w ogólnym wymiarze planu) zakładali, iż w trakcie jego realizacji rozbuduje się i zmodernizuje kilkanaście zakładów tej branży i że powstanie osiem zupełnie nowych fabryk – w Andrychowie, Białymstoku, Iłowej, Kościerzynie, Łomży, Ostrowi Mazowieckiej, Piotrkowie oraz Zambrowie⁶⁴.

64 Ustawa z dnia 21 lipca 1950 r. ...; T. Lijewski, Uprzemysłowienie Polski..., s. 221.

Koncepcje uprzemysłowienia Zambrowa pojawiły się w 1947 r., kiedy Główny Urząd Planowania Przestrzennego analizował budowę trzech nowych okręgów przemysłowych: w rejonie Piły, Sandomierza i Łomży⁶⁵. Do koncepcji tej zdawali się nawiązywać twórcy planu sześcioletniego, zakładając, iż w trakcie jego realizacji powstaną w regionie łomżyńskim trzy zakłady bawełniane: w Łomży, Ostrowi Mazowieckiej⁶⁶ i Zambrowie⁶⁷. Przemysł bawełniany w tych miastach oraz powstanie nowych zakładów w Białymstoku miały reaktywować zniszczony białostocki przemysł włókienniczy i doprowadzić do powstania nowego okręgu przemysłowego⁶⁸. Korekta założeń planu sześcioletniego przeprowadzona przez rząd w 1951 i 1952 r. doprowadziła do rezygnacji z budowy kombinatów w Łomży i Ostrowi Mazowieckiej⁶⁹. Budowane w Zambrowie zakłady bawełniane były jedną z najbardziej znanych inwestycji planu sześcioletniego, oprócz m.in. Nowej Huty, żerańskiej Fabryki Samochodów Osobowych, Zakładów Przemysłu Azotowego w Kędzierzynie i huty aluminium w Skawinie⁷⁰.

65 T. Lijewski, Uprzemysłowienie Polski..., s. 11; J. Szabłowski, Produkcja i zatrudnienie w przemyśle w regionie białostockim [w:] Studia nad procesami..., s. 167.

66 Ostrów Mazowiecka do kwietnia 1939 r. należała do województwa białostockiego, następnie do warszawskiego. Jej powiązania historyczne i geograficzne sprawiały jednak, że silnie związana była z regionem łomżyńskim. Nawiązując do wspomnianej koncepcji „trójkąta uprzemysłowienia”, Ostrów Mazowiecka stawała się elementem łączącym go z powstającą tkanką przemysłową województwa warszawskiego.

67 Ustawa z dnia 21 lipca 1950 r. ...

68 T. Lijewski, Uprzemysłowienie Polski..., s. 214.

69 I. Tybor, op. cit., s. 65.

70 B. Bierut, Pewnym krokiem idziemy naprzód. Przemówienie I sekretarza KC PZPR Bolesława Bieruta na uroczystej akademii w Warszawie, „Trybuna Ludu”, 22 VII 1954.

W planie sześcioletnim (choć nie tylko) uważano, że kluczem do aktywizacji gospodarczej i ludnościowej małych miast powinna być działalność inwestycyjna. Małe miasta wymagały budowy i rozbudowy urządzeń komunalnych, mieszkań, przemysłu i usług⁷¹. „Przy zachowaniu wymagań społeczno-politycznych i gospodarczych, wynikających z zasad planu sześcioletniego, oraz warunków technicznych należy dążyć do równomiernego rozmieszczania zakładów pracy i instytucji usługujących w obrębie regionów oraz miast i innych osiedli”⁷².

71 T. Nagurski, Wybrane zagadnienia..., s. 53–55.

72 AAN, PKPG, 6362, Zarządzenie Przewodniczącego PKPG z 15 VII 1949 r. Instrukcja w sprawie lokalizacji obiektów inwestycyjnych, włączanych do planu sześcioletniego i Narodowego Planu Gospodarczego na rok 1950, k. 4.

Zgodnie z wytycznymi PKPG, przygotowując się do wydania decyzji lokalizacyjnych związanych z inwestycjami przemysłowymi planu sześcioletniego, należało wziąć pod uwagę:

– rozmieszczenie przemysłu z uwzględnieniem terenów zaniedbanych gospodarczo lub niewłaściwie wykorzystanych;

– właściwe powiązanie powstającego obiektu z bazami surowcowymi i obszarami zaopatrzenia zamierzonej produkcji, co miało służyć skróceniu czasu przewozów i eliminacji przewozów zbędnych;

– pełne wykorzystanie istniejących i projektowanych urządzeń komunikacyjnych;

– zharmonizowanie poszczególnych inwestycji w terenie tak, aby nowo powstające obiekty tworzyły z istniejącymi i planowanymi uzupełniającą się całość;

– możliwości dostarczenia potrzebnej ilości energii elektrycznej;

– pełne wykorzystanie zasobów mieszkaniowych, uzbrojenia terenów oraz obiektów nadających się do wykorzystania;

– zatrudnienie nadwyżek siły roboczej ze szczególnym uwzględnieniem zawodów wykonywanych tradycyjnie na danym obszarze;

– uwzględnienie potrzeb obronności państwa;

– zaopatrzenie w wodę pitną i przemysłową oraz odprowadzanie ścieków;

– warunki fizjograficzne;

– określenie roli, jaką inwestycja ma pełnić w gospodarce terenowej i narodowej⁷³.

73 Ibidem, 6664, Zarządzenie przewodniczącego Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego nr 233 z 16 VI 1951 r. zmieniające instrukcję nr 20 o zasadach sporządzania i zatwierdzania dokumentacji technicznej dla inwestycji, k. 1–2; ibidem, 6666, Instrukcja w sprawie zasad i sposobu uzgadniania lokalizacji obiektów inwestycyjnych, 1952 r., s. 9, 10; ibidem, 6362, Zarządzenie przewodniczącego PKPG z 15 VII 1949 r. Instrukcja w sprawie lokalizacji obiektów inwestycyjnych, włączanych do planu sześcioletniego i Narodowego Planu Gospodarczego na roku 1950, k. 3–6.

Zaznaczano przy tym, że nowe obiekty należy umieszczać poza terenem zabudowanym (chyba że nie ma takiej możliwości), a pod inwestycje należy zajmować tylko niezbędny obszar⁷⁴. Szczególną uwagę przewidywano zwrócić na budownictwo mieszkaniowe dla robotników, zwłaszcza w nowych ośrodkach przemysłowych⁷⁵.

74 Ibidem, 6362, Zarządzenie przewodniczącego PKPG z 15 VII 1949 r. Instrukcja w sprawie lokalizacji obiektów inwestycyjnych, włączanych do planu sześcioletniego i Narodowego Planu Gospodarczego na rok 1950, s. 3–6.

75 Ibidem, 3563, Notatka z konferencji w sprawie przyjęcia 6-letniego planu CZP Bawełnianego, która odbyła się 13 IX 1949 r. w Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego w obecności ministra przemysłu lekkiego ob. Stawińskiego, k. 226, 227, 292, 293.

Jednak w praktyce głównymi czynnikami, wiążącymi decyzje i proces lokalizacji inwestycji przemysłowej na danym terenie, były jedynie siła robocza potrzebna do budowy zakładu⁷⁶ oraz istniejące już obiekty („Celem obniżenia kosztów jednostkowych i społecznych poszczególnych obiektów należy dążyć do pośredniego i bezpośredniego wykorzystania istniejących, a nienależycie wykorzystanych obiektów)”. Należało inwestować tam, gdzie była szansa dalszej rozbudowy⁷⁷. W planie sześcioletnim bardzo często też przy lokalizacji nowych zakładów przemysłowych kierowano się przesłankami politycznymi lub strategicznymi⁷⁸. W efekcie budowa podstawowych inwestycji nie służyła zakładanemu niwelowaniu dysproporcji i harmonijnemu rozwojowi regionów uprzemysławianych⁷⁹.

76 I. Sagan, op. cit, GTN, Gdańsk 1995, s. 43.

77 AAN, PKPG, 6362, Zarządzenie przewodniczącego PKPG z 15 VII 1949 r. Instrukcja w sprawie lokalizacji obiektów inwestycyjnych, włączanych do planu sześcioletniego i Narodowego Planu Gospodarczego na rok 1950, k. 4, 5.

78 J. Kaliński, Polityka gospodarcza..., s. 70, 228, 238.

79 Ibidem, s. 114.

Wzięcie pod uwagę tylko wspomnianych powyżej czynników powodowało, że nowe przedsiębiorstwa powstawały z reguły w oderwaniu od rynku zbytu i zaplecza naukowo-technicznego danej branży. Brak rynku zbytu dla produktu tych zakładów na miejscu zmuszał do przewożenia gotowych wyrobów do odległych rejonów, co przez zwiększenie kosztów transportu zmniejszało ich konkurencyjność⁸⁰. W planach często nie uwzględniano równoległego rozwoju kilku inwestycji. Doprowadzono do sytuacji, w której inwestycje przemysłowe rozwijały się bez należytej infrastruktury, obciążając istniejącą. Potrzebną infrastrukturę dobudowywano dopiero w późniejszym okresie⁸¹. Rozwój infrastruktury dostosowany do pojedynczych zakładów wymagał poważnych nakładów⁸².

80 A. Karpiński, op. cit., s. 374, 375.

81 I. Sagan, op. cit., s. 24–29.

82 A. Karpiński, op. cit., s. 374, 375.

Przy budowie jednego zakładu pojawiały się trudności w dostosowaniu sieci handlowej, budownictwa mieszkaniowego, przygotowywania kadr dla nowo powstających obiektów, co rodziło dysproporcje w rozwoju zaplecza mieszkaniowego, socjalnego i usługowego w stosunku do potrzeb przemysłu⁸³. W tych warunkach przedsięwzięcia te manifestowały dobrą wolę władz centralnych zmierzających do aktywizacji nieuprzemysłowionych terenów, nie stały się natomiast bodźcem do kompleksowego rozwoju gospodarczego obszarów nieuprzemysłowionych⁸⁴. Co jednak ciekawe, prawdopodobnie przy planowaniu wielu inwestycji zupełnie pomijano zdanie władz lokalnych⁸⁵.

83 Ibidem.

84 Ibidem.

85 Zdarzało się, że o wprowadzanych zmianach przedstawiciele władz lokalnych dowiadywali się z oficjalnych wystąpień podczas różnego rodzaju narad. Tak było np. w 1950 r. podczas narady wojewódzkiego aktywu partyjnego w Białymstoku. Drugi sekretarz KP w Kolnie dowiedział się o rezygnacji z budowy fabryki tekstylnej w tym mieście dopiero z przemówienia I sekretarza KW w Białymstoku. Decyzje o inwestycji lub jej odwołaniu zapadały więc poza strukturami lokalnymi (AAN, KC PZPR, 237/VII-376, Protokół z narady wojewódzkiego aktywu PZPR z 25 II 1950 r., Rezolucja, k. 33, 34).

Przyjęta w planie sześcioletnim koncepcja dla województw białostockiego i warszawskiego zakładała m.in. umieszczenie na terenach tych województw trzech powiązanych ze sobą zakładów przemysłu bawełnianego⁸⁶. Decyzja ta podyktowana była istnieniem różnych form organizacyjnych produkcji włókienniczej. Po wstępnym przygotowaniu surowców włókienniczych następuje właściwy proces produkcji w przędzalniach, tkalniach i wykańczalniach. W przemyśle bawełnianym mogą funkcjonować samodzielne przędzalnie, tkalnie, przędzalnie z tkalniami, zakłady materiałów nietkanych, fabryki nici bądź też bawełniane kombinaty przemysłowe, łączące wszystkie fazy produkcji. O różnorodności organizacji produkcji wyrobów włókienniczych decyduje głównie rodzaj przerabianego surowca lub podobieństwo procesów technologicznych. Poszczególne zakłady mają w związku z tym pewne specyficzne cechy, które trzeba uwzględniać przy decyzjach dotyczących zarówno ich ogólnej, jak i szczegółowej lokalizacji⁸⁷. Trzyoddziałowy (z wykańczalnią) zakład łomżyński miał obsługiwać dwa zakłady dwuwydziałowe, tj. zakłady w Ostrowi Mazowieckiej i Zambrowie. Przyjmując te lokalizacje, kierowano się zasadą wykorzystania istniejących w każdym z tych miast obiektów pokoszarowych przekazanych przez wojsko⁸⁸.

86 Wymieniona grupa zakładów miała bezpośrednio sąsiadować z nowo powstającym okręgiem przemysłowym położonym na prawym brzegu Bugu pomiędzy Małkinią a Ostrowią Mazowiecką. We wstępnych koncepcjach planu na lata 1956–1960, przygotowywanych w pierwszej połowie lat pięćdziesiątych, pojawiła się idea umieszczenia w Małkini huty oraz zakładu prefabrykacji. Planowano, że ośrodek Ostrów Mazowiecka–Małkinia stanie się najważniejszym ośrodkiem przemysłowym między Białymstokiem a Warszawą. Łącznikiem wszystkich nowych ośrodków przemysłowych położonych pomiędzy wspomnianymi wyżej miastami miała się stać projektowana droga zbudowana wzdłuż istniejącej linii kolejowej (A. Zawistowski, Zambrów – losy miasta i kombinatu. Przyczynek do dziejów nieudanej rozbudowy Białostockiego Okręgu Przemysłowego [w:] Stare okręgi przemysłowe. Problemy industrializacji i dezindustrializacji, red. W. Morawski, A. Zawistowski, SGH, Warszawa 2008, s. 40, 41).

87 S. Pączka, op. cit., s. 67.

88 AAN, PKPG, 6749, Notatka dla przewodniczącego Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego ob. wiceministra H. Minca w sprawie lokalizacji przemysłu bawełnianego na terenie woj. białostockiego i warszawskiego, 19 II 1951 r., k. 25, 26. W planach budownictwa mieszkaniowego Zakładu Osiedli Robotniczych na rok 1951 ujęto jedynie Łomżę i Białystok, co mogło oznaczać, iż wszystkich zambrowskich robotników planowano umieścić w koszarach (AAN, PKPG, 6767, Wykaz budownictwa mieszkaniowego w województwie białostockim na 1951 r., k. 415, 416; ibidem, 6768, Wykaz budownictwa mieszkaniowego w województwie białostockim na 1951 r., k. 136).

Mimo to już w 1951 r. zaczęto się wycofywać z pomysłu lokalizacji wszystkich trzech zakładów. Jak czytamy w notatce Ministerstwa Przemysłu Lekkiego dla Hilarego Minca, „rozważana jest potrzeba oddania terenu w Zambrowie władzom wojskowym”⁸⁹. Tereny w Ostrowi Mazowieckiej miały być definitywnie zwrócone wojsku, a lokalizację łomżyńską kwestionowali projektanci radzieccy⁹⁰. Wszystkie te kroki były związane z zaostrzeniem się sytuacji międzynarodowej w wyniku kryzysu koreańskiego.

89 Rzeczywiście w 1951 r. do części koszar zambrowskich wróciło wojsko.

90 AAN, PKPG, 6749, Notatka dla przewodniczącego Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego ob. wiceministra H. Minca w sprawie lokalizacji przemysłu bawełnianego na terenie woj. białostockiego i warszawskiego, 19 II 1951 r., k. 25, 26.

W związku ze wspomnianymi zmianami rozpoczęto poszukiwania trzech nowych miast, w których można by było zlokalizować zakłady bawełniane. Wśród miejscowości branych pod uwagę znalazły się Augustów, Białystok, Bielsk Podlaski, Grajewo, Łapy, Małkinia, Wyszków (uważany za jedną z najpoważniejszych lokalizacji)⁹¹.

91 Ibidem.

Nowa koncepcja, tak jak poprzednia, mówiła o zbudowaniu trzech powiązanych ze sobą zakładów bawełnianych: zamiast zakładów łomżyńskich – trzyodziałowego zakładu w Białymstoku (ewentualnie w Wasilkowie) oraz zakładów z dwoma oddziałami: w Bielsku Podlaskim i Łapach (ten ostatni miał wykorzystywać dostawy bawełny z Wielkiej Brytanii). W Łapach zakładano jeszcze możliwość dobudowania wykańczalni⁹². W każdym z tych dwóch miast istniało kilka terenów pod inwestycję. Wszędzie za ważne argumenty przemawiające za umieszczeniem inwestycji uważano połączenia kolejowe, dostępność dużej ilości wody (brakowało jej w Bielsku Podlaskim) oraz nadwyżkę siły roboczej⁹³.

92 Ibidem.

93 AAN, PKPG, 6749, Tereny typowane pod projektowaną budowę zakładów przemysłu bawełnianego w woj. białostockim, 8 III 1951 r., k. 15–17; ibidem, Notatka dotycząca lokalizacji zespołu zakładów przemysłu bawełnianego w woj. białostockim, k. 11–14.

Zwolennicy nowych koncepcji przekonywali, że lokalizacja w Białymstoku będzie najkorzystniejsza (możliwość budowy zakładów trzywydziałowych), choć proponowali również lokalizacje alternatywne⁹⁴. Wojewódzka Komisja Planowania Gospodarczego proponowała, aby dwa następne zakłady umieścić w Knyszynie (dwuwydziałowy) oraz w Grajewie (trzywydziałowy). Każde z tych miast miało połączenie kolejowe, odpowiednią wolną siłę roboczą oraz niezbędną ilość wody. W Grajewie część zakładów można było umieścić na terenach pokoszarowych, co zapewne obniżyłoby koszty. Istniała też koncepcja, by zakłady powstały w okolicach Prostek, co dawałoby możliwość zatrudnienia zarówno mieszkańców Grajewa, jak i Ełku⁹⁵. Wzmacniałoby to planowany tam w ramach trójkąta uprzemysłowienia „kombinat miejski”⁹⁶.

94 Ibidem, Notatka dla przewodniczącego Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego ob. wiceministra H. Minca w sprawie lokalizacji przemysłu bawełnianego na terenie woj. białostockiego i warszawskiego, 19 II 1951 r., k. 25, 26; ibidem, Notatka dotycząca lokalizacji zespołu zakładów przemysłu bawełnianego w woj. białostockim, k. 11–14. Uzasadniając decyzję lokalizacyjną Fastów, wyróżniono kilka argumentów przemawiających za tą lokalizacją: uprzemysłowienie terenów dotychczas słabo uprzemysłowionych, istnienie linii kolejowej i odpowiedniego zaplecza siły roboczej (co powodowało, że konieczna była tylko budowa mieszkań dla pracowników technicznych i administracyjnych), planowana w planie sześcioletnim budowa linii przesyłowej elektrycznej wysokiego napięcia Warszawa–Ostrołęka–Łomża–Białystok (co miało zapewnić odpowiednią ilość energii), wreszcie rzeka Supraśl umożliwiająca dostarczenie odpowiedniej ilości wody technologicznej (ibidem, MPL. Departament Inwestycji. Wydział Dokumentacji Technicznej. Uzasadnienie dla lokalizacji w Fastach, 25 VIII 1951 r., k. 4).

95 Ibidem, Tereny typowane pod projektowaną budowę zakładów przemysłu bawełnianego w woj. białostockim, 8 III 1951 r., k. 15–17; ibidem, Notatka dotycząca lokalizacji zespołu zakładów przemysłu bawełnianego w woj. białostockim, k. 11–14.

96 Ibidem, Notatka dla przewodniczącego Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego ob. wiceministra H. Minca w sprawie lokalizacji przemysłu bawełnianego na terenie woj. białostockiego i warszawskiego, 19 II 1951 r., k. 25, 26.

Taki układ lokalizacyjny miał być korzystny z następujących względów: zachowana zostałaby koncepcja trzech zakładów, powstałby okręg przemysłu bawełnianego w województwie białostockim oparty na miejscowej sile roboczej i lokalnych tradycjach zawodowych, doszłoby do aktywizacji nieuprzemysłowionego województwa białostockiego⁹⁷.

97 Ibidem, Notatka dotycząca lokalizacji zespołu zakładów przemysłu bawełnianego w woj. białostockim, k. 11–14; ibidem, Notatka dla przewodniczącego Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego ob. wiceministra H. Minca w sprawie lokalizacji przemysłu bawełnianego na terenie woj. białostockiego i warszawskiego, 19 II 1951 r., k. 25, 26.

Ostatecznie jednak zapadła decyzja o budowie w województwie tylko dwóch zakładów bawełnianych: w Fastach koło Białegostoku i w Zambrowie. Tym samym zarzucono wcześniejszą koncepcję trzech współdziałających ze sobą zakładów. Próbą utrzymania powiązań kooperacyjnych Zambrowa z Łomżą była projektowana jeszcze w 1953 r. fabryka konfekcji, która miała działać, opierając się na ZZPB. W wytycznych do planu urbanistycznego Łomży z 1956 r. nie wspomina się już o tej fabryce⁹⁸.

98 AAN, PKPG, 6484, Wytyczne do planu zagospodarowania przestrzennego m. Łomży, 23 VI 1953 r., b.p.

Biorąc pod uwagę infrastrukturę, każda z proponowanych wcześniej lokalizacji wydawała się lepsza niż Zambrów. O umieszczeniu zakładów bawełnianych w Zambrowie zadecydowało przede wszystkim to, że to dla nich jako pierwszych została przygotowana dokumentacja techniczna. Była ona opracowana w biurze projektowym w ZSRR. Jak już wspomniano, zambrowska fabryka to przykład lokalizacji „na surowym korzeniu”⁹⁹, gdyż nie tylko miasto, ale cały rolniczy region nie miał ani tradycji przemysłowych, ani odpowiedniego zaplecza miejskiego. Według założeń sześciolatki, za umieszczeniem wielkiej fabryki w Zambrowie przemawiała nie tylko bliskość innych ośrodków miejskich, w których również planowano rozwój przemysłu lekkiego, ale głównie ogromne oszczędności, jakie miało przynieść wykorzystanie istniejących budynków koszarowych. Ta ostatnia przesłanka była charakterystyczna dla wielu inwestycji planu sześcioletniego. Kierowano się zasadą minimalizacji nakładów, służącą przede wszystkim interesom inwestora¹⁰⁰.

99 Podobny charakter miały lokalizacje przemysłu np. w Nowej Hucie i Nowych Tychach. Jednak owe zakłady mogły korzystać z położonych nieopodal dużych ośrodków miejskich.

100 I. Sagan, op. cit., s. 24–29.

Krytykujący po 1956 r. koncepcje inwestycyjne planu sześcioletniego zaliczyli lokalizację ZZPB do najmniej trafnych. Uważali, że nie wzięto pod uwagę powiązań komunikacyjnych powstającego kombinatu z bazami surowcowymi. Zambrów w momencie rozpoczęcia budowy nie miał połączenia kolejowego z resztą kraju. Zbudowana przez Niemców w czasie II wojny światowej 12-kilometrowa bocznica kolejowa łącząca miasto z trasą Ostrołęka–Łapy została rozebrana w pierwszych latach powojennych. Odbudowa zajęła kilkanaście miesięcy, więc w czasie pierwszego etapu budowy posługiwano się transportem drogowym¹⁰¹. Kolejną wadą zambrowskiej lokalizacji fabryki był brak dużego źródła wody, niezbędnej zwłaszcza w końcowym etapie produkcji włókienniczej. Nie powiodła się też, w związku z rezygnacją z inwestycji w Ostrowi Mazowieckiej i Łomży, koncepcja utworzenia okręgu przemysłu bawełnianego. Pozostawienie w Zambrowie kombinatu, który nie wytwarzał produktu końcowego, zwiększało koszty produkcji o wydatki potrzebne na transport do wykańczalni w białostockich Fastach. Złudne wreszcie okazały się nadzieje, że w opuszczonych koszarach zostaną urządzone mieszkania dla przyszłych robotników. Konieczna stała się szybka budowa mieszkań dla pracowników przybywających z całej Polski. Nie udało się w ten sposób, zakładane przez władze, wykorzystanie już istniejącego zaplecza urządzeń komunalnych, socjalnych i kulturalnych. Błędna polityka w stosunku do miejscowej ludności sprawiła zaś, że zamiast zatrudniać nadwyżki miejscowej siły roboczej, trzeba było sprowadzać ludzi z odległych terenów.

101 A. Werwicki, op. cit., s. 590; T. Lijewski, Zmiany przestrzennego zagospodarowania Polski w latach 1945–1989, Warszawa 1993, s. 118. Józef Stanisław Mroczek podaje, że nie była to odbudowa, lecz jedynie dokończenie rozpoczętej inwestycji, tak też opisuje to ówczesna prasa (J.S. Mroczek, op. cit., s. 156).

Zapleczem kształcącym pracowników nie stał się też, jak zakładano, przemysł istniejący w pobliżu (np. w Białymstoku), lecz zakłady w odległej Bielawie i Łodzi. Kadra inżynieryjna również trafiła do Zambrowa nie z Białegostoku, lecz z Łodzi. Fabryka w końcu powstała w terenie zabudowanym, a nie, jak wynikało z założeń polityki lokalizacyjnej, poza nimi. Tak więc inwestycja zambrowska spełniała niewiele warunków zakładanych przez PKPG. Dużo więcej mogły ich za to spełnić Łomża, Grajewo, Wyszków czy Łapy.

Można zastanowić się, czy władze, umieszczając duże zakłady przemysłowe w Zambrowie, nie starały się sproletaryzować miasta (czyli zastosować w skali mikro casusu Nowej Huty). Łomżyńskie w pierwszej połowie XX w. zamieszkiwało wielu sympatyków narodowej demokracji, tutaj też działało silne po II wojnie światowej podziemie zbrojne¹⁰². Sekretarz Prezydium PRN w Łomży powiedział, że należy „obudzić ze snu również zacofanego mieszczucha”. „Powiat łomżyński jest powiatem mocno zacofanym i klerykalnym. Organizacja partyjna w tym powiecie jest słaba, a szczególnie na odcinku wsi. [...] Plan 6-letni ma za zadanie pokonać zacofanie naszego powiatu”¹⁰³. Wśród lokalnych działaczy partyjnych pojawiały się nadzieje, że przemysł rozwijany na Białostocczyźnie pozwoli stworzyć liczną klasę robotniczą i „przełamać istniejące zacofanie”¹⁰⁴. Szczególną rolę miała odegrać PZPR, w uchwale KW partii w Białymstoku przedstawiono następujące zadania: „Rozstawić siły partyjne tak, aby na wszystkich budowach była partyjna grupa produkcyjna, która winna być faktycznym kierownikiem politycznym i odpowiedzialna przed organizacją partyjną za przebieg prac tego obiektu. […] Zwiększyć czujność wobec wroga klasowego, ujawniać i zwalczać szkodliwą działalność, która wyraża się w kilkakrotnym przerabianiu robót, dezorganizacji pracy, w niesłusznym rozdzielaniu narzędzi i maszyn do pracy, czuwanie nad pełnym wykorzystaniem wydajności maszyn, w rozstawieniu sił fachowych, usunięciu marnotrawstwa materiałów budowlanych”¹⁰⁵.

102 Por. Statystyka wyborów do Sejmu i Senatu odbytych w dniu 4 i 11 marca 1928 roku, GUS, Warszawa 1930, passim; T. Strzembosz, Antysowiecka partyzantka i konspiracja nad Biebrzą X 1939–VI 1941, Neriton, Warszawa 2004, s. 12 i n.

103 AAN, PZPR, 237/VII-376, Protokół z narady wojewódzkiego aktywu PZPR z 25 II 1950 r., k. 13, 14.

104 Ibidem, k. 1–11. Szczególną rolę miał odegrać ZMP, który do tej pory „skupia się przeważnie tam, gdzie ludność jest najlepiej ustosunkowana do władzy ludowej, jak np. prawie połowę jej liczebności znajduje się w pow. Bielsk Podlaski, gdy natomiast brak w miejscowościach, gdzie ona najbardziej jest potrzebna, jak np. w łomżyńskim i na wsi Wys. Mazowieckiej” (AAN, PZPR, 237/VII-391, Protokół nr 2/52 z posiedzenia Egzekutywy KW PZPR w Białymstoku z 16 I 1952 r., k. 29). Do budowy nowych fabryk w województwie białostockim miały być mobilizowane brygady ZMP (AAN, PZPR, 237/VII-384, Protokół nr 6/1950 z posiedzenia Egzekutywy KW PZPR w Białymstoku z 7 II 1950 r., k. 54, 55; ibidem, Uchwała Egzekutywy KW PZPR w Białymstoku w sprawie pracy organizacji partyjnych i realizacji inwestycji, 1950 r., k. 157).

105 .AAN, PZPR, 237/VII-384, Uchwała Egzekutywy KW PZPR w Białymstoku w sprawie pracy organizacji partyjnych i realizacji inwestycji, 1950 r., k. 157.

Za przyczyny utrzymywania się podziemia w powiatach zachodniej i południowej Białostocczyzny podawano zacofanie bytowe i kulturalne na tych terenach, silne wpływy endecji, istnienie struktur NSZ rzekomo utworzonych przez Niemców w latach 1939–1941 oraz obecność wielu ludzi związanych z przedwojenną Dwójką, zwłaszcza w miastach z dużymi skupiskami oficerów zawodowych. Władze sugerowały, że z powyższych powodów w powiatach łomżyńskim i wysokomazowieckim nie rozwijały się komórki partyjne. Obecność podziemia sprawiała, że ludność (zwłaszcza na wsi) była bierna z uwagi na wrażenie tymczasowości władzy ludowej. W 1951 r. jej przeciwnicy zaktywizowali się w związku z kryzysem koreańskim i możliwością rychłego wybuchu wojny¹⁰⁶. Oddziały antykomunistyczne miały mieć oparcie w miejscowym duchowieństwie, choć jak oceniano, w dużo mniejszym stopniu niż w latach 1944–1949¹⁰⁷. KW PZPR postanowił przygotować zmasowane działania w celu aktywizacji PZPR na tych terenach, zwłaszcza w powiecie łomżyńskim. Uważano, że należy doprowadzić do „wzmocnienia [terenu] elementem robotniczym z jednoczesnym stałym i stopniowym oczyszczaniem aparatu rad”¹⁰⁸. Sekretarz KP PZPR w Łomży przekonywał: „Obecnie na naszym powiecie mamy potężny oręż w przekonywaniu małorolnych chłopów, wykazując budowę kombinatu na naszym terenie i zapoznawanie chłopów, co daje im taki kombinat, że nie będą potrzebowali dusić się w kilku na trzech hektarach, ale będą mogli pracować w kombinacie i to rozwiąże ich trudności na tym odcinku”¹⁰⁹. Każda wielka budowa planu sześcioletniego miała tworzyć „twierdzę socjalizmu” – ośrodek nowej, socjalistycznej kultury¹¹⁰. Gdyby jednak rzeczywiście głównym motywem lokalizacji kombinatu miała być proletaryzacja miasta i okolicy – na pewno zdecydowano by się na rejon bardziej zagrożony – np. Wysokiego Mazowieckiego, Bielska Podlaskiego, Łomży, Kolna czy Grajewa.

106 Ibidem, 237/VII-391, Analiza stanu działalności bandyckiej na terenie woj. białostockiego, 28 I 1952 r., k. 107, 111, 114.

107 Ibidem, 237/VII-391, Protokół nr 4/52 z posiedzenia egzekutywy KW PZPR w Białymstoku z 9 II 1952 r., k. 92.

108 Ibidem, 237/VII-391, Analiza stanu działalności bandyckiej na terenie woj. białostockiego, 28 I 1952 r., k. 115.

109 Ibidem, 237/VII-381, Protokół nr 2/53 z II Plenum KW PZPR w Białymstoku z 10 VIII 1953 r., k. 142.

110 J. Raciborski, Przyczynek do ideologii industrializacji w okresie planu 6-letniego w Polsce, „Ekonomista” 1986, nr 4/5, s. 949 i n.

Jeden z krytyków umiejscowienia fabryki w Zambrowie zauważył, że nakłady poniesione na budowę bocznicy kolejowej i mieszkań dla robotników nie byłyby konieczne, gdyby zrezygnowano z tej lokalizacji na rzecz (położonej nad rzeką i dysponującej linią kolejową) powiatowej Łomży, co przyśpieszyłoby jej odbudowę i przyczyniło się do rozwoju miasta¹¹¹.

111 A. Werwicki, op. cit., s. 590. Przykładem umieszczenia dużych zakładów bawełnianych w Zambrowie posługiwano się również, ilustrując tezę o błędnych lokalizacjach przemysłu w planie sześcioletnim (J. Kantor, A. Kukliński, Struktura przestrzenna przemysłu na obszarze Polski w latach 1946–1956. Kierunki dyskusji i badań, „Prace Geograficzne” 1958, z. 7, s. 5–9. Niektórzy ekonomiści kwestionowali również sens szybkiego uprzemysłowienia wschodniej części Polski, zwłaszcza po skreśleniu niektórych inwestycji.

Dlaczego więc jednak zdecydowano się na zambrowski wariant inwestycji? Lokalna plotka, czy też „legenda”¹¹², głównym inspiratorem umieszczenia kombinatu w Zambrowie uczyniła pochodzącego z pobliskiej wsi Pęchratka Polska Bolesława Podedwornego, wówczas posła na Sejm, członka NK ZSL, a do marca 1954 r. ministra leśnictwa. Propagowanie tego pomysłu nasiliło się szczególnie po 1956 r., gdy Podedworny znalazł się w składzie Rady Państwa, a od 1957 r. piastował funkcję jej wiceprzewodniczącego. Plotka ta w latach sześćdziesiątych popularna była również w Łomży, w której nie doszło do planowanych inwestycji przemysłowych w latach pięćdziesiątych¹¹³. Przekonanie o zasługach Podedwornego dla Zambrowa było tak silne, że nawet gdy w początkach lat dziewięćdziesiątych XX w. zmieniano patronów ulic – ulica jego imienia, wszakże członka rządu w najczarniejszym, stalinowskim okresie historii Polski Ludowej, pozostała¹¹⁴. Idąc tym tropem, można również postawić hipotezę, że o umieszczeniu kombinatu bawełnianego w pobliżu zambrowskich koszar zdecydował Hilary Minc, absolwent mieszczącej się tam niegdyś Szkoły Podchorążych Rezerwy Piechoty¹¹⁵. Zdarzało się też, choć rzadko, że wśród dobroczyńców uprzemysławiających ziemię zambrowską widziano także Romana Zambrowskiego – człowieka wysoko postawionego w aparacie partyjnym i administracji państwowej. Zambrowskiego z Zambrowem – prócz nazwiska – nie łączyło jednak nic.

112 Zob. np. M. Miklaszewska, Tam gdzie wzeszła bawełna, „Kontrasty” 1977, nr 7, s. 12.

113 A. Berkowicz, Zambrów, „Współczesność” 1962, nr 6, s. 8, 9.

114 A. Zawistowski, Koniec legendy, „Wieści Zambrowskie” 2000, nr 2, s. 12.

115 J. Łukasiak, Szkoła Podchorążych Rezerwy Piechoty…, s. 24.

W rzeczywistości Podedworny nie miał żadnego wpływu na decyzję lokującą kombinat w Zambrowie. Pozycja tego polityka (zarówno osobista, jak i wynikająca z układu partyjnego) była zbyt słaba, by jego zdanie przesądzało o czymś w resortach zdominowanych przez PZPR. Dodatkowo sam Podedworny miał w tym czasie kłopoty, gdyż mimo że był urzędującym ministrem, inwigilowali go funkcjonariusze UB (a następnie Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego i Służby Bezpieczeństwa)¹¹⁶. Owo zainteresowanie skończyło się dopiero wraz z wyborem Podedwornego na członka Rady Państwa.

116 AIPN, 012/712, Bolesław Podedworny, passim.

Najbardziej wiarygodnym potwierdzeniem tezy o braku wpływu Podedwornego na lokalizację kombinatu w Zambrowie jest opinia zawarta w opracowaniu Rodowody Podedwornych autorstwa Lidii Werblan – córki Bolesława Podedwornego¹¹⁷. W rozdziale zatytułowanym Jestem dłużnikiem ziemi, z której pochodzę autorka napisała: „[Bolesław Podedworny] przyczynił się niewątpliwie do lokalizacji i powstania nowych Zakładów Przemysłu Bawełnianego w Zambrowie, które w szczytowym okresie zatrudniały 3000 osób¹¹⁸ i zapewniały pracę ludziom z obszarów należących do kilku powiatów. Rozpoczęły one swoją działalność w roku 1954”¹¹⁹. Stwierdzenie powyższe nie jest niczym więcej, jak tylko powieleniem wspomnianych już obiegowych opinii. W pamięci córki, jak również we wspomnieniach rodziny, które stanowiły źródło autorki, nie zachowały się żadne informacje wybiegające poza standardowy przekaz propagandowy zapoczątkowany w drugiej połowie lat pięćdziesiątych. Co więcej, Lidia Werblan oprócz ZZPB wymienia także kilkanaście innych inwestycji w mieście i regionie, w których powstanie miał być zaangażowany Podedworny: od szkół, poprzez zakład nasiennictwa, mleczarnię, fabrykę mebli, zakłady jedwabnicze, zakłady przetwórstwa ziemniaków, aż do szpitali.

117 L. Werblan, Rodowody Podedwornych, Warszawa 2005, s. 74a, 74b. Jest to opracowanie wspomnieniowe, wydane sumptem autorki. Niestety praca ta na poziomie faktografii, w każdym razie w części dotyczącej Zambrowa, zawiera wiele błędów merytorycznych.

118 Informacja niedokładna, zob. podrozdział Zatrudnienie, s. 170.

119 Por. L. Werblan, Rodowody Podedwornych…, s. 72.

Prawdopodobnie jednak o lokalizacji zakładów w Zambrowie, nawet po rezygnacji z planowanych w pobliżu innych zakładów bawełnianych, zadecydowało to, że istniała już dokumentacja techniczna dla tych zakładów wykonana przez specjalistów z ZSRR („Pozostawienie zakładu w Zambrowie jest wskazane przede wszystkim ze względu na stan zaawansowania dokumentacji przez projektantów radzieckich”)¹²⁰. W ten sposób o umieszczeniu kombinatu postanowiono, biorąc pod uwagę krótkowzroczną zasadę minimalizacji kosztów inwestycji. Działanie w myśl tej zasady całkowicie wykluczyło w tym wypadku myślenie perspektywiczne, m.in. o dalekosiężnych skutkach podjętej decyzji i o ewentualnych zaletach innych inwestycji, choć może wymagających nieznacznie większych nakładów. Powstały więc zakłady pozbawione nie tylko odpowiedniego połączenia z zapleczem surowcowym, lecz także bez położonych w pobliżu kooperantów.

120 AAN, PKPG, 6749, Notatka dla przewodniczącego Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego ob. wiceministra H. Minca w sprawie lokalizacji przemysłu bawełnianego na terenie woj. białostockiego i warszawskiego, 19 II 1951 r., k. 25, 26.

2.3. Projekty

W 1949 r. rozpoczęto pierwsze badania terenowe i prace przygotowawcze. Zakładano, że szybko nastąpi także właściwa budowa zakładów. W dokumentach z tego okresu często można przeczytać zdania typu: „Moment społeczny przemawia wyraźnie za utworzeniem w Zambrowie ośrodka przemysłowego”¹²¹. Podczas konferencji w Centralnym Zarządzie Przemysłu Bawełnianego w Łodzi w styczniu 1951 r. uznano, że projekt zambrowski musi być realizowany w sześciolatce. „Budowa wielkiej fabryki w Zambrowie [...] rozpoczyna serię przedsięwzięć, zmierzających do zdobycia dla przemysłu terenów zupełnie dotąd nieaktywnych. Oprócz Zambrowa bowiem przemysł bawełniany w planie 6-letnim stworzy na prawym brzegu Wisły dalsze ośrodki produkcji, a mianowicie w Łomży, Ostrowi Mazowieckiej, Rzeszowie, Białymstoku i Jarosławiu, realizując tym samym regionalny program gospodarki socjalistycznej, dążącej do zapewnienia wszystkim terenom Polski jednakowych warunków dla rozwoju miast i wzrostu dobrobytu ludności”¹²². Uzasadniając stronę ekonomiczną przedsięwzięcia, wskazywano na konieczność rozwoju przemysłu lekkiego i oddawania nowych inwestycji w jak najkrótszym czasie. W Zambrowie miały być one uzupełnione najnowszymi usprawnieniami technicznymi oraz zwiększeniem wydajności. Planowano, że sukcesywnie będą oddawane do eksploatacji kolejne części fabryki, całość zaś zacznie funkcjonować w 1955 r. Początkowo całkowity koszt inwestycji miał wynieść 5238 mln zł, jednak po zastosowaniu oszczędności kwota ta zmniejszyła się do 4141 mln. Zakładano, że uda się to dzięki użyciu do budowy elementów prefabrykowanych, wyeliminowaniu lub odsunięciu w czasie „wszelkich robót nie uznanych za nienajzbędniejsze”, a także zastosowaniu szerokich krosien, co zmniejszało powierzchnię użytkową i koszty zakupu maszyn¹²³.

121 AP Łódź, CZPB, 1196, Założenia do projektu Państwowych Zakładów Przemysłu Bawełnianego w Zambrowie, luty 1950 r., k. 46.

122 Ibidem, k. 9.

123 Ibidem, k. 8, 9.

Zakład miał się składać z dwóch oddziałów: przędzalni i tkalni. Dalszej rozbudowy zakładu nie przewidywano¹²⁴, co oznaczało, że zakład nie wytworzy samodzielnie produktu końcowego. Konieczne było więc zapewnienie kooperacji innego kombinatu włókienniczego, w miarę możliwości położonego w pobliżu Zambrowa. Tkaniny do czasu wykończenia zakładów w Łomży miały trafiać do fabryk okręgu łódzkiego¹²⁵. Nie zdecydowano się na przyporządkowanie powstającego kombinatu białostockim fabrykom włókienniczym zapewne z powodu ich bardzo złego stanu technicznego i braku możliwości dodatkowej produkcji. Podporządkowanie produkcji Zambrowa kooperacji z Łodzią jednak było fatalne. Nie wspominając o kosztach transportu, należy zauważyć, że miasta dzieliło ponad 250 km, a planowane połączenia kolejowe wydłużały drogę przynajmniej o 70 km. Sens przedsięwzięciu nadawało jedynie założenie, że będzie to rozwiązanie krótkotrwałe i tymczasowe.

124 Ibidem, k. 9.

125 AP Łódź, CZPB, 1196, Zlecenie na projektowanie fabryki-przędzalni w Zambrowie, k. 2.

Oprócz wspominanej przędzalni i tkalni do budowy zaplanowano także inne budynki: warsztaty remontowe, magazyny bawełny i odpadków, skład materiałów technicznych i gotowych produktów, kotłownię oraz do adaptacji remizę strażacką, garaże, dom kultury, żłobek, przedszkole, łaźnię, Szkołę Przysposobienia Przemysłowego i ambulatorium¹²⁶. Adaptacje miały znacznie obniżyć koszt inwestycji. W wykazie wykonanym dla CZPB nie ujęto jednak tego, co miało przysporzyć inwestorowi największych oszczędności – adaptacji budynków koszarowych przekazanych przez wojsko na potrzeby mieszkaniowe załogi powstającej fabryki.

126 Ibidem, Założenia do projektu Państwowych Zakładów Przemysłu Bawełnianego w Zambrowie, luty 1950 r., k. 21.

Na mieszkania planowano przerobić kilkadziesiąt obiektów wojskowych¹²⁷. Umiejscowienie tych budynków w najbliższym sąsiedztwie fabryki było zgodne z założeniem, że przy zakładach miało mieszkać 60 proc. załogi¹²⁸. Stopień zużycia budynków przekazywanych przez wojsko określono na 30–50 proc.¹²⁹ Obliczono, że po remoncie zamieszka w nich ok. 4 tys. osób, czyli więcej niż dotychczas w całym mieście¹³⁰. Projekt tego osiedla miały przygotować struktury nazwane w dokumencie organizacjami miejscowymi¹³¹. Liczono więc, że w powstawanie nowego ośrodka przemysłowego włączą się władze miejscowe. Na potrzeby przedszkola (80 dzieci) i żłobka (40 dzieci) planowano przeznaczyć jeden z oficerskich budynków koszarowych. Inwestycje te miały powstać w latach 1953–1955. Planowano też internat dla absolwentek Szkół Przysposobienia Przemysłowego¹³². Budynki w złym stanie oraz trzy w dobrym, ale stojące w miejscu planowanej przędzalni, miały być rozebrane, a cegła z nich – przeznaczona na budowę zakładu¹³³.

127 AAN, PKPG, 3563, Notatka z konferencji w sprawie przyjęcia 6-letniego planu CZP Bawełnianego, która odbyła się 13 IX 1949 r. w Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego w obecności ministra przemysłu lekkiego ob. Stawińskiego, k. 226, 227, 292, 293.

128 AP Łódź, CZPB, 1196, Metryka lokalizacyjna obiektu inwestycyjnego, k. 65.

129 Ibidem, Założenia do projektu Państwowych Zakładów Przemysłu Bawełnianego w Zambrowie, luty 1950 r., k. 19.

130 Narodowy Spis Powszechny w 1950 r. wykazał, że w Zambrowie mieszkało 3647 osób (AAN, PKPG, 6420, Gęstość ludności wiejskiej + rozmieszczenie ludności miejskiej, 1950 r.).

131 AP Łódź, CZPB, 1196, Zlecenie na projektowanie fabryki-przędzalni w Zambrowie, k. 2, 3.

132 AP Łódź, CZPB 1196, Założenia do projektu Państwowych Zakładów Przemysłu Bawełnianego w Zambrowie, luty 1950 r., k. 19, 80.

133 Ibidem, k. 21.

Przędzalnia średnioprzędna składać się miała z 50 tys. wrzecion, o rocznej zdolności produkcyjnej 3903 ton przędzy na jedną zmianę. Kubaturę budynku zaplanowano na 120 tys. m3. Przędzalnię w Zambrowie przeznaczono do przerobu tylko gorszej jakościowo bawełny¹³⁴. W zleceniu projektowym zapisano: „Przewidzieć jedno sortowanie z radzieckiej bawełny 27/28 mm. II i III gatunku, albo amerykański midling 7/8–15/16 cala. Ponieważ przewiduje się znaczne zużycie bawełny IV i V gatunku, przewidzieć w projekcie możliwość przerobu tej bawełny”¹³⁵.

134 Ibidem, k. 12.

135 AP Łódź, CZPB, 1196, Zlecenie na projektowanie fabryki-przędzalni w Zambrowie, k. 2.

Tkalnia miała się składać z 1212 krosien szerokich typu Saurer, o zdolności produkcyjnej 10,3 mln m.b. tkaniny rocznie na jedną zmianę. Kubatura budynku wynieść miała 156 tys. m3. Dla tkalni wytypowano jednolity asortyment: drelich D142 o szerokości 142 cm. Ewentualnie zakładano, że można dopuścić do produkcji tkaniny eksportowe, prześcieradła wojskowe, kalesonówki, surówki, prześcieradła eksportowe. Roczna produkcja (przy pracy na dwie zmiany) miała wynieść:

– 4266 ton przędzy osnowowej Nm 24,

– 3540 ton przędzy wątkowej Nm 20,

– 20 596,8 tys. m drelichu D142.

Łączna roczna wartość produkcji w cenach niezmiennych z 1937 r. miała wynieść 58,7 mln zł¹³⁶.

136 Ibidem, Założenia do projektu Państwowych Zakładów Przemysłu Bawełnianego w Zambrowie, luty 1950 r., k. 11, 12, 15.

Planowano, że załoga fabryki będzie pracować 298 dni w roku po 8 godzin dziennie (w soboty 6 godzin, a „przed dwoma świętami” – 4). Przewidywano dwie zmiany, a udział robotników rezerwowych określono na 9 proc.¹³⁷ Zakładano zatrudnienie w zakładzie (przy pracy na dwie zmiany) 510 mężczyzn i 1190 kobiet, czyli 1700 osób¹³⁸. Kadry do fabryki miały być rekrutowane w tradycyjnych okręgach przemysłowych, przede wszystkim łódzkim. Zachętą do przenoszenia się nawet całych rodzin robotniczych planowano uczynić znakomite warunki mieszkaniowe w Zambrowie. Przewidywano też przeszkolenie na krótkich kursach miejscowej ludności, żeby mogła stanowić „uzupełnienie kadr podstawowych elementem półwykwalifikowanym”. Oprócz tego chciano przeprowadzić akcję werbunkową wśród młodzieży do Szkół Przysposobienia Przemysłowego. O kadry techniczne miała zadbać dyrekcja budowy. Do czasu uruchomienia fabryk w Zambrowie i Łomży nie zamierzano otwierać standardowych szkół kształcących potrzebne kadry. Funkcje te powierzono szkołom przysposobienia przemysłowego oraz Gimnazjum i Technikum Włókienniczemu w Łodzi¹³⁹.

137 Ibidem, Zlecenie na projektowanie fabryki-przędzalni w Zambrowie, k. 2.

138 Ibidem, Metryka lokalizacyjna obiektu inwestycyjnego, k. 63.

139 Ibidem, Założenia do projektu Państwowych Zakładów Przemysłu Bawełnianego w Zambrowie, luty 1950 r., k. 19.

Zakładano, że fabryka będzie potrzebowała ok. 2000 kW mocy. W celu zapewnienia odpowiedniej ilości energii elektrycznej zamierzano zbudować podstację transformatorową¹⁴⁰. Prace przy budowie i instalacji urządzeń energetycznych miały się rozpocząć już w początku czerwca 1951 r. i zakończyć po 15 miesiącach¹⁴¹.

140 Ibidem, Zlecenie na projektowanie fabryki-przędzalni w Zambrowie, k. 3.

141 Ibidem, Założenia do projektu Państwowych Zakładów Przemysłu Bawełnianego w Zambrowie, luty 1950 r., k. 8.

Infrastruktura powstająca wokół przędzalni w założeniu miała służyć także tkalni i powstającemu osiedlu robotniczemu. Planowano budowę centrali telefonicznej i kotłowni; wodę zamierzano czerpać z miejscowej studni artezyjskiej¹⁴². Ścieki po oczyszczeniu miały trafiać kanalizacją za miasto i w pobliżu wsi Pruszki odchodzić do rzeki Jabłonki¹⁴³. Zakładano, że kanalizacja obejmie również miasto. Jako zasadniczy transport planowano kolej normalnotorową, miały poza tym powstać garaże dla dziesięciu samochodów ciężarowych i jednego osobowego¹⁴⁴.

142 Na terenie przyszłej budowy było kilka studni artezyjskich o głębokości 60–90 m, ale tylko jedna z nich nie była zagruzowana. Istniały także studnie cembrowinowe o głębokości do 20 m (ibidem, Założenia do projektu Państwowych Zakładów Przemysłu Bawełnianego w Zambrowie, luty 1950 r., k. 23).

143 Ibidem, Zlecenie na projektowanie fabryki-przędzalni w Zambrowie, k. 3.

144 Ibidem, k. 3, 4.

Kombinat został zaprojektowany według norm radzieckich¹⁴⁵. Dokumentacja techniczna zakładu powstała w moskiewskim Tekstilprojekcie¹⁴⁶. Projekt hali przędzalni i obiektów pomocniczych zamówiono w przedsiębiorstwie Giprolegprom w Moskwie według zlecenia wystawionego przez CZPB w Łodzi (na podstawie umowy zawartej pomiędzy MPL ZSRR i Wszechzwiązkowym Eksportowo-Importowym Zjednoczeniem „Technoeksport” a CZPB RP 30 grudnia 1949 r.)¹⁴⁷. Wstępny projekt miał być gotowy już 1 maja 1950 r., projekty techniczne do 1 października 1950 r.¹⁴⁸ Jak już wspominano, w celu przyśpieszenia budowy zamówienie preferowało konstrukcję prefabrykowaną¹⁴⁹.

145 R. Wiśniowski, Zambrów. Dokumenty i konfrontacje [w:] W. Władyka, Na czołówce..., s. 233.

146 AP Łódź, CZPB, 1997, Protokół Komisji Oceny Projektów w sprawie oceny projektu wstępnego budowy PZPB w Zambrowie, opracowanego przez projektantów radzieckich, Łódź, 8 VIII 1950 r., k. 6–8 (wersja polska) i 9–11 (rosyjska).

147 Ibidem, 1196, Zlecenie na projektowanie fabryki-przędzalni w Zambrowie, k. 2.

148 Ibidem, Założenia do projektu Państwowych Zakładów Przemysłu Bawełnianego w Zambrowie, luty 1950 r., k. 10.

149 Ibidem, Zlecenie na projektowanie fabryki-przędzalni w Zambrowie, k. 4.

Wielokrotnie podkreślano kwestię współpracy polsko-radzieckiej przy budowie kombinatu¹⁵⁰, ponieważ traktowano ją również propagandowo¹⁵¹. Źródeł tak częstego podkreślania roli Związku Radzieckiego w budowie kombinatu można oczywiście szukać w oficjalnych wytycznych, odnoszących się do sposobów prezentowania dokonań industrializacji socjalistycznej. Prawdopodobnie miało to także służyć zmianie stosunku zambrowian do ZSRR, postrzeganego dotychczas w mieście przez pryzmat okupacji w latach 1939–1941. Warto wspomnieć, że późniejsze comiesięczne raporty z budowy tłumaczono na język rosyjski. Oznaczać to mogło, że zainteresowanie strony radzieckiej dotyczyło nie tylko prac projektowych i nadzoru na pracami monterskimi urządzeń.

150 Pisała o tym m.in. „Gazeta Białostocka”, „Trybuna Ludu”, „Żołnierz Wolności”, „Życie Białostockie”; współpracy tej poświęcono częściowo zbiór reportaży z budowy kombinatu Stalowe ogniwa przyjaźni, Zambrów 1954. Przez późniejsze lata także podkreślano specjalne związki łączące ZZPB z ZSRR. Załoga kombinatu przejęła opiekę nad miejscowym cmentarzem jeńców radzieckich, a w 1977 r. ZZPB oficjalnie nadano imię Rewolucji Październikowej.

151 „Nasi inżynierowie i technicy, nasi racjonalizatorzy i przodownicy pracy z różnych dziedzin, nasi planiści i urbaniści mają dziś możliwości jak dotąd nigdy, nauczyć się wiele od swych przyjaciół ludzi radzieckich pracujących na tak gigantycznych budowach, jakimi są: Pałac Kultury i Nauki, budowa metra w Warszawie, wielkie piece hutnicze, nowoczesne fabryki przemysłu włókienniczego Piotrków, Zambrów [...] na wielu dziesiątkach nowych socjalistycznych budach (sic!)” (AAN, KC PZPR, 237/VII-381, Referat tow. Moczara odnośnie [do] planu w budownictwie na rok 1953 i zadań partii, k. 65, 66). „Dowodem pomocy Związku Radzieckiego na terenie naszego województwa może być fakt, że w Zambrowie budujemy nowoczesny kombinat włókienniczy, do którego maszyny i dokumentację otrzymaliśmy ze Związku Radzieckiego” – mówił Zenon Berner – naczelny inżynier budowy Kombinatu Włókienniczego w Zambrowie (ibidem, Protokół z XIII rozszerzonego plenum Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Białymstoku z 11 IV 1953 r., k. 9, 10).

Warto jednak zauważyć, iż przedstawiony projekt radziecki był kwestionowany przez stronę polską. „W sprawie niedostatecznej ilości światła w Zakładach, przy powierzchni świetlnej okien szedowych o wysokości 3 m, inż. Ignatow mówi, że powierzchnia świetlna okien obliczona jest według norm radzieckich. Jeżeli strona polska obawy swoje co do wymiaru okien udowodnić może za pomocą obliczeń, to projektanci radzieccy powrócą do tego zagadnienia”¹⁵². Już po rozpoczęciu pierwszych prac można było na plenum KW PZPR w Białymstoku usłyszeć, że „kierownik budowy ma wątpliwości co do realności dokumentacji technicznej przysłanej ze Związku Radzieckiego”. Nikt na plenum jednak do tego głosu nie nawiązał¹⁵³.

152 AP Łódź, CZPB, 1997, Protokół Komisji Oceny Projektów w sprawie oceny projektu wstępnego budowy PZPB w Zambrowie, opracowanego przez projektantów radzieckich, Łódź, 8 VIII 1950 r., k. 6–11.

153 AAN, KC PZPR, 237/VII-381, Protokół z XIII rozszerzonego plenum Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Białymstoku z 11 IV 1953 r., k. 10.

Tkalnia miała zostać zaprojektowana oddzielnie, już w kraju, w roku 1952¹⁵⁴. Ostatecznie projekt budowy tkalni zaadaptowano z projektu opracowanego w ZSRR przez Biuro Projektowania Zakładów Włókienniczych¹⁵⁵. Pozostałą część dokumentacji również przygotowano w Polsce¹⁵⁶. W kraju miały być zaprojektowane kotłownia, biurowiec i podstacja elektryczna¹⁵⁷. Całą budowę planowano sfinansować dzięki polsko-radzieckiej umowie kredytowej z 1948 r.¹⁵⁸ Jak się później okazało, tak wczesne zamówienie w ZSRR dokumentacji (jeszcze przed korektami planu sześcioletniego) stanowiło jeden z argumentów za nieskreśleniem inwestycji z planów¹⁵⁹.

154 AP Łódź, CZPB, 1196, Zlecenie na projektowanie fabryki-przędzalni w Zambrowie, k. 4.

155 AP Łódź, ZjPB, 2067, Protokół z kontroli przeprowadzonej w ZZPB w Zambrowie w zakresie oddawania do użytku maszyn i urządzeń oraz przyrostu mocy produkcyjnej w wyniku działalności inwestycyjnej – w czasie od 16 VI do 17 VII 1964 r., k. 205, 206.

156 Ibidem, s. 207.

157 AP Łódź, CZPB, 1196, Zlecenie na projektowanie fabryki-przędzalni w Zambrowie, k. 4.

158 J.S. Mroczek, op. cit., s. 158; H. Różański, Śladem wspomnień i dokumentów (1943–1948), PWN, Warszawa 1987, s. 505.

159 Zlecenie na wykonanie takiej dokumentacji zakładów w Łomży prawdopodobnie zostało złożone dopiero w kwietniu 1951 r., a więc już podczas trwania konfliktu koreańskiego. To właśnie wybuch wojny na Dalekim Wschodzie przesądził o priorytetach planu sześcioletniego (AAN, PKPG, 6749, Notatka dla przewodniczącego Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego ob. wiceministra H. Minca w sprawie lokalizacji przemysłu bawełnianego na terenie woj. białostockiego i warszawskiego, 19 II 1951 r., k. 25, 26).

Budowę przędzalni miały rozpocząć prace przygotowawcze w IV kwartale 1950 r. Do właściwej budowy planowano przystąpić 1 marca 1951 r., oddać przędzalnię do eksploatacji 1 stycznia 1953 r.¹⁶⁰ Zakładano, że początek budowy tkalni nastąpi 1 marca 1952 r., a oddanie do użytku 31 grudnia 1953 r.

160 Wcześniej przekreślone 1 VII 1952 r.

Założenia te okazały się jednak niemożliwe do realizacji. „Pierwotne założenia projektowo-kosztorysowe obiektu «Kombinat Bawełniany w Zambrowie» były opracowywane na niekompletnych i niesfinalizowanych ostatecznie umowach. W momencie, gdy założenia projektowe zostały opracowane i przekazane do realizacji [...] okazało się, że nastąpiły poważne zmiany dotyczące granic parceli budowlanej oraz ilości istniejących na terenach Zambrowa zabudowań, które miały być przekazane kombinatowi. Pociągnęło to za sobą daleko idące zmiany założeń techniczno-kosztorysowych”¹⁶¹.

161 R. Wiśniowski, Zambrów. Dokumenty…, s. 233.

2.4. Przygotowania do budowy

Parcela przewidywana do zabudowy znajdowała się w południowej części miasta, na terenie dawnych koszar. W sierpniu 1949 r. III wiceminister obrony narodowej gen. bryg. Piotr Jaroszewicz zgodził się na przekazanie zambrowskiego kompleksu koszar Ministerstwu Przemysłu Lekkiego. Stało się tak m.in. dlatego, że obszarem tym nie było zainteresowane Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego, które wykorzystywało dotąd część terenu na potrzeby jednostek Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego¹⁶². MBP przestało zależeć na koszarach zapewne w związku z zakończeniem jednego z etapów walki z podziemiem niepodległościowym w regionie. MON zatrzymał dla siebie tylko trzy stajnie¹⁶³. Przekazanie kompleksu odbyło się 2 września 1949 r.¹⁶⁴ Na mocy protokołu zdawczo-odbiorczego przyszłe Zakłady Przemysłu Bawełnianego stały się właścicielami parceli przemysłowej o powierzchni 17,6 ha oraz gruntów ornych, pastwisk i nieużytków¹⁶⁵. Był to swego rodzaju spadek po likwidowanej jednostce wojskowej. Grunty rolne na północ od szosy prowadzącej do Wysokiego Mazowieckiego (164,6 ha) znajdowały się w dzierżawie u piętnastu rolników z Zambrowa i okolic, a 108,8 ha (stanowiące ogródki i działki w Woli Zambrowskiej) wydzierżawiono pięćdziesięciu trzem robotnikom. 180 ha stanowiły nieużytki, strzelnica oraz pastwiska. Kompleks zabudowań liczył 78 budynków, z których część wymagała remontu¹⁶⁶. Zakład Osiedli Robotniczych już w 1950 r. przyznał kredyt na renowację 12 budynków na potrzeby mieszkaniowe¹⁶⁷.

162 AP Łódź, CZPB, 1196, MON, Departament kwaterunkowy do ministra E. Stawińskiego MPL, k. 47.

163 Ibidem, 1196, MON, Departament kwaterunkowy do MPiH Dep. Inwestycji, k. 48.

164 Ibidem, 1196, Protokół zdawczo-odbiorczy, k. 49–59.

165 Ibidem, 3027, Sprawozdanie z kontroli całokształtu działalności Dyrekcji Budowy Zakładów Przemysłu Bawełnianego w Zambrowie al. Wojska Polskiego, przeprowadzonej od 13 do 16 IX 1950 r. przez inż. Boblewskiego Bolesława, działającego na mocy delegacji nr 579/4706/50 z 1 IX 1950 r., k. 6.

166 Ibidem, k. 2.

167 Ibidem, k. 6.

Założenia do projektu budowy przedsiębiorstwa przyjęto decyzją Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego z 25 lutego 1950 r.¹⁶⁸ Szczegóły PKPG zatwierdziła 25 września 1950 r. Lokalizację ogólną PKPG zaakceptowała wcześniej – 18 lutego 1950 r. Od tego momentu zaczęły jednak powstawać opóźnienia. Mimo że rozpoczęcie budowy przędzalni planowano już w IV kwartale 1950 r., projekt techniczny został zatwierdzony przez MPL 1 lipca 1952 r., a lokalizacja szczegółowa, będąca podstawą rozpoczęcia inwestycji, została wydana przez Wydział Budownictwa Prezydium WRN w Białymstoku dopiero 19 marca 1953 r.¹⁶⁹ Stało się to 78 dni po końcu realizacji pierwszego etapu budowy zakładanym w projektach przygotowanych na początku lat pięćdziesiątych. Tak długa zwłoka spowodowała ogromne opóźnienia w oddawaniu do użytku poszczególnych części fabryki. Dlaczego do tego doszło? Można wymienić dwie główne przyczyny. Pierwsza z nich to prace nad korektą planu sześcioletniego, związane z większą, niż zakładano pierwotnie, dominacją grupy A nad grupą B. Drugą przyczyną tak długiego zwlekania z rozpoczęciem inwestycji była zmiana koncepcji rozmieszczenia i rozbudowy polskich sił zbrojnych. Ludowe Wojsko Polskie, liczące w grudniu 1948 r. 140 tys. żołnierzy i oficerów, na początku 1953 r. miało 410 tys. żołnierzy¹⁷⁰. Niemal trzykrotne zwiększenie liczby wojskowych wymagało większej bazy lokalowej, a zdolne pomieścić kilka tysięcy ludzi zambrowskie koszary można było wykorzystać niemal natychmiast. Dlatego też już w początkach lat pięćdziesiątych do części koszar wróciło wojsko¹⁷¹. W kwietniu 1951 r. zatwierdzono w PKPG dodatkowe nakłady na budownictwo mieszkaniowe dla MON. Spośród 16 miast, w których zaplanowano inwestycje, trzecią co do wielkości sumę przeznaczono dla Zambrowa (6 mln zł). Może to świadczyć o pojawieniu się koncepcji umieszczenia w mieście kombinatu i jednocześnie pozostawienia w nim wojska¹⁷². Gdyby została ona zrealizowana, mogłaby zapobiec powstaniu problemu, który pojawił się po wybudowaniu ZZPB – dysproporcji płci¹⁷³.

168 AP Łódź, ZjPB, 2067, Protokół z kontroli przeprowadzonej w ZZPB w Zambrowie w zakresie oddawania do użytku maszyn i urządzeń oraz przyrostu mocy produkcyjnej w wyniku działalności inwestycyjnej – od 16 VI do 17 VII 1964 r., k. 205.

169 Ibidem, k. 207.

170 A. Paczkowski, Pół wieku dziejów Polski 1939–1989, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000, s. 263.

171 W Zambrowie ulokowano sztab szkieletowej 24 Dywizji Piechoty. W jej składzie znajdowały się 81 pułk piechoty (Zambrów), 86 pułk piechoty (Zambrów), 98 pułk piechoty (Ostrów Mazowiecka), 138 pułk artylerii lekkiej (Łomża), 57 dywizjon artylerii przeciwpancernej (Zambrów), 21 dywizjon artylerii przeciwlotniczej (Zambrów), 62 batalion saperów (Ostrów Mazowiecka), 58 batalion łączności (Zambrów) (J. Kajetanowicz, Polskie wojska lądowe 1945–1960. Skład bojowy, struktury organizacyjne i uzbrojenie, Europejskie Centrum Edukacyjne, Toruń 2005, s. 149, 430).

172 AAN, PKPG, 6694, Sprawa zatwierdzeń lokalizacyjnych dla dodatkowego budownictwa mieszkaniowego dla MON, 3 IV 1951 r., k. 12.

173 Zob. podrozdział Rozwój ludnościowy miasta, s. 297.

Pomimo wspominanych wcześniej braków dokumentacyjnych i podstaw prawnych, a przede wszystkim bez ostatecznego wyjaśnienia problemu linii kolejowej¹⁷⁴, w Zambrowie rozpoczęto przygotowania do uruchomienia inwestycji. W listopadzie 1949 r. powołano inż. Józefa Podgórskiego na kierownika Grupy Robót i p.o. dyrektora Dyrekcji Budowy Zakładów Przemysłu Bawełnianego¹⁷⁵. 1 czerwca 1950 r. zaczął funkcjonować Dział Finansowy budowy. Departament Organizacyjny i Prawny Wydziału Struktury Przemysłu CZPB 9 marca 1950 r. wyraził zgodę na podjęcie prac przygotowawczych i zaangażowanie potrzebnych do tego celu pracowników¹⁷⁶. CZPB Łódź postulował w połowie 1950 r. rozpoczęcie budowy zakładu jeszcze w tym samym roku¹⁷⁷. Także KW PZPR namawiał do tego¹⁷⁸. Przedstawiciel Przedsiębiorstwa Budownictwa Przemysłowego nr 23, które pierwotnie miało prowadzić prace, uzależniał to jednak od otrzymania stosownej dokumentacji, uzyskania od CZPB potrzebnych materiałów budowlanych i zdobycia na terenie inwestycji odpowiedniej siły roboczej¹⁷⁹.

174 AP Łódź, CZPB, 1997, Henryk Bobe, dyrektor Budowy Zakładów Włókienniczych w Ozorkowie, do Centralnego Zarządu Przemysłu Bawełnianego, dyrektor inwestycji w sprawie sprawozdania z podróży służbowej do Zambrowa, Łomży i Białegostoku, 31 VII 1950 r., k. 2–5.

175 Nazwa „ZZPB w budowie” została wprowadzona na mocy Zarządzenia nr 333 ministra przemysłu lekkiego 20 III 1952 r. (ibidem, 279, Zarządzenie nr 333 ministra przemysłu lekkiego z 20 III 1952 r., k. 19–21).

176 Ibidem, 3027, Sprawozdanie z kontroli całokształtu działalności Dyrekcji Budowy Zakładów Przemysłu Bawełnianego w Zambrowie al. Wojska Polskiego, przeprowadzonej od 13 do 16 IX 1950 r. przez inż. Boblewskiego Bolesława, działającego na mocy delegacji nr 579/4706/50 z 1 IX 1950 r., k. 2.

177 Ibidem, 1997, Protokół spisany 29 VII 1950 r. w lokalu biura PBP nr 23 w Białymstoku ul. Waryńskiego 25, z rozmów wstępnych przeprowadzonych w sprawie budowy przędzalni na terenie m. Zambrowa woj. białostockie, k. 1.

178 AAN, KC PZPR, 237/VII-384, Uchwała egzekutywy KW PZPR w Białymstoku w sprawie pracy organizacji partyjnych i realizacji inwestycji, 1950 r., k. 153.

179 AP Łódź, CZPB, 1997, Protokół spisany 29 VII 1950 r. w lokalu biura PBP nr 23 w Białymstoku ul. Waryńskiego 25, z rozmów wstępnych przeprowadzonych w sprawie budowy przędzalni na terenie m. Zambrowa woj. białostockie, k. 1.

Wyniki kontroli przeprowadzonej we wrześniu 1950 r. na zlecenie CZPB przez Henryka Bobego, dyrektora Budowy Zakładów Włókienniczych w Ozorkowie, kontrolującego na zlecenie CZPB zambrowską budowę, były jednak porażające. Kilkusetkilometrowa odległość od siedziby CZPB w Łodzi (a także kilkudziesięciokilometrowa od wojewódzkich i powiatowych organów władzy) spowodowała, że na terenie inwestycji doszło do wielu nadużyć, zaniedbań i niedociągnięć. Okazało się bowiem, że dyrekcja budowy praktycznie nie istniała, były także trudności z pozyskiwaniem pracowników umysłowych do pracy biurowej¹⁸⁰. W czasie kontroli Henrykowi Bobemu nie udało się znaleźć na terenie budowy jej kierownika ani księgowego. Księgowość została określona przez kontrolującego jako „prowizoryczna”¹⁸¹; jako przykład podał on brak kopii umów zawartych przez CZPB z miejscowymi chłopami i wynikające z tego trudności w egzekwowaniu opłat za dzierżawę ziemi¹⁸². Julian Kowalski, sprawujący nadzór nad sprawami administracyjno-gospodarczymi i wartownikami, nie umiał przedstawić odpowiednich informacji¹⁸³. Cały kilkunastohektarowy teren pilnowany był tylko przez pięciu uzbrojonych strażników (niezbędnych było co najmniej czterech kolejnych), którzy nie zdołali zapobiec licznym kradzieżom¹⁸⁴.

180 Ibidem, 1997, Henryk Bobe, dyrektor Budowy Zakładów Włókienniczych w Ozorkowie, do Centralnego Zarządu Przemysłu Bawełnianego, dyrektor inwestycji w sprawie sprawozdania z podróży służbowej do Zambrowa, Łomży i Białegostoku, 31 VII 1950 r., k. 2–5.

181 Ibidem, 3027, Sprawozdanie z kontroli całokształtu działalności Dyrekcji Budowy Zakładów Przemysłu Bawełnianego w Zambrowie al. Wojska Polskiego, przeprowadzonej od 13 do 16 IX 1950 r. przez inż. Boblewskiego Bolesława, działającego na mocy delegacji nr 579/4706/50 z 1 IX 1950 r., k. 7.

182 Ibidem, 1997, Henryk Bobe, dyrektor Budowy Zakładów Włókienniczych w Ozorkowie, do Centralnego Zarządu Przemysłu Bawełnianego, dyrektor inwestycji w sprawie sprawozdania z podróży służbowej do Zambrowa, Łomży i Białegostoku, 31 VII 1950 r., k. 2–5.

183 Ibidem, 3027, Sprawozdanie z kontroli całokształtu działalności Dyrekcji Budowy Zakładów Przemysłu Bawełnianego w Zambrowie al. Wojska Polskiego, przeprowadzonej od 13 do 16 IX 1950 r. przez inż. Boblewskiego Bolesława, działającego na mocy delegacji nr 579/4706/50 z 1 IX 1950 r., k. 1.

184 Ibidem, 1997, Henryk Bobe, dyrektor Budowy Zakładów Włókienniczych w Ozorkowie, do Centralnego Zarządu Przemysłu Bawełnianego, dyrektor inwestycji w sprawie sprawozdania z podróży służbowej do Zambrowa, Łomży i Białegostoku, 31 VII 1950 r., k. 2–5; ibidem, 3027, Sprawozdanie z kontroli całokształtu działalności Dyrekcji Budowy Zakładów Przemysłu Bawełnianego w Zambrowie al. Wojska Polskiego, przeprowadzonej od 13 do 16 IX 1950 r. przez inż. Boblewskiego Bolesława, działającego na mocy delegacji nr 579/4706/50 z 1 IX 1950 r., k. 1.

Warunki pracy ekipy przygotowującej inwestycję były fatalne. Korespondencję pisano odręcznie bądź na maszynie w CZPB w Łodzi (czyli 250 km od biura budowy) lub w Zarządzie Miejskim w Zambrowie (tu jednak odpłatnie). Współpraca biura budowy z miastem (KM PZPR i Zarządem Miejskim) właściwie nie istniała. Jedyny jej przejaw stanowiła oferta wypożyczenia zamykanej skrzyni na dokumenty. Propozycję tę przedstawiono jednak wyłącznie wskutek interwencji Urzędu Bezpieczeństwa, którego funkcjonariusze zwrócili uwagę na brak ochrony dokumentów¹⁸⁵. O braku postępu prac może świadczyć cytat z odpowiedzi na ponaglenie przesłania statystyki nieszczęśliwych wypadków: „Dyrekcja Budowy ZPB w Zambrowie donosi, iż na terenie tut. dyrekcji żadne roboty nie są prowadzone. W związku z powyższym statystyka nieszczęśliwych wypadków nie jest prowadzona, jak również zebrań Koła BHP nie było”¹⁸⁶.

185 Ibidem, passim.

186 AP Łódź, CZPB, 1927, Sprawozdania z postępu bezpieczeństwa i higieny pracy za 1951–1954 r. w ZPB w Zambrowie, passim; ibidem, Statystyka BHP, 30 VII 1951 r., k. 3.

2.5. Organizacja budowy

Zambrowska inwestycja nie miała szczęścia do przedsiębiorstw wykonawczych. Początkowo miało ją prowadzić Białostockie Przemysłowe Zjednoczenie Budowlane. W 1952 r. realizowało ono 104 obiekty. Z budową kombinatu w Zambrowie i elewatora zbożowego w Starosielcach, uważanymi za priorytetowe¹⁸⁷, przedsiębiorstwo to nie było jednak w stanie sobie poradzić. Olsztyńskie Przemysłowe Zjednoczenie Budowlane przejęło plac budowy od Białostockiego Przemysłowego Zjednoczenia Budowlanego w połowie stycznia 1953 r. OPZB także było jednak oskarżane o fatalną organizację prac, od stycznia do kwietnia 1953 r. nie wykazywało bowiem żadnej aktywności. Wiązało się to prawdopodobnie z przekonaniem resortu budownictwa, że budowa ZZPB nie będzie budową kluczową. W efekcie realizacja budowy zakładu stanęła pod znakiem zapytania. Zambrów w końcu został jednak zaliczony do budów kluczowych¹⁸⁸. Resort otrzymał stosowną decyzję 13 kwietnia i w tym dniu generalny wykonawca otrzymał nakaz rozpoczęcia budowy w Zambrowie¹⁸⁹.

187 AAN, KC PZPR, 237/VII-392, Bieżąca analiza wykonania planów w budownictwie na terenie województwa białostockiego, marzec 1952 r., k. 80.

188 AP Łódź, CZPB, 2909, Sprawozdanie opisowe z działalności zakładów w budowie podległych CZPB-Północ za rok 1953, k. 15, 16.

189 AP Białystok, KP PZPR Zambrów, 112, Sprawozdanie z przebiegu prac przy budowie Zambrowskich Zakładów Przemysłu Bawełnianego w Zambrowie za kwiecień 1953 r., k. 28–31.

Nie ułatwiło i nie przyśpieszyło to jednak prac OPZB. Trudna sytuacja przedsiębiorstwa wynikała z braku sprzętu budowlanego. Przewidując reorganizację przedsiębiorstwa, jeszcze w 1952 r. najlepsze maszyny rozdysponowano do innych przedsiębiorstw¹⁹⁰. Brakowało najprostszych narzędzi, materiałów, m.in. zwykłego żwiru¹⁹¹. Potwierdza to opinię, że inwestycja nie była przygotowana, nie stworzono dokładnego harmonogramu jej przeprowadzenia, nie było odpowiednich ludzi do jej nadzoru. Można też zaryzykować twierdzenie, że dopiero w kwietniu 1953 r. ostatecznie przesądzono o realizacji kombinatu bawełnianego w Zambrowie.

190 Ibidem, Sprawozdanie z dostaw sprzętu budowlanego i pracy sprzętu na budowie Zambrów od 1 V do 10 VIII 1953 r., k. 36, 37.

191 Z. Golański, By Zambrów ruszył w terminie, „Trybuna Ludu”, 14 X 1953.

Jednym z podstawowych problemów inwestycji był ciągły brak pracowników zarówno umysłowych, jak i fizycznych (wykwalifikowanych i niewykwalifikowanych)¹⁹². Plan zakładał, że do inwestycji potrzebnych było czterdziestu pracowników umysłowych i ośmiuset fizycznych¹⁹³. Wspominany Henryk Bobe, przerażony poziomem organizacji inwestycji, ofiarowywał zambrowskiej budowie własnych pracowników: kierownika nadzoru, technika, magazyniera oraz do wyboru dyrektora administracyjno-handlowego lub szefa finansów¹⁹⁴.

192 AP Łódź, CZPB, 3027, Sprawozdanie z kontroli całokształtu działalności dyrekcji Budowy Zakładów Przemysłu Bawełnianego w Zambrowie al. Wojska Polskiego, przeprowadzonej od 13 do 16 IX 1950 r. przez inż. Boblewskiego Bolesława, działającego na mocy delegacji nr 579/4706/50 z 1 IX 1950 r., k. 1.

193 Ibidem, 1196, Metryka lokalizacyjna obiektu inwestycyjnego, s. 63.

194 Ibidem, 1997, Henryk Bobe, dyrektor Budowy Zakładów Włókienniczych w Ozorkowie, do Centralnego Zarządu Przemysłu Bawełnianego, dyrektor inwestycji w sprawie sprawozdania z podróży służbowej do Zambrowa, Łomży i Białegostoku, 31 VII 1950 r., k. 2–5.

Pierwsi czterej pracownicy pojawili się w Dyrekcji Budowy 1 czerwca 1951 r. W sierpniu 1951 r. było już pięciu pracowników fizycznych oraz pięciu umysłowych (w tym jedna kobieta)¹⁹⁵. Następnie liczba pracowników – choć początkowo głównie umysłowych – stopniowo rosła. Przez dłuższy okres było to ok. 20 osób. Do poważnego wzrostu liczby pracowników do ok. 800–900 osób doszło dopiero w połowie 1953 r. Największa liczba osób (ponad tysiąc) pracowała na budowie w styczniu i lutym 1954 r., gdy trudne warunki meteorologiczne zagroziły zakładanemu terminowi otwarcia zakładu w lipcu 1954 r.¹⁹⁶

195 Ibidem, 1927, Statystyka zbiorowa nieszczęśliwych wypadków za sierpień 1951 r., k. 6.

196 Ibidem, 1927, Statystyka zbiorowa nieszczęśliwych wypadków za sierpień 1951 r., k. 6; ibidem, 1927, Sprawozdania z postępu bezpieczeństwa i higieny pracy za 1951–1954 r. w ZPB w Zambrowie, passim; ibidem, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., passim.

W 1950 r. I sekretarz KM PZPR w Zambrowie zapewniał, że partia może zmobilizować do pracy przy budowie 500 pracowników fizycznych¹⁹⁷. Jednak już w 1952 r. I sekretarz z Zambrowa zwrócił się do KW PZPR o pomoc w pozyskaniu niezbędnych do pracy 150 ludzi¹⁹⁸. O ile dość szybko poradzono sobie z brakiem pracowników niewykwalifikowanych, o tyle przez cały czas powstawania inwestycji borykano się z niedoborem sił fachowych. W kwietniu 1953 r. na budowie nie było najważniejszych pracowników wykwalifikowanych: kierownika robót kolejowych, zbrojarskich, betoniarskich, ciesielskich, kierownika administracji, kierownika magazynów i wielu majstrów. Brakowało głównego inżyniera, dyspozytora, dwóch zmianowych, dwóch osób z sekcji technicznej, kierownika przędzalni, dwóch techników, dwóch tabelowych, dwóch pracowników zajmujących się kontrolą techniczną, dwóch majstrów zbrojarskich, oddziałowych kierowników wszystkich wznoszonych obiektów¹⁹⁹. Potrzebowano też kilkudziesięciu murarzy, zbrojarzy, kilkunastu cieśli²⁰⁰. Choć braki te starano się szybko uzupełniać²⁰¹, przez cały czas budowy było za mało murarzy, majstrów, cieśli, tynkarzy, a od maja 1954 r., kiedy prace nad przędzalnią zmierzały już do końca, znowu zaczęło brakować pracowników niewykwalifikowanych²⁰². Dopiero w 1954 r. zdecydowano się na zatrudnianie głównie miejscowych pracowników, co bardzo wpłynęło na poprawę dyscypliny pracy. W miarę zbliżania się terminu otwarcia (czyli lipca 1954 r.) liczba wakatów rosła. W czerwcu i lipcu 1954 r. było wolnych około 100 etatów przeznaczonych dla pracowników niewykwalifikowanych²⁰³.

197 Ibidem, 1997, Henryk Bobe, dyrektor Budowy Zakładów Włókienniczych w Ozorkowie, do Centralnego Zarządu Przemysłu Bawełnianego, dyrektor inwestycji w sprawie sprawozdania z podróży służbowej do Zambrowa, Łomży i Białegostoku, 31 VII 1950 r., k. 2–5.

198 AAN, KC PZPR, 237/VII-380, Protokół nr 3/52 z X plenarnego posiedzenia Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Białymstoku z 30 VI 1952 r., k. 114.

199 AP Łódź, CZPB, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., kwiecień 1953 r., k. 3.

200 Ibidem, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., lipiec 1953 r., k. 30; ibidem, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., sierpień 1953 r., k. 36; ibidem, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., wrzesień 1953 r., k. 44; ibidem, 2909, Sprawozdanie opisowe z działalności zakładów w budowie podległych CZPB-Północ za rok 1953 r., k. 16.

201 Ibidem, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., wrzesień 1953 r., k. 44.

202 Ibidem, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., marzec 1954 r., k. 94, 95; ibidem, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., maj 1954 r., k. 111–114; ibidem, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., lipiec 1953 r., k. 30; ibidem, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., sierpień 1953 r., k. 36; ibidem, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., wrzesień 1953 r., k. 44; ibidem, 2909, Sprawozdanie opisowe z działalności zakładów w budowie podległych CZPB-Północ za rok 1953, k. 16.

203 AP Łódź, CZPB, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., czerwiec 1954 r., k. 123; ibidem, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., lipiec 1954 r., k. 133.

Sposób prowadzenia prac pokazywał priorytety kierownictwa budowy. Gdy zaczynało brakować robotników, murarzy z budowy hotelu robotniczego, czyli Domu Młodego Robotnika, i pracowników z budowy bocznicy przenoszono do pracy przy wznoszeniu przędzalni. Dlatego okresowo (np. w sierpniu 1953 r.) nikt nie budował bocznicy kolejowej²⁰⁴. Podobnie wyglądała sprawa żłobka. Do jego budowy pomimo skompletowania dokumentów nie przystąpiono we wrześniu 1953 r. z powodu braku pracowników²⁰⁵. Nie rozpoczęto też prac przy budowie Domu Kultury i innych inwestycjach (planowanych wcześniej do równoległej budowy).

204 Ibidem, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., sierpień 1953 r., k. 36.

205 Ibidem, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., wrzesień 1954 r., k. 153

Zatrudnionym nie zapewniono odpowiednich warunków socjalnych. 217 osób (w tym 9 kobiet) mieszkało w zapluskwionym hotelu, pozbawionym łaźni²⁰⁶. Narzekano powszechnie na bardzo złe zaopatrzenie²⁰⁷. Co ciekawe, informacje te docierały do KW PZPR w Białymstoku, nie powodując żadnych reakcji. Można odnieść wrażenie, że sprawa kombinatu interesowała władze tylko wówczas, gdy można ją było wykorzystać w celach propagandowych²⁰⁸.

206 AAN, KC PZPR, 237/VII-380, Protokół nr 3/52 z X plenarnego posiedzenia Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Białymstoku z 30 VI 1952 r., k. 10.

207 AP Białystok, KP PZPR Zambrów, 112, Analiza pracy i postępu robót na budowie kombinatu w Zambrowie w II kwartale roku bieżącego, 1955 r., k. 41–47.

208 AAN, KC PZPR, 237/VII-381, Protokół z XIII rozszerzonego plenum Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Białymstoku z 11 IV 1953 r., k. 10.

Młodzież stanowiła ok. 50 proc. pracujących przy budowie zakładów. Częsty brak zajęcia na placu budowy i należytego nadzoru nad młodym pokoleniem przyczyniły się do rozprzestrzeniania się chuligaństwa i demoralizacji²⁰⁹. Widoczne było to zwłaszcza w pierwszym okresie prowadzenia prac. „W Zambrowie robotnikom na budowie można robić wszystko, co oni sobie życzą, nie wyłączając nawet sabotażu, a brygadziści nie mogą nic powiedzieć, ponieważ ich się boją, by nie pobito ich”²¹⁰. Nagminnie dochodziło do kradzieży (np. jeden z kierowników budowy polecił usunięcie części ogrodzenia, by je ułatwić)²¹¹. Poza tym właściwie nigdzie (poza ekipą Elektromontażu Warszawa) nie było widać działalności ZMP²¹².

209 AP Białystok, KP PZPR Zambrów, 112, Analiza pracy i postępu robót na budowie kombinatu w Zambrowie w II kwartale roku bieżącego, 1955 r., k. 41–47.

210 AAN, KC PZPR, 237/VII-392, Protokół nr 9/52 z posiedzenia Egzekutywy KW PZPR w Białymstoku z 22 III 1952 r., k. 46.

211 AP Łódź, CZPB, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., kwiecień 1953 r., k. 3.

212 AP Białystok, KP PZPR Zambrów, 112, Analiza pracy i postępu robót na budowie kombinatu w Zambrowie w II kwartale roku bieżącego, 1955 r., k. 41–47.

Jedna z brygad budowlanych wznoszących ZZPB, 1953 r. Zbiory H. Ossowskiego.

Na wspomniane wyżej problemy nałożyła się dodatkowo fatalna organizacja pracy. Powołano m.in. oddzielne brygady robotnicze i chłopskie, co wzmagało antagonizmy i zwiększało dysproporcje w wynikach²¹³. Nie udało się nawet nakłonić robotników do współzawodnictwa pracy.

213 Z. Golański, op. cit.

2.6. Przebieg inwestycji

Początki budowy kombinatu były trudne. Nie zakończono prac przygotowawczych, m.in. nie zagospodarowano należycie placu budowy. Przysłany przez władze kierownik budowy okazał się alkoholikiem i trzeba go było szybko usunąć z funkcji.

Szkielety budynków wznoszono wykorzystując kombajny betoniarskie²¹⁴ – podobnie jak podczas budowy kombinatu w Piotrkowie Trybunalskim. Używano trzech kombajnów betoniarskich: lubelskiego, mieleckiego i piotrkowskiego (nazywanych tak od miejsca wcześniejszego wykorzystania)²¹⁵. Specjaliści z Piotrkowa Trybunalskiego, którzy mieli wspomóc wykonawcę, w ogóle nie pojawili się w Zambrowie. Doszło do rozprężenia i w efekcie nie przygotowywano planu pracy dla robotników.

214 Były to olbrzymie stalowe formy (przypominające kształtem halę fabryczną), w których układano zbrojenia i zalewano betonem. Gdy ten się związał, kombajn przejeżdżał na nowe stanowisko i tam cały proces powtarzano aż do powstania całego szkieletu budynku.

215 AP Łódź, CZPB, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., kwiecień 1953 r., k. 3.

Dokumentacja zaczęła napływać z ZSRR w końcu sierpnia 1953 r.²¹⁶ W związku ze wspominanymi zmianami granic parceli budowlanej konieczne okazały się korekty. Budowa przędzalni rozpoczęła się dopiero 12 września 1953 r. (choć meldunek do MPL i KC PZPR o położeniu pierwszych fundamentów złożono 1 maja 1953 r.²¹⁷). Taki termin sprawił, że kombajny betoniarskie pracowały zimą, co było nieekonomiczne²¹⁸.

216 AP Białystok, KP PZPR Zambrów, 112, Sprawozdanie z realizacji budowy ZZPB w Zambrowie za kwiecień 1953 r., k. 38–40.

217 H. Kwiek, op. cit., s. 84.

218 AP Łódź, CZPB, 669, Plan 5-letni. Referat Przemysłu Bawełnianego, k. 15.

Problemy z przebiegiem inwestycji piętrzyły się od samego początku. Harmonogramy były niekompletne i nierealne²¹⁹. Oprócz wspominanego braku kadr nie przygotowano na czas potrzebnych projektów, brakowało niektórych materiałów (np. stali zbrojeniowej, stempli, drutu, żwiru; pod dostatkiem, przynajmniej w początkowej fazie budowy, było cegły i wapna), opóźniał się również montaż kombajnów²²⁰. W 1953 r. budowę obsługiwało pięć dźwigów, z czego jeden był nieczynny, trzy pracowały na potrzeby kombajnów, a jeden na placu rozładunkowym²²¹.

219 Ibidem, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., czerwiec 1954 r., k. 123.

220 Ibidem, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., lipiec 1953 r., k. 30; ibidem, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., sierpień 1953 r., k. 36; ibidem, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., wrzesień 1953 r., k. 44; ibidem, 2909, Sprawozdanie opisowe z działalności zakładów w budowie podległych CZPB-Północ za rok 1953, k. 16.

221 Ibidem, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., wrzesień 1953 r., k. 43.

Jeszcze w październiku 1953 r. kierownictwo budowy ZZPB nie miało szczegółowego harmonogramu budowy poszczególnych obiektów, a w listopadzie nie dysponowało jeszcze planem robót zimowych²²², mimo że istniały specjalne uchwały rządowe w sprawie prowadzenia prac zimą, zawierające szczegółowe warunki, pod jakimi możliwa była budowa. Prace takie należało zaplanować i prowadzić roboty przygotowawcze już od listopada oraz zapewnić zaplecze socjalne dla pracujących (działania te powinny być finansowane ze środków inwestycyjnych)²²³. Chociaż nie spełniono żadnego z tych warunków, nie wycofano się z prowadzenia prac podczas zimy, ponieważ dawało to szansę ukończenia pierwszej części zambrowskiej inwestycji w 1954 r.

222 Ibidem, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., październik 1953 r., k. 51; ibidem, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., listopad 1953 r., k. 60.

223 AAN, PKPG, 4955, Uchwała nr 1088/52 Prezydium Rządu z 28 XI 1952 r. (wersja nieoficjalna), k. 63–67.

Pomimo tych zaniedbań kierownictwo budowy w 1953 r. raportowało, że wykonano 90,2 proc. zakładanego planu²²⁴. W 1953 r. udało się zabetonować za pomocą 3 kombajnów 50 proc. hali, wykonano mury stołówki, magazynu bawełny i parowozowni²²⁵. Wyniki budowy władze oceniały jako słabe i kierownictwo budowy zostało zmienione. Według raportów było ono głównym winowajcą opóźnień budowy kombinatu powstałych w 1953 r. Jednocześnie zmiana kierownictwa budowy spowodowała problemy organizacyjne, które podawano za przykład przyczyn powstawania opóźnień w budowie²²⁶.

224 AP Łódź, CZPB, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., grudzień 1953 r., k. 70, 71.

225 AP Białystok, KP PZPR Zambrów, 112, Sprawozdanie z realizacji budowy ZZPB w Zambrowie za kwiecień 1953 r., k. 38–40.

226 AP Łódź, CZPB, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., wrzesień 1953 r., k. 44; ibidem, październik 1953 r., k. 51.

Północno-wschodnia część placu budowy ZZPB. Pierwsza połowa lat pięćdziesiątych XX w. Zbiory RIH.

Rok 1954 rozpoczął się wyraźnym wzmożeniem prac²²⁷. Władze skoncentrowały wówczas nakłady inwestycyjne przede wszystkim na nowych wielkich budowach (w przemyśle lekkim były to Zambrów, Fasty, ZPB im. Armii Ludowej w Łodzi). W wyniku decyzji IX Plenum KC PZPR podwojono też limit inwestycyjny²²⁸. Budowniczym zależało, by pierwsze maszyny kombinatu ruszyły już w dziesiątą rocznicę powstania Polski Ludowej. Dlatego też w styczniu i lutym 1954 r., pomimo mrozów dochodzących do –36°C, budowy nie zatrzymano, choć prace zostały spowolnione²²⁹. Tak niska temperatura miała bardzo niekorzystny wpływ na pracę kombajnów betoniarskich. Wymagała naparzania betonu parą wytworzoną przez parowozy sprowadzone specjalnie do tego celu. Cała procedura podniosła koszty inwestycji²³⁰.

227 Było to bezpośrednio związane z korektą sześciolatki. Już w połowie 1953 r. wskazywano na konieczność podniesienia wydajności m.in. wytwórczości przemysłu lekkiego. Skorygowany plan na rok 1954 zakładał m.in. zwiększenie produkcji przemysłu lekkiego, co miało zapewnić szybszy przyrost środków konsumpcji (J. Kaliński, Polityka gospodarcza…, s. 89, 90).

228 AP Łódź, CZPB, 669, Plan 5-letni. Referat Przemysłu Bawełnianego, k. 16.

229 Ibidem, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., styczeń 1954 r., k. 79, 80; ibidem, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., luty 1954 r., k. 86, 87.

230 Ibidem, 2728, Wniosek CZPB-Północ do Banku Inwestycyjnego oddział w Białymstoku w sprawie kosztów utrzymania Zarządu ZZPB w budowie, 23 II 1954 r., k. 30; H. Kwiek, op. cit., s. 83; M. Szeruga, Budowa zmienia życie człowieka, „Zielony Sztandar” 1954, nr 8, s. 7.

W marcu 1954 r. sytuacja inwestora stała się tak dramatyczna, że zastanawiano się, czy przeznaczonych na budowę środków wystarczy na wypłaty dla robotników²³¹. Dzięki pracom prowadzonym zimą betonowanie hali przędzalni udało się zakończyć 10 maja 1954 r.²³² Kombajn piotrkowski wykonał całą planowaną pracę i już w kwietniu został zdemontowany²³³. W maju to samo zrobiono z dwoma pozostałymi kombajnami i rozpoczęto przewożenie ich na budowę fabryki w Fastach²³⁴. Pierwsze maszyny w przędzalni w Zambrowie zaczęto montować już w końcu stycznia tego roku. Wczesną wiosną rozpoczęto generalny montaż maszyn. Utrudniały go jednak liczne niedoróbki i usterki w oddawanych budynkach²³⁵. Wszystkie maszyny do przędzalni kupiono w ZSRR, a ich montażem zajmowali się specjaliści radzieccy²³⁶. Dochodziło na tym tle do wielu konfliktów. Polski personel techniczny chciał dokonywać poprawek i unowocześnień montowanych maszyn. CZPB nie dopuszczał jednak do tego, podając za powód klauzulę zawartą w umowie z ZSRR zabraniającą ingerencji technicznej w te urządzenia. Zdarzało się więc, że majstrowie niezbędne poprawki robili nocami w tajemnicy nie tylko przed CZPB, ale przede wszystkim przed dyrekcją²³⁷.

231 AP Łódź, CZPB, 2728, MPL do CZPB-Północ w sprawie utrzymania Zarządu ZZPB w budowie na 1954 r., 9 III 1954 r., k. 32.

232 AP Białystok, KP PZPR Zambrów, 112, Sprawozdanie z realizacji budowy ZZPB w Zambrowie za kwiecień 1953 r., k. 38–40.

233 AP Łódź, CZPB, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., marzec 1954 r., k. 94, 95.

234 Ibidem, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., maj 1954 r., k. 111, 112.

235 Ibidem, 669, Plan 5-letni. Referat Przemysłu Bawełnianego, k. 16.

236 AP Łódź, ZjPB, 2067, Protokół z kontroli przeprowadzonej w ZZPB w Zambrowie w zakresie oddawania do użytku maszyn i urządzeń oraz przyrostu mocy produkcyjnej w wyniku działalności inwestycyjnej – od 16 VI do 17 VII 1954 r., k. 205.

237 R. Wiśniowski, Zambrów. Dokumenty…, s. 234.

Kierownictwo budowy narzekało też na kłopoty z podwykonawcami (m.in. z Elektromontażem), wskazując na ich złą organizację i brak jakiegokolwiek harmonogramu prac. Słabe tempo robót wynikało z braku jednolitego kierownictwa budowy.

Zaangażowanie wszystkich sił roboczych w budowę fabryki wpłynęło na opóźnienia inwestycji towarzyszących. Po wybudowaniu biurowca powstała wprawdzie stołówka oraz magazyn bawełny²³⁸, ale dopiero w marcu 1954 r. rozpoczęto wykopy pod Dom Młodego Robotnika²³⁹. Tempo robót w kwietniu 1954 r. określono w comiesięcznym sprawozdaniu jako bardzo słabe²⁴⁰. Ocena działania wykonawcy na całym placu budowy była negatywna²⁴¹. DMR został oddany do użytku w drugim kwartale 1955 r., żłobek natomiast – rok później²⁴². Najwolniej posuwała się budowa bocznicy kolejowej z powodu braku wykwalifikowanych pracowników oraz szyn i innych materiałów²⁴³. Problemy z budową wynikały w dużej mierze z wielości inwestorów. Budowa przedsiębiorstwa i przedszkola była inwestycją centralną, elektrociepłownia zaś leżała w gestii Zjednoczenia, adaptacje budynków pokoszarowych – przedsiębiorstwa²⁴⁴. „Brak nadzoru ze strony inwestora nad prowadzonymi robotami w dużym stopniu utrudnia pracę tak inwestora, jak i wykonawcy, który pewne fragmenty robót uzgodniłby bezpośrednio z zainteresowanymi inspektorami”²⁴⁵.

238 AP Łódź, CZPB, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., wrzesień 1954 r., k. 152.

239 Ibidem, CZPB, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., marzec 1954 r., k. 94, 95.

240 Ibidem, CZPB, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., kwiecień 1954 r., k. 102, 103; ibidem, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., maj 1954 r., k. 111, 112.

241 Ibidem, 669, Plan 5-letni. Referat Przemysłu Bawełnianego, k. 16.

242 Ibidem, 3151, Analiza działalności gospodarczej ZZPB za IV kwartał 1955 r. oraz za rok 1955, k. 16.

243 Ibidem, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., sierpień 1954 r., k. 140.

244 AP Łódź, ZjPB, 2067, Protokół z kontroli przeprowadzonej w ZZPB w Zambrowie w zakresie oddawania do użytku maszyn i urządzeń oraz przyrostu mocy produkcyjnej w wyniku działalności inwestycyjnej – od 16 VI do 17 VII 1954 r., k. 206.

245 AP Białystok, KP PZPR Zambrów, 112, Sprawozdanie z realizacji budowy ZZPB w Zambrowie za kwiecień 1953 r., k. 38–40.

Centralny Zarząd Przemysłu Bawełnianego-Północ zadecydował zwrócić się z wnioskiem do MPL o zgodę na wejście ZZPB w okres eksploatacyjno-rozruchowy 1 marca 1954 r. Wtedy miały być zamontowane i oddane pierwsze agregaty maszyn produkcyjnych²⁴⁶. Postanowiono to jednak przyśpieszyć i zgodnie z Zarządzeniem nr 445 ministra przemysłu lekkiego z 21 grudnia 1953 r. zakłady rozpoczęły okres eksplatacyjno-rozruchowy już 1 stycznia 1954 r.²⁴⁷ Z ogólnej sumy planu inwestycyjnego dla CZPB-Północ na rok 1955 dla Zambrowa przypadło 22,4 mln zł, dla Fast – 50,3 mln, dla Walił – 3,1 mln zł. Wciąż zastanawiano się jednak nad budową tkalni. Z 500 tys. zł planowanych na rozbudowę stacji w Czerwonym Borze 300 tys. zł przeznaczono dla Fast. Mimo rezygnacji z inwestycji w Ostrowi Mazowieckiej i Łomży²⁴⁸ wciąż wracano do koncepcji budowy trzech fabryk włókienniczych połączonych więzami kooperacyjnymi²⁴⁹.

246 AP Łódź, CZPB, 2728, Wniosek CZPB-Północ w sprawie wejścia ZZPB w Budowie w okres eksploatacyjno-rozruchowy, k. 9.

247 Ibidem, 2943, Sprawozdanie z działalności ZZPB na rok 1954, k. 74, 75.

248 Ibidem, 41, Protokół z konferencji szefów działów i dyrekcji CZPB-Północ z 3 II 1954 r. w sprawie planu inwestycyjnego na rok 1955, k. 1.

249 Zob. podrozdział Białostocczyzna w planie sześcioletnim, s. 53.

„Pierwsze kierownictwo ZZPB w otoczeniu towarzyszy radzieckich, przy których pomocy wybudowano i uruchomiono przędzalnię w Zakładach”. Zdjęcie z albumu jubileuszowego ZZPB, połowa lat pięćdziesiątych XX w. Zbiory RIH.

Budowa ZZPB oddziaływała również na życie lokalne, choć wpływ nie był duży w porównaniu do skali inwestycji. Budowniczowie wynajmowali wozy od okolicznych chłopów do przewozu potrzebnych materiałów (wozacy mieli zarabiać do 3,5 tys. miesięcznie²⁵⁰), część mieszkała także u miejscowych. „Budowa Kombinatu Włókienniczego w Zambrowie to jest wielkie znaczenie, bo już ludność w Zambrowie ma wielki zarobek, furmani zarabiają po kilka tysięcy miesięcznie i pobliska ludność, co już jest wielką pomocą dla ludności biednej w powiecie” – mówił kierownik Wydziału Finansów PPRN w Łomży²⁵¹. „Są wypadki, że właściciele domów pobierają od robotników czynsze po 150 zł miesięcznie”²⁵². Zastanawiające jest przy tym, że dyrekcja budowy ciągle skarżyła się na brak pracowników, jednak nie robiono nic, aby znaleźć ich na miejscu. Zdecydowano się na to dopiero w końcowej fazie pierwszego etapu budowy.

250 O. Czerniewicz, Zambrów tonie w błocie, „Gospodarka Materiałowa” 1957, nr 6, s. 185.

251 AP Białystok Oddział Łomża, Prezydium MRN w Zambrowie 1, Protokół nr VII z posiedzenia XXVI Sesji Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie z 29 VI 1953 r., godz. 10, k. 108.

252 Ibidem, Protokół nr IV z XLV sesji Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie z 27 IV 1954 r., godz. 10, k. 201. Robotnik w państwowym przedsiębiorstwie budowalno-montażowym w 1954 r. zarabiał przeciętnie 1221 zł (Rocznik statystyczny 1955, GUS, Warszawa 1956, s. 144).

W ciągu 20 miesięcy udało się zorganizować, przeprowadzić i częściowo zakończyć budowę zakładu (w części hali zamontowano 25 tys. wrzecion²⁵³), co pozwoliło ZZPB rozpocząć pracę już w 1954 r. 21 lipca 1954 r. odbyło się wspólne posiedzenie rad narodowych – powiatowej, miejskiej i gminnej, po jego zakończeniu otwarto ZZPB²⁵⁴. Inauguracja działalności pierwszej części fabryki, wbrew zapowiedziom prasy, była dość skromna. Dokonał jej wiceprzewodniczący Powiatowej Rady Narodowej w Łomży Czesław Chudziński. Obecny był również dyrektor Centralnego Zarządu Budownictwa Przemysłowego-Północ – Radwański²⁵⁵. Prasa nie odnotowała, czy na uroczystości pojawił się Bolesław Podedworny. Zastanawiające jest to, że przy tak szeroko nagłaśnianej inwestycji²⁵⁶, o której wspominał w swych przemówieniach m.in. Bolesław Bierut, jej otwarcie było bardzo skromne. Czy było to efektem dużego opóźnienia inwestycji, czy może nadmiaru pracy przedstawicieli władzy, świętujących w różnych miejscach dziesiątą rocznicę powstania Polski Ludowej? Trudno jednak przypuszczać, że w kraju, województwie czy powiecie nie znalazł się urzędnik stojący wyżej w hierarchii niż wiceprzewodniczący PPRN²⁵⁷. Rok później kolejną rocznicę powstania Polski Ludowej (i kolejne, trzecie²⁵⁸ otwarcie kombinatu) w Zambrowie świętował już minister przemysłu lekkiego Eugeniusz Stawiński, choć nie było to dla zakładu tak ważne wydarzenie, jak 12 miesięcy wcześniej²⁵⁹.

253 AP Białystok, KP PZPR Zambrów, 112, Sprawozdanie z realizacji budowy ZZPB w Zambrowie za kwiecień 1953 r., k. 38–40.

254 AP Białystok Oddział Łomża, Prezydium MRN w Zambrowie 13, Protokół nr XXVIII z posiedzenia Prezydium MRN w Zambrowie z 12 VII 1954 r., godz. 17., k. 316

255 Wspaniały obiekt planu 6-letniego Kombinat Bawełniany w Zambrowie dziś rozpoczyna pracę, „Gazeta Białostocka”, 21 VII 1954; R. Klimaszewski, Pierwszy kilogram zambrowskiej przędzy, „Gazeta Białostocka” 24–25 VII 1954, s. 3.

256 Por. podrozdział Propaganda związana z budową „Nowej Huty północnego wschodu”, s. 106.

257 Przekaz źródłowy pozwala sądzić, choć nie wprost, że przyczyną takiego stanu były masowe zachorowania na dur mysi w czerwcu 1954 r. Dur mysi jest ostrą lub łagodnie przebiegającą chorobą zakaźną, przenoszoną przez szczury; objawia się gorączką i wysypką. Zgony zazwyczaj nie występują. Ośrodkami, których stan sanitarny krytykowano w 1954 r. podczas serii zachorowań w Zambrowie, były również ZOR i stołówka ZZPB. „Awaria zatrucia pokarmowego w Zambrowie jest wielką sprawą w skali ogólnopaństwowej”. Choć w prasie nie pisano o chorobie, prawdopodobnie strach przed nią spowodował, że nikt z wyższych władz nie pofatygował się tego dnia do Zambrowa (AP Białystok Oddział Łomża, Prezydium MRN w Zambrowie 13, Protokół nr XXVI z nadzwyczajnego posiedzenia Prezydium Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie z 28 VI 1954 r., godz. 10, k. 312).

258 Na przełomie października i listopada 1954 r. dokonano kolejnego – jak to wówczas nazwano – pełnego uruchomienia kombinatu. Nie było to oczywiście ścisłe określenie, gdyż tak naprawdę kombinat w pełni zaczął funkcjonować dopiero w 1964 r. Chodziło raczej o to, by załoga nowej fabryki godnie uczciła rocznicę rewolucji październikowej.

259 Nowe obiekty przemysłowe i socjalne, dodatkowa produkcja, nowe uprawne pola, „Sztandar Młodych”, 21 VII 1955.

Droga wiodąca od wejścia głównego w kierunku przędzalni. Druga połowa lat siedemdziesiątych XX w. Zbiory A. Barańskiego.

Pomimo że przędzalnia została uroczyście oddana do użytku w lipcu 1954 r., to w kolejnych miesiącach trwały prace wykończeniowe i ostatecznie jej budowę zakończono w pierwszym kwartale 1955 r.²⁶⁰ Finalizowano prace nad pomieszczeniami socjalnymi, komorami klimatyzacyjnymi, instalacjami c.o. oraz wodno-kanalizacyjnymi i elektrycznymi²⁶¹. Tempo tych robót, z powodu braku odpowiedniej siły fachowej, było słabe²⁶². Okazało się, że pośpiech spowodował wiele niedociągnięć, w tym trudności z magazynowaniem²⁶³. Wiele materiałów inwestycyjnych składowano w miejscach do tego nie przeznaczonych oraz nieochronionych (szopy, strychy, wolne powietrze), co powodowało zniszczenia i kradzieże²⁶⁴.

260 AP Łódź, CZPB, 2978, Sprawozdanie z działalności ZZPB na rok 1955, k. 88–90.

261 Ibidem, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., sierpień 1954 r., k. 140; ibidem, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., październik 1954 r., k. 163–166.

262 Ibidem, 2064, Miesięczne sprawozdania z przebiegu prac przy budowie ZZPB w Zambrowie za 1953 i 1954 r., wrzesień 1954 r., k. 140.

263 Ibidem, 3011, Sprawozdanie Przewodniczącego Komisji Inwentaryzacyjnej z przebiegu inwentaryzacji składników majątkowych w ZZPB za rok 1956, k. 58.

264 Ibidem, 2943, Sprawozdanie Komisarza Spisowego ze spisów sporządzonych wg stanu na 31 XII 1954 r., k. 73.

ZZPB, mające do dyspozycji tylko przędzalnie, zmuszone były w pierwszych latach całą swoją produkcję sprzedawać do dalszego przerobu zakładom w Łodzi, Dzierżoniowie i Prudniku. Po zakończeniu pierwszej części inwestycji rozpoczęto drugą, której główną część miała stanowić tkalnia. 1 kwietnia 1955 r. utworzono „komórkę ruchową w budowie” w ZZPB o nazwie „Tkalnia w budowie”. Pozostawiono także stanowisko naczelnego inżyniera inwestycji²⁶⁵. W maju 1955 r. przy budowie tkalni pracowało 51 pracowników umysłowych i 444 pracowników fizycznych²⁶⁶. Nakaz zmniejszenia kosztów budowy przyczynił się do zwolnienia ok. 200 osób, a w efekcie spowolnienia tempa budowy i niedotrzymywania terminów²⁶⁷. W styczniu 1956 r. budynek tkalni określano jako prawie gotowy. Zakładano, że tkalnia ruszy w 1957 r.²⁶⁸ Po zwołanym w lipcu 1956 r. VII Plenum KC PZPR, podczas którego dokonano oceny planu sześcioletniego i omówiono założenia nowej pięciolatki, budowa zambrowskiej tkalni została przerwana²⁶⁹. Ostatecznie postanowiono, że w latach 1956–1960 powstanie tylko część tkalni oraz że zamontuje się tam znajdujące się już na miejscu krosna. Odbywało się to stopniowo (po 50 maszyn) aż do uzyskania liczby 440 krosien (czyli około połowy zakładanego stanu – 800)²⁷⁰. Pierwsze maszyny rzeczywiście ruszyły w 1957 r., lecz cały obiekt oddano do użytku w 1962 r., przy czym ostatnie krosno zamontowano dopiero przed 22 lipca 1964 r.²⁷¹ Opóźnienia w budowie tkalni sprawiły, że pojawiły się także kłopoty z dostawami krosien. Jako że ZZPB nie miał warunków do zmagazynowania wszystkich zamówionych i wykonanych już maszyn, ich część znajdowała się w magazynach Dzierżoniowskiej Fabryki Krosien, za co ZZPB płacił 25 tys. zł miesięcznie składowego. Zambrowska fabryka usiłowała zerwać umowę na kupno 800 krosien, czego jednak nie udało się dokonać. Wbrew założeniom projektowym tkalnia została wyposażona w przestarzałe i nieekonomiczne wąskie krosna²⁷².

265 Ibidem, 1667, Przekształcenie ZZPB w budowie w przedsiębiorstwo produkcyjne (odpis), k. 30; ibidem, 1667, Przekształcenie ZZPB w budowie w przedsiębiorstwo produkcyjne, k. 31.

266 AP Białystok, KP PZPR Zambrów, 112, Analiza pracy i postępu robót na budowie kombinatu w Zambrowie za kwiecień 1953 r., k. 41.

267 Ibidem, 9, Protokół nr 4 z IV Plenum KP PZPR w Zambrowie z 11 VII 1955 r., k. 54.

268 AAN, MPL, 12/1, Referat na naradę aktywu ZZPB w Zambrowie, 17 I 1956 r., k. 113–125.

269 O. Czerniewicz, op. cit., s. 185.

270 R. Wiśniowski, Zambrów. Dokumenty…, s. 243, 244; O. Czerniewicz, op. cit., s. 186.

271 AP Łódź, CZPB, 976, Część opisowa do planu 5-letniego 1961–1965, k. 1; H. Kwiek, op. cit., s. 85.

272 R. Wiśniowski, Zambrów. Dokumenty…, s. 243, 244.

Wydana w 1965 r. pocztówka z podpisem „Zambrów. Osiedle awaryjne przy Zakładach Bawełnianych”. W rzeczywistości owo „osiedle” składało się jedynie z widocznego na fotografii bloku awaryjnego. Na drugim planie widoczny budynek „nowego” DMR. Zbiory autora.

Równocześnie w latach 1952–1964 trwały prace nad inwestycjami towarzyszącymi. Wybudowano kotłownię, warsztaty mechaniczne, warsztaty elektryczne, żłobek (na 120 miejsc), stołówkę (w pomieszczeniu tym powstało później ambulatorium). W 1955 r. zakończono budowę DMR (na 350 miejsc), a w 1964 – przedszkola (na 120 miejsc). Realizację wciąż zakłócała niedostateczna liczba fachowców i zła organizacja pracy²⁷³.

273 AP Łódź, CZPB, 2978, Sprawozdanie z działalności ZZPB na rok 1955, k. 88–90.

Po zakończeniu pierwszej części robót przystąpiono do innych projektów. Dotyczyło to również inwestycji kulturalno-oświatowych i socjalnych zakładanych w pierwotnych projektach. W połowie lat pięćdziesiątych dyrekcja ZZPB zwróciła się z prośbą do CZPB-Północ o zgodę na zakup parceli w południowej części miasta. U zbiegu al. Wojska Polskiego i ul. Mazowieckiej miały powstać żłobek, przedszkole, internat żeński na 300 osób, dom kultury, boisko i basen sportowy. Dodatkowo planowano dwa bloki awaryjne²⁷⁴. Teren miał zająć ponad 6 hektarów²⁷⁵. Najprawdopodobniej ZZPB zostało skutecznie zniechęcone do zakupu pytaniami o źródło finansowania inwestycji. Z projektu tego zrealizowano jedynie budowę w 1962 r. siedemdziesięciomieszkaniowego bloku awaryjnego.

274 Ibidem, 334, Pismo dyrektora CZPB-Północ, 5 IX 1957 r., k. 5 i n.

275 Ibidem, 334, Prezydium WRN, WKPG w Białymstoku do ZZPB, 14 IX 1955 r., k. 12.

Nie odnaleziono niestety dokumentów podających koszt całej zambrowskiej inwestycji. Zbiorcze zestawienie kosztów powstałe w końcu 1961 r. (a więc jeszcze przed ukończeniem całej budowy – w tym tkalni) podaje, że inwestycja pochłonęła 459 441 tys. zł. Warto pamiętać, że nie była to suma ostateczna²⁷⁶.

276 Archiwum RIH, ZZPB, Zbiorcze zestawienie kosztów budowy ZZPB w Zambrowie, b.p.

2.7. Propaganda związana z budową i początkiem funkcjonowania „Nowej Huty północnego wschodu”

Zambrowskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego były jedną z najbardziej znanych inwestycji planu sześcioletniego. Podczas jego realizacji środki masowego przekazu, a zwłaszcza prasa, otrzymały ściśle określone zadania: „Popularyzacja problematyki planu sześcioletniego to sprawa propagandy. To sprawa zdobycia [dla] planu pozytywnych uczuć i woli mas ludowych oraz uświadamiania ich co do roli w ich wykonaniu. Jest to zadanie wdzięczne, bowiem analiza wytycznych planu musi doprowadzić do wniosku, że celem jego jest człowiek. [...] Prasa winna mobilizować, zarówno od strony emocjonalnej, jak i intelektualnej twórcze siły mas pracujących dla jak najpomyślniejszego wykonania tego planu”²⁷⁷. Zadania te skrupulatnie realizowano aż do czasu, gdy w połowie lat pięćdziesiątych rozpoczął się w polskiej prasie proces nazwany później odwilżą, którego jednym z ważnych epizodów stała się m.in. sprawa niedociągnięć i zaniedbań podczas budowy zambrowskiego kombinatu bawełnianego.

277 A. Kaduszkiewicz, O wkładzie prasy do planu sześcioletniego, „Gospodarka Planowa” 1949, nr 8, s. 432.

Drugim problemem związanym z ZZPB, który szczególnie często pojawiał się na łamach prasy w czasach budowy zakładu, był konflikt lokalnej społeczności z napływającymi do miasta robotnikami. Co ciekawe, dostrzegały go przede wszystkim tygodniki; dzienniki natomiast głównie podkreślały korzyści, jakie miastu przyniosła lokalizacja kombinatu właśnie tu. Gazety zauważały, że mieszkańcy Zambrowa i okolic nie tylko włączali się w przygotowania do otwarcia kombinatu, lecz także wyrażali za pośrednictwem dziennikarzy zadowolenie z szansy na znalezienie pracy²⁷⁸.

278 Zob. np. W. Wasiulonek, Przed wielkim dniem Zambrowa. Rośnie nowa fabryka, „Życie Białostockie”, 11–12 VII 1954; S.G., Zambrowski kombinat już rusza. Do otwarcia pozostało już tylko 3 dni, „Życie Białostockie”, 18–19 VII 1954; Montaż maszyn obrączkowych dobiega końca. Uwaga Elektromontaż! Natychmiast nadesłać druty, „Gazeta Białostocka”, 10–11 VII 1954; K. Dudko, Ostatnie przygotowania przed próbnym rozruchem. Mieszkańcy Zambrowa w czynie społecznym przystąpili do porządkowania miasta, „Gazeta Białostocka”, 12 VII 1954.

Początkowo prasa w ograniczonym stopniu informowała o budowie największej inwestycji przemysłu lekkiego w planie sześcioletnim. Znacznie więcej pisano wówczas o Nowej Hucie, Nowych Tychach lub Skawinie. Gdy jednak w wyniku korekty założeń sześciolatki skreślono z planu wiele inwestycji, budowa zambrowskiego kombinatu zaczęła się coraz częściej pojawiać w gazetach i czasopismach. Doniesienia z budowy ZZPB można podzielić na dwie zasadnicze grupy, zarówno ze względu na treść, jak i na formę. Pierwsza – to relacje z miejsca socjalistycznej pracy, współzawodnictwa i, wspominanej już, współpracy z ZSRR. Relacje drugiego rodzaju to reportaże z miasta przemian, w którym realizowano plan sześcioletni. Teksty dziennikarskie tego rodzaju były najczęściej skonstruowane w podobny sposób. Pierwsze akapity reportaży przedstawiały stary Zambrów, miasto sanacyjne, jako brudny i odrapany, a jego mieszkańców – jako pozbawionych perspektyw²⁷⁹. Często przywoływane były cytaty z przedwojennych przewodników turystycznych, opisujących miasto jako pozbawione jakichkolwiek atrakcji krajoznawczych. Po takim wstępie następowała charakterystyka przemian, które zachodziły dzięki budowie kombinatu. Zawsze podkreślano powstawanie nowych miejsc pracy, często przywoływano wypowiedzi mieszkańców okolic Zambrowa, jak pisano: „żyjących z niewielkiej i nieurodzajnej gleby”²⁸⁰.

279 Podobną konstrukcję miały również relacje Polskiej Kroniki Filmowej (PKF nr 51/1953; PKF nr 16/1955).

280 Z. Niwiński, Z Zambrowa wyjeżdżają i do Zambrowa wrócą, „Trybuna Ludu”, 27 IV 1952 (autor tego artykułu nie do końca chyba orientował się w rzeczywistości Zambrowa, pisząc o nim jak o wsi); M. Szeruga, op. cit., s. 7; J. Wołowski, Było małe miasteczko, „Życie Warszawy”, 22 VII 1954; R. Biesiada, Miasto jakich wiele, „Przyjaźń” 1955, nr 50, s. 3, 6; B. Karpiński, Wielki awans, „Trybuna Wolności” 1954, nr 41, s. 10; J. Grzebalski, Białostockie trojaczki, „Życie Włókiennicze” 1954, nr 11, s. 4; J. Ambroziewicz, R. Wiśniowski, Tam zapomniano o socjalizmie, „Po prostu” 1955, nr 39, s. 1, 6.

Funkcję propagandową spełniała zarówno prasa, jak i wydawnictwa książkowe. W 1955 r. ukazała się publikacja Piotra Bruzdy i Jana Nowaka (prawdopodobnie to pseudonimy) Trudna odmiana, chwaląca przemiany socjalistyczne na ziemi białostockiej. Jednym z bohaterów tej książki był Józek, syn biednego chłopa, który został „kombajnerem” na budowie ZZPB. Książka nie tylko pokazywała rozmach przemian socjalistycznych, lecz także miała wpływać edukacyjnie na młode pokolenie. „Któregoś dnia do Zambrowa przyjechał do Bolka [brata Józka – A. Z.] ojciec. Józek zaraz po fajerancie poleciał do miasta, żeby się z nim zobaczyć. [...] Zastał ojca rozprawiającego z Bolkiem na temat niedawno odbytego w Łapach procesu Huzara i jego bandy. Ojciec, jak się okazało, był na rozprawie, a z nim niemal cała wieś. Razem z Huzarem sądzony był członek jego bandy, syn jednego z gospodarzy z ich wioski – Stasiek. Józek znał Staśka, starszego od niego o kilka lat. Znał również pobieżnie działalność bandy. Bo i któż nie znał w tej części Białostocczyzny krwawych zbirów, którymi dowodził równie krwawy herszt, syn sanacyjnego wójta-kułaka, «osławiony» Huzar. Kilkadziesiąt pomordowanych ofiar, grabież mienia i to przeważnie tych najbiedniejszych gospodarzy – oto bilans kilkuletniej działalności huzarowych oprawców, bandy występującej w obronie interesów tutejszego kułactwa, bandy, której jedynym motorem działania była nienawiść do ustroju ludowego. Za popełnione zbrodnie i grabieże spotkała oprawców zasłużona kara. Huzar i jego podkomendni, a wśród nich i Stasiek, otrzymali wyroki śmierci. – Tak się chłopak zmarnował – komentował wyrok ojciec. – Nie mógł to siedzieć u ojca jak u Pana Boga za piecem? – Na niczym mu przecież nie zbywało – dorzucił Bolek – wiadomo, że jego ojciec to najbogatszy gospodarz we wsi. [...] Tak wam powiem. Stasiek lazł do tej bandy, bo nie w smak mu było, że wasz syn, tato, poszedł na budowę, zamiast u jego ojca harować za marne grosze. On razem z tym Huzarem chciał na powrót wszystko odmienić. – Może masz rację, Józek. W każdym razie wolę trzy hektary i syna na budowie niż jego bogactwo i syna bandytę”²⁸¹.

281 P. Bruzda, J. Nowak, Trudna odmiana, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1955, s. 51, 52.

Książka ta miała wybitnie propagandowy charakter, a jej autorzy niespecjalnie orientowali się w szczegółach opisywanego przedsięwzięcia. „W gotowych już halach w ślad za budowlanymi wejdą monterzy, aby ustawiać maszyny. I tak jedni drugim będą przekazywać wykonane odcinki robót, ani na chwilę nie ustanie tok prac, aż w widnych halach przy nowoczesnych maszynach staną robotnicy, którzy szare bele bawełny przetwarzać będą w srebrzystą nić. Z nici tej powstaną tkaniny. W sklepach w Krakowie czy Szczecinie, Wrocławiu czy Rzeszowie ludzie będą je kupować i dziwić się, patrząc na stemple, że produkuje je nowa wielka fabryka, którą zbudowano w odległej Białostocczyźnie”²⁸². Taki obraz mógł zrobić wrażenie, warto jednak przypomnieć, że od początku budowy było jasne, że zambrowska fabryka nie wytworzy produktu finalnego.

282 Ibidem, s. 49. Zob. też Aneks, s. 339.

Początkowo informowano opinię publiczną o przygotowaniach do budowy i szkoleniach przyszłych pracowników. Były to z reguły krótkie sprawozdania o stanie prac oraz zapowiedzi zysków dla regionu po zrealizowaniu inwestycji. Szczególnie entuzjastycznie ukazywano warunki pracy i życia, jakie zostaną zapewnione pracującym w kombinacie: miał powstać wygodny hotel dla 400 pracowników, dla 512 rodzin – mieszkania na nowym osiedlu z kinem i teatrem, żłobkami, przedszkolami, boiskami sportowymi, pływalnią, świetlicami, domem kultury i ratuszem. Miasto miało otrzymać połączenie kolejowe, obsługujące również ruch osobowy. Donoszono o wzmożonej pracy budowniczych i podejmowaniu przez nich kolejnych zobowiązań przekroczenia planu i oszczędności materiałów²⁸³. Wówczas jednak po raz pierwszy zaczęły się też pojawiać informacje o nieprawidłowościach w organizacji budowy i marnotrawstwie. Składano doniesienia o kłopotach po przejęciu budowy przez Olsztyńskie Przemysłowe Zjednoczenie Budowlane, okresowym zahamowaniu przygotowań do budowy i samej budowy. Pisano także o fatalnie zorganizowanej pracy na budowie. Dziennikarz „Trybuny Ludu” nawoływał do zajęcia się tym problemem przez KW PZPR w Białymstoku, Centralny Zarząd Budownictwa Przemysłowego-Północ i Ministerstwo Przemysłu Lekkiego²⁸⁴.

283 C. Haczek, U progu socjalistycznego Zambrowa, „Świat i Ludzie”, dodatek do „Gazety Białostockiej” 19–20 IV 1952; Z. Niwiński, op. cit., s. 4; M. Szeruga, op. cit., s. 7.

284 Z. Golański, op. cit.

Szczególne nasilenie publikacji o kombinacie i jego budowie można było zaobserwować wiosną 1954 r., kiedy to zbliżała się data zakończenia pierwszego etapu budowy. Dziennikarze donosili głównie o zawrotnym tempie budowy, współpracy polskich i radzieckich specjalistów, a przede wszystkim o zmianach, jakie przyniósł i miał przynieść miastu kombinat. Pojawiały się zdjęcia i raporty z budowy, często na pierwszych stronach dzienników²⁸⁵. Z ilości publikowanych materiałów wynika, że inwestycja w Zambrowie była znana w kraju jako przykład industrializacji socjalistycznej.

285 Wielkie zakłady włókiennicze w Zambrowie zapewnią pełniejsze zaopatrzenie ludności. W połowie przyszłego roku ruszy pierwsza produkcja kombinatu, „Ilustrowany Kurier Polski”, 15 XI 1953; Będzie więcej tkanin. W Zambrowie montuje się już maszyny, „Ilustrowany Kurier Polski”, 24 III 1954; Na budowie nowych fabryk, „Trybuna Ludu”, 22 V 1954 (kombinat zambrowski omówiono jako pierwszy i zdecydowanie najszerzej); Budowa kombinatu w Zambrowie, „Żołnierz Wolności”, 17 V 1954; L.F., Ostatnie przygotowania w Zambrowie, „Trybuna Ludu”, 12 VII 1954; Już wkrótce – Pierwszy spust surówki z wielkiego pieca Huty im. Lenina. Kombinat bawełniany w Zambrowie rozpocznie produkcję, „Ilustrowany Kurier Polski”, 16 VII 1954; Radziecka bawełna dla Zambrowa, „Trybuna Ludu”, 17 VII 1954; Ostatnie prace przed uruchomieniem wielkiej przędzalni w Zambrowie, „Żołnierz Wolności”, 16 VII 1954; A.Ż., Ruszyła pierwsza część przędzalni w Zambrowie, „Trybuna Ludu”, 22 VII 1954; J. Wołowski, op. cit.

Jeszcze bardziej, co zrozumiałe, budowę i jej przebieg nagłaśniała prasa lokalna – „Życie Białostockie” i „Gazeta Białostocka”. Zwłaszcza ta druga poświęcała inwestycji w Zambrowie dużo więcej miejsca niż również wówczas kończonej budowie browaru w Dojlidach. Porównując prasę białostocką i dzienniki centralne, można zauważyć, iż dla regionu północno-wschodniego inwestycja w Zambrowie była tym, czym dla Polski Nowa Huta. Początkowo pojawiały się doniesienia z placu budowy, czasami dotyczące także spraw socjalno-bytowych robotników. Z biegiem czasu prasa białostocka starała się jednak przede wszystkim mobilizować do poświęceń, które miały doprowadzić do terminowego zakończenia budowy. Zaczęły pojawiać się apele robotników wznoszących kombinat skierowane zarówno do kolegów, jak i do robotników z fabryk dostarczających produkty na plac budowy²⁸⁶. Doniesienia te w maju i czerwcu pojawiały się co kilka, kilkanaście dni, a w lipcu już niemal codziennie. Wszystkie te informacje i apele umieszczano zawsze na stronie tytułowej gazety, zdarzało się, że dodatkowo również wewnątrz numeru²⁸⁷.

286 Zob. np. Montaż maszyn w Zambrowie, „Gazeta Białostocka”, 2 VI 1954; Do wszystkich towarzyszy budujących Kombinat Bawełniany w Zambrowie, „Gazeta Białostocka”, 18 VI 1954; R. Klimaszewski, Na krótko przed rozruchem, „Gazeta Białostocka”, 6 VII 1954; K. Dudko, Zambrów: Tu czas liczy się już na sekundy. Apel do drogowców i energetyków, „Gazeta Białostocka”, 8 VII 1954; idem, Wielka ofensywa pracy w Zambrowie. Dziś zostanie oddany do użytku magazyn na bawełnę, „Gazeta Białostocka”, 9 VII 1954; idem, W sobotę nastąpi próbny rozruch kombinatu. Uwaga WGT. Zambrów wzywa, „Gazeta Białostocka”, 14 VII 1954.

287 M.in. „Gazeta Białostocka”, 2 VII 1954; ibidem, 6 VII 1954.

Po lipcu 1954 r. doniesienia o Zambrowie nie zniknęły z gazet, stały się jednak rzadsze i nie tak już eksponowane. Gazety ogólnopolskie odnotowały oddanie do użytku kolejnych części zakładów – w listopadzie 1954 r. i lipcu 1955 r. Prasa lokalna starała się co jakiś czas przekazywać bieżące informacje o najważniejszej budowie socjalizmu w regionie²⁸⁸. W październiku i listopadzie w „Gazecie Białostockiej” oraz „Życiu Białostockim” pojawiły się po raz kolejny doniesienia z ostatnich chwil budowy, nie były jednak już tak częste i entuzjastyczne jak te z lata 1954 r.²⁸⁹ Jeszcze mniej pisano o otwarciu kolejnej części fabryki, które przeprowadzono w lipcu następnego roku²⁹⁰. Notatki o tych wydarzeniach ukazały się w prasie lokalnej i tylko niektórych dziennikach centralnych, pomimo że w przeciwieństwie do uroczystości w 1954 r. tym razem na otwarcie przybył minister przemysłu lekkiego²⁹¹.

288 Zob. np. Rozpoczęto budowę tkalni w kombinacie zambrowskim, „Gazeta Białostocka”, 19 IV 1955; A. Lida, Dzięki pomocy Związku Radzieckiego w Zambrowie rozbudowa kombinatu. W Fastach – nowa przędzalnia, „Życie Białostockie”, 22 IV 1955; Rok pracy Kombinatu Zambrowskiego. Rośnie produkcja i rosną ludzie, „Życie Białostockie”, 21 VII 1955; W przededniu święta odrodzenia Kombinat w Zambrowie przekazany do produkcji, „Gazeta Białostocka”, 21 VII 1955; Kombinat w Zambrowie podjął normalną produkcję, „Życie Białostockie”, 24–25 VII 1955.

289 Budowniczowie Zambrowa! Do pełnego uruchomienia kombinatu pozostało już tylko 14 dni. Dotrzymajcie terminu, „Gazeta Białostocka”, 21 X 1954; Ofiarnie pracuje załoga budowniczych kombinatu, zadania wykonać w terminie, „Gazeta Białostocka”, 23–24 X 1954; Trzeba przyjść z pomocą ofiarnym robotnikom z budowy kolektora. W Zambrowie czas liczy się na minuty, „Gazeta Białostocka”, 28 X 1954; Warty produkcyjne na cześć 37 rocznicy Rewolucji Październikowej zaciągają budowniczowie kombinatu zambrowskiego, „Gazeta Białostocka”, 29 X 1954; Zambrów dotrzyma słowa. Załoga nie szczędzi trudu by zadanie wykonać w terminie, „Gazeta Białostocka”, 30–31 X 1954; Pierwsze fragmenty kombinatu przekazane do użytku, „Gazeta Białostocka”, 4 XI 1954; Nowymi osiągnięciami produkcyjnymi powitały masy pracujące Białostocczyzny 37 rocznicę Wielkiego Października, „Gazeta Białostocka”, 6–7 XI 1954; T.Ł., Gorące dni Zambrowa. 7 listopada pełen rozruch kombinatu, „Życie Białostockie”, 31 X–1 XI 1954; Ruszyły wszystkie maszyny, „Życie Białostockie”, 9 XI 1954.

290 W przededniu święta...; Kombinat w Zambrowie podjął...

291 Nowe obiekty przemysłowe i socjalne, dodatkowa produkcja, nowe uprawne pola, „Sztandar Młodych”, 21 VII 1955.

3. CHARAKTERYSTYKA ZZPB JAKO PRZEDSIĘBIORSTWA

3.1. ZZPB w strukturze przemysłu bawełnianego w Polsce

Gospodarka socjalistyczna charakteryzowała się wieloszczeblową strukturą organizacyjną. Przedsiębiorstwo stanowiło jej najniższy szczebel, będąc (w różnym stopniu) podporządkowane aparatowi administracyjnemu państwa¹. ZZPB podlegały do 1981 r. Ministerstwu Przemysłu Lekkiego, w latach 1981–1988 – Ministerstwu Przemysłu Chemicznego i Lekkiego, a następnie Ministerstwu Przemysłu. Początkowo ogniwem pośrednim między ministerstwem a przedsiębiorstwami były centralne zarządy. ZZPB należało do Centralnego Zarządu Przemysłu Bawełnianego-Północ z siedzibą w Łodzi².

1 T. Rabska, Prawny mechanizm kierowania gospodarką i działalność prawodawcza administracji i jej uwarunkowania, Ossolineum, Wrocław–Warszawa 1990, s. 51.

2 AAN, KC PZPR, 237/V/334, Notatka w sprawie niektórych problemów przemysłu włókienniczego i odzieżowego w latach 1961–1965, Warszawa, 11 IV 1962 r., k. 2–9.

W 1958 r. Centralny Zarząd został zastąpiony Zjednoczeniem Przemysłu Bawełnianego z siedzibą w Łodzi. Powstało ono z połączenia CZPB-Północ i CZPB-Południe. Zjednoczenie Przemysłu Bawełnianego skupiało ok. ¼ zatrudnionych w całym przemyśle lekkim³, grupując 54 przedsiębiorstwa i nadzorując dwa: Centralne Laboratorium Przemysłu Bawełnianego i Przedsiębiorstwo Usług Ogólnych⁴. Zjednoczenie miało status organizacji gospodarczej o osobowości prawnej. Dyrektorzy naczelni zakładów wchodzili w skład kolegium, które miało współzarządzać Zjednoczeniem. De facto jednak poprzestawali na opiniowaniu i doradzaniu kierownictwu Zjednoczenia. Zjednoczenie określało plany techniczno-ekonomiczne i kooperacyjny charakter sprzedaży wyrobów (np. rozdysponowywało tkaniny surowe do zakładów z wykańczalniami). Wytyczne były bardzo szczegółowe⁵. Zjednoczenie decydowało także o podziale funduszu amortyzacyjnego, zysków, funduszy na inwestycje zdecentralizowane, mogło rewidować bilans przedsiębiorstwa, oceniało kierujących zakładami i ich politykę kadrową. Z biegiem lat pozycja Zjednoczenia stawała się coraz silniejsza⁶.

3 Pozostałe powstałe zjednoczenia to Zjednoczenie Przemysłu Odzieżowego, Zjednoczenie Przemysłu Dziewiarsko-Pończoszniczego, Zjednoczenie Przemysłu Skórzanego, Zjednoczenie Przemysłu Wełnianego-Północ, Zjednoczenie Przemysłu Lniarskiego, Zjednoczenie Przemysłu Artykułów Technicznych i Galanteryjnych, Zjednoczenie Przemysłu Jedwabniczego i Tkanin Dekoracyjnych, Zjednoczenie Przedsiębiorstw Budowlano-Montażowych Przemysłu Lekkiego (W. Mitas, Organizacja i ekonomika przedsiębiorstw przemysłu lekkiego, cz. 1, Studium Ekonomiki Przemysłu Lekkiego, Warszawa 1965, s. 40).

4 AAN, KC PZPR, 237/XXXI-221, Notatka w sprawie zmian zasad zarządzania w przemyśle lekkim, k. 63–75; ibidem, 237/XXXI-246, Notatka w sprawie zmian w zasadach zarządzania w przemyśle lekkim, k. 56–92; AAN, MPL, 8/4, Departament Ekonomiczny, Reorganizacja przemysłu bawełnianego, Projekt statutów i schemat organizacyjny, wykaz przedsiębiorstw, notatki, Statut Zjednoczenia Przemysłu Bawełnianego, projekt, k. 1–6.

5 Zambrowskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego prowadziły sprzedaż wyłącznie na podstawie kwartalnych poleceń Zjednoczenia określających odbiorcę, asortyment i ilość oraz okres (kwartał), w którym sprzedaż winna nastąpić (AP Łódź, ZjPB, 665, Analiza działalności gospodarczej ZZPB za rok 1964, k. 37).

6 M. Tymiński, PZPR i przedsiębiorstwo. Nadzór partyjny nad zakładami przemysłowymi 1956–1970, TRIO, Warszawa 2001, s. 23, 24, 28, 29, 34, 35.

Ponad połowa zakładów przemysłu bawełnianego skupionych (wg stanu z początku lat siedemdziesiątych) w Zjednoczeniu była przedsiębiorstwami trójwydziałowymi, czyli mającymi przędzalnię, tkalnię i wykańczalnię. 16 proc. zakładów dysponowało tylko przędzalnią i tkalnią, 13 proc. – tylko tkalnią. Dwa zakłady składały się z tkalni i wykańczalni⁷.

7 AAN, MPL, 1/91, Branżowy program koncentracji Zjednoczenia Przemysłu Bawełnianego, k. 419–443.

Po likwidacji zjednoczeń, która nastąpiła na początku 1982 r., ZZPB przeszło pod nadzór wojewody łomżyńskiego. Zarządzeniem ministra przemysłu chemicznego i lekkiego z września 1983 r. ZZPB uzyskały samodzielność prawno-ekonomiczną wynikającą z Ustawy o przedsiębiorstwach państwowych. W grudniu 1983 r. minister przemysłu chemicznego i lekkiego przekazał wojewodzie łomżyńskiemu nadzór właścicielski nad przedsiębiorstwem⁸.

8 AMSP, 1340/5, Memorandum informacyjne, grudzień 1995 r., k. 151.

Po 1982 r. kontakty z innymi przedsiębiorstwami branży zambrowskie zakłady podtrzymywały w ramach Zrzeszenia⁹ Producentów Wyrobów Bawełnianych i Bawełnianopodobnych w Łodzi¹⁰.

9 Zrzeszenia (obowiązkowe i dobrowolne) powstały po likwidacji zjednoczeń. W pewnym sensie odtwarzały strukturę dawnych zjednoczeń, choć przedsiębiorstwa mogły należeć do więcej niż jednego zjednoczenia (D.T. Grala, Reformy gospodarcze w PRL (1982–1989). Próba uratowania socjalizmu, TRIO, Warszawa 2005, s. 194).

10 AMSP, 1340/5, Memorandum informacyjne, grudzień 1995 r., k. 151.

Oddalenie ZZPB od CZPB, a następnie ZjPB utrudniało w znaczącym stopniu pracę dyrekcji w Zambrowie, nawet w najprostszych sprawach¹¹.

11 Czasami na zwykłe połączenie telefoniczne z Łodzią trzeba było czekać kilka dni: „Dyrekcja [ZZPB] stwierdza, że zdarzają się często przypadki, że rozmowy międzymiastowe (krajowe) zamawiane np. o godz. 9.00 niejednokrotnie muszą być ponawiane przez dwa lub trzy dni, by uzyskać żądane połączenie” (AP Białystok Oddział Łomża, PPRNiUP, 136, Opinia o działalności urzędów pocztowo-telekomunikacyjnych i nadzoru telekomunikacyjnego działających na terenie powiatu zambrowskiego, k. 413).

3.2. Lokalizacja i infrastruktura

Zambrowskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego położone były w południowej części miasta, zwanej dzielnicą koszarową lub koszarami. Ogółem ZZPB zajmowały 208 180 m2, z tego 46,5 proc. stanowił teren zabudowany¹².

12 AIPN Bi, 02/12, Sprawa obiektowa „Malwia”. Plan operacyjnego zabezpieczenia obiektu ZZPB do sprawy obiektowej krypt. „Malwia”, 18 III 1972 r., k. 15.

Budynek dyrekcji i administracji miał 384 m2. Znajdowało się w nim główne wejście do zakładu¹³. Przędzalnia zajmowała powierzchnię 23 400 m2, tkalnia wraz z magazynem przędzy i tkanin – 24 120 m2. Oba te budynki były połączone podziemnym tunelem¹⁴. W budynku tkalni znajdowała się centrala telefoniczna i radiowęzeł¹⁵.

13 Ibidem, Sprawa obiektowa „Malwia”, Analiza operacyjnego zabezpieczenia ZZPB w Zambrowie, 23 V 1970 r., k. 6.

14 Była to największa w owym czasie hala krosien w Polsce (S. Maciejewski, Światła wielkiego kombinatu, „Życie Literackie” 1973, nr 14, s. 12).

15 AIPN Bi, 02/12, Sprawa obiektowa „Malwia”, Plan operacyjnego zabezpieczenia obiektu ZZPB do sprawy obiektowej krypt. „Malwia”, 18 III 1972 r., k. 19.

Pozostałe budynki na terenie ZZPB to:

– magazyny – techniczny, surowca, odpadków (3830 m2);

– magazyn materiałów budowlanych (168 m2);

– magazyn smarów i materiałów pędnych (112 m2);

– warsztat elektryczny i hydrauliczny (441 m2);

– warsztat mechaniczny (1300 m2);

– warsztat stolarski (remontowo-budowlany) (336 m2);

– przepompownia i zmiękczalnia wody (108 m2);

– wieża ciśnień (wys. 35 m);

– dwa zbiorniki wodne kryte minią (360 m2);

– budynek Służby Dozoru i Laboratorium Energetycznego (300 m2);

– komin kotłowni (wys. 45 m);

– parowozownia przerobiona na halę sportową (270 m2);

– remiza strażacka (405 m2);

– garaże i skład elementów skrzyń (800 m2).

ZZPB na tle struktury funkcjonalnej Zambrowa w 1960 r.

Źródło: K. Niemira, Analiza zmian struktury..., zał. 2.

Na terenie zakładu znajdowało się pięć podstacji elektrycznych połączonych podziemnymi kablami (ok. 1 km) z Energetyczną Stacją Rozdzielczą w Zambrowie. Do niej trafiała energia za pomocą sieci napowietrznej z Ostrołęki przez Łomżę oraz awaryjnie z Warszawy przez Małkinię, Wyszków i Wysokie Mazowieckie. Przestarzałe urządzenia Energetycznej Stacji Rozdzielczej i awarie kabli sprawiały zakładowi wiele problemów¹⁶.

16 Ibidem.

Południowa część Zambrowa z dominującymi halami przędzalni i tkalni ZZPB oraz zakładową wieżą ciśnień. Na zdjęciu widoczne są także trzy rzędy czerwonych gmachów koszarowych, stanowiących dawniej część zabudowy wykorzystywanej przez wojsko. Stan z roku 2005. Fot. Z. Chojęta. Zbiory UM w Zambrowie.

Ciepłownia czynna była tylko w zimie, kotłownia natomiast – w okresie letnim. Zasilały one zakład w parę wodną, niezbędną do pracy w działach przygotowawczych zarówno przędzalni, jak i tkalni oraz do klimatyzacji i ogrzewania w okresie jesienno-zimowym. Wytwarzana ilość pary przekraczała potrzeby ZZPB, dlatego też korzystały z niej również inne zakłady oraz mieszkania prywatne.

Wodę zakłady czerpały z własnych źródeł. Do lat siedemdziesiątych dwie studnie głębinowe zaopatrywały dwa zbiorniki o pojemności 600 m3, skąd wodę transportowano do wieży ciśnień¹⁷. W następnych latach wybudowano dwie kolejne studnie, a sieć wodociągową ZZPB podłączono do sieci miejskiej. Gdy brakowało wody w wodociągu miejskim, studnie głębinowe ZZPB pracowały na rzecz miasta¹⁸.

17 Ibidem.

18 AP Białystok Oddział Łomża, RN i UMiG, 39, Informacja o aktualnym stanie i możliwościach zaopatrzenia w wodę mieszkańców miasta i gminy, k. 86.

3.3. Struktura organizacyjna

Podczas istnienia Zambrowskich Zakładów Przemysłu Bawełnianego kilkukrotnie dokonywano zmian w ich strukturze organizacyjnej. Generalnie można jednak stwierdzić, że zawsze funkcjonowały Oddział Pracy Lekkiej i Chronionej oraz cztery wydziały: Przędzalni, Tkalni, Energetyczny (zwany także Działem Głównego Energetyka) i Mechaniczny (zwany również Działem Głównego Mechanika). Oprócz wydziałów istniały także działy: Organizacji i Zaopatrzenia, BHP, Zaopatrzenia Technicznego i Transportu, Pracy, Płac i Szkoleń, Zbytu i Spedycji, Socjalno-Bytowy, Finansowo-Księgowy, Kosztów, Cen i Analiz Ekonomicznych, Zarobków i Zasiłków, Kontroli Jakości oraz Technologiczno-Rozwojowy. Całości struktury organizacyjnej zakładu dopełniały Zakładowy Ośrodek Kształcenia i Informacji, Zakładowy Oddział Obrony Cywilnej, Straż Przemysłowa, Straż Pożarna, Ośrodek Wypoczynkowy „Telimena” w Broku i Zakładowy Dom Kultury „Relaks”.

ZZPB stanowiły teren zamknięty dozorowany przez uzbrojoną straż przemysłową oraz służbę dozorowania. Straż przemysłowa – jak precyzowała to odpowiednia ustawa – powstawała w zakładach „szczególnie ważnych dla gospodarki narodowej”¹⁹. W 1969 r. w Straży Przemysłowej ZZPB pracowało 31 osób (stan ten nie zmieniał się przez następne 20 lat), z czego 13 w uzbrojonej straży, 15 w służbie dozorowania²⁰ oraz 3 w obsłudze.

19 M. Mazurek, Socjalistyczny zakład pracy. Porównanie fabrycznej codzienności w PRL i NRD u progu lat sześćdziesiątych, TRIO, Warszawa 2005, s. 219.

20 Rozróżnienie na służbę dozoru i straż przemysłową wprowadzono jedynie na krótki okres na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych.

Do obowiązków Straży Przemysłowej należały ochrona zakładów przed kradzieżami, konwojowanie transportów gotówki, kontrola przepustek osobowych i towarowych oraz rewizje osobiste. Strażnicy pracowali w systemie trójzmianowym – dwunastogodzinnym. Posterunki kontrolne znajdowały się przy bramie głównej, kolejowej i przy garażach. Posterunki ruchome były dwa – w okolicach kotłowni i ciepłowni oraz tkalni²¹. W kolejnych latach pojawiły się nowe stałe posterunki: przy składzie opału oraz obok ZDK „Relaks”²². W końcu lat osiemdziesiątych w czasie jednej zmiany jedenastu strażników stale dozorowało cztery punkty oraz prowadziło jeden patrol ruchomy²³.

21 AIPN Bi, 02/12, Sprawa obiektowa „Malwia”, Analiza operacyjnego zabezpieczenia ZZPB w Zambrowie, 23 V 1970 r., k. 11.

22 Ibidem, Sprawa obiektowa „Malwia”. Plan operacyjnego zabezpieczenia obiektu ZZPB do sprawy obiektowej krypt. „Malwia”, 18 III 1972 r., k. 15.

23 Relacja Henryka Korytkowskiego z 5 kwietnia 2006 r.

Widok dawnych terenów ZZPB. Na pierwszym planie hala tkalni, w głębi budynek przędzalni. Stan z roku 2005. Fot. Z. Chojęta. Zbiory UM w Zambrowie.

Straż Przemysłowa zajmowała się nie tylko zagrożeniami zewnętrznymi, lecz także wewnętrznymi. Walczyła z plagą kradzieży mienia zakładowego, pijaństwem pracowników i innymi naruszeniami prawa w zakładzie²⁴.

24 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 122, Protokół z posiedzenia Egzekutywy KZ PZPR z 14 VIII 1970 r., k. 202, 203.

Bezpieczeństwem w ZZPB zajmowały się również placówka Ochotniczej Rezerwy Milicji Obywatelskiej, Zakładowy Oddział Samoobrony oraz oddział Terenowej Obrony Przeciwlotniczej.

Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej, licząca w zakładzie kilkadziesiąt (do stu) osób, miała swój posterunek przy bramie głównej²⁵. Dużą część członków ORMO stanowili członkowie Straży Przemysłowej²⁶. Ormowcy nie cieszyli się jednak szacunkiem, a czasami wręcz byli uważani za degeneratów i pijaków.

25 AIPN Bi, 02/12, Sprawa obiektowa „Malwia”, Analiza operacyjnego zabezpieczenia ZZPB w Zambrowie, 23 V 1970 r., k. 11.

26 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 122, Ocena pracy Straży Przemysłowej w ochronie ZZPB w Zambrowie za 1969 r. na egzekutywę KZ PZPR, k. 156.

Zakładowy Oddział Samoobrony liczył 371 osób (stan na 1972 r.) grupowanych w sekcjach. Członkowie ZOS w razie konieczności mieli pod opieką 14 posterunków porządkowo-ochronnych w newralgicznych punktach zakładu²⁷.

27 AIPN Bi, 02/12, Sprawa obiektowa „Malwia”. Plan operacyjnego zabezpieczenia obiektu ZZPB do sprawy obiektowej krypt. „Malwia”, 18 III 1972 r., k. 15.

Oddział Terenowej Obrony Przeciwlotniczej powołano w ZZPB w 1955 r. Była to struktura silnie zmilitaryzowana. Składała się ze sztabu (na czele stał szef sztabu) oraz szefów służb rozpoznania i łączności, medyczno-sanitarnej, przeciwpożarowej, przeciwchemicznej, ochrony porządku i ratownictwa technicznego. Ogólnie TOPL liczył w zakładzie ok. 300 osób, głównie mężczyzn zwolnionych ze służby wojskowej²⁸.

28 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 29, Analiza działalności TOPL w ZZPB, k. 85.

Ze względu na opisane powyżej zagrożenie pożarowe w ZZPB powołano Zakładową Straż Pożarną. W 1964 r. należały do niej 32 osoby, w tym 10 podoficerów mających kwalifikacje zawodowe (pozostali ukończyli jedynie odpowiednie kursy)²⁹. W kolejnych latach liczba ta się zmniejszała, dochodząc w 1972 r. do 19 osób pracujących na 3 sześcioosobowe zmiany³⁰. Głównym zadaniem straży było „prowadzenie stałej profilaktyki ppoż. w zakładzie pracy i wśród załogi poprzez jej szkolenie na poszczególnych zespołach w celu zmniejszenia strat w produkcji”³¹. Wyposażenie strażaków stanowiły dwa wozy bojowe, trzy motopompy i inny drobny sprzęt. Oprócz straży zawodowej istniało też 81 pięcioosobowych grup przekształconych później w zespół Ochotniczej Straży Pożarnej³².

29 Ibidem, 40, Ocena dotychczasowej działalności straży pożarnych w pow. zambrowskim przedłożona na egzekutywie KP PZPR w Zambrowie 18 VIII 1964 r., k. 69.

30 Ibidem, 55, Informacja o stanie porządku i bezpieczeństwa na terenie powiatu zambrowskiego w 1972 r., s. 182, 183.

31 Ibidem, 40, Ocena dotychczasowej działalności straży pożarnych w pow. zambrowskim przedłożona na egzekutywie KP PZPR w Zambrowie 18 VIII 1964 r., k. 69.

32 Ibidem, 40, Ocena dotychczasowej działalności straży pożarnych w pow. zambrowskim przedłożona na egzekutywie KP PZPR w Zambrowie 18 VIII 1964 r., k. 70, 71; ibidem, 55, Informacja o stanie porządku i bezpieczeństwa na terenie powiatu zambrowskiego w 1972 r., k. 182, 183.

3.4. Zarządzanie i nadzór

Zarządzanie przedsiębiorstwem w PRL miało charakterystyczną formę. Oprócz dyrektora, bezpośrednio sprawującego funkcję zarządcy zakładu, działała komórka partyjna sprawująca nadzór polityczny nad przedsiębiorstwem, Rada Zakładowa (do początku lat osiemdziesiątych), reprezentująca członków związków zawodowych, oraz przedstawiciele samorządu załogi: Rada Robotnicza (od połowy lat pięćdziesiątych) oraz Rada Pracownicza (w latach osiemdziesiątych). Oczywiście wszystkie te struktury wzajemnie się przenikały i wspierały (np. dyrektor i przewodniczący Rady Zakładowej byli z reguły członkami egzekutywy lub KZ PZPR, związki zawodowe reprezentowały interes pracodawców, a nie pracowników). W przedsiębiorstwie powstawała więc szczególnego rodzaju piramida władzy. Na jej szczycie znajdowały się dyrekcja, KZ PZPR, Rada Zakładowa i Rada Robotnicza. Faktyczna władza w zakładzie zależała przede wszystkim od siły i osobowości ludzi znajdujących się w tym aparacie³³. Tylko na krótko, w latach 1980–1981, układ ten zakłóciło pojawienie się NSZZ „Solidarność”.

33 M. Tymiński, op. cit., s. 188, 189.

3.4.1. Administracja

Zarząd ZZPB tworzyli dyrektor naczelny, dwaj, a następnie trzej jego zastępcy oraz główny księgowy³⁴. Najważniejszymi osobami w zakładzie byli dyrektorzy naczelni nie tylko ze względu na charakter ich stanowiska, lecz także na przypisywane im wpływy³⁵. Uważano ich za niemal wszechmogących w sferze produkcyjnej oraz socjalnej i politycznej. W rzeczywistości siła dyrektorów ZZPB wynikała wyłącznie z ich indywidualnych umiejętności fachowych i organizacyjnych (zarówno administracyjnych, jak i politycznych). Dyrektorzy ZZPB trafiali jednak, niejako z urzędu, do rozmaitych ciał politycznych: egzekutywy Komitetu Powiatowego PZPR, Komitetu Wojewódzkiego PZPR oraz rad narodowych różnych szczebli, co wzmacniało ich pozycję w zakładzie, gdyż stawali się członkami ciał, które nadzorowały ich ewentualnych konkurentów związanych z KZ PZPR. Można w tym miejscu śmiało zaryzykować tezę, że w ZZPB dyrektor był najważniejszą osobą, sprawującą pełnię władzy nad przedsiębiorstwem. O pozycji dyrektora ZZPB świadczy to, że w fabryce nie powstał kolektyw zakładowy. Instytucję tę powoływano w wielu przedsiębiorstwach, mimo że nie istniały podstawy prawne jej funkcjonowania. W kolektywie zakładowym zasiadali dyrektor, sekretarz KZ, przewodniczący Rady Robotniczej oraz przewodniczący Rady Zakładowej. Kolektyw zakładowy, a na niższych szczeblach kolektyw wydziałowy, miał wpływać na bezpośrednie zarządzanie przedsiębiorstwem, szczególnie zaś na sprawy dotyczące załogi. Zwykle dyrektorzy przedsiębiorstw usiłowali wyłączać kolektywy z zarządzania przedsiębiorstwami³⁶.

34 Skład i liczba członków zarządu wynikała z dyspozycji centralnych.

35 O tym, że nie mieli oni żadnych szczególnych koneksji, świadczy to, że po odejściu z ZZPB nie zrobili karier politycznych czy zawodowych.

36 M. Tymiński, op. cit., s. 153, 154.

Dyrektor ZZPB Wacław Spałek wręcza nagrody podczas spartakiady zakładowej w 1965 r. Zbiory RIH.

Dyrektor ZZPB był powoływany przez dyrektora Centralnego Zarządu Przemysłu Bawełnianego-Północ, a następnie Zjednoczenia Przemysłu Bawełnianego. Po likwidacji zjednoczeń dyrektora mianował minister przemysłu chemicznego i lekkiego. Stosunkowo krótka historia zakładu, a także specyfika regionu przyczyniły się do tego, że tylko jeden z dyrektorów kierujących nim przed rokiem 1990 całą swoją drogę zawodową odbył w ZZPB.

W pierwszym, trzynastoletnim okresie działalności zakładu – od rozpoczęcia jego budowy do zakończenia wznoszenia tkalni – kierowali nim kolejno Zygmunt Szram (1951–1954), który przygotowywał zakład do produkcji, Edward Zasadziński (1954), Edward Galewski (1955–1957), Wacław Spałek (1957–1966), Janusz Duda (1966–1969), Zenon Adamczyk (1969– 1981) i Czesław Zagdański (1982–1991).

Zygmunt Szram urodził się w 1906 r., miał wykształcenie średnie. W latach 1922–1924 pracował w Banku Handlowo-Przemysłowym w Łodzi, od 1925 do 1946 r. (z przerwą na czas wojny) zatrudniony był w Składzie Drzewa w Łodzi, w ostatnim etapie na stanowisku kierownika. W 1946 r. został kierownikiem Bogatyńskich Zakładów Przemysłu Bawełnianego. W 1951 r. trafił do Zambrowa jako pełniący obowiązki dyrektor, od listopada 1954 r. jako zastępca dyrektora ds. administracyjno-handlowych³⁷. „Układny i łagodny charakter nie pozwolił mu jednak kierować zakładem tak, jak wymagały tego warunki”. Innym zarzutem stawianym Szramowi było to, że często chodził do kościoła³⁸.

37 AZ ZPB „Zamtex”, Akta osobowe Zygmunta Szrama, Ankieta personalna.

38 Ibidem, Akta osobowe, Pismo ZZPB do KW PZPR w Koszalinie z 19 III 1955 r.; ibidem, Akta osobowe Zygmunta Szrama, Ankieta personalna.

Krótko, bo zaledwie kilkanaście tygodni, zakładem kierował Edward Zasadziński. Niestety, nie zachowały się na jego temat żadne konkretne wiadomości.

Kolejnym dyrektorem został Edward Galewski, wcześniej pracujący w Moszczenickich Zakładach Przemysłu Bawełnianego³⁹. Obowiązki dyrektora objął 1 stycznia 1955 r.⁴⁰ Już w marcu 1957 r. odszedł z Zambrowa do Zakładów Przemysłu Bawełnianego im. M. Nowotki w Piotrkowie Trybunalskim⁴¹.

39 Ibidem, Akta osobowe Edwarda Galewskiego, Akta osobowe; ibidem, Akta osobowe Edwarda Galewskiego, Pismo CZPB z 28 XII 1954 r.

40 Ibidem, Akta osobowe Edwarda Galewskiego, Pismo CZPB z 28 XII 1954 r.

41 Ibidem, Akta osobowe Edwarda Galewskiego, Pismo CZPB Północ z 25 III 1957 r.

Wacław Spałek został powołany na stanowisko dyrektora ZZPB przez CZPB 1 marca 1957 r. Urodził się łódzkiej rodzinie w 1907 r.⁴² Od 1945 r. do 1952 r. pracował w Zakładach Przemysłu Bawełnianego im. Feliksa Dzierżyńskiego w Łodzi⁴³. Do Zambrowa trafił z Zakładów Przemysłu Bawełnianego im. Armii Ludowej w Łodzi⁴⁴. Pracował w Zambrowie do maja 1966 r. Odszedł do pracy w BZPB „Fasty”⁴⁵.

42 Ibidem, Akta osobowe Wacława Spałka, Odpis zaświadczenia Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Przemysłu Włókienniczego.

43 Ibidem, Akta osobowe Wacława Spałka, Zaświadczenie ZPB im. Dzierżyńskiego.

44 Ibidem, Akta osobowe Wacława Spałka, Pismo CZPB z 27 II 1957 r.

45 Ibidem, Akta osobowe Wacława Spałka, Pismo ZPB z 30 V 1966 r.

W czerwcu 1966 r.⁴⁶ dyrektorem ZZPB został Janusz Duda, 42-letni ekonomista, absolwent Wydziału Ekonomicznego Uniwersytetu Łódzkiego. Od 1945 r. pracował jako księgowy, starszy księgowy bądź rewident w Hucie Stalowa Wola (1945–1946), Związku Gospodarczych Spółdzielni Rzeczypospolitej Polskiej „Społem” w Warszawie (1946–1948), Zakładowych Wydawnictwach Spółdzielczych w Łodzi (1949–1950), Pomocniczej Spółdzielni „Księgodruk” w Łodzi (1950–1951), Centralnym Zarządzie Przemysłu Bawełnianego (1951), Łódzkim Zarządzie Dezynfekcji (1951–1954), Powszechnej Spółdzielni Spożywców Tychy (1955–1956), Zjednoczeniu Przemysłu Bawełnianego (1956–1959). W kolejnych latach Duda sprawował funkcję zastępcy dyrektora trzech przedsiębiorstw bawełnianych: Żarskich Zakładów Przemysłu Bawełnianego (1959–1964), Żyrardowskich Zakładów Przemysłu Lniarskiego (czerwiec–listopad 1964 r.) i Bełchatowskich Zakładów Przemysłu Bawełnianego (1964–1966)⁴⁷. Dyrektorem ZZPB był do grudnia 1969 r.⁴⁸

46 Ibidem, Akta osobowe Janusza Dudy, Pismo ministra Eugeniusza Stawińskiego z 25 V 1966 r.

47 Ibidem, Akta osobowe Janusza Dudy, Ankieta personalna.

48 Ibidem, Akta osobowe Janusza Dudy, Pismo ZPB z 11 XII 1969 r.

Najdłużej kierował zambrowskim kombinatem bawełnianym Zenon Adamczyk, sprawujący funkcję dyrektora w latach 1969–1981. Urodził się w 1927 r. w Felicjanowie niedaleko Koluszek. Ukończył Wydział Włókienniczy Politechniki Łódzkiej ze stopniem inżyniera włókiennika. W latach 1950–1951 pracował jako nauczyciel w Gimnazjum Przemysłu Bawełnianego w Łodzi. Kolejny rok pracy spędził jako doradca techniczny w łódzkich Zakładach Przemysłu Bawełnianego im. Stanisława Dubois. Po zakończeniu studiów, w latach 1952––1954, był kierownikiem Wydziału Przędzalni w Zakładach Przemysłu Bawełnianego im. Juliana Marchlewskiego w Łodzi. O porzuceniu Łodzi oraz bardzo odpowiedzialnego i prestiżowego stanowiska zadecydowała sytuacja rodzinna Adamczyka (urodziło mu się dziecko) i warunki mieszkaniowe. W 1954 r. Zenon Adamczyk przyjechał do otwieranej właśnie fabryki w Zambrowie, gdzie objął stanowisko naczelnego inżyniera. W 1967 r. został zastępcą dyrektora do spraw produkcji. Od grudnia 1969 r. był pełniącym obowiązki dyrektora, a od lutego 1970 r. – dyrektorem naczelnym ZZPB. 31 grudnia 1981 r. odszedł z pracy w ZZPB na wcześniejszą emeryturę⁴⁹.

49 Ibidem, Akta osobowe Zenona Adamczyka, Zaświadczenie ZZPN, 26 VIII 1987 r.; ibidem, Akta osobowe Zenona Adamczyka, Wniosek o ustalenie prawa do nagrody jubileuszowej, 2 XI 1976 r.

Od 1953 r. Adamczyk należał do PZPR. Zasiadał w różnych gremiach politycznych i społecznych (m.in. w Wojewódzkiej Radzie Narodowej), w latach sześćdziesiątych był także posłem na Sejm. Za swoją działalność był wielokrotnie odznaczany, m.in. Złotym Krzyżem Zasługi (w 1964 r.), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (w 1977 r.)⁵⁰.

50 Ibidem, Akta osobowe Zenona Adamczyka, Wykaz odznaczeń.

Dyrektor ZZPB Zenon Adamczyk. Zdjęcie z akt paszportowych z połowy lat siedemdziesiątych XX w. Zbiory AIPN.

Helena Kwiek, długoletnia pracownica zakładów, a w latach osiemdziesiątych ich wicedyrektor, pisała: „Kiedy mówił cicho, niskim głosem: «panie kierowniku», to rozmówca wstawał na baczność, nawet wtedy, gdy była to rozmowa telefoniczna”⁵¹. Adamczyka załoga kochała i nienawidziła jednocześnie. Znano go ze stanowczości, twardego charakteru i nieustępliwości. Podziwiany był za te cechy również przez swoich wrogów, nawet tych, którzy doprowadzili do jego usunięcia w 1981 r. Zenon Adamczyk szczególną niechęć budził wśród mistrzów (już od 1955 r.) – nazywali go wówczas mariawitą⁵². O Adamczyku mówiono też „Zeus” – co miało oznaczać, że jest wszechmogący⁵³. Gdy w marcu 1971 r. podczas zebrania załogi okrzykami zaatakowano Adamczyka (co dawało szansę na pozbawienie go stanowiska), nawet członkowie PZPR nie wstawili się za dyrektorem⁵⁴. Mimo to przetrwał on na swoim stanowisku.

51 H. Kwiek, op. cit., s. 88.

52 Określenie to miało oznaczać nadgorliwca (AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 113, Protokół z zebrania egzekutywy POP przy ZZPB, 3 IX 1955 r., k. 68, 69).

53 Relacja Marka Rutkowskiego z 12 I 2006 r.

54 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 119, Protokół z posiedzenia plenum KZ z udziałem egzekutywy OOP Zm. III „S”, 25 III 1971 r., k. 91.

Dyrektor ZZPB Czesław Zagdański przed głównym wejściem do ZZPB podczas rozmowy z kapelmistrzem orkiestry zakładowej, 1 maja 1986 r. Zbiory W. Skawskiego.

Ostatnim dyrektorem ZZPB przed zmianami systemowymi w latach dziewięćdziesiątych był Czesław Zagdański (1982–1991), który jako jedyny dyrektor niemal całą swą karierę zawodową związał z ZZPB. Urodził się w 1941 r. w Zagnańsku koło Kielc. W 1966 r. ukończył Wydział Włókienniczy Politechniki Łódzkiej⁵⁵. Już na drugim roku studiów podpisał umowę z ZZPB, w której w zamian za stypendium zobowiązał się do podjęcia pracy po zakończeniu studiów właśnie w tym zakładzie⁵⁶. W 1966 r. od razu został kierownikiem zmiany Wydziału Przędzalni, następnie w latach 1970–1971 był kierownikiem Wydziału Przędzalni, a w latach 1971–1974 – kierownikiem Wydziału Tkalni. W 1974 r. został zastępcą dyrektora ds. produkcji⁵⁷. W lutym 1982 r. minister przemysłu chemicznego i lekkiego powołał Zagdańskiego na stanowisko dyrektora ZZPB. Na mocy uchwały Rady Pracowniczej ZZPB z 13 września 1990 r. odwołano go z tej funkcji, choć faktycznie przestał kierować przedsiębiorstwem dopiero 1 maja 1991 r.⁵⁸ Na przełomie 1991 i 1992 r. był zastępcą komisarza w Łomżyńskich Zakładach Przemysłu Bawełnianego „Narew”. Po rezygnacji z tej funkcji przeszedł na emeryturę⁵⁹. Zagdański od 1968 r. był członkiem PZPR. Sprawował wiele funkcji partyjnych i państwowych, w latach osiemdziesiątych zasiadał we władzach wojewódzkich partii.

55 AP Białystok Oddział Łomża, KW PZPR w Łomży, 651, Kwestionariusz osobowy, k. 121–123.

56 AZ ZPB „Zamtex”, Akta osobowe Czesława Zagdańskiego, Umowa, b.p.

57 AP Białystok Oddział Łomża, KW PZPR w Łomży, 651, Kwestionariusz osobowy, k. 121–123.

58 AZ ZPB „Zamtex”, Akta osobowe Zenona Adamczyka, passim.

59 Archiwum Zakładowe Podlaskiego Urzędu Wojewódzkiego w Łomży, 24/15-325, Akta osobowe Czesława Zagdańskiego, k. 1.

3.4.2. Nadzór polityczny

W przedsiębiorstwach w PRL bardzo ważną rolę odgrywały komórki partii rządzącej – PZPR. Komitet Zakładowy PZPR pełnił funkcję politycznego kierownika przedsiębiorstwa: miał kontrolować zarówno zakład jako całość, jak i jego administrację, załogę i działające w nim organizacje społeczno-polityczne. Maciej Tymiński wyróżnił cztery elementy takiego nadzoru: prawo do wydawania poleceń w formie ogólnych wytycznych, uprawnienia do kontroli, uprawnienia wynikające z instytucji nomenklatury oraz możliwość egzekucji tych uprawnień⁶⁰.

60 M. Tymiński, op. cit., s. 42, 109.

Oczywiście wpływ polityczny na załogę był tylko jednym z zadań partii w zakładach pracy, ale działalność przedsiębiorstw należała do głównych obszarów zainteresowania PZPR. W zależności od wielkości i znaczenia zakładu nadzór nad nim sprawowały Komitet Centralny (np. w Nowej Hucie), komitety wojewódzkie (w zakładach dużych i średnich zaliczanych do przemysłu kluczowego) lub komitety powiatowe (w zakładach przemysłu terenowego). Przy czym komitety niższego szczebla interesowały się również zakładami, które formalnie znajdowały się poza ich wpływami⁶¹. Nad ZZPB nadzór sprawował KW w Białymstoku, a po 1975 r. – KW w Łomży.

61 Ibidem, s. 41.

PZPR miała realną możliwość wpływania na przedsiębiorstwo dzięki kontroli nad obsadzaniem różnych stanowisk. Nomenklatura była w ogóle jedną z głównych podstaw systemu władzy w PRL. Funkcjonowała na podstawie wewnętrznych uregulowań partyjnych, niebędących częścią systemu prawnego. Warto podkreślić, że przepisy te dotyczyły nie tylko aparatu partyjnego, lecz całej administracji państwowej. Uprawnienia nomenklaturowe dawały organizacjom partyjnym bezpośredni wpływ na obsadzanie najważniejszych stanowisk w przedsiębiorstwach i aparacie państwowym. Było to chyba najsilniejsze narzędzie bezpośredniego oddziaływania na zakłady pracy, jakim dysponowała partia. Liczba stanowisk w skali kraju rosła w bardzo szybkim tempie, szczególnie po 1956 r. W latach siedemdziesiątych różne szczeble organizacyjne PZPR decydowały o obsadzie ponad 100 tys. stanowisk, w kolejnej dekadzie – już ok. 250 tys. Uprawnienia nomenklaturowe były generalnie wykorzystywane dwutorowo: bezpośrednio – gdy zatwierdzano kandydata na dane stanowisko, i w sposób pośredni – gdy odpowiednia instancja partyjna opiniowała kandydatów podlegających później mniej lub bardziej fikcyjnej procedurze wyborczej⁶². Tadeusz Kowal, I sekretarz KZ PZPR w ZZPB w latach osiemdziesiątych, mówił: „polityka kadrowa dla PZPR jest jednym z podstawowych czynników sprawowania przez partię marksistowsko-leninowską przewodniej roli w społeczeństwie. Z charakteru partii, jej przewodniej i kierowniczej roli wynika, że w kryteriach doboru i oceny kadr kierowniczych należy przestrzegać z całą konsekwencją jakości kwalifikacji zawodowych, politycznych i moralnych”⁶³.

62 Ibidem, s. 84, 102, 103.

63 AP Białystok Oddział Łomża, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 9, Protokół z posiedzenia plenum KZ PZPR w ZZPB, 9 VII 1984 r., k. 112.

Jak już zostało wspomniane, dyrektorzy ZZPB i ich zastępcy pochodzili z nomenklatury KW PZPR w Białymstoku, a następnie w Łomży. Z reguły wnioski składane przez CZPB (a później ZjPB) rozpatrywano pozytywnie (jak np. w kwestii mianowania Zenona Adamczyka)⁶⁴.

64 AP Białystok, KW PZPR w Białymstoku, 400, Protokół nr 3/70 z posiedzenia egzekutywy KW PZPR w Białymstoku, 13 II 1970 r., k. 114.

KP PZPR akceptował obsadę następujących stanowisk w ZZPB: zastępców dyrektora (z uwzględnieniem uwag Wydziału Ekonomicznego KW), kierowników wydziału tkalni, przędzalni, kadr, głównego mechanika, głównego energetyka, przewodniczącego Rady Zakładowej⁶⁵. Na początku lat siedemdziesiątych powołano do życia specjalny zespół do opiniowania kadry pionu administracyjnego i ekonomicznego ZZPB. W jego skład wchodzili I sekretarz KP PZPR, I sekretarz KZ PZPR, dwóch członków egzekutywy⁶⁶.

65 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 49, Analiza rocznej ankiety statystycznej powiatowej organizacji partyjnej za rok 1969, k. 15, 16.

66 Ibidem, k. 15.

Po reformie administracyjnej w 1975 r. w nomenklaturze KM-G PZPR znajdowały się następujące stanowiska w ZZPB: główny specjalista ds. pracowniczych, główny księgowy, kierownik kadr i szkolenia, przewodniczący Rady Zakładowej⁶⁷. Liczba stanowisk objętych nomenklaturą lokalnych władz w ZZPB stale się zmniejszała. W 1987 r. znajdowali się w niej już tylko zastępcy dyrektora przedsiębiorstwa⁶⁸. Według ostatniego wykazu stanowisk nomenklaturowych żadne z podległych KM-G stanowisk nie znajdowało się w ZZPB⁶⁹. Co ciekawe, był to proces odwrotny od ogólnopolskiej tendencji zwiększania wpływu PZPR na obsadzanie różnego rodzaju stanowisk.

67 AP Białystok Oddział Łomża, KM-G PZPR w Zambrowie, 28, Wykaz stanowisk objętych nomenklaturą egzekutywy Komitetu Miasta i Gminy Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Zambrowie, k. 33.

68 Ibidem, 37, Wykaz stanowisk kierowniczych wymagających uzgodnień, akceptacji i rekomendacji Komitetu Miejsko-Gminnego PZPR w Zambrowie i jego organów wykonawczych, k. 10.

69 Ibidem, 38, Wykaz kierowniczych stanowisk wymagających uzgodnień i akceptacji Komitetu Miejsko-Gminnego PZPR w Zambrowie i jego organów wykonawczych, k. 100, 101.

Egzekutywa KZ PZPR mogła wyznaczać mistrzów salowych, kierowników oddziałów i działów, kierownika Domu Kultury, kierownika hotelu robotniczego, dyspozytorów zmianowych, magazynierów, rewidentów, kierowników sekcji, radcy prawnego, komendanta Straży Pożarnej, komendanta Straży Przemysłowej, brygadzisty służby dozoru oraz kierownictwa Rady Zakładowej. Wpływ na obsadę stanowisk mistrzów oraz stałych brygadzistów leżał w gestii Oddziałowej Organizacji Partyjnej. Obsada stanowisk objętych nomenklaturą KZ wymagała pisemnego wniosku dyrekcji. Sekretarze OOP sporządzali jedynie notatkę na wniosku odpowiedniego kierownika⁷⁰.

70 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 121, Protokół z posiedzenia egzekutywy Komitetu Zakładowego PZPR z 12 IX 1967 r., k. 204, 205; ibidem, 122, Protokół z posiedzenia egzekutywy KZ PZPR z 30 XII 1971 r., k. 353.

Z reguły bez problemu zatwierdzano wnioski dyrekcji. Czasem administracja nie zasięgała nawet opinii organizacji partyjnych. „Wielu kierowników uważa, że w sprawach kadrowych to organizacja partyjna, a ściślej mówiąc egzekutywa i sekretarze to są od tego, by zatwierdzały wymówienia lub kary członków partii, ale jeżeli idzie o awanse, gdzie ustalone jest, że mistrzów i brygadzistów mają zatwierdzać egzekutywa OOP, to tego się nie przestrzega, np. ostatnio na krosnach KA awansuje się praktykanta na mistrza i egzekutywa nic o tym nie wie”⁷¹. Skargi na pomijanie sekretarzy OOP w sprawach kadrowych były stałym powodem zadrażnień pomiędzy partią a administracją szczebla podstawowego⁷². Administracja decydowała o polityce personalnej w zakładzie, a instytucja nomenklatury partyjnej (na poziomie KZ i OOP) była jedynie fikcją. Jest to jeszcze jeden bardzo ważny przykład pokazujący, jak słabą pozycję miał KZ PZPR w stosunku do dyrekcji przedsiębiorstwa.

71 Ibidem, 123, Sprawozdanie z rocznej działalności Komitetu Zakładowego w ZZPB, k. 31.

72 AP Białystok Oddział Łomża, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 8, Pismo I sekretarza KZ PZPR do dyrektora naczelnego ZZPB z 4 IX 1981 r., k. 36.

OOP i KZ PZPR opiniowały także kandydatów do MRN, PRN, WRN i Sejmu PRL. Oczywiście były to tylko teoretyczne konsultacje, gdyż praktycznie nigdy nie zgłaszano uwag ani sprzeciwów w stosunku do kandydatów. Padały nawet z ust kierujących zakładową partią zdania, że i tak o wszystkim zadecyduje Front Jedności Narodu. „[Zarówno] na plenum, jak [i] na zebraniach OOP i grupach partyjnych w zasadzie do kandydatów uwag czy zastrzeżeń nie było. Dyskutowano tylko, czy nie za dużo jest w naszym okręgu kandydatów centralnych, szczególnie u szczebla wojewódzkiego, albo że mógłby być kandydat robotniczy i z ZZPB. Jednakże po wyjaśnieniach towarzysze zgodzili się z proponowanymi kandydatami, by umieścić ich na listach do głosowania”⁷³.

73 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 123, Informacja z udziałem OOP i grup partyjnych odbytych w dniach 25–26 I 1972 r. na temat konsultacji kandydatów na posłów do Sejmu PRL, k. 10.

Tak jak to zostało już wspomniane, komórka zakładowa PZPR była jednak organem fasadowym, zdominowanym przez dyrekcję. Odbywało się to na zasadzie wzajemnego porozumienia zainteresowanych stron na szczytach zakładowej władzy. W efekcie tego niżsi rangą członkowie partii często skarżyli się na nierespektowanie przez administrację zakładu ich pozycji. Członek egzekutywy KZ PZPR mówił: „Organizacja musi stać się organizacją, sekretarze Oddziałowej Organizacji Partyjnej są niczym, traktuje ich się jako kierowników politycznych”⁷⁴. „Często na tkalni było w ten sposób, że przełożony zamiast porozmawiać z sekretarzem, to mówi: «Czego pan się szwenda» czy coś podobnie albo «niech pan się zastanowi nad swoim losem» itp.”⁷⁵ Owo wzajemne „porozumienie na górze” było odczuwalne jako tłumienie krytyki na dole i ochrona administracji zakładowej przez partię.

74 Ibidem, 123, Protokół z posiedzenia KZ PZPR z 6 XII 1972 r., k. 184.

75 Ibidem, Sprawozdanie z rocznej działalności Komitetu Zakładowego w ZZPB, s. 37.

3.4.3. Samorząd załogi

Zdobyczą polskiego Października miał być samorząd robotniczy. Październik 1956 r. rzeczywiście stanowił przełom w stosunkach panujących w wielkich zakładach pracy. W wielu z nich rzeczywiście czasowo ograniczono rolę partii i administracji przedsiębiorstwa na rzecz tworzonych spontanicznie rad robotniczych, które miały kontrolować działania dyrekcji.

Załoga ZZPB w czasie przełomu październikowego⁷⁶ była jeszcze bardzo młoda – nie tylko stażem, lecz także wiekiem i nie wyłonili się samoistnie spośród niej przywódcy robotniczy⁷⁷. Brak autentycznych niezależnych liderów załogi w 1956 r. miał też zasadniczy wpływ na powstanie i działalność Rady Robotniczej w ZZPB. Została ona powołana nie spontanicznie, jak w wielu przedsiębiorstwach, lecz z polecenia władz politycznych i administracyjnych, dopiero w kwietniu 1957 r. Rada Robotnicza w ZZPB była tworem całkowicie sztucznym, podobnie jak związki zawodowe i kilka organizacji społecznych działających w zakładzie. Dyrekcja przedsiębiorstwa od samego początku nie tylko kontrolowała, ale wręcz organizowała proces tworzenia Rady Robotniczej⁷⁸.

76 Należy zaznaczyć, że w Październiku w wielu zakładach wyłoniły się w kraju grupy liderów robotniczych, którzy w kolejnych kilku latach byli często nieformalnymi przywódcami załogi (Ł. Kamiński, Stosunek robotników do władzy 1944–1989 i jego ewolucja [w:] Dla władzy, obok władzy, przeciw władzy. Postawy robotników wielkich ośrodków przemysłowych w PRL, red. J. Neja, IPN, Warszawa 2005, s. 15). Na Fali Października 1956 r. Białostocczyzna w świetle dokumentów archiwalnych, oprac. M. Kietliński, A. Pasko, Prymat, Białystok 2006, passim.

77 W tym samym czasie stacjonujące w Zambrowie (tuż obok ZZPB) oddziały wojskowe otrzymały polecenie wyruszenia w stronę Warszawy, by udzielić poparcia grupie „natolińskiej” (K. Sychowicz, Zambrów..., s. 132, 133).

78 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 113, Protokół z zebrania egzekutywy POP przy ZZPB, 15 III 1957 r., k. 140.

KZ PZPR tak widział rolę Rady Robotniczej: „Podstawowym zadaniem Rady Robotniczej w jej działalności jest dążenie do zapewnienia sprawnego funkcjonowania i rozwoju przedsiębiorstwa oraz rozwijanie wśród załogi działalności zmierzającej do podniesienia gospodarności, umocnienia dyscypliny pracy, wzmożenia aktywności wytwórczej, zwiększenia odpowiedzialności pracowników za wyniki gospodarcze wydziałów produkcyjnych”⁷⁹. W skład rady wchodziło 26 osób, w tym 13 członków PZPR. Prowadzeniem prac zajmowały się oddziałowe rady robotnicze⁸⁰. Funkcjonowała ponad rok, zebrała się 7 razy i zajęła się m.in. podziałem funduszu zakładowego, likwidacją Oddziału Zaopatrzenia Robotniczego, opracowaniem regulamin pracy oraz schematem organizacyjnym zakładu⁸¹. Była całkowicie posłuszna dyrekcji zakładu i w żaden sposób nie reprezentowała załogi.

79 Ibidem, 117, Sprawozdanie Komitetu Zakładowego na V Konferencję sprawozdawczo-wyborczą PZPR w ZZPB w Zambrowie, k. 240.

80 Ibidem, 117, Sprawozdanie Komitetu Zakładowego na V Konferencję sprawozdawczo-wyborczą PZPR w ZZPB w Zambrowie, k. 240.

81 Ibidem, 116, Referat, 8 VI 1957 r., k. 211.

PZPR opanowała sytuację w latach 1957–1958, przejmując pełną kontrolę nad radami robotniczymi. Zamknięciem tego procesu było powołanie do życia w 1958 r. Konferencji Samorządu Robotniczego, czyli organu składającego się z członków rad robotniczych, rad zakładowych, związków zawodowych oraz komitetów zakładowych PZPR⁸². Prezydium rad robotniczych rozszerzono o dyrektorów zakładów, przewodniczących rad zakładowych i przedstawicieli KZ partii. W drugiej połowie lat siedemdziesiątych w wyniku działań PZPR i CRZZ zezwolono na stopniowe ograniczanie roli rad robotniczych w przedsiębiorstwach, w których załogi wyraziły takie życzenia. W KSR członków rad robotniczych zaczęli zastępować pracownicy wybierani bezpośrednio do niej. Akcja ta miała wzmocnić pozycję związków zawodowych w przedsiębiorstwach, w rzeczywistości zaś zlikwidowano po prostu zupełnie martwą instytucję rady robotniczej⁸³.

82 M. Tymiński, op. cit., s. 196.

83 K. Kloc, Historia samorządu robotniczego w PRL 1944–1989, SGH, Warszawa 1992, s. 159, 175.

W ZZPB w skład KSR oprócz przedstawicieli Rady Zakładowej, KZ PZPR, Rady Robotniczej wchodzili także reprezentanci Zarządu Zakładowego Koła NOT, Zarządu Zakładowego ZMS⁸⁴. Co ważne, członkami KSR w ZZPB nie byli sekretarz KZ PZPR i przewodniczący Rady Zakładowej, choć uczestniczyli w posiedzeniach tego gremium⁸⁵. W pierwszym okresie jego działalności posiedzenia KSR w ZZPB były chyba jedynym miejscem, gdzie zdesperowanym robotnikom udawało się wykrzyczeć swoje bolączki. Sprawy te jednak szybko wyciszano i tuszowano⁸⁶. Okazją do zademonstrowania sprzeciwu stały się również wybory do KSR. Części – jak to określono – „robotniczego, wypróbowanego aktywu” nie wybrano na kolejną kadencję do KSR w 1962 r., co świadczyło o krytycznym stosunku robotników do tych osób⁸⁷. Z biegiem czasu administracji partyjnej i zakładowej udało się jednak przejąć samorząd robotniczy w ZZPB. Odtąd jego funkcjonowanie było właściwie fikcją, nigdy nie składano nawet sprawozdań z realizacji uchwał. Jako jeden z przykładów porażki rady wskazano brak odzewu załogi na pomysł wprowadzenia gimnastyki podczas pracy⁸⁸.

84 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 117, Referat sprawozdawczy Komitetu Zakładowego na IV Konferencję sprawozdawczo-wyborczą PZPR przy ZZPB, 11 V 1968 r., k. 105.

85 AZZ, CRZZ, Wydział Organizacyjny, 2602, Referat sprawozdawczy z okresu od lipca 1960 do czerwca 1962 r. WKZZ w Białymstoku z uwzględnieniem oceny I etapu prac w sprawie rozwinięcia kampanii do V/XI Kongresu Polskich Związków Zawodowych, k. 178.

86 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 113, Protokół z posiedzenia Klubu Partyjnego wchodzącego w skład KSR, 13 IV 1962 r., k. 173.

87 AZZ, CRZZ, Wydział Organizacyjny, 2706, Ocena przeprowadzonej kampanii sprawozdawczo--wyborczej do ogniw związkowych i rad robotniczych w województwie białostockim, k. 143.

88 Ibidem, 2602, Referat sprawozdawczy z okresu od lipca 1960 r. do czerwca 1962 r. WKZZ w Białymstoku z uwzględnieniem oceny I etapu prac w sprawie rozwinięcia kampanii do V/XI Kongresu Polskich Związków Zawodowych, k. 180, 201.

Rysunek satyryczny piętnujący niedociągnięcia w pracy Rady Zakładowej ZZPB. „Życie Kombinatu”, 1 maja 1956 r. Zbiory autora.

Gdy w drugiej połowie lat siedemdziesiątych pojawiła się możliwość likwidacji Rady Robotniczej w ZZPB, skwapliwie z niej skorzystano. Jej funkcję przejęła Rada Zakładowa – struktura podobnie fasadowa i niereprezentatywna dla członków załogi. Także i ona, jak wspomniano we wcześniejszym podrozdziale, szybko – bo już w 1980 r. – przestała mieć jakikolwiek wpływ na losy zakładu.

W 1981 r. wraz z rozpoczęciem reformy gospodarczej, mocą Ustawy o przedsiębiorstwach państwowych i Ustawy o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego powołano do życia samorząd załogi z reprezentującą go Radą Pracowniczą⁸⁹. Po delegalizacji „Solidarności” zorganizowano w ZZPB Radę Pracowniczą, która w założeniu miała być organem współrządzącym zakładem. Liczyła ona około 30 osób, z czego mniej więcej połowę stanowili partyjni⁹⁰. Podobnie więc jak w związkach zawodowych, organizacja partyjna sprawowała pełną kontrolę nad funkcjonowaniem samorządu robotniczego w ZZPB („Jak z tego widać, dzięki takiemu składowi poszczególnych organizacji, a zwłaszcza temu, że jedni z najbardziej aktywnych członków partii są w ścisłym kierownictwie tych organizacji, nasza zakładowa organizacja partyjna umocniła się i ma decydujący wpływ na działalność tych organizacji”⁹¹).

89 D.T. Grala, op. cit., s. 185.

90 AP Białystok Oddział Łomża, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 6, Sprawozdanie Komitetu Zakładowego PZPR w ZZPB im. Rewolucji Październikowej w Zambrowie za okres od grudnia 1983 r. do października 1986 r., k. 53.

91 Ibidem, 10, Informacja o działalności organizacji partyjnej PZPR w ZZPB im. Rewolucji Październikowej, k. 74.

3.4.4. Nadzór Służby Bezpieczeństwa

Służba Bezpieczeństwa stale interesowała się Zambrowskimi Zakładami Przemysłu Bawełnianego ze względu na ich wielkość oraz umiejscowienie na terenach wrogo nastawionych do ustroju Polski Ludowej. Sprawą ZZPB zajmował się pion SB Komendy Powiatowej MO w Zambrowie, a od 1975 r. – Komendy Wojewódzkiej MO (następnie Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych) w Łomży.

Owo zainteresowanie SB miało dwa zasadnicze aspekty. Pierwszym z nich była kontrola załogi, w której skład wchodziły osoby uznane za niebezpieczne dla państwa, a także ich poczynań politycznych i nastrojów panujących wśród robotników. SB uważała zakład za miejsce szczególnie zagrożone przez możliwość spotykania się byłych członków podziemia, którzy krytykowali nie tylko polskie władze komunistyczne, lecz także ZSRR⁹². Przeświadczenie o wciąż działających powiązaniach dawnych partyzantów utrzymywało się długo po wojnie. Jeszcze w końcu 1970 r. oficer SB, charakteryzując przedsiębiorstwo, pisał: „Dotychczasowe rozpoznanie wskazuje, że w ZZPB zatrudnione są osoby notowane przez Służbę Bezpieczeństwa w związku z ich wrogą działalnością bandycko-polityczną skierowaną przeciwko PRL, antypaństwowymi wystąpieniami, rozpowszechnianiem wrogiej propagandy ustnej i pisemnej, warcholską działalnością i utrzymywaniem kontaktów nierozpoznanego charakteru z osobami zamieszkałymi w państwach kapitalistycznych. Osoby te mogą podjąć w określonej sytuacji działalność wrogą bądź przestępczą skierowaną przeciwko PRL. Istnieje konieczność rozpoznania ich zachowania się, ustalenia ewentualnych zamiarów wrogiej działalności”⁹³.

92 AIPN Bi, 045/574, Plan pracy na III kwartał 1957 r. Referatu Służby Bezpieczeństwa KP MO w Zambrowie, k. 245.

93 AIPN Bi, 02/12, Sprawa obiektowa „Malwia”, Analiza operacyjnego zabezpieczenia ZZPB w Zambrowie, 23 V 1970 r., k. 9.

Z biegiem czasu, zwłaszcza w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, ważniejszą rolę zaczęto jednak przypisywać nastrojom panującym wśród robotników, powodowanych zarówno przesłankami związanymi ze sprawami ogólnokrajowymi, lokalnymi, jak i wewnątrzzakładowymi. Zwracano uwagę na wypowiadane przez robotników oceny i sądy: „w poszczególnych indywidualnych wypadkach szkodliwe wypowiedzi sprowadzają się do [...] negowania ustroju socjalistycznego jako tego, który rzekomo nie potrafi zapewnić egzystencję ludności kraju, a przeciwstawiając i wychwalając ustrój kapitalistyczny, a w tym gloryfikując gospodarność Stanów Zjednoczonych. Wypowiedzi najczęściej spotykane są wśród robotników fizycznych ZZPB”⁹⁴. Przywiązywanie dużej wagi do nawet najmniejszych oznak sprzeciwu wobec władzy powodowało czasami komiczne sytuacje. Poszukiwano np. osoby (lub osób), która wydrapała oczy na portrecie Władysława Gomułki zawieszonym w sali konferencyjnej ZZPB. Wydarzeniu temu poświęcono specjalnie wszczętą sprawę operacyjnego sprawdzenia o kryptonimie „Oko”⁹⁵.

94 AIPN Bi, 045/678, Sprawozdanie z prac Referatu Służby Bezpieczeństwa KP MO w Zambrowie za 1966 r., k. 350.

95 AIPN Bi, 045/631, Plan pracy Ref[eratu] SB KP MO w Zambrowie na IV kwartał b.r. [1961], k. 806.

Drugi obszar zainteresowania stanowiły kwestie związane z bezpieczeństwem zakładu. Oczywiście oba powyższe aspekty były ze sobą powiązane – krytyczne wobec władz państwa czy zakładu nastroje wśród załogi, działania osób nieprzychylnych państwu ludowemu mogły wpływać na bezpieczeństwo zakładu i w rezultacie na wyniki jego produkcji. Także niebezpieczeństwa powstałe wewnątrz zakładu mogły mieć ujemne skutki dla nastrojów politycznych ludzi pracujących w ZZPB. Tak było np. ze stale powtarzającymi się pożarami na terenie zakładu. Sprawdzano niemal wszystkie poważniejsze „niestandardowe” usterki techniczne, by wykluczyć lub potwierdzić ewentualne działanie sabotażystów⁹⁶.

96 AIPN Bi, 05/154, Sprawa operacyjnego sprawdzenia „Prometeusz”; AIPN Bi, 05/163, Sprawa operacyjnego sprawdzenia „Augiasz”; AIPN Bi, 05/80, Sprawa operacyjnego sprawdzenia „Boja”.

Swoją działalność na terenie ZZPB Służba Bezpieczeństwa koordynowała przy pomocy funkcjonariuszy oddelegowanych do prowadzenia spraw obiektowych, innych funkcjonariuszy oraz sieci współpracowników. Sieć tę tworzyli: tajni współpracownicy, osoby określane jako kontakty operacyjne oraz kontakty służbowe. Agentura była nie tylko źródłem informacji, ale przede wszystkim narzędziem pozwalającym wpływać na nastroje załogi. Nie ma niestety pełnych danych pozwalających odtworzyć liczbę agentów w ZZPB. W pierwszych miesiącach funkcjonowania zakładu budowę struktur agenturalnych zakłóciła odwilż popaździernikowa i przypadek publicznego przyznania się pracownika do współpracy z Urzędem Bezpieczeństwa, co wpłynęło „zastraszająco na agenturę zatrudnioną w kombinacie”⁹⁷. Jednak działalność agentury w ZZPB była tak ważna, że październiku 1957 r. w planie powiatowej SB notowano: „Podjąć na kontakt część wyeliminowanej agentury, która wyrazi chęć do dalszej współpracy, szczególnie w Zambrowskich Zakładach Przemysłu Bawełnianego”⁹⁸.

97 AIPN Bi, 045/564, Informacja zastępcy KP MO d.s. SB w Zambrowie kpt. T. Kalinowskiego, 21 III 1957 r., k. 313.

98 AIPN Bi, 045/574, Plan pracy na IV kwartał 1957 r. Referatu Służby Bezpieczeństwa KP MO w Zambrowie, k. 241, 243.

Przez dwadzieścia lat (od 1970 r.) SB miała na terenie ZZPB co najmniej 54 tajnych współpracowników: „Agat”, „Akacja”, „Antoni”, „Aron”, „Asesor”, „Asnyk”, „Batalion”, „Bazalt”, „Brzoza”⁹⁹, „Cygan”, „Czarny”, „Edward”, „Ewa”, „Gol”, „Iza”, „Janek”, „Jarek”, „Jarosław”, „Józef”¹⁰⁰, „Junior”¹⁰¹, „Jurga”, „Kalski”, „Koliber”¹⁰², „Konrad”, „Kowalski”, „Krab”, „Krystyna”, „Krzysiek”, „Lipski”, „Mat”, „Mery”, „Miki”, „Minor”, „Mit”, „Noc”¹⁰³, „Nowakowski”, „Opal”, „Orkan”, „Pers”, „Przemek”, „Robert”, „Roma”, „Samowar”, „Smuga”, „Sosna”, „Sum”, „Tadek”, „Tkacz”, „Tomasz”, „Wiosna”, „Zachar”, „Zefir”¹⁰⁴, „Ziółkowski”, „Żegota”. Pracownicy SB mieli swobodny dostęp do wszystkich budynków zakładu. Spotykali się ze swoimi „podopiecznymi” zarówno na terenie zakładu, jak i w mieszkaniach współpracowników oraz w zakonspirowanych lokalach służbowych. Prowadzono również rozmowy telefoniczne. Na terenie zakładu jako miejsca spotkań używano pomieszczenia Zakładowego Oddziału Samoobrony oraz lokalu TKKF „Czółenko”¹⁰⁵.

99 AIPN Bi, 02/12, Sprawa obiektowa „Malwia”, k. 52, 53; AIPN Bi, 05/154, Sprawa operacyjnego sprawdzenia „Prometeusz”, wykaz osobowych źródeł informacji wykorzystanych w sprawie, k. 3; AIPN Bi, 05/163, Sprawa operacyjnego sprawdzenia „Augiasz”, Wykaz osobowych źródeł informacji wykorzystanych w sprawie, k. 3; AIPN Bi, 05/80, Sprawa operacyjnego sprawdzenia „Boja”, Wykaz osobowych źródeł informacji wykorzystanych w sprawie, k. 5.

100 „Józef” – „pracuje na stanowisku kierowniczym w dziale transportu, posiada możliwości poruszania się po całym zakładzie, gorliwie wykonuje zadania Służbie Bezpieczeństwa, niesprawdzony, wartościowy” (AIPN Bi, 02/12, Sprawa obiektowa „Malwia”, Analiza operacyjnego zabezpieczenia ZZPB w Zambrowie, 23 V 1970 r., k. 7).

101 „Junior” – „zatrudniony na stanowisku w administracji, potrafi wykonywać skomplikowane zadania. Posiada możliwość szerokiego styku i oddziaływania na inne osoby. Z miejsca pracy udziela wartościowych informacji” (ibidem, k. 7).

102 „Koliber” – „udziela informacji wartościowych, gorliwie wykonuje zadania SB, zatrudniony w dziale kontroli technicznej tkalni, posiada dobre możliwości rozpoznania sytuacji wśród pracowników fizycznych tkalni” (ibidem, k. 7).

103 „Noc” – „zatrudniony w oddziale końcowym tkalni na stanowisku kierowniczym. Sprawdzony, gorliwie wykonujący zadania Służbie Bezpieczeństwa, potrafi wykonywać skomplikowane zadania, posiada możliwości rozpoznawania sytuacji wśród pracowników tkalni” (ibidem, k. 7).

104 „Zefir” – „wartościowy, sprawdzony, na kierowniczym stanowisku w administracji, potrafi wykonywać złożone zadania, posiada możliwość oddziaływania na inne osoby” (ibidem, k. 7).

105 Ibidem, k. 8; AIPN, Bi 008/689/2, Teczka pracy TW Brzoza, passim.

W 1970 r. SB miała w ZZPB 5 tajnych współpracowników, Komenda Powiatowa MO – 2 (w Dziale Głównego Mechanika i w magazynach). Ponadto w gestii organów bezpieczeństwa było 12 tzw. kontaktów operacyjnych, czyli agentury niższej kategorii. SB oceniała, że dzięki temu aparatowi może z wyprzedzeniem rozpoznawać konflikty w zakładzie i skutecznie przeciwdziałać „niepożądanym zjawiskom”¹⁰⁶. Na początku 1971 r. Służba Bezpieczeństwa miała już w ZZPB 11 tajnych współpracowników. W czasie konfliktu w marcu 1971 r.¹⁰⁷ pozyskano kolejnych 8. W efekcie, średnio jeden tajny współpracownik przypadał na niespełna 200 pracowników. Dla porównania – w całym województwie białostockim w 1971 r. SB miała 983 tajnych współpracowników, co średnio dawało jednego współpracownika na 1201 mieszkańców (drugie miejsce w kraju po województwie szczecińskim)¹⁰⁸.

106 AIPN Bi, 02/12, Sprawa obiektowa „Malwia”, Analiza operacyjnego zabezpieczenia ZZPB w Zambrowie, 23 V 1970 r., k. 4–12.

107 Szerzej o konflikcie w podrozdziale Konflikty wewnątrzzakładowe i oddziaływanie kryzysów ogólnokrajowych na ZZPB, s. 280.

108 T. Ruzikowski, Tajni współpracownicy pionów operacyjnych aparatu bezpieczeństwa 1950–1984, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2003, nr 1, s. 126.

Tajnych współpracowników umieszczano na różnych stanowiskach i w różnych miejscach pracy zakładu, przede wszystkim jednak w przędzalni i tkalni¹⁰⁹. Oprócz tajnych współpracowników SB miała w ZZPB w początkach lat siedemdziesiątych 21 kontaktów operacyjnych, w większości wśród średniego personelu technicznego z przędzalni i tkalni: w tkalni mistrz tkalni, salowy tkalni, salowy działu przygotowawczego tkalni, dwóch pracowników fizycznych, w przędzalni mistrz oraz dwóch pracowników fizycznych oraz pojedyncze kontakty w Dziale Głównego Mechanika i Magazynie Przędzy oraz trzy w Straży Przemysłowej¹¹⁰. Ich zadania opisywano w następujący sposób: „W zależności od potrzeb udzielają informacji wstępnych o istniejącej sytuacji na zakładzie, sygnalizują o niewłaściwych zjawiskach oraz zajmują właściwą postawę w sytuacjach konfliktowych, wpływają czynnie na postawy innych pracowników”¹¹¹.

109 AIPN Bi, 02/12, Sprawa obiektowa „Malwia”, Plan operacyjnego zabezpieczenia obiektu ZZPB do sprawy obiektowej krypt. „Malwia”, 18 III 1972 r., k. 25.

110 Ibidem, k. 8.

111 Ibidem, k. 25, 26.

SB korzystała także z 10 kontaktów służbowych, czyli pracowników (na stanowiskach kierowniczych) zobowiązanych z racji pełnionych funkcji do kontaktów ze specsłużbami¹¹².

112 Ibidem, k. 26.

Szczególnym osobowym źródłem informacji (ze względu na wyjątkowe umiejętności lub wiedzę) byli konsultanci, którzy nie podlegali rejestracji przez SB¹¹³. W 1970 r. SB nie miała żadnego konsultanta w ZZPB, w następnych latach sytuacja ta jednak zmieniła się¹¹⁴.

113 Ł. Kamiński, Lingua securitatis, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2003, nr 1, s. 211.

114 AIPN Bi, 02/12, Sprawa obiektowa „Malwia”, Analiza operacyjnego zabezpieczenia ZZPB w Zambrowie, 23 V 1970 r., k. 9.

Na przełomie 1979 i 1980 r., jak wynika z kopii meldunków trafiających do SB, służby te miały w ZZPB przynajmniej trzy kontakty operacyjne, co najmniej siedmiu tajnych współpracowników i minimum jednego konsultanta¹¹⁵. Zapewne w następnych latach liczba współpracowników SB w ZZPB rosła, podobnie jak rosła ogólna liczba TW w całej Polsce¹¹⁶. W latach osiemdziesiątych TW, otrzymywali dodatkowe zadania – kontrolowania działaczy „Solidarności”, m.in. Eugeniusza Łomocińskiego¹¹⁷. Do inwigilacji tego związkowca wykorzystano kilku TW, m.in. „Brzozę”, który jako jeden ze zwierzchników Łomocińskiego miał pilnować podwładnego. Co warto zaznaczyć – „Brzoza” był członkiem PZPR, na jego werbunek i wykorzystanie przez SB osobiście wyraził zgodę I sekretarz KW PZPR w Łomży Mieczysław Czerniawski¹¹⁸.

115 AIPN Bi, 05/28, Sprawa operacyjnego sprawdzenia „Nastrój”, ZZPB – niezadowolenie z powodu zatrudnienia w dni wolne od pracy, 26 II 1979–10 VII 1980 r., passim.

116 W województwie łomżyńskim w pionach operacyjnych resortu spraw wewnętrznych zarejestrowano następujące liczby tajnych współpracowników: w 1978 r. – 259; w 1979 r. – 282; w 1980 r. – 342; w 1981 r. – 397; w 1982 r. – 479; w 1983 r. – 591; w 1984 r. – 870 (T. Ruzikowski, op. cit., s. 129).

117 AIPN Bi, 008/689/2, Teczka pracy TW „Brzoza”, passim.

118 AIPN Bi, 008/689/1, Teczka personalna tajnego współpracownika „Brzoza”, passim.

Marian Orzechowski (pierwszy z prawej), minister spraw zagranicznych PRL i członek Biura Politycznego KC PZPR podczas gospodarskiej wizyty w ZZPB w listopadzie 1986 r. Pierwszy z lewej Mieczysław Czerniawski, I sekretarz KW PZPR w Łomży. Zbiory G. Skawskiego.

O tym, jak werbowano i wykorzystywano tajnych współpracowników w ZZPB, można przynajmniej częściowo wnioskować z historii TW „Tadka”. Został on pozyskany do współpracy 24 marca 1971 r. (a więc w okresie napięć strajkowych w ZZPB¹¹⁹) „w celu zapewnienia dopływu informacji o nieprawidłowościach występujących w ZZPB w Zambrowie”¹²⁰. „Tadek” urodził się na początku lat trzydziestych w podzambrowskiej wsi. Był pochodzenia chłopskiego, miał wykształcenie zawodowe i pracował jako mistrz tkacki. SB, typując go na kandydata na TW, stawiała sobie następujące cele: „doraźne pozyskanie w celu rozpoznania nastrojów i zamiarów załogi, a szczególnie średniego dozoru technicznego po przerwie w pracy, jaka miała miejsce w Zambrowskich Zakładach Przemysłu Bawełnianego dnia 13 marca 71 r. [...] [Współpracownik] Zapewni bieżący dopływ informacji godnych uwagi Sł[użby] Bezp[ieczeństwa] o osobach, wydarzeniach i zjawiskach zachodzących w ZZPB w Zambrowie, które to zakłady objęte są ramowym planem pracy w sprawie obiektowej nr 9189/70, a w szczególności celem [jego] pozyskania jest:

119 Szerzej o strajkach w podrozdziale Konflkty wewnątrzzakładowe i oddziaływanie kryzysów ogólnokrajowych na ZZPB, s. 280.

120 AIPN Bi, 008/360/1, Teczka personalna tajnego współpracownika „Tadek”, Notatka informacyjna, k. 1.

zapobieganie szkodliwej działalności osób, które w celu inspirowania robotników do powodowania przerw w pracy, zakłócania normalnego toku produkcji, skłócania prawidłowych stosunków pomiędzy robotnikami a dyrekcją zakładu bądź instancją partyjną;

rozpoznawanie i wykrywanie sprawców dopuszczających się działalności sabotażowej (psucie maszyn, uszkadzanie przędzy lub tkanin) oraz wykonawców i inspiratorów wrogich napisów;

prowadzenie rozpoznania celem ujawniania ewentualnych nieprawidłowości na odcinku zaopatrzenia w części zamienne i surowiec oraz nieprawidłowości powodujące atmosferę niezadowolenia osób zatrudnionych w zakładzie”¹²¹.

121 Ibidem, Kwestionariusz tajnego współpracownika, k. 5.

Dlaczego SB zwróciła uwagę na „Tadka”? „Kandydat na TW od kilkunastu lat pracuje w tkalni na stanowisku mistrza tkackiego, stąd też zna postępowanie i zachowanie się mistrzów w stosunku do personelu podwładnego, w wyniku czego może scharakteryzować poszczególnych mistrzów i pracowników fizycznych. Ma możliwości swobodnego poruszania się po oddziale tkackim, prowadzenia rozmów z kierownictwem i pozostałymi pracownikami. Poprzez rozmowy ma możliwość sondażu pracowników fizycznych, jak i reakcji z kierownictwem. Ze względu na swoje stanowisko może zapobiegać niekorzystnym sytuacjom na terenie zakładu”¹²². Zauważono, że kandydata na TW charakteryzują „uczucia patriotyczne”, „lojalny stosunek do Służby Bezpieczeństwa”, „chęć udzielenia pomocy Sł[użbie] Bezp[ieczeństwa] w zakresie informowania [...] o obiekcie gospodarczym, jakim są Zambrowskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego w Zambrowie”¹²³. Pozytywną opinię o „Tadku” oraz jego pracy w ZZPB wydali inni tajni współpracownicy SB w ZZPB (oczywiście nie zdając sobie sprawy z celu, jakiemu miały posłużyć wystawione przez nich opinie)¹²⁴.

122 Ibidem, k. 6.

123 Ibidem.

124 Por. AIPN Bi, 008/360/1, Teczka personalna tajnego współpracownika „Tadek”, Wyciąg z informacji nr 31/LO-159/76, źródła TW ps. „Noc” z 17 XII 1976 r., k. 25.

Jednym z ważnych motywów, może nawet najważniejszym, podjęcia przez „Tadka” współpracy z SB była atmosfera w ZZPB i PRL na przełomie 1970 i 1971 r. Gdy emocje opadły, sytuacja się uspokoiła, „Tadek” chciał się wycofać ze współpracy – co mu jednak uniemożliwiono. Zaprzestał jej dopiero z chwilą wyjazdu do Stanów Zjednoczonych na początku lat osiemdziesiątych, a definitywnie ją zerwał po powrocie ze Stanów Zjednoczonych w 1987 r.¹²⁵ Przez cały okres współpracy 80 razy spotkał się z funkcjonariuszami, z czego na 72 spotkaniach przekazał informacje. Weryfikowano je potem, konfrontując z informacjami od czterech innych TW. Za przekazywane informacje „Tadek” otrzymywał pieniądze, paczki delikatesowe (dwie), podejmowany był także poczęstunkami¹²⁶.

125 Bardzo często sposobem wynagradzania współpracowników przez SB była pomoc w uzyskaniu paszportu na wyjazd zarobkowy do Stanów Zjednoczonych. Takie wyjazdy zwykle były jednak kresem współpracy z SB.

126 AIPN Bi, 008/360/1, Teczka personalna tajnego współpracownika „Tadek”, Charakterystyka TW ps. „Tadek” nr LO-158, 28 I 1988 r., k. 28, 29.

4. WIELKOŚĆ I STRUKTURA PRODUKCJI

4.1. Techniczny potencjał produkcyjny

Tak jak zaznaczono wcześniej, już w założeniach przyjęto, że ZZPB będą przerabiały najgorsze gatunki bawełny. Według danych z pierwszej połowy lat siedemdziesiątych na strukturę przerabianego surowca składała się bawełna radziecka IV i V gatunku (66 proc.), III (4 proc.), I i II (7 proc.), a także bawełna z udziałem włókna syntetycznego¹. ZZPB nie produkowały gotowych wyrobów. Głównym produktem wytwarzanym w zakładzie były tkaniny drelichowe. Z biegiem czasu, zwłaszcza po modernizacji w latach siedemdziesiątych, produkowano także tkaniny pościelowe oraz tkaniny wykorzystywane przez przemysł obuwniczy. W latach osiemdziesiątych drelichy stanowiły 50 proc. produkcji zakładu, materiały pościelowe – 30 proc., obuwnicze – 20 proc. Wówczas cała produkcja była objęta zamówieniami rządowymi².

1 H. Muszyńska-Hoffmanowa, XX lat..., s. 41.

2 J. Oniszczuk, Zwykłe życie potentata, „Kontakty” 1985, nr 3, s. 5.

Maszyny, w które został wyposażony zakład, były nowe, choć wyprodukowano je jeszcze na podstawie przedwojennych planów technicznych. Do przędzalni dostarczono maszyny radzieckie. W 1970 r. 49 248 wrzecion w przędzalni produkowało 35,5 tys. kg przędzy na dobę (9860 ton w roku). W Zambrowie zamontowano dwa rodzaje krosien: KA-11/12 z Dzierżoniowskiej Fabryki Krosien oraz Saurer – produkowane na licencji szwajcarskiej przez Widzewską Fabrykę Maszyn Włókienniczych³. Tkalnia na 1828 krosnach produkowała 150 tys. m.b. tkanin dziennie (42 960 tys. m.b. tkanin rocznie)⁴. Wiele inwestycji bardzo ważnych dla produkcji i warunków pracy podjęto już po uruchomieniu zakładu. Dopiero wówczas udało się zamontować i uruchomić niektóre instalacje, m.in. klimatyzację w tkalni i przędzalni⁵.

3 AIPN Bi, 045/651, Meldunek specjalny z-cy komendanta posterunku MO ds. Bezpieczeństwa w Zambrowie Piotra Zińczuka, 24 IV 1962 r., k. 525; H. Kwiek, op. cit., s. 83.

4 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 51, Informacja o przebiegu wydarzeń w ZZPB w Zambrowie, k. 217; AIPN Bi, 02/12, Sprawa obiektowa „Malwia”. Plan operacyjnego zabezpieczenia obiektu ZZPB do sprawy obiektowej krypt. „Malwia”, 18 III 1972 r., k. 17.

5 AIPN Bi, 02/12, Sprawa obiektowa „Malwia”, Plan operacyjnego zabezpieczenia obiektu ZZPB do sprawy obiektowej krypt. „Malwia”, 18 III 1972 r., k. 21.

Tkalnia, krosna Saurer, 1981 r. Agencja Forum, fot. R. Broniarek.

Po 20 latach od uruchomienia pierwszych maszyn zdecydowano się na modernizację przędzalni. Kierowano się koniecznością podwyższenia jakości uzyskiwanego produktu oraz poprawą warunków pracy załogi. Modernizację ZZPB umożliwiły szczególne preferencje dane przemysłowi lekkiemu w latach siedemdziesiątych. Priorytetem miały być inwestycje niezbędne dla rynku i te, które poprawią warunki pracy robotników w starych zakładach. Modernizacje służyły także zwiększeniu zdolności produkcyjnych i obniżeniu materiałochłonności⁶.

6 AAN, PZPR, XI/673, Informacja w sprawie realizacji ustaleń podjętych na posiedzeniu Biura Politycznego KC PZPR 4 V 1971 r., dotyczących założeń rozwoju przemysłu lekkiego w latach 1971–1975, 31 V 1971 r., k. 37–46.

W latach 1972–1981 unowocześniono przędzalnię. Wymieniono 426 zgrzeblarek SZ-63 na 175 MK-600, zamontowano nowe urządzenia odpylające zgrzeblarki, a także zespół oczyszczania odpadków oraz 20 niedoprzędzarek FL-6 Toyota. Zmniejszenie liczby zgrzeblarek pozwoliło wygospodarować dodatkowe miejsce na 113 przędzarek. W efekcie roczna zdolność produkcyjna wydziału wzrosła z 9,5 tys. ton do 14 tys. ton przędzy⁷. Modernizacja ta wymusiła przebudowę również sieci elektrycznej ze względu na zwiększony pobór mocy przez nowe maszyny. Jednocześnie przeprowadzono roboty budowlano-instalacyjne: postawiono przybudówkę południową, dokonano adaptacji w hali przędzalni, modernizacji dwóch starych podstacji, unowocześniono klimatyzację i oświetlenie⁸. Dyrektor przedsiębiorstwa w 1973 r. stwierdził jednak: „Modernizacja nie przyniosła specjalnych efektów produkcyjnych, gdyż istnieje jeszcze sporo starych maszyn”⁹. W latach 1979–1980 zamontowano nowoczesne przewijarki radzieckie AMK-150, co zautomatyzowało przewijanie przędzy. Dzięki nowym systemom trzepalniczym wzrósł stopień oczyszczenia przędzy z 40 do 60 proc. Dokonano także wielu innych unowocześnień parku maszynowego przędzalni. Modernizacja przędzalni wymogła rozpoczęcie prac unowocześniających tkalnię. Od 1975 r. rozpoczęto wymianę 640 krosien KA-11/12 na 264 krosna STB-2-216 oraz klejarek na nowoczesne maszyny, co poprawiło jakość osnów przygotowywanych do tkania. Wszystko to pozwoliło na uruchomienie produkcji nowej tkaniny drelichowej przeznaczanej na odzież roboczą¹⁰. Udało się, co najważniejsze, dostosować strukturę produkcji przędzalni do pracy tkalni. W ramach modernizacji poprawiono także warunki socjalne załogi – wybudowano w przędzalni szatnie, ubikacje, natryski i jadalnie oraz unowocześniono zaplecze socjalne tkalni¹¹. Prace te przeprowadzono na kredyt, który ZZPB spłacał do 1984 r.¹²

7 H. Kwiek, op. cit., s. 84.

8 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 123, Wymiana zgrzeblarek i modernizacja przędzalni średnioprzędnej, k. 269–271.

9 Ibidem, 56, Protokół z posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie, 20 VIII 1973 r., k. 82.

10 H. Kwiek, op. cit., s. 84, 85.

11 AP Białystok Oddział Łomża, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 8, Raport o stanie technicznym ZZPB, k. 7.

12 M. Wiśniewski, Szok psychologiczny, „Kontakty” 1983, nr 50, s. 6.

Kolejny raz do modernizacji zakładu przystąpiono w 1985 r. Z 760 krosien Saurer wymieniono: 216 na 112 krosien STB-2-200, 232 na 199 krosien STB-180, 312 na 282 krosna ATPR-120-4. Wprowadzono też do użycia nowe przędzarki bezwrzecionowe, dzięki czemu skrócono cykl produkcyjny, poprawiono jakość przędzy i tkanin, zmniejszono zapylenie i lepiej wykorzystywano surowiec¹³. ZZPB po zakończeniu całego procesu modernizacyjnego miał szansę stać się nowoczesną fabryką włókienniczą. Ostateczny krach gospodarki centralnie planowanej, zmiany polityczne i ekonomiczne przełomu dekad zmusiły dyrekcję do zawieszenia finalizacji przebudowy zakładów. Nigdy do niej już nie wrócono.

13 H. Kwiek, op. cit., s. 85, 86.

Do unowocześniania produkcji przyczyniał się też ruch racjonalizatorski. W ZZPB zachęcano do eliminacji uciążliwych prac ręcznych oraz usprawniania produkcji i poprawiania przez to jej wielkości. Nad wprowadzaniem w życie pomysłów racjonalizatorskich czuwała specjalna komórka. W 1966 r. zgłoszono np. 54 projekty, z czego 37 przyjęto do realizacji, a wdrożono 28¹⁴. W 1969 r. pojawiło się 68 wniosków racjonalizatorskich, z czego wykorzystano aż 60. Średnio od zgłoszenia wniosku do jego wprowadzenia w życie upływało 32 dni¹⁵. Popularyzacją wynalazczości w zakładzie zajmował się Klub Techniki i Racjonalizacji. Przez 20 lat funkcjonowania zakładu nie odnotowano jednak sukcesów na większą skalę. Zgłoszono sześć wniosków patentowych, z czego patenty otrzymały dwa wynalazki¹⁶.

14 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 121, Sprawozdanie z działalności Zakładowego Koła NOT oraz KTiR, k. 154, 155; ibidem, 123, Sprawozdanie z pracy Koła PTE przy ZZPB w Zambrowie za 1974 r., k. 377.

15 AIPN Bi, 02/12, Sprawa obiektowa „Malwia”, Analiza operacyjnego zabezpieczenia ZZPB w Zambrowie, 23 V 1970 r., k. 9.

16 M. Miklaszewska, op. cit., s. 14.

4.2. Organizacja produkcji

W przemyśle bawełnianym funkcjonują samodzielne przędzalnie, tkalnie, przędzalnie z tkalniami, zakłady materiałów nietkanych, fabryki nici bądź też bawełniane kombinaty przemysłowe łączące wszystkie fazy produkcji¹⁷. Zambrowskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego składały się z dwóch zasadniczych wydziałów: przędzalni i tkalni. Zakład był jedyną fabryką w Polsce i jedną z niewielu w Europie przerabiającą głównie najgorsze – IV i V – gatunki bawełny¹⁸. Bawełnę przerabiano na przędzę, a po wybudowaniu tkalni wyrabiano w niej białe płótno¹⁹.

17 S. Pączka, op. cit., s. 67.

18 M. Wiśniewski, op. cit., s. 6.

19 AIPN Bi, 02/12, Sprawa obiektowa „Malwia”, Plan operacyjnego zabezpieczenia obiektu ZZPB do sprawy obiektowej krypt. „Malwia”, 18 III 1972 r., k. 17.

Surowiec do zakładów docierał najczęściej drogą kolejową. Bawełna trafiała do magazynów surowca, skąd była dostarczana do przędzalni.

Budynek przędzalni. Druga połowa lat siedemdziesiątych XX w. Zbiory A. Barańskiego.

Wydział ten składał się z następujących działów: trzepalni²⁰ (na stanowiskach robotniczych zatrudnieni byli w niej podawacze surowca, trzepacze, oczyszczacze maszyn, wagowi, smarowacze, sortowacze klas), zgrzeblarni²¹, w której wytwarzano półprodukt w postaci taśmy zgrzeblarkowej (zatrudnieni przy tej pracy byli zgrzeblarze, oczyszczacze zgrzeblarek, wózkarze, ostrzacze obciągarek²², ostrzacze pokryw²³, zamiataczki oraz smarowacze maszyn). Najważniejszy z oddziałów był jednak dział przygotowawczy. To właśnie od tempa jego pracy zależały inne części przędzalni, a także tkalnia. Podobnie było z działem przygotowawczym tkalni. Obiema przygotowalniami interesowała się SB, która zwracała uwagę na panujące tam nastroje²⁴. W przygotowalni przędzalni pracowali rozciągacze (usuwający braki w taśmie zgrzeblarkowej), przędzarki na niedoprzędzarkach²⁵, wózkarze, oczyszczacze, oczyszczacze maszyn, zamiataczki oraz smarowacze. Oddział przędzalni właściwej zatrudniał prządki, obciągaczki, zszywaczki taśm, wózkarzy, oczyszczaczy wagowych, zamiataczki i smarowaczy. Ostatni dział przędzalni stanowiła przewijalnia²⁶, zatrudniająca przewijaczy przędzy, wagowych, zamiataczki, smarowaczy, wózkarzy, ślusarzy, układaczy przędzy oraz nastawiaczy maszyn²⁷.

20 Oczyszczano, rozluźniano i mieszano w niej bawełnę przed zasadniczą fazą produkcji (Encyklopedia techniki. Przemysł lekki), WNT, Warszawa 1986, s. 680.

21 Dokonywało się w niej ostateczne rozluźnienie warstwy włókna aż do rozdzielenia na pojedyncze włókna, które prostowano i mieszano. Usuwano jednocześnie zabrudzenia i krótkie włókna (Encyklopedia techniki..., s. 804).

22 Obciągarki ułatwiały zdejmowanie z maszyn przędzalniczych kompletu pełnych nawojów (Encyklopedia techniki..., s. 359).

23 Elementy zgrzeblarek tworzące tzw. płaszczyznę zgrzeblącą (Encyklopedia techniki..., s. 448).

24 AIPN Bi, 02/12, Sprawa obiektowa „Malwia”, Plan operacyjnego zabezpieczenia obiektu ZZPB do sprawy obiektowej krypt. „Malwia”, 18 III 1972 r., k. 20.

25 Niedoprzędzarka wytwarzała niedoprzęd – cienki zespół włókien o własnościach grubej nici i luźnej strukturze wytwarzany w ostatnich fazach procesu przygotowawczego (Encyklopedia techniki..., s. 341).

26 Przewijalnia przenosiła przędzę na nawój odpowiedni dla kolejnych etapów produkcji (Encyklopedia techniki..., s. 476).

27 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 47, Wydział przędzalni, k. 160, 161.

Niedoprzędzarki na Wydziale Przędzalni. 1967 r., Agencja Forum, fot. A. Jałosiński.

Wytworzona przędza trafiała do oddziału przygotowawczego tkalni. Proces tkania przebiega wieloetapowo. Oddział przygotowawczy dzielił się na pięć działów: przewijalnię (w której pracowali smarownicy, przewijaczki i wózkarze), snowalnię – przygotowującą pionowe nici w tkaninie (w tym dziale zatrudniano snowaczki, pomoce snowaczek oraz wózkarzy), krochmalnię (ze stanowiskami: krochmalarz, pomocnik krochmalarza, gotowacza krochmalu, wałkarz, wagowy), przewlekarnię²⁸ (w której pracowali przewlekacze, podawacze, czyściciele, płocharze, wózkarze), cewiarnię – czyli miejsce przewijania przędzy z dużych motków na małe cewki (zatrudniano tam smarowników, wózkarzy, cewiaczki oraz wydawaczki wątku²⁹). Z oddziału przygotowawczego wątek trafiał do tkalni właściwej. Pracowali w niej tkacze, natykacze³⁰, pomagaczki, wycinacze sztuk, omiatacze krosien, smarownicy, wiązacze osnów i ich pomocnicy oraz zamiataczki³¹.

28 W przewlekarni przeciągano nici osnowy przez lamelę, oczko odpowiedniej struny nicielnicowej i przez szczelinę płochy w maszynie tkackiej (Encyklopedia techniki..., s. 480).

29 Wątek – nitki usytuowane poprzecznie w tkaninie przeplatane z osnową (ibidem, s. 700).

30 Zakładali oni nawoje na maszynę (ibidem, s. 331).

31 Wiązacze osnów nakładali osnowy na maszyny tkackie (AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 120, Materiały nieuporządkowane, k. 119–129).

Wyprodukowaną tkaninę oceniali brakarze, którzy kwalifikowali bele materiału do odpowiednich gatunków. Gotowy wyrób z tkalni był przewożony do magazynów, gdzie pakowano go w skrzynie i przygotowywano do wysyłki. Na każdym etapie produkcji możliwa była kontrola prowadzona przez Dział Kontroli Jakości.

Tkalnia ZZPB. Pierwsza połowa lat sześćdziesiątych XX w. Zbiory RIH.

4.3. Dynamika produkcji

Przed omówieniem poziomu i dynamiki produkcji Zambrowskich Zakładów Przemysłu Bawełnianego warto prześledzić stan wykonywania przez przedsiębiorstwo planów produkcyjnych. Polską gospodarkę centralnie kierowaną (podobnie jak w innych krajach bloku radzieckiego) cechował się m.in. wieloszczeblowy mechanizm planowania i zarządzania³². Samodzielność przedsiębiorstw w tym systemie była sprowadzana do minimum, a podstawową miarę rozliczania zarządzających zakładem stanowił poziom wykonania narzuconego planu.

32 J. Kaliński, J. Luszniewicz, Gospodarka centralnie kierowana [w:] Historia gospodarcza Polski (1939–1989), red. J. Kaliński, SGH, Warszawa 1996, s. 65.

Maciej Tymiński zauważa, że istniały możliwości, aby przedsiębiorstwo prowadziło własne działania, niezależne od władz zwierzchnich. Najważniejszy klucz do prowadzenia takiej gry, jak się wydaje, stanowiła informacja (np. o realnych możliwościach produkcji). Nie bez znaczenia były też wzajemna współzależność przedsiębiorstwa i zjednoczenia, trwała ich koegzystencja oraz minimum skuteczności zakładu w wykonywaniu zadań produkcyjnych. Dawało to zjednoczeniom możliwości obrony podległych im przedsiębiorstw (np. przy wyznaczaniu planów)³³. Teoria ta może dotyczyć także ZZPB. Gdy na początku działania kombinatu narzucano zakładowi plany, miał on trudności z ich wykonywaniem. Z biegiem czasu, po wielu konferencjach, zebraniach i spotkaniach udało się jednak dojść w tej kwestii do porozumienia z autorami planów. W połowie lat siedemdziesiątych dyrektorzy kombinatu zgodnie mówili: „Ze Zjednoczeniem konfliktów nie ma. Zdarzają się dyskusje, często gorące, zawsze pełne wzajemnego zrozumienia. Bo obu stronom przyświeca ten sam cel: jak najsprawniej wykonać plan. [...] Spośród sześciu naczelnych dyrektorów, którzy w różnych okresach kierowali kombinatem, ponoć jeden tylko nie mógł dogadać się ze Zjednoczeniem, ale dawno go tu nie ma”³⁴. Przytoczona wypowiedź, choć jest typowa dla języka propagandy tego okresu, daje jednak obraz ograniczonej samodzielności administracji zakładu w stosunku do Zjednoczenia.

33 M. Tymiński, op. cit., s. 36.

34 M. Miklaszewska, op. cit., s. 14.

Wykonywanie planu techniczno-finansowego przez ZZPB w latach 1957–1971

Źródło: opracowanie własne na podstawie AAN, PZPR 237/VII-2837, Narada wojewódzka aktywu partyjnego i plenum Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Białymstoku, 30 V 1957 r., k. 121; AP Łódź, ZjPB, 435, Analiza działalności gospodarczej ZZPB w Zambrowie za rok 1959, k. 1; ibidem, 487, Analiza działalności gospodarczej ZZPB w Zambrowie za rok 1960, k. 2; ibidem, 536, Analiza działalności gospodarczej ZZPB w Zambrowie za rok 1961, k. 7; ibidem, 586, Analiza działalności gospodarczej ZZPB w Zambrowie za rok 1962, k. 4; ibidem, 630, Analiza działalności gospodarczej ZZPB w Zambrowie za rok 1963, k. 3; ibidem, 728, Analiza działalności gospodarczej ZZPB w Zambrowie za rok 1967, k. 9; ibidem, 812, Kompleksowa analiza działalności gospodarczej za 1969 rok ZZPB w Zambrowie, k. 1; ibidem, 843, Analiza rocznej działalności przedsiębiorstwa za 1971 r., k. 3.

W okresie, dla którego dysponujemy danymi, ZZPB z reguły wykonywał plany narzucone mu przez Centralny Zarząd, a następnie Zjednoczenie. W latach 1957–1971 tylko raz – w 1963 r. – plan nie został wykonany. Zdecydowane działania podjęły wtedy przedsiębiorstwo, polityczne i administracyjne władze powiatu, a przede wszystkim bezpośredni polityczny nadzorca – Komitet Wojewódzki PZPR. Była to najpoważniejsza z bezpośrednich interwencji w ZZPB przeprowadzonych przez KW.

Niewykonanie planów w 1963 r. Zofia Strzałkowska tłumaczyła brakiem mistrzów i słabymi kwalifikacjami zawodowymi pracowników, narzucaniem niewykonalnych zadań produkcyjnych przez Zjednoczenie i przede wszystkim nieuwzględnieniem złej jakości bawełny przetwarzanej przez zakład³⁵. Podobnie podsumował tę kwestię KW PZPR w Białymstoku: „Na ten stan rzeczy miały wpływ przyczyny obiektywne i subiektywne. Za przyczyny subiektywne uznano obniżenie jakości surowca, brak części zamiennych, duży wzrost uruchomienia oraz brak odpowiednio wykwalifikowanych kadr. Decydujący jednak wpływ na obniżenie wyników gospodarczych miały przyczyny subiektywne, głównie natury organizacyjno-kadrowej. Rozluźnienie dyscypliny pracy, często tolerowany przez mistrzów i personel inżynieryjno-techniczny liberyzm [prawdopodobnie chodziło o liberalizm] w stosunku do opieszałych niezdyscyplinowanych, niedostateczna opieka nad parkiem maszynowym ze strony robotników i personelu mistrzowskiego, niekonsekwentne przestrzeganie reżimu technologicznego, wadliwa organizacja pracy w zakresie synchronizacji produkcji poszczególnych oddziałów”³⁶.

35 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 38, Protokół nr 25/63 z wspólnego posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie i KZ przy ZZPB, 6 IX 1963 r., k. 90.

36 Ibidem, 43, Ocena realizacji uchwały Komitetu Wojewódzkiego w Białymstoku z 27 VI 1964 r. w sprawie usprawnienia działalności partyjno-gospodarczej w ZZPB od 1964 do 1966 r., k. 304.

W czerwcu 1964 r. w ZZPB odbyło się posiedzenie egzekutywy KW PZPR w Białymstoku. Podjęto wówczas uchwałę: „Egzekutywa KW w oparciu o stwierdzone niedociągnięcia i w trosce o dalszy prawidłowy rozwój zakładu i prawidłowe zabezpieczenie kierownictwa politycznego podjęła uchwałę zawierającą cały szereg wniosków i postulatów. Stawiane wnioski podjęte zostały w trzech zasadniczych częściach: w zakresie organizacyjnego zabezpieczenia realizacji zadań produkcyjnych, w zakresie pracy partyjnej, w zakresie pracy z organizacjami działającymi na terenie zakładu”³⁷. Pracownicy ZZPB twierdzili, że uchwała ta bardzo im pomogła: „miała poważny wpływ na zmianę stosunku Zjednoczenia do potrzeb naszego zakładu. Obserwuje się większe zainteresowanie problemami i trudnościami i większe ich zrozumienie. Pomoc zjednoczenia wyraża się w uznaniu naszych żądań (wielkość zatrudnienia, asortyment produkcji), jak również w obiektywnej, choć krytycznej, ocenie sytuacji panującej w zakładzie”³⁸. Przez kilka kolejnych miesięcy KZ i KP PZPR składały do KW szczegółowe raporty dotyczące realizacji wskazówek KW PZPR. Uznano też, że kluczem do wykonania zadań produkcyjnych powinno być skłonienie załogi do wzmożenia aktywności zawodowej. Starano się więc szczególną uwagę zwracać na kontakty dyrekcji z pracownikami zakładu. Postrzegano to jednak specyficznie: „Nowe formy spotkań z załogą wyrażają się w spotkaniach dyrektora, sekretarza KZ, przewodniczącego Rady Zakładowej z przodownikami pracy poszczególnych działów. Uczestnicy takich spotkań dyskutują ze swoimi współpracownikami, co daje dość pozytywne efekty”³⁹.

37 Ibidem, k. 305.

38 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 41, Sprawozdanie z realizacji uchwały egzekutywy KW PZPR, k. 166.

39 Ibidem, 43, Protokół nr 28 z posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie, 8 XII 1966 r., k. 301.

Do załamania produkcji i niewykonania zadań doszło na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Jeszcze rok 1978 zamknięto wykonaniem planu w 100,1 proc.⁴⁰ W kolejnych latach nie przekroczono już 100 proc. Powodami tego stanu rzeczy były utrudnienia związane z ciężką zimą 1978/1979 r., zmniejszenie liczby dni pracy w 1981 r., a przede wszystkim braki kadrowe⁴¹. Dopiero rok 1982 przyniósł ponowne wywiązanie się z zadań planowych, nakreślonych już na podstawie aktualnych możliwości zakładu. Wykonano wówczas 101,6 proc. zamierzonej produkcji⁴².

40 AP Białystok Oddział Łomża, RN i UMiG w Zambrowie, 32, Realizacja planu społeczno-gospodarczego rozwoju miasta i gminy za rok 1978, k. 56.

41 Eugeniusz Zarzycki – zastępca dyrektora Zjednoczenia Przemysłu Bawełnianego – na konferencji partyjnej w ZZPB w 1979 r. zauważył: „Brak realizacji planowych zadań w ZZPB jest w głównej mierze spowodowany brakiem zatrudnienia” (ibidem, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 1, Protokół z IX Konferencji sprawozdawczo-wyborczej KZ PZPR przy ZZPB im. Rewolucji Październikowej w Zambrowie, 30 X 1979 r., k. 13).

42 Ibidem, RN i UMiG w Zambrowie, 36, Sprawozdanie z wykonania planu społeczno-gospodarczego, rozwoju i budżetu miasta i gminy za 1982 rok, k. 60.

Niestety, dostępne dane pozwalają prześledzić poziom produkcji Zambrowskich Zakładów Przemysłu Bawełnianego jedynie w latach 1960–1982. W tym okresie z reguły produkcja ZZPB miała tendencję zwyżkową. Wzrost produkcji przedsiębiorstwa w analizowanych latach można podzielić na dwa zasadnicze okresy: 1960–1971 i 1972–1982.

Produkcja ZZPB na tle produkcji krajowych zakładów przemysłu bawełnianego w latach 1960–1971

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1959, MPL, Warszawa 1959, s. 19; Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1960, MPL, Warszawa 1960, s. 20, 222, 225; Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1961, MPL, Warszawa 1961, s. 20; Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1962, MPL, Warszawa 1962, s. 3; Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1963, MPL, Warszawa 1963, s. 3; Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1964, MPL, Warszawa 1964, s. 3; Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1965, MPL, Warszawa 1965, s. 18, 73; Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1966, MPL, Warszawa 1966, s. 23, 169; Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1967, MPL, Warszawa 1967, s. 25, 191; Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1969, MPL, Warszawa 1969, s. 23, 165; Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1971, MPL, Warszawa 1971, s. 174.

W latach 1960–1971 z reguły produkcja ZZPB w porównaniu do roku poprzedniego rosła o ok. 9 proc. Ze względu na brak dokumentów trudno dociec przyczyn chwilowego załamania wzrostu produkcji w 1966 r. W tym czasie dochodziło do ostrych konfliktów pomiędzy dyrekcją ZZPB a Zjednoczeniem⁴³, co prawdopodobnie mogło się przyczynić do odejścia dyrektora przedsiębiorstwa Janusza Dudy. W kolejnych latach wróciła tendencja zwyżkowa produkcji. Rekordowy dwudziestoprocentowy wzrost produkcji w 1971 r. (w tym czasie produkcja całego polskiego przemysłu bawełnianego wzrosła o ok. 7 proc.) należy przypisać chyba skutkom strajku 1971 r. Nastąpiła wówczas mobilizacja załogi do wydajniejszej pracy, motywowanej zarówno strachem przed represjami, jak i późniejszą (przynajmniej chwilową) poprawą nastrojów w zakładzie. W latach 1960–1971 rosła nie tylko produkcja ZZPB, lecz także jej udział w wynikach produkcji całego przemysłu bawełnianego.

43 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 117, Protokół z III Konferencji sprawozdawczo-wyborczej KZ PZPR przy ZZPB z 27 VI 1966 r., k. 14.

Produkcja ZZPB na tle produkcji krajowych zakładów przemysłu bawełnianego w latach 1972–1982

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1972, MPL, Warszawa 1972, s. 122; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1973, MPL, Warszawa 1973, s. 136; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1974, MPL, Warszawa 1974, s. 202; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1975, MPL, Warszawa 1975, s. 172; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1976, MPL, Warszawa 1976, s. 166; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1977, MPL, Warszawa 1977, s. 152; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1979, MPL, Warszawa 1979, s. 138; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1980, MPL, Warszawa 1980, s. 144; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1981, MPL, Warszawa 1981, s. 142; AP Białystok Oddział Łomża, Urząd Statystyczny w Białymstoku Oddział w Łomży, 6/5, Sprawozdanie przedsiębiorstwa przemysłowego za rok 1982, k. 3; ibidem, 6/4, Sprawozdanie przedsiębiorstwa przemysłowego za rok 1981, k. 3.

Kolejny okres, przypadający na lata 1972–1982, był bardziej zróżnicowany. Występowały okresy spadku i wzrostu produkcji. Było to zapewne związane z przeprowadzanymi wówczas pracami modernizacyjnymi zakładu i chwilowymi wyłączeniami kolejnych maszyn. Rok 1978 przyniósł znowu wzrost produkcji bliski 9 proc. Jej kolejny spadek, zanotowany w 1979 r., wynikał przede wszystkim z utrudnień, które przyniósł atak zimy stulecia. Nie bez znaczenia były także konflikty wewnątrzzakładowe⁴⁴. Rok 1980 przyniósł znaczący wzrost produkcji, m.in. dlatego, że ZZPB właściwie nie włączyło się do strajków w drugiej połowie 1980 r. W gorącym roku 1981 załoga ZZPB z reguły również nie uczestniczyła w akcjach protestacyjnych, co umożliwiło utrzymanie poziomu produkcji z roku poprzedniego. Duży, bo niemal 18-procentowy spadek nastąpił dopiero w 1982 r.; związany był on jednak z uwarunkowaniami ogólnogospodarczymi, które zostały wcześniej przewidziane (zakładany plan produkcji został wykonany).

44 Zob. podrozdział Konflikty wewntrzzakładowe i oddziaływanie kryzysów ogólnokrajowych na ZZPB, s. 280.

Działalność produkcyjną ZZPB podsumowała w sposób typowy dla propagandy socjalistycznej Helena Kwiek: „Wyprodukowaną w ciągu 35 lat przędzą można by załadować 550 pociągów o składzie 100 wagonów każdy, owinąć kulę ziemską wzdłuż równika 24 razy i zostałoby jeszcze na owinięcie Polski wzdłuż granic”⁴⁵.

45 H. Kwiek, op. cit., s. 87.

ZZPB po osiągnięciu pełnej mocy produkcyjnej wytwarzały ok. 3 proc. produkcji przedsiębiorstw bawełnianych w Polsce. Pamiętając jednak, że przedsiębiorstwo z reguły wykonywało nałożone na nie plany produkcyjne, należy stwierdzić, że był to szczyt jego możliwości produkcyjnych (zwiększonych dzięki wprowadzeniu pracy w nocy). ZZPB zatrudniały ok. 2,5–3 proc. wszystkich pracowników przemysłu bawełnianego w Polsce⁴⁶.

46 Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1965..., s. 141; Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1980..., s. 144.

4.4. Powiązania kooperacyjne

Przemysł lekki zgrupowany był przede wszystkim w Łodzi. Na początku lat sześćdziesiątych udział Łodzi w ogólnej produkcji MPL wynosił ok. 32 proc., a województwa łódzkiego ok. 10 proc.⁴⁷ W regionie białostockim (w województwie łomżyńskim i białostockim) pracowało 4,2 proc. ogólnej liczby zatrudnionych w przemyśle włókienniczym MPL, głównie przemyśle bawełnianym i wełnianym oraz jedwabniczo-dekoracyjnym. Najważniejszym ośrodkiem regionu był Białystok, gdzie produkowały ZPB „Fasty”, ZP Pasmanteryjnego „Pasmanta”, Fabryka „Biruna”, Białostockie Zakłady Przemysłu Wełnianego im. Sierżana oraz Zakłady Przemysłu Wełnianego. Poza Białymstokiem zakłady włókiennicze mieściły się w Wasilkowie – Zakłady Przemysłu Wełnianego im. E. Plater (tkaniny płaszczowe damskie, tkaniny sukienkowe, pledy) i w Gródku (zakład dziewiarski – filia Siedleckich Zakładów Przemysłu Dziewiarskiego „Karo”). Poza najbliższymi okolicami Białegostoku produkowały ZZPB i ŁZPB „Narew”⁴⁸.

47 AAN, KC PZPR, 237/V/334, Notatka w sprawie niektórych problemów przemysłu włókienniczego i odzieżowego w latach 1961–1965, Warszawa, 11 IV 1962 r., k. 2–9.

48 S. Pączka, op. cit., s. 123–125.

Jak to już zostało napisane, ZZPB od początku były pomyślane jako fabryka dwuwydziałowa współpracująca z kombinatami bawełnianymi w Ostrowi Mazowieckiej i Łomży (ostatecznie usuniętymi z planu sześcioletniego). W Polsce przeważały zakłady trójwydziałowe. Zakładów dwuwydziałowych było jedynie pięć, czyli 16 proc. przedsiębiorstw przemysłu bawełnianego. Przez pierwszy, 16-letni okres funkcjonowania samodzielność ZZPB była zagrożona („W perspektywie przewiduje się całkowitą likwidację przedsiębiorstw nieprodukujących produktu finalnego”⁴⁹). Jeśli tendencja ta utrzymałaby się, prawdopodobnie zakłady zambrowskie stałyby się filią lub wydziałami zamiejscowymi białostockich „Fast” („ZPB zaleca komasacje przedsiębiorstw i tworzenie większych organów gospodarczych według więzi terytorialnej i kooperacyjnej”⁵⁰). W Zjednoczeniu pojawiały się jednak równocześnie głosy, że powoływanie wielotysięcznych przedsiębiorstw utrudni kierowanie (zakład zatrudniający ok. 2000 osób uważano za mały)⁵¹. W 1970 r. powstał pomysł umieszczenia ZZPB pod patronatem BZPB „Fasty” „w zakresie kooperacji, specjalizacji, produkcji, eksportu, zagadnień techniczno-produkcyjnych, organizacyjno-ekonomicznych”. Opieka ta miała objąć również nowo powstałe zakłady w Łomży⁵². Koncepcja ta pojawiała się w maju 1970 r., jednak w ostatecznej wersji programu koncentracji Zjednoczenia nie wprowadzono takiego zapisu⁵³. W efekcie nie doszło więc do utraty samodzielności ZZPB.

49 AAN, MPL, 1/91, Branżowy program koncentracji Zjednoczenia Przemysłu Bawełnianego, k. 425.

50 AAN, KC PZPR, 237/XXXI-221, Notatka w sprawie zmian zasad zarządzania w przemyśle lekkim, k. 63–75.

51 Ibidem, 237/XXXI-246, Notatka w sprawie zmian w zasadach zarządzania w przemyśle lekkim, k. 56–92.

52 AAN, MPL, 1/91, Branżowy program koncentracji Zjednoczenia Przemysłu Bawełnianego, k. 439.

53 Ibidem, Niesygnowane pismo do naczelnego dyrektora Zjednoczenia Przemysłu Bawełnianego obywatela B. Walczaka w Łodzi, kwiecień 1971 r., k. 446–447.

Przędzę wyprodukowaną w Zambrowie, a następnie również tkaniny surowe zakład wysyłał do innych przedsiębiorstw. Kooperowano w ten sposób przede wszystkim z BZPB „Fasty” w Białymstoku⁵⁴, które odbierały ponad 70 proc. tkanin surowych⁵⁵. Do początku lat siedemdziesiątych współpracowano także z zakładami w Prudniku, Ozorkowie i Łodzi. Do innych wysyłano także ok. 25 proc. przędzy produkowanej na miejscu, choć tyle samo sprowadzano na potrzeby tkalni. Było to sztuczne zwiększanie produkcji przez Zjednoczenie. Zlecenia przychodziły telefonicznie, wysyłano wagon przędzy np. do Andrychowa i odbierano podobny z Bielawy. Przędza była następnie liczona w każdym miejscu, w którym się pojawiła, co w rezultacie podwajało wyniki finansowe⁵⁶. Zdarzało się jednak, że dyrekcja zakładu musiała organizować transport w przeciwnym kierunku – przywozić do ZZPB przędzę. Awarie maszyn przędzalniczych, a przede wszystkim fatalna jakość bawełny powodowały czasem niebezpieczeństwo przestoju maszyn na Wydziale Tkalni. W takich przypadkach dyrekcja godziła się na sprowadzanie przędzy z innych fabryk⁵⁷.

54 Budowę zakładu w Fastach koło Białegostoku rozpoczęto w 1954 r. na mocy zarządzenia ministra przemysłu lekkiego z 1 X 1953 r., projekt generalny budowy opracowało Biuro Projektów „Giprolegprom” z Moskwy. W kwietniu 1954 r. rozpoczęto budowę przędzalni średnioprzędnej, oddanej do użytku pod koniec 1955 r. W maju 1955 r. – hali przędzalni cienkoprzędnej, oddanej we wrześniu 1958 r. W kwietniu 1956 r. ruszyła budowa farbiarni, zakończona w kwietniu 1960 r. W kwietniu 1959 r. rozpoczęto wznoszenie tkalni kolorowej, przekazanej do użytku we wrześniu 1962 r. W lipcu 1960 r. rozpoczęła się budowa tkalni białej, oddanej do eksploatacji w październiku 1963 r. (AP Białystok, Krótka historia budowy Białostockich Zakładów Przemysłu Bawełnianego „Fasty” w Białymstoku, mps).

55 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 121, Informacja w sprawie zabezpieczenia przewozów w IV kwartale 1966 r., k. 37.

56 M. Wiśniewski, op. cit., s. 6.

57 H. Kwiek, op. cit., s. 85.

Produkty przewożono głównie koleją, choć brak dostatecznej liczby wagonów sprawiał, że trzeba było korzystać także z transportu drogowego. Na przykład w IV kwartale 1966 r., obawiając się, iż kolej będzie preferować przewóz ziemiopłodów, wynajęto od PKS dwa meblowozy, które dwukrotnie w ciągu dnia miały przewozić do „Fast” ok. 80–100 tys. m.b. tkanin⁵⁸.

58 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 121, Informacja w sprawie zabezpieczenia przewozów w IV kwartale 1966 r., k. 37.

Sytuację zmieniło wybudowanie na początku lat siedemdziesiątych Łomżyńskich Zakładów Przemysłu Bawełnianego „Narew”⁵⁹, które stały się odtąd jedynym obok „Fast” stałym odbiorcą produkcji ZZPB. Niezmiernie ważne okazało się stopniowe odchodzenie od kooperowania niemal wyłącznie z fabrykami w rejonie łódzkim i nawiązanie współpracy z „Fastami” oraz ŁZPB „Narew”. Likwidowało to potencjalne trudności wynikające z powiązań kooperacyjnych. Zogniskowanie współpracy w regionie podległym początkowo jednemu, a od 1975 r. dwóm komitetom wojewódzkim PZPR ułatwiało rozwiązywanie większości napięć pomiędzy współpracującymi przedsiębiorstwami. Partia była bowiem ostateczną instancją odwoławczą⁶⁰. Układ ten bez większych problemów funkcjonował do początku lat dziewięćdziesiątych. Dopiero gospodarka wolnorynkowa i likwidacja nakazów „gospodarczej centrali” obnażyły bezsensowność takiego systemu kooperacyjnego, zmuszającego do współpracy odgórnie wyznaczone zakłady.

59 ŁZPB „Narew” były podobnie jak ZZPB zakładem dwuwydziałowym, z tym że nie miały przędzalni, lecz jedynie tkalnię i wykańczalnię.

60 M. Tymiński, op. cit., s. 74.

5. ZATRUDNIENIE, PŁACE, WARUNKI PRACY

Zambrowskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego były przedsiębiorstwem zatrudniającym jedną z największych załóg w dawnym województwie białostockim (do 1975 r.) i największą w województwie łomżyńskim (od 1975 r.). Oczywiście wzrost zatrudnienia odbywał się stopniowo. W końcu lat pięćdziesiątych, a więc po zakończeniu inwestycji, planowano, że załoga ostatecznie będzie liczyć 4730 osób¹. Liczby tej nigdy nie osiągnięto, lecz i tak w fabryce pracowało więcej ludzi, niż liczył Zambrów w momencie rozpoczęcia inwestycji.

1 AP Łódź, ZjPB, 1212, Protokół z Konferencji Samorządu Robotniczego z 10 IX 1959 r., k. 1.

5.1. Kompletowanie załogi. Szkolnictwo zawodowe

Ogromnym wyzwaniem dla kierownictwa organizującego ZZPB było pozyskanie i przeszkolenie kadr dla kombinatu. Kobiety rekrutowano przede wszystkim na wsi. Wiązało się to z koniecznością przełamania oporu rodziców, obawiających się wyjazdów nastoletnich córek poza dom na kilkumiesięczne szkolenie. Ogłoszenia pojawiały się w gazetach, na wiejskich płotach, drzewach². Rekrutacje prowadziły też lokalne struktury Powszechnej Organizacji „Służba Polsce”³. W 1953 r. do Szkoły Przysposobienia Zawodowego w Bielawie trafiło 345 dziewcząt – kandydatek na zambrowskie pracownice. Z biegiem czasu 20 z nich odeszło, część została przeniesiona do SPZ w Jeleniej Górze. Osoby te pochodziły z werbunku w różnych województwach. ZZPB nie były jednak w stanie zatrudnić wszystkich przeszkolonych kobiet, dlatego też zdecydowano, że na przełomie lutego i marca 1954 r. zacznie pracować ok. 200 osób pochodzących z werbunku z woj. białostockiego. Pozostałe przeszkolone kobiety skierowano do innych fabryk, zakładając możliwość późniejszego przeniesienia ich do ZZPB⁴. Irena Kalinowska, jedna z niewielu kobiet, które w ZZPB zostały mistrzami, wspominała po latach: „Po raz pierwszy nazwę «Zambrów» usłyszałam w moim rodzinnym mieście Augustowie w Komendzie SP w sierpniu 1953 r. Zaczynał się nabór dziewcząt do SPZ w Bielawie. Kursantki po ukończeniu nauki miały właśnie otrzymać pracę w Zambrowie. Jak nas poinformowano, powstał tam olbrzymi kombinat bawełniany. Zapewniano nam nie tylko pracę, ale i mieszkanie. Miałam trochę trudności z przyjęciem na kurs. Co za pech! Akuratnie brakowało mi czterech miesięcy, według mego rachunku, bo według metryki, to więcej do przepisowych lat, co najmniej 15... Ojciec też stawiał się sztorcem. Trudno, ubłagałam mamę – ta z poczciwości uprosiła Komendanta i... i 20 września 1953 r. wraz z koleżankami znalazłam się w Bielawie”⁵. Leokadia Chrostowska opowiadała: „Miałam wtedy 15 lat. Od koleżanek dowiedziałam się, że budują fabrykę i biorą dziewczyny do pracy. Bałam się, że mnie nie przyjmą. Właściwie to uciekłam z domu, nie tyle od rodziców, co od biedy kurpiowskiej wsi. Zgłosiłam się w fabryce, której jeszcze nie było. Na polu klarowało się żyto i na tym polu robiono wielkie wykopy, pracowali junacy i przybyłe wojsko. Nas, przyszłe pracownice, wysłano do Łodzi, żebyśmy tam, we włókienniczych fabrykach, nauczyły się obsługiwać maszyn, przędzenia i tkania bawełny”⁶. Janina Strzelec wspominała: „Mieszkałam koło Bielska Podlaskiego, na wsi. Dziewczyny z mojej wsi były już na szkoleniu w Łodzi, kiedy zdecydowałam się i ja. Jako niepełnoletniej rodzice podpisali zobowiązanie, że odpracuję 2 lata w Zambrowie za naukę w Łodzi”⁷.

2 H. Kwiek, op. cit., s. 84.

3 AP Białystok Oddział Łomża, Powszechna Organizacja „Służba Polsce”, Komenda Powiatowa w Zambrowie, 7, Werbunek do zasadniczych szkół zawodowych, wykazy kandydatów, passim.

4 AP Łódź, CZPB, 1667, Protokół z posiedzenia, zwołanego 30 IX 1953 r. w ZZPB przez inspektora Działu Szkolenia Zawodowego CZPB-Płn. – ob. Ochockiego Stanisława, k. 1, 2.

5 H. Muszyńska-Hoffmanowa, XX lat..., s. 61, 62.

6 A. Gasperowicz, Zambrowianki, „Panorama Północy” 1978, nr 17, s. 3, 4.

7 Ibidem.

Część pracowników po ukończeniu Szkoły Przysposobienia Zawodowego wysyłano na praktykę do zakładów łódzkich. Część była szkolona na terenie zakładów, w tym celu sprowadzono na krótko z Łodzi wykwalifikowanych robotników. Uczono tylko praktycznej obsługi maszyn⁸. W Łodzi przeprowadzano także całościowe szkolenia przyszłej kadry kombinatu. W tym mieście rekrutowano również pracowników tamtejszego przemysłu lekkiego do pracy w Zambrowie. Odbywało się to dwiema metodami: albo za pomocą nakazu pracy (najczęściej dwuletniego), albo przez mamienie pracowników obietnicami poprawy warunków pracy i warunków mieszkaniowych. W pierwszym przypadku bardzo często wykwalifikowany pracownik (często mistrz) przyjeżdżał do Zambrowa bez rodziny, i po odpracowaniu odpowiedniego okresu wracał do Łodzi. Przy rekrutowaniu pracowników miejscowych zwracano także uwagę na różnego rodzaju powiązania kandydatów do pracy w ZZPB. Wynikało to z obaw, iż do pracy w fabryce trafią w dużej liczbie byli członkowie oddziałów podziemnych⁹.

8 AP Łódź, CZPB, 2943, Sprawozdanie z działalności ZZPB na rok 1954, k. 74, 75.

9 AIPN Bi, 045/574, Plan pracy na III kwartał 1957 r. Referatu Służby Bezpieczeństwa KP MO w Zambrowie, k. 245. Zob. też podrozdział Nadzór Służby Bezpieczeństwa, s. 132.

Począwszy od drugiej połowy lat pięćdziesiątych, przez kolejną dekadę można zauważyć w ZZPB z jednej strony brak pracowników wykwalifikowanych, z drugiej natomiast nadmiar chętnych do pracy robotników niewykwalifikowanych. Poważnym problemem był brak ludzi z wykształceniem średnim i wyższym, np. w 1966 r. brakowało 13 mistrzów¹⁰ („Na podstawie danych personalnych stwierdzono, iż poziom [kadr w] ZZPB jest niski. Generalnie odczuwa się brak ludzi z wykształceniem wyższym różnych specjalności, a także pracowników z wykształceniem średnim, a w szczególności mistrzów tkackich. ZZPB boryka się z tymi trudnościami od szeregu lat. Zgłaszanie 8–10 ofert rocznie na stypendium fundowane nie przynosi rezultatów. Sytuacja na odcinku wzrostu kwalifikacji nie poprawia się z roku na rok ze względu na dużą fluktuację załogi”¹¹). W połowie lat siedemdziesiątych zakład oferował 48 umów stypendialnych, na które przez dwa lata nie znalazł ani jednej chętnej osoby¹². Dyrekcja, aby zachęcić do pracy w ZZPB, starała się oferować najwyższe możliwe stawki wynagrodzenia: „W kadry techniczne jesteśmy bardzo ubodzy, dlatego też zmuszeni jesteśmy szukać inżynierów, a jeżeli znajdziemy, to zmuszeni jesteśmy dać górną stawkę, ponieważ nie każdy chce przyjść do Zambrowa”¹³. Jednak nie tylko wynagrodzenie decydowało o tym, że do Zambrowa nie przyjeżdżali wykształceni pracownicy¹⁴. Dość długo szukano np. kierownika tkalni. Tak zaprotokołowano wyjaśnienia na temat trudności ze znalezieniem odpowiedniego pracownika, jakich udzielił Kierownik Wydziału Ekonomicznego KW PZPR w Białymstoku – Waszkiewicz: „Jeżeli chodzi o interwencję w obsadzeniu kierownika wykwalifikowanego na tkalnię, wyjaśnia, że pomóc w tym nie może, ponieważ ze względu dziwnej utartej specyfiki panującej w Zambrowie, trudno o ludzi, gdyż do Zambrowa z tego względu nie chcą przyjechać”¹⁵ [pisownia oryginalna]. Przedstawiciel KC PZPR obecny podczas narady, na której padły powyższe słowa, wyraził podobne zdanie. „W sprawie przepływu wykwalifikowanych kadr do Zambrowa stwierdza, że jest poważny hamulec, ponieważ tłumaczony jest specyficznym przesłankom dot. pewnych stosunków obecnej ludności. Dlatego też zakład winien nastawić się na to, by sam wychowywał i dokształcał sobie pracowników”¹⁶. Ta „czarna legenda” ZZPB wśród pracowników przemysłu lekkiego w Polsce krążyła ponad 20 lat¹⁷.

10 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 43, Protokół nr 28 z posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie z 8 XII 1966 r., k. 238.

11 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 50, Informacja o działalności Komisji zakładowych powołanych dla przygotowania warunków wprowadzenia w życie nowego systemu bodźców materialnego zainteresowania, k. 24.

12 M. Miklaszewska, op. cit., s. 14.

13 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 35, Protokół nr 11/62 z posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie z 28 III 1962 r., k. 131.

14 Zob. podrozdział Płace i świadczenia pracownicze, s. 217.

15 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 38, Protokół nr 25/63 z wspólnego posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie i KZ przy ZZPB z 6 IX 1963 r., k. 91.

16 Ibidem.

17 S. Maciejewski, op. cit., s. 12.

Inaczej było w grupie pracowników niewykwalifikowanych. Od początku 1956 r. miejsce pracy w ZZPB stawało się bardzo pożądane. Pojawiły się kilkusetosobowe listy oczekujących na zatrudnienie w kombinacie¹⁸. ZZPB prosiło nawet, by ograniczyć meldowanie w Zambrowie. Nie chciano do pracy przyjmować mężczyzn. Wśród poszukujących wówczas pracy nie było nikogo z wyższym wykształceniem, zdarzały się natomiast osoby ze średnim¹⁹. W I kwartale 1957 r. w Samodzielnym Referacie Zatrudnienia w Zambrowie zarejestrowano 171 mężczyzn (w tym 60 z terenów wiejskich). Porzucano również pracę w budownictwie na rzecz ZZPB²⁰. „Z ogólnej liczby zarejestrowanych około 60 proc. oczekuje wyłącznie na pracę w Zambrowskich Zakładach Przemysłu Bawełnianego, odmawiając wszystkie inne proponowane prace”²¹. „Prawdę mówiąc, to u nas obecnie nie gorsza sytuacja jak w innych powiatach, ale tam, gdy się daje skierowanie, to przyjmie i pracuje, a u nas to się wybiera pracę i dużo krzyczy, wszyscy chcą do ZZPB”²².

18 A. Berkowicz, op. cit., s. 8, 9.

19 AP Białystok Oddział Łomża, PPRNiUP w Zambrowie, 93, Protokół nr 8/57 z posiedzenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Zambrowie z 14 III 1957 r., k. 345–346.

20 Ibidem, PPRNiUP w Zambrowie, 93, Materiały SRZ na posiedzenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej [dotyczące] zagadnień problemowych ujętych planem pracy Prezydium w I kwartale 1957 r., k. 354–356.

21 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 31, Informacja dotycząca zarejestrowanych osób poszukujących pracy, k. 217.

22 Ibidem, 33, Protokół nr 20/61 z posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie z 18 V 1961 r., k. 186.

Tkalnia ZZPB. Pierwsza połowa lat sześćdziesiątych XX w. Zbiory RIH.

W końcu lat sześćdziesiątych i na początku lat siedemdziesiątych pojawił się problem braku rąk do pracy w zambrowskim kombinacie. Spowodowane było to wyjazdami zarobkowymi zambrowian do innych miast, emigracją do Stanów Zjednoczonych oraz pojawieniem się nowych przedsiębiorstw w mieście (w wyniku deglomeracji)²³. Na początku lat osiemdziesiątych dyrekcja zakładu w każdej chwili mogła zatrudnić do 300 osób²⁴. Sytuacja z przełomu lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych uległa odwróceniu: „Wydział Zatrudnienia Miasta i Gminy nie dysponuje kandydatami poszukującymi pracy, a sporadycznie zgłaszający się nie chcą skierowań do ZZPB”²⁵.

23 Zob. podrozdział Rozwój przemysłu w Zambrowie, s. 310

24 M. Wiśniewski, Wszystko na sprzedaż, „Kontakty” 1983, nr 51, s. 6.

25 AP Białystok Oddział Łomża, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 15, Informacja w sprawie fluktuacji, dyscypliny pracy, kar i wyróżnień za I kwartał 1987 r., k. 57.

Dużym problemem dla zakładu był brak chętnych do szczególnie ciężkiej pracy w przędzalni. Pod koniec lat siedemdziesiątych już tylko jedna zmiana przędzalni pracowała w pełnej obsadzie. Brakowało prządek, przewijaczek, zgrzeblaczek. Przyuczenie mężczyzn do tych zawodów nie powiodło się – tylko 10 proc. z nich pozostało w zawodzie²⁶. „Mimo że zakład zapewnia prawidłowe warunki spełnienia aspiracji zawodowych, jednak nie w pełni może zabezpieczyć warunków socjalno-bytowych, a zwłaszcza spraw mieszkaniowych. Sprawy te powodują dużą fluktuację i mimo starań zakładu nie znajduje swego odbicia w pomocy władz wojewódzkich”²⁷ [pisownia oryginalna]. Odpływ pracowników spowodowały też trudne warunki pracy w kombinacie²⁸. Sposobem na zatrzymanie pracowników w ZZPB miało być „zahamowanie spadku zatrudnienia przez poprawę warunków socjalnych i podwyżkę płac”²⁹. Utworzono nowe trasy dowozu pracownik z Zarąb Kościelnych, Andrzejewa i Grądów-Woniecka. Pracowników poszukiwano w województwach łomżyńskim, ostrołęckim, białostockim, ciechanowskim i suwalskim. Ogłoszenia zachęcające do pracy rozklejano na trasach dowozu pracowników oraz w szkołach ponadpodstawowych. Publikowano anonse w prasie³⁰. Po raz kolejny, po wielu latach ZZPB rozpoczęło wznoszenie budynku mieszkalnego dla swoich robotników, zapewniono dofinansowania do kwater prywatnych³¹. Po 13 grudnia 1981 r. do ZZPB trafiali skierowani do pracy na mocy dekretu o wprowadzeniu stanu wojennego. Zdarzało się jednak, że stali pracownicy zakładu nie dopuszczali ich do maszyn, obawiając się – jak to określano – sabotażu³². Mimo tych przyjęć w pierwszej połowie lat osiemdziesiątych wciąż brakowało 100–150 osób do pełnej planowej obsady zakładu³³.

26 L. Szepiel, Jak zatrzymać prządkę?, „Gazeta Współczesna”, 30 IV 1984.

27 AP Białystok Oddział Łomża, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 3, Protokół z Konferencji sprawozdawczo-wyborczej KZ PZPR w ZZPB im. Rewolucji Październikowej w Zambrowie, 29 XI 1982 r., k. 6.

28 Ibidem, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 14, Protokół nr 26 z posiedzenia egzekutywy KZ PZPR w ZZPB z 19 II 1985 r. z udziałem kierownika Działu Oświaty i Szkolenia Zawodowego, k. 6.

29 Ibidem, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 1, Protokół z IX Konferencji sprawozdawczo-wyborczej KZ PZPR przy ZZPB im. Rewolucji Październikowej w Zambrowie, 30 X 1979 r., k. 13.

30 Ibidem, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 1, Sprawozdanie z realizacji zadań społeczno-gospodarczych w 1978 r. i 9 miesiącach 1979 r., k. 45.

31 Ibidem, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 1, Sprawozdanie z realizacji zadań społeczno-gospodarczych w 1978 r. i 9 miesiącach 1979 r., k. 46.

32 Ibidem, RN i UMiG w Zambrowie, 35, Protokół nr 45/82 z posiedzenia Prezydium Rady Narodowej Miasta i Gminy w Zambrowie, 11 III 1982 r., k. 12.

33 Ibidem, RN i UMiG w Zambrowie, 36, Realizacja zadań w przemyśle przez poszczególne zakłady, k. 159; ibidem, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 9, Ocena podstawowych wskaźników 1982 r. oraz założenia na rok 1983, k. 6; ibidem, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 4, Realizacja zadań gospodarczych ZZPB w latach 1982–1983, k. 35.

Brak rąk do pracy zmusił dyrekcję pod koniec lat siedemdziesiątych do częściowej zmiany organizacji produkcji (brakowało wówczas 310 osób do pracy)³⁴. Zmiana trzecia pracowała, nie wykorzystując pełnego potencjału maszyn zakładu³⁵.

34 Ibidem, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 1, Sprawozdanie z realizacji zadań społeczno-gospodarczych w 1978 r. i 9 miesiącach 1979 r., k. 44.

35 Ibidem, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 1, Sprawozdanie KZ PZPR na IX Zakładową konferencję sprawozdawczo-wyborczą, k. 31.

Tak jak zostało to już wspomniane, ZZPB samodzielnie nie zatrudniały pracowników, lecz przyjmowały kierowanych przez Wydział Zatrudnienia PPRN. Wiele osób meldowało się fikcyjnie w Zambrowie, żeby otrzymać skierowanie do pracy i później dojeżdżać z innych miejscowości³⁶. Część robotników kombinatu stanowili rolnicy mający gospodarstwa rolne³⁷. Mimo że starano się unikać przyjmowania ludzi spoza terenu miasta (w czasach nadmiaru chętnych do pracy), i tak ich liczba była znaczna. W 1959 r. dowożono ok. 1200 osób 18 ciężarowymi samochodami zakładowymi. Zimą przejazdy stawały się często niemożliwe, co wpływało na absencję³⁸. Dopiero w latach sześćdziesiątych udało się dyrekcji ZZPB podpisać umowę z łomżyńskim PKS na dowóz pracowników autobusami.

36 Ibidem, PMRN w Zambrowie, 114, Protokół nr 2/65 z posiedzenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Zambrowie 7 VII 1965 roku, k. 45, 46.

37 Zob. podrozdział Chłoporobotnicy, s. 184.

38 AP Łódź, ZjPB, 1212, Część opisowa do projektu planu inwestycyjnego na lata 1961–1965 ZZPB, k. 34.

Budynek zajmowany m.in. przez Zasadniczą Szkołę Włókienniczą i Technikum Włókiennicze. Druga połowa lat siedemdziesiątych XX w. Zbiory RIH

Palący był także problem braku kadr, tym bardziej że wykształceni robotnicy odchodzili z fabryki. Kwestia ta dotyczyła zresztą niemal całego przemysłu lekkiego. W 1962 r. w całym Zjednoczeniu Przemysłu Bawełnianego istniało 20 szkół przygotowujących do zawodu 3170 osób, z tego w województwie białostockim w 2 szkołach uczyło się 318 uczniów³⁹. Zasadnicza Szkoła Włókiennicza w Zambrowie została powołana do życia w 1960 r.⁴⁰ W roku szkolnym 1961/1962 w 4 oddziałach kształciła 148 uczniów w zawodach tkacz i przędzarz bawełny. Warunki pracy szkoły oceniano jako dobre, z perspektywą ich polepszenia⁴¹. Były to jednak chyba tylko nadzieje, gdyż w 1965 r. szkołę tę wskazano jako przykład placówki funkcjonującej w budynkach adaptowanych minimalnymi nakładami finansowymi, niemającej możliwości stworzenia pracowni i pozbawionej sali gimnastycznej⁴². ZSW razem z przejętym od Uniwersytetu Robotniczego Technikum Włókienniczym⁴³ stanowiły najważniejsze miejsce kształcenia kadr dla zakładu. W ZSW kształcono ok. 200–300 osób rocznie⁴⁴, w technikum – powyżej 100⁴⁵. Poziom nauki, zwłaszcza w ZSW, oceniano jednak jako niski. Zauważano, że pracownicy kształceni od podstaw w ZZPB już po pół roku zostawali tkaczami, absolwenci ZSW natomiast po trzech latach nauki właściwie w ogóle nie potrafili pracować⁴⁶. Starano się więc promować poważny stosunek do nauki. Najlepsi uczniowie mogli uczestniczyć w różnego typu imprezach rozrywkowych, wycieczkach oraz otrzymywali nagrody pieniężne⁴⁷. Z czasem jednak ZSW stała się miejscem, do którego młodzież przychodziła na naukę już tylko w ostateczności. Dziewczyny uczące się w 1978 r. w ZSW mówiły: „Tylko lepiej już zostać «szpulką»⁴⁸ niż na wsi. Zaś na wsi dlatego źle, że nie ma dokąd pójść się rozerwać”⁴⁹. W kolejnych latach absolwentki ZSW próbowano zatrzymać, oferując im podczas trzeciego roku nauki stawki akordowe identyczne z resztą załogi oraz stypendia, jeżeli zadeklarowały chęć pracy w ZZPB⁵⁰. Były to z reguły próby nieudane, gdyż z każdego rocznika absolwentów ZSW zostawało w ZZPB tylko ok. 20 proc.⁵¹ Kolejne lata przyniosły jednak poprawę tego wskaźnika. W 1987 r. Zasadniczą Szkołę Włókienniczą⁵² ukończyło 38 tkaczy, 32 przędzalników, 11 innych pracowników. Nie podjęło pracy odpowiednio 4, 7 i 8 osób⁵³.

39 AZZ, CRZZ, Wydział Organizacyjny, 2601, Informacja. Szkolenie i przygotowywanie do zawodu oraz warunki pracy pracowników młodocianych w przemyśle włókienniczym, odzieżowym i skórzanym w 1962 r., k. 2, 3.

40 H. Kwiek, op. cit., s. 86.

41 AZZ, CRZZ, Wydział Organizacyjny, 2495, Zadania związków zawodowych w dziedzinie kształcenia i doskonalenia kadr w gospodarce uspołecznionej w województwie białostockim w świetle Uchwał XIII Plenum CRZZ i VII Plenum KC PZPR, k. 244.

42 Ibidem, 2837, Referat na Plenum WKZZ i ZW ZMS na temat „Praca związków zawodowych i ZMS wśród młodzieży pracującej”, k. 73.

43 Technikum Włókiennicze dla Pracujących prowadzone przez Białostocki Uniwersytet Robotniczy ZMS istniało w latach 1958–1962 (H. Muszyńska-Hoffmanowa, XX lat..., s. 119); AP Białystok, ZW ZMS, 511, Protokół z Sesji Naukowej i Seminarium UR ZMS w Zambrowie, 18 i 19 I 1964 r., k. 82).

44 Dodatkowo od 1973 r. zambrowska ZSW miała filię w Łomży, gdzie szkoliła na potrzeby powstałych tam ŁZPB „Narew” (H. Muszyńska-Hoffmanowa, XX lat..., s. 119).

45 AP Białystok, ZZPPWOiS, 54, Sprawozdanie z działalności Rady Zakładowej i Robotniczej od kwietnia 1970 r. do maja 1971 r., k. 140; Z. Szopiński, Pierwszy próg, „Tygodnik Kulturalny” 1968, nr 34, s. 3.

46 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 117, Protokół z III Konferencji sprawozdawczo-wyborczej KZ PZPR przy ZZPB, 27 VI 1966 r., k. 2.

47 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 38, Informacja Rady Zakładowej przy ZZPB na odcinku działalności socjalnej i KO w roku 1963, k. 75.

48 Zob. podrozdział Wpływ kombinatu na przemiany społeczności lokalnej, s. 297.

49 A. Gasperowicz, op. cit., s. 3, 4.

50 J. Oniszczuk, op. cit., s. 5.

51 L. Szepiel, op. cit., s. 3, 4.

52 Szerzej o dziejach szkolnictwa zawodowego w Zambrowie zob. A. Barański, 50 lat Zespołu Szkół nr 1 im. gen. Stefana Roweckiego w Zambrowie, ZS nr 1, Zambrów 2009.

53 AP Białystok Oddział Łomża, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 11, Informacja, k. 82.

Na jednej z narad związków zawodowych mówiono: „Do niedawna jednak w naszym przemyśle panował pogląd, że zawód tkacza, prządki, farbiarza, drukarza można zdobyć w ciągu pół roku czy roku. Że jest niepotrzebnym tworzenie szkół zawodowych, przy czym ludzie głoszący te poglądy powoływali się zwykle na swoje doświadczenie z młodości”⁵⁴. Oczywiście metoda kształcenia podczas pracy nie sprawdzała się w praktyce („więcej czasu poświęcić na szkolenie tkaczy, gdyż większość załogi to młodzi tkacze i uczniowie, którzy często nie mają pojęcia o rodzajach błędów. Mistrz w tym wypadku nie jest w stanie podołać”⁵⁵). Mimo to systemem przyuczania do zawodu podczas pracy zamiast kształcenia w szkole zawodowej posługiwano się przez całe 35 lat funkcjonowania zakładu. Mając na uwadze wspominaną wyżej dużą fluktuację kadr, nie sposób było bazować jedynie na absolwentach ZSW. W 1966 r. np. przyuczono do zawodu 95 osób – z czego najwięcej do bardzo odpowiedzialnego dla produktu finalnego zakładu zawodu tkacza⁵⁶. Stosowano je szczególnie często w wypadku najprostszych (pomocniczych) stanowisk pracy. Tu jednak sytuacja przedstawiała się z reguły najgorzej (np. w 1987 r. na 46 osób, które rozpoczęły kurs kierowców wózków akumulatorowych, skończyło zajęcia jedynie 21)⁵⁷. Pracownicy bez odpowiednich lub pełnych kwalifikacji (mający za to odpowiednie wykształcenie ogólne) mogli je podnosić na rozmaitych kursach, przede wszystkim w Technikum Włókienniczym.

54 AZZ, CRZZ, Wydział Organizacyjny, 2601, Informacja. Szkolenie i przygotowywanie do zawodu oraz warunki pracy pracowników młodocianych w przemyśle włókienniczym, odzieżowym i skórzanym w 1962 r., k. 1.

55 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 121, Protokół z zebrania POP przy ZZPB, 22 II 1966 r., k. 18.

56 Ibidem, Analiza szkolenia wewnątrzzakładowego ZZPB w Zambrowie za rok 1966, k. 113, 114.

57 AP Białystok Oddział Łomża, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 11, Informacja, k. 82.

Oprócz kształcenia pracowników (zarówno w systemie szkolnictwa zawodowego, jak i zakładowego) każde przedsiębiorstwo miało w czasach PRL zadanie dokształcania swoich pracowników. Szkolenie miało w zasadzie trzy kierunki: podnoszenie kwalifikacji zawodowych i wzbogacanie wiedzy na tematy zawodowe oraz kształcenie polityczne (właściwie indoktrynacja). Organizowały je związki zawodowe, KZ PZPR i organizacje społeczne działające w zakładzie.

Zajęcia w szkole włókienniczej. Pierwsza połowa lat sześćdziesiątych XX w. Zbiory RIH.

Warto zaznaczyć, że w połowie lat sześćdziesiątych w całym województwie tylko w ZZPB dokształcano średnią i wyższą kadrę techniczną: inżynierów i techników⁵⁸. Wiązało się to na pewno ze wspominanymi już kłopotami z kwalifikowaną kadrą dla zakładu. Nie było więc innego wyjścia, jak tylko prowadzenie kształcenia samodzielnie z pomocą kadr przedsiębiorstwa. Związki zawodowe organizowały szkolenia ekonomiczne dla „aktywu samorządu robotniczego” (np. w 1964 r. zorganizowano dwie trzydziestoosobowe grupy). Były to jednak prawdopodobnie szkolenia bardzo niskiej wartości, gdyż jako wykładowcy pracowali tam co najwyżej lektorzy KP PZPR, choć żaden z nich nie został odpowiednio przygotowany ani nawet zatwierdzony przez Prezydium Zarządu Okręgu Związku Zawodowego Pracowników Przemysłu Włókienniczego, Odzieżowego i Skórzanego⁵⁹. Uniwersytet Robotniczy organizował kursy mistrzów tkackich oraz kierował uczniów do studium zaocznego Zrzeszenia Włókienników Polskich, a także do Gdyni na kurs, na którym uczono sposobów kwalifikacji bawełny⁶⁰. Uniwersytet prowadził także odpłatnie kursy przygotowawcze na wyższe uczelnie, dla ślusarzy-tokarzy oraz dla księgowości przemysłowej⁶¹.

58 AZZ, CRZZ, Wydział Organizacyjny, 2706, Zbiorowe sprawozdanie z przeprowadzonej w woj. białostockim społecznej kontroli dokształcania pracujących w zakresie szkolnictwa podstawowego w styczniu i lutym 1964 r.

59 Ibidem, 2771, Protokół odbytego posiedzenia Prezydium WK ZZ w Białymstoku, 28 II 1964 r., k. 60, 61.

60 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 121, Analiza szkolenia wewnątrzzakładowego ZZPB w Zambrowie za rok 1966, k. 115, 116.

61 AP Białystok, ZW ZMS, 470, Sprawozdanie z przeprowadzonej kontroli planowej finansowo-gospodarczej w ZP ZMS w Zambrowie, 25–27 III 1965 r. przez rewidenta ZW ZMS Zdzisława Jakubczyka, k. 236, 237.

Dużo poważniejszym problemem, jak się dzisiaj wydaje, był jednak zastraszająco niski poziom wykształcenia ogólnego pracowników zakładu.

Poziom wykształcenia pracowników ZZPB w 1969 r.

Źródło: AZZ, CRZZ, 3240A, Analiza dokształcania pracujących na poziomie szkoły podstawowej w XXV-leciu PRL ze szczególnym uwzględnieniem lat 1966–1970 z uwzględnieniem wniosków do dalszej pracy na lata 1971–1975, k. 9.

Ponad połowa zatrudnionych miała ukończoną tylko szkołę podstawową. Warto jednak zauważyć, że w pokazanym zestawieniu na drugim miejscu znajdowała się ponad 20-procentowa grupa osób bez pełnego wykształcenia podstawowego. Dyrekcja i partia w zakładzie starały się namawiać pracowników do podnoszenia kwalifikacji. „Dlatego też Dyrektor zakładu powołał komisję z udziałem RZ [Rady Zakładowej] celem przeprowadzenia rozmów z pracownikami i werbowania ich do szkoły. Należy zaznaczyć, że powyższe komisje napotykają na duże trudności”⁶².

62 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 38, Informacja Rady Zakładowej przy ZZPB na odcinku działalności socjalnej i KO w roku 1963, k. 75.

Pracownicy ZZPB, którzy 31 grudnia 1965 r. nie mieli ukończonej szkoły podstawowej

Źródło: AZZ, CRZZ, 3240A, Analiza dokształcania pracujących na poziomie szkoły podstawowej w XXV-leciu PRL ze szczególnym uwzględnieniem lat 1966–1970 z uwzględnieniem wniosków do dalszej pracy na lata 1971–1975, s. 9.

Wśród pracowników z niepełnym wykształceniem podstawowym zdecydowanie przeważały kobiety (co wynikało ze struktury zatrudnienia w zakładzie, gdzie w ogóle było więcej kobiet, a także w większości zajmowały one stanowiska niewymagające wykształcenia). Mała liczba osób powyżej 50. roku życia świadczy o bardzo niskiej średniej wieku załogi kombinatu.

W 1955 r. klasę siódmą szkoły dla pracujących ukończyło 12 prządek z ZZPB. Wówczas z załogi kombinatu ok. 300 osób nie miało ukończonych siedmiu klas szkoły podstawowej, w tym 207 prządek. Zajęcia w szkole dla pracujących odbywały się w turze przedpołudniowej i wieczornej, aby nie dezorganizować pracy zakładu. Udało się skłonić do nauki ok. 120 osób. Okazało się jednak, że frekwencja na zajęciach była bardzo niska. Bywało, że we wszystkich czterech klasach było łącznie siedem uczennic. Kobiety twierdziły, że absencja w szkole wynika z tego, że majstrzy uczące się dziewczęta przenosili do gorszej i mniej płatnej pracy (trwającej podobno nawet 13–18 godzin na dobę)⁶³.

63 Ibidem, 23, Analiza działalności Szkoły [Podstawowej dla Pracujących] w okresie od września 1954 do listopada 1955 r., k. 315–319.

W 1956 r. wiele osób uczęszczało do szkoły, ale ukończyło ją tylko 5. W 1957 r. szkołę przeniesiono do budynku przy zakładzie, co miało podnieść frekwencję⁶⁴. W 1964 r. 515 robotników nie miało wykształcenia pełnego podstawowego, z czego w roku 1963/1964 dokształcało się 114. Rok później już 1023 pracowników fizycznych (24,7 proc. zatrudnionych) nie miało ukończonej szkoły podstawowej⁶⁵. Odsetek osób z niepełnym wykształceniem podstawowym był podobny zarówno wśród robotników, jak i chłoporobotników⁶⁶. Wszyscy pracownicy umysłowi mieli przynajmniej wykształcenie zawodowe⁶⁷. Mało kto jednak chciał je uzupełnić. W roku szkolnym 1965/1966 szkołę podstawową na kursach dokształcających ukończyło 35 pracowników, w 1966/1967 – 27, 1967/1968 – 21, 1968/1969 – 11⁶⁸. Rada Zakładowa i dyrekcja co roku prowadziły specjalne rozmowy, w których wyniku wyznaczano osoby do dokształcenia⁶⁹. Robotników do uzupełniania wykształcenia namawiali także kierownicy działów produkcyjnych, rozliczani za to przez dyrekcję zakładu⁷⁰. Trudne warunki rodzinne kandydata mogły być jednak powodem zwolnienia go z obowiązku dokształcania⁷¹.

64 Ibidem, 24, Protokół nr 15 z posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie, 4 V 1956 r., k. 189.

65 AZZ, CRZZ, 3240A, Analiza dokształcania pracujących na poziomie szkoły podstawowej w XXV-leciu PRL ze szczególnym uwzględnieniem lat 1966–1970 z uwzględnieniem wniosków do dalszej pracy na lata 1971–1975, k. 8, 9; ibidem, Wydział Organizacyjny, 2771, Protokół odbytego wspólnego posiedzenia plenarnego WK ZZ, KW ZMS, Wojewódzkiej Komisji Porozumiewawczej, Naczelnej Organizacji Technicznej w Białymstoku z 24 I 1964 r., k. 3.

66 S. Asanowicz, Robotnicy, chłopi-robotnicy, „Gazeta Białostocka”, 28 XII 1964.

67 AZZ, CRZZ, 3240A, Analiza dokształcania pracujących na poziomie szkoły podstawowej w XXV-leciu PRL ze szczególnym uwzględnieniem lat 1966–1970 z uwzględnieniem wniosków do dalszej pracy na lata 1971–1975, k. 8, 9; ibidem, Wydział Organizacyjny, 2771, Protokół odbytego wspólnego posiedzenia plenarnego WK ZZ, KW ZMS, Wojewódzkiej Komisji Porozumiewawczej, Naczelnej Organizacji Technicznej w Białymstoku z 24 I 1964 r., k. 3.

68 Ibidem, 3240A, Analiza dokształcania pracujących na poziomie szkoły podstawowej w XXV-leciu PRL ze szczególnym uwzględnieniem lat 1966–1970 z uwzględnieniem wniosków do dalszej pracy na lata 1971–1975, k. 9.

69 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 44, Ocena z działalności Rady Zakładowej w ZZPB za okres od 20 III 1966 r. do 1 III 1967 r. na Egzekutywę KP PZPR, k. 226; ibidem, Protokół nr 13 z posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie 26 V 1967 r., k. 218.

70 AZZ, CRZZ, Wydział Organizacyjny, 2914, Informacja o sytuacji w zakresie dokształcania pracowników na poziomie szkoły podstawowej w roku 1966/67, k. 183.

71 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 44, Ocena z działalności Rady Zakładowej w ZZPB za okres od 20 III 1966 r. do 1 III 1967 r. na egzekutywę KP PZPR, k. 226; ibidem, Protokół nr 13 z posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie, 26 V 1967 r., k. 218.

Niezmiernie ważne dla podnoszenia wykształcenia i kwalifikacji zawodowych było powołanie do życia w Zambrowie Uniwersytetu Robotniczego. Mimo że formalnie istniał on przy ZMS, to właśnie kombinat bawełniany i potrzeby jego pracowników stały się głównym motorem powołania szkoły. We wrześniu 1958 r. rozpoczęły się zajęcia na zambrowskim Uniwersytecie Robotniczym (do 1960 r. formalnie będącym filią Białostockiego Uniwersytetu Robotniczego). Koncepcja jego powołania powstała, gdy władze zrozumiały, iż praca trójzmianowa uniemożliwiała pracownikom kombinatu regularną naukę w Szkole Wieczorowej dla Pracujących. W 1958 r. naukę podjęło 163 słuchaczy⁷². W 1959 r. istniały klasy przędzalnictwa bawełny oraz tkactwa bawełny⁷³. Zainteresowanie nauką (przynajmniej w 1958 r.) było dość duże⁷⁴. Nauka odbywała się w systemie trójstopniowym. Osoby niemające wykształcenia podstawowego zostały skierowane na dwuletni kurs przygotowawczy, podczas którego realizowano program siedmiu klas szkoły podstawowej oraz w ograniczonym zakresie nauczano przedmiotów zawodowych. Było to jedyne miejsce w mieście, gdzie dorosły mógł ukończyć szkołę podstawową. Osoby z wykształceniem podstawowym rozpoczynały trzyletnią naukę na kursie średnim uniwersytetu. Po zakończeniu nauki, w czwartym roku, składały egzamin z materiału szkoły średniej oraz egzamin z wybranego kierunku kształcenia: ekonomicznego lub włókienniczego. Osoby mające wykształcenie średnie mogły uzupełnić wiedzę z przedmiotów zawodowych i uzyskać tytuł technika. Powołano specjalną komisję złożoną z przedstawicieli dyrekcji ZZPB i kierownictwa UR, która zajmowała się rekrutacją (a właściwie namawianiem) ludzi do nauki. Siedziba UR mieściła się w Domu Młodego Robotnika nr 1⁷⁵.

72 AP Białystok, ZW ZMS, 511, Sprawozdanie statystyczne z działalności Uniwersytetu Robotniczego w Zambrowie za okres od dnia 15 IX 1958 r. do 1 II 1959 r., k. 8.

73 Ibidem, Sprawozdanie opisowe o pracy BUR ZMS filia Zambrów za I półrocze 1959/1960, k. 18.

74 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 28, Protokół nr 8 z posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie, 26 VIII 1958 r., k. 84.

75 Ibidem, 28, Informacja w sprawie realizacji wniosków sekretariatu KW PZPR w Białymstoku w sprawie rozwoju oświaty dla dorosłych, k. 36–38; AP Białystok Oddział Łomża, PPRN w Zambrowie, 97, Sprawozdanie z dokształcania dorosłych w zakresie szkoły podstawowej oraz innej działalności oświatowej wśród dorosłych, k. 477, 478.

Opisane powyżej działania doprowadziły do tego, że stopniowo pracownicy ZZPB zdobyli wykształcenie co najmniej podstawowe. Na początku lat siedemdziesiątych wśród robotników do 40. roku życia już tylko 121 nie ukończyło szkoły podstawowej. Problem dokształcania osób bez wykształcenia podstawowego, przynajmniej w grupie do 40 roku życia, został w województwie łomżyńskim rozwiązany do końca lat siedemdziesiątych. Jak zauważono, niezmiernie ważną rolę w tym procesie odegrały zakłady przemysłowe, do których dojeżdżali najczęściej ze wsi ludzie bez wykształcenia⁷⁶.

76 C. Nicewicz, Ważny etap w kształceniu pracujących, „Oświata Dorosłych” 1980, nr 2, s. 113, 114.

5.2. Zatrudnienie

5.2.1. Liczebność załogi

Najszybszy wzrost zatrudnienia nastąpił bezpośrednio po uruchomieniu przędzalni. W lipcu 1954 r. rozpoczynało w ZZPB pracę 420 osób, w grudniu pracowało już 1586 osób⁷⁷.

77 AP Łódź, CZPB, 2943, Sprawozdanie z działalności ZZPB na rok 1954, k. 74, 75.

Zatrudnienie w ZZPB w III i IV kwartale 1954 r.

Źródło: AP Łódź, CZPB, 2943, Sprawozdanie z działalności ZZPB na rok 1954, k. 74, 75.

Pod koniec 1955 r. w ZZPB pracowały 1934 osoby, a pracowników wciąż było za mało. Braki kadrowe spowodowały, że aż o 225,4 proc. przekroczono liczbę godzin nadliczbowych (w grupie nieprzemysłowej – transporcie i kotłowni). Kolejne lata przynosiły dalsze zmiany liczby pracujących w ZZPB. O początku stabilizacji liczby członków załogi przedsiębiorstwa można jednak mówić dopiero od 1965 r., gdy zakończono proces jego budowy.

W 1958 r. ZZPB zatrudniały 2,26 proc. wszystkich zatrudnionych w przemyśle podległym ZjPB. Zakłady zambrowskie zajmowały tym samym 12. pozycję na 56 zakładów skupionych w Centralnym Zarządzie Przemysłu Bawełnianego. Przed ZZPB znalazły się zakłady z Łodzi (5. miejsce), Pabianic, Zduńskiej Woli, Andrychowa, Częstochowy i Bielska-Białej (2. miejsce), czyli z tradycyjnych ośrodków przemysłu lekkiego⁷⁸.

78 AAN, MPL, 8/4, Departament Ekonomiczny, Reorganizacja przemysłu bawełnianego, Projekt statutów i schemat organizacyjny, wykaz przedsiębiorstw, notatki, Wykaz nadzorowanych przedsiębiorstw, k. 75, 76.

Rozwój zatrudnienia w ZZPB można podzielić na trzy zasadnicze okresy. Pierwszy – lata 1954–1964 – obejmuje czas formowania się fabryki od momentu uruchomienia przędzalni do pełnego zakończenia rozruchu tkalni.

Można go podzielić na trzy części: czas wzrostu zatrudnienia, związany z doprowadzaniem przędzalni do osiągnięcia pełnej mocy produkcyjnej (1954––1957), okres krzepnięcia i racjonalizacji stanu osobowego załogi (1958–1962) oraz okres pełnego rozruchu tkalni i związanego z tym znacznego zwiększenia liczby pracowników (1963–1964).

Zatrudnienie w ZZPB w latach 1954–1964 na tle krajowego przemysłu bawełnianego (w latach 1958–1964 łącznie z uczniami)

Źródło: AP Łódź, CZPB, 2943, Sprawozdanie z działalności ZZPB na rok 1954, k. 74, 75; ibidem, 3151, Analiza działalności gospodarczej ZZPB w Zambrowie za IV kwartał 1955 r. oraz za 1955 rok, k. 14; AP Łódź, ZjPB, 435, Analiza działalności gospodarczej ZZPB w Zambrowie za rok 1959, k. 4; ibidem, 536, Analiza działalności gospodarczej ZZPB w Zambrowie za rok 1961, k. 7; ibidem, 586, Analiza działalności gospodarczej ZZPB w Zambrowie za rok 1962, k. 4; Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1959, MPL, Warszawa 1959, s. 106; Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1960, MPL, Warszawa 1960, s. 222, 225; Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1961, MPL, Warszawa 1961, s. 184, 187; Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1964, MPL, Warszawa 1964, s. 122.

Zatrudnienie w ZZPB w latach 1965–1974 na tle krajowego przemysłu bawełnianego (w latach 1965–1968 łącznie z uczniami)

Źródło: Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1965, MPL, Warszawa 1965, s. 70, 75, 106, 155; Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1966, MPL, Warszawa 1966, s. 81, 169; Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1967, MPL, Warszawa 1967, s. 82, 191; Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1969, MPL, Warszawa 1969, s. 169, 165; Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1971, MPL, Warszawa 1971, s. 74, 174; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1972, MPL, Warszawa 1972, s. 122; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1973, MPL, Warszawa 1973, s. 136; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1974, MPL, Warszawa 1974, s. 202.

Drugi okres rozwoju stanu załogi ZZPB to lata 1965–1974. W tym czasie ustaliła się optymalna liczba zatrudnionych i nastąpiła stagnacja liczby pracowników na poziomie ok. 3600 osób.

W dziejach zakładu był to okres względnej stabilizacji. W tym czasie przypadł szczyt zatrudnienia w ZZPB. W 1966 r. w ZZPB pracowało 4066 osób (w tym 319 uczniów). Był to zresztą moment szczytowego zatrudnienia również w innych przedsiębiorstwach branży. Widoczny spadek liczby zatrudnionych w 1969 r. wynikał przede wszystkim ze zmiany sposobu obliczania liczby pracowników danego zakładu⁷⁹.

79 W roku 1969 zrezygnowano z podawania stanu zatrudnienia pracowników przedsiębiorstwa liczonego łącznie z uczniami odbywającymi praktykę zawodową.

Trzeci z wymienionych okresów rozpoczął się w roku 1975 i trwał praktycznie do końca PRL. Charakteryzował się on niemalże ciągłym spadkiem liczby zatrudnionych.

Można wskazać dwa powody spadku liczby pracowników w ZZPB po 1974 r. Pierwszym z nich była modernizacja zakładu i zamontowanie nowych maszyn, które wymagały mniejszej liczby obsługujących je pracowników. Drugim był brak osób chętnych do pracy w ZZPB. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ustawicznie poszukiwano nowych pracowników dla zakładu.

Wśród zakładów przemysłu bawełnianego w Polsce kombinat zambrowski pod względem liczby zatrudnionych plasował się w drugiej dziesiątce, więcej osób pracowało tylko w zakładach z tradycyjnych okręgów przemysłowych⁸⁰.

80 Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1965..., s. 141; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1980..., s. 144.

Spośród wydziałów produkcyjnych ZZPB najwięcej robotników zatrudniała tkalnia, a następnie przędzalnia.

Po ustabilizowaniu się liczby członków załogi w połowie lat sześćdziesiątych każdy główny wydział zakładu zatrudniał porównywalną liczbę pracowników. W tkalni pracowało ok. 35–40 proc. załogi przedsiębiorstwa, w przędzalni – ok. 34–36 proc. Spośród całej załogi ok. 10–12 proc. (przynajmniej do początku lat siedemdziesiątych) stanowili pracownicy umysłowi⁸¹.

81 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 45, Podstawowe wielkości i wskaźniki w przedsiębiorstwie, k. 81.

Zatrudnienie w ZZPB w latach 1975–1986 na tle krajowego przemysłu bawełnianego

Źródło: Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1975, MPL, Warszawa 1975, s. 172; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1976, MPL, Warszawa 1976, s. 166; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1977, MPL, Warszawa 1977, s. 152; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1979, MPL, Warszawa 1979, s. 138; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1980, MPL, Warszawa 1980, s. 66, 141; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1981, MPL, Warszawa 1981, s. 61, 142; AP Białystok Oddział Łomża, Urząd Statystyczny w Białymstoku Oddział w Łomży, 6/4, Sprawozdanie przedsiębiorstwa przemysłowego za rok 1981, k. 3; ibidem, 6/5, Sprawozdanie przedsiębiorstwa przemysłowego za rok 1982, k. 3; ibidem, 6/8, Roczne sprawozdanie o produkcji, zatrudnieniu, wynagrodzeniach i środkach trwałych według zakładów w przedsiębiorstwie przemysłowym za rok 1985, k. 3.

Liczba robotników zatrudnionych w poszczególnych wydziałach ZZPB w latach 1959–1964 i 1967–1971

Źródło: AP Łódź, ZjPB, 435, Analiza działalności gospodarczej ZZPB w Zambrowie za rok 1959, k. 10; ibidem, 536, Analiza działalności gospodarczej ZZPB w Zambrowie za rok 1961, k. 8; ibidem, 665, Analiza działalności gospodarczej ZZPB w Zambrowie za rok 1964, k. 33; ibidem, 630, Analiza działalności gospodarczej ZZPB w Zambrowie za rok 1963, k. 44; ibidem, 812, Kompleksowa analiza działalności gospodarczej za 1969 rok ZZPB w Zambrowie, k. 25; ibidem, 843, Analiza rocznej działalności przedsiębiorstwa za 1971 r., k. 13.

Biurowiec ZZPB wraz z głównym wejściem na teren zakładu. Druga połowa lat siedemdziesiątych XX w. Zbiory A. Barańskiego.

Wewnętrzna struktura zatrudnienia w ZZPB w 1972 r. przedstawiała się następująco: w administracji centralnej pracowało 68 osób; w Wydziale Przędzalni – 1371 osób, w tym 61 pracowników umysłowych, m.in. 45 mistrzów i 3 mistrzów salowych. Kolejne działy przędzalni zatrudniały: dział przygotowawczy 487 osób (z czego trzepalnia – 74, zgrzeblarnia – 169, wrzecienice – 244), dział obrączkowy – 428 osób; dział końcowy – 395 (z czego na przewijarkach pracowało 299 osób, 60 osób na innych stanowiskach, a 36 osób pozostawało w rezerwie). Wydział Tkalni zatrudniał 1625 osób (w tym 220 pracowników umysłowych, m.in. 95 mistrzów i 6 mistrzów salowych). W dziale przygotowawczym tkalni pracowało 437 osób, w tym 95 na snowalni, 59 na klejarni, 88 na przewlekalni, 147 na cewiarni, 48 na wątkarni. Tkalnię właściwą obsługiwało 778 osób, w tym 398 tkaczy. Dział końcowy Wydziału Tkalni zatrudniał 116 osób. Na innych stanowiskach wydziału pracowało 21 osób, a 53 pozostawały w rezerwie. Dział Inwestycji i Postępu Technicznego zatrudniał 22 osoby (w tym 4 pracowników umysłowych). W Dziale Głównego Mechanika pracowało 167 osób (w tym 14 umysłowych). Dział Głównego Energetyka liczył 133 osoby (w tym 11 umysłowych). Dział Zaopatrzenia, Zbytu i Transportu oraz Gospodarki Pozaoperacyjnej zatrudniał 144 osoby (w tym 44 umysłowych). Straż Przemysłowa liczyła 31 osób, Straż Pożarna 19, w laboratorium pracowało 14 osób. Na innych stanowiskach obsługujących zakład zatrudnionych było 27 osób⁸².

82 AIPN Bi, 02/12, Sprawa obiektowa „Malwia”, Plan operacyjnego zabezpieczenia obiektu ZZPB do sprawy obiektowej krypt. „Malwia”, 18 III 1972 r., k. 16, 17.

Większość załogi ZZPB stanowiły kobiety. Był to efekt typowego w owym czasie podejścia do podziałów pracy na zajęcia kobiece i męskie. Podział czynności wytwórczych oraz rynku pracy ze względu na płeć funkcjonował już od narodzin polskiego przemysłu w XIX w. Było to zresztą zjawisko charakterystyczne dla całego przemysłu europejskiego. Produkcją masową, wymagającą najprostszych czynności, zajmowały się głównie kobiety. Małgorzata Mazurek zauważyła: „Przekonanie o naturalnych, wręcz fizjologicznych, predyspozycjach żeńskich pracowników do drobiazgowych zajęć była zakorzeniona [...] wśród kobiet”⁸³. Na rynkach pracy to właśnie dla kobiet rezerwowano zajęcia wymagające najniższych kwalifikacji i niedające perspektyw rozwoju⁸⁴. Być może wiązało się to z tym, że kobiety mogły wcześniej rozpocząć pracę (nie były objęte obowiązkową służbą wojskową), szybko też zakładały rodziny i poświęcały się wychowywaniu dzieci. Jeśli wracały do pracy, wychowując jednocześnie dzieci, a także prowadząc dom, nie myślały o podnoszeniu kwalifikacji ani karierze zawodowej.

83 M. Mazurek, op. cit., s. 158.

84 Ibidem, s. 159.

Przemysł lekki zawsze był sfeminizowany. W przemyśle ogólnie udział kobiet wynosił 19,5 proc. w 1970 r. i 17,4 proc. w 1975 r.⁸⁵ Na początku 1971 r. w przemyśle podległym MPL zatrudniano ok. 770 tys. osób, z czego w przemyśle kluczowym – 576,5 tys. osób (70 proc. stanowiły kobiety)⁸⁶, a w przemyśle włókienniczym w 1975 r. – 66,8 proc.⁸⁷ Był to najwyższy po przemyśle odzieżowym, gdzie kobiety stanowiły do 80 proc. zatrudnionych, odsetek kobiet pracujących w przemyśle⁸⁸. W ZZPB stanowiły one ponad 60 proc. wszystkich zatrudnionych⁸⁹.

85 S. Pączka, op. cit., s. 58.

86 AAN, PZPR, XI/673, Założenia rozwoju przemysłu lekkiego w latach 1971–1975, MPL, Warszawa, luty 1971 r., k. 4, 5.

87 S. Pączka, op. cit., s. 58.

88 AZZ, CRZZ, Komisja Kobieca, 110, Informacja o kształceniu dziewcząt w szkołach zawodowych, k. 80.

89 W 1965 r. i 1967 r. np. 60 proc., w 1972 r. – 68 proc.) (AP Białystok Oddział Łomża, PPRNiUP w Zambrowie, 299, PPRN, Zatrudnienie bez uczniów w przemyśle uspołecznionym w zakładach zatrudniających powyżej 100 osób, k. 53; AIPN Bi, 02/12, Sprawa obiektowa „Malwia”, Plan operacyjnego zabezpieczenia obiektu ZZPB do sprawy obiektowej krypt. „Malwia”, 18 III 1972 r., k. 15, 16).

5.2.2. Formalna i nieformalna hierarchia zawodowa

ZZPB – jak każdy zakład – miał ściśle ustaloną hierarchię zawodową. Na czele przedsiębiorstwa stali działacze partyjni szczebla zakładowego, pracownicy administracji centralnej oraz naturalnie dyrekcja. Kolejni w hierarchii zakładowej byli pracownicy wydziałów – tu zresztą układ się powtarzał: kierownictwo wydziału, organizacja partyjna, pracownicy administracyjni, robotnicy. W każdym z pięter tej piramidy pozycja danego człowieka zależała nie tylko od jego miejsca w strukturze zakładowej, lecz także od nieformalnych możliwości, układów, cech charakteru. Bywało, że sekretarze Oddziałowych Organizacji Partyjnych nie byli uznawani przez kierownictwo danego odcinka za odpowiednich partnerów do współpracy. Stojąca najniżej w przedstawionej strukturze grupa robotników była oczywiście wewnętrznie bardzo zróżnicowana. Podzielić ją można generalnie na trzy grupy: prządki i tkaczki (tkaczy), pracowników technicznych i pozostałych robotników. Pierwsza grupa, pomimo umieszczenia jej w dolnej części piramidy hierarchii zakładu, była raczej poważana (na co miały wypływ również zarobki prządek i tkaczek). Grupa „techniczna” również cieszyła się dość dużym autorytetem, ponieważ od niej w dużej mierze zależało sprawne funkcjonowanie parku maszynowego, a co za tym idzie – również pensje pracujących na akord. W ostatniej grupie znajdowały się zawody, które (w przeciwieństwie do wszystkich opisanych powyżej) nie wymagały długotrwałego i starannego przygotowania do zawodu. Były to sprzątaczki, omiataczki, czyściciele, wózkarze, czasami również natykaczki itd. Najczęściej w tych zawodach pracowali ludzie, o których sądzono, że będą chcieli szybko odejść z zakładu, osoby starsze bezpośrednio przed emeryturą, osoby mające konflikt z prawem. Grupa ta była tak mało atrakcyjna, że nawet PZPR nie zamierzała rozwijać w niej swoich szeregów⁹⁰. Obok przedstawionej struktury załogi istniały także grupy mające na nią wpływ, choć już nie tak bezpośredni, jak w opisanych powyżej przypadkach. W grupie tej znalazła się m.in. Straż Przemysłowa, Straż Pożarna, Przemysłowa Służba Zdrowia i inne. Pracujące tam osoby były z reguły wysoko cenione.

90 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 53, Protokół nr 10 z posiedzenia egzekutywy Komitetu Powiatowego w Zambrowie, 14 IV 1972 r., k. 189.

Tkaczka przy pracy na krosnach Saurer. 1967 r., Agencja Forum, fot. A. Jałosiński.

W załodze każdego zakładu pracy, oprócz hierarchii oficjalnej, istniały także podziały nieformalne. W wielu peerelowskich przedsiębiorstwach ta nieoficjalna struktura przedstawiała się następująco: przedwojenni wykwalifikowani robotnicy, z których zdaniem bardzo się liczono, robotnicy bez kwalifikacji, którzy napłynęli do miast przed II wojną światową, kobiety z rodzin robotniczych zatrudnione na stanowiskach niewymagających wyższych kwalifikacji, nowo przybyli do miast robotnicy (często pozostający w konflikcie z dwoma pierwszymi grupami), wreszcie konformistycznie nastawieni do życia partyjni karierowicze⁹¹.

91 M. Mazurek, op. cit., s. 165.

Z względu na brak tradycji przemysłowych w Zambrowie dwie pierwsze grupy były bardzo słabo reprezentowane. Cały zakład opierał się więc na trzech kolejnych grupach. Podział nieformalny w ZZPB przebiegał w kilku płaszczyznach: zawodowej (wspominanej powyżej), geograficznej, organizacyjnej oraz towarzyskiej. Podział geograficzny opierał się przede wszystkim na podziale na pracowników zambrowskich, podzambrowskich – dochodzących lub dojeżdżających własnym transportem (najczęściej rowerami) oraz pozostałych dojeżdżających komunikacją zakładową. Główny podział przebiegał pomiędzy pierwszą i trzecią grupą. Wiązał się on nie tylko z przekonaniem „zambrowiaków” (zresztą najczęściej będących mieszkańcami miasta dopiero w pierwszym pokoleniu) o swojej wyższości, ale przede wszystkim z nierównym, w przekonaniu „miastowych”, traktowaniem pracowników przez kierownictwo zakładu. Chodziło m.in. o czyny partyjne, czyny społeczne, masówki, zebrania, akademie itp. Pracownicy dojeżdżający, tłumacząc się kłopotami z komunikacją, nie uczestniczyli w tych „nadobowiązkowych, a jednak obowiązkowych” zajęciach. Kierownictwo partyjne i zakładowe w pełni respektowało tego typu usprawiedliwienia. Niechęć do przyjezdnych wiązała się także z tym, że w części (być może nawet przeważającej) byli oni zatrudniani przy najprostszych czynnościach (omiatanie, przewożenie, sprzątanie), do których i tak się nie przykładali, czasami odsypiali w zakładzie zmęczenie po pracach polowych⁹². Inny podział przebiegał pomiędzy pracownikami aktywnymi społecznie a biernymi w tej dziedzinie. Podział ten w części nakładał się na podział geograficzny, gdyż czas na działalność społeczną mieli przede wszystkim pracownicy miejscowi. Podział towarzyski był związany z jednym z najbardziej palących problemów społecznych ZZPB – spożywaniem alkoholu w pracy⁹³.

92 Relacja Marka Rutkowskiego z 12 stycznia 2006 r.

93 Zob. podrozdział Zjawiska patologiczne, s. 231.

Warto też wspomnieć o poszukiwaniu wzorców postępowania przez załogę ZZPB. Jak napisano powyżej, w ZZPB w zasadzie nie istniało silne środowisko robotnicze z przedwojennymi doświadczeniami. Zambrowska załoga żyła też w całkowitym oderwaniu od innych środowisk robotniczych, zwłaszcza związanych z przemysłem lekkim. Stąd bardzo chłonęła wszelkie informacje (często nieprawdziwe) o działaniach robotników, niemal wyłącznie z Łodzi i Białegostoku. Informacje te docierały np. przez robotników ZZPB pochodzących z Łodzi i wyjeżdżających tam do rodzin. W październiku 1959 r. krążyła np. po Zambrowie opowieść o strajku w Łodzi, po którym w mieście zaopatrzono obficie sklepy⁹⁴. „W okresie sprawozdawczym uzyskano szereg informacji agenturalnych z Zambrowskich Zakładów Przemysłu Bawełnianego mówiących o tym, że istnieje pewne niezadowolenie wśród załogi w związku z niskim uposażeniem, a nawet niektórzy robotnicy próbowali podpowiadać, że rządania [sic!] ich będą załatwione wówczas, gdy się będą umieli upomnieć, podając przykłady z Łodzi”⁹⁵.

94 AIPN Bi, 045/604, Meldunek informacyjny zastępcy KP MO ds. SB w Zambrowie por. T. Zinczuka, 20 X 1959 r., k. 291.

95 AIPN Bi, 045/574, Plan pracy na IV kwartał 1957 r. Referatu Służby Bezpieczeństwa KP MO w Zambrowie, k. 243.

Najważniejszą grupą zawodową w ZZPB byli niewątpliwie mistrzowie – czyli pracownicy zaliczani do administracji, bezpośrednio nadzorujący pracę brygad produkcyjnych. Mistrz stał najniżej w hierarchii kierowniczej, lecz to od jego działania zależało w praktyce wykonanie fragmentu planu przedsiębiorstwa. Mistrzowie byli też grupą, która bardzo głośno i dobitnie wyrażała swoje poglądy i żądania. Od pewnego momentu odsetek partyjnych wśród mistrzów przekraczał 50 proc. Śmiało można zaryzykować tezę, że personel mistrzowski (najczęściej zwany „grupą mistrzów”) był dla ZZPB tym, czym grupa doświadczonych pracowników przedwojennych dla typowego zakładu znajdującego się w tradycyjnym okręgu przemysłowym. W ZZPB wyróżniano w zasadzie dwie grupy mistrzów: mistrzów salowych (zwanych popularnie „wielkimi mistrzami”) i zwykłych mistrzów („małych mistrzów”). Na wydziale przędzalni pracowało 43 mistrzów, na tkalni 144 (stan na drugą połowę lat sześćdziesiątych)⁹⁶. Była to grupa głównie męska i tylko nielicznym kobietom udało się w niej znaleźć.

96 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 121, Analiza mistrzów krosien KA 11-12, k. 59–61; ibidem, 121, Analiza mistrzów krosien Saurer, k. 88–91.

Mistrz wraz ze swoją brygadą walczącą o tytuł Brygady Pracy Socjalistycznej (świadczy o tym specjalny proporzec widoczny na przędzarce z lewej strony. Pierwsza połowa lat sześćdziesiątych XX w. Zbiory RIH.

Trzeba jednak pamiętać, że była to grupa specyficzna. „Niedostateczna i zbyt mało wnikliwa jest analiza pracowników pod względem umiejętności, co wypływa z tego, że nie można otrzymać w Zambrowie pracowników znających przemysł. Powoduje to konieczność szkolenia i awansowania ludzi bez właściwego przygotowania teoretycznego i praktycznego”⁹⁷ Decydowano się, zwłaszcza w pierwszym okresie działalności zakładu, na awansowanie na mistrzów zwykłych robotników⁹⁸. W 1959 r. 80 proc. wszystkich mistrzów było robotnikami z awansu, 24,4 proc. nie miało pełnego wykształcenia podstawowego. Wykształcenie średnie zdobyło 21 proc.⁹⁹ Siedem lat później na wydziale przędzalni 19 mistrzów nie miało średniego wykształcenia, w tym 8 nie miało tytułu mistrza kwalifikowanego, mimo że prawo wówczas już nakazywało posiadanie takiego wykształcenia (lub chociażby tytułu mistrza kwalifikowanego). Brakowało również kadr, które można było wykształcić na mistrzów¹⁰⁰. W sumie ok. 50 proc. mistrzów w całym zakładzie nie miało średniego wykształcenia¹⁰¹.

97 Ibidem, 113, Analiza kadr przy ZZPB, 8 VI 1956 r., k. 131.

98 Ibidem.

99 AZZ, CRZZ, Komisja Kobieca, 110, Jakie przygotowanie zawodowe posiadają kobiety pracujące, k. 2.

100 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 121, Protokół z posiedzenia egzekutywy KZ PZPR, 30 IX 1966 r., k. 39–49.

101 Ibidem, 117, Protokół z III Konferencji sprawozdawczo-wyborczej KZ PZPR przy ZZPB, 27 VI 1966 r., k. 7.

Mistrzowie zdawali sobie sprawę ze swej szczególnej pozycji. Skarżono się, że nie usuwają oni drobnych usterek, oczekując na duże awarie. Egzekutywa POP narzekała, że personel mistrzowski albo nie ma chęci do pracy, albo podkrada sobie nawzajem części. Zauważono, że co prawda mistrzowie rywalizują ze sobą, ale nie chcą uczestniczyć we współzawodnictwie pracy¹⁰². Eugeniusz Talacha – zastępca dyrektora ZZPB na początku lat siedemdziesiątych – mówił: „W związku z brakiem mistrzów mamy trudności z wyciąganiem jakichś ostrzejszych wniosków do takich mistrzów. Mistrzom należy, moim zdaniem, zorganizować więcej szkoleń ideologicznych celem przygotowania ich do pracy z młodzieżą i wychowania jej”¹⁰³. Usiłowano dbać również o kwalifikacje grupy mistrzowskiej. „Formę podnoszenia kwalifikacji naszego personelu prowadzimy dwoma torami. Pierwsze to samokształcenie przez czytanie literatury fachowej i czasopism. Drugie to wysyłanie na kursy centralne organizowane przez Centralny Ośrodek Doskonalenia Zawodowego”¹⁰⁴.

102 Ibidem, 113, Protokół z zebrania egzekutywy POP przy ZZPB, 26 II 1955 r., k. 24, 25 i in.

103 Ibidem, 56, Protokół z posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie, 20 VIII 1973 r., k. 81.

104 Ibidem, 121, Analiza personelu mistrzowskiego Wydziału Przędzalni, k. 42, 43.

Jeszcze trudniej było toczyć spory z mistrzami zwykłemu pracownikowi. Często zdarzało się, że mistrz (mistrz salowy) stał na czele Oddziałowej Organizacji Partyjnej, co dodatkowo utrudniało złożenie na niego skargi, np. do KZ PZPR¹⁰⁵. W pierwszych kilkudziesięciu miesiącach pracy zakładu mistrzowie mogli zwalniać podległych sobie pracowników. Uprawnienia te, jak oceniło kierownictwo zakładu, były wykorzystywane tendencyjnie, dlatego też przejął je kierownik personalny (lub jego zastępca)¹⁰⁶.

105 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 113, Ocena Rady Zakładowej, POP i Dyrekcji w realizacji planów produkcji [X 1955], k. 85.

106 Ibidem, 113, Analiza kadr przy ZZPB, 8 VI 1956 r., k. 130.

Co pewien czas organizowano w ZZPB kursy dla mistrzów. Dyrekcja ogłaszała wówczas nabór na taki kurs, podając wymagania, które musiał spełnić dany kandydat. Uczestników typowała komisja złożona z przedstawicieli Rady Zakładowej, Komisji Zakładowej, dyrekcji, kierownika wydziału, w którym kurs miał się odbywać, oraz sekretarza POP¹⁰⁷. Dyrektor Wacław Spałek mówił: „Prawdą jest, że oddziaływanie polityczne jest małe, jest to uzależnione od tych, kto będzie mistrzem, i dlatego przy doborze kandydatów sam się interesowałem i pytałem szczególnie od strony politycznej, komisja miała najszczersze intencje, by przyjąć tych najlepszych”¹⁰⁸. Warto pamiętać, że w ogóle przyznanie stanowiska mistrzowskiego zależało od decyzji KZ PZPR, który zatwierdzał kandydatów na mistrzów¹⁰⁹.

107 Ibidem, 34, Protokół z posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie z 28 IX 1961 r., k. 147.

108 Ibidem, k. 149.

109 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 113, Protokół z zebrania egzekutywy POP przy ZZPB, 16 XII 1955 r., k. 95, 96.

O stosunku do pracy najczęściej w czasach PRL decydowały wykształcenie i poziom kwalifikacji zawodowych. Mniejsze znaczenie miały płeć, wiek oraz rodzaj zajęcia. Etos pracy w latach PRL ulegał stopniowej degradacji¹¹⁰. Nasilała się ona wraz z kolejnymi latami trwania Polski Ludowej. Na początku istnienia ZZPB argumenty propagandy dotyczące awansu społecznego wydawały się realne, z biegiem czasu jednak coraz mniej w nie wierzono. Zwykli robotnicy coraz częściej uważali, że są tylko narzędziem dla niektórych osób na drodze do szybkiej kariery. Pracownicy zorientowali się, że coraz trudniej było awansować. Osoby, które pojawiły się w ZZPB w latach 1954–1964, miały naturalną szansę na szybki awans w powstającej fabryce. Ludzie ci, z reguły młodzi, zajęli kierownicze stanowiska, przez co uniemożliwili ich piastowanie osobom, które do przedsiębiorstwa przyszły w okresie późniejszym. Jednocześnie wspominane wcześniej szybkie awanse były powodem zazdrości niewiele młodszych pracowników, którzy nie mieli już szans na błyskawiczną karierę. Jedyne wyjście stanowiło stopniowe podnoszenie kwalifikacji i wykształcenia, co na tle słabo wykształconej załogi dawało szansę na poprawę pozycji zawodowej, a co za tym idzie również materialnej. Sposobem na awans było też zaangażowanie się w działalność polityczną, lecz i w tym wypadku wymagało to również podnoszenia poziomu wiedzy pracownika.

110 M. Mazurek, op. cit., s. 254, 258.

5.2.3. Chłoporobotnicy

W Polsce Ludowej relacje między procesami urbanizacji i industrializacji uległy zasadniczej zmianie w porównaniu do okresów wcześniejszych. Od pierwszych lat uprzemysłowienie znacznie wyprzedzało urbanizację. Na skutek trudnej sytuacji mieszkaniowej w miastach i ograniczeń meldowania w kilku wielkich miastach oraz aglomeracjach dojazdy do pracy, głównie ze wsi do miast, stały się niemal powszechne. Powstała w Polsce nieznana dotychczas grupa ludności dwuzawodowej, tzw. chłoporobotników¹¹¹. Jej szybki wzrost tłumaczono przeludnieniem wsi i rozdrobnieniem gospodarstw chłopskich oraz szybką industrializacją kraju¹¹². Praca na roli nie pozwalała wyżywić całej rodziny, chłopi dorabiali więc w przemyśle lub innych zakładach w lokalnych ośrodkach miejskich. Gospodarstwa stawały się stopniowo jedynie miejscem zamieszkania chłoporobotników¹¹³. W 1970 r. 35 proc. czynnej zawodowo grupy ludności chłopskiej pracowało na stałe poza gospodarstwami. Stanowili oni około 30 proc. ogółu zatrudnionych w pozarolniczych działach gospodarki¹¹⁴. Według spisu kadrowego w 1975 r. codziennie do pracy dojeżdżało 2,9 mln osób, z czego do zakładów przemysłowych – 1,3 mln osób¹¹⁵. Dwuzawodowość, będąca rozłożonym w czasie odchodzeniem od pracy w rolnictwie, przestała się rozpowszechniać dopiero po 1975 r.¹¹⁶

111 S. Misztal, W. Kaczorowski, op. cit., s. 49.

112 I. Sagan, op. cit., s. 60, 61.

113 T. Nagurski, op. cit., s. 42.

114 I. Sagan, op. cit., s. 60, 61.

115 S. Misztal, W. Kaczorowski, op. cit., s. 49.

116 I. Sagan, op. cit., s. 60, 61.

Chłopi dojeżdżali także do pracy w ZZPB. Niektórych z nich w latach pięćdziesiątych władze powiatowe oskarżały o to, że podejmując pracę w fabryce, przyczyniali się do upadku własnych gospodarstw. Działania Samodzielnego Referatu Zatrudnienia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej miały doprowadzić do ograniczenia zatrudniania w ZZPB pracowników pochodzących ze wsi, szczególnie młodzieży. Miało to ograniczyć dojazdy i zwiększyć przyjmowanie do pracy miejscowych, zwłaszcza kobiet pochodzących z miasta¹¹⁷. Nie było to łatwe – pracownicy Referatu narzekali na brak współpracy z ZZPB. Nalegano, by ZZPB informował o wolnych miejscach pracy dla kobiet¹¹⁸.

117 AP Białystok Oddział Łomża, PPRNiUP w Zambrowie, 91, Uchwała nr 84/56 Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Zambrowie z 16 IV 1956 r., k. 279.

118 Ibidem, 91, Protokół nr 19/56 z posiedzenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Zambrowie z 18 V 1956 r., k. 110–112; ibidem, 91, Uchwała nr 124/56 Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Zambrowie z 18 V 1956 r., k. 114.

W kwietniu 1956 r. w wyniku kontroli przeprowadzonej przez Komisję Pracy i Pomocy Społecznej oraz Samodzielny Referat Zatrudnienia wytypowano 62 osoby kwalifikujące się do zwolnienia jako właścicieli większych gospodarstw rolnych (6–20 ha)¹¹⁹, wszystkich posiadających od 5 do 15 ha było ok. 150¹²⁰. Ich miejsca miało zająć 70 zarejestrowanych w Referacie Zatrudnienia jedynych bezrobotnych żywicieli rodzin (w tym 20 kobiet). O zwolnieniu miała zdecydować opinia wydana przez Gromadzką Radę Narodową. GRN często wystawiały jednak fikcyjne zaświadczenia, które później zakładowe komórki musiały weryfikować¹²¹.

119 Ibidem.

120 AP Białystok Oddział Łomża, PPRNiUP w Zambrowie, 91, Protokół nr 15/56 z posiedzenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Zambrowie z 16 IV 1956 r., k. 271.

121 Ibidem, 93, Protokół nr 8/57 z posiedzenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Zambrowie z 14 III 1957 r., k. 345, 346.

Na Plenum KP krytykowano zatrudnianie w ZZPB rolników, niewywiązujących się z dostaw obowiązkowych, a także osoby określane jako ukryci kułacy. Padło nawet zdanie, że „kułacy i spekulanci przyczaili się w kombinacie ZZPB”¹²². Jak podawał Jan Pfajfer – kierownik działu kadr ZZPB, w kwietniu 1956 r., ziemię posiadało ponad 60 pracowników zakładu. W tym samym czasie próbowano zatrudnić 50 osób mieszkających w mieście. Przed przyjęciem do pracy każdy kandydat był zobowiązany złożyć zaświadczenie o majątku i zaświadczenie o wywiązywaniu się rodziny z dostaw obowiązkowych. Dokumenty te nie zawsze jednak poświadczały prawdę.

122 AP Białystok, KP PZPR Zambrów, 9, Protokół z II Plenum KP PZPR w Zambrowie, 31 V 1955 r., k. 17, 18.

Jak już wspomniano, zatrudniane ludzi związanych z wsią powodowało trudności z wykonaniem planów produkcyjnych w czasie żniw i wykopków. Obiegowa opinia była taka, iż problemy pojawiały się właśnie w związku z dużą liczbą chłoporobotników zatrudnionych w ZZPB¹²³. Badania naukowe nie potwierdziły zwiększonej absencji w pracy chłoporobotników¹²⁴. Co ciekawe, dyrekcja fabryki sama organizowała prace polowe. W dyskusji dotyczącej wykonania planów w sierpniu 1954 r. przedstawiciel ZZPB powiedział, że robotnicy są na akcji żniwnej¹²⁵. Było to sprzeczne z wcześniejszymi postanowieniami dyrekcji CZPB-Północ. W lipcu 1954 r. dyrektor do spraw administracyjno-finansowych mówił: „Wzorem lat ubiegłych pożądane jest, aby klasa robotnicza mogła wziąć jak najliczniejszy udział w żniwach. Jednakże nie może się to odbywać kosztem produkcji. Produkcja w żadnym wypadku nie może ucierpieć przez wysyłkę ludzi na wieś”¹²⁶.

123 A. Leszczyńska, Matriarchat. Chłoporobotnicy, „Tygodnik Kulturalny Orka” 1960, nr 44, s. 4; A. Berkowicz, op. cit., s. 8, 9.

124 S. Asanowicz, Kilka uwag o absencji, „Przegląd Organizacji” 1965, nr 2, s. 20, 21.

125 AP Łódź, CZPB, 42, Protokół Narady Kierownictwa Przedsiębiorstw Przemysłu Bawełnianego „Północ”, 16 VIII 1955 r., k. 329.

126 Ibidem, 41, Protokół Narady Kierownictwa przedsiębiorstw Przemysłu bawełnianego podległych Centralnemu Zarządowi „Północ”, 12 VII 1954 r., k. 205.

Ciekawą charakterystykę zambrowskiej załogi dał przedstawiciel ZZPB na jednej z narad w CZPB-Północ: „Załoga Zambrowskich ZPB to przeważnie ludzie posiadający ziemię, którzy przychodzą pracować do zakładu jedynie po to, aby kupić za otrzymane wynagrodzenie rower czy zegarek. Z tego rodzaju ludźmi bardzo ciężko jest pracować. Rada Robotnicza podjęła uchwałę mówiącą, że ,,po opuszczeniu 6 kolejnych nieusprawiedliwionych dni pracownik zostaje skreślony z listy pracowników zakładu. Biorąc jednak drugą stronę medalu, trzeba powiedzieć, gdyby zakład chciał konsekwentnie przeprowadzać powziętą uchwałę, trzeba byłoby dziennie zwalniać 25 ludzi. W takiej sytuacji trzeba tak lawirować, aby i rada robotnicza miała swój autorytet, i aby tego pracownika zatrzymać”¹²⁷.

127 Ibidem, 43, Protokół narady Przedsiębiorstw Przemysłu Bawełnianego „Północ”, 25 VIII 1957 r., k. 266.

Dwuzawodowość wiązała się również z problemem dojazdów do pracy. Dla doraźnych korzyści przedsiębiorstwa była ona tańsza od migracji stałej ze wsi do miasta. Nie rozpatrywano bowiem kosztów społecznych, kulturalnych i ekologicznych. Nie zwracano również szczególnej uwagi na konieczność integracji chłoporobotników z pozostałą częścią załogi¹²⁸. Przeprowadzone badania wykazały, że przydatność zawodowa chłoporobotników była niższa niż przeciętnego pracownika. Wynikało to z niskiej wydajności ich pracy (na skutek zmęczenia dodatkowymi zajęciami w gospodarstwie), brakiem dyscypliny, dezorganizacją pracy i absencją spowodowaną m.in. pilnymi pracami rolnymi. Oceniano, że grupa chłoporobotników wytwarzała o ok. 25–28 proc. mniej dochodu niż inne grupy. Mieszkańcy wsi przyzwyczajeni do różnorodności zajęć w gospodarstwie z trudnością przystosowywali się do wykonywania ciągle tych samych czynności. Grupa chłoporobotników miała dużo trudności z integracją z pozostałą częścią załogi. Przyczyniała się do tego niższa pozycja zawodowa oraz kompleksy powstałe podczas kontaktów z miastem i fabryką¹²⁹.

128 Ibidem, k. 62.

129 Ibidem, k. 67, 68.

Jednocześnie w gospodarstwach, których właściciele pracowali także w przemyśle, wartość produkcji rolnej była wyraźnie niższa niż w gospodarstwach czysto rolniczych. Dwuzawodowcy nie śledzili postępu technicznego ani z niego nie korzystali, gdyż w małym stopniu nastawieni byli na produkcję i jej rozwój. Funkcjonowali przede wszystkim jako spożywcy, a nie wytwórcy. Mając dodatkowy dochód, nie byli zainteresowani intensyfikacją produkcji. Inwestowali głównie w budownictwo mieszkaniowe i w konsumpcję¹³⁰.

130 Ibidem, k. 71–76.

Podjęcie zatrudnienia zarobkowego powodowało zmiany w rodzinie i wyłączenie takiej osoby z pracy w gospodarstwie. Zaczęły powstawać jednak małe grupy, które zawiązywały się dzięki wspólnym dojazdom do pracy, podobnym rodzajom pracy, kwalifikacjom, wykształceniu oraz wspólnemu spędzaniu czasu wolnego. Wzmocniła się więź sąsiedzka pomiędzy pracownikami zatrudnionymi w tych samych zakładach, dojeżdżającymi razem do pracy. Osłabieniu uległa więź z pozostałymi mieszkańcami danej miejscowości. W efekcie grupa chłoporobotników była więc silnie izolowana w dwóch środowiskach: zarówno wiejskim, jak i miejskim¹³¹.

131 Ibidem, k. 85–90.

Niestety, brak jest dostatecznej liczby wiarygodnych badań dotyczących chłoporobotników i ich roli w życiu załogi ZZPB. Nie mamy danych, jaki procent z dojeżdżających stanowiła ludność dwuzawodowa, a jaki jedynie ludzie zamieszkali na wsi¹³². Można jednak z zebranego materiału wysnuć kilka wniosków, mających odniesienia do pozycji ludności dwuzawodowej w ZZPB i w mieście. Pojawienie się w zakładzie ludności dwuzawodowej nie było zapewne planowane. Zakład miał zatrudniać przede wszystkim osoby, które nie miały szans na zatrudnienie w innych obszarach działalności gospodarczej, w tym w okolicznym rolnictwie. Możliwość zarobienia dodatkowych pieniędzy powodowała jednak, że także mający własne gospodarstwa garnęli się do pracy w zakładzie. W pierwszych latach próbowano ograniczać napływ rolników, stosując różne obostrzenia w przyjmowaniu do pracy, angażując przy tym administrację. Warto zauważyć, że wśród wielu argumentów podawano wówczas, iż chłoporobotnicy zaniedbują o wiele ważniejszą niż ich praca w zakładzie działalność produkcyjną na wsi. Twierdzono, że sezonowość prac polowych znalazła odbicie w gotowości do pracy w ZZPB ludności dwuzawodowej. Uczestniczenie w pracach polowych, zwłaszcza intensywnych – typu żniwa czy wykopki – było nie tylko domeną ludności dwuzawodowej, ale znacznej części pracowników ZZPB. Większość z nich pochodziła bowiem ze wsi, gdzie powszechnie przyjęta była zasada rodzinnego pełnego uczestnictwa we wspomnianych wyżej pracach. Trzeba przypomnieć, że Stefan Asanowicz dowiódł, iż na początku lat sześćdziesiątych w grupie osób o największej absencji nie dominowali chłoporobotnicy¹³³.

132 Problemem chłoporobotników w ZZPB zajmował się Stefan Asanowicz, niestety wyniki jego badań dotyczące pierwszej połowy lat sześćdziesiątych znane są tylko z niewielkiego artykułu w prasie codziennej. Opracowanie całości badań pozostało w formie nieopublikowanej, niestety miejsce przechowywania maszynopisu nie jest znane.

133 S. Asanowicz, Kilka uwag...; S. Asanowicz, Robotnicy...

Ograniczanie zatrudnienia chłoporobotników zanikło, gdy pojawiły się trudności ze znalezieniem chętnych do pracy w zakładzie. Szukano ich wszędzie, nawet (a może głównie) w okolicznych wsiach. Zwiększenie liczby pracowników związanych ze wsią coraz bardziej rzutowało na wyniki ekonomiczne zakładu. Niemal każdego roku najlepszy pod względem produkcji przedsiębiorstwa okazywał się pierwszy kwartał, ponieważ nie tyło wtedy pilnych prac na roli i w związku z tym zmniejszała się liczba nieobecności w pracy.

Trudno jest ostatecznie stwierdzić, jaki odsetek chłoporobotników z czasem odszedł od rolnictwa na rzecz pracy w przemyśle i na zawsze opuścił również wieś. Należy jednak pamiętać, że industrialny Zambrów stworzyła przede wszystkim ludność wiejska, przynosząc ze sobą nie tylko zwyczaje, lecz także pewien sposób życia. Analizując przykład ZZPB, można potwierdzić opinię Zbigniewa Landaua, który zauważył: „W praktyce nie byli to ani dobrzy rolnicy, ani dobrzy robotnicy. Konieczność łączenia dwóch różnych prac oraz długotrwałe i męczące dojazdy do zakładów pracy powodowały, że wydajność i dyscyplina pracy chłoporobotników w przemyśle i budownictwie były dość często niższe niż robotników; cierpiały na tym również posiadane przez nich gospodarstwa. W wielu wypadkach ciężar zajmowania się gospodarką spadał na kobiety, co prowadziło do feminizacji rolnictwa”¹³⁴.

134 Z. Landau, Główne tendencje rozwoju gospodarczego Polski Ludowej [w:] U źródeł polskiego kryzysu. Społeczno-ekonomiczne uwarunkowania rozwoju gospodarczego Polski w latach osiemdziesiątych, red. A. Müller, PWN, Warszawa 1985, s. 82.

5.2.4. Fluktuacja kadr

Olbrzymim problemem, z jakim borykała się dyrekcja, była duża fluktuacja kadr w ZZPB. Z pierwszej grupy 200 pracowników wyszkolonych w różnych zakładach bawełnianych w Polsce na potrzeby kombinatu w 1958 r. w ZZPB pracowało już tylko osiem osób¹³⁵. W tym roku przyjęto do pracy 1040 osób, z przedsiębiorstwa odeszły zaś 893 osoby¹³⁶. W kolejnych latach fluktuacja przekraczała często 10 proc. zatrudnionych w stosunku rocznym, co doprowadziło do tego, że nawet przyzakładowa szkoła zawodowa nie była w stanie przygotować odpowiedniej liczby osób do pracy. Szkolenia prowadzono więc bezpośrednio w zakładzie, co jednak odbijało się ujemnie na produkcji i jej jakości. Osoby świeżo zatrudnione starano się przywiązywać do zakładu. Nowo przyjęci do pracy od 1973 r. otrzymywali opiekunów społecznych wyłanianych spośród najbardziej zasłużonych i odpowiedzialnych pracowników¹³⁷. Ta 200-osobowa kadra przez trzy miesiące miała zgodnie ze ściśle określonym regulaminem pracować z nowo zatrudnionymi. Do zadań opiekunów należało m.in.: „Czuwanie nad wyrobieniem w pracowniku nawyku punktualności, zdyscyplinowania, uczciwości i solidarności. [...] Zapoznanie z otoczeniem i warunkami pracy [...]. Interesowanie się warunkami rodzinnymi i zainteresowaniami oraz udzielanie pomocy w ich rozwijaniu poprzez zgłaszanie ich odpowiednim komórkom czy instancjom [...]. Wykazywanie zmian, jakie zaszły w zakładzie [...] w związku z modernizacją [...]. Wyrobienie gotowości do świadczenia pracy dodatkowej i udziału w czynach produkcyjnych i społecznych”¹³⁸. Z biegiem czasu okazało się, że była to jeszcze jedna z fasadowych decyzji kierownictwa zakładu, której nie towarzyszyły inne działania¹³⁹. W przędzalni od 1978 r. wprowadzono więc stanowisko opiekuna zawodowego¹⁴⁰. Innym pomysłem realizowanym w ZZPB, a mającym zapewnić przychylność nowo zatrudnionych, był tzw. proces adaptacyjny. Nadzorowała go dyrekcja, a jego przebieg dokumentowały Książki Przebiegu Adaptacji¹⁴¹.

135 Relacja Łucji B. i Henryka Z. z 30 listopada 2002 r.

136 AP Łódź, ZjPB, 1070, Analiza działalności gospodarczej ZZPB w Zambrowie za rok 1958, k. 5.

137 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 119, Protokół z posiedzenia Plenum KZ z udziałem sekretarzy OOP i egz. OOP, 12 IV 1974 r., k. 257.

138 M. Miklaszewska, op. cit., s. 14.

139 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 119, Protokół z posiedzenia Plenum KZ z udziałem sekretarzy OOP i egz. OOP, 12 IV 1974 r., k. 257.

140 AP Białystok Oddział Łomża, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 1, Sprawozdanie z realizacji zadań społeczno-gospodarczych w 1978 r. i 9 miesiącach 1979 r., k. 41.

141 Ibidem, 11, Protokół z kontroli realizacji programu adaptacji społeczno-zawodowej nowo zatrudnionych, k. 78.

Fluktuacja kadr w ZZPB w latach 1964–1969

Źródło: AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 122, Ocena realizacji Uchwał II Plenum KC PZPR, k. 55; ibidem, 47, Ocena zdolności produkcyjnych i wykorzystania czasu pracy w ZZPB w oparciu o uchwały II Plenum KC PZPR na Egzekutywę KP PZPR, k. 156.

Łącznie w ciągu sześciu pierwszych lat funkcjonowania zakładu w ZZPB wymieniono niemal połowę załogi. Szczególnie duża fluktuacja kadr w latach 1964–1967 na pewno była związana z problemami adaptacyjnymi nowych pracowników tkalni. Tak duży odpływ zatrunionych właściwie wykluczał zwalnianie robotników niewywiązujących się z zadań produkcyjnych. Ich doświadczenie zawodowe było zbyt cenne, by zakład mógł sobie pozwolić na ich odejście. Mając to na względzie, wnioskowano, aby Zasadnicza Szkoła Włókiennicza oraz szkolenie przywarsztatowe zapewniały dopływ ok. 300 pracowników rocznie. Wskazywano też na konieczność szkolenia mistrzów tkackich, w celu wymiany tych, którzy nie wykonują norm¹⁴². Również w kolejnych latach duża fluktuacja kadr była stałym problemem ZZPB, np. w 1977 r. zwolniło się 785 osób¹⁴³. W 1983 r. odeszło 827 osób, przyjęto 678, wiele z przymusem zatrudnienia. Taka sytuacja była charakterystyczna dla okresu formowania się załóg pracowniczych (zawsze też, podobnie jak w ZZPB, największy brak stałości wśród zatrudnionych był wśród pracowników z najmniejszym stażem¹⁴⁴), w zambrowskim przedsiębiorstwie natomiast przez cały okres działalności w PRL.

142 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 122, Ocena realizacji Uchwał II Plenum KC PZPR, k. 55.

143 A. Gasperowicz, op. cit., s. 3, 4.

144 M. Mazurek, op. cit., s. 260.

Charakterystyczne było też to, że wielu ludzi kilkakrotnie zatrudniało się w ZZPB i porzucało pracę w kombinacie. Zdarzało się bardzo często, że do pracy przyjmowano cztery razy tę samą osobę¹⁴⁵. Przyjmowany pracownik najczęściej za każdym razem trafiał na inne, wolne w danej chwili stanowisko, każdorazowo więc trzeba było go przyuczać do wykonywania innych czynności¹⁴⁶. Dużych kłopotów przysparzali także ludzie, którzy – jak to określano – zimowali w kombinacie. Zgłaszali się do pracy jesienią, po zakończeniu większości prac polowych, a zwalniali się z nastaniem wiosny, gdy rozpoczynał się sezon prac rolniczych¹⁴⁷.

145 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 38, Protokół nr 25/63 z wspólnego posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie i KZ przy ZZPB, 6 IX 1963 r., k. 89.

146 AP Białystok Oddział Łomża, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 14, Protokół nr 26 z posiedzenia egzekutywy KZ PZPR w ZZPB z 19 II 1985 r. z udziałem kierownika Działu Oświaty i Szkolenia Zawodowego, k. 6.

147 Ibidem, 11, Protokół nr 8 z posiedzenia plenarnego KZ PZPR w ZZPB, k. 74.

5.2.5. Absencja

Z rolnictwem częściowo związany był też poziom absencji w ZZPB, która sięgała czasami nawet 30 proc. Najmniej nieobecności, jak już wspomniano, odnotowywano w pierwszym kwartale każdego roku (poza wypadkami nadzwyczajnymi, np. epidemią grypy). W kolejnych miesiącach problemy absencji się nasilały. Zakład starał się kontrolować nieobecności pracowników. Stwierdzone przypadki niestosowania się do zaleceń lekarskich (głównie wychodzenie z domu podczas choroby, co dawało podejrzenie symulanctwa) sięgały czasami 25 proc. wszystkich przebywających na zwolnieniach lekarskich. Sytuacje takie notowano wśród pracowników najczęściej korzystających ze zwolnień lekarskich. Zenon Adamczyk zauważył: „W związku z tym postanowiliśmy, że dobry ten mistrz, u którego nie chorują ludzie. Mistrzowie przeprowadzają rozmowy i muszę przyznać, że skutkują”¹⁴⁸. Rada Robotnicza powołała komisję, która miała zwalczać absencję. Od 1958 r. zgodnie z uchwałą Samorządu Robotniczego pięciodniowa nieobecność dawała dyrekcji prawo do zwolnienia pracownika. Robotnik, który nie pojawił się w pracy czterokrotnie, zgodnie ze statutem Rady Robotniczej, był pomijany podczas wypłat z funduszu zakładowego. Za mniejszą liczbę nieobecności potrącano 25 proc. pensji za każdy dzień¹⁴⁹. Jednak brak wykwalifikowanych rąk do pracy utrudniał realizację tego postanowienia¹⁵⁰. W 1971 r. każdego dnia w podstawowych wydziałach zakładu nie stawiało się do pracy ok. 200 osób, w 1975 – 120¹⁵¹.

148 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 38, Protokół nr 25/63 z wspólnego posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie i KZ przy ZZPB, 6 IX 1963 r., k. 88.

149 Ibidem, 28, Protokół z posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie, 26 IX 1958 r., k. 135.

150 AAN, PZPR, 237/VII-2837, Narada wojewódzka aktywu partyjnego i Plenum KW PZPR w Białymstoku, 30 V 1957 r., k. 121.

151 M. Miklaszewska, op. cit., s. 14.

Przeciętny miesięczny wskaźnik dni zasiłkowych na stu ubezpieczonych w ZZPB w latach 1969–1971 na tle wskaźnika ogólnokrajowego i wskaźników wojewódzkich (w latach 1969–1970 dane za I–III kwartał)

Źródło: opracowanie własne na podstawie AZZ, 3240A, Ocena Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych absencji chorobowej w województwie białostockim za III kwartały 1970 r., k. 1–3; AZZ, CRZZ, 3461, Informacja o kształtowaniu się absencji chorobowej i o poniesionych wydatkach na zasiłki chorobowe w 1972 r. i I kwartale 1973 r. w województwie białostockim, k. 1–3.

Być może opisane powyżej działania przyniosły jednak zamierzony skutek. Na początku lat siedemdziesiątych absencja chorobowa w ZZPB odbiegała od średnich krajowej i wojewódzkiej. Z wyjątkiem 1971 r. była niższa od absencji w całym przemyśle lekkim województwa białostockiego. Do roku 1970 kształtowała się również niżej od średniej krajowej absencji chorobowej w kraju, była jednak zawsze wyższa od średniej absencji chorobowej w województwie białostockim. Należy jednak zauważyć, że największy wpływ na nieobecności pracowników miały choroby „pozazawodowe”.

Choroby najczęściej rzutujące na absencję chorobową w ZZPB w latach 1971–1973

Źródło: AZZ, CRZZ, 3461, Informacja z działalności Międzyzakładowej Przychodni Przemysłowej w Zambrowie za rok 1971, 1972 i od 1 I–31 VIII 1973 r., k. 21.

5.2.6. Dojazdy do pracy

Z 3679 osób zatrudnionych w końcu września 1965 r. z terenu powiatu dojeżdżało 967 (26,3 proc.) – najwięcej, co oczywiste, z gromad położonych najbliżej miasta (Zambrów, Szumowo, Laskowiec, Wygoda, Długobórz). Udział zatrudnionych pochodzących z innych powiatów spośród wszystkich dojeżdżających w tym czasie jednak malał: w latach 1954–1960 stanowił 21,6 proc., w roku 1962 – 18,5 proc., a w roku 1965 – 15,7 proc.¹⁵² Transport zakładowy często był znakomitym argumentem, który przekonywał o podjęciu pracy. Wśród dojeżdżających tworzyła się wspólnota, często silniejsza od istniejącej w miejscach zamieszkania.

152 AP Białystok Oddział Łomża, PMRN w Zambrowie, 114, Analiza stanu dojazdów pracowników do ZZPB, k. 47; AP Białystok Oddział Łomża, PPRNiUP w Zambrowie, 298, PPRN, Powiatowa Komisja Planowania Gospodarczego, Analiza stanu dojazdów pracowników do ZZPB, k. 6; ibidem, 298, PPRN, Powiatowa Komisja Planowania Gospodarczego, Analiza stanu dojazdów pracowników do ZZPB, k. 12.

Organizowanie dowozów było dla zakładu dość kosztowne. Dyrekcja ZZPB w 1963 i 1964 r. przeciętnie dopłaciła do każdego z dojeżdżających 1642 zł, czyli ok. jednej miesięcznej przeciętnej pensji¹⁵³. Dopłaty stanowiły ok. 68 proc. kwoty wydawanej na ten cel przez pracownika¹⁵⁴. Zatrudnianie ludzi spoza powiatu zambrowskiego krytykowała Powiatowa Komisja Planowania Gospodarczego¹⁵⁵. Postulowała ona ograniczanie dojazdów na rzecz zatrudniania miejscowych (z Zambrowa lub najbliższej okolicy), co zmniejszyłoby koszty dowozu¹⁵⁶.

153 AP Białystok Oddział Łomża, PPRNiUP w Zambrowie, 298, PPRN, Powiatowa Komisja Planowania Gospodarczego, Analiza stanu dojazdów pracowników do ZZPB, k. 8.

154 AP Białystok Oddział Łomża, PMRN w Zambrowie, 114, Analiza stanu dojazdów pracowników do ZZPB, k. 48, 49.

155 AP Białystok Oddział Łomża, PPRNiUP w Zambrowie, 298, PPRN, Powiatowa Komisja Planowania Gospodarczego, Analiza stanu dojazdów pracowników do ZZPB, k. 6.

156 Szerzej o wpływie kombinatu na strukturę zatrudnienia w okolicy i związanych z tym posunięciach władz zob. rozdział Aktywność polityczna, społeczna i kulturalna załogi: konflikty, s. 235.

Jak zbadano, większość dojeżdżających miała wykształcenie podstawowe lub niepełne podstawowe. Zatrudniani byli jako uczniowie lub pracownicy placowi, wózkarze, cewiarki, czyli na stanowiskach niewymagających długotrwałego przeszkalania¹⁵⁷. W 1972 r. na 3620 osób pracujących 33 proc. (czyli więcej niż w połowie poprzedniej dekady) dojeżdżało z powiatów Zambrów, Ostrów Mazowiecka, Wysokie Mazowieckie¹⁵⁸. Z czasem system komunikacji autobusowej dowożącej pracowników ZZPB (autobusy takie nazywano „kombinatami”) zaczęto rozwijać. Korzystali z niego (oczywiście nieoficjalnie) także mieszkańcy okolicznych miejscowości. Za drobną opłatą (czasami niższą niż w PKS) mogli oni dostać się do domów nawet po godzinie 22, gdy większość linii regularnych zakończyła już swoje kursy.

157 AP Białystok Oddział Łomża, PMRN w Zambrowie, 114, Analiza stanu dojazdów pracowników do ZZPB, k. 47 bis; AP Białystok Oddział Łomża, PPRNiUP w Zambrowie, 298, PPRN, Powiatowa Komisja Planowania Gospodarczego, Analiza stanu dojazdów pracowników do ZZPB, k. 7.

158 AIPN Bi, 02/12, Sprawa obiektowa „Malwia”, Plan operacyjnego zabezpieczenia obiektu ZZPB do sprawy obiektowej krypt. „Malwia”, 18 III 1972 r., k. 15, 16.

Do niewielkiego spadku liczby dojeżdżających doszło w drugiej połowie lat siedemdziesiątych. W 1976 r. robotnicy spoza miasta stanowili 29 proc.¹⁵⁹, trzy lata później – 27 proc. Spadek liczby dojeżdżających spowodowało kilka czynników: wzrost liczby mieszkańców miasta (część pracowników spoza Zambrowa osiedliła się w mieście), stopniowy spadek liczebności załogi, ponowne uruchomienie przez ZZPB hotelu robotniczego z 840 miejscami, a także wynajęcie dla 60 pracowników kwater prywatnych¹⁶⁰. Lata osiemdziesiąte przyniosły jednak kolejny wzrost liczby dojeżdżających (stanowili oni wówczas ok. 35 proc. załogi). Dyrekcja kombinatu rozpaczliwie wręcz poszukiwała wtedy rąk do pracy¹⁶¹. Transport zakładowy dowożący pracowników spoza Zambrowa prawdopodobnie rozwijałby się, gdyby nie to, że przez cały badany okres brakowało taboru, który mógł zaoferować tylko lokalny PKS.

159 AP Białystok, ZZPPWOiS, 60, Sprawozdanie z działalności za rok 1976 Zakładowej Organizacji Związkowej, k. 49.

160 Ibidem, Sprawozdanie z działalności za rok 1979 Zakładowej Organizacji Związkowej, k. 196.

161 M. Wiśniewski, op. cit., s. 6.

5.3. Warunki pracy

Zambrowskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego początkowo pracowały w systemie dwuzmianowym. Z czasem cały zakład został przestawiony na produkcję trzyzmianową. Pracowano sześć dni w tygodniu. Od 1967 r. wyeliminowano w całym przemyśle włókienniczym sobotnią zmianę nocną. Od tego czasu w soboty w ZZPB były organizowane zmiany sześciogodzinne. Warto zauważyć, że zakładu nie budowano z myślą o pracy trójzmianowej, więc wprowadzenie trzeciej zmiany spowodowało kłopoty socjalno-bytowe załogi¹⁶². Pod koniec lat siedemdziesiątych stopniowo ograniczano pracę nocną ze względu na braki kadrowe. Po powstaniu „Solidarności” związkowi udało się wywalczyć rezygnację z nocnej zmiany. Od 1 stycznia 1982 r. ZZPB pracował w systemie dwuzmianowym¹⁶³.

162 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 51, Protokół nr 3 z posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie z udziałem Komisji Ekonomicznej, 18 II 1971 r., k. 42.

163 AP Białystok Oddział Łomża, KW PZPR w Łomży, 89, Informacja o działalności Komitetu Zakładowego ZZPB im. Rewolucji Październikowej w Zambrowie, k. 97.

W dni wolne od pracy urządzano tzw. nadróbki lub odróbki, które służyły likwidacji opóźnień produkcyjnych powstałych w tygodniu lub miesiącu pracy. Nadróbki te były formalnie nieobowiązkowe, kierownictwo zakładu dość mocno naciskało jednak na udział w nich¹⁶⁴. Po wprowadzeniu w 1981 r. wolnych sobót dyrekcja zachęcała do dobrowolnego przychodzenia do pracy w soboty. Warto zauważyć, że w wolne soboty ludzie stawiali się w zakładzie nawet chętniej niż w tygodniu, ponieważ stawka była 2,5 razy większa niż w dni powszednie¹⁶⁵. Zachętę do pracy w soboty w latach osiemdziesiątych stanowiła możliwość kupna tkanin wyprodukowanych w ZZPB. Nie bez znaczenia było również to, że za nadróbki płacono już po trzech dniach¹⁶⁶. W dni wolne od pracy organizowano także czyny partyjne, czyny społeczne oraz czyny produkcyjne¹⁶⁷.

164 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 51, Protokół nr 3 z posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie z udziałem Komisji Ekonomicznej, 18 II 1971 r., k. 42.

165 M. Wiśniewski, op. cit., s. 6.

166 L. Szepiel, op. cit., s. 3, 4.

167 Zob. podrozdział Współzawodnictwo pracy, s. 209.

Większość pracowników zatrudnionych przy produkcji obowiązywał system akordowy. Był on niezmiernie atrakcyjny dla pracowników doświadczonych, którzy mieli szansę na dodatkowy zarobek. Zdarzało się nawet, zwłaszcza w latach osiemdziesiątych, gdy zrezygnowano z produkcji trzyzmianowej, że prządki czy tkaczki przychodziły do zakładu o 3 lub 4 rano, by popracować jeszcze przed rozpoczęciem zmiany. Musiały wtedy same nie tylko dozorować maszynę, lecz także wykonywać pracę formalnie należącą do personelu pomocniczego. Jedynym warunkiem, który powinna spełniać taka pracownica, było porozumienie się z elektrykami, by przywrócili zasilanie hali produkcyjnej, które zawsze odcinano na czas przerwy produkcyjnej. System akordowy powodował jednak różne niezrozumiałe, wydawałoby się, zachowania. „Przepisy mówią, że kobieta po urlopie macierzyńskim winna pracować na dwie zmiany, ale w większości wypadków kobiety wolą pracować na trzy zmiany, przedkładając zaświadczenie, że dziecko wychowuje kto inny. Czynią to z powodu większego o 25 proc. zarobku przy 3-zmianowej pracy i 5 dniach roboczych, gdy przypada praca na noc”¹⁶⁸.

168 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 51, Protokół nr 3 z posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie z udziałem Komisji Ekonomicznej, 18 II 1971 r., k. 43.

Możliwość znacznego zwiększenia zarobków robotnika pracującego w systemie akordowym prowadziła czasem również do nadużyć. Wiele z nich trudno było wykryć, zwłaszcza gdy dochodziło do niepisanej umowy w sprawie zawyżania wyników pracy pomiędzy nadzorującym a nadzorowanym. W razie wykrycia takiego procederu zgłaszano ten fakt Milicji Obywatelskiej. Wyrok sądowy groził np. za podkręcanie licznika na krosnach. Członków PZPR usuwano za to przestępstwo z partii¹⁶⁹.

169 Ibidem, 122, Protokół z posiedzenia egzekutywy KZ PZPR, 14 VIII 1970 r., k. 202, 203.

Warunki pracy w ZZPB były dalekie od doskonałości. Pracownicy ZZPB mówili: „U nas praca jest bardzo ciężka, szczególnie dla kobiet, więcej odchodzi na renty niż na emerytury”¹⁷⁰. „Po przepracowaniu wielu lat i utracie zdrowia kobiety podejmują lżejsze prace, tracąc na zarobku”¹⁷¹. Krytyka sytuacji pracowników nie tylko uwzględniała dobro zatrudnionych, lecz także wskaźniki ekonomiczne. „Uciążliwe warunki pracy sprzyjają zmęczeniu, zasadniczo zmniejszają wydajność pracy i zwiększają również ryzyko powstawania wypadków”¹⁷². Marta Miklaszewska tak opisywała warunki panujące w hali przędzalni: „Ciągi [...] maszyn, w powietrzu gęsta, biała zawiesina. Osiada na ubraniach i włosach, wdziera się do ust, oczu i płuc”¹⁷³. Po modernizacji zapylenie na Wydziale Przędzalni kształtowało się w granicach 2,6–9,8 mg/m3, tkalni – 1,0–8,4 mg/m3 (norma 4 mg/m3). W tak trudnych warunkach pracowało ok. 1700 osób, w tym 1100 kobiet¹⁷⁴. W hali tkalni największym problemem był hałas – jego natężenie wynosiło 98 decybeli (po modernizacji 86). „Można zatkać uszy watą dźwiękochłonną lub założyć specjalne nauszniki, ale pracownicy niechętnie korzystają z tej ochrony. Lekarze zalecają, żeby nauszniki zdejmować co dwie godziny – wata wywołuje stany zapalne”¹⁷⁵. W warunkach przekraczających normy hałasu pracowało ok. 1400 osób, w tym 1000 kobiet¹⁷⁶. Temperatura w przędzalni wynosiła 24–32 stopnie, wilgotność 45–55 proc., w tkalni odpowiednio 23–28 stopni, wilgotność 70–80 proc.¹⁷⁷ Przy takim obciążeniu tkaczki i prządki obsługiwały kilka maszyn jednocześnie, przechodząc pomiędzy powierzonymi im maszynami ok. 15 km dziennie¹⁷⁸. To właśnie ciężkie warunki pracy były jednym z powodów dużej fluktuacji kadr i braku rąk do pracy w ZZPB: „Ludzie odchodzą do innych zakładów ze względu na lepsze warunki pracy lub mniejszą uciążliwość pracy”¹⁷⁹.

170 AP Białystok Oddział Łomża, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 2, Protokół z X Konferencji sprawozdawczo-wyborczej KZ PZPR w ZZPB im. Rewolucji Październikowej w Zambrowie, 16 V 1981 r., k. 7.

171 Ibidem, k. 8.

172 AZZ, CRZZ, 3240A, Analiza o kształtowaniu się wypadków przy pracy w I półroczu 1970 r. w porównaniu do analogicznego okresu 1969 r. na Prezydium WKZZ, 7 IX 1970 r., k. 5.

173 M. Miklaszewska, op. cit., s. 15.

174 AP Białystok Oddział Łomża, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 9, Informacja dotycząca warunków pracy w ZZPB, k. 48.

175 M. Miklaszewska, op. cit., s. 15.

176 AP Białystok Oddział Łomża, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 9, Informacja dotycząca warunków pracy w ZZPB, k. 48.

177 AP Łódź, ZjPB 2339, Protokół z kontroli stanu bezpieczeństwa i higieny pracy przeprowadzonej w Zakładach Przemysłu Bawełnianego w Zambrowie, 12–15 VI 1973 r., k. 37.

178 T. Strumff, Osnowa. Opisanie miasta Zambrowa przed reformą i po reformie, „Kontrasty” 1975, nr 11, s. 14.

179 AP Białystok Oddział Łomża, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 14, Protokół nr 26 z posiedzenia egzekutywy KZ PZPR w ZZPB z 19 II 1985 r. z udziałem kierownika Działu Oświaty i Szkolenia Zawodowego, k. 6.

Trzepalnia na wydziale przędzalni, 1981 r. Agencja Forum, fot. R. Broniarek.

Badania profilaktyczne pracowników wydziału tkalni i przędzalni przeprowadzano co dwa lata. Nie wszyscy stawiali się na nie dobrowolnie, oporni byli przymuszani karami finansowymi. Główne choroby, na jakie zapadli pracownicy tych działów, to nieżyt górnych dróg oddechowych, nieżyt oskrzeli, astma oskrzelowa, nerwica, schorzenia układu krążenia i schorzenia narządu słuchu¹⁸⁰.

180 AZZ, CRZZ, 3461, Informacja z działalności Międzyzakładowej Przychodni Przemysłowej w Zambrowie za rok 1971, 1972 i 1 I–31 VIII 1973 r., k. 4, 19.

Pracujący w Dziale Głównego Mechanika i Energetyka byli narażeni na zatrucie pyłkami metali, naftą, mieszaninami węglowodorów, CO, CO2, H2SO4, acetonem, farbami nitro i innymi rozpuszczalnikami organicznymi oraz szkodliwe dla zdrowia wibracje, oddziaływanie pola elektromagnetycznego, a także promieni nadfioletowych. Badania profilaktyczne tej grupy pracowników przeprowadzano raz na 6 lub 12 miesięcy. Załoga była podzielona na cztery tzw. rejony profilaktyczne, z których każdym opiekował się odpowiedni lekarz¹⁸¹.

181 Ibidem, k. 4.

Jednym z głównych problemów i jednocześnie olbrzymim niebezpieczeństwem dla pracowników ZZPB było także zagrożenie pożarowe. Charakter przerabianego surowca oraz wymagana podczas produkcji wysoka temperatura powodowały stałe niebezpieczeństwo wystąpienia pożarów. Dla przykładu w czerwcu 1964 r. zapalił się kurz bawełniany, szybko roznoszony przez wiatr. Szczególne niebezpieczeństwo niosło przechowywanie bawełny, która nie dość, że była łatwopalna, to również ulegała samozapłonowi¹⁸². Obawiano się także, że wysokie ryzyko pożarowe zakładu będą starali się wykorzystać ewentualni sabotażyści. Zapewne to właśnie skłoniło MO do pozyskania TW pracującego w magazynach, które pomimo działających tam czujników przeciwpożarowych były bardzo narażone na niebezpieczeństwo¹⁸³. Pożary powstawały również m.in. w trzepalni oraz na wrzeciennicach i krosnach. Spowodowane były również wadliwą instalacją elektryczną na krosnach. Doprowadziło to do wymiany tej instalacji na wszystkich krosnach¹⁸⁴. Do 1970 r. notowano ok. 30 pożarów rocznie. Straty nie były z reguły znaczne, a pożary udawało się likwidować w zarodku¹⁸⁵. Powołana w zakładzie Komisja Pożarno-Techniczna raz na kwartał szczegółowo sprawdzała stan ochrony przeciwpożarowej zakładu. W kombinacie zamontowano samoczynne urządzenia gaśnicze, sygnalizację alarmową oraz pożarniczą sieć wodociągową¹⁸⁶.

182 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 40, Ocena dotychczasowej działalności straży pożarnych w pow. zambrowskim przedłożona na egzekutywie KP PZPR w Zambrowie, 18 VIII 1964 r., k. 68, 70.

183 AIPN Bi, 02/12, Sprawa obiektowa „Malwia”, Analiza operacyjnego zabezpieczenia ZZPB w Zambrowie, 23 V 1970 r., k. 7, 8.

184 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 113, Protokół z zebrania egzekutywy KZ PZPR przy ZZPB z 12 V 1962 r., k. 175–178.

185 AIPN Bi, 02/12, Sprawa obiektowa „Malwia”, Analiza operacyjnego zabezpieczenia ZZPB w Zambrowie, 23 V 1970 r., k. 5.

186 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 40, Ocena dotychczasowej działalności straży pożarnych w pow. zambrowskim przedłożona na egzekutywie KP PZPR w Zambrowie, 18 VIII 1964 r., k. 69, 70.

Czasami pożar był wynikiem umyślnego bądź nieumyślnego działania człowieka. W pierwszej połowie 1961 r. na oddziale zgrzeblarek ZZPB trzykrotnie wrzucano szmaty do agregatu, co groziło pożarem. Każdorazowo obsługa usuwała szmaty i do pożaru nie dochodziło. SB postanowiła wówczas wyjaśnić przyczyny tych zajść (sprawie operacyjnego sprawdzenia nadano kryptonim „Podpalacz”)¹⁸⁷. Ustalono jednak, że „zjawiska te mogły nastąpić z przyczyn obiektywnych”¹⁸⁸. W następnych latach kilkukrotnie pojawiały się pożary, SB zawsze podejrzewała, że jest to sabotaż. Co ciekawe, w latach osiemdziesiątych, gdy problem pożarów pojawił się znowu, zakładowi działacze „Solidarności” uważali, iż są to prowokacyjne działania SB. Jej funkcjonariusze mogli bowiem traktować dochodzenia w sprawach pożarowych jako pretekst do działań politycznych.

187 AIPN Bi, 045/625, Meldunek informacyjny z-cy komendanta KP MO ds. Bezpieczeństwa w Zambrowie Piotra Zińczuka, 12 V 1961, k. 578.

188 AIPN Bi, 045/631, Plan pracy Ref. SB KP MO w Zambrowie na IV kwartał b.r. [1961], k. 805.

Warto zaznaczyć, że to właśnie fatalne warunki socjalno-bytowe załogi kombinatu bawełnianego w Zambrowie przyniosły mu największy rozgłos. Pisano wówczas jednak nie o nich, lecz przede wszystkim o złej organizacji pracy przez dyrekcję zakładu. Temat Zambrowa i zbudowanego w nim kombinatu stał się głośny za sprawą serii reportaży opublikowanych w Tygodniku Studentów i Młodej Inteligencji „Po prostu”. Czym dla Nowej Huty stała się publikacja w „Nowej Kulturze” Poematu dla dorosłych Adama Ważyka, tym dla „Po prostu” były reportaże z Zambrowa¹⁸⁹. Niemal wzorcowa fabryka socjalistyczna stała się nagle miejscem, gdzie, jak mówił tytuł jednej z publikacji, zapomniano o socjalizmie¹⁹⁰. Artykuły te dotyczyły przede wszystkim pracowników kombinatu, miały jednak ogromny wpływ na tworzony przez wcześniejsze lata obraz „wielkiej budowy socjalizmu”¹⁹¹.

189 Reportaże ukazały się już w tzw. zielonym „Po prostu”. Latem 1955 r. dotychczas nudny i sztampowy organ ZMP zmienił się w niepokorną gazetę studentów i młodej inteligencji, zyskując szybko dużą popularność. Było to zasługą nowego dynamicznego zespołu redakcyjnego, w którego skład wchodzili m.in. Jerzy Ambroziewicz, Barbara Kałamacka, Eligiusz Lasota, Jan Olszewski, Ryszard Turski, Jerzy Urban, Ryszard Wiśniowski oraz Roman Zimand. Reportaże z Zambrowa były jednymi z najgłośniejszych, jakie ukazały się w tygodniku podczas przedpaździernikowej odwilży (B.N. Łopieńska, E. Szymańska, Stare numery, Alfa, Warszawa 1990, passim; K. Koźniewski, Historia co tydzień. Szkice o tygodnikach społeczno-kulturalnych 1950–1990, Czytelnik, Warszawa 1999, s. 139; A. Leszczyński, Sprawy do załatwienia. Listy do „Po prostu” 1955–1957, TRIO, Warszawa 2000, s. 26, 59; Z. Rykowski, W. Władyka, Polska próba. Październik 1956, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1989, s. 169).

190 J. Ambroziewicz, R. Wiśniowski, Tam zapomniano o socjalizmie, „Po prostu” 1955, nr 39, s. 1, 6.

191 Zob. Aneks, s. 347.

Tytułowe strony „Po prostu” z artykułami dotyczącymi sytuacji w ZZPB. Zbiory autora.

Reportaże „Po prostu” o położeniu robotników w nowym kombinacie nie były pierwszymi tekstami poruszającymi ten temat. Już wcześniej ukazywały się artykuły, które mówiły o zaniedbaniach i niedociągnięciach w kwestiach socjalnych i BHP w Zambrowskich Zakładach Przemysłu Bawełnianego. Pisała o tym zwłaszcza prasa lokalna, a odpowiedź na krytykę pojawiała się czasem dopiero po kilku miesiącach¹⁹². Teksty te nie wywołały jednak większych reakcji i nie stały się tak przełomowe, jak te z zielonego „Po prostu” – miały zasięg jedynie lokalny. Najbardziej jaskrawym przykładem braku zainteresowania były reportaże w ogólnopolskiej „Trybunie Wolności”. Gdy autor pierwszego z nich dostrzegał, że „w Zambrowie zapomniano o człowieku”, a „maszyny znalazły pomieszczenie w wygodnych, przestronnych halach”, jego redakcyjny kolega po kilku miesiącach nie tylko nie dostrzegał już większych niedociągnięć, lecz wręcz przeciwnie – zachwycał się nowym, socjalistycznym miastem i jego fabryką¹⁹³.

192 Z. Mrożek, Trzeba widzieć nie tylko plan, ale i ludzi, „Gazeta Białostocka”, 28 IV 1954; R. Klimaszewski, Jeden dzień w Zambrowie, „Gazeta Białostocka”, 1 III 1955; W odpowiedzi na krytykę „Jeden dzień w Zambrowie”, „Gazeta Białostocka”, 2–3 VII 1955.

193 B. Wiernik, Jak długo jeszcze będziemy odkrywać... Zambrów?, „Trybuna Wolności” 1954, nr 17, s. 1, 6; B. Karpiński, Wielki awans, „Trybuna Wolności” 1954, nr 41, s. 10.

Jak wspominają członkowie redakcji „Po prostu”, jako pierwszy do Zambrowa pojechał Ryszard Wiśniowski. Chciał opisać sztandarową budowę socjalizmu – jednak to, co zobaczył, zupełnie go przygniotło i tekst nie powstał. W drugą podróż do Zambrowa Wiśniowski wyjechał razem z Jerzym Ambroziewiczem. Napisany przez nich reportaż Tam zapomniano o socjalizmie¹⁹⁴ ukazał się jednak dopiero wówczas, gdy ich interwencje zaczęły przynosić pierwsze efekty¹⁹⁵. Dziennikarze pisali: „Tu bawełna podporządkowała sobie ludzi, tu zapomniano o podstawowych zasadach kierowania, o organizacji pracy, maksymalnym wykorzystaniu techniki, o politycznym kierowaniu produkcją”¹⁹⁶. „Bawełna, maszyny, produkcja – to bardzo ważny element naszego życia. Ważniejszy jednak musi być jego sens społeczny. Ekonomizm, który wyrósł na pożywce biurokracji i bezduszności, przynosi olbrzymie szkody społeczne i ekonomiczne. Nie wolno go tolerować, Zambrów czeka na socjalizm”¹⁹⁷.

194 Początkowo tytuł tekstu brzmiał: Zapomniano o socjalizmie. Na takie brzmienie nie zgodziła się jednak cenzura. Wówczas redakcja zmieniła tytuł na Tam zapomniano o socjalizmie, uzyskując w ten sposób ograniczenie jego wydźwięku (Relacja Ryszarda Turskiego [w:] P. Codogni, Rok 1956, Prószyński i S-ka, Warszawa 2006, s. 171, 172).

195 B.N. Łopieńska, E. Szymańska, op. cit., s. 55.

196 J. Ambroziewicz, R. Wiśniowski, op. cit., s. 142.

197 J. Ambroziewicz, R. Wiśniowski, Tam zapomniano o socjalizmie [w:] W. Władyka, Na czołówce..., s. 157.

Wkrótce też „Po prostu” zaproponowało wspólną „naradę winnych”, której efekty miały służyć nie tylko pracownikom zambrowskiego zakładu, lecz także innym robotnikom „wielkich budów socjalizmu”¹⁹⁸. Po ukazaniu się artykułu przyjechała do fabryki komisja partyjno-rządowa specjalnie utworzona przez wiceministra MPL Alojzego Jóźwiaka, która miała ustalić rzeczywisty obraz wydarzeń.

198 I. Majchrzak, O naszą „naradę winnych”, „Po prostu” 1955, nr 41, s. 3.

Wiśniowski kolejny raz odwiedził Zambrów po pół roku. Okazało się, że zmiany, choć wprowadzane, postępują wolno, a winni zaniedbań nadal nie ponieśli kary. Konsekwencją tej wizyty był kolejny artykuł, którego rangę podnosiło to, iż ukazał się na pierwszej stronie tygodnika datowanego na 1 maja¹⁹⁹. Artykuł Wiśniowskiego stanowił przede wszystkim polemikę z odpowiedzią na wcześniejszą krytykę Centralnego Zarządu Przemysłu Bawełnianego-Północ. Autor udowadniał, że tak naprawdę w Zambrowie nic się nie zmieniło, a postulowana przez tygodnik „narada winnych” nie przyniosła spodziewanych efektów: „zjawiła się w kombinacie komisja partyjno-rządowa, która od nowa zaczęła badać znane i oczywiste fakty. Większość członków tej komisji to przedstawiciele lub dawni pracownicy instancji odpowiedzialnych za obecną sytuację. Jest to jeszcze jedna z wielu podobnych komisji, których działalność sprowadza się do stwierdzenia stanu na dzień bieżący, bez wnikania w przyczyny, bez poszukiwania winnych. Nic nie gwarantuje, że po jej wyjeździe sytuacja w Zambrowie ulegnie poprawie. Metody pracy komisji, które miałem okazję obserwować, zdążają do zrzucenia całej winy na młodzież i dyrekcję zakładu, do podważenia słuszności odzywających się coraz donioślej głosów krytyki prasowej i załogi kombinatu. Niech świadczy o tym chociażby fakt, że mimo żądań robotnic komisja odrzuciła wniosek delegacji robotniczej o zwołanie zebrania całej załogi. Komisja działa wyłącznie w oparciu o relacje pojedynczych osób lub grup reprezentujących poszczególne często powaśnione kategorie pracowników kombinatu (majstrowie przeciw młodzieży i vice versa), co jeszcze bardziej pogłębia istniejące już antagonizmy”²⁰⁰. Reportaż Wiśniowskiego kończył się, podobnie jak reportaże Jerzego Krawczyka i Hanny Kaltenbergh, wezwaniem do Prokuratora Generalnego PRL i Sejmu PRL o zainteresowanie się sytuacją w kombinacie: „Czym uderzyć, jakim słowem przemówić do ludzi, którzy uważają sumienie za przeżytek, którzy zobojętnieli na krzywdę, marnotrawstwo i jawne szkodnictwo? Nie potrafię znaleźć tych słów, nie wątpię jednak, że znajdą się one w Kodeksie Karnym”²⁰¹.

199 R. Wiśniowski, Zambrów – dokumenty i konfrontacje, „Po prostu” 1956, nr 18, s. 1, 7.

200 R. Wiśniowski, Zambrów. Dokumenty i konfrontacje [w:] W. Władyka, Na czołówce..., s. 245, 246.

201 Ibidem, s. 246.

Tym razem reakcja władz była zdecydowanie szybsza, co Wiśniowski skrupulatnie odnotował w kolejnym artykule. Zaowocowała ona m.in. naradą poświęconą sprawom kombinatu, która odbyła się w Wydziale Przemysłu KC PZPR. Również prokuratura zajęła się wyjaśnianiem okoliczności zaniedbań w kombinacie²⁰².

202 R. Wiśniowski, O Zambrowie po raz trzeci, „Po prostu” 1956, nr 24, s. 1, 7.

Obraz kombinatu, ukazany przez „Po prostu”, wywołał burzę. Temat nadużyć i niedociągnięć w Zambrowie jeszcze bardziej rozpowszechniło Polskie Radio, nadając reportaż Jerzego Krawczyka oraz zapis dyskusji przeprowadzonej w kombinacie z udziałem przedstawicieli władz²⁰³. Audycja radiowa Sąd nad Zambrowem została nadana 4 kwietnia 1956 r. i „spowodowała wiele szumu wokół sytuacji w kombinacie”²⁰⁴. Zakończyła się wezwaniem skierowanym do władz, w tym prokuratorskich, o zajęcie się sprawą kombinatu.

203 Archiwum Polskiego Radia, J. Krawczyk, Zambrów – raz jeszcze, Redakcja Młodzieżowa Polskiego Radia, 27 III 1956 r.; Archiwum Polskiego Radia, idem, Zambrów – dyskusja nad audycją „Pełnym Głosem”, 5 IV 1956 r.

204 Wydział Ekonomiczny KW PZPR w Białymstoku przygotował po niej bardzo krytyczny raport. Znalazły się jednak w nim również argumenty dyrekcji, która uważała, że nie wszystkie zarzuty były słuszne. Dyrekcja zwracała uwagę, że obniżenie zarobków było związane z niewykonaniem planu. Szczególnie poszkodowane w tej sytuacji były obciągaczki, bo płaciło im się 65 proc. wynagrodzenia prządki. Wskazywano także na karygodne zachowania mieszkańców DMR, w którym w ciągu 6 miesięcy po oddaniu go do użytku zniszczono 53 miski klozetowe, 70 zaworów przelotowych. Podjęto decyzję, że 9 osób zatrudnionych w zakładzie miało dbać o kulturę i pracę wychowawczą. Zwracano uwagę na dużą fluktuację kadr zajmujących się pracą oświatowo-wychowawczą (przez 15 miesięcy pracowało kolejno 15 bibliotekarek) (AP Białystok, KP PZPR Zambrów, 112, Informacja na Egzekutywę KW PZPR o sytuacji w ZZPB w Zambrowie, k. 103–116).

Tematem Zambrowa zainteresowały się również inne gazety, a w mieście „trwał permanentny dyżur całego plutonu stołecznego dziennikarstwa”²⁰⁵. Szczególnie aktywna była przedstawicielka „Sztandaru Młodych” Hanna Kaltenbergh, obecna podczas zebrania załogi fabryki. Opublikowała ona bardzo ostry reportaż, którego podsumowaniem stało się żądanie publicznego ujawnienia nazwisk osób odpowiedzialnych za sytuację w kombinacie²⁰⁶.

205 (ABE), Odpukać, „Przegląd Kulturalny” 1958, nr 45, s. 2.

206 H. Kaltenbergh, Kto za to odpowiada? Po co Zambrów owijać w bawełnę, „Sztandar Młodych”, 26 IV 1956.

Warto zauważyć, że do publikacji w prasie centralnej w niewielkim stopniu odnosiła się lokalna „Gazeta Białostocka”, która wcześniej szeroko informowała o budowie i jako pierwsza podjęła temat niedociągnięć oraz zaniedbań w kombinacie²⁰⁷. Jedynie przy okazji wywiadu z wiceministrem przemysłu lekkiego krótko wspomniano o dyskusji toczącej się w prasie, nie wymieniając przy tym tytułów uczestniczących w niej gazet i czasopism. Być może stanowiło to przemyślaną taktykę, polegającą na nieprzekazywaniu informacji o sytuacji w ZZPB do regionu, z którego pochodziła znaczna część siły roboczej. Więcej o sytuacji w kombinacie pisano w „Życiu Białostockim”, mimo że dziennik ten był tylko zmutowaną wersją „Życia Warszawy” i sprawom lokalnym mógł poświęcić jedynie ostatnią szpaltę²⁰⁸. Ciekawe, że wówczas po raz pierwszy przedmiotem zainteresowania i troski stało się miasto, a nie tylko kombinat²⁰⁹. Charakterystyczne jest także to, że w niewielkim stopniu prasową dyskusją wokół zambrowskiego kombinatu interesowała się prasa zakładowa, poświęcając stawianym zarzutom jedynie tekst w pierwszym numerze pisma i nie podejmując tej tematyki w kolejnych numerach jednodniówek²¹⁰. Kampania prasowa, jaka rozgorzała na przełomie 1955 i 1956 r. po publikacjach o zambrowskim kombinacie, spowodowała poprawę warunków pracy i życia robotników, a zwłaszcza młodych robotnic. Dokonano zmian w dyrekcji Zambrowskich Zakładów Przemysłu Bawełnianego²¹¹.

207 Wzrost dyscypliny, poprawa organizacji pracy, lepsze wykorzystanie maszyn – oto główne rezerwy zambrowskiej przędzalni, „Gazeta Białostocka”, 18 I 1956; R. Klimaszewski, Włókniarski bilans, „Gazeta Białostocka”, 27 II 1956; O Zambrowie mówi w wywiadzie dla Gazety wiceminister przemysłu lekkiego tow. Jóźwiak, „Gazeta Białostocka”, 5–6 V 1956.

208 H. Hoffmanowa, Śladami „Po prostu”. Jeszcze raz o Zambrowie, „Życie Białostockie”, 28 XII 1955; T. Łozińska, W Zambrowie wciąż nienajlepiej, „Życie Białostockie”, 19 I 1956.

209 K.M., Rejestr zambrowskich bolączek, „Życie Białostockie”, 25–26 III 1956.

210 R. Wiśniowski, Zambrów..., s. 1, 7; „Życie Kombinatu”, Organ POP, Rady Zakładowej i dyrekcji ZZPB, 1956, nr 2; ibidem, nr 3.

211 W. Giełżyński, Gwałt się nie dzieje, „Dookoła świata” 1958, nr 251, s. 6, 7, 22; (ABE), op. cit., s. 2.

Warto w tym miejscu przytoczyć fragment opinii Wojciecha Giełżyńskiego odnoszącej się zarówno do wspominanej w rozdziale 2. propagandy towarzyszącej budowie ZZPB, jak i wspominanych powyżej publikacji. „Zambrów…? Tu skojarzenia nie były zbyt miłe. Ktokolwiek śledził prasowe dyskusje sprzed paru lat, pamięta niewątpliwie nazwę tego miasta, która nabierała z biegiem czasu symbolicznego znaczenia. A nawet, rzec można, wieloznaczności. «Zambrów» – mówili z nutą dumy ci, którzy byli «za», roztaczając świetlany obraz wielkiego ośrodka robotniczego, promieniejący postępem na zatęchłą, zacofaną, białostocką prowincję. «Zambrów» – mówili z nutą ironii ci, którzy byli «przeciw», roztaczając mroczny obraz bezhołowia, polskiego bałaganiarstwa i zwykłego draństwa, słowem – wrzodu nabrzmiałego na ciele Białostocczyzny. Zambrowem podpierano najbardziej sprzeczne tezy, ilustrowano krańcowo rozbieżne poglądy”²¹².

212 W. Giełżyński, op. cit., s. 6.

Rysunek satyryczny piętnujący nieodpowiednie maniery pracownic przędzalni. „Życie Kombinatu”, 10 II 1956 r. Zbiory autora.

Oczywiście głośna kampania prasowa nie poprawiła na stałe warunków pracy w jednym z największych przedsiębiorstw Białostocczyzny. Przez niemal cały okres działania załoga ZZPB borykała się z wieloma problemami, m.in. z cieknącymi dachami, wadliwie działającą klimatyzacją, brakiem pomieszczeń socjalnych. W 1957 r. raportowano: „Brak jest światła w szatni i łaźni, szafy połamane, śmieci pełne śmietniczki, wogóle [sic!] nie zamiatane i leży pełno odpadków od jedzenia cuchnących, ludzie w łaźni załatwiają się, a podczas wychodzenia z nocnej zmiany, aby ubrać się, to świecą zapałkami, w szatni są myszy i szczury, że psują pozostawione tam ubrania”²¹³.

213 AP Białystok Oddział Łomża, PPRNiUP w Zambrowie, 93, Materiały SRZ na posiedzenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej [dotyczące] zagadnień problemowych ujętych planem pracy Prezydium w I kwartale 1957 r., k. 356.

Obraz warunków, w jakich pracowała załoga kombinatu, daje wykaz zgłoszonych przez robotników 52 spraw wymagających interwencji. Proszono o zmniejszenie zagęszczenia w szatniach, urządzenie jadalni na Wydziale Przędzalni, doprowadzenie do stanu używalności łaźni damskiej w przędzalni, doprowadzenie ciepłej wody do kranów łaźni w tkalni, zaopatrzenie ubikacji w papier toaletowy, zawieszenie obok umywalek w pomieszczeniach biurowych ręczników, uruchomienie nieczynnej wentylacji w urządzeniach higieniczno-sanitarnych przędzalni, zlikwidowanie przecieków z dachu na wydziale tkalni. Pojawiły się też postulaty innego typu: „rozważyć możliwość zaopatrzenia kobiet w fartuchy z kretonu lub innego materiału przewiewnego”, „wprowadzić posiłki w postaci zup, których ceny byłyby przystępne dla wszystkich pracowników”, „wystąpić do PSS o zaopatrzenie kiosków zakładowych w tańsze artykuły: wędlin oraz maślanki, kefir i pełne mleko”, „wydawać wodę z dodatkiem Rosavitu na okres letni”. Niezbędne zmiany zamierzano wprowadzić w ciągu kilku tygodni. Przy pomocy ZjPB planowano zakończenie budowy ośrodka wypoczynkowego w Broku, budowę przedszkola, stołówki i zakupu autokaru²¹⁴ na potrzeby zakładu²¹⁵. Warto zauważyć, że wymienione powyżej problemy socjalne miały bezpośrednie przełożenie na produkcję zakładu. Fatalne warunki socjalne załogi były – jak wówczas sądzono – wynikiem nieudolności dyrekcji przedsiębiorstwa. I sekretarz KZ PZPR ZZPB mówił: „Ze spraw socjalno-bytowych można było załatwić dużo więcej i o wiele szybciej, gdyby decyzje Komitetu Zakładowego i Rady Zakładowej nie były zmieniane bez żadnej konsultacji przez dyrekcję zakładu”²¹⁶.

214 To żądanie jest typowym przykładem postulatu zgłoszonego w zupełnym oderwaniu od rzeczywistości. ZZPB miał dwa autobusy z przeznaczeniem na wycieczki dla załogi, jednak zła organizacja pracy kierowców powodowała, że nie były one w pełni wykorzystywane (AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 117, Protokół z IV Zakładowej konferencji sprawozdawczo-wyborczej KZ PZPR przy ZZPB, 11 V 1968 r., k. 65, 66).

215 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 122, Program poprawy pracy i warunków socjalno-bytowych w ZZPB w oparciu o list KC PZPR, k. 244–249.

216 Ibidem, 53, Protokół nr 10 z posiedzenia egzekutywy Komitetu Powiatowego w Zambrowie, 14 IV 1972 r., k. 192–193.

Czynnikiem wpływającym na produkcję oprócz fluktuacji kadr i absencji był także poziom bezpieczeństwa i higieny pracy. Dyrekcja ZZPB starała się spełnić surowe normy BHP, co było bardzo trudne, ponieważ zakład zatrudniał wielu nowych pracowników, którzy wcześniej nie mieli kontaktu z produkcją przemysłową i skomplikowanymi urządzeniami. Sprawami BHP zajmowały się właściwie wszystkie komórki mające wpływ na zarządzanie zakładem: administracja, KZ PZPR, Rada Zakładowa, KSR. Za kwestie związane z wypadkowością odpowiadała w ZZPB powołana na Plenum Rady Zakładowej w 1969 r. 16-osobowa Komisja Powypadkowa²¹⁷.

217 AZZ, CRZZ, Wydział Organizacyjny, 3138, Ocena wypadkowości przy pracy w zakładach podległych działalności Zarządu Okręgu Związku Zawodowego Pracowników Przemysłu Włókienniczego, Odzieżowego i Skórzanego w Białymstoku za okres trzech kwartałów 1969 r. w porównaniu do analogicznego okresu roku ubiegłego, k. 9.

Na tle województwa białostockiego wypadków przy pracy w ZZPB było jednak zadziwiająco mało.

Wypadki przy pracy w trzech kwartałach 1969 r. w największych zakładach przemysłu lekkiego w województwie białostockim

Źródło: opracowanie własne na podstawie AZZ, CRZZ, Wydział Organizacyjny, 3138, Ocena wypadkowości przy pracy w zakładach podległych działalności Zarządu Okręgu Związku Zawodowego Pracowników Przemysłu Włókienniczego, Odzieżowego i Skórzanego w Białymstoku za okres trzech kwartałów 1969 r. w porównaniu do analogicznego okresu roku ubiegłego, k. 2.

Pracownicy ZZPB, pomimo że był to drugi co do wielkości zakład przemysłu bawełnianego w województwie białostockim, znacznie rzadziej ulegali wypadkom, zwłaszcza cięższym, niż pracownicy mniejszych fabryk. Powyższa statystyka może być jednak zaniżona, gdyż dosyć często zdarzało się, że wbrew przepisom nie zgłaszano wszystkich wypadków (dotyczyło to głównie drobnych stłuczeń i skaleczeń)²¹⁸. Na początku lat siedemdziesiątych liczba wypadków wzrosła. W 1970 r. zanotowano ich 36, w tym 14 ciężkich, rok później – 43, w tym 7 ciężkich²¹⁹.

218 Ibidem, k. 9.

219 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 53, Informacja o treści, formach i metodach pracy KZ PZPR w ZZPB od 1 I 1971 r., k. 226.

Za przyczyny wypadków przy pracy uznawano przede wszystkim nieprawidłowe utrzymanie stanowiska pracy oraz wadliwe metody pracy, a także rutynę i brak nadzoru ze strony personelu mistrzowskiego. Nie zawsze wprowadzano też w życie polecenia pokontrolne odpowiednich służb BHP²²⁰. Osoby, które zawiniły, były karane przez dyrekcję, najczęściej potrącano im premię lub dawano naganę za nieprzestrzeganie przepisów BHP²²¹.

220 Ibidem, k. 226.

221 AP Łódź, ZjPB, 487, Analiza działalności gospodarczej ZZPB w Zambrowie za rok 1960, k. 10.

5.4. Współzawodnictwo pracy

Przed załogą ZZPB stawiano wiele zadań wykraczających poza zwykłe obowiązki pracownicze. Zadania te były najczęściej dobrowolne tylko z nazwy, gdyż starannie rozliczano ewentualny brak aktywności poszczególnych pracowników. Do takich nadobowiązkowych zajęć należały także współzawodnictwo pracy, czyny (zobowiązania) produkcyjne i czyny społeczne.

Przodownicy pracy wraz z kierownictwem ZZPB podczas uroczystości pierwszomajowych w 1955 lub 1956 r. Drugi od prawej stoi naczelny inżynier Zenon Adamczyk. Zbiory H. Ossowskiego.

Dla każdego zakładu w PRL niezmiernie ważne było organizowanie współzawodnictwa pracy. Przodownicy pracy mieli być wzorem dla innych robotników, by motywować ich do bardziej wydajnej pracy. Plan sześcioletni przyniósł rozwój stachanowszczyzny w Polsce i popularyzację idei przodownictwa pracy. W 1955 r. w ZZPB we współzawodnictwie brało udział ok. 80 proc. załogi²²². „W rozwoju współzawodnictwa pracy niemały jest wkład grup partyjnych na odcinku podejmowania indywidualnych i zbiorowych zobowiązań produkcyjnych. Organizatorzy grup i poszczególni członkowie byli inicjatorami podejmowania zobowiązań i współzawodnictwa między zespołami majsterskimi i oddziałami”²²³. Oczywiście zgodę na uczestnictwo we wszelkich zobowiązaniach produkcyjnych wyrażano pod różnego rodzaju naciskami.

222 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 24, Informacja na temat grup partyjnych przy POP w ZZPB w Zambrowie, k. 77.

223 Ibidem, k. 77.

W 1956 r. nastąpiło załamanie sytemu współzawodnictwa pracy. Na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych wzorem ZSRR zaczęto w PRL (także w innych państwach bloku) organizować Brygady Pracy Socjalistycznej. Miały one stanowić najwyższą formę współzawodnictwa pracy. W zakładzie zamierzano powołać sieć kolektywów robotniczych, w których robotnicy mieli się uczyć, pracować i żyć w „sposób socjalistyczny”²²⁴. Przed Brygadami Pracy Socjalistycznej stawiano zadanie prowadzenia współzawodnictwa produkcyjnego, skłaniania pracowników do podnoszenia kwalifikacji zawodowych, do brania udziału w życiu społecznym i politycznym oraz do uczestnictwa w czynach społecznych²²⁵. Ta forma współzawodnictwa istniała aż do schyłku epoki gierkowskiej, przy okazji kolejnych okrągłych rocznic powstania socjalistycznej ojczyzny organizowano szczególnie dużo tego typu przedsięwzięć. Brygady uczestniczące wówczas w wyścigu mogły zdobyć specjalny tytuł, np. BPS im. XXV-lecia PRL²²⁶. Statut współzawodnictwa o tytuł BPS w ZZPB przewidywał, że brygady ubiegające się o niego: „przekraczają plan produkcyjny”, „są zdyscyplinowane w pracy”, „mają właściwy koleżeński stosunek do wszystkich tow. pracy”, „dbają o honor kolektywu i zakładu”²²⁷. Wydajność takiej brygady musiała być co najmniej na poziomie średnim zakładu, a wykonanie przez nią planu – nie niższe niż 103 proc. Za poszczególne osiągnięcia (m.in. wykonanie planu, wykonanie planu jakościowego – tzn. bez reklamacji, brak nieusprawiedliwionych nieobecności, przekroczenie średniej wydajności) brygada zdobywała punkty. Za uchybienia przyznawano brygadzie punkty ujemne. Za każdy dodatni punkt brygada otrzymywała 20 zł, a po przekroczeniu sumy 60 punktów – 10 zł. Liczbę nagród określano proporcjonalnie do liczby brygad uczestniczących we współzawodnictwie. Nagrody wypłacano jednak tylko po przekroczeniu przez brygadę 60 punktów²²⁸. Warunkiem uczestnictwa w BPS było także przynajmniej wykształcenie podstawowe lub systematyczne dokształcanie²²⁹. Brygady liczyły z reguły po 6–10 osób (np. tkacze wraz z mistrzem tkackim, prządki z mistrzami)²³⁰. Nad współzawodnictwem czuwała Komisja Współzawodnictwa przy Radzie Zakładowej ZZPB, która zwracała się do KSR o nadanie tytułu BPS²³¹. Na wniosek KSR tytuł ten oraz łączące się z nim inne nagrody i odznaczenia przyznawały wspólnie Prezydium ZW ZSM oraz Prezydium Zarządu Okręgu ZZPPWOiS²³².

224 M. Mazurek, op. cit., s. 230.

225 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 46, Sprawozdanie KZ PZPR w ZZPB z realizacji uchwały Egzekutywy KW PZPR w sprawie pracy ideowo-wychowawczej w zakładach przemysłowych z września 1967 r., k. 65.

226 AP Białystok, ZW ZMS, 350, Pismo Rady Zakładowej ZZPB do Zarządu Okręgu ZZPPWOiS, 2 VII 1969 r., k. 115.

227 Ibidem, 349, Regulamin brygad młodzieżowych ZMS w ZZPB, k. 4.

228 Ibidem, k. 4, 5.

229 AZZ, CRZZ, Wydział Organizacyjny, 2706, Zbiorowe sprawozdanie z przeprowadzonej w woj. białostockim społecznej kontroli dokształcania pracujących w zakresie szkolnictwa podstawowego w styczniu i lutym 1964 r., k. 188.

230 AP Białystok, ZW ZMS, 349, Ankiety BPS z ZZPB, k. 15–20.

231 Ibidem, 349, Wniosek, k. 244.

232 Ibidem, 349, Uchwała Prezydium Zarządu Okręgu Związku Zawodowego Pracowników Przemysłu Włókienniczego, Odzieżowego i Skórzanego w Białymstoku i Prezydium Zarządu Wojewódzkiego ZMS w Białymstoku, 7 IV 1965 r., k. 129.

W województwie białostockim najwięcej Brygad Pracy Socjalistycznej powstało w białostockich „Fastach” oraz w ZZPB. Biorąc jednak pod uwagę wielkość zatrudnienia, ZZPB było liderem współzawodnictwa. W 1964 r. w zambrowskim kombinacie o tytuł BPS im. 20-lecia PRL walczyło 15 brygad²³³, w 1966 r. – 23²³⁴, w 1967 r. – 37, w 1968 r. – 45. W tym ostatnim roku w sumie we współzawodnictwie BPS brało udział 440 osób, czyli nieco ponad 11 proc. zatrudnionych w przedsiębiorstwie. Spośród rywalizujących wtedy brygad 8 otrzymało ten tytuł²³⁵. W kolejnych latach systematycznie zwiększała się liczba pracowników biorących udział w rywalizacji (przy zmiennej liczbie brygad)²³⁶. W 1972 r. w ZZPB w wyścig BPS zaangażowało się 18 proc. załogi (dla porównania w „Fastach” – 11,7 proc.), było to 41 proc. wszystkich pracowników współzawodniczących w województwie. Gorzej przedstawiała się jednak liczba zdobytych tytułów. W „Fastach” tytuł BPS otrzymało wówczas 157 brygad (68,5 proc. wszystkich w województwie), w ZZPB jedynie 47 (20,5 proc.)²³⁷. W końcu lat siedemdziesiątych w ZZPB o tytuł walczyły 44 brygady zrzeszające 1008 pracowników (31,5 proc. załogi). Zdobyło go 13 brygad zrzeszających 292 osoby.

233 AZZ, CRZZ, Wydział Organizacyjny, 2771, Protokół wspólnego posiedzenia plenarnego WK ZZ, KW ZMS, Wojewódzkiej Komisji Porozumiewawczej, Naczelnej Organizacji Technicznej w Białymstoku, 24 I 1964 r., k. 3.

234 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 117, Protokół z III Konferencji sprawozdawczo-wyborczej KZ PZPR przy ZZPB, 27 VI 1966 r., k. 3.

235 Ibidem, 46, Sprawozdanie KZ PZPR w ZZPB z realizacji uchwały egzekutywy KW PZPR w sprawie pracy ideowo-wychowawczej w zakładach przemysłowych z września 1967 r., k. 65.

236 AP Białystok, ZZPPWOiS, 60, Sprawozdanie z działalności za rok 1976 Zakładowej Organizacji Związkowej, k. 49.

237 Ibidem, 60, Zestawienie pomocnicze do sporządzenia sprawozdań zbiorczych za rok 1972, k. 3.

Walka o tytuł BPS nie była jednak jedyną formą współzawodnictwa pracy zorganizowanego w ZZPB. W 1969 r. zakładowa organizacja związkowa wyliczała kolejne „wyścigi”, w których brała udział załoga ZZPB: współzawodnictwo międzyzakładowe, współzawodnictwo międzywydziałowe, współzawodnictwo w osiągnięciu najlepszych wyników w poprawie warunków pracy i zmniejszenia wypadków, współzawodnictwo o tytuł najlepszej drużyny ratowniczej w ZOS. Wewnątrz ZZPB współzawodniczyły ze sobą przędzalnia i tkalnia, poszczególne zmiany w przędzalni, zespoły w tkalni, warsztaty w warsztacie elektrycznym. Rywalizowano o tytuł BPS, najlepszą służbę w ZOS, najlepszą klasę ZSW, najlepszego ucznia w zawodzie ZSW. Ścigano się także w ramach Turniejów Młodych Mistrzów Techniki²³⁸.

238 Ibidem, 54, Sprawozdanie z działalności Rady Zakładowej i Robotniczej od kwietnia 1970 do maja 1971 r., k. 138; AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 46, Sprawozdanie KZ PZPR w ZZPB z realizacji uchwały egzekutywy KW PZPR w sprawie pracy ideowo-wychowawczej w zakładach przemysłowych z września 1967 r., k. 64, 65; ibidem, 117, Sprawozdanie Komitetu Zakładowego na V Konferencję sprawozdawczo-wyborczą PZPR w ZZPB w Zambrowie, k. 268.

W styczniu 1973 r. oprócz BPS do współzawodnictwa wewnątrzwydziałowego i międzywydziałowego wprowadzono metodę „Do-Ro”, czyli „Dobrej Roboty”. Objęto nią wydziały produkcyjne, by poprawić (dyrekcja twierdziła, że faktycznie nastąpiła poprawa) jakość produktów. Co pół roku podsumowywano efekty współzawodnictwa, wręczano nagrody i dyplomy. Pracownikom wyróżnionych zespołów robiono zdjęcia, które umieszczano na specjalnych tablicach²³⁹. I tym razem jednak z biegiem czasu forma współzawodnictwa stawała się ważniejsza niż cel jego organizowania. Czerwiec 1972 r. ogłoszono miesiącem jakości ZZPB. Otwarto go uroczystą sesją KSR „Do-Ro – kierunkiem dalszej poprawy jakości i naszej produkcji” z referatami na temat jakości i wydajności produkcji. Przez cały miesiąc organizowano pogadanki, szkolenia, przeglądy maszyn, wycieczki do innych zakładów, dekorowano zakład, powstały poza tym brygady pracy bezusterkowej. Akcję zakończyła kolejna sesja KSR, na której powołano zakładowy klub „Do-Ro”²⁴⁰.

239 Ibidem, 119, Protokół z posiedzenia Plenum KZ z udziałem sekretarzy OOP i egz. OOP, 12 IV 1974 r., k. 256.

240 Ibidem, 123, Organizacja „Miesiąca jakości w ZZPB”, k. 93–95.

Inną formą nagrody dla wyróżniających się członków załogi była wprowadzona w 1973 r. odznaka „Zasłużony pracownik ZZPB”, zaliczana wówczas do tzw. wyróżnień moralnych (czyli takich, które można inaczej określić jako honorowe). W pierwszej kolejności odznaczono nią 35 pracowników najdłużej pracujących w zakładzie. Nagradzano oczywiście również odznaczeniami państwowymi, resortowymi, wojewódzkimi, dyplomami okolicznościowymi i uznaniowymi, a także specjalnymi listami gratulacyjnymi. Wszystkie te wyróżnienia nadawane były w sposób bardzo uroczysty i odnotowywane w specjalnej Złotej Księdze ZZPB oraz Fotokronice ZZPB²⁴¹.

241 Ibidem, 119, Protokół z posiedzenia Plenum KZ z udziałem sekretarzy OOP i egz. OOP, 12 IV 1974 r., k. 256.

Odznaka przyznawana zasłużonym pracownikom ZZPB wraz z legitymacją. Zbiory H. Ossowskiego.

Innymi „wyróżnieniami moralnymi” nadawanymi w ZZPB w czasach Polski Ludowej były odznaki i tytuły: „Wzorowy Pracownik”, „Młody Fachowiec”, „Mistrz – Nauczyciel, Wychowawca Młodzieży”, „Racjonalizator i Zasłużony Racjonalizator Produkcji”, „Przodownik Pracy Socjalistycznej”. Można było otrzymać także dyplom uznania i list pochwalny²⁴², a jubilaci partyjni dostawali dodatkowo listy gratulacyjne od KZ PZPR²⁴³. Zakład mógł także wystąpić o przyznanie pracownikowi wyróżnienia pozazakładowego: tytułu „Zasłużony Pracownik Przemysłu Lekkiego”, odznak regionalnych i resortowych oraz odznaczeń państwowych. Listy gratulacyjne wręczano najczęściej podczas obchodów świąt: Dnia Włókniarza, Dnia Energetyka, Dnia Strażaka itd. Nadawanie odznak nadzorowała Zakładowa Komisja Odznaczeń, konsultując swoją decyzję z Radą Zakładową (Zarządem Zakładowym Związków Zawodowych), Radą Robotniczą (Radą Pracowniczą) i KZ PZPR²⁴⁴. Rozdział nagród i związanych z nimi często gratyfikacji czasami jednak przejmowało zamknięte grono osób. Dopiero pojawienia się „Solidarności” zmieniło podejście decydentów zakładowych do nagradzania zasłużonych: „w gablotach «Zasłużeni ZZPB» od lat wiszą zdjęcia tych samych ludzi, a inni dobrzy nie są zauważani. Do nagród też typowani są stale ci sami uprzywilejowani. Należy dokładnie przemyśleć system kar i nagród”²⁴⁵.

242 AP Białystok, ZZPPWOiS, 60, Sprawozdanie z działalności za rok 1976 Zakładowej Organizacji Związkowej, k. 49.

243 AP Białystok Oddział Łomża, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 1, Sprawozdanie KZ PZPR na IX Zakładową konferencję sprawozdawczo-wyborczą, k. 25.

244 Ibidem, 14, System wyróżnień i odznaczeń w ZZPB, k. 71.

245 AP Białystok Oddział Łomża, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 2, Protokół z X Konferencji sprawozdawczo-wyborczej KZ PZPR w ZZPB im. Rewolucji Październikowej w Zambrowie, 16 V 1981 r., k. 5.

Często współzawodnictwo pracy miało charakter wyłącznie deklaratywny. „Mówiąc o współzawodnictwie, muszę stwierdzić, że idzie dość ślamazarnie. Już w miesiącu sierpniu zaczęliśmy robić te sprawy i od tej pory co kilka tygodni powracamy do tego i nie ustalono, kto ma opracować regulamin współzawodnictwa”²⁴⁶.

246 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 43, Protokół nr 28 z posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie, 8 XII 1966 r., k. 301.

Przodownicy pracy, odznaczeni i zasłużeni pracownicy ZZPB. Fragment stałej ekspozycji w Zakładowym Domu Kultury „Relaks”, 1977 r. Zbiory G. Skawskiego.

Innymi sposobami na zmotywowanie załogi przedsiębiorstwa do dodatkowej pracy były czyny produkcyjne i czyny społeczne. Organizowano je z reguły w odpowiedzi na wezwanie partii (czyny partyjne) oraz dla uczczenia ważnych dla władzy rocznic (np. 22 lipca, 1 maja) czy kolejnych zjazdów PZPR²⁴⁷. Pierwsze zobowiązania załoga kombinatu podjęła jeszcze w 1954 r. Postanowiono w ten sposób uczcić II zjazd ZMP oraz rocznicę Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji Październikowej²⁴⁸. Zdarzało się również, że społecznie odpracowywano dni, w których zwiększoną absencję i w rezultacie spadek produkcji powodowała grypa. Zazwyczaj podczas czynów społecznych lub produkcyjnych robiono to, co zwykle w godzinach pracy, tj. pracownicy magazynów zbijali skrzynie, pracownicy Sekcji Zarobków dokonywali niezbędnych korekt w dokumentacji pracowniczej. Oczywiście prowadzono wówczas również prace innego typu – pozazawodowego, np. pracownicy administracji sprzątali boisko przyzakładowe, strażacy regenerowali cewki, uczniowie ZSW budowali boisko szkolne, straż przemysłowa zajmowała się wycinaniem krzaków, a pracownicy ośrodka wypoczynkowego w Broku sadzili drzewa i krzewy²⁴⁹. Bardzo dobrze widziane było przekraczanie (nawet kilkukrotne) podjętych zobowiązań.

247 Kolejne zjazdy partii czczono też przyjmowaniem specjalnych zobowiązań. VI Zjazd PZPR przędzalnia świętowała m.in. „Utrzymaniem wzorowego porządku i czystości maszyn i stanowisk pracy” (ibidem, 123, Meldunek z przebiegu realizacji zobowiązań produkcyjnych i czynów społecznych podjętych przez załogę ZZPB za okres 1 I–31 XII 1971 r., wyrażając poparcie dla nowej polityki partii i rządu oraz uchwał VII i VIII Plenum KC PZPR, k. 6.

248 K. Zawadzki, 7 listopada już blisko, „Gazeta Łomżyńska” 1954, nr 9, s. 2; Nowymi osiągnięciami produkcyjnymi powitały masy pracujące Białostocczyzny 37 rocznicę Wielkiego Października, „Gazeta Białostocka”, 6–7 XI 1954.

249 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 123, Meldunek z przebiegu realizacji zobowiązań produkcyjnych i czynów społecznych podjętych przez załogę ZZPB za okres 1 I–31 XII 1971 r., wyrażając poparcie dla nowej polityki partii i rządu oraz uchwał VII i VIII Plenum KC PZPR, k. 5–7.

Zestawienie z wykonania czynów społecznych i produkcyjnych w 1971 r. podjętych dla poparcia nowego kierownictwa partii i rządu oraz VI Zjazdu PZPR (w tys. zł)

Źródło: AP Białystok Oddział Łomża, PPPRN i UP w Zambrowie, 307, Zestawienie z wykonania czynów społecznych i produkcyjnych wykonanych w 1971 r. podjętych dla poparcia nowego kierownictwa partii i rządu oraz VI Zjazdu wg stanu na 31 XIII 1971 r., k. 23.

W 1971 r. również przekroczono zakładany plan, a wartość czynów ZZPB stanowiła 57 proc. wartości wszystkich czynów powiatowych. W 1971 r. wyprodukowano w ramach czynów produkcyjnych 171 ton przędzy i 670 tys. m.b. tkaniny. Komitet Centralny PZPR i Rada Ministrów przyznały wówczas ZZPB dyplom uznania za wybitne osiągnięcia w realizacji zobowiązań produkcyjnych i czynów społecznych w 1971 r.²⁵⁰

250 Ibidem, 123, Sprawozdanie z rocznej działalności Komitetu Zakładowego w ZZPB, k. 30.

Nie zawsze jednak, pomimo aktywnego działania administracji zakładowej i partyjnej, udawało się w pełni zrealizować plan. „Jeżeli chodzi o mobilizację do wykonywania zadań, to w porozumieniu z Komitetem Zakładowym przeanalizowaliśmy wszystkich członków partii, by zaś zainteresować tą sprawą bezpartyjnych, omówiono tą [sic!] sprawę na naradzie produkcyjnej. Powołano komitet społeczny do realizacji czynów, który rejestruje podjęte zobowiązania i kontroluje realizację”²⁵¹. W kolejnych latach załoga odpowiadała jednak na wezwania PZPR do ponadplanowej pracy, np. w marcu 1975 r. w czynie partyjnym wzięło udział 1550 osób (przy 547 członkach partii w zakładzie), w tym 900 robotników pracowało przy produkcji²⁵².

251 Ibidem, 44, Protokół nr 13 z posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie, 26 V 1967 r., k. 221.

252 Ibidem, 123, Protokół z posiedzenia egzekutywy KZ, 6 V 1975 r., k. 398.

Z biegiem czasu popularność czynów społecznych i czynów produkcyjnych malała. Zdecydowanie spadła ich popularność w latach osiemdziesiątych. Zaniechano organizowania czynów produkcyjnych, pozostawiając instytucję czynów społecznych. Organizowano więc czyny społeczne z okazji 40-lecia PRL i 30-lecia ZZPB²⁵³. W tej dekadzie załoga brała udział w czynie społecznym, jeśli była przekonana o tym, że nie miał on bezpośredniego związku z polityką. W kwietniu 1985 r. np. część załogi ZZPB (36 proc.) pracowała w sobotę społecznie 2 godziny na rzecz Narodowego Funduszu Pomocy Szkole²⁵⁴.

253 AP Białystok Oddział Łomża, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 5, Sprawozdanie KZ PZPR za okres od grudnia 1983 r. do stycznia 1985 r., k. 23.

254 Ibidem, KMG PZPR w Zambrowie, 48, Informacja o sytuacji społeczno-politycznej na terenie KMG PZPR w Zambrowie za kwiecień 1985 r., k. 75.

5.5. Płace i świadczenia pracownicze

Jak wspominały pierwsze robotnice, wiele kobiet chciało dostać się do pracy, gdyż pragnęły mieć pieniądze, móc dobrze się ubierać i podnieść swój status społeczny²⁵⁵. Zambrowskie prządki z kilkuletnim stażem zarabiały wówczas lepiej niż ich koleżanki w Łodzi. Pracownice uczące się zawodu zarabiały niewiele²⁵⁶. Możliwość awansu w ZZPB była bardzo ograniczona, ze względu na charakter zakładu, jak też na liczbę stanowisk do obsadzenia. Tylko niektórzy mogli zająć wyższe stanowiska. Oczywiście swoistego rodzaju awansem było przejście do działalności społeczno-politycznej. Każdy mógł natomiast zwiększyć zarobki, co szczególnie atrakcyjne wydawało się pracownikom przychodzącym do pracy z niskimi kwalifikacjami²⁵⁷. Ci, którzy się systematycznie dokształcali, często dostawali podwyżki²⁵⁸.

255 (wm), Kombinat zdobyty pracą, „Gazeta Białostocka”, 18–19 IV 1964.

256 J. Dąbrowski, Cena bawełnianej przędzy, „Walka Młodych” 1958, nr 3, s. 1, 4.

257 Por. M. Mazurek, op. cit., s. 269.

258 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 38, Informacja Rady Zakładowej przy ZZPB na odcinku działalności socjalnej i KO w roku 1963, k. 75.

W latach pięćdziesiątych jednym z powodów dużego napływu chętnych do pracy w ZZPB były właśnie atrakcyjne zarobki, zwłaszcza z perspektywy mieszkańca małego miasta, a najczęściej wsi. Przeciętne wynagrodzenie netto robotników grupy przemysłowej w polskim przemyśle włókienniczym było w 1970 r. niższe o 379 zł, a w 1975 r. o 698 zł od średniej płacy innych pracowników przemysłowych. Także inżynierowie i technicy zatrudnieni w branży włókienniczej zarabiali mniej od swoich kolegów po fachu pracujących w innych gałęziach przemysłu. Miała na to wpływ także feminizacja włókiennictwa²⁵⁹. Mimo że płace w ZZPB rosły, wraz z upływem czasu przestały one stanowić główną zachętę do podjęcia pracy w fabryce.

259 S. Pączka, op. cit., s. 58.

Przeciętna płaca roczna w ZZPB na tle przeciętnej płacy w zakładach przemysłu bawełnianego w Polsce i w ZjPB „Fasty” w latach 1959–1967 (w zł)

Źródło: AP Łódź, Zjednoczenie Przemysłu Bawełnianego, 487, Analiza działalności gospodarczej ZZPB za rok 1960, k. 2; Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1959, MPL, Warszawa 1959, s. 113; Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1960, MPL, Warszawa 1960, s. 234; Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1961, MPL, Warszawa 1961, s. 196; Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1962, MPL, Warszawa 1962, s. 83; Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1963, MPL, Warszawa 1963, s. 114; Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1964, MPL, Warszawa 1964, s. 127; Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1965, MPL, Warszawa 1965, s. 73, 79, 141, 155; Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1966, MPL, Warszawa 1966, s. 169; Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1967, MPL, Warszawa 1967, s. 74, 191; Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1969, MPL, Warszawa 1969, s. 64, 165.

Przez pierwszy okres działalności fabryki przeciętne zarobki w ZZPB były znacznie niższe od średniej dla całego przemysłu bawełnianego. Wynikało to (przynajmniej częściowo) z mniejszego doświadczenia zambrowskich robotników. Ich płace były za to z reguły nieznacznie wyższe niż nieco młodszej załogi zakładów w Fastach.

W 1963 r. robotnik przędzalni w ZZPB zarabiał miesięcznie 1580 zł, a rok później – 1620 zł. Pracownicy tkalni, znacznie mniej doświadczeni, byli wynagradzani gorzej: w 1963 średnia pensja wynosiła 1460 zł, rok później – 1570 zł²⁶⁰.

260 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 117, Referat sprawozdawczy Komitetu Zakładowego na III Konferencję zakładową PZPR w ZZPB, 27 VI 1966 r., k. 30.

Przeciętne roczne wynagrodzenie pracowników przędzalni i tkalni w ZZPB w latach 1959–1964 (w zł)

Źródło: opracowanie własne na podstawie: AP Łódź, ZjPB, 487, Analiza działalności gospodarczej ZZPB w Zambrowie za rok 1960, k. 2; ibidem, 536, Analiza działalności gospodarczej ZZPB w Zambrowie za rok 1961, s. 7; ibidem, 586, Analiza działalności gospodarczej ZZPB w Zambrowie za rok 1962, k. 4; ibidem, 665, Analiza działalności gospodarczej ZZPB w Zambrowie za rok 1964, k. 3.

Średnia miesięczna płaca w ZZPB na tle przeciętnej płacy w zakładach przemysłu bawełnianego w Polsce oraz BZPB „Fasty” i ŁZPB „Narew” w latach 1968–1969 (w zł)

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1969, MPL, Warszawa 1969, s. 64, 165; Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1971, MPL, Warszawa 1971, s. 58, 174; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1972, MPL, Warszawa 1972, s. 42, 122; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1973, MPL, Warszawa 1973, s. 54, 136; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1974, MPL, Warszawa 1974, s. 72, 202; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1975, MPL, Warszawa 1975, s. 172; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1976, MPL, Warszawa 1976, s. 65, 166; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1977, MPL, Warszawa 1977, s. 65, 152; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1979, MPL, Warszawa 1979, s. 63, 138; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1980, MPL, Warszawa 1980, s. 141, 144; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1981, MPL, Warszawa 1981, s. 61, 142.

Wspominana wyżej znacząca różnica pomiędzy zarobkami średnimi w przemyśle bawełnianym a zakładami tej branży w okręgu białostockim zanikła w końcu lat sześćdziesiątych. Od tej chwili zarobki zarówno w ZZPB, jak i BZPB miały wysokość zbliżoną do średniej ogólnopolskiej przemysłu bawełnianego, a nawet przewyższały średnią płacę w resorcie przemysłu lekkiego (2200 zł)²⁶¹. Fabryka bawełniana w Łomży rozpoczynająca działalność w 1971 r. notowała niższą niż przeciętna wysokość średnich zarobków, zapewne w związku z brakiem doświadczenia zawodowego załogi (analogicznie jak w dekadzie wcześniejszej w ZZPB i BZPB „Fasty”). Warto zwrócić również uwagę na wyraźny wzrost płac w przemyśle bawełnianym, począwszy od 1971 r. – był to wynik fali protestów, która przetoczyła się przez zakłady przemysłu lekkiego w I kwartale 1971 r.²⁶² W tym roku płace akordowe w ZZPB wzrosły o 13,2 proc., w systemie czasowo-premiowym pensje wzrosły wtedy o 8,2 proc. Podwyżki płac objęły wówczas 78,7 proc. pracowników, średnio pensje wzrosły wtedy o 10 proc.²⁶³

261 AAN, PZPR, XI/673, Założenia rozwoju przemysłu lekkiego w latach 1971–1975, MPL, Warszawa, luty 1971 r., k. 4, 5.

262 Zob. podrozdział Konflikty wewnątrzzakładowe i oddziaływanie kryzysów ogólnokrajowych na ZZPB, s. 280.

263 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 123, Sprawozdanie z rocznej działalności Komitetu Zakładowego w ZZPB, k. 30.

Wysokości płac w kolejnych latach możemy tylko szacować na podstawie danych o wysokości osobowego funduszu płac, ponieważ brak szczegółowych zestawień.

Średnia miesięczna płaca (w złotych) w ZZPB w latach 1973–1980 (dane orientacyjne)

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1972, MPL, Warszawa 1972, s. 42, 122; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1973, MPL, Warszawa 1973, s. 54, 136; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1974, MPL, Warszawa 1974, s. 72, 202; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1975, MPL, Warszawa 1975, s. 172; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1976, MPL, Warszawa 1976, s. 65, 166; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1977, MPL, Warszawa 1977, s. 65, 152; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1979, MPL, Warszawa 1979, s. 63, 138; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1980, MPL, Warszawa 1980, s. 141, 144; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1981, MPL, Warszawa 1981, s. 61, 142.

Dość duże zmiany zaszły w ZZPB, podobnie zresztą jak w całej polskiej gospodarce, po wprowadzeniu reformy gospodarczej na początku lat osiemdziesiątych. W ZZPB zlikwidowano wówczas premie, nagrody oraz tzw. trzynastki i wtopiono je w płace pracujących w systemie akordowym. Pozostawiono jedynie dodatki: stażowy i funkcyjny oraz za pracę w szkodliwych warunkach i w nocy²⁶⁴. Zmiany w obliczaniu akordu spowodowały wzrost płac. Zarobki mistrza uzależniono od liczby reklamacji – im mniej reklamacji, tym wyższa pensja²⁶⁵. Posunięcia te miały uatrakcyjnić pracę w ZZPB i zatrzymać odpływ robotników. Prządki na początku 1983 r. zarabiały ok. 16 000 zł²⁶⁶. Średnia płaca w ZZPB w 1984 r. wynosiła ok. 17 000 zł (czyli mniej więcej tyle, ile średnia krajowa, i znacznie więcej niż średnia wojewódzka – wówczas 14 976 zł)²⁶⁷. W grudniu 1986 r. pracownicy ZZPB zarabiali średnio 23 410 zł (średnia płaca w przemyśle włókienniczym wynosiła wówczas 22 518 zł)²⁶⁸.

264 J. Oniszczuk, op. cit., s. 5.

265 L. Szepiel, op. cit., s. 3, 4.

266 M. Wiśniewski, op. cit., s. 6.

267 J. Oniszczuk, op. cit., s. 5.

268 AP Białystok Oddział Łomża, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 11, Informacja w zakresie wydajności, zatrudnienia i średnich płac za I kwartał 1987 r., k. 27; Rocznik statystyczny 1988, GUS, Warszawa 1988, s. 218.

Płace nie były jednak jedynymi świadczeniami, jakie pracownik mógł uzyskać od swojego zakładu pracy. Przedsiębiorstwa w Polsce Ludowej prowadziły zakrojone na szeroką skalę działania opiekuńczo-socjalne. Niektórzy badacze zjawisk socjologicznych w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych uważali wręcz, że w przedsiębiorstwach w tym czasie najważniejsze były nie zadania ekonomiczne, lecz zadania socjalne, zadania polityczne oraz tworzenie struktur administracyjnych fabryki czy urzędu. Zakłady uważano za miejsce, gdzie co prawda pracuje się nie najlepiej, ale można za to wiele załatwić. Wpływ miała na to infrastruktura socjalna, kulturalna oraz stosunki międzyludzkie. Zakłady były swoistego rodzaju „instrumentem i pasem transmisyjnym państwowej polityki redystrybucyjnej”. Zakłady pracy budowały własne żłobki, przedszkola, przychodnie lekarskie, ośrodki wczasowe²⁶⁹. Im większe przedsiębiorstwo, tym większy był zakres jego działań socjalnych. Im mniejsza miejscowość, tym taka działalność była ważniejsza dla potencjalnych odbiorców.

269 M. Mazurek, op. cit., s. 238, 239.

Po 1956 r. wprowadzono elementy wspomagające nakłanianie do wydajności pracy. Utworzono fundusz zakładowy, do którego miała trafiać część zysków przedsiębiorstwa. W założeniu więc im zakład był bardziej rentowny, tym większym funduszem mógł dysponować. Dość szybko zmieniono jednak te zasady i o wielkości funduszu decydowało ministerstwo. Z reguły środki z kasy zakładu przeznaczano na nagrody i świadczenia dla pracowników oraz na mieszkania dla nich²⁷⁰. Pracownicy mogli korzystać z wybudowanych i prowadzonych przez swoich pracodawców punktów żywieniowych, oświatowych, zdrowotnych, hoteli robotniczych, a także z organizowanego przez zakład wypoczynku.

270 Ibidem, s. 240.

Jednym z powodów, które miały skłonić do przyjazdu do Zambrowa i podjęcia pracy w ZZPB, była, o czym wspomniano na początku książki, nadzieja na rychłe otrzymanie mieszkania. Adaptacje budynków koszarowych przez ZZPB rozpoczęły się dopiero w drugiej połowie lat pięćdziesiątych. Jak się wydaje, znacznie przyśpieszyły tę decyzję wydarzenia odwilżowe²⁷¹. Według stanu na koniec grudnia 1964 r. ZZPB użytkowały oprócz budynków socjalnych i przemysłowych 23 budynki pokoszarowe oraz baraki. Stopniowo były one przystosowywane do celów mieszkalnych. Z biegiem czasu zakład zdecydował się jednak na przekazanie swoich zasobów mieszkaniowych władzom lokalnym. W zamian miał uzyskać odpowiednią liczbę mieszkań w Zambrowie – zarówno w budownictwie komunalnym, jak i spółdzielczym. Zakład udzielał swoim pracownikom pożyczek i zapomóg, m.in. na cele mieszkaniowe²⁷². W pobliżu zakładu zlokalizowano bloki awaryjne²⁷³. Pierwszy z nich powstał jeszcze na początku lat sześćdziesiątych, drugi w 1982 r.²⁷⁴

271 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 31, Sprawa adaptacji budynków pokoszarowych na mieszkania dla ZZPB, k. 284.

272 AP Białystok Oddział Łomża, Urząd Statystyczny w Białymstoku Oddział w Łomży 43/20, Roczne sprawozdanie z gospodarki zakładowym funduszem mieszkaniowym za rok 1977, k. 6. Szerzej o działalności ZZPB w sferze lokalowej zob. w podrozdziale Związki zawodowe (s. 255) oraz rozdziale Wielkość i struktura produkcji (s. 141).

273 Mieszkania w nich otrzymywali pracownicy, których obecność w pobliżu zakładu była niezbędna w razie problemów produkcyjnych nawet wtedy, gdy mieli czas wolny od pracy.

274 H. Kwiek, op. cit., s. 85.

ZZPB przyznawały mieszkania, kierując się przede wszystkim trzema wytycznymi. Prawo do mieszkania mieli zatrudnieni w ZZPB, należący do pogotowia produkcyjnego (załogi awaryjne), „których praca ze względu na jej szczególny charakter wymaga zajmowania lokalu w określonym budynku lub zespole budynków”²⁷⁵. O przydziale mieszkania pracownikowi decydowała Rada Zakładowa, zasięgając opinii dyrekcji. Gdy ich stanowiska były rozbieżne, głos decydujący miał Zarząd Okręgu Związku Zawodowego Pracowników Przemysłu Włókienniczego, Odzieżowego i Skórzanego w Białymstoku (nie uciekano się jednak do tego arbitra)²⁷⁶.

275 AP Białystok Oddział Łomża, PMRN w Zambrowie, 117, Sprawozdanie z przydziału mieszkań w 1965 roku, k. 68.

276 Ibidem, k. 68.

Wnioskodawca składał podanie do Działu Administracyjno-Gospodarczego ZZPB, gdzie było ono sprawdzane i ewentualnie uzupełniane. Następnie trafiało ono do Rady Zakładowej, która badała je na posiedzeniu rozszerzonym o przedstawicieli KZ PZPR, dyrekcji, Rady Robotniczej (w okresie jej funkcjonowania), komisji przydziału mieszkań przy Radzie Zakładowej. Wniosek, który zakwalifikowano do przydziału, otrzymywał orientacyjną datę realizacji oraz wymiar wkładu mieszkaniowego. Lista zakwalifikowanych do przydziału była wywieszana w miejscu publicznym. Poza tą procedurą przyznawano mieszkania osobom szczególnie potrzebnym przedsiębiorstwu lub członkom załogi awaryjnej (tu decydował dyrektor) lub mieszkania o niepełnym standardzie (najczęściej kawalerki pozbawione wygód). Omijanie procedury wywoływało wiele kontrowersji i było jedną z przyczyn przekazania zasobu mieszkaniowego ZZPB w ręce PPRN²⁷⁷.

277 Ibidem, k. 68, 69.

Problem mieszkań stale komplikował stosunki miasta i kombinatu. Dyrekcja starała się namawiać swoich pracowników do wstępowania do spółdzielni mieszkaniowej. Ci, którzy decydowali się na ten krok, otrzymywali pomoc finansową. W 1971 r. np. pożyczki na mieszkania otrzymali wszyscy zainteresowani²⁷⁸. Długa perspektywa oczekiwania na mieszkania spółdzielcze zrażała jednak wielu chętnych²⁷⁹. Mimo to mieszkania zakładowe długo cieszyły się największą popularnością, zarówno ze względu na wyposażenie, jak i powierzchnię użytkową²⁸⁰. Rozrastające się budownictwo spółdzielni mieszkaniowej powoli zmieniało ten stan rzeczy. Na początku lat osiemdziesiątych ok. 60 proc. mieszkań wybudowanych przez ZSM przypadało pracownikom ZZPB, zazwyczaj tym, którzy wcześniej mieszkali na wsi²⁸¹.

278 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 51, Protokół nr 10 z posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie z udziałem Komisji Ekonomicznej, 7 V 1971 r., k. 276.

279 Ibidem, 120, Analiza warunków bytowo-mieszkaniowych załogi ZZPB wg stanu na 31 XII 1964 r., k. 159–164.

280 Ibidem, 51, Informacja o aktualnej sytuacji mieszkaniowej w m. Zambrowie, k. 296.

281 AP Białystok Oddział Łomża, RN i UMiG w Zambrowie, 34, Protokół nr 34/81 z posiedzenia Prezydium Rady Narodowej Miasta i Gminy w Zambrowie z 12 II 1981 r. w sali konferencyjnej KMG od godz. 12.00 do 13.00, k. 28.

Z biegiem czasu odchodzono też od obiecywania mieszkań chętnym do pracy w ZZPB. Stanisław Żochowski, przewodniczący ZZ ZSMP w ZZPB starał się uzmysławiać ten problem władzom lokalnym jeszcze w latach osiemdziesiątych: „ilość budowanych mieszkań spółdzielczych jest o wiele mniejsza od potrzeb. Młodzież werbowana do pracy w ZZPB pochodzi z poza [sic!] terenu Zambrowa. Warunek przyciągnięcia pracowników do pracy jest zapewnienie mieszkania. Apeluję do władz terenowych o rozwiązanie problemu mieszkaniowego”²⁸².

282 Ibidem, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 6, Protokół z XII Konferencji sprawozdawczo-wyborczej KZ PZPR w ZZPB im. Rewolucji Październikowej w Zambrowie, 10 XI 1986 r., k. 7.

Nie wszyscy mogli liczyć na natychmiastowy przydział mieszkania. W pierwszej kolejności otrzymywały je osoby najbardziej potrzebne do prawidłowego funkcjonowania zakładu pracy, a następnie robotnicy i robotnice mający rodziny. Najmniejsze zaś szanse miały osoby samotne, zwłaszcza właśnie wchodzące w dorosłość. W pierwszym okresie funkcjonowania zakładu oferowano młodym pracownikom (a właściwie pracownicom) miejsca w jednym z dwóch domów młodego robotnika. W 1958 r. mieszkało w nich ok. 400 osób. W tzw. nowym DMR mieszkało ok. 300 osób. W domu tym były dwie świetlice – muzyczna i telewizyjna²⁸³. Mieszkanki DMR mogły skorzystać z kursów kroju i szycia, a także prac domowych, co miało przygotować młode kobiety do prowadzenia domu²⁸⁴. Stary DMR zorganizowany był w dawnym budynku koszarowym, a jego wystrój, warunki i rozrywki zdecydowanie odbiegały od tych w „nowym DMR”.

283 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 29, Analiza pracy organizacyjnej organizacji partyjnej w ZZPB w Zambrowie od listopada 1959 r. do października 1960 r., k. 227, 228.

284 Ibidem, 114, Ocena pracy agitacyjno-propagandowej w ZZPB (1958), k. 152–160.

Mieszkanki obu DMR oskarżano o demoralizację, „nieczyste zamiary wobec miejscowej młodzieży męskiej”, rozsiewanie chorób wenerycznych²⁸⁵ i inne tego typu przewinienia²⁸⁶. Zasadziński, dyrektor ZZPB mówił: „[...] dziewczęta, które mają do nas przyjechać z Łodzi do pracy, stawiają warunek, że nie chcą razem mieszkać z naszymi dziewczętami, gdyż mówią, że ci [sic!] mają bardzo złą opinię i dlatego chcą być daleko od tych, które już mieszkają i pracują w Zambrowie”²⁸⁷.

285 Nadużycia w Zambrowie nie były jedynym tego typu tematem w prasie przedpaździernikowej. Łatwiej jednak przychodziła krytyka niedociągnięć w Zambrowie niż np. w Nowej Hucie. Po kontroli przeprowadzonej w Nowej Hucie odkryto także tam wiele zaniedbań i niedociągnięć. Szczególnie widoczne były one w hotelach robotniczych (naruszano przepisy BHP i nie zajmowano się upowszechnianiem kultury). Krytykę dławiono: „Część uwag, o których pisała TL [„Trybuna Ludu”], była jednak przesadzona i panikarska. «Trybuna Ludu» nie podejmowała aktualnych spraw bytowych albo relacje na jej krytykę były przesadzone” (AAN, KC PZPR, XI/1078, Biuletyn Informacyjny Sekretariatu, nr 18/1955 (30 XI 1955 r.), k. 3–17, ibidem, nr 16/1955 (30 IX 1955 r.), Kontrola warunków socjalno-bytowych i działalności kulturalnej w osiedlach robotniczych – materiał dla BP i Sekretariatu KC, k. 2–4).

286 Jak się wydaje, mieszkanki zambrowskiego DMR padły po prostu ofiarą rozpowszechnionej opinii o domach młodego robotnika: „Młodzież w domach młodego robotnika nie wykazuje poszanowania dla własności społecznej, niszczy sprzęt, nie utrzymuje porządku i czystości w pomieszczeniach i ubikacjach”, „W Kudowie Zdroju dziewczęta z Domu Młodego Robotnika przy Zakładach Włókienniczych upijają się, następnie urządzają awantury i demolują urządzenia lokali”. W Domu Młodego Górnika doszło do całonocnego gwałtu zbiorowego na szesnastolatce, w innych DMR także obserwowano wzrost przestępczości seksualnej. Jako przyczyny wymieniano m.in. złe warunki higieniczne w DMR (brak ciepłej wody, za mało kranów, ciasne pomieszczenia umywalni i szatni), złe warunki mieszkaniowe, błędy wychowawcze. To właśnie te ostatnie powodowały, że robotnicy mieszkający w DMR przejadali i przepijali swoje wysokie pensje (AAN, KC PZPR, Sekretariat. Organizacje młodzieżowe, ZMP, 237/V/88. Notatka o przestępczości wśród młodzieży opracowana na podstawie materiałów komisji powołanych do zbadania zagadnienia przestępczości młodzieży w woj. krakowskim, katowickim, wrocławskim, Łodzi i m.st. Warszawie, 23 VI 1952 r., k. 20–28); ibidem, Biuro Działu Oświaty i Kultury Prezydium Rządu. Notatka służbowa nr 195/52 dla obywatela premiera Rady Ministrów, podpisał dyr. Biura Z. Dworakowski, 16 V 1952 r., k. 29–34.

287 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 113, Protokół z zebrania egzekutywy POP przy ZZPB, 17 IX 1954 r., k. 13.

Reporter „Dookoła świata” szukał w zambrowskim DMR śladów opisywanej w prasie i obecnej stale w lokalnej plotce demoralizacji jego mieszkanek. Odnotował jednak, że w całym mieście znalazł tylko trzech chuliganów i jedną leciwą już przedstawicielkę najstarszego zawodu świata. Żadna z tych osób nie miała nic wspólnego z DMR²⁸⁸. Mimo to jeszcze w połowie lat sześćdziesiątych mieszkanki hotelu robotniczego były bohaterkami różnych plotek, związanych przede wszystkim ze złym prowadzeniem się²⁸⁹.

288 W. Giełżyński, op. cit., s. 6, 7, 22.

289 Przytaczane plotki mówią o porzucaniu martwych noworodków w magazynach bawełny, szafie kierownika jednego z oddziałów (K. Frejdlich, Zielone i białe, „Odgłosy”, nr 44, s. 1, 3).

Oczywiście nie wszystkie oskarżenia okazały się bezpodstawne. We wrześniu 1954 r., a więc trzy miesiące po rozpoczęciu pracy kombinatu, dyrektor przedsiębiorstwa podczas posiedzenia Egzekutywy POP PZPR mówił: „nasze dziewczęta już są w ciąży i trzeba wzmóc wysiłki, aby tej rzeczy zapobiedz [sic!] i znaleźć wyjście”²⁹⁰. „Koleżankę [...] dwudziestoletnią dziewczynę, mieszkankę DMR, uważano, że jest to osoba, którą [sic!] już nie można wychować, a było ku temu wiele powodów, w miesiącu potrafiła opuszczać samowolnie do 15 dni, żywiła się suchym chlebem, gdyż chociaż jej zarobek nie był bardzo niski, to przeznaczała go na podarunki i papierosy dla wojskowych, pod względem moralnym uważana była za jedną z najgorszych”²⁹¹. Zenon Adamczyk zauważył: „Słusznie Komitet Powiatowy powiedział, ażeby przeprowadzać rozmowy z rodzicami tych dziewcząt, które pracują w zakładzie, a prowadzenie moralne jest niedostateczne, takie rozmowy przeprowadzaliśmy, w wyniku czego dały rezultaty”²⁹².

290 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 113, Protokół z zebrania Egzekutywy POP przy ZZPB, 17 IX 1954 r., k. 13.

291 Ibidem, 112, Ocena pracy Zarządu Zakładowego ZMP przy ZZPB, k. 77.

292 Ibidem, 9, Protokół nr 6 z odbytego Plenum KP PZPR w Zambrowie, 29 X 1955 r., k. 140.

Warunki panujące w DMR (oprócz trudnych warunków pracy) stały się tematem odwilżowej kampanii prasowej wokół ZZPB w połowie lat pięćdziesiątych. Szybko narastająca liczba młodych małżeństw (i brak samodzielnych mieszkań dla nich) spowodowała, że w DMR mieszkali nielegalnie małżonkowie robotnic (było ich od 80 do 130)²⁹³. Powodowało to nie tylko perturbacje natury organizacyjnej, lecz także ciasnotę – czasami kobiety musiały spać po dwie w jednym łóżku. Dyrekcja kombinatu odcięła dopływ prądu lub zlikwidowała gniazdka we wszystkich pokojach mieszkalnych, co miało zapobiec powstawaniu pożarów. Działania te mieszkanki postrzegały jednak jako represje²⁹⁴. Mimo tych problemów z biegiem czasu wyraźnie zmienił się status mieszkanek robotniczego hotelu – podobnie jak inne pracownice ZZPB stały się kobietami nie tylko dobrze ubranymi, lecz także mającymi ugruntowaną sytuację materialną. Dlatego też mężczyźni chętnie widzieli je jako kandydatki na żony²⁹⁵.

293 Ibidem; W. Giełżyński, op. cit., s. 6, 7, 22; K. Mar., Kombinat a miasto, „Gazeta Białostocka”, 12 VI 1963.

294 K. Frejdlich, op. cit., s. 3; J. Dąbrowski, op. cit., s. 1, 4.

295 A. Leszczyńska, op. cit., s. 4; K. Mar., op. cit., s. 4; B. Seidler, Republika kobiet, „Nowa Kultura” 1960, nr 25, s. 5, 8.

DMR był także jedynym miejscem, w którym doszło do bezpośredniego konfliktu władz zakładu z Kościołem katolickim. Kierownictwo Domu starało się zlikwidować (a przynajmniej ograniczyć) kontakt młodzieży z religią. Na zebraniu partyjnym z wyraźną dezaprobatą odniesiono się do religijności mieszkańców DMR: „o braku wychowania i podnoszenia poziomu świadomości i poczucia estetyki świadczy urządzenie pokoju, gdzie ściany są poobwieszane różnymi tworami pseudoartystycznymi, wśród których jest dużo dekoracji związanych z kultem religijnym”²⁹⁶. W zebranych dokumentach nie ma informacji o jakichś szczególnych działaniach miejscowych księży w powstającej fabryce, poza tym, że pojawiali się w DMR. Zdarzało się, że wikarzy zambrowskiej parafii namawiali młodzież do wizyt u siebie²⁹⁷. I sekretarz KP PZPR Włodzimierz Roszczenko nawiązał do tego podczas posiedzenia partii: „Trzeba będzie również zainteresować się, czy ksiądz nie zachodzi do Domu Młodego Robotnika przy ZZPB”²⁹⁸.

296 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 29, Analiza pracy organizacyjnej organizacji partyjnej w ZZPB w Zambrowie z okres od listopada 1959 r. do października 1960 r., k. 228; ibidem, 114, Protokół z posiedzenia Plenum KZ PZPR poszerzonego o bezpartyjnych, 5 V 1962 r., k. 401.

297 AIPN Bi, 045/1226, Charakterystyka kontrwywiadowcza pow. zambrowskiego po pionie Wydziału III, 18 VII 1959 r., k. 126.

298 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 28, Protokół nr 3 z posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie, 9 VII 1958 r., k. 6.

DMR zamknięto w 1968 r.²⁹⁹ Dziesięć lat później ponownie go otwarto, gdy okazało się, że w zambrowskim kombinacie bawełnianym brakuje rąk do pracy.

299 Ibidem, 117, Protokół z IV Zakładowej konferencji sprawozdawczo-wyborczej KZ PZPR przy ZZPB, 11 V 1968 r., k. 65, 66.

ZZPB budowano i organizowano jak każdy typowy duży zakład pracy. Postanowiono więc umożliwić pracownikom stołowanie się na terenie zakładu. W chwili rozpoczęcia działania kombinatu w 1954 r. decyzją ministra przemysłu lekkiego powołano także do życia Oddział Zaopatrzenia Robotniczego (OZR) przy ZZPB. Jego zadaniem było przygotowywanie dla załogi tanich posiłków, a także zorganizowanie punktów usługowych: szewskich, krawieckich, fryzjerskich³⁰⁰ oraz kiosków i sklepów³⁰¹. Dostawy do stołówki i bufetów miały pochodzić z własnego gospodarstwa rolnego kombinatu. W tym celu przejęto 50-hektarowe gospodarstwo rolne Żabikowo, które jak się z czasem okazało, było w stanie pokryć jedynie ok. 30 proc. zapotrzebowania na produkty rolne³⁰². Pierwszy okres działalności OZR nie był udany: w stołówce jej pracownicy sprzedawali żywność z własnych gospodarstw, OZR w Żabikowie funkcjonował fatalnie, m.in. dlatego, że jego pracownicy sprzedawali część produktów na targu w Zambrowie³⁰³. Poza tym, jak to określił jeden z członków egzekutywy: „w OZR są zatrudniani tylko tacy pracownicy, którzy nienadają [sic!] się do pracy w Zakładzie i przez to OZR nie wychodzi na dobre”³⁰⁴. Stołówka w ZZPB nie mogła dobrze funkcjonować z jeszcze jednej przyczyny – braku tradycji spożywania obiadów poza domem. Robotnicy mieszkający w mieście, a także przyjezdni ze wsi nie chcieli rezygnować z obiadów domowych, kierując się przede wszystkim tradycją, a także względami ekonomicznymi. Kobieta pracująca w zakładzie musiała i tak przygotować w domu posiłek dla całej swojej rodziny. Likwidacja stołówki zmieniła organizację wyżywienia w zakładzie. Jak pisano, pracownicy ZZPB „odżywiają się przy stanowiskach pracy przyniesionymi ze sobą kanapkami lub dokonują zakupów w kioskach, co jest problematyczne, ponieważ przerwy śniadaniowe – 15 minut – są równocześnie we wszystkich działach, co sprzyja powstawaniu kolejek”³⁰⁵. Pracownicy mieli do dyspozycji dwa (a później trzy) kioski, w których mogli zaopatrzyć się w podstawowe produkty spożywcze.

300 Punkty usługowe nie zyskały popularności wśród pracowników i szybko je zlikwidowano.

301 Ani kioski, ani sklepy zakładowe nie zdały egzaminu, ponieważ robotnicy woleli korzystać z miejskich (AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 24, Protokół nr 15 z posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie, 4 V 1956 r., k. 189).

302 Ibidem, 113, Analiza z działalności Oddziału Zaopatrzenia Robotniczego przy ZZPB, k. 28–32.

303 Ibidem, 113, Protokół z zebrania egzekutywy POP przy ZZPB, 25 III 1955 r., k. 26, 27.

304 Ibidem, 113, Protokół z zebrania egzekutywy POP przy ZZPB, 3 XI 1955 r., k. 68.

305 AZZ, CRZZ, Wydział Organizacyjny 3138, Ocena realizacji uchwały Prezydium Wojewódzkiej Komisji Związków Zawodowych z 26 I 1967 r. w sprawie warunków żywienia załóg oraz wydawania posiłków regeneracyjnych, k. 10, 11.

Ambulatorium przy ZZPB rozpoczęło działalność we wrześniu 1954 r. Stopniowo zwiększało zakres opieki, otwierając nowe poradnie: ogólną, RTG, elektrolecznictwa, ginekologiczną, okulistyczną, chirurgiczną oraz gabinety dentystyczny i zabiegowy. Punkt pielęgniarski zorganizowany na Wydziale Przędzalni dyżurował całą dobę. Kilka łóżek szpitalnych znajdowało się w Izbie Chorych³⁰⁶. Na początku ambulatorium zatrudniało tylko felczera i pielęgniarkę³⁰⁷. Stopniowo wzrastała liczba personelu. W 1958 r. w zakładowej służbie zdrowia pracowało dwóch lekarzy, dwóch dentystów, dwóch felczerów i dziewięć pielęgniarek³⁰⁸. Problemem była jednak duża fluktuacja kadr. Lekarze, gdy tylko otrzymywali skierowanie na specjalizację, szybko porzucali uciążliwą pracę w przychodni przyzakładowej³⁰⁹. Problem ten załoga przedsiębiorstwa zgłaszała przez kolejne kilkanaście lat³¹⁰. Mimo to obsada lekarska należała do najlepszych w całym województwie białostockim.

306 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 28, Informacja o pracy służby zdrowia na terenie powiatu zambrowskiego, k. 138, 139.

307 Ibidem, 112, Działalność Lekarskiego Ambulatorium Przyzakładowego przy ZZPB w Zambrowie za okres od 1 I 1955 r. do 30 X 1955, k. 87, 88; AP Łódź, CZPB, 3151, Analiza działalności gospodarczej ZZPB w Zambrowie za IV kwartał 1955 r. oraz za 1955 r., k. 19.

308 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 28, Informacja o pracy służby zdrowia na terenie powiatu zambrowskiego, k. 138, 139.

309 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 53, Protokół nr 10 z posiedzenia egzekutywy Komitetu Powiatowego w Zambrowie, 14 IV 1972 r., k. 198; AP Białystok Oddział Łomża, PPRNiUP w Zambrowie, 94, Rozwój organizacyjny Placówek Służby Zdrowia w Pow. Zambrów od 1955 r. do 1957 r., k. 196–200.

310 Ibidem, RN i UMiG w Zambrowie, 28, Protokół nr VII/76 z posiedzenia Prezydium Rady Narodowej Miasta i Gminy w Zambrowie, 15 IX 1976 r., k. 190.

W związku ze wzrostem zapotrzebowania na porady lekarskie konieczna stała się rozbudowa przychodni, a pojawienie się w mieście nowych zakładów przemysłowych spowodowało przekształcenie Przychodni Przyzakładowej przy ZZPB w Międzyzakładową Przychodnię Przemysłową przy ZZPB, obejmującą dodatkowo ZMP „Mera-Błonie” Oddział Zambrów i PZT Oddział Zambrów. W 1973 r. znajdowały się tu gabinety ginekologiczny, stomatologiczny i laryngologiczny, trzy gabinety ogólne, laboratorium analityczne, gabinet zabiegowy, gabinet fizykoterapii, pracownia rentgenowska, apteka, powiatowa poradnia okulistyczna, powiatowa poradnia laryngologiczna i poradnia przeciwgruźlicza³¹¹.

311 AZZ, CRZZ, 3461, Informacja z działalności Międzyzakładowej Przychodni Przemysłowej w Zambrowie za rok 1971, 1972 i od 1 I do 31 VIII 1973 r., k. 12.

Załoga kombinatu zambrowskiego była tworzona od podstaw. Znaleźli się w niej ludzie najczęściej wychowani na wsi, nieznający trybu życia robotniczego. Nie dziwne więc, że z niechęcią spotykały się dążenia kierownictwa zakładu i organizacji społeczno-politycznych do uczynienia z pracujących w ZZPB typowych przedstawicieli klasy robotniczej. Przykładem przełamywania tego typu oporów był stosunek robotników zambrowskich do kwestii wypoczynku. W 1956 r. kierownictwo zakładu skarżyło się na brak chętnych do wyjazdów na wczasy. Na 100 miejsc przewidzianych dla pracowników fizycznych znalazło się tylko 12 chętnych. Administracja w tym czasie wykorzystywała swój przydział w całości³¹². Dlaczego większość robotników nie chciała wyjeżdżać na wczasy? Przede wszystkim dlatego, że nie było takiej tradycji w regionie zamieszkiwanym przez robotników ZZPB. Po wtóre, na brak chęci wyjazdu miało wpływ wiejskie pochodzenie pracowników lub posiadanie rodziny na wsi. Większość robotników wykorzystywała bowiem urlop do pomocy przy najpilniejszych i najcięższych pracach polowych.

312 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 24, Protokół nr 15 z posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie, 4 V 1956 r., k. 186.

Pomimo powyższych oporów odpoczynek organizowany przez ZZPB stawał się coraz bardziej popularny wśród robotników. W Strękowej Górze nad Narwią zorganizowano ośrodek wodny, dokąd Rada Zakładowa w letnie niedziele organizowała wyjazdy³¹³. W 1963 r. w ośrodku tym przebywało nieodpłatnie 100 pracowników wraz z rodzinami. Poza tym na wczasy do innych miejsc w Polsce wyjechało 31 pracowników, w tym tylko 4 z rodzinami. 37 osób skorzystało z różnych form wyjazdów leczniczych. Ich koszty w części lub całości pokrywała Rada Zakładowa (w zależności od warunków życia poszczególnych pracowników). W kolejnych latach na wczasy zorganizowane przez zakład wyjeżdżało niewiele osób. Z tej formy wypoczynku skorzystało więc tylko ok. 1 proc. zatrudnionych w zakładzie, przede wszystkim pracowników umysłowych.

313 Ibidem, 33, Informacja z działalności sportu i turystyki za 1960 r., k. 188.

Skierowania do ośrodków wczasowych wydane przez RZ ZZPB w latach 1968–1970

Źródło: AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 122, Protokół z posiedzenia Egzekutywy KZ PZPR, 25 V 1971 r., k. 287.

O wiele lepiej przedstawiał się stan wypoczynku organizowanego dla dzieci pracowników³¹⁴. W 1963 r. 100 dzieci pracowników skorzystało ze zorganizowanego wypoczynku dofinansowanego przez Radę Zakładową. Wyjazdy te – w odróżnieniu od wypoczynku dorosłych – cieszyły się dużym powodzeniem. Małą liczbę faktycznie wyjeżdżających dzieci tłumaczono brakiem własnego ośrodka kolonijnego ZZPB³¹⁵.

314 Ibidem, 38, Informacja Rady Zakładowej przy ZZPB na odcinku działalności socjalnej i KO w roku 1963, k. 74.

315 Ibidem, k. 74.

Liczba dzieci pracowników ZZPB wysłanych na zorganizowany wypoczynek w latach 1968–1971

Źródło: AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 122, Protokół z posiedzenia Egzekutywy KZ PZPR, 25 V 1971 r., k. 287, 288.

Sytuacja radykalnie się poprawiła, gdy w 1973 r. ZZPB uruchomił własny ośrodek wczasowy „Telimena” w Broku nad Bugiem³¹⁶. Tamtejsze domki kempingowe oferowały 68 miejsc wczasowych do wykorzystania od 10 czerwca przez pięć kolejnych turnusów³¹⁷. To właśnie lata siedemdziesiąte przyniosły zmianę nastawienia pracowników ZZPB do wyjazdów. W 1976 r. na wczasy za pośrednictwem ZZPB wybrało się 338 osób, w tym do własnego ośrodka wczasowego – 270. Na kolonie skierowano aż 749 dzieci³¹⁸. Taki trend utrzymał się do końca lat osiemdziesiątych³¹⁹. Przed pracownikami ZZPB oraz przed ich dziećmi pojawiła się możliwość wyjazdów za granicę. Co roku grupy z Zambrowa odpoczywały w ośrodkach zakładów przemysłu bawełnianego NRD oraz Zakładów Przemysłu Bawełnianego „Tepna” w czechosłowackim Nachodzie³²⁰. W rewanżu grupy z CSRS i NRD dostały zaproszenia do ośrodka „Telimena”³²¹.

316 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 123, Inwestycje socjalne w 1972 r., k. 143.

317 W. Kłosiński, Złapać innego powietrza, „Kontakty” 1980, nr 7, s. 6.

318 AP Białystok, ZZPPWOiS, 60, Sprawozdanie z działalności za rok 1976 Zakładowej Organizacji Związkowej, k. 49.

319 Ibidem, Sprawozdanie z działalności za rok 1979 Zakładowej Organizacji Związkowej, k. 195; H. Kwiek, op. cit., s. 86.

320 H. Kwiek, op. cit., s. 86.

321 AP Białystok Oddział Łomża, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 14, Informacja na temat przygotowywania się do sezonu wypoczynkowego w okresie lata 1986 r. w ramach zakładowej działalności socjalnej ZZPB, k. 77, 78.

5.6. Zjawiska patologiczne

Jednym z najważniejszych problemów, z jakimi borykała się administracja zakładu, były kradzieże. Socjologowie badający to zjawisko w zakładach pracy są zgodni, że w czasach PRL istniała w polskim społeczeństwie podwójna moralność w kwestii dóbr prywatnych i „państwowych”, czyli wszystkich innych niż prywatne³²².

322 Badania społeczne pokazywały, że kradzież własności prywatnej potępiało w latach sześćdziesiątych niespełna 90 proc. ankietowanych, zabór własności publicznej – jedynie 42 proc. badanych. Na pewno sprzyjał temu brak realnego właściciela, co prowadziło do odpersonalizowania państwa jako poszkodowanego. Powszechne było przekonanie, że kradzież (zwykle zresztą określana innymi słowami bez zabarwienia pejoratywnego, np. „wzięcie sobie”) rekompensowała niskie zarobki. Warto zauważyć, że z reguły nie potępiano kradnących na użytek własny, natomiast kradzieże w celach handlowych raczej uważano za niestosowne. Naukowcy tłumaczyli, że przyczyn takiego stanu rzeczy należy szukać w doświadczeniach okupacyjnych i powojennym oderwaniu od korzeni na skutek migracji (M. Mazurek, op. cit., s. 214–217).

ZZPB nie wytwarzały produktu końcowego, dlatego usiłowano wynosić tzw. surówkę, którą wykorzystywano później jako prześcieradła, materiał na ubrania czy do celów gospodarczych na wsi. Kradziono jednak również narzędzia i przyrządy do produkcji. Ginęły silniki, skórzane pasy transmisyjne, silniki elektryczne, łożyska, olej sprężarkowy, farby olejne, benzyna, a także podstawowe narzędzia³²³. Kradziono także elementy wyposażenia zakładu, np. dywaniki z umywalni, koce gaśnicze, drut kolczasty³²⁴. Czasami zabierano narzędzia, by sparaliżować pracę konkurencyjnego zespołu. Mienie zakładowe było używane także jako „pieniądz zastępczy” w rozliczaniu się niektórych robotników z prowadzącymi meliny³²⁵. Pasy transmisyjne kradziono na zamówienie szewców. „Gdyby 22 lata temu otworzyłoby się bramy, pewno [załoga] wyniosłaby maszyny i mury” – mówił w 1977 r. dyrektor zakładu³²⁶. Straż Przemysłowa ujawniała także próby kradzieży, np. przygotowywania do wyniesienia poza teren zakładu części maszyn czy tkanin³²⁷.

323 AP Łódź, ZjPB, 2339, Protokół planowej rewizji zagadnieniowej przeprowadzonej w ZZPB w Zambrowie, ul. Aleja Wojska Polskiego 33 w dniach 15–30 VI 1973 r., k. 10; ibidem, 2436, Protokół rewizji planowej przeprowadzonej w ZZPB w Zambrowie, ul. Aleja Wojska Polskiego 33 w dniach 13 X–15 XI 1975 r., k. 52.

324 AP Białystok Oddział Łomża, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 17, Sprawozdanie z działalności Straży Przemysłowej za rok 1987 w zakresie spełniania roli ochronnej i obronnej zakładu, k. 2, 3.

325 Relacja Henryka Korytkowskiego z 5 IV 2006 r.

326 M. Miklaszewska, op. cit., s. 14.

327 AP Łódź, ZjPB 2436, Protokół rewizji planowej przeprowadzonej w ZZPB w Zambrowie, ul. Aleja Wojska Polskiego 33 w dniach 13 X–15 XI 1975 r., k. 52.

Można stwierdzić, że kradzieże czasami miały także podłoże psychologiczne. Niektórzy pracownicy uważali bowiem dzień w pracy za „niezaliczony” w momencie, gdy robotnik wychodzi z zakładu z pustymi rękoma. Oczywiście często były to tylko słowa, za którymi nie szły konkretne czyny. Warto jednak zauważyć, że o kradzieżach materiałów w ZZPB wiedziano powszechnie. Wielu robotników twierdziło, że zorganizowanie sklepu zakładowego, gdzie pracownicy mogliby kupić potrzebny materiał, zlikwidowałoby kradzieże. Dyrekcja jednak nie chciała wydać odpowiedniej zgody, dopiero w latach osiemdziesiątych zezwoliła uczestnikom nieobowiązkowych prac sobotnich na zakup własnej produkcji.

Kradzieże „detaliczne” wykrywała najczęściej Straż Przemysłowa podczas opuszczania przez pracownika bram zakładu. Według wieloletniego pracownika Straży Przemysłowej ZZPB przypadki kradzieży zdarzały się codziennie. Dziwią zatem oficjalne raporty mówiące np. o 32 próbach kradzieży w ciągu całego 1969 r.³²⁸ Jeszcze mniej takich incydentów notowano w latach osiemdziesiątych, w 1983 r. – 18, w 1984 r. – 16³²⁹. Ujawnienie kradzieży, w zależności od stopnia przewinienia³³⁰ i dotychczasowej opinii o złodzieju, groziło: ostrzeżeniem, zwolnieniem z pracy, skierowaniem sprawy do kolegium, a w końcu przekazaniem sprawy organom ścigania³³¹. Wszystkie przypadki wykrytych prób zagarnięcia mienia odnotowywano w Książce ewidencji kradzieży³³².

328 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 122, Protokół nr 5/70 z posiedzenia egzekutywy KZ PZPR, 25 II 1970 r., k. 148.

329 AP Białystok Oddział Łomża, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 17, Sprawozdanie z działalności Straży Przemysłowej za rok 1987 w zakresie spełniania roli ochronnej i obronnej zakładu, k. 2, 3.

330 Na milicję zgłaszano kradzieże, których wartość wynosiła powyżej 500 zł.

331 AP Łódź, ZjPB, 2339, Protokół planowej rewizji zagadnienionej przeprowadzonej w ZZPB w Zambrowie, ul. Aleja Wojska Polskiego 33 w dniach 15–30 VI 1973 r., k. 11.

332 AP Łódź, ZjPB, 2436, Protokół rewizji planowej przeprowadzonej w ZZPB w Zambrowie, ul. Aleja Wojska Polskiego 33 w dniach 13 X–15 XI 1975 r., k. 53.

Inną patologią występującą w ZZPB był alkoholizm – bez wątpienia największy problem w kombinacie. Do zadań Straży Przemysłowej należało m.in. usuwanie z zakładu osób nietrzeźwych³³³. Sytuacje takie zdarzały się kilka razy dziennie³³⁴, choć i tak interweniowano tylko w przypadkach najbardziej skrajnych. W raporcie Komendy Powiatowej MO o stanie bezpieczeństwa i porządku publicznego na terenie miasta w 1971 r. można było przeczytać: „Piwo można wypić już o godzinie 4. rano i o godzinie 23. w nocy. A mleko czy chleb można otrzymać dopiero o godzinie 6. rano, a po godzinie 20. już się artykułów pierwszej potrzeby nie sprzedaje. Fakt sprzedaży piwa w tak wczesnych godzinach rannych, a następnie w późnych godzinach nocnych ujemnie odbija się na produkcji w poszczególnych zakładach pracy, w tym szczególnie w ZZPB. Bo jaka jest wydajność pracownika, który idąc do pracy, udaje się do kiosku i spożywa tam od 4 do 6 dużych piw”³³⁵. Dyrektor ZZPB Janusz Duda w 1966 r. mówił: „Sprawa trochę drażliwa to używanie alkoholu w pracy, za które będziemy zwalniać. Lepiej zwolnić używających alkohol niż doczekać się ich wypadku przy pracy. Zresztą chyba w świecie jest jakiś porządek i zakład pracy jest po to, ażeby w nim produkować określone wyroby. Sprawę pijaństwa będę stawiał w ten sposób, że na miejsce zwolnionego za pijaństwo nie będę nikogo przyjmował, bo widocznie nie było co robić, jeżeli ten pracownik podczas pracy miał czas na picie wódki”³³⁶. Dane Straży Przemysłowej z lat 1983–1984 mówią o stałej liczbie 46 zatrzymywanych pijanych pracowników rocznie³³⁷. Zgodne relacje pracowników ZZPB mówią jednak o tym, że przypadków nietrzeźwości w zakładzie było przynajmniej kilka dziennie. Oczywiście nieformalne znajomości pracowników ze strażnikami, pomoc kolegów i – zwłaszcza – koleżanek z pracy, które przenosiły alkohol np. w torebkach, pozwalały pijącym skutecznie unikać kar. Prawdopodobnie odnotowywano tylko przypadki skrajne.

333 „Było to podczas pracy, kiedy pięciu mistrzów wraz z dyspozytorami urządzili sobie libację. Z terenu zakładu był telefon na portiernię, aby skontrolować. Więc dowódca warty wraz z funkcjonariuszem MO poszli na Wydział przędzalni. Gdy weszli do jednego z pokoi, właśnie zastali na stole 2,5 litra wódki oraz wszelkiego rodzaju zakąskę”. Mistrzowie zostali ukarani „ostrzeżeniami po linii administracyjnej, jak również partyjnej”, a dyspozytor zmianowy stracił pracę (AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 121, Protokół z posiedzenia egzekutywy KZ PZPR, 10 X 1966 r., k. 49).

334 Relacja Henryka Korytkowskiego z 5 IV 2006 r.

335 AP Białystok Oddział Łomża, PPRN w Zambrowie, 32, Informacja o stanie bezpieczeństwa i porządku publicznego na terenie miasta Zambrowa za rok 1971, k. 248.

336 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 117, Protokół z III Konferencji sprawozdawczo-wyborczej KZ PZPR przy ZZPB, 27 VI 1966 r., k. 11, 12.

337 AP Białystok Oddział Łomża, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 17, Sprawozdanie z działalności Straży Przemysłowej za rok 1987 w zakresie spełniania roli ochronnej i obronnej zakładu, k. 6.

Problem alkoholizmu dotyczył nie tylko terenu zakładu, lecz także całego miasta, zwłaszcza w latach pięćdziesiątych, gdy pracownicy ZZPB byli właściwie jedyną załogą zakładową w Zambrowie. Najwięcej awantur pijackich notowano w okolicach DMR i osiedla ZOR³³⁸. Już na początku 1955 r. władze administracyjne złożyły wniosek o przekazanie przez dyrekcję ZZPB wykazu dni, w których dokonywano wypłat, by wprowadzić wtedy w mieście prohibicję³³⁹.

338 Ibidem, PMRN w Zambrowie, 2, Protokół nr I/56 z Sesji zwyczajnej Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie, 26 I 1956 r. w godz. 10–15 w lokalu Prezydium Miejskiej Rady Narodowej, k. 179; ibidem, 2, Protokół nr VIII/56 z sesji VIII Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie, 7 VIII 1956 r. w godz. 10–15 w lokalu Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie, k. 276; ibidem, PMRN w Zambrowie, 2, Protokół nr X/56 z X Sesji Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie, 27 X 1956 r. w godz. 9–15 w lokalu Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie, k. 313, 314; ibidem, PMRN w Zambrowie, 14, Protokół nr XXXVIII/55 z posiedzenia Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie, 29 X 1955 r. w godz. 10–14, k. 110; ibidem, PPRNiUP, 3, Sprawozdanie z działalności KP MO w Zambrowie, 30 X 1956., k. 341–354.

339 Ibidem, PMRN w Zambrowie, 2, Protokół nr II/55 z II Sesji Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie, 29 I 1955 r. w lokalu Prezydium PRN w godz. 10–14, k. 1–3; ibidem, PMRN w Zambrowie, 2, Protokół nr III/55 z III Sesji Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie 28 II 1955 r. w lokalu Prezydium PRN w godz. 10–14, k. 19.

Pojawienie się w pracy w stanie nietrzeźwym było początkowo uznawane przez KZ PZPR jako wystarczający powód do usunięcia członka partii z szeregów organizacji. Z biegiem czasu (dostosowując się chyba do sytuacji) KZ PZPR za to wykroczenie udzielał już tylko ostrzeżenia³⁴⁰.

340 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 122, Protokół z posiedzenia egzekutywy KZ PZPR, 1 II 1971 r., k. 241.

Stosunek do alkoholu, a zwłaszcza do możliwości spożywania go w czasie pracy, miał wpływ na tworzenie się podziału wewnątrzzakładowego. Na poszczególnych oddziałach funkcjonowały grupy złożone z pracowników różnych funkcji, zawodów, miejsca zamieszkania, których łączył przede wszystkim pociąg do alkoholu. Jednym z elementów funkcjonujących na styku podziałów zakładowo-towarzyskich było wspólne obchodzenie imienin. Stanowiło ono także czynnik integrujący różne grupy w zakładzie pracy, charakterystyczny dla większości zakładów socjalistycznej Polski. Szczególną wagę miały imieniny członków kadry kierowniczej, podczas których można obserwować relacje patron–klient. Z życzeniami udawali się więc do solenizanta nie tylko przyjaciele i znajomi, lecz także wszyscy, którzy chcieli zaznaczyć swoją obecność³⁴¹.

341 M. Mazurek, op. cit., s. 172.

6. AKTYWNOŚĆ POLITYCZNA, SPOŁECZNA I KULTURALNA ZAŁOGI. KONFLIKTY

6.1. Rola PZPR

Zakładając, że głównym celem politycznym budowy ZZPB była proletaryzacja regionu, kolejny krok w kierunku przejmowania kontroli politycznej nad miejscową ludnością stanowiła budowa i wzmacnianie struktur partyjnych. Zakłady bawełniane dawały możliwość dotarcia przede wszystkim do mieszkańców okolicznych wsi – najmniej zainteresowanych przynależnością do partii.

POP PZPR przy ZZPB działała jeszcze przed rozpoczęciem budowy zakładu. Pierwszy zachowany protokół pochodzi z listopada 1952 r., nie jest jednak pierwszym sporządzonym przez POP. Organizacja była wówczas bardzo mała – na początku 1953 r. liczyła 12 osób (w tym jednego kandydata)¹. Po śmierci Stalina do partii zgłosiło się 6 kandydatów². W maju 1954 r. w ZZPB do PZPR należało już 25 członków (w tym 5 kandydatów): 9 robotników i 16 pracowników umysłowych³.

1 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 116, Protokół z zebrania wyborczego POP przy ZZPB w budowie, 17 III 1953 r., k. 11.

2 Ibidem, 116, Sprawozdanie z rocznej działalności POP przy ZZPB [marzec 1953 r.], k. 12.

3 Ibidem, 116, Referat sprawozdawczo-wyborczy, maj 1954 r., k. 46.

Członkowie PZPR w ZZPB w latach 1954–1989

Źródło: opracowanie własne na podstawie: AP Białystok, KP PZPR Zambrów, 112, Analiza pracy Podstawowej Organizacji Partyjnej PZPR przy ZZPB w Zambrowie, k. 50–57; ibidem, 112, Sprawozdanie z pracy POP przy ZZPB po VIII Plenum KC, k. 130; ibidem, 112, Roczne ankiety sprawozdawcze, k. 142–151; ibidem, 117, Referat sprawozdawczy Komitetu Zakładowego na IV Konferencję sprawozdawczo-wyborczą PZPR przy ZZPB, 11 V 1968 r., k. 87; ibidem, 117, Sprawozdanie Zakładowej Komisji Rewizyjnej na Zakładową konferencję sprawozdawczo-wyborczą, 11 V 1968 r., k. 107; ibidem, 117, Sprawozdanie Komitetu Zakładowego na V konferencję sprawozdawczo-wyborczą PZPR w ZZPB w Zambrowie, k. 224, 228; ibidem, 119, Ocena przeprowadzonych rozmów indywidualnych i grupowych z członkami i kandydatami partii w ZZPB w Zambrowie, k. 107; ibidem, 117, Sprawozdanie Komitetu Zakładowego na VI Konferencję sprawozdawczo-wyborczą, k. 245; ibidem, 117, Sprawozdanie Zakładowej Komisji Rewizyjnej za okres od 12 V 1968 r. do 6 XII 1970 r. z kontroli działalności wewnątrzpartyjnej w KZ PZPR oraz OOP przy ZZPB w Zambrowie, k. 248; ibidem, 119, Protokół z posiedzenia Plenum KZ z udziałem Sekretarzy OOP i egz. OOP, 12 IV 1974 r., k. 245; ibidem, 122, Ocena osiągniętych wyników w 1970 i 1971 r., k. 301; ibidem, 123, Rozmieszczenie członków i kandydatów partii w poszczególnych zawodach w ZZPB, k. 67; AP Białystok Oddział Łomża, KMG PZPR w Zambrowie, 49, Sprawozdanie o członkach i kandydatach Partii, 30 VI 1975, k. 92; ibidem, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 1, Sprawozdanie KZ PZPR na IX Zakładową konferencję sprawozdawczo-wyborczą, k. 33; ibidem, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 1, Protokół z IX Konferencji sprawozdawczo-wyborczej KZ PZPR przy ZZPB im. Rewolucji Październikowej w Zambrowie, 30 X 1979 r., k. 4; ibidem, Informacja o stanie Miejsko-Gminnej Organizacji Partyjnej w Zambrowie, 19 VI 1986 r., k. 91; ibidem, 36, Informacja o stanie Miejsko-Gminnej Organizacji Partyjnej w Zambrowie, k. 75; ibidem, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 3, Działalność KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, k. 25; ibidem, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 4, Sprawozdanie KZ PZPR w ZZPB na XI Zakładową konferencję sprawozdawczo-wyborczą, k. 17; ibidem, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 6, Sprawozdanie KZ PZPR w ZZPB im. Rewolucji Październikowej w Zambrowie za okres od grudnia 1983 do października 1986 r., k. 51; ibidem, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 7, Sprawozdanie KZ PZPR w ZZPB im. Rewolucji Październikowej w Zambrowie za okres od grudnia 1986 do grudnia 1988 r., k. 8.

Liczba członków partii w ZZPB na początku działalności kombinatu stopniowo rosła, choć odsetek zrzeszonych w PZPR był cały czas stosunkowo niewielki. O wstąpieniu do partii decydowała raczej nie popularność idei komunistycznych, lecz świadome działanie czynników administracyjnych i politycznych. W 1955 r. np. nielicznym członkom PZPR w ZZPB polecono zwerbować przynajmniej po jednym nowym kandydacie do partii⁴: „organizacja ta [PZPR w ZZPB] w pierwszym swoim okresie zbyt dużo uwagi zwróciła na ilość, zbyt mało natomiast poświęcając uwagi na pracę […]” – mówił I sekretarz KP PZPR w końcu lat pięćdziesiątych⁵. Załamanie tendencji wzrostowej przyszło dopiero w latach siedemdziesiątych, a gwałtowny spadek liczby członków PZPR odnotowano w latach osiemdziesiątych. Kryzys partii w tej dekadzie był zjawiskiem ogólnopolskim, wynikającym z przełomu sierpnia 1980 r. Była to jedyna tendencja ogólnopolska, w którą wpisywał się stan liczbowy partyjnej w ZZPB. Gdy w drugiej połowie lat pięćdziesiątych liczba członków PZPR w kraju malała, w ZZPB rosła (co było na pewno wynikiem powiększania załogi przedsiębiorstwa). W latach siedemdziesiątych z kolei, gdy szeregi PZPR w kraju rosły, w ZZPB członków partii ubywało.

4 Ibidem, 23, Protokół nr 5 z posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie, 1 IV 1955 r., k. 48–50.

5 Ibidem, 25, Informacja o gospodarce partyjnej, k. 12.

Odsetek partyjnych w załodze ZZPB był zbliżony do średniej krajowej. W 1960 r. wahał się on od 5,3 proc. (w kopalni Turów) do 38,7 proc. (w Zakładach Sodowych w Inowrocławiu). W zatrudniającym w większości kobiety Zakładach im. Róży Luksemburg w Warszawie do partii należało 13–17 proc., co było typowe dla tej wielkości zakładów przemysłowych⁶. W połowie lat siedemdziesiątych partyjni stanowili 16 proc. załóg ZZPB i ŁZPB „Narew”⁷.

6 M. Mazurek, op. cit., s. 157.

7 AP Białystok Oddział Łomża, KW PZPR w Łomży, 200, Ustalenia i wnioski dotyczące poprawy pracy wewnątrzpartyjnej w Łomżyńskich i ZZPB, k. 4.

ZZPB był zakładem, gdzie także większość pracowników stanowiły kobiety. Wśród członków partii w przedsiębiorstwie były jednak one w mniejszości. W połowie lat pięćdziesiątych 31,72 proc. członków partii w zakładzie to kobiety, w 1963 r. – 33,77 proc., w 1972 r. – 38,57 proc., w 1983 r. – 41,16 proc.⁸ Nie był więc widoczny w zakładowej organizacji partyjnej ogólnopolski trend maskulinizacji szeregów partyjnych w dużych przedsiębiorstwach⁹. Dopiero od połowy lat osiemdziesiątych liczba kobiet w szeregach PZPR zaczęła maleć. W 1985 r. stanowiły one ok. 25 proc. członków partii w przedsiębiorstwie.

8 Ibidem, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 3, Działalność KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, k. 25.

9 M. Mazurek, op. cit., s. 157.

Najważniejszym sprawdzianem dla organizacji partyjnej był wiosenny strajk w 1971 r. (nazywany przez dyrekcję czasem częściowego postoju zakładu w dniach 13 i 15 marca 1971 r.). Według oceny egzekutywy większość członków PZPR zachowała się „należycie”. Osoby, które wzięły aktywny udział w strajku, były wzywane na rozmowy do KZ. W ciągu kolejnych miesięcy przeprowadzono serię spotkań i dyskusji w OOP. Wnioski, które wówczas wyciągnięto, stawiały partię w bardzo niekorzystnym świetle. „Przyzwyczailiśmy się pracować gabinetowo, co było dużym błędem. Gabinetowo przyjmowaliśmy uchwały, ale za słabo się je w dole realizowało, albo i nie przekazywano”¹⁰. Przeprowadzone rozmowy z członkami PZPR w ZZPB przyniosły decyzje o wydaleniu z PZPR jednej osoby, skreślenia z listy kandydatów 23, udzielenia nagany 2 osobom, udzielenia upomnienia 16¹¹.

10 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 119, Protokół z posiedzenia Plenum KZ z udziałem egzekutywy OOP Zm. III „S” z 25 III 1971 r., k. 91.

11 Ibidem, 119, Ocena przeprowadzonych rozmów indywidualnych i grupowych z członkami i kandydatami partii w ZZPB w Zambrowie, k. 107.

Wewnątrz partii uważano, że posunięcia po akcji strajkowej w 1971 r. wyszły PZPR w ZZPB na dobre. Szef zambrowskiej SB Piotr Zińczuk mówił podczas Egzekutywy KP PZPR: „Można powiedzieć, że sytuacja w ZZPB jest ostatnio nadzwyczaj właściwa. Są głosy zarówno partyjnych, jak i bezpartyjnych, że nie zawsze się tylko mówi, ale w końcu załatwia się sprawy. […] Wiele osób mówi, że jeżeli będzie tak partia działać, to warto do niej należeć”¹². Porządek osiągnięto jednak nie dzięki odwilży politycznej, tylko za pomocą surowych konsekwencji za naruszanie dyscypliny¹³, umykających oficjalnym zestawieniom. Widać to chociażby po zachowaniu pracowników w kolejnych miesiącach. Sekretarz KZ mówił: „Frekwencję na zebraniach należy uznać za zadowalającą, ale dyskusja na nich jest bardzo ograniczona, spowodowana brakiem szczerości i obawą przed konsekwencjami. Obecnie odczuwa się lęk, ludzie nie dyskutują nawet na sprawy produkcyjne, ponieważ obawiają się wychylić, aby nie zostać zapamiętani i pominięci przy podwyżkach płac. Dyskusje odbywają się po zebraniach w mniejszych gronach”¹⁴.

12 Ibidem, 53, Protokół nr 6 z posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie, 16 III 1972 r., k. 101.

13 Grożono m.in. zwolnieniem z pracy, pozbawieniem różnego rodzaju korzyści socjalnych, które zapewniał zakład, a nawet utrudnianiem życia członkom rodziny itp.

14 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 53, Protokół nr 10 z posiedzenia egzekutywy Komitetu Powiatowego w Zambrowie, 14 IV 1972 r., k. 193.

Strajk w 1971 r. okazał się jednak przełomem w funkcjonowaniu PZPR w ZZPB. Liczba członków partii zaczęła od tego czasu spadać (w ciągu 5 lat organizacja zmniejszyła się o 100 osób). W drugiej połowie lat siedemdziesiątych tendencja ta została zatrzymana i liczba członków partii zaczęła rosnąć. Sami członkowie PZPR uważali jednak, że zaangażowanie było tylko pozorne. W dekadzie tej regularnie spadała frekwencja na zebraniach oraz opłacanie składek, zwłaszcza na Wydziale Tkalni¹⁵. Niewątpliwie były to sposoby poszczególnych członków partii na rozłożone w czasie i w miarę bezpieczne opuszczenie jej szeregów.

15 Ibidem, 123, Protokół z posiedzenia egzekutywy KZ PZPR, 12 VI 1973 r., k. 225–229.

Karnawał „Solidarności”, o czym wspomniano wcześniej, spowodował gwałtowny spadek liczby członków PZPR. Główne motywy, jakie podawali występujący, to: „zawód, jakiego doznali ze strony Kierownictwa Partii”, „brak przekonania w chwili wstępowania do Partii, ponieważ przy wstępowaniu ulegali namowom, bądź autorytetowi przełożonych”¹⁶. Warto również nadmienić, że rzeczywista siła PZPR w zakładzie była mniejsza niż nominalna liczba członków organizacji w przedsiębiorstwie. W skład PZPR w ZZPB wchodzili bowiem również emeryci i renciści, a kilkadziesiąt osób przebywało po kilka lat za granicą (głównie w Stanach Zjednoczonych)¹⁷. „Z przedstawionej informacji wynika, że praca Organizacji Partyjnej w ZZPB wygląda gorzej niż źle. Większość członków partii przyjęła postawę wyczekującą. Ludzie ci czekają na odnowę partii, lecz nie wierzą w to, że władze dotychczasowe są w stanie jej sprostać”¹⁸. Frekwencja na zebraniach OOP i grup partyjnych spadała poniżej 30 proc.¹⁹ OOP właściwie przestała istnieć na Wydziale Tkalni²⁰. Przed Konferencją Zakładową w 1981 r. posunięto się nawet do organizowania zebrań w czasie pracy, by zapewnić niezbędne kworum²¹.

16 AP Białystok Oddział Łomża, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 2, Sprawozdanie KZ PZPR na IX Zakładową konferencję sprawozdawczo-wyborczą, k. 22.

17 Ibidem, k. 23.

18 Ibidem, KMG PZPR w Zambrowie, 31, Protokół nr 4/81 z posiedzenia egzekutywy KMG PZPR w Zambrowie, 25 II 1981 r., k. 41, 43.

19 Ibidem, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 2, Sprawozdanie KZ PZPR na IX Zakładową konferencję sprawozdawczo-wyborczą, k. 19.

20 Ibidem, k. 21.

21 Ibidem, k. 22.

Nowe władze KZ wybrane w 1981 r. dokonały „konstruktywnej samokrytyki”. Tadeusz Kowal, nowy I sekretarz KZ, mówił: „W działalności zapomnieliśmy o człowieku, widzieliśmy tylko pracę, ciągłe nadróbki – odróbki. Każdy członek Partii otrzymywał zadanie wciągnięcia do organizacji swoich kolegów. Niejednokrotnie wykorzystywał do tego celu stanowisko służbowe. Każde wydarzenie polityczne musiało być poparte rozbudową szeregów partyjnych – z tego członkowie Partii byli rozliczani […]. Dotychczas niektórzy wstępowali dla korzyści materialnych, np. w celu otrzymania mieszkania”²².

22 Ibidem, 2, Protokół z X Konferencji sprawozdawczo-wyborczej KZ PZPR w ZZPB im. Rewolucji Październikowej w Zambrowie, 16 V 1981 r., k. 6.

Tadeusz Kowal, jeszcze jako przewodniczący Rady Zakładowej, przekazuje do izby tradycji stary sztandar ZZPB po nadaniu fabryce patrona w 1977 r. Zbiory G. Skawskiego.

Powolne ożywienie działalności PZPR nastąpiło dopiero po wprowadzeniu stanu wojennego. „Do 13 grudnia organizacja praktycznie nie pracowała, natomiast w tej chwili [tj. w kwietniu 1982 r.] jej działalność ulega systematycznej poprawie” – oceniał sekretarz KMG PZPR Stanisław Radziwon. Nie zahamowało to jednak upływu członków ze struktur partyjnych. W latach 1981–1983 odeszło z PZPR ponad 200 osób, z czego ponad 93 proc. stanowili robotnicy²³. Mało osób wstępowało do partii. Od maja 1981 do września 1982 r. przyjęto tylko 1 kandydata do PZPR, w 1983 r. – 2 osoby, w 1984 r. – 3 osoby, w 1985 – 4 osoby, a w 1986 zapisała się rekordowa liczba osób w pięciolatce – 8²⁴.

23 Ibidem, 4, Sprawozdanie Komisji Rewizyjnej KZ PZPR w ZZPB im. Rewolucji Październikowej w Zambrowie, k. 28; ibidem, 4, Sprawozdanie KZ PZPR w ZZPB na XI Zakładową konferencję sprawozdawczo-wyborczą, k. 17; ibidem, 6, Sprawozdanie KZ PZPR w ZZPB im. Rewolucji Październikowej w Zambrowie za okres od grudnia 1983 do października 1986 r., k. 50.

24 Ibidem, 3, Sprawozdanie KZ PZPR z działalności za okres od lipca 1981 r. do 15 listopada 1982 r., k. 17; ibidem, 4, Sprawozdanie Komisji Rewizyjnej KZ PZPR w ZZPB im. Rewolucji Październikowej w Zambrowie, k. 28.

Propaganda partyjna usiłowała robić wrażenie, że kryzys został już w 1984 r. opanowany i partia w ZZPB się wzmocniła. Prawda była jednak inna, na co wskazuje donos tajnego współpracownika SB „Edwarda” – jednocześnie pracownika ZZPB: „Ob. Kowal Tadeusz [I sekretarz KZ PZPR] powiedział […], że jak tak dalej pójdzie, to organizacja partyjna w zakładzie samoczynnie ulegnie likwidacji. Zebrania partyjne nie mogą się odbyć, bo nie ma frekwencji, składki są celowo przez członków nie płacone, aby ich skreślić z listy członków”²⁵. Liczba członków na poziomie ok. 240 osób osiągnięta w połowie lat osiemdziesiątych utrzymała się do końca istnienia PZPR w 1990 r.

25 AIPN Bi, 008/639/2, Teczka pracy TW Edward, Informacja nr 88/LO-163/83, 29 III 1983 r., k. 171.

Poniższy wykres pokazuje, iż żaden z kryzysów politycznych PRL w latach 1954–1979 nie wpłynął na zmianę liczby członków PZPR w ZZPB. Organizacja partyjna osiągnęła szczyt w 1980 r., gdy członkowie partii stanowili 18,24 proc. załogi. Biorąc pod uwagę liczby bezwzględne, PZPR w ZZPB liczyła najwięcej członków w 1969 r. Warto jednak zauważyć, że w latach siedemdziesiątych doszło do spadku liczby zatrudnionych, co wpłynęło na wzrost odsetka członków partii w przedsiębiorstwie. Można zaryzykować twierdzenie, że były trzy powody spadku liczby członków PZPR w ZZPB w latach siedemdziesiątych. W wyniku strajku z wiosny 1971 r. doszło do kompromitacji KZ PZPR²⁶. W mieście pojawiły się dwa nowe zakłady pracy, przez co ludzie zyskali możliwość awansu zawodowego bez konieczności posiadania legitymacji partyjnej. Nie bez znaczenia była też „gierkowska odwilż polityczna” i osłabienie strachu przed władzą ludową, zwłaszcza obaw o wykrycie działalności partyzanckiej w czasie II wojny światowej i bezpośrednio po niej. Spadek liczby członków PZPR po 1980 r. był już typowy dla całego kraju.

26 Wydarzenie to oczywiście należy umiejscowić w kontekście Grudnia 1970 r. i strajków w przemyśle lekkim w pierwszych miesiącach 1971 r.

Dynamika liczby członków PZPR w ZZPB na tle ważniejszych wydarzeń (dla lat 1974, 1977, 1978, 1984, 1987, 1988 przyjęto wartości hipotetyczne)

Źródło: opracowanie własne na podstawie AP Białystok, KP PZPR Zambrów, 112, Analiza pracy POP PZPR przy ZZPB w Zambrowie, k. 50–57; ibidem, 112, Sprawozdanie z pracy POP przy ZZPB po VIII Plenum KC, k. 130; ibidem, 112, Roczne ankiety sprawozdawcze, k. 142–151; ibidem, 117, Referat Sprawozdawczy KZ na IV Konferencję sprawozdawczo-wyborczą PZPR przy ZZPB, 11 V 1968 r., k. 87; ibidem, 117, Sprawozdanie Zakładowej Komisji Rewizyjnej na Zakładową konferencję sprawozdawczo-wyborczą, 11 V 1968 r., k. 107; ibidem, 117, Sprawozdanie Komitetu Zakładowego na V Konferencję sprawozdawczo-wyborczą PZPR w ZZPB w Zambrowie, k. 224, 228; ibidem, 119, Ocena przeprowadzonych rozmów indywidualnych i grupowych z członkami i kandydatami partii w ZZPB w Zambrowie, k. 107; ibidem, 117, Sprawozdanie Komitetu Zakładowego na VI Konferencję sprawozdawczo-wyborczą, k. 245; ibidem, 117, Sprawozdanie Zakładowej Komisji Rewizyjnej za okres od dnia 12 V 1968 r. do 6 XII 1970 r. z kontroli działalności wewnątrzpartyjnej w KZ PZPR oraz OOP przy ZZPB w Zambrowie, k. 248; ibidem, 119, Protokół z posiedzenia Plenum KZ z udziałem sekretarzy OOP i Egz. OOP, 12 IV 1974 r., k. 245; ibidem, 122, Ocena osiągniętych wyników w 1970 i 1971 r., k. 301; ibidem, 123, Rozmieszczenie członków i kandydatów partii w poszczególnych zawodach w ZZPB, k. 67; AP Białystok Oddział Łomża, KMG PZPR w Zambrowie, 49, Sprawozdanie o członkach i kandydatach partii [30 VI 1975 r.], k. 92; ibidem, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 1, Sprawozdanie KZ PZPR na IX Zakładową konferencję sprawozdawczo-wyborczą, k. 33; AP Białystok Oddział Łomża, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie 1, Protokół z IX Konferencji sprawozdawczo-wyborczej KZ PZPR przy ZZPB im. Rewolucji Październikowej w Zambrowie, 30 X 1979 r., k. 4; ibidem, Informacja o stanie Miejsko-Gminnej Organizacji Partyjnej w Zambrowie, 19 VI 1986 r., k. 91; ibidem, KMG PZPR w Zambrowie, 36, Informacja o stanie Miejsko-Gminnej Organizacji Partyjnej w Zambrowie, k. 75; ibidem, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 3, Działalność KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, k. 25; ibidem, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 4, Sprawozdanie KZ PZPR ZZPB na XI Zakładową konferencję sprawozdawczo-wyborczą, k. 17; ibidem, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 6, Sprawozdanie KZ PZPR w ZZPB im. Rewolucji Październikowej w Zambrowie za okres od grudnia 1983 do października 1986 r., k. 51; ibidem, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 7, Sprawozdanie KZ PZPR w ZZPB im. Rewolucji Październikowej w Zambrowie za okres od grudnia 1986 do grudnia 1988 r., k. 8.

W ZZPB w latach 1960–1972, podobnie jak w kolejnych²⁷, wśród członków PZPR przeważali robotnicy, na drugim miejscu znajdowali się pracownicy inżynieryjno-techniczni. To właśnie ta grupa zawodowa mogła liczyć na awans, a legitymacja partyjna na pewno go ułatwiała. Partyjni stanowili większy odsetek w grupie średniego i wyższego nadzoru technicznego (82,1 proc.), wśród obciągaczy koordynatorów (60 proc.) oraz w grupie mistrzów (52,1 proc.). Przynależność partyjna w pozostałych grupach zawodowych przedstawiała się następująco: prządki – 17,4 proc., tkaczki – 13,6 proc., obciągacze – 8 proc., zgrzeblaczki – 3,7 proc., przewijaczki – 10,4 proc., snowaczki – 15,0 proc., klejarze – 27,0 proc., cewiaczki – 3,2 proc., brakarze klasyfikatorzy – 6,6 proc., wózkarze – 0,1 proc., ślusarze – 12,6 proc., elektrycy – 6,3 proc., monterzy maszyn i urządzeń 23,0 proc., pracownicy magazynów – 17,7 proc., wiązacze osnów – 28,5 proc., czyściciele krosien – 4,7 proc., czyściciele zgrzeblan i czyściciele maszyn – 1,7 proc., ostrzarze obić i pokryw – 21 proc.; natykacze wątku – 2,1 proc., pracownicy administracyjno-biurowi – 25 proc., członkowie Straży Pożarnej – 36,3 proc., służba dozoru – 32,2 proc.²⁸ Najmniej partyjnych było wśród pracowników pomocniczych, mających najniższe kwalifikacje²⁹. Do partii nie należał ani jeden pracownik brygady rozładunkowo-załadunkowej. Ów ukazany wyżej prymat robotników wykwalifikowanych i pracowników inżynieryjno-technicznych wśród członków PZPR w ZZPB był odbiciem tendencji ogólnopolskiej. Zbigniew Bauman, jak cytowała Małgorzata Mazurek, zauważył, że na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych zakładowe organizacje PZPR ulegały „utechnicznianiu” obsady – co oznaczało rozbudowę partii w środowiskach pracowników technicznych (wysoko wykwalifikowanych robotników, majstrów, pracowników inżynieryjno-technicznych) oraz zwiększała się średnia wykształcenia partyjnych³⁰.

27 U progu ostatniego roku działalności PZPR, w styczniu 1989 r., wśród członków partii w ZZPB robotnicy stanowili 68,3 proc. (AP Białystok Oddział Łomża, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 7, Sprawozdanie KZ PZPR w ZZPB im. Rewolucji Październikowej w Zambrowie za okres od grudnia 1986 do grudnia 1988 r., k. 8).

28 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 123, Rozmieszczenie członków i kandydatów partii w poszczególnych zawodach w ZZPB, k. 68, 69.

29 Ibidem, 117, Sprawozdanie Komitetu Zakładowego na V Konferencję sprawozdawczo-wyborczą PZPR w ZZPB w Zambrowie, k. 225.

30 M. Mazurek, op. cit., s. 157.

Skład socjalny członków PZPR w ZZPB w latach 1960, 1964, 1966, 1968 i 1972

Źródło: opracowanie własne na podstawie: AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 116, Referat na zebranie sprawozdawczo-wyborcze POP w ZZPB, 27 XI 1960 r., k. 268; ibidem, 117, Referat sprawozdawczy Komitetu Zakładowego na III Konferencję zakładową PZPR w ZZPB, 27 VI 1966 r., k. 35; ibidem, 117, Referat sprawozdawczy Komitetu Zakładowego na IV Konferencję sprawozdawczo-wyborczą PZPR przy ZZPB, 11 V 1968 r., k. 88.

Odsetek członków partii wśród pracowników poszczególnych jednostek ZZPB w latach 1960–1972

Źródło: AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 29, Analiza pracy organizacyjnej organizacji partyjnej w ZZP Bawełnianego w Zambrowie od listopada 1959 do października 1960 r., k. 216; ibidem, 117, Referat sprawozdawczy Komitetu zakładowego na III Konferencję zakładową PZPR w ZZPB, 27 VI 1966 r., k. 36.

* Ruchem nazywano służby (mechaniczne, elektryczne i inne) pracujące na rzecz podstawowych wydziałów zakładu.

Powyższe zestawienie również potwierdza wcześniejsze dane o przewadze pracowników inżynieryjno-technicznych w grupach zawodowych, w których najwięcej osób należało do partii. Duży odsetek partyjnych (tzw. upartyjnienie) w załodze tkalni związany był na pewno po części z dużo większą liczbą pracowników technicznych oraz mistrzów pracujących na tym wydziale.

Na czele PZPR w ZZPB stał Komitet Zakładowy PZPR, a pomiędzy jego obradami Egzekutywa KZ PZPR z I sekretarzem KZ PZPR.

KZ PZPR liczył od 15 do 31 osób (w zależności od okresu), zbierał się na plenarnych posiedzeniach (w końcu lat sześćdziesiątych średnio raz na dwa–trzy miesiące, przy czym pięć razy wspólnie z Radą Robotniczą). Zajmowano się zarówno sprawami zakładu (np. wynikami ekonomicznymi czy sprawami załogi), jak i narzuconymi kwestiami ideologicznymi (np. obchodami 100-lecia urodzin Lenina)³¹. Tematami posiedzeń były np. „Kompleksowa analiza pracy Wydziału Przędzalni, Oddziału Przygotowawczego Tkalni w oparciu o pracę organizacji partyjnych, Analiza wykonawstwa zadań produkcyjnych, Realizacja wniosków dotyczących usprawnienia organizacji wysuniętych przez Komisję Zakładową realizującą uchwały VII Plenum KC”³². W celu omawiania ważnych dla ZZPB problemów egzekutywa KP, a następnie KMiG obradowała w ZZPB wraz z KZ ZZPB³³.

31 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 117, Sprawozdanie Komitetu Zakładowego na V Konferencję sprawozdawczo-wyborczą PZPR w ZZPB w Zambrowie, k. 229, 230; AP Białystok Oddział Łomża, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 1, Sprawozdanie KZ PZPR na IX Zakładową konferencję sprawozdawczo-wyborczą, k. 19; ibidem, 6, Sprawozdanie KZ PZPR w ZZPB im. Rewolucji Październikowej w Zambrowie za okres od grudnia 1983 do października 1986 r., k. 38.

32 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 117, Referat sprawozdawczy Komitetu Zakładowego na IV Konferencję sprawozdawczo-wyborczą PZPR przy ZZPB, 11 V 1968 r., k. 95, 96.

33 AP Białystok Oddział Łomża, KM-G PZPR w Zambrowie, 48, Informacja o sytuacji społeczno-politycznej na terenie KMG PZPR w Zambrowie w czerwcu 1983 r., k. 23.

Egzekutywa liczyła z reguły od 7 do 11 osób. W jej skład wchodzili I sekretarz POP, II sekretarz POP – kierownik organizacyjny, III sekretarz POP – kierownik agitacyjno-propagandowy oraz osoby odpowiedzialne za pracę Rady Zakładowej, Rady Robotniczej i KSR, a także inne organizacje działające w ZZPB³⁴. Rzeczą charakterystyczną jest fakt, że przez niemal cały okres działalności PZPR w ZZPB w składzie egzekutywy przeważały osoby urodzone w latach trzydziestych XX w., które wstąpiły do partii w latach pięćdziesiątych. Byli to najczęściej działacze partyjni z wieloletnim stażem pracy w ZZPB, którzy zmonopolizowali działalność struktur PZPR w kombinacie³⁵.

34 Ibidem, 113, Protokół z posiedzenia egzekutywy KZ PZPR przy ZZPB, 31 V 1963 r., k. 240; ibidem, 116, Referat na zebranie sprawozdawczo-wyborcze POP w ZZPB, 27 XI 1960 r., k. 276.

35 Ibidem, 117, Spis członków egzekutywy KZ wybranych na konferencji zakładowej, 6 XII 1970 r., k. 275; AP Białystok Oddział Łomża, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 1, Spis członków egzekutywy KZ, k. 60.

Egzekutywa spotykała się co 2–3 tygodnie (choć np. od maja do grudnia 1981 r. zebrała się tylko 4 razy)³⁶. Zajmowała się sprawami wewnątrzpartyjnymi (opłacaniem składek, ZOP, dyscypliną partyjną, rozbudową organizacji partyjnej), problemami produkcji ZZPB (wskaźnikami planów, wykonaniem zadań produkcyjnych, jakością produkcji – część posiedzeń odbywała się wspólnie z prezydiami Rady Robotniczej i Zakładowej), zagadnieniami ogólnymi (oceną pionu mistrzowskiego, recenzowaniem pracy organizacji politycznych, oceną radnych wszystkich szczebli), zadaniami ideologicznymi i pracą „masowo polityczną”³⁷. Egzekutywa mogła także udzielać kar partyjnych: upomnień, uwag na piśmie, nagan, a także usuwać z PZPR³⁸. Na posiedzenia egzekutywy zapraszano także gości (zarówno z zakładu, jak i spoza niego, np. jako ekspertów), w zależności od poruszanych problemów. Na zebraniach KZ oraz jego egzekutywy często bywał I sekretarz KP oraz dyrektor ZZPB (nawet jeżeli nie był jej członkiem).

36 Ibidem, 3, Sprawozdanie KZ PZPR z działalności za okres od lipca 1981 do 15 listopada 1982 r., k. 15.

37 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 117, Referat sprawozdawczy Komitetu Zakładowego na IV Konferencję sprawozdawczo-wyborczą PZPR przy ZZPB, 11 V 1968 r., k. 97.

38 AP Białystok Oddział Łomża, KW PZPR w Łomży, 200, Analiza pracy organizacji partyjnej w ZZPB w Zambrowie za okres od stycznia 1975 do września 1976 r., k. 109.

Głównym problemem, który nurtował zarówno KZ, jak i jego egzekutywę, była jednak frekwencja na zebraniach partyjnych. W niektórych OOP wahała się ona w granicach 50 proc., a zdarzało się, że zebrania w ogóle nie mogły się odbyć ze względu na brak odpowiedniej liczby uczestników. Najlepszą frekwencję osiągała z reguły OOP „szkolna” – nawet do 90 proc. Jak już wspomniano, frekwencja spadła zwłaszcza na początku lat osiemdziesiątych. Nieobecności na zebraniach członkowie partii najczęściej tłumaczyli dojazdami i trudną sytuacją rodzinną³⁹.

39 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 117, Sprawozdanie Komitetu Zakładowego na V Konferencję sprawozdawczo-wyborczą PZPR w ZZPB w Zambrowie, k. 220, 253; AP Białystok Oddział Łomża, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 1, Sprawozdanie KZ PZPR na IX Zakładową konferencję sprawozdawczo-wyborczą, k. 29.

Liczba OOP do końca lat siedemdziesiątych stale rosła, by osiągnąć w końcu dekady stan 14 organizacji. 6 z nich działało w tkalni, 5 w przędzalni oraz po jednej w działach Głównego Mechanika i Głównego Energetyka. Funkcjonowała także ZOP Dzienna (zrzeszająca wyłącznie pracujących na I zmianę dzienną). Istniały 54 grupy partyjne⁴⁰. Dopiero powstanie „Solidarności” i spadek liczby członków partii rozpoczął redukcję struktur OOP. W połowie 1981 r. było już tylko 11 OOP: 3 w przędzalni, 4 w tkalni oraz po jednej w działach Głównego Mechanika i Głównego Energetyka, administracji, a także strażach (Przemysłowej i Pożarnej)⁴¹. W kolejnych latach liczba OOP spadła do stałego poziomu ośmiu organizacji. Dwie OOP znajdowały się w tkalni, dwie w przędzalni, po jednej przypadało na Wydział Mechaniczny i Remontów, Wydział Elektryczny, Straży Przemysłowej i Straży Pożarnej, działała także ZOP Dzienna⁴². Spadek ten był nie tylko wynikiem zmniejszenia się liczby członków partii, lecz także przejściem przedsiębiorstwa od 1982 r. na system pracy dwuzmianowej.

40 Ibidem, 1, Sprawozdanie KZ PZPR na IX Zakładową konferencję sprawozdawczo-wyborczą, k. 26; ibidem, 1, Protokół z IX Konferencji sprawozdawczo-wyborczej KZ PZPR przy ZZPB im. Rewolucji Październikowej w Zambrowie, 30 X 1979 r., k. 4.

41 Ibidem, 2, Sprawozdanie KZ PZPR na IX Zakładową konferencję sprawozdawczo-wyborczą, k. 22.

42 Ibidem, 3, Sprawozdanie KZ PZPR w ZZPB na XI Zakładową konferencję sprawozdawczo-wyborczą, k. 17; ibidem, 5, Sprawozdanie KZ PZPR za okres od grudnia 1983 do stycznia 1985 r., k. 20.

OOP zbierały się z zasady raz w miesiącu, choć czasami mała frekwencja powodowała, że zebrania nie odbywały się. Oddziałowymi organizacjami partyjnymi kierowały egzekutywy OOP PZPR z I sekretarzami OOP na czele. Strukturą podległą OOP były grupy partyjne kierowane przez grupowych. Obejmowały one pracowników zatrudnionych na tych samych stanowiskach bądź blisko ze sobą współpracujących. Grupowi informowali o zebraniach partyjnych, zbierali składki, ich rolą było także: „inspirowanie i wykonywanie zadań produkcyjnych”, „udział i inspirowanie załogi do podnoszenia kwalifikacji zawodowych i społecznych”, współpraca z organizacjami młodzieżowymi i społecznymi, pomoc egzekutywie OOP w opracowaniu i kontroli zadań partyjnych. Przede wszystkim jednak grupy te zajmowały się sprawami wewnątrzpartyjnymi⁴³.

43 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 117, Sprawozdanie Komitetu Zakładowego na V Konferencję sprawozdawczo-wyborczą PZPR w ZZPB w Zambrowie, k. 220, 222, 223.

OOP na Wydziale Przędzalni zorganizowano według trzech kolejnych zmian. Na Wydziale Tkalni system zmianowy dodatkowo podzielono według rodzaju krosien, tzn. zmiana I „Saurer”, zmiana II „Saurer”, zmiana III „Saurer”, zmiana I „KA”, zmiana II „KA”, zmiana III „KA”. Odrębne OOP przeznaczano dla pracowników działów Głównego Energetyka i Głównego Mechanika. Pozostali pracownicy zostali skupieni w ramach ZOP „Dzienna”. Dodatkowo w strukturach PZPR ZZPB w latach 1971–1976 znajdowała się ZOP „Szkolna”, działająca w ZSW⁴⁴.

44 Ibidem, 117, Sprawozdanie Komitetu Zakładowego na V Konferencję sprawozdawczo-wyborczą PZPR w ZZPB w Zambrowie, k. 247; AP Białystok Oddział Łomża, KMG PZPR w Zambrowie, 26, protokół nr 18 z posiedzenia egzekutywy Komitetu Miasta i Gminy PZPR, 18 XI 1976 r. w Zambrowie, k. 255.

Pracą szkoleniową i propagandową w ZZPB zajmował się Społeczny Ośrodek Propagandy Partyjnej, który powstał w styczniu 1963 r. Szkolił on niemal wszystkich członków PZPR w sprawach ideologicznych⁴⁵, m.in. organizując kursy. Opracowywał także „propagandę wizualną” – czyli umieszczane w różnych miejscach zakładu plansze i hasła o treści ideologicznej i rocznicowej⁴⁶.

45 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 117, Sprawozdanie Komitetu Zakładowego na V Konferencję sprawozdawczo-wyborczą PZPR w ZZPB w Zambrowie, k. 234.

46 Ibidem, 41, Analiza pracy Społecznego Ośrodka Propagandy Partyjnej przy KZ PZPR w ZZPB, k. 232–238.

Niemal we wszystkich miejscach pracy uważano, że legitymacja partyjna jest przepustką do lepszego życia. Liczono na różne przywileje oraz atrakcyjne skierowania na wczasy, możliwość otrzymania działki pracowniczej czy wreszcie szybszy awans⁴⁷. Członkowie egzekutywy KZ doskonale zdawali sobie z tego sprawę: „Mamy również przykłady osób wstępujących do partii dla osiągnięcia w ich mniemaniu korzyści osobistych w postaci awansów, polepszenia warunków bytowych itp. […] W rezultacie po osiągnięciu zamierzonego przez siebie celu człowiek taki uważa, że partia jest mu już niepotrzebna – rozstaje się z legitymacją partyjną. W przypadku nieosiągnięcia zamierzonych celów uważa, że został mocno skrzywdzony i opuszczenie szeregów partyjnych łączy z pretensjami do partii”⁴⁸. „Niektórzy członkowie w partii są do pewnego okresu, gdy widzą w tym cel osobisty, po osiągnięciu którego stają się bierni, mało aktywni, gdyż chcą opuścić szeregi partii. To obserwują bezpartyjni i wytykają te sprawy członkom partii, którym brak kontrargumentów”⁴⁹.

47 M. Mazurek, op. cit., s. 171.

48 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 117, Sprawozdanie Komitetu Zakładowego na V Konferencję sprawozdawczo-wyborczą PZPR w ZZPB w Zambrowie, k. 228.

49 Ibidem, 53, Protokół nr 10 z posiedzenia egzekutywy Komitetu Powiatowego w Zambrowie, 14 IV 1972 r., k. 193.

Przykłady elementów „propagandy wizualnej” PZPR umieszczonej na terenie ZZPB. Druga połowa lat siedemdziesiątych XX w. Zbiory RIH.

Od egzekutywy KZ PZPR w ZZPB zależały przyjęcia nowych członków PZPR pracujących w zakładzie i skreślania już należących do partii. Wykorzystując te uprawnienia, egzekutywa starała się nie dopuszczać do wręczania legitymacji PZPR osobom „niegodnym”. Służyć temu miały m.in. specjalne egzaminy, które zdawali kandydaci⁵⁰.

50 Podczas egzaminów zadawano pytania, które miały pomóc wyłonić osoby nadające się do partii: Kto jest Przewodniczącym Rady Państwa, kto jest ministrem obrony narodowej, kto jest sekretarzem Komitetu Wojewódzkiego, z czego utrzymuje się partia, kto może być członkiem partii, do jakiej partii egzaminowany wstępuje, czy kandydat wykonuje normy, kto jest sekretarzem Zmianowej Organizacji Partyjnej. Zdarzało się, że kandydaci musieli rozwiązywać zawiłe problemy ideologiczne: „Tow. Olkowski pyta, czy ksiądz może być członkiem partii. Odpowiedź, że nie. Tow. Adamczyk pyta, kto może być członkiem partii. Odpowiedź dobra. Drugie pytanie tow. Adamczyka – czy ksiądz może uznawać statut partii oraz zasady ideowe partii. Odpowiedź, że tak, dlatego też tow. Glinkowski dogłębnie wyjaśnił, że ksiądz, będąc księdzem, nie może uznawać statutu partii oraz zasad ideowych partii”. „Pytanie zadał tow. Olkowski – czy będzie dobry członek partii, jeżeli będzie chodził do kościoła, odpowiedź, że nie”. „[...] jakie macie zdanie, czy nadal będziecie wierzyć i czy jesteście przekonani, że wiara jest prawdziwa. [Odpowiedź kandydata:] Obecnie wierzę, ale są już szkolenia po tej linii i gdy będę całkowicie przekonany o nieprawdziwości wiary, zmienię zdanie”. Inne zadawane pytania dotyczyły stosunków rodzinnych kandydata, polityki, stosunku do produkcji zakładu. Co ciekawe, tylko kobietom zadawano pytanie, czy poinformowały rodziców o fakcie wstąpienia do PZPR (ibidem, 113, Protokół z posiedzenia egzekutywy KZ PZPR przy ZZPB z 31 V 1963 r., k. 240–244; ibidem, 121, Protokół z posiedzenia egzekutywy KZ PZPR, 13 VIII 1966 r., k. 32, 33).

Egzekutywa KZ zajmowała się również opuszczaniem szeregów PZPR. Były cztery zasadnicze powody uszczuplania organizacji partyjnej w ZZPB: odejście na własną prośbę, usunięcie, zmiana miejsca pracy, śmierć członka partii. Egzekutywa angażowała się tylko przy dwóch pierwszych przyczynach odejścia. Członkowie partii podawali najczęściej następujące powody rezygnacji z działania w PZPR: żądania rodziny (rodziców, małżonków)⁵¹, konieczność poświęcenia się wychowaniu dzieci, komplikacje natury religijnej⁵². Skreślano natomiast z listy członków za „nieprzestrzeganie norm statutowych i zastrzeżenia natury moralno-etycznej” oraz bierną postawę⁵³.

51 Jedno z wyjaśnień rezygnacji z członkostwa w PZPR brzmiało: „żona jego choruje i lekarz oświadczył, że to powód, że należy do partii, wynika to ze spraw religii i to cały powód. Żona leczy się na nerwy. Nadmieniam, że żona, dzieci i ja chodzimy do kościoła” (ibidem, 123, Protokół z posiedzenia egzekutywy KZ PZPR, 27 XI 1973 r., k. 307).

52 Ibidem, 113, Protokół z posiedzenia egzekutywy KZ PZPR przy ZZPB z 31 V 1963 r., k. 244; ibidem, 123, Protokół z posiedzenia egzekutywy KZ PZPR, 27 XI 1973, k. 307.

53 Ibidem, 117, Sprawozdanie Komitetu Zakładowego na V Konferencję sprawozdawczo-wyborczą PZPR w ZZPB w Zambrowie, k. 228.

Warto pamiętać, że o niewielkim znaczeniu zakładowej komórki PZPR decydowała w głównej mierze jej słabość polityczna. Niemal wszyscy członkowie partii byli „nowicjuszami” w działalności partyjnej, PZPR w ZZPB nie odegrała większej roli w czasie odwilży październikowej, nie wyłoniono związanych z nią autentycznych przywódców załogi⁵⁴. Partia była wprawdzie najważniejszą, ale tylko jedną z wielu instytucji sztucznie zaszczepionych w zakładzie. Służyła raczej jako wygodna odskocznia do dalszej kariery niż rzeczywista organizacja stawiająca sobie zadania do wykonania.

54 Jednym z głównych elementów październikowej odwilży były wystąpienia w wielkich zakładach pracy (M. Tymiński, op. cit., s. 164).

6.2. Aktywność organizacji młodzieżowych

Druga rangą po PZPR w politycznej hierarchii w przedsiębiorstwie była podporządkowana partii organizacja młodzieżowa. W ZZPB działały kolejno trzy „młodzieżówki” PZPR: Związek Młodzieży Polskiej (do 1957 r.), Związek Młodzieży Socjalistycznej (1957–1976) i Związek Socjalistycznej Młodzieży Polskiej (od 1976 r.). Celem tych organizacji była indoktrynacja wchodzącej w życie młodzieży, wyławianie osób najbardziej aktywnych i późniejsze wcielanie ich do partii. PZPR opiekowała się wspomnianymi organizacjami młodzieżowymi, starała się pobudzać je do aktywności i propagować przez nie działania PZPR.

Gdy uruchomiono kombinat zambrowski, działał ZMP. Głównym zadaniem Związku w ZZPB było „wychowanie młodzieży w duchu moralności socjalistycznej, w przywiązaniu do Zakładu pracy i mobilizacji jej do wykonywastwa [sic!] planów produkcyjnych”⁵⁵. W 1955 r. do ZMP należało ok. 60 proc. młodzieży zatrudnionej w zakładzie⁵⁶.

55 AP Białystok, KP PZPR Zambrów, 112, Ocena pracy Zarządu Zakładowego ZMP przy ZZPB, k. 77.

56 Ibidem, 113, Sprawozdanie z działalności Koła ZMP przy ZZPB w Zambrowie za okres od 1 V do 16 IX 1954 r., k. 16, 17.

Szczególną uwagę starano się zwrócić na wychowanie przyszłych robotników. Uważano, że zetempowiec powinien się odpowiednio zachowywać w pracy i poza nią. Od członków ZMP wymagano więc zaangażowania we współzawodnictwo pracy, dokształcanie zawodowe, pracę społeczną, polityczną, a także wychowawczą wśród młodzieży niezrzeszonej. Wymagania te były jednak trudne do spełnienia i często pojawiały się narzekania na zachowanie i pracę członków ZMP⁵⁷.

57 Ibidem, 113, Protokół z zebrania egzekutywy POP przy ZZPB, 17 IX 1954, k. 12.

Powołany w 1957 r. Związek Młodzieży Socjalistycznej zrzeszał młodych ludzi do lat 28. ZMS zajmował się dwoma głównymi celami: współzawodnictwem pracy i sprawami kultury. Podczas zebrania egzekutywy relacjonowano, że grupy współzawodnictwa zorganizowane przez ZMS „konkretnie realizują politykę partii w sprawie zwalczania bumelantów i nierobów”⁵⁸ oraz że walczyły „o dobrą jakość produkcji, wykonywanie norm produkcyjnych, estetykę miejsca pracy”⁵⁹. To właśnie ZMS była odpowiedzialna za rywalizację o tytuł Brygady Pracy Socjalistycznej⁶⁰. ZMS organizował także na terenie ZZPB Szkoły Aktywu ZMS⁶¹. W Związku powołano do życia Koło Młodych Racjonalizatorów i Wszechnicę Społeczno-Polityczną⁶².

58 Ibidem, 27, Informacja o pracy organizacji młodzieżowych ZMW i ZMS w powiecie zambrowskim na Egz. KP, k. 136.

59 Ibidem, 116, Referat, 8 VI 1957 r., k. 211.

60 Szerzej zob. podrozdział Współzawodnictwo pracy, s. 209.

61 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 120, Informacja o pracy ZMP w ZPB w Zambrowie, k. 35.

62 Ibidem, 46, Sprawozdanie KZ PZPR w ZZPB z realizacji uchwały egzekutywy KW PZPR w sprawie pracy ideowo-wychowawczej w zakładach przemysłowych z września 1967 r., k. 63.

Na czele ZMS w Zambrowskich Zakładach Przemysłu Bawełnianego stał Komitet Zakładowy ZMS kierowany przez sekretarza. W skład KZ wchodziło w 1958 r. siedmiu członków, przy czym tylko jeden z nich był członkiem PZPR⁶³. W zakładzie funkcjonowało początkowo trzynaście grup działania ZMS, następnie pracę organizowano w ramach kół. Istniały też komisje sekretariatu zakładowego: młodzieżowa, propagandowa, kulturalno-oświatowa oraz sportowa, jednak ich działalność nie była znacząca⁶⁴.

63 Ibidem, 27, Informacja o pracy organizacji młodzieżowych ZMW i ZMS w powiecie zambrowskim na Egz. KP, k. 136.

64 Ibidem, 113, Protokół z zebrania egzekutywy KZ PZPR oraz KZ ZMS przy ZZPB, 26 VI 1962 r., k. 203–207.

Działalność Związku Młodzieży Socjalistycznej w ZZPB opierała się na strukturze kół. Najwięcej⁶⁵ z nich (12) zorganizowanych było w Zasadniczej Sszkole Włókienniczej, 8 – w tkalni, 3 – w przędzalni, 2 obejmowały tzw. Ruch, a jedno – administrację. Najwięcej członków Związku Młodzieży Socjalistycznej pracowało na Wydziale Tkalni (43 proc.) i uczyło się w ZSW (36 proc.). Pozostałe koła były znacznie skromniejsze – w sumie należało do nich 19 proc. członków organizacji, z czego 11 proc. z Wydziału Przędzalni⁶⁶. Z biegiem czasu coraz więcej członków ZMS wywodziło się z ZSW i Technikum Włókienniczego (w 1968 r. – 36 proc., w 1970 r. – 61 proc., 1972 r. – 51 proc.). W latach siedemdziesiątych to właśnie grupy szkolne przejawiały największą aktywność⁶⁷. W 1968 r. w ZMS przeważali robotnicy (ponad 58 proc.), inżynierowie i technicy stanowili 6 proc. składu organizacji. Wśród członków związku przeważały kobiety (ok. 60 proc.). 19 proc. aktywistów Związku Młodzieży Socjalistycznej było członkami lub kandydatami PZPR⁶⁸.

65 Stan na 1968 r.

66 Opracowanie własne na podstawie AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 121, Informacja z pracy Zarządu Zakładowego ZMS za okres od 23 IX 1967 do 30 V 1968 r., k. 304.

67 Ibidem, 117, Sprawozdanie Komitetu Zakładowego na V Konferencję sprawozdawczo-wyborczą PZPR w ZZPB w Zambrowie, k. 237, 268; ibidem, 121, Informacja z pracy Zarządu Zakładowego ZMS za okres od dnia 23 IX 1967 do 30 V 1968 r., k. 305.

68 Ibidem.

Liczebność zakładowej organizacji ZMS w ZZPB w latach 1958–1972

Źródło: opracowanie własne na podstawie: AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 35, Ocena pracy Powiatowego Komitetu ZMS za 1961 r. w Zambrowie, k. 59; ibidem, 117, Protokół z III Konferencji sprawozdawczo-wyborczej KZ PZPR przy ZZPB, 27 VI 1966 r., k. 6; ibidem, 116, Referat na zebranie sprawozdawczo-wyborcze POP w ZZPB, 27 XI 1960 r., k. 280; ibidem, 120, Informacja o pracy ZMP w ZZPB w Zambrowie, k. 37; ibidem, 117, Sprawozdanie Komitetu Zakładowego na V Konferencję sprawozdawczo-wyborczą PZPR w ZZPB w Zambrowie, k. 237; ibidem, 117, Sprawozdanie Komitetu Zakładowego na V Konferencję sprawozdawczo-wyborczą PZPR w ZZPB w Zambrowie, k. 268.

Liczebność organizacji młodzieżowej w ZZPB nie przekroczyła więc 23 proc. załogi fabryki. Powolny wzrost liczby członków ZMS w połowie lat sześćdziesiątych był niedostrzegalny z powodu dużego wzrostu stanu zatrudnienia w fabryce. Na wzrost liczby członków Związku znaczący wpływ miał rozrost organizacji w szkołach przyzakładowych.

Niemal wszystkie zestawienia dotyczące działalności ZMP i ZMS wspominały o małej efektywności tych organizacji. Nie istnieje żaden znany autorowi dokument, pokazujący akceptację poczynań komunistycznej młodzieżówki ze strony KZ PZPR czy dyrekcji przedsiębiorstwa. Istniejąca w zakładzie organizacja była typowym tworem powstałym na zamówienie, niemającym pomysłu na działanie i wykonującym jedynie polecenia płynące z centrali. Zarówno KZ, jak i KP PZPR skarżyły się, że młodzież nie przejawiała inicjatywy, była oporna, niezdyscyplinowana, w nic się nie angażowała.

Przykłady elementów „propagandy wizualnej” ZSMP umieszczonej na terenie ZZPB. Druga połowa lat siedemdziesiątych XX w. Zbiory RIH.

Nieznacznej zmianie uległa sytuacja organizacji młodzieżowej w latach osiemdziesiątych. Nie ustały natomiast narzekania na jej funkcjonowanie („Działalność tej organizacji winna być źródłem dopływu młodych do partii – a jednak tak nie jest”⁶⁹), pojawiły się za to pierwsze głosy akceptacji działań ZSMP. W latach osiemdziesiątych do ZSMP należało od 250 do 350 osób, z czego większość stanowili robotnicy (85 proc.). Wśród członków ZSMP przeważały kobiety – było ich ok. 70 proc., w PZPR zaś tylko 30 proc.⁷⁰

69 AP Białystok Oddział Łomża, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 10, Informacja o działalności organizacji partyjnej PZPR w ZZPB im. Rewolucji Październikowej, k. 74.

70 Ibidem, 6, Protokół z XII Konferencji sprawozdawczo-wyborczej KZ PZPR w ZZPB im. Rewolucji Październikowej w Zambrowie, 10 XI 1986 r., k. 6; AP Białystok Oddział Łomża, KMG PZPR w Zambrowie, 21, Informacja o działalności organizacji partyjnej PZPR w ZZPB im. Rewolucji Październikowej, k. 83; ibidem, ZW ZSMP w Łomży, 62, Zestawienie statystyczne Zarządu Zakładowego ZSMP ZZPB, k. 54; ibidem, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 11, Wprowadzenie do dyskusji na temat młodzieży, k. 48.

6.3. Związki zawodowe

Działalność związków zawodowych i reprezentującej ich w przedsiębiorstwie Rady Zakładowej była specyficznym sposobem rozumienia i pełnienia typowej funkcji organizacji zawodowej. Zakładano bowiem, że ochrona praw i interesów robotniczych to także zwiększanie produkcji przedsiębiorstwa. Faktycznie więc związki zawodowe były jedynie organizacją fasadową, a dzięki kurateli właściwej komórki PZPR były opanowane i nadzorowane przez partię⁷¹.

71 M. Tymiński, op. cit., s. 211.

Związki zawodowe były największą organizacją masową w ZZPB. Pracownicy Zakładów byli członkami Związku Zawodowego Pracowników Przemysłu Włókienniczego, Odzieżowego i Skórzanego. W końcu lat pięćdziesiątych skupiały one 99 proc. załogi ZZPB. Wykazana w zestawieniu jednoprocentowa grupa nienależąca do związków zawodowych złożona była z pracowników świeżo przyjętych do pracy, których po prostu nie zdążono zapisać do organizacji związkowej⁷². W kolejnych latach liczba członków organizacji związkowej w ZZPB przekroczyła nawet liczbę pracowników zakładu, gdyż należeli do niej także emeryci i renciści (w 1976 r. członkowie związków zawodowych stanowili 120 proc. załogi zakładu)⁷³. W latach siedemdziesiątych była to druga organizacja związkowa w województwie po „Fastach”⁷⁴. Prace wśród załogi prowadzono za pośrednictwem kilkudziesięciu Rad Oddziałowych (np. w 1967 r. było ich 65)⁷⁵.

72 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 116, Referat, 8 VI 1957 r., k. 209.

73 AP Białystok, ZZPPWOiS, 60, Sprawozdanie z działalności za rok 1976 Zakładowej Organizacji Związkowej, k. 49.

74 Ibidem, 60, Zestawienie pomocnicze do sporządzenia sprawozdań zbiorczych za rok 1972, k. 1.

75 Ibidem, 54, Sprawozdanie z działalności Rady Zakładowej i Robotniczej od kwietnia 1970 do maja 1971 r., k. 142.

Radą Zakładową kierowało dwudziestokilkuosobowe plenum Rady Zakładowej. Jego prezydium, kierujące na co dzień związkami zawodowymi, liczyło ok. dziesięciu osób⁷⁶. Plena Rady Zakładowej odbywały się dość rzadko – średnio raz na dwa–trzy miesiące. Dyskutowano na nich o absencji chorobowej w zakładzie, wypadkach przy pracy i BHP, wypoczynku młodzieży, dofinansowywaniu wkładów mieszkaniowych, podziale funduszu zakładowego i nagród⁷⁷. Radę Zakładową kontrolowała organizacja partyjna przedsiębiorstwa. Zdecydowana większość członków Rady była członkami PZPR (np. w 1963 r. 80 proc. stanu Rady stanowili partyjni)⁷⁸.

76 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 44, Ocena z działalności Rady Zakładowej w ZZPB za okres od 20 III 1966 r. do dnia 1 III 1967 r. na egzekutywę KP PZPR, k. 225.

77 AP Białystok, ZZPPWOiS, 54, Sprawozdanie z działalności Rady Zakładowej i Robotniczej od kwietnia 1970 do maja 1971 r., k. 131–137.

78 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 37, Ocena pracy KZ PZPR przy ZZPB z grupami partyjnymi i organizacjami społecznymi, k. 132.

Rada Zakładowa i związki zawodowe przede wszystkim zajmowały się interwencjami w sprawach pracowników, przydziałami mieszkań i pożyczek⁷⁹. Działalność prowadzono za pośrednictwem komisji problemowych, m.in. Socjalno-Bytowej, Współzawodnictwa Pracy, Kobiecej, Ochrony Pracy, Młodzieżowej, Komisji do spraw Kulturalno-Oświatowych oraz Komisji Sportu i Turystyki. Pod nadzorem Rady Zakładowej pracowała też Zakładowa Komisja Rozjemcza, Rada Ubezpieczeń Społecznych, Komisja ds. Szkolenia Zawodowego i Sąd Społeczny⁸⁰. KZ PZPR zarzucał związkom zawodowym w ZZPB zbyt małe zaangażowanie w sprawy produkcji, kultury i rozrywki pracowników⁸¹. Wskazywał także na nieumiejętność pogodzenia pracy dla dobra pracownika i zakładu pracy, uznając, że związki przedkładają korzyść załogi nad korzyści kombinatu⁸².

79 Ibidem, 116, Referat, 8 VI 1957 r., k. 209.

80 Ibidem, 117, Sprawozdanie Komitetu Zakładowego na V Konferencję sprawozdawczo-wyborczą PZPR w ZZPB w Zambrowie, k. 238, 239.

81 Ibidem, 116, Referat, 8 VI 1957 r., k. 209.

82 Ibidem, 116, Referat na zebranie sprawozdawczo-wyborcze POP w ZZPB, 27 XI 1960 r., k. 282.

W rzeczywistości działalność związków zawodowych w ZZPB była kolejną fikcją zbudowaną jedynie na potrzeby zewnętrznej sprawozdawczości. „Narad […] [Związków Zawodowych] nie organizuje się po prostu dlatego, że ludzie nie chcą przychodzić. Należałoby się zastanowić również nad tym, dlaczego ludzie nie chcą przychodzić. Ważnym momentem jest to, że robotnik idący na naradę chciałby coś skorzystać, a na takich naradach stawia się to, co potrzeba, a ludzie chcieliby słyszeć coś innego”⁸³. Gdy w 1966 r. w Wydziale Tkalni ok. 30 proc. pracowników nie otrzymało urlopów wypoczynkowych, Rada Zakładowa była bezradna. Tłumaczyła rozgoryczonym robotnikom, że trzeba brać pod uwagę nie tylko dobro pracownika, lecz także wykonanie zadań produkcyjnych⁸⁴.

83 Ibidem, 37, Protokół nr 7/63 z posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie 7 III 1963 r., k. 123.

84 Ibidem, 44, Ocena z działalności Rady Zakładowej w ZZPB za okres od 20 III 1966 r. do 1 III 1967 r. na egzekutywę KP PZPR, k. 232.

Jedynie pomoc socjalna związków, zwłaszcza przy dystrybucji przydziałów mieszkaniowych, budziła uznanie pracowników: „związki zawodowe […] skupiają w swoich szeregach 99 proc. załogi i zdobywają […] coraz większą popularność przez udzielanie w dużej ilości zapomóg oraz pożyczek, jak również przez załatwianie spraw robotników, szczególnie dotyczących zagadnień socjalno-bytowych”⁸⁵. Rada Zakładowa typowała ludzi na członków spółdzielni mieszkaniowej. Przyznawała też mieszkania zakładowe (działając w porozumieniu z dyrekcją). Brała pod uwagę staż pracy, kwalifikacje i perspektywy dalszej pracy chętnego na przydział. „Zdarzają się wypadki przydzielenia mieszkania pracownikowi, który pracuje krótko, ale to dyktuje konieczność, gdyż on jest potrzebny w produkcji”⁸⁶.

85 Ibidem, 27, Sprawozdanie z pracy POP przy ZZPB, k. 105.

86 Ibidem, 38, Protokół nr 22/63 z posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie, 15 VIII 1963 r., k. 70.

Radykalną zmianę działalności związków zawodowych przyniósł Sierpień 1980 r. W ciągu 12 miesięcy liczba członków dotychczasowych związków w ZZPB (nazywanych wówczas Niezależnymi Samorządnymi Związkami Zawodowymi Pracowników Przemysłu Włókienniczego, Odzieżowego i Skórzanego) spadła z 3367 do 1000 osób. Z istniejących wcześniej 71 grup związkowych zostało jedynie 13⁸⁷.

87 AP Białystok, ZZPPWOiS, 60, Sprawozdanie z działalności za rok 1979 ZOZ, k. 195; ibidem, 60, Sprawozdanie zbiorcze z działalności ZZPPWOiS w 1980 r., k. 262.

„Solidarność” w ZZPB powstała dopiero w październiku 1980 r. Powołała ją grupa mistrzów z Wydziału Tkalni, którzy na jej przewodniczącego wybrali 26-letniego zakładowego socjologa Marka Rutkowskiego. Co ciekawe, sam zainteresowany nie był nawet obecny podczas zebrania, a o wyborze dowiedział się post factum⁸⁸. Prawdopodobnie w typowy sposób wystawiono do odpowiedzialnej i niebezpiecznej funkcji osobę spoza grona zainteresowanych zmianami. Grupa taka, mając nadzieję na profity wynikające z wpływu na wybranego, zachowywała jednocześnie bezpieczną pozycję w razie niepowodzenia przedsięwzięcia. Marek Rutkowski był również jednym z założycieli i przewodniczącym Miejskiej Komisji Koordynacyjnej NSZZ „Solidarność” w Zambrowie oraz delegatem na I Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ „Solidarność”⁸⁹.

88 Relacja Marka Rutkowskiego z 12 stycznia 2006 r.

89 Nasi w Sejmie i w Senacie. Posłowie i senatorowie wybrani z listy „Solidarności”, OW Volumen, Warszawa 1990, s. 131.

„Solidarność” w ZZPB była największą organizacją zakładową w województwie łomżyńskim⁹⁰. Według danych z listopada 1980 r. skupiała ok. 2400 osób, czyli mniej więcej 75 proc. całej załogi przedsiębiorstwa. Niemal wszyscy członkowie zakładowej organizacji PZPR zapisali się do nowego związku⁹¹. O sile i zakresie wpływów „Solidarności” w ZZPB świadczy poparcie ogólnopolskiej akcji bojkotu „pracującej soboty” organizowanej przez NSZZ „Solidarność” 10 stycznia 1981 r. Do pracy w przedsiębiorstwie zgłosiło się wówczas 177 osób (na 940 zobowiązanych wówczas do pracy), w tym tylko 112 z produkcji (z Wydziału Przędzalni i Działu Głównego Mechanika)⁹². Związkowi w 1981 r. udało się doprowadzić m.in. do zniesienia w zakładzie pracy kobiet na nocną zmianę⁹³.

90 Ibidem.

91 AP Białystok Oddział Łomża, KW PZPR w Łomży, 374, NSZZ „Solidarność” w zakładach pracy woj. łomżyńskiego, stan na dzień 26 XI 1980 r., k. 19, 20, 23.

92 AP Białystok Oddział Łomża, KW PZPR w Łomży, 375, Informacja Wydziału Organizacyjnego KW PZPR w Łomży, k. 1.

93 Nasi w Sejmie i w Senacie..., s. 131.

Marek Rutkowski z Lechem Wałęsą. Zdjęcie z plakatu wyborczego z 1989 r. Zbiory autora.

Wprowadzenie stanu wojennego w grudniu 1981 r. nie wywołało w ZZPB żadnych protestów, choć na pewno władza zakładała taką możliwość. W Zambrowie internowano pięciu działaczy NSZZ „Solidarność”, m.in. przewodniczącego KZ w ZZPB Marka Rutkowskiego⁹⁴ oraz aktywnego działacza Eugeniusza Łomocińskiego (obu zwolniono w marcu 1982 r.)⁹⁵. Stan wojenny położył kres działalności „Solidarności” w ZZPB. Nieliczni jej działacze przejawiali aktywność na terenie miasta, sam zakład nie stał się jednak znaczącym punktem oporu (ani czynnego, ani biernego) przeciw władzy komunistycznej.

94 Ibidem; T. Danilecki, M. Zwolski, Podlasie i Suwalszczyzna [w:] Stan wojenny w Polsce 1981–1983, red. A. Dudek, IPN, Warszawa 2003, s. 448.

95 Decyzja o internowaniu Eugeniusza Łomocińskiego zawierała stwierdzenie: „może organizować grupy przestępcze powodujące objawy dezorganizacji życia i wywołujące niepokój ludności; ww. był agitatorem bojkotu pracy w ZZPB w soboty robocze stycznia br., w wystąpieniach publicznych ostro i napastliwie atakuje nieprawidłowości w kraju i partię” (AIPN Bi, 49/19, Akta internowanego Eugeniusza Łomocińskiego, Decyzja o internowaniu, k. 2).

Decyzja o internowaniu Marka Rutkowskiego z 13 grudnia 1981 r. Zbiory autora.

Spotkanie członków Związku Zawodowego Pracowników ZZPB, 1986 r. Zbiory RIH.

Po delegalizacji wszystkich związków zawodowych w 1982 r. i uchwaleniu nowej ustawy związkowej również w ZZPB zaczęto tworzyć zręby nowych, posłusznych władzy związków zawodowych. Organizację budowano powoli. Partyjne władze wojewódzkie narzekały w listopadzie 1982 r., że w ZZPB nie można utworzyć nawet grupy inicjatywnej⁹⁶. Wiosną 1983 r. zarejestrowano taką grupę liczącą 75 osób⁹⁷. W lipcu 1983 r. do Związku Zawodowego Pracowników ZZPB należało 238 osób⁹⁸, w październiku tego roku – 479 osób. Robotnicy stanowili 47 proc. tej organizacji, członkowie partii – 17,5 proc.⁹⁹ W rzeczywistości idea nowych związków zawodowych nie była popularna wśród pracowników przedsiębiorstwa. Tajny współpracownik SB „Edward” raportował: „Związki zawodowe tworzą się bardzo opornie, a liczba pracowników, którzy do nich należą, jest znikoma i nie reprezentują oni interesów załogi. Pracownicy twierdzą, że nie ma sensu należeć do związków, gdyż kończy się na opłacaniu składek, a nie ma innych korzyści”¹⁰⁰. Ten sam agent parę dni później informował: „Wszeborowski [Leszek – mistrz w ZZPB] powiedział z kolei, że […] nawet niektórzy członkowie partii nie wyrazili zgody na wpisanie ich na listę członków związków zawodowych. Ludzie uważają, że związki te organizowane są przez władze PRL i ich struktura będzie odgórnie narzucona, więc będzie uzależniona od Rządu i Partii i nie będzie faktycznie reprezentować interesów robotników, bo działacze nie będą mogli się władzy sprzeciwić”¹⁰¹. Liczba członków związków jednak rosła. W 1985 r. należało do nich 938 osób (35 proc. załogi)¹⁰², półtora roku później – 1160 osób (44 proc.). Był to najwyższy wynik w liczbach bezwzględnych w całym województwie łomżyńskim. Interesujące jednak wydaje się to, że tylko ok. 50 proc. członków partii zapisało się do nowych związków, choć partia tradycyjnie opanowała Zarząd Związków Zawodowych (w połowie lat osiemdziesiątych na 17 członków zarządu 13 należało do PZPR)¹⁰³.

96 AP Białystok Oddział Łomża, KW PZPR w Łomży, 377, Informacja nt. wdrażania ustawy o związkach zawodowych, k. 136.

97 R. Klimaszewski, Szukanie przebicia, „Gazeta Współczesna”, 19–20 III 1983.

98 Idem, Próba czasu, „Gazeta Współczesna”, 2–3 VII 1983; idem, Obecność bardziej dostrzegana, „Gazeta Współczesna”, 11 X 1988, nr 236, s. 3.

99 AP Białystok Oddział Łomża, KMG PZPR w Zambrowie, 48, Informacja o stanie rozwoju ruchu zawodowego na terenie województwa łomżyńskiego, 31 X 1983 r., k. 36.

100 AIPN Bi, 008/639/2, Teczka pracy TW Edward, Notatka służbowa dot. Spotkania z TW ps. „Edward”, 18 III 1983 r., k. 170.

101 Ibidem, Informacja nr 88/LO-163/83, 29 III 1983 r., k. 171.

102 AP Białystok Oddział Łomża, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 5, Sprawozdanie Komitetu Zakładowego PZPR za okres od grudnia 1983 do stycznia 1985 r., k. 20, 21.

103 Ibidem, 6, Sprawozdanie Komitetu Zakładowego PZPR w ZZPB im. Rewolucji Październikowej w Zambrowie za okres od grudnia 1983 do października 1986 r., k. 52.

Dzieje organizacji robotniczych w ZZPB – zarówno związków zawodowych, jak i samorządu robotniczego – pokazują, że w przedsiębiorstwie nie powstała typowa dla dużego zakładu pracy załoga robotnicza. Pracownicy nie chcieli działać w jakichkolwiek organach mogących popaść w konflikt z administracją zakładową. Znakomicie czuli się „w drugim szeregu”, oczekując jedynie na profity płynące z działalności innych, co pokazują dzieje „Solidarności” w ZZPB. Na przewodniczącego wybrano młodego człowieka, do związku zapisało się kilka tysięcy osób, jednak w chwili próby w stanie wojennym członkowie ci nie przejawiali żadnej aktywności. Posłusznie realizowano polecenia władz. Można zaryzykować stwierdzenie, że mogło tu wystąpić zjawisko zauważone przez Ralfa Dahrendorfa w odniesieniu do początkowej fazy industrializacji, w której pracownicy nie mają ani poczucia wspólnoty, ani liderów, ani programu działania. Dopiero stabilizacja zwiększa możliwość uświadomienia i artykulacji swoich interesów¹⁰⁴. Stabilizacji takiej załoga ZZPB faktycznie nigdy się nie doczekała. Wpływ na to miała przede wszystkim duża fluktuacja kadr i brak tradycji robotniczych w regionie.

104 R. Towalski, Konflikty przemysłowe w Europie Zachodniej i w Polsce (ze szczególnym uwzględnieniem lat dziewięćdziesiątych XX wieku), SGH, Warszawa 2001, s. 27, 28.

6.4. Inne organizacje

Oprócz organizacji stricte politycznych, takich jak PZPR i ZMP (ZMS, ZSMP), istniało w ZZPB także wiele innych organizacji. Oczywiście żadna z nich nie była apolityczna, nie tylko ze względu na cel działania, kierownictwo, ale przede wszystkim z uwagi na kontrolę, którą sprawowała nad organizacjami zakładowa komórka PZPR. Działalność każdej z organizacji, jej dokonania i plany były opiniowane i oceniane przez KZ ZZPB.

W ciągu 35 lat działalności ZZPB w czasach Polski Ludowej istniały w przedsiębiorstwie następujące organizacje: TOPL, Liga Przyjaciół Żołnierza (później Liga Obrony Kraju), Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze, Liga Kobiet Polskich, koło Naczelnej Organizacji Technicznej, Polski Czerwony Krzyż, koło Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego, Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej, Towarzystwo Szkoły Świeckiej, Towarzystwo Świadomego Macierzyństwa, a także Klub Techniki i Racjonalizacji. Sumując członków wszystkich powyższych organizacji, można stwierdzić, że zaangażowało się w nie ok. 40–50 proc. załogi¹⁰⁵. Szacunki te są oczywiście złudne, gdyż często jedna osoba należała do więcej niż jednej organizacji. Słabe zaangażowanie załogi w działalność społeczną tak tłumaczył dyrektor przedsiębiorstwa: „Załoga ZZPB jest na pewno liczna, ale 1/3 dojeżdża i automatycznie wypada z życia społecznego w zakładzie. Oprócz tych, co dojeżdżają, jest jeszcze grupa ludzi związana z gospodarstwem. Inny moment, który ma na te sprawy wpływ, to że załoga nasza jest bardzo młoda. Są to ludzie na etapie rozwoju rodzin, większość załogi to kobiety, na których ciąży wiele obowiązków”¹⁰⁶.

105 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 116, Referat na zebranie sprawozdawczo-wyborcze POP w ZZPB, 27 XI 1960 r., k. 284.

106 Ibidem, 46, Protokół nr 6 z posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie, 27 II 1969 r., k. 53.

Większość organizacji formalnie działających w ZZPB faktycznie niczego nie robiła. Komórki danego zrzeszenia powoływano z reguły na mocy odgórnego zarządzenia, jedynie po to, by odnotować w arkuszu sprawozdawczym działalność kolejnej organizacji. Przykładami tego typu organizacji w ZZPB były Towarzystwo Szkoły Świeckiej, NOT, PTE¹⁰⁷.

107 Ibidem, 41, Ocena działalności Towarzystwa Szkoły Świeckiej na terenie powiatu zambrowskiego za okres od 24 V 1964 do 22 II 1965 r., k. 115; ibidem, 121, Sprawozdanie z działalności Zakładowego Koła NOT oraz KTiR, k. 154, 155; ibidem, 123, Sprawozdanie z pracy Koła PTE przy ZZPB w Zambrowie za 1974 r., k. 377; ibidem, 117, Sprawozdanie Komitetu Zakładowego na V Konferencję sprawozdawczo-wyborczą PZPR w ZZPB w Zambrowie, k. 240; ibidem, 123, Sprawozdanie z pracy Koła PTE przy ZZPB w Zambrowie za 1974 r., k. 377.

Najbardziej kuriozalną i chyba w pełni oddającą charakter działalności organizacyjnej pracowników była aktywność Towarzystwa Świadomego Macierzyństwa. W latach sześćdziesiątych jedyne w powiecie koło tej organizacji działało w ZZPB. Należało do niej ok. 3000 członków, czyli niemal cała załoga. 100 proc. członków regularnie opłacało składki organizacyjne – jak z dumą pisano w raportach. Działalność towarzystwa była jednak zupełną fikcją: „Planów pracy od dwóch lat [tj. od 1965] się nie sporządza. Z powodu złej frekwencji na zebraniach członków zarządu, zebrania nie odbywają się. Komisja Rewizyjna nie przejawia żadnej działalności”. Skrupulatne opłacanie składek brało się stąd, że opłacał je zakład z funduszu socjalnego¹⁰⁸.

108 AP Białystok Oddział Łomża, PPRNiUP w Zambrowie, 124, Informacja o działalności stowarzyszeń w powiecie, k. 181.

Do najbardziej aktywnych organizacji należała Liga Przyjaciół Żołnierza (następnie Liga Obrony Kraju). LOK zorganizowany był w początkowo 11, a następnie 13 kołach wydziałowych, zrzeszał od 15 do 25 proc. załogi, choć – jak przyznawał rozbrajająco Zarząd – składki opłacali nieliczni¹⁰⁹. Kobiety stanowiły tylko ok. 10 proc. członków Ligi. W każdym zarządzie zakładowym LOK ponad 80 proc. stanowili członkowie PZPR¹¹⁰. O znaczeniu i randze LOK może świadczyć fakt, że z reguły jej honorowymi prezesami w ZZPB byli dyrektorzy przedsiębiorstwa¹¹¹.

109 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 120, Informacja z pracy Organizacji Zakładowej LOK przy ZZPB w Zambrowie, k. 304; ibidem, 122, Sprawozdanie z działalności Zarządu Zakładowego LOK przy ZZPB za 1967 i 1968 r., k. 16; ibidem, 123, Informacja o pracy Zarządu Zakładowego LOK przy ZZPB za okres 1973–1974, k. 379–381.

110 Ibidem, 120, Informacja z pracy Organizacji Zakładowej LOK przy ZZPB w Zambrowie, k. 304; ibidem, 121, Informacja Zarządu Zakładowego LOK przy ZZPB w Zambrowie z działalności za 1966 r., k. 128.

111 Ibidem, 121, Informacja Zarządu Zakładowego LOK przy ZZPB w Zambrowie z działalności za 1966 r., k. 128.

Zespół akrobatyczny TKKF „Czółenko”, 1963 r. Zbiory RIH.

W LOK istniały bardzo popularne kluby: motorowy oraz strzelecki¹¹². LOK prowadził także działalność kulturalno-rozrywkową. Była ona nie tylko sposobem realizacji programu, ale też szansą na zdobywanie funduszy organizacyjnych. „W programie działalności Zarządu Zakładowego niemało miejsca zajmuje systematyczne organizowanie wieczorków tanecznych w sali k-5. Członkowie Zarządu przez cały czas pełnią dyżury na wieczorkach tanecznych organizowanych w każdą sobotę i niedzielę, które dają dochody na działalność LOK-u, a dla społeczeństwa zadowolenie, gdyż mogą bawić się w dniach wolnych od pracy”¹¹³. Duża popularność LOK, mająca związek z atrakcyjnymi propozycjami spędzania wolnego czasu, powodowała, że organizację wykorzystywano również do indoktrynacji politycznej. LOK, obok spartakiad czy nauk strzelania, organizował zawody walterowskie i kościuszkowskie, spotkania z weteranami II wojny światowej, czyny społeczne z okazji różnych rocznic, capstrzyki z okazji rocznic rewolucji październikowej, świąt LWP, tygodnia LOK, a także przygotowywał gazetki i hasła okolicznościowe¹¹⁴.

112 Ibidem, 33, Informacja z działalności sportu i turystyki za 1960 r., k. 186; ibidem, 122, Sprawozdanie z działalności Zarządu Zakładowego LOK przy ZZPB za 1967 i 1968 r., k. 16.

113 Ibidem, 123, Informacja o pracy Zarządu Zakładowego LOK przy ZZPB za okres 1973–1974, k. 380.

114 Ibidem, 122, Sprawozdanie z działalności Zarządu Zakładowego LOK przy ZZPB za 1967 i 1968 r., k. 16.

Zakład animował również działalność sportową. Starano się krzewić kulturę fizyczną wśród załogi, a także umożliwiać podnoszenie tężyzny fizycznej wszystkim zainteresowanym. Sportem amatorskim zajmowały się przede wszystkim Klub Sportowy „Włókniarz” oraz Ognisko Towarzystwa Krzewienia Kultury Fizycznej „Czółenko”. Struktury te były odpowiedzialne za tworzenie sekcji sportowych pośród załogi oraz organizację imprez sportowych. Największą z nich stanowiła coroczna Spartakiada Zakładowa ZZPB, w której brało udział nawet 40 proc. załogi kombinatu¹¹⁵. Zakład dbał również o przygotowanie i utrzymanie miejsc służących uprawianiu sportu (boiska i przez długie lata jedynej w Zambrowie hali sportowej powstałej w nieczynnej parowozowni ZZPB)¹¹⁶. Szczyt popularności sportu zakładowego przypadł na przełom lat szóstej i siódmej dekady XX w. W kolejnych latach zainteresowanie nim malało i przenosiło się na Międzyzakładowy Zambrowski Klub Sportowy „Olimpia”, którego filarem stał się KS „Włókniarz”.

115 AZZ, CRZZ, Wydział Organizacyjny, 2495, Ocena z organizacji i przebiegu Spartakiad i Rajdów Tysiąclecia w województwie białostockim realizowanych przez pion Związków Zawodowych 1961 r., k. 215, 216; AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 33, Informacja z działalności sportu i turystyki za 1960 r., k. 187.

116 AP Białystok Oddział Łomża, PPRN w Zambrowie, 101, Sprawozdanie z rozwoju Kultury Fizycznej powiatu zambrowskiego, k. 481.

6.5. Życie polityczne w ZZPB

Całą społeczność tworzącą załogę przedsiębiorstwa w PRL poddawano indoktrynacji politycznej. Wszyscy pracownicy, bez względu na przynależność organizacyjną, stykali się z zakrojonymi na szeroką skalę działaniami propagandowymi.

Przykładem takich działań były różnego rodzaju szkolenia i kursy polityczne w ZZPB. Ze względu na niedobór osób przygotowanych merytorycznie dużo częściej organizowano szkolenia polityczne niż wspomniane wyżej kursy zawodowe. W tego typu szkoleniach przodował KZ PZPR. Odczyty prowadzili lektorzy (w 1979 r. było ich w ZZPB 14; korzystano także z kadry powiatowej organizacji partyjnej)¹¹⁷. Komitet Zakładowy organizował też szkolenia dla wszystkich pracowników ZZPB, choć – jak ubolewano – brali w nich udział przede wszystkim członkowie PZPR (zapewne ze względu na obawy przed sankcjami partyjnymi). Również Zakładowym Ośrodkiem Pracy Ideowo-Wychowawczej (formalnie społecznym) kierował sekretarz KZ PZPR ds. propagandy. W 1961 r. organizowano szkolenie dla „mniej zaawansowanych” na temat ogólnych zagadnień gospodarczych (osiem kursów poświęconych m.in. programowi KPZR – wzięły w nich udział 352 osoby), dla „bardziej zaawansowanych” – zatytułowany „Zagadnienia budownictwa socjalizmu w Polsce” (nie zostało przeprowadzone)¹¹⁸. W kolejnych latach kursy poświęcono historii ruchu robotniczego, zagadnieniom światopoglądowym oraz ekonomice przemysłu¹¹⁹. Z czasem rozbudowano organizację kursów. W 1973 r. indywidualne szkolenia członków partii przeprowadzono na poziomie podstawowym oraz na poziomie średnim. Tematami zajęć były „Wybrane problemy historii polskiego ruchu robotniczego”, „Wybrane problemy polityki gospodarczej PRL” i „Ekonomiczne problemy współczesnego kapitalizmu”. Najwyższym stopniem edukacji politycznej w przedsiębiorstwie była Zakładowa Szkoła Aktywu, gdzie wykładano podstawy marksizmu-leninizmu. Specjalne szkolenia organizowano dla OOP „Szkolna”. Najzdolniejsi słuchacze mogli też trafić do Wieczorowego Uniwersytetu Marksizmu-Leninizmu przy KP PZPR. Oddzielnie organizowano także edukację ekonomiczną dla średniego personelu technicznego i działaczy samorządu robotniczego. Szkolenia tego zaniechano jednak z braku chętnych¹²⁰.

117 Ibidem, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 1, Sprawozdanie KZ PZPR na IX Zakładową konferencję sprawozdawczo-wyborczą, k. 24.

118 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 113, Ocena szkolenia partyjnego w roku 1961/62 do 31 stycznia, k. 160–163.

119 Ibidem, 117, Referat sprawozdawczy Komitetu Zakładowego na III Konferencję zakładową PZPR w ZZPB, 27 VI 1966 r., k. 41.

120 Ibidem, 119, Protokół z posiedzenia Plenum KZ z udziałem Sekretarzy OOP i Egz. OOP, 12 IV1974 r., k. 262, 263.

Szkolenia partyjne w ZZPB przez cały okres istnienia PZPR miały ściśle określony, indoktrynujący kierunek kształcenia. Jego główne założenia właściwie nie zmieniały się przez kilkanaście lat. Wraz z zaostrzeniem się walki politycznej w latach osiemdziesiątych wprowadzano związane z tym tematy. Szkolenia partyjne bardzo często stanowiły wówczas komentarz do aktualnych wydarzeń. Obowiązkowo słuchacze uczestniczyli w następujących zajęciach: „Sprawiedliwość społeczna w socjalizmie i obecne warunki jej realizacji”, „Zadania członka partii w umacnianiu przewodniej roli PZPR po XII i XIII Plenum KC PZPR”, „Geneza, źródła i rola antykomunistycznej krucjaty w strategii i taktyce amerykańskiego imperializmu”, „Rola i funkcje socjalistycznego państwa na tle doświadczeń ostatnich lat”¹²¹. Po wizycie Jana Pawła II w Polsce w 1983 r. w ZZPB zorganizowano spotkanie aktywu politycznego i robotniczego z lektorem KC: „Wizyta Papieża – stosunki państwo–Kościół”¹²². Jeszcze trzy lata przed upadkiem komunizmu robotnicy słuchali wykładów zatytułowanych: „Zadania OOP w umacnianiu kierowniczej roli partii w swoim środowisku”, „Perspektywiczny program partii – marksistowsko-leninowska analiza budowy socjalistycznej Polski”, „Źródła, przejawy i skutki współczesnego klerykalizmu w Polsce. Zadania partii w jego przezwyciężaniu”, „Zadania POP w rozwoju inicjatyw produkcyjnych w kształtowaniu socjalistycznych stosunków międzyludzkich w zakładach pracy”¹²³.

121 AP Białystok Oddział Łomża, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 13, Lektorzy – wykładowcy do prowadzenia szkolenia partyjnego w roku szkolnym 1983/1984, k. 27.

122 Ibidem, Komitet Miejsko-Gminny w Zambrowie, 48, Informacja o sytuacji społeczno-politycznej na terenie KMG PZPR w Zambrowie w lipcu 1983 r., k. 25, 26.

123 AP Białystok Oddział Łomża, KMG PZPR w Zambrowie, 35, Siatka szkolenia powszechnego członków partii za rok 1985/86 na terenie KMG PZPR w Zambrowie, k. 91.

Z biegiem czasu także Zambrowski Uniwersytet Robotniczy zaczął prowadzić przede wszystkim działalność ideologiczną, zarzuciwszy niemal zupełnie nauczanie. W ofercie Uniwersytetu na początku lat siedemdziesiątych znajdowały się następujące formy szkolenia: Wszechnica Społeczno-Polityczna, Zakładowa Szkoła Aktywu (ZSA), Koło Młodych Racjonalistów, Koło Wiedzy o Partii, Koło Młodych Polityków, Wyższa Szkoła Aktywu (WSA) typu kulturalno-oświatowego, WSA dla organizatorów szkoleń, kursy prawa pracy i socjologii dla personelu mistrzowskiego i kierowniczego, WSA typu organizacyjnego dla przewodniczących kół ZMS. Prowadzono także przygotowania do olimpiady Wiedzy o Polsce i Świecie Współczesnym, zajęcia wyrównawcze dla młodzieży, która nie opanowała materiału w szkole, oraz kursy języków obcych¹²⁴.

124 AP Białystok, ZW ZMS, 511, Pismo ZP ZMS w Zambrowie do dyrekcji Uniwersytetu Robotniczego w Białymstoku, 22 X 1973 r., k. 206, 207.

Do ważniejszych zadań zakładu pracy w PRL należało przybliżanie załodze ideologii państwa socjalistycznego. Organizowano więc uroczyste obchody najważniejszych świąt: Dnia Kobiet (8 marca), Święta Pracy (1 maja), rocznicy ogłoszenia Manifestu PKWN (obchodzonej 22 lipca), dnia Ludowego Wojska Polskiego (12 października), a także rocznicy Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji Październikowej (7 listopada). Czczono również święta lokalne (np. rocznice wyzwolenia danej miejscowości, rocznicę powstania przedsiębiorstwa) czy branżowe (Dzień Włókniarza, Dzień Milicjanta i Funkcjonariusza SB). Pracownicy, choć przymuszeni zwykle do udziału w uroczystości, mieli podnosić jej prestiż.

Można stwierdzić, że ZZPB „zapewniał ideologiczne zapotrzebowanie” na klasę robotniczą w pozbawionym jej rejonie. W kombinacie czczono przede wszystkim dwa święta: 1 Maja i 22 Lipca. Święto Pracy obchodzono tradycyjnie: ulicami miasta maszerował pochód. W zakładzie organizowano poza tym uroczystą akademię, na którą najczęściej zapraszano mieszkańców miasta. W pochodzie kolumna ZZPB była najważniejsza, największa i najbarwniejsza spośród wszystkich biorących udział w manifestacji. Legenda „twierdzy socjalizmu”, a przede wszystkim liczebność załogi robiły wrażenie nie tylko na działaczach partyjnych, lecz także na zwykłych uczestnikach pochodu. Pomimo że formalnie uczestnictwo w pochodzie było dobrowolne, zdarzało się, że pracownicy administracyjni sprawdzali listę obecności (nazywało się to w języku partyjnym „zabezpieczaniem frekwencji”¹²⁵). Osoby, które nie chciały w nim uczestniczyć, musiały przedstawić zwolnienie lekarskie. Maszerowano w ściśle określonym porządku: na czele komitet obchodów, następnie ZSW, Wydział Przędzalni, Wydział Tkalni, administracja, Dział Głównego Mechanika, Dział Głównego Energetyka, Dział Zaopatrzenia i Zbytu, Dział Transportu, pracownicy żłobka i przedszkola, a za nimi zakładowa służba zdrowia¹²⁶. Na pochód warto było jednak iść nie tylko dlatego, żeby się nie narazić kierownictwu. Manifestantom wręczano czerwone i biało-czerwone flagi (przygotowywano z reguły kilkaset szturmówek, oprócz tablic i transparentów)¹²⁷. Stanowiły one źródło znakomitych kijów do szczotek oraz materiałów, z których zdolne krawcowe potrafiły uszyć np. bluzki.

125 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 120, Protokół z posiedzenia egzekutywy KZ z 30 IV 1964 r., k. 71.

126 Ibidem, 122, Protokół z posiedzenia egzekutywy KZ PZPR, 18 III 1971 r., k. 267.

127 Ibidem, 121, Protokół z posiedzenia egzekutywy Komitetu Zakładowego PZPR, 23 IV 1967, k. 271.

Przykładowo w 1962 r. organizację Święta Pracy powierzono dwóm komisjom: jedna zajęła się przygotowaniem akademii, druga odpowiadała za pochód. W pochodzie ZZPB wyróżniały się brygady pracy socjalistycznej, NOT i ZMS. Kombinat maszerował ze stoma szturmówkami i czterema transparentami. „Na komendanta pochodu wybrano tow. Adamczyka, do obowiązku komendanta jest zabezpieczyć liczebność załogi w pochodzie. Obowiązki milicji robotniczej na dzień 1-wszego maja będzie pełniła straż przemysłowa po cywilnemu”¹²⁸. W celu zapewnienia odpowiedniej frekwencji uciekano się np. do odrabiania nocnej zmiany poprzedzającej pochód w niedzielę przed robotniczym świętem, żeby ludzie byli wypoczęci przed pochodem¹²⁹. W 1963 r. pochód zakładowy uświetniła orkiestra dęta. Poszczególne komórki zakładu zmuszano do podjęcia zobowiązań produkcyjnych w związku ze Świętem Pracy¹³⁰.

128 Ibidem, 113, Protokół z posiedzenia Komitetu Obchodu 1 Maja, 20 IV 1962 r., k. 171, 172.

129 Ibidem, k. 172.

130 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 113, Protokół z posiedzenia egzekutywy KZ PZPR przy ZZPB, 8 IV 1963 r., k. 235; AP Białystok Oddział Łomża, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 11, Informacja, k. 32.

Pracownicy ZZPB podczas pochodu pierwszomajowego. Za manifestantami transparent z napisem „Niech żyje niewzruszona jedność państw obozu socjalistycznego”. Na czele orkiestra zakładowa. Pierwsza połowa lat sześćdziesiątych XX w. Zbiory W. Skawskiego.

Obchody 22 Lipca były w ZZPB szczególnie uroczyste, gdyż obok świętowania kolejnej rocznicy opublikowania Manifestu PKWN, czczono także jubileusz ZZPB. Z reguły świętowanie rozpoczynano dzień wcześniej uroczystą wieczornicą bądź akademią, podczas której wręczano „mniejsze nagrody”, a spotkanie kończono zabawą¹³¹. Główne uroczystości odbywały się 22 lipca, gdy dekorowano najbardziej zasłużonych. Szczególną oprawę miały okrągłe rocznice, np. z okazji 20-lecia Polski Ludowej odbyła się masówka załogi¹³².

131 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 28, Program obchodu Święta Odrodzenia 22 VII 1958 r., k. 24.

132 AZZ, CRZZ, Wydział Organizacyjny, 2771, Protokół odbytego wspólnego posiedzenia plenarnego WK ZZ, KW ZMS, Wojewódzkiej Komisji Porozumiewawczej, Naczelnej Organizacji Technicznej w Białymstoku, 24 I 1964 r., k. 3.

Sztandar ZZPB (prawa i lewa strona) używany od momentu nadania Zakładowi imienia Rewolucji Październikowej w 1977 r. Zbiory autora.

Kierownictwo zakładu (zarówno administracyjne, jak i polityczne) starało się także zaszczepić załodze szacunek do ZSRR. Stąd obchody w ZZPB rocznicy przewrotu bolszewickiego, które szczególną oprawę przybrały po 1977 r. Wówczas kombinat otrzymał imię Rewolucji Październikowej oraz nowy sztandar. W pomieszczeniach ZDK „Relaks” otwarto Izbę Tradycji i Perspektyw. Oprócz dziejów zakładów prezentowano w niej materiały dotyczące najnowszej historii regionu, poczynając od września 1939 r.¹³³ 7 listopada od tego momentu stał się także świętem zakładu, obchodzonym zamiast dotychczasowych rocznicowych uroczystości lipcowych¹³⁴.

133 (BR), Dotrzymali słowa, „Za wolność i lud” 1978, s. 16, 17, 19.

134 AP Białystok Oddział Łomża, KMG PZPR w Zambrowie, 48, Informacja o sytuacji społeczno-politycznej na terenie KMG PZPR w Zambrowie w miesiącu październiku 1985 r., k. 87.

Świętem dla przedsiębiorstw były także wizyty szczególnych gości w zakładzie. Wielkie fabryki w czasach Polski Ludowej chętnie odwiedzali członkowie najwyższych władz państwa i partii. Wizyty takie wykorzystywano propagandowo, pokazując gospodarcze sukcesy Polski Ludowej. Zambrowskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego świetnie nadawały się do takiego celu. Jednak przez cały okres funkcjonowania kombinatu nie pojawiła się w nim żadna pierwszoplanowa postać polskiego życia politycznego. Genowefa Łaskarzewska, I sekretarz jednej z OOP, wspominała: „Pewien czołowy działacz «z góry» miał odwiedzić nasz zakład. Jego wizytę poprzedziła specjalna inspekcja, która stwierdziła: «Nie może do was przyjechać, bo za dużo w waszych halach pyłu, kurzu, hałas, za gorąco, za…»”¹³⁵. W ZZPB pojawiali się jednak goście, z tym że nigdy nie ci najważniejsi. Wizyta w ZZPB była niemal obowiązkowa dla każdego goszczącego z oficjalną wizytą w powiecie, mieście, gminie czy komitecie partii. Wielokrotnie także zapraszano i goszczono przedstawicieli ZSRR, szczególnie Armii Radzieckiej¹³⁶. Najwyższy rangą przedstawiciel Związku Radzieckiego – ambasador ZSRR w PRL – gościł w ZZPB w 1964 r. Tradycyjnie odbyło się spotkanie z załogą i zwiedzanie kombinatu¹³⁷.

135 G. Łaskarzewska, Odmierzanie miary, „Kontakty” 1985, nr 31, s. 4.

136 AP w Białystok Oddział Łomża, KMG PZPR w Zambrowie, 48, Informacja o sytuacji społeczno-politycznej na terenie KMG PZPR w Zambrowie za kwiecień 1984 r., k. 51.

137 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 120, Protokół z posiedzenia egzekutywy KZ, 13 IV 1964 r., k. 69.

Delegacja Armii Radzieckiej podczas zwiedzania Izby Tradycji ZZPB, 1977 r. Zbiory G. Skawskiego.

Indoktrynacja polityczna była jednym z głównych celów organizacji polityczno-społecznych w zakładzie, choć oczywiście nie wyrażano tego expressis verbis. Starano się docierać do pracowników na różne sposoby: w czasie indywidualnych rozmów (prywatnych lub służbowych), namawiano do prenumeraty prasy partyjnej, wstępowania do organizacji politycznych lub społecznych, popularyzowano ideę Polski socjalistycznej. Do pracowników ZZPB starano się docierać za pomocą radiowęzła zakładowego oraz (bardzo krótko) jednodniówki „Życie Kombinatu”. Był to organ POP PZPR, Rady Zakładowej i dyrekcji przedsiębiorstwa, wydawany na początku działalności kombinatu. Słabe zaangażowanie pracowników sprawiło, że ukazało się jedynie kilka numerów pisma.

Niezmiernie ważnym elementem indoktrynacji politycznej w zakładzie była „propaganda wizualna” (lub „propaganda poglądowa”), czyli wszelkiego rodzaju hasła, plansze, gabloty, tablice, błyskawice, gazetki, hasła, rysunki itp., mające wpływać na załogę i wynik jej pracy. Najczęściej eksponowano zagadnienia polityczne, osiągnięcia ZZPB, wielkość produkcji, zatrudnienia, funduszu płac, średnich zarobków. Mobilizowano także do wykonania planów, poprawy stanu BHP, współzawodnictwa pracy. Rozmieszczone w całym zakładzie plansze, fotogazetki, gabloty dotyczyły m.in. zbrodni hitlerowskich, budowy komunizmu i osiągnięć gospodarczych w ZSRR, znaczenia XX Zjazdu KPZR, cytatów programu KPZR, rozwoju gospodarczego Polski i krajów socjalistycznych, życia i działalności Lenina itp. Jedna z fotogazetek przedstawiała „samoobronę państw Układu Warszawskiego z przeciwstawieniem gazetki mówiącej o agresywnych planach NATO”¹³⁸. Pojawiały się także elementy propagandy wizualnej dotyczącej samego zakładu, jego historii i załogi¹³⁹. Zdarzały się czasami nadzwyczajne działania propagandowe, np. gdy w końcu lat pięćdziesiątych pojawiła się w mediach francuskich informacja o strajku w ZZPB rozpędzonym za pomocą gazów łzawiących¹⁴⁰. News podchwyciły prasa polska w Wielkiej Brytanii, a także Rozgłośnia Polska Radia Wolna Europa. Gdy informacje te dotarły do ZZPB, POP przygotował „demaskatorskie” gazetki, które wyśmiewały te informacje¹⁴¹.

138 Ibidem, 46, Ocena stopnia realizacji wytycznych egzekutywy KW PZPR w Białymstoku z grudnia 1966 r. w sprawie propagandy wizualnej w zakładach produkcyjnych, k. 37, 38.

139 Ibidem, k. 38, 40.

140 Ofiarą nieprawdziwej informacji o strajku w ZZPB w 1960 r. padła warszawska korespondentka „France Soir” Ewa Fourier. Jak wspominała jej przyjaciółka, dziennikarka otrzymała telefonicznie z Paryża upomnienie, iż nie napisała o strajku rozpoczętym w Zambrowie. Na podstawie informacji przekazanych telefonicznie z Francji zredagowała ona potrzebną wiadomość. Władze polskie dość szybko zareagowały na jej pojawienie się na Zachodzie. W sprawozdaniu Wydziału VII Departamentu II MSW za IV kwartał 1960 r. napisano: „W związku z wysłaniem przez Ewę Fourier informacji prasowej o rzekomym strajku w Zambrowie oraz innymi nieobiektywnymi artykułami w przeszłości wysłano do MSZ wraz z odpowiednimi dokumentami wniosek o cofnięcie akredytacji dziennikarskiej i wydalenie jej z granic PRL. W wyniku dostarczonych MSZ materiałów Fourier została wydalona z kraju w dniu 4 grudnia 1960 roku” (K. Persak, Sprawa Henryka Hollanda, ISP PAN–IPN, Warszawa 2006, s. 97, 98).

141 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 116, Referat na zebranie sprawozdawczo-wyborcze POP w ZZPB, 27 XI 1960 r., k. 279.

„Życie Kombinatu” – trzeci numer jednodniówki wydawanej w połowie lat pięćdziesiątych XX w. w ZZPB. Zbiory autora.

Rozciągarki na Wydziale Przędzalni. Nad maszynami widoczne hasło: „Robotnicy, inżynierowie, technicy – produkujcie więcej, lepiej, taniej”. 1967 r., Agencja Forum, fot. A. Jałosiński.

W zakładzie można było spotkać cztery rodzaje haseł: polityczne¹⁴², mobilizujące do podniesienia jakości produkcji¹⁴³, mobilizujące do oszczędności¹⁴⁴, mobilizujące do bardziej wydajnej pracy¹⁴⁵.

142 „Cała załoga bierze udział w realizacji uchwał VII Plenum KC PZPR”, „Każdy pracownik zgłasza wniosek o usprawnienie pracy na swoim odcinku i tym samym będzie realizował uchwały VII Plenum KC PZPR”, „Realizacja Uchwał VIII Plenum KC PZPR gwarancją poprawy stosunków międzyludzkich w Zakładzie”, „Niech żyje Polska Zjednoczona Partia Robotnicza – awangarda narodu polskiego”, „Przyjaźń z ZSRR rękojmią bezpieczeństwa Polski”, „Niech żyje i zwycięża socjalizm”, „Niech żyje Front Jedności Narodu”, „Niech żyje Polska Zjednoczona Partia Robotnicza – przodująca siła narodu”, „Niech żyje pokój i przyjaźń między narodami”, „Niech żyje i umacnia się braterska przyjaźń narodów Polski i ZSRR”.

143 „Ciągaczko! Niewyrobienie taśmy do końca – odcienie w przędzy to wzrost ilości odpadków”, „Każde zbicia i niedobicia wątku to produkcja brakowa i obniżka twego zarobku”, „Tkaczko – każdy nieodszukany wątek to błąd w tkaninie”, „Produkowanie braków – to marnotrawstwo przędzy”.

144 „Cewiaczko – brak rezerwy na cewce, źle ustawiony wątek – to marnotrawstwo pieniędzy”, „Pamiętaj, że każdy kg przędzy kosztuje 36 zł. A ile ty kilogramów przędzy niszczysz w ciągu miesiąca?”, „Obowiązkiem każdego pracownika jest podniesienie cewki z przędzą lub pustej”, „Oszczędzajmy surowce i materiały oraz surowce i paliwa”.

145 „Postęp techniczny dźwignią wzrostu wydajności pracy”, „Dbaj o jakość”, „Robotnicy, inżynierowie, technicy – produkujcie więcej, lepiej, taniej”, „Prządko – każde nieczynne wrzeciono w ciągu 8 godzin pomniejsza produkcję niedoprzędu o 3,5 kg”, „Mistrzu – każde źle uregulowane krosno powoduje zaniżenie wydajności tkacza i jego zarobku” (AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 46, Ocena stopnia realizacji wytycznych egzekutywy KW PZPR w Białymstoku z grudnia 1966 r. w sprawie propagandy wizualnej w zakładach produkcyjnych, k. 37).

Warto jednak przytoczyć wypowiedź Stanisława Mioduszewskiego – przewodniczącego Rady Zakładowej ZZPB: „w ZZPB jest szereg haseł. Zastanówmy się, co one dają, kiedy stanowiska pracy są brudne i pod nogami leży pełno cewek. Myślę, że w parze z propagandą wizualną powinna iść inna praca, mobilizująca załogę do wykonywania zadań produkcyjnych”¹⁴⁶.

146 Ibidem, 43, Protokół nr 28 z posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie, 8 XII 1966 r., k. 302.

To właśnie rywalizacja w wynikach produkcji miała być jednym z głównych celów „propagandy wizualnej”. W ZZPB zaplanowano więc aleję przodowników pracy i racjonalizatorów. W każdej z dużych gablot miało się znajdować jedno zdjęcie oraz opis dokonań przedstawionej osoby. Przy stanowiskach pracy planowano umieszczać tablice ruchome, które nie tylko wskazywałyby wyróżniających się pracowników, lecz także tych, którzy nie nadążając z wykonywaniem obowiązków, blokowali pracę innych. Najlepsze grupy pracowników otrzymywały proporce przechodnie, umieszczane na maszynach lub obok nich. Na każdym oddziale zamierzano umieścić tablicę współzawodnictwa, a także tablice informacyjne o planie dziennym każdego zespołu. Całość systemu miały uzupełniać tablice BHP¹⁴⁷. Ostatecznie jednak tylko jedna była poświęcona przodownikom pracy w ZZPB, nie było za to żadnej piętnującej bumelantów¹⁴⁸.

147 Ibidem, 112, Plan rozmieszczenia propagandy poglądowej na zakładach ZZPB, k. 1–3.

148 Ibidem, 46, Ocena stopnia realizacji wytycznych egzekutywy KW PZPR w Białymstoku z grudnia 1966 r. w sprawie propagandy wizualnej w zakładach produkcyjnych, k. 38, 40.

6.6. Życie kulturalne załogi

Oprócz sfery produkcyjnej, socjalnej i politycznej niezmiernie ważnym elementem funkcjonowania przedsiębiorstw w czasach Polski Ludowej była ich działalność kulturalna. Zakłady pracy, najczęściej za pośrednictwem Rady Zakładowej, wzięły w ten sposób na siebie część odpowiedzialności za edukację kulturalną swoich pracowników. Funkcja ta była tym ważniejsza, im dalej było od danego przedsiębiorstwa do rozwiniętej sieci placówek kulturalnych. Do fabryk trafiali z reguły ludzie nieuczestniczący dotychczas w kulturze masowej. W takich przypadkach rola zakładu w upowszechnianiu, a może przede wszystkim udostępnianiu kultury, była niezwykle ważna. Przedsiębiorstwo dysponowało bowiem swoistego rodzaju „aparatem przymusu”, który czasami wywierał presję na robotników do uczestnictwa w działaniach kulturalnych.

Jedną z pierwszych inicjatyw związków zawodowych działających w ZZPB było zorganizowanie w 1955 r. kina „Włókniarz” (zwanego popularnie ze względu na kształt „kinem Beczka”¹⁴⁹. W rzeczywistości adaptowano tylko przedwojenne kino wojskowe, lecz inwestycja ta przysporzyła powstającemu zakładowi dużej popularności.

149 Ibidem, 23, Protokół z posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie, 3 VI 1955 r., k. 119.

Regularnie działającym punktem propagowania kultury na terenie ZZPB była biblioteka. Wraz z trzema punktami bibliotecznymi (w DMR, Izbie Chorych i Straży Pożarnej) otwarto ją już w 1955 r.¹⁵⁰ Z biegiem czasu zmieniała się jej struktura, zlikwidowano punkty biblioteczne, zorganizowano księgozbiór fachowy Klubu Techniki i Racjonalizacji, włączono do niej zbiory biblioteki Rady Zakładowej. Prawo do korzystania z księgozbioru oprócz pracowników otrzymali też członkowie ich rodzin. Stopniowo rozbudowywano jej zasoby: w 1963 r. liczyła 4 tys. woluminów, 1969 r. – 6 tys., 1976 r. – 8,3 tys., 1979 r. – 9 tys. Wzrastała też liczba czytelników. W 1963 r. zarejestrowani czytelnicy stanowili 8 proc. załogi, w 1967 r. – 18 proc., 1976 r. – 24 proc. Spadek czytelnictwa nastąpił pod koniec lat siedemdziesiątych, w 1979 r. do biblioteki zakładowej należało 19 proc. pracowników zakładu¹⁵¹. Związane to było zapewne z powstawaniem nowych bibliotek w mieście, popularyzacją telewizji oraz brakiem wolnego czasu w coraz większym stopniu poświęcanego rozwiązywaniu codziennych kłopotów bytowych. Wypożyczano głównie literaturę popularną, książki z biblioteki fachowej stanowiły tylko ok. 1 proc. wszystkich wypożyczanych publikacji¹⁵². W latach osiemdziesiątych biblioteka zakładowa stała się filią Biblioteki Publicznej, dostępną dla wszystkich mieszkańców miasta¹⁵³.

150 Ibidem, 9, Zadania organizacji partyjnych w usprawnieniu pracy propagandowo-agitacyjnej, załącznik do Protokołu nr 4 z IV Plenum KP PZPR w Zambrowie, 11 VII 1955 r., k. 76; ibidem, 114, Ocena pracy agitacyjno-propagandowej w ZZPB, [1958 r.], k. 152–160.

151 Ibidem, 38, Informacja Rady Zakładowej przy ZZPB na odcinku działalności socjalnej i KO w roku 1963, k. 75; ibidem, 44, Ocena z działalności Rady Zakładowej w ZZPB za okres od 20 III 1966 r. do 1 III 1967 r. na egzekutywę KP PZPR, k. 227; ibidem, 46, Sprawozdanie KZ PZPR w ZZPB z realizacji uchwały egzekutywy KW PZPR w sprawie pracy ideowo-wychowawczej w zakładach przemysłowych z września 1967 r., k. 66; AP Białystok, ZZPPWOiS, 60, Sprawozdanie z działalności za rok 1976 Zakładowej Organizacji Związkowej, k. 49; ibidem, Sprawozdanie z działalności za rok 1979 Zakładowej Organizacji Związkowej, k. 195.

152 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 46, Sprawozdanie KZ PZPR w ZZPB z realizacji uchwały Egzekutywy KW PZPR w sprawie pracy ideowo-wychowawczej w zakładach przemysłowych z września 1967 r., k. 66.

153 AP Białystok Oddział Łomża, RNiUMiG w Zambrowie, 39, Ocena stanu i rozwoju kultury na terenie miasta i gminy Zambrów, k. 208.

Oprócz prowadzenia biblioteki zakład animował inne rodzaje aktywności kulturalnej. Ich centrum był Zakładowy Dom Kultury ZZPB „Relaks” – do 1977 r. jedyny dom kultury w mieście. Stanowił on kontynuację wcześniej istniejącego przy ZZPB Klubu NOT. W „Relaksie” funkcjonowały m.in. chór i zespół mandolinistów, 40-osobowa orkiestra dęta, zespół „Melorytm”, klub brydżowy, koła filatelistyczne, koło recytatorskie, koło fotograficzne, Klub Seniora, zespół śpiewaczy Klubu Seniora oraz dziecięcy zespół wokalno-taneczny¹⁵⁴. Spośród wymienionych najdłużej i z największymi sukcesami działała orkiestra dęta ZZPB (choć pod koniec jej istnienia w latach osiemdziesiątych tylko ok. 20 proc. jej członków pracowało w ZZPB)¹⁵⁵.

154 AP Białystok, KP PZPR Zambrów, 114, Ocena pracy agitacyjno-propagandowej w ZZPB, [1958 r.], k. 152–160; AP Białystok Oddział Łomża, KMG PZPR w Zambrowie, 38, Stan i baza placówek kultury na terenie miasta i gminy Zambrów, k. 19.

155 Ibidem, RNiUMiG w Zambrowie, 44, Informacja o realizacji uchwały Rady Narodowej Miasta i Gminy z 19 XII 1985 r. w sprawie oceny stanu kultury na terenie miasta i gminy, k. 188.

Kolejną formą propagowania kontaktu ze sztuką były wyjazdy na imprezy kulturalne do większych miast (głównie do Warszawy lub Białegostoku). Wyjeżdżano przede wszystkim na spektakle teatralne, koncerty muzyki poważnej i operowej, wystawy. Wycieczki takie odbywały się średnio raz w miesiącu. Co roku brało w nich udział do 10 proc. załogi¹⁵⁶.

156 AP Białystok, ZZPPWOiS, 60, Sprawozdanie z działalności za rok 1976 Zakładowej Organizacji Związkowej, k. 49; ibidem, Sprawozdanie z działalności za rok 1979 Zakładowej Organizacji Związkowej, k. 195.

Czynny udział w zorganizowanym życiu kulturalnym załogi brało udział jedynie ok. 1,5 proc. pracowników. Ponaddwukrotnie więcej osób uczestniczyło w pracach kilku kół zainteresowań. Lepiej przedstawiało się uczestnictwo bierne: w 1976 r. np. w 129 imprezach kulturalnych zorganizowanych przez ZZPB wzięło udział 6,2 tys. osób, w 1979 r. w 120 imprezach – 7,9 tys.¹⁵⁷ Oczywiście nie na wszystkie załoga kombinatu przychodziła dobrowolnie. Poeta Roman Śliwonik tak wspomina spotkanie autorskie zorganizowane w ZZPB dla niego i jego francuskiego kolegi: „Takiego surrealistycznego spektaklu nie wymyśliliby nawet sami twórcy surrealizmu. Sala była nabita pracownikami, bo był to czas przymusowych obecności na podobnych imprezach. Poeta z Francji był awangardowy, narowisty i pijany. Nie wziął również swoich wierszy przetłumaczonych na polski. «A pani nie ma jego tekstów?» – zapytałem przydzielonej Francuzowi tłumaczki. «Nie pomyślałam o tym», wyznała szczerze. «On nie chce», dodała. Nie chciał. Powiedział, że w jego poezji najważniejszy jest dźwięk i on go robotnikom przekaże. I siwy, niski, zamroczony cudzoziemiec rozpoczął zawodzenie, poetyckie porykiwanie, wyśpiewywanie. Po pierwszych minutach osłupienia ludzie zaczęli się krztusić, chichotać, aż wszyscy gruchnęli gromkim, zdrowym śmiechem. Tylko ja, po raz pierwszy w życiu płakałem ze śmiechu. Francuz szalał. W Zambrowie chciał sobie zapewne odbić całe lata milczenia. Wyciągnąłem go z sali”¹⁵⁸.

157 Ibidem, Sprawozdanie z działalności za rok 1976 Zakładowej Organizacji Związkowej, k. 49; ibidem, Sprawozdanie z działalności za rok 1979 Zakładowej Organizacji Związkowej, k. 195.

158 R. Śliwonik, O czarującym oszuście w Łomży, o surrealizmie w Zambrowie i kilka uwag ostrzejszych, „Kontakty” 1999, nr 3, s. 18.

Stare i nowe. Przedwojenny Dom Żołnierza służący garnizonowi zambrowskiemu został zmieniony na kino „Włókniarz”. Za kinem widoczne mury powstającej tkalni. Druga połowa lat pięćdziesiątych XX w. Zbiory W. Skawskiego.

Pracowano dwutorowo – wśród całej załogi i dodatkowo wśród mieszkańców DMR. Okazało się, że upowszechnianie i popularyzowanie kultury było jednym z najtrudniejszych i najbardziej żmudnych zadań, z jakimi spotykała się dyrekcja i kierownictwo partyjne przedsiębiorstwa¹⁵⁹. Już na początku pracy kombinatu zatrudniono kilkanaście osób, które miały się zająć pracą kulturalną i jednocześnie wychowawczą wśród pracowników. Na stanowiskach tych, jak już wspomniano, odbywała się jednak duża rotacja pracowników (przez pierwszych 15 miesięcy pracy biblioteki zakładowej zmieniło się 15 bibliotekarek)¹⁶⁰. Trudno było też znaleźć odpowiednio wykształconych (bądź tylko przeszkolonych) ludzi do pracy kulturalno-oświatowej. „Istniejąca świetlica w hotelu robotniczym nie była dotychczas wykorzystywana w należyty sposób, ze względu na brak wyposażenia i odpowiedniej siły fachowej do prowadzenia zajęć świetlicowych”¹⁶¹. „aktywiści po prostu usiedli, nie udzielają się, nie pomagają w pracy sekretarzowi POP ani też w świetlicy mimo jej pięknego wyposażenia”¹⁶². „W roku bieżącym nie możemy pochwalić się osiągnięciami rozwoju amatorskich zespołów artystycznych i muzycznych, które by w pewnym stopniu mogły zabezpieczyć godziwą rozrywkę załodze, jak i mieszkańcom miasta. Powodem tego stanu rzeczy brak jest siły fachowej, tzn. pracownika KO o odpowiednich kwalifikacjach i instruktora muzycznego. Natomiast większość członków dotychczasowych zespołów zrezygnowała z pracy swej w zespole, kierując się tym, że w prywatnym zespole będą większe możliwości zarobkowania”¹⁶³.

159 K. Mar., op. cit., s. 4; B. Seidler, op. cit., s. 5, 8; (ao), Na przykład w Zambrowie, „Gazeta Białostocka” 1967, nr 215, s. 4.

160 AP Białystok, KP PZPR Zambrów, 112, Informacja na egzekutywę KW PZPR o sytuacji w ZZPB w Zambrowie, k. 103–116.

161 Ibidem, 38, Informacja Rady Zakładowej przy ZZPB na odcinku działalności socjalnej i KO w roku 1963, k. 75.

162 Ibidem, 9, Protokół nr 4 z IV Plenum KP PZPR w Zambrowie, 11 VII 1955 r., k. 53.

163 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 38, Informacja Rady Zakładowej przy ZZPB na odcinku działalności socjalnej i KO w roku 1963, k. 74.

6.7. Konflikty wewnątrzzakładowe i oddziaływanie kryzysów ogólnokrajowych na ZZPB

Małgorzata Mazurek pisała: „W ujęciu socjologicznym konflikt to immanentna cecha wszystkich organizacji, w tym zakładów pracy, a rozbieżność interesów jest wpisana w logikę funkcjonowania załogi”¹⁶⁴. Do konfliktów dochodziło zarówno między indywidualnymi pracownikami, grupami zawodowymi, innymi grupami, o których wspominano wcześniej, jak i pomiędzy pracownikami a dyrekcją¹⁶⁵. Napięcia i zatargi w ZZPB można generalnie podzielić na dwie grupy: poważne spory o zasięgu ponadzakładowym, mające zwykle podłoże polityczne, i antagonizmy wewnętrzne, będące stałym elementem codziennej pracy, niemające podłoża politycznego.

164 M. Mazurek, op. cit., s. 178.

165 Ibidem, s. 178.

Najczęstszymi nieporozumieniami w ZZPB były waśnie między pracownikami, pracownikami a kierownictwem oraz między pracownikami a służbami dozoru. KZ PZPR zajmował się najpoważniejszymi konfliktami pomiędzy członkami partii – pogróżkami, podejrzeniami, sporami itp. Pracownicy wnosili wiele skarg związanych z pracą w ZZPB. Kierowali je zarówno do dyrekcji zakładu, Rady Zakładowej, Rady Robotniczej, Komisji Zakładowej, jak i poza ZZPB. Trafiały wówczas do Komitetu Miejskiego i Komitetu Powiatowego PZPR, ZjPB, urzędów wojewódzkich i centralnych. Jak zauważono na posiedzeniu egzekutywy KP PZPR, „Sprawa załatwiania skarg na zakładzie nie jest zorganizowana, czego dowodem jest przychodzenie [pracowników] do KP czy KM, co mogliby załatwić na miejscu w zakładzie”¹⁶⁶. Zażalenia dotyczyły różnych kwestii. W 1971 r. np. do kierownictwa zakładu wpłynęło 19 skarg: w sprawie zatrudnienia i płac (8), polityki kadrowej (6), „stosunków międzyludzkich”, „nieprawidłowości w gospodarowaniu” i BHP (5). Czasami kierownictwo zakładu rozwiązywało konflikty z ewidentną korzyścią dla pracowników, np. pracownikowi, który porzucił pracę, nie zapisano tego faktu w dokumentach, by nie utrudniać mu podjęcia innej pracy¹⁶⁷. Konflikty rozwiązywano nie tylko na drodze administracyjnej, lecz także przez działania niestandardowe: „Po wyjaśnieniu stwierdzono, że kłótnię wszczęła zainteresowana. Oboje zostali zobowiązani do wzajemnego przeproszenia się, co zostało dokonane w czasie rozmowy z nimi”¹⁶⁸.

166 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 24, Protokół nr 15 z posiedzenia egzekutywy Komitetu Powiatowego PZPR w Zambrowie, 4 V 1956 r., k. 191.

167 Ibidem, 123, Analiza skarg i wniosków pracowniczych za okres od 1 I od 31 XII 1971 r., k. 12.

168 Ibidem, 123, Informacja w sprawie skarg i wniosków za okres od 1 I 1972 r. do 30 IX 1973 r., k. 297.

Zdarzało się również, że w zakładzie pracy rozwiązywano także konflikty dotyczące życia prywatnego pracowników. Wiele spięć powstawało wskutek uprzywilejowania rodzin (małżonków, rodzeństwa) w pracy i uposażeniu. Nie bez znaczenia był fakt, że wielu pracowników miało identycznie brzmiące nazwiska, choć nie byli w żaden sposób spowinowaceni¹⁶⁹.

169 Wiązało się to ze wspominanym w rozdziale pierwszym sposobem kolonizacji tych terenów przez drobną szlachtę. Według bazy PESEL na początku lat dziewięćdziesiątych w województwie łomżyńskim mieszkało np.: 1358 osób o nazwisku Krajewski (w ostrołęckim tylko 652), 727 Baczewskich (w woj. warszawskim 230), 365 Gosiewskich (w woj. warszawskim 109) (Słownik nazwisk współcześnie w Polsce używanych, http://www.herby.com.pl, 5 X 2009 r.).

O wiele ważniejsze były jednak poważne konflikty mające podłoże polityczne i ekonomiczne. W czasie przełomów społecznych w Polsce Ludowej zawsze ważną rolę odgrywały wielkie zakłady pracy, tzw. twierdze socjalizmu, często powstałe w okresie szybkiej industrializacji. Należały do nich m.in. Huta Warszawa, Huta im. Lenina, FSO. Protesty wybuchały także w miastach, do których trafiło wielu nowych mieszkańców w wyniku przemieszczeń ludności po II wojnie światowej, a następnie procesów industrializacyjnych. Jak zauważył Andrzej Paczkowski, wystąpienia przeciw rządzącym Polską Ludową pojawiały się tam, gdzie formowało się miejskie społeczeństwo przemysłowe¹⁷⁰. Warunki te spełniał Zambrów, w którym nie zadziałała jednak wspomniana wyżej zasada.

170 A. Paczkowski, Strajki, bunty, manifestacje jako „polska droga” przez socjalizm, PTPN, Poznań 2003, s. 6.

Według materiałów SB, w latach sześćdziesiątych sytuacja w ZZPB była ustabilizowana, okresowo pojawiały się jednak konflikty i „skłonności do przerywania pracy”¹⁷¹. Tendencje strajkowe w ZZPB pojawiły się w 1963 r. (częściej pisano o przerwach w pracy, słowa „strajk” ze względów ideologicznych w dokumentach używano rzadko, a w oficjalnym obiegu przed rokiem 1980 niemal nie występowało)¹⁷². Strajki były reakcją na zaniedbania kierownictwa zakładu w sprawach organizacji pracy, np. zbyt szybkim tempem rozruchu tkalni bez przygotowania odpowiednich fachowców, co powodowało obniżenie zarobków części załogi, największe – grupy mistrzów¹⁷³. Wówczas w ZZPB pojawiły się napisy mające zastraszać członków PZPR. Inne hasła, wykryte wówczas przez SB, skierowane były przeciwko peerelowskim politykom oraz miały szkalować PRL i ZSRR. Początkowo łączono z tym konfliktem również przecinanie osnów i tkanin na krosnach oraz powodowanie awarii dźwigów służących do przenoszenia przędzy. Służba Bezpieczeństwa doszła jednak do wniosku, że przecinanie osnów było prywatną zemstą za karę, jaką nałożył kierownik tkalni na jednego z pracowników. Ustalono nazwiska trzech pracowników, którzy wykonali wspomniane napisy¹⁷⁴. Pracownicy SB, przygotowując roczne zestawienie wyników swojej pracy w 1964 r., bardzo krytycznie oceniali działalność kierownictwa zakładu. Podkreślali, że plany były wykonywane nierytmicznie, praca została źle zorganizowana, a poza tym pojawiały się trudności z dostarczaniem surowca. W efekcie pracę krosna wstrzymywano na 2–4 godziny, co powodowało obniżenie zarobków załogi i zrozumiałe niezadowolenie¹⁷⁵.

171 AIPN Bi, 02/12, Sprawa obiektowa „Malwia”, Plan operacyjnego zabezpieczenia obiektu ZZPB do sprawy obiektowej krypt. „Malwia”, 18 III 1972 r., k. 19, 20.

172 M. Głowiński, Peereliada. Komentarze do słów 1976–1981, PIW, Warszawa 1993, s. 144.

173 AIPN Bi, 045/1313. Plan pracy Referatu SB KP MO w Zambrowie na III kwartał br., 27 VI 1963 r., k. 7. Grupę, która wówczas zaprotestowała, w dokumentach SB czasami określa się jako „warcholską grupę mistrzów” (AIPN Bi, 02/12, Sprawa obiektowa „Malwia”, Analiza operacyjnego zabezpieczenia ZZPB w Zambrowie, 23 V 1970 r., k. 4–12).

174 AIPN Bi, 045/1313, Plan pracy Referatu SB KP MO w Zambrowie na IV kwartał br., 30 IX 1963 r., k. 11; ibidem, Kierunkowy plan pracy Referatu SB KP MO w Zambrowie na rok 1964, 15 IV 1964 r., k. 17; ibidem, Pismo zastępcy komendanta powiatowego MO w Zambrowie ds. bezpieczeństwa do Naczelnika Wydziału III SB KW MO w Białymstoku, 30 XII 1964 r., k. 30.

175 Ibidem, Sprawozdanie z pracy Referatu SB KP MO w Zambrowie za rok 1964, k. 40.

Zła organizacja pracy nie ulegała zmianie i była wciąż stałym powodem niepokojów w ZZPB¹⁷⁶. W maju 1965 r. pracownicy kombinatu wyrazili niezadowolenie z powodu odrabiania zaległości wywołanych awarią instalacji elektrycznej. Pojawiła się groźba strajku, do którego jednak (prawdopodobnie na skutek działań SB) nie doszło¹⁷⁷. W lutym 1966 r. wprowadzenie nowych norm w dziale przygotowawczym Oddziału Tkalni spowodowało kilkugodzinną przerwę w pracy. Uznano, że winę za konflikt ponosiła dyrekcja, gdyż nie wyjaśniła robotnikom okoliczności i zasad wprowadzenia nowych norm. W kwietniu udało się zażegnać niebezpieczeństwo strajku w przędzalni¹⁷⁸. W czerwcu 1966 r. kilkadziesiąt kobiet z działu przygotowawczego tkalni domagało się przywrócenia wcześniej ustalonych norm produkcji, ponieważ zmiana doprowadziła do spadku zarobków. Tu też interweniowały „czynniki administracyjno-partyjne”, które skłoniły protestujących do powrotu do pracy.

176 Od 1 I 1964 r. do 31 III 1965 r. w całym przemyśle lekkim doszło do 4 przerw w pracy z udziałem 359 osób (AAN, PZPR 237/V-567, MSW, Dep. III, 10 IV 1965 r., Informacja nr 73/65 dot. przerw w pracy zaistniałych w obiektach gospodarki narodowej za okres od 1 I 1964 r. do 31 III 1965 r., k. 1–7).

177 AIPN Bi, 045/1313, Sprawozdanie z pracy Referatu SB KP MO w Zambrowie za rok 1965, k. 87.

178 AIPN Bi, 045/678, Sprawozdanie z prac Referatu SB KP MO w Zambrowie za 1966 r., k. 351.

Opinia powiatowej SB o złej organizacji pracy w kombinacie pozostała niezmienna. Dyrekcja zakładu w 1966 r. została obciążona winą za brak dostatecznych informacji o nowych normach produkcji¹⁷⁹. Podobnie było w 1967 r.¹⁸⁰ Od stycznia 1968 r. do maja 1970 r. odnotowano dziesięć kolejnych sytuacji konfliktowych na tle ekonomicznym, które najczęściej powstawały – jak oceniano – głównie z winy kierownictwa zakładu.

179 Ibidem, k. 345; AIPN Bi, 045/1313, Sprawozdanie z pracy Referatu SB KP MO w Zambrowie za rok 1966, k. 120, 125, 126.

180 AIPN Bi, 045/61304, Sprawozdanie z prac Referatu SB KP MO w Zambrowie za 1967 r., k. 252, 259.

W dokumentach SB opisano trzy zjawiska mające wpływ na pogorszenie rytmu produkcji ZZPB: zmiany norm pracy, zła organizacja pracy, braki surowców do produkcji i części zamiennych do maszyn. Wszystkie te czynniki sprawiały, że niezależnie od wkładu pracy robotników malały ich zarobki. Ponadto narastało niezadowolenie mistrzów i robotników z powodu wadliwego funkcjonowania administracji, niesprawiedliwego podziału funduszu premiowego i zaniedbań socjalnych¹⁸¹. Każdorazowo – co podkreślano w dokumentach – Służba Bezpieczeństwa likwidowała niebezpieczeństwo rozprzestrzenienia się protestów dzięki działającej w ZZPB organizacji partyjnej oraz sieci tajnych współpracowników¹⁸². Aż w ośmiu przypadkach nie dopuszczono do przerwania pracy¹⁸³.

181 AIPN Bi, 02/12, Sprawa obiektowa „Malwia”, Plan operacyjnego zabezpieczenia obiektu ZZPB do sprawy obiektowej krypt. „Malwia”, 18 III 1972 r., k. 19–20.

182 AIPN Bi, 02/12, Sprawa obiektowa „Malwia”, Analiza operacyjnego zabezpieczenia ZZPB w Zambrowie, 23 V 1970 r., k. 4–12.

183 Ibidem. Inny dokument mówi o tym, że w latach 1966–1970 doszło do sześciu przerw w pracy. Brały w nich udział 152 osoby, w tym 12 mistrzów. W 5 przypadkach do przerwania pracy na wydziałach tkalni i przędzalni nie doszło (AIPN Bi, 02/12, Sprawa obiektowa „Malwia”, Plan operacyjnego zabezpieczenia obiektu ZZPB do sprawy obiektowej krypt. „Malwia”, 18 III 1972 r., k. 22–25).

W listopadzie 1970 r. zastępca komendanta powiatowego MO w Zambrowie ds. Służby Bezpieczeństwa złożył wniosek o wszczęcie sprawy obiektowej „Malwia” (czasami używano także nazwy „Malwa”), w całości dotyczącej ZZPB¹⁸⁴. Jako jeden z motywów podał fakt, że od kilku lat w kombinacie na skutek konfliktów części załogi z dyrekcją przerywano pracę lub szykowano się do strajku. Zakładano, że sytuacje te wywołali sami pracownicy zakładów. Służba Bezpieczeństwa w 1970 r. szacowała, że 15 proc. spośród ok. 3700-osobowej załogi miało powiązania (najczęściej rodzinne) z krajami zachodnimi. Nie bez znaczenia – według zambrowskiej SB – było to, że wśród pracowników znajdowały się osoby zaangażowane w działalność partyzancką po 1944 r. Oskarżano ich o „antypaństwowe wystąpienia”, „rozpowszechnianie wrogiej propagandy” i „warcholską działalność”. W drugiej połowie lat sześćdziesiątych odnotowano w kombinacie ponad 130 aktów wrogości robotników („osób wrogo ustosunkowanych”) wobec PRL. SB uważała, że osoby te (podano nawet listę 19 nazwisk) mogły podjąć działalność przeciw PRL¹⁸⁵.

184 „Sprawy obiektowe, będące kategorią spraw operacyjnych, wszczynano m.in. w celu ochrony operacyjnej instytucji zagrożonych wrogą działalnością” (Ł. Kamiński, Lingua..., s. 214).

185 AIPN Bi, 02/12, Sprawa obiektowa „Malwia”, Wniosek I zastępcy Komendanta Powiatowego MO ds. Służby Bezpieczeństwa w Zambrowie o wszczęcie sprawy obiektowej, 17 XI 1970 r., k. 3; ibidem, Sprawa obiektowa „Malwia”, Analiza operacyjnego zabezpieczenia ZZPB w Zambrowie, 23 V 1970 r., k. 4–12; ibidem, Sprawa obiektowa „Malwia”, Plan operacyjnego zabezpieczenia obiektu ZZPB do sprawy obiektowej krypt. „Malwia”, 18 III 1972 r., k. 22–25.

Sygnały organów bezpieczeństwa okazały się zasadne, gdyż już w marcu 1971 r. doszło w ZZPB do najpoważniejszych z dotychczasowych konfliktów. Warto przy tym zaznaczyć, że kombinat zambrowski nie przyłączył się do protestów przeciwko podwyżkom cen w grudniu 1970 r. ani nawet do protestów pracowników przemysłu lekkiego (głównie łódzkich włókniarek i pracowników Białostockich Zakładów Przemysłu Bawełnianego „Fasty”¹⁸⁶) w lutym 1971 r.¹⁸⁷ Odnotowano jedynie wypowiedzi popierające te protesty i „paszkwile szkalujące dostojników państwowych”¹⁸⁸. Odkryto też w ZZPB i mieście kilka napisów świadczących o wrogim stosunku do władzy¹⁸⁹. Do konfliktu w ZZPB w marcu 1971 r. doszło, podobnie jak wcześniej, z powodów ekonomicznych. Dyrekcja, chcąc zapobiec przerwaniu pracy, podejmowała różne działania już od stycznia 1971 r., jak podkreślano w raporcie SB, były one jednak opieszałe i połowiczne. Na początku marca 1971 r. wśród pracowników rozeszły się pogłoski o niesprawiedliwych decyzjach kierownictwa dotyczących załogi. Zarzucano mu, że pozbawiło załogę 600-złotowego dodatku, a wynagrodzenia miały zostać objęte podwójnym podatkiem. Mówiono także o tym, że za pieniądze należące do załogi kupiono samochód. Plotki te nie zostały oficjalnie zdementowane, co dodatkowo pogłębiło niezadowolenie i nieufność załogi w stosunku do kierownictwa zakładu. 13 marca 1971 r. (w materiałach zambrowskiej SB znajduje się wyjaśnienie, że na skutek pomyłki w obliczeniach) niektórzy pracownicy ZZPB otrzymali wynagrodzenie niższe o ok. 200 zł¹⁹⁰. Około godziny 10.00 do Rady Zakładowej przyszła 17-osobowa delegacja pracownic oddziału niedoprzędzarek. Kobiety żądały wyjaśnień dotyczących spadku ich wynagrodzeń w pierwszych miesiącach 1971 r. Po rozmowach w Radzie Zakładowej zdecydowały się na wyłączenie maszyn. Do powrotu do pracy przekonywali przedstawiciele Rady Zakładowej, dyrekcji i KZ PZPR. Do strajku przyłączyły się jednak kolejne oddziały – ciągarek i zgrzeblarek. Pracę podjęto po ok. 40 minutach. Po zakończeniu zmiany zorganizowano zebranie, gdzie dyr. Adamczyk przez 3 godziny starał się odpowiadać na zadawane pytania. Do akcji strajkowej przystąpiła jednak zmiana popołudniowa. Nie pracowały niedoprzędzarki, ciągarki, zgrzeblarki, przewijalnia oraz jeden zespół maszyn obrączkowych¹⁹¹. Na znak solidarności z protestującymi przez ok. 40 minut strajkowały także cewiarki z działu przygotowawczego tkalni. Krótkie przerwy w pracy zdarzały się również w dniu następnym. W sumie pracę przerwało 1291 osób, z czego (jak oceniono) aktywnie organizowało protest 120¹⁹². Po strajku za przeprowadzenie akcji protestacyjnej zwolniono 3 osoby z Wydziału Tkalni¹⁹³. Straty powstałe w wyniku postoju wyniosły 7 ton przędzy i 25 000 m.b. tkanin¹⁹⁴.

186 Szerzej zob. w: K. Lesiakowski, Strajki robotników łódzkich w lutym 1971 roku, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2002, nr 1, s. 133–142; idem, Strajki robotnicze w Łodzi 1945–1976, IPN, Łódź 2008; Strajki łódzkie w lutym 1971. Geneza, przebieg i reakcje władz, wybór, wstęp i oprac. E. Mianowska, K. Tylski, Warszawa–Łódź 2008.

187 Piotr Zińczuk, szef zambrowskiej SB, tak pisał w połowie lutego 1971 r.: „W dniach 13 i 14 II 1971 r. nie stwierdzono przecieków informacji do ZZPB i innych środowisk dotyczących sytuacji z ostatniego okresu. jaka wytworzyła się w Białymstoku i innych miastach na terenie kraju” (AIPN Bi, 045/1211, Meldunek specjalny dot. sprawy krypt. „Jesień – 70”, 14 II 1971 r., k. 189).

188 Zaobserwowano jedynie pojedyncze oznaki niezadowolenia z podwyżki cen. Pracownica działu rachuby biura przędzalni miała powiedzieć: „stuknęli robotnika w d... Co mi z tego, że tańsze są lodówki, ja potrzebuję jedną na 20 lat, a jeść muszę dać codziennie, wioskowe to mają tera[z] dobrze, ale my w mieście to odcierpimy...”. Z kolei pracownik umysłowy ZZPB 14 XII 1970 r. odczytał wierszyk: „Gdy będziesz do śniadania siadać w rodzinie, będziesz jadł chleb z margaryną. Na obiad jaja gatunek trzeci, żebyś nie płodził za dużo dzieci, a na kolację sucharki i ceres, żeby ci w nocy nie stał interes” (AIPN Bi, 045/1211, Meldunek specjalny nr 1 dot. sprawy krypt. „Jesień – 70”, 13 XII 1970 r., k. 68; ibidem, Meldunek specjalny nr 2 dot. sprawy krypt. „Jesień – 70”, 13 [powinno być 14] XII 1970 r., k. 69, 70; ibidem, Informacje o akcji „Jesień 70” z RSB KP MO w Wysokiem Mazowieckiem i w Zambrowie, Meldunek specjalny, 16 II 1971 r., s. 195–198 i n.; AIPN Bi, 02/12, Sprawa obiektowa „Malwia”, Wniosek I zastępcy komendanta powiatowego MO ds. SB w Zambrowie o wszczęcie sprawy obiektowej, 17 XI 1970 r., k. 3; ibidem, Sprawa obiektowa „Malwia”, Analiza operacyjnego zabezpieczenia ZZPB w Zambrowie, 23 V 1970 r., k. 4–12; ibidem, Sprawa obiektowa „Malwia”, Plan operacyjnego zabezpieczenia obiektu ZZPB do sprawy obiektowej krypt. „Malwia”, 18 III 1972 r., k. 22–25.

189 Napisy, odkryte w damskiej toalecie [sic!], brzmiały: „Strajk”, „Ludzie strajkujcie, bo giniemy”, „Żądamy podwyżek tyle co władzy MO”. W innych rejonach Zambrowa pojawiły się też napisy: PZPR i swastyka (ul. Wilsona), „KC (swastyka) morderca robotników z Gdańska”, „Śmierć Gomułce” (pl. Sikorskiego) (AIPN Bi, 045/1211, Informacje o akcji „Jesień 70” z RSB KP MO w Wysokiem Mazowieckiem i w Zambrowie, Meldunek specjalny nr 5/70, 18 XII 1970 r., k. 81–83; ibidem, Informacje o akcji „Jesień 70” z RSB KP MO w Wysokiem Mazowieckiem i w Zambrowie, Meldunek specjalny, 15 II 1971, k. 192–194 i n.).

190 AIPN Bi, 02/12, Sprawa obiektowa „Malwia”, Plan operacyjnego zabezpieczenia obiektu ZZPB do sprawy obiektowej krypt. „Malwia”, 18 III 1972 r., k. 19, 20, 22–25.

191 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 122, Informacja o przebiegu wydarzeń w ZZPB w Zambrowie, k. 270–276.

192 Z 1291 strajkujących 149 było członkami PZPR, 79 – Związku Młodzieży Socjalistycznej (AIPN Bi, 02/12, Sprawa obiektowa „Malwia”, Plan operacyjnego zabezpieczenia obiektu ZZPB do sprawy obiektowej krypt. „Malwia”, 18 III 1972 r., k. 22–25).

193 W. Tocki, Różaniec historii, „Kontakty” 1981, nr 27, s. 6, 7.

194 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 51, Protokół nr 8 z posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie, 20 III 1971 r., k. 210.

Uspokajaniem nastrojów zajęły się zakładowa komórka partyjna oraz Służba Bezpieczeństwa¹⁹⁵. SB wykorzystała do tych działań 11 tajnych współpracowników, których bardzo chwalono, m.in. za zaangażowanie i właściwy stosunek do współpracy¹⁹⁶. Esbecy przeprowadzili również rozmowy ostrzegawcze z 28 osobami. Przerwy w pracy nie potraktowali jako próby strajkowej, gdyż – jak zauważyli – do protestu doszło spontanicznie i nie utworzono komitetu strajkowego¹⁹⁷.

195 Ibidem.

196 Ibidem, k. 25, 26.

197 AIPN Bi, 02/12, Sprawa obiektowa „Malwia”, Plan operacyjnego zabezpieczenia obiektu ZZPB do sprawy obiektowej krypt. „Malwia”, 18 III 1972 r., k. 22–25.

SB za przyczyny tego konfliktu uważała zbyt duże zróżnicowanie płac poszczególnych grup pracowników przędzalni, nieznaczny spadek zarobków w niektórych zawodach w porównaniu z rokiem 1970, przekazanie bez zgody załogi 2500 zł na odbudowę Zamku Królewskiego w Warszawie z funduszu przeznaczonego na zakup kwiatów na 8 marca (sic!). Służba Bezpieczeństwa wskazała także na znaczne różnice w traktowaniu pracowników umysłowych i fizycznych na niekorzyść tych drugich, m.in. na zróżnicowanie wysokości zasiłków chorobowych¹⁹⁸, nierówny rozdział skierowań na wczasy i wycieczki zakładowe¹⁹⁹. Zwrócono także uwagę na problemy z organizacją produkcji: przestoje spowodowane brakiem półproduktów, niedobór części zamiennych, niewłaściwą organizację pracy podczas naprawy maszyn, nieodpowiednie warunki pracy niektórych grup pracowniczych. W ocenie SB załoga była niedoinformowana, dyrekcja nieskuteczne reagowała na uwagi zgłaszane przez załogę i nie reagowała na plotki rozprzestrzeniane w zakładzie. To wszystko, zdaniem SB, miało wprowadzić „nastrój nieufności” robotników wobec dyrekcji i administracji²⁰⁰. Podwyżka dla wszystkich grup pracowniczych przeprowadzona w III kwartale 1971 r. częściowo zmniejszyła różnice pomiędzy zarabiającymi najmniej i najwięcej²⁰¹. Zjednoczenie postanowiło zwiększyć zatrudnienie w ZZPB o 20 osób, „by złagodzić nabrzmiałe punkty zapalne w niektórych zawodach”²⁰². Ewidentne błędy dyrekcji nie miały jednak wpływu na jej pozycję wobec Zjednoczenia²⁰³.

198 Zgłaszane zastrzeżenia dotyczyły wszystkich różnic socjalnych pomiędzy administracją a robotnikami, stąd uwagi zarówno do regulowanych centralnie zasiłków chorobowych, jak i spraw leżących w gestii kierownictwa zakładu.

199 Podobny (ekonomiczny) charakter miały protesty organizowane w tym samym czasie m.in. w Zakładzie Lamp Żarowych „Polam” w Pabianicach oraz zakładach bawełnianych w Zelowie, Bełchatowie, Ozorkowie, Andrychowie. Por. J. Eisler, Grudzień 1970. Geneza, przebieg, konsekwencje, Sensacje XX wieku, Warszawa 2000, s. 362.

200 AIPN Bi, 02/12, Sprawa obiektowa „Malwia”, Plan operacyjnego zabezpieczenia obiektu ZZPB do sprawy obiektowej krypt. „Malwia”, 18 III 1972 r., k. 22–25.

201 Ibidem, s. 24, 25.

202 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 51, Protokół nr 8 z posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie, 20 III 1971 r., k. 210.

203 Warto zaznaczyć, że po strajkach w przemyśle lekkim w 1971 r. zwolniono 41 osób, w tym 17 dyrektorów i ich 24 zastępców, wypowiedziano umowę 1 dyrektorowi i 2 zastępcom, a do późniejszego zwolnienia przewidziano 3 dyrektorów i 5 zastępców (AAN, PZPR, XI/673, MPL 13 VIII 1971 r., Notatka informacyjna w sprawie dokonywania odwołań ze stanowisk dyrektorów i zastępców dyrektorów zakładów przemysłu lekkiego za brak umiejętności w zakresie kształtowania prawidłowych stosunków międzyludzkich oraz tworzenia właściwego klimatu politycznego wśród załóg robotniczych, k. 47–50).

Wśród materiałów dostępnych zambrowskiej (od 1975 r. łomżyńskiej) SB nie ma informacji o konfliktach w ZZPB w latach 1972–1978. Nie wspomina się o istnieniu takowych również w późniejszych materiałach, co naturalnie nie oznacza, że ich nie było.

Na początku 1979 r. w ZZPB zaczął narastać poważny konflikt – związany z decyzją dyrekcji kombinatu o odpracowaniu zaległości w produkcji podczas dni wolnych od pracy. Zambrowska Służba Bezpieczeństwa w lutym 1979 r. rozpoczęła prowadzenie sprawy operacyjnego sprawdzenia „Nastrój”²⁰⁴. Z akt dotyczących tej sprawy wynika, że od 2 do 5 stycznia 1979 r. w wyniku silnego ataku zimy i braku węgla kombinat nie pracował²⁰⁵. Dyrekcja postanowiła, że powstałe w tym czasie zaległości zostaną nadrobione w dni wolne od pracy²⁰⁶. Pracownicy skrytykowali tę decyzję, gdyż uważali ją za niesprawiedliwą – zaległości powstały nie z ich winy, lecz z powodu ograniczeń w dostawach prądu i braku koniecznej do produkcji ilości surowca. W efekcie praca w dodatkowe dni nie przyniosła pożądanych rezultatów²⁰⁷.

204 AIPN Bi, 05/28, Sprawa operacyjnego sprawdzenia „Nastrój”, ZZPB – niezadowolenie z powodu zatrudnienia w dni wolne od pracy, 26 II 1979 r.–10 VII 1980 r., passim.

205 Ibidem; AIPN Bi, 05/28, Sprawa operacyjnego sprawdzenia „Nastrój”, Plan przedsięwzięć operacyjnych w sprawie operacyjnego sprawdzenia krypt. „Nastrój” nr ew. LO-3 151, 1 III 1979 r., k. 5, 6.

206 Według doniesień prasowych straty, które wywołał przestój, spowodowane atakiem zimy, wynosiły 700 tys. metrów tkaniny i 220 ton przędzy. Trudności te trwały w ZZPB do 10 stycznia. Dyrekcja deklarowała, że straty zostaną nadrobione do końca pierwszego kwartału 1979 r. ([jtb], Stały wzrost tempa produkcji w zakładach naszych województw, „Gazeta Współczesna”, 15 I 1979, s. 1).

207 Ibidem; AIPN Bi, 05/28, Sprawa operacyjnego sprawdzenia „Nastrój”, Meldunek operacyjny [b.d.], k. 8, 9.

Na posiedzeniu Konferencji Samorządu Robotniczego²⁰⁸ zwołanym w połowie lutego 1979 r. przedstawiciele załogi zwrócili uwagę na najważniejsze problemy: brak części zamiennych do maszyn, niesprawny transport technologiczny, nieodpowiednią jakość półproduktów, niewłaściwą organizację pracy, niehigieniczne warunki pracy części załogi (cieknące dachy, mokre posadzki w halach produkcyjnych), brak nawilżania i klimatyzacji (co nie tylko było sprzeczne z BHP, lecz także pogarszało parametry technologiczne), częste zmiany kadrowe (zwłaszcza zespołów mistrzowskich), wreszcie brak współpracy między zakładowymi PZPR i ZSMP a dyrekcją zakładu²⁰⁹. Pracownicy uważali, że dyrektorzy nie znają warunków pracy załogi²¹⁰. Co ciekawe, zarzuty sformułowane w 1979 r. dotyczące organizacji produkcji były niemal identyczne jak te w 1971 r. Dyrektor ZZPB Zenon Adamczyk, odpowiadając na nie, ostro zaatakował krytykujących. Nie odniósł się do przedstawionych problemów, a opisaną przez nich sytuację nazwał panikarską. Stwierdził, iż nie życzy sobie w przyszłości takiego sposobu informowania KSR o kłopotach w zakładzie. Wystąpienie Adamczyka zostało potraktowane przez przedstawicieli załogi jako przejaw arogancji kierownictwa ZZPB. Pracownicy uznali, że dyrekcji zależało jedynie na wypełnieniu zadań produkcyjnych, a nie na robotnikach i warunkach ich pracy²¹¹.

208 Wpływ Konferencji Samorządu Robotniczego na plany rozwoju przedsiębiorstwa był bardzo mały. Działalność KSR w polskich przedsiębiorstwach w latach 1959–1980 skupiła się więc przede wszystkim na usprawnieniu i organizacji pracy, kontroli administracji itd. KSR stanowiła w praktyce jedyne miejsce, które dawało szansę na upublicznienie zastrzeżeń do administracji zakładu. (K. Kloc, op. cit., s. 165, 166).

209 AIPN Bi, 05/28, Sprawa operacyjnego sprawdzenia „Nastrój”, Meldunek operacyjny, k. 8, 9; ibidem, Informacja dotycząca niezadowolenia panującego wśród pracowników ZZPB w Zambrowie, 26 II 1979 r., k. 5–7; ibidem, Wyciąg z inf. nr 34 od TW ps. „Roma”, 16 II 1979 r., k. 8.

210 Ibidem, Wyciąg z inf. nr 34 od TW ps. „Roma”, 16 II 1979 r., k. 8.

211 Ibidem, Plan przedsięwzięć operacyjnych w sprawie operacyjnego sprawdzenia krypt. „Nastrój” nr ew. LO-3 151, 1 III 1979 r., k. 5, 6; ibidem, Meldunek operacyjny, k. 8, 9; ibidem, Wyciąg z inf. nr 34 od TW ps. „Roma”, 16 II 1979 r., k. 8; ibidem, Wyciąg z inf. nr 60 od TW ps. „Tadek”, 22 II 1979 r., k. 9.

Dyskusja na forum KSR nie rozładowała nastrojów w ZZPB. Podczas dodatkowej zmiany zorganizowanej 17 lutego 1979 r. pracy odmówiło ok. 400 osób z tkalni. W zakładzie pojawili się jedynie pracownicy pionu technicznego²¹². Dzięki informacjom uzyskanym przez SB wiadomo, jakie były bezpośrednie powody odmowy uczestniczenia w „nadróbce”. Przede wszystkim oskarżano dyrekcję o złą organizację pracy, niedobór surowców do produkcji (zdarzało się, że po sobotniej „nadróbce” nie wystarczało surowca w poniedziałek), niezapewnienie obecności osób zamiejscowych, wreszcie o to, że nie zadbała o wysyłkę gotowego produktu. O nastrojach tych dyrekcja miała wiedzieć wcześniej i spodziewać się niezgody na dodatkową pracę²¹³.

212 Ibidem, Wyciąg z inf. od konsultanta „Opal”, 9 III 1979 r., k. 12.

213 Ibidem, Wyciąg z inf. od KO ps. „Mery”, 27 II 1979 r., s. 10; ibidem, Wyciąg z inf. od KO ps. „Aron”, 27 II 1979, k. 11.

Podczas przerwy w pracy 17 lutego 1979 r. zapadła decyzja o wysłaniu listu do redakcji białostockiego dziennika regionalnego „Gazeta Współczesna” z krytyką poczynań dyrekcji²¹⁴. Kierownictwu zarzucono m.in. zmuszanie do pracy w dniu ustawowo wolnym (1 lutego 1979 r.²¹⁵), nakłanianie do pracy w czasie dwóch kolejnych zmian roboczych podczas jednego dnia, szantażowanie pracowników niegodzących się na powyższe zalecenia utratą premii i nagród. Załoga krytykowała także sytuację socjalną oraz organizację produkcji w zakładzie²¹⁶. Służba Bezpieczeństwa postawiła sobie trzy cele: informowanie władz partyjnych o niezadowoleniu załogi, rozpoznanie go i niedopuszczenie do jego eskalacji, nakłanianie kierownictwa zakładu, by zlikwidowało powstałe zagrożenie²¹⁷. Rozpoczęto też poszukiwanie inspiratorów wystąpień – uznając, że liczba uczestniczących w proteście sugeruje wcześniejsze przygotowanie akcji²¹⁸. Uczestnicy wydarzeń jednak nabrali wody w usta²¹⁹. Dzięki „kontaktowi operacyjnemu” SB dość szybko wytypowano dwie osoby, które uznano za inspiratorów przerwy w pracy²²⁰. Późniejsza analiza przyczyn konfliktu pozwoliła jednak SB postawić tezę, że do strajku doprowadziła sytuacja w zakładzie i nikt nie musiał zachęcać robotników do protestu²²¹. Co więcej – okazało się, że jedna z oskarżonych osób tego dnia planowo nie przyszła do pracy, druga natomiast nie podjęła pracy, ponieważ nie stawili się podlegli jej pracownicy²²². Oskarżenie tych osób o zachęcanie do protestu prawdopodobnie było wynikiem prywatnych konfliktów lub nadgorliwością informatora SB.

214 List do redakcji „Gazety Współczesnej” został przejęty przez Służbę Bezpieczeństwa.

215 AIPN Bi, 05/28, Sprawa operacyjnego sprawdzenia „Nastrój”, Meldunek operacyjny, k. 8, 9.

216 Ibidem, Meldunek operacyjny o informacji TW ps. „Tadek” z 22 II 1979 r., k. 1; ibidem, Plan przedsięwzięć operacyjnych w sprawie operacyjnego sprawdzenia krypt. „Nastrój” nr ew. LO-3 151, 1 III 1979 r., k. 5–6; ibidem, Informacja dotycząca niezadowolenia panującego wśród pracowników ZZPB w Zambrowie, 26 II 1979 r., k. 5–7.

217 Ibidem, Plan przedsięwzięć operacyjnych w sprawie operacyjnego sprawdzenia krypt. „Nastrój” nr ew. LO-3 151, 1 III 1979 r., k. 5, 6.

218 Ibidem, Analiza zagrożeń z 17 II 1979 r. i 9 V 1979 r. powstałych w ZZPB rozpoznanych w ramach sprawy oper. krypt. „Nastrój” nr ewid. LO-3151, 6 VIII 1979 r., k. 20, 21.

219 Ibidem, Wyciąg z inf. od TW ps. „Roma”, 20 III 1979 r., k. 13.

220 Ibidem, Meldunek operacyjny, k. 10; ibidem, Wyciąg z inf. od KO ps. „Mery”, 3 IV 1979 r., k. 14.

221 Ibidem, Analiza zagrożeń z dn. 17 II 1979 r. i 9 V 1979 r. powstałych w ZZPB rozpoznanych w ramach sprawy oper. krypt. „Nastrój” nr ewid. LO-3151, 6 VIII 1979 r., k. 20, 21.

222 Ibidem, Meldunek operacyjny, k. 26, 29, 30; ibidem, Notatka służbowa dotycząca sprawy oper. sprawdzenia krypt. „Nastrój” nr ewid. LO-3151, 31 VII 1979 r., k. 38, 39; ibidem, Notatka służbowa z rozmowy, 10 VIII 1979 r., k. 41, 42.

Z inspiracji SB dyrekcja, chcąc przeciwdziałać wzrostowi niezadowolenia, przeprowadziła uspokajające rozmowy z pracownikami i zobowiązała się załatwić sprawy najpilniejsze. Podczas „nadróbki” 3 marca 1979 r. zorganizowano dwie dodatkowe zmiany po 8 godzin, podczas których wykonano 80 proc. dziennej produkcji. Tego dnia do pracy nie stawili się tylko robotnicy z odległych miejscowości (ok. 15 proc.), gdyż mieli trudności z dojazdem²²³.

223 Ibidem, Meldunek operacyjny (informacje od kontaktu operacyjnego ps. „Mery”), k. 8, 9; ibidem, Analiza zagrożeń z dn. 17 II 1979 r. i 9 V 1979 r. powstałych w ZZPB rozpoznanych w ramach sprawy oper. krypt. „Nastrój” nr ewid. LO-3151, 6 VIII 1979 r., k. 20, 21; ibidem, Wyciąg z inf. od konsultanta ps. „Opal”, 9 III 1979 r., k. 12.

Do kolejnego przestoju spowodowanego konfliktem załogi z dyrekcją doszło już w maju 1979 r. Narastały zaległości w wykonaniu planu (realizowano jedynie ok. 85–90 proc. założeń). Organizowanie dodatkowych zmian w celu ich nadrobienia nie przyniosło tym razem rezultatu, gdyż uzyskiwano wtedy tylko ok. 40 proc. dziennej normy. Jak oceniano w łomżyńskiej SB, przyczynami tego były sięgająca 40 proc. absencja na „odróbkach”, brak zangażowania załogi, niskiej jakości surowiec, braki kadrowe oraz niedobór części zamiennych. Niewykonywanie planu odbijało się także na płacach (w kwietniu 1979 r. pracujący w systemie akordowym zarobił o ok. 800–1000 zł²²⁴ mniej niż w poprzednich miesiącach)²²⁵. 5 maja niemal cała druga zmiana zakończyła pracę o 18.00, mimo że następne dwie godziny miały być przepracowane w czynie społecznym²²⁶. 7 maja ogłoszono, że 9 maja (Dzień Zwycięstwa) wbrew zapowiedziom będzie normalnym dniem pracy dla załogi ZZPB, ale nie wyjaśniono zasad wynagrodzenia za dodatkową pracę w tym dniu. Wśród robotników rozeszła się plotka, że prace wówczas wykonane zostaną potraktowane jako czyn społeczny²²⁷. Pogłoskę tę miał dodatkowo uwiarygodnić fakt, że w pozostałych zakładach województwa łomżyńskiego tego dnia nie pracowano²²⁸. 9 maja 1979 r. do pracy nie przystąpiło ok. 100 osób podczas zmiany popołudniowej, przede wszystkim w tkalni. Wśród odmawiających wykonania pracy były osoby, które mimo przyjścia do zakładu nie przystąpiły do obowiązków. Zmiana nocna rozpoczęła pracę z 2-godzinnym opóźnieniem. Według informacji tajnych współpracowników SB, załoga ZZPB podobno przygotowała list do Centralnej Rady Związków Zawodowych²²⁹ i do Polskiego Radia o sytuacji w zakładzie, w którym pisała o rzekomych oszustwach dyrekcji przy wypłacaniu robotniczych pensji i urządzaniu dodatkowych zmian w wolne soboty bez dodatkowego wynagrodzenia. Miały się tam znaleźć oskarżenia wobec dyrektora Zenona Adamczyka o to, że nie konsultuje swoich decyzji z KZ PZPR, Radą Zakładową i ZSMP²³⁰.

224 Średnia płaca miesięczna w przedsiębiorstwach Zjednoczenia Przemysłu Bawełnianego w 1979 r. wynosiła 5549 zł brutto.

225 AIPN Bi, 05/28, Sprawa operacyjnego sprawdzenia „Nastrój”, Informacja dotycząca aktualnej sytuacji w ZZPB, 24 V 1974 r., k. 12, 13; ibidem, Wyciąg nr 1 z uzupełnienia informacji nr 64/LO-163/79, k. 23.

226 Ibidem, Wyciąg z inf. od TW ps. „Tadek”, 15 V 1979 r., k. 19.

227 Plotkę tę wywołała zmiana systemu wypłaty wynagrodzeń. Wcześniej pensję za „odróbki” wypłacano w najbliższym tygodniu po wykonaniu pracy, natomiast od kwietnia 1979 r. dodatkowe wynagrodzenie miało być wypłacane łącznie z pensją miesięczną (ibidem, Wyciąg z inf. od TW ps. „Tadek”, 15 V 1979 r., k. 19; ibidem, Informacja dotycząca aktualnej sytuacji w ZZPB, 24 V 1974 r., k. 12, 13.

228 Ibidem, Aneks do planu operacyjnych przedsięwzięć do sprawy operacyjnego sprawdzenia krypt. „Nastrój” nr ew. LO-3151, 6 VIII 1979 r., k. 18, 19; ibidem, Wyciąg z inf. od TW ps. „Tadek”, 15 V 1979 r., k. 19.

229 Jak się okazało, listu do CRZZ nie wysłano (ibidem, Meldunek operacyjny, k. 32).

230 Ibidem, Meldunek operacyjny (informacje od TW ps. „Edward” i „Tadek”), k. 11; ibidem, Informacja dotycząca aktualnej sytuacji w ZZPB, 24 V 1979 r., k. 12, 13.

Na początku czerwca 1979 r. Zambrowskim Zakładom Przemysłu Bawełnianego groził kolejny konflikt. 2 czerwca (sobota) miał być dniem wolnym. W tym dniu miały nie pracować również inne zambrowskie zakłady. Dyrekcja ZZPB wydała jednak polecenie, aby tego dnia w kombinacie pracowały dwie zmiany załogi (6.00–12.00 i 12.00–18.00)²³¹. Jednak na skutek interwencji SB, która obawiała się eskalacji konfliktu, decyzję o pracy w tym dniu odwołano²³². Napiętą sytuację dodatkowo zaognił fakt, że tego dnia o 10.00 rozpoczynała się wizyta Jana Pawła II w Polsce. Wyznaczenie takich godzin pracy mogło sugerować, że kierownictwo kombinatu chciało uniemożliwić pracownikom śledzenie całości transmisji powitania papieża²³³. SB nie odnotowała jednak w ZZPB żadnych wydarzeń związanych z wizytą Jana Pawła II w Polsce²³⁴.

231 Możliwość powstania konfliktu SB sygnalizowała już pod koniec maja 1979 r. (ibidem, Meldunek operacyjny, 30 V 1979 r., k. 14.

232 Ibidem, Wyciąg z inf. od TW ps. „Roma”, 4 VI 1979 r., k. 29; ibidem, Wyciąg z inf. od TW ps. „Edward”, k. 31.

233 Ibidem, Wyciąg z inf. od TW ps. „Roma”, 30 V 1979 r., k. 27; ibidem, Wyciąg z inf. od TW ps. „Iza”, k. 28.

234 Ibidem, Notatka służbowa. Dotyczy aktualnej sytuacji w ZZPB w Zambrowie, k. 19; ibidem, Wyciąg z inf. od TW ps. „Iza”, 30 V 1979 r., k. 28; ibidem, Wyciąg z inf. od TW ps. „Roma”, 4 VI 1979 r., k. 29.

SB poddała szczegółowej analizie wydarzenia pierwszego półrocza 1979 r., poszukując przyczyn powstania konfliktów. Za najbardziej konfliktową grupę wśród pracowników uznała grupę nastawiaczy maszyn – ok. 100 pracowników, którzy na skutek zmian organizacyjnych stracili funkcje mistrzów²³⁵. Ustalono, że niezadowolenie pracowników kombinatu było wynikiem „ogólnego bałaganu organizacyjnego” w ZZPB i mieściło się w ramach obowiązującego prawa. Praca w dodatkowo wyznaczonych dniach powinna być dobrowolna²³⁶. Niechęć do ponadplanowej pracy była efektem braku możliwości wykonania pracy w czasie planowym. W wyniku rozmów ze Zjednoczeniem zrezygnowano ze zobowiązań produkcyjnych i postanowiono przyznać pracownikom ZZPB ustawowo wolne soboty²³⁷. Na mocy decyzji dyrekcji zakładu nie ukarano stu osób, które podjęły protest²³⁸. Funkcjonariusze SB zauważyli, że niezadowolenie z postawy kierownictwa zakładu wyrażali także członkowie zakładowej PZPR, Rady Zakładowej i ZSMP²³⁹.

235 Ibidem, Informacja dotycząca niekorzystnej sytuacji w ZZPB w Zambrowie, 4 X 1979 r., k. 22–24; ibidem, Wyciąg z notatki służbowej z rozmowy przeprowadzonej w dniu 24 V 1979 r., k. 24.

236 Ibidem, Analiza zagrożeń z dn. 17 II 1979 r. i 9 V 1979 r. powstałych w ZZPB rozpoznanych w ramach sprawy oper. krypt. „Nastrój” nr ewid. LO-3151, 6 VIII 1979 r., k. 20, 21.

237 Ibidem.

238 Ibidem.

239 AIPN Bi, 05/28, Sprawa operacyjnego sprawdzenia „Nastrój”, Wyciąg z inf. od TW ps. „Iza”, 12 VII 1979 r., k. 36.

Analiza wydarzeń z pierwszego półrocza 1979 r. nie zamknęła jednak sprawy „Nastrój”. W jej aktach można odnaleźć informacje o kolejnych konfliktach dotyczących dodatkowych zobowiązań produkcyjnych. Mimo pewnych zakłóceń dodatkowe obowiązki były wykonywane zgodnie z założeniami, wyjątek stanowił jedynie przeprowadzony 15 września 1979 r. czyn partyjny, którego załoga nie wykonała w zaplanowanym wymiarze. Kolejne akcje z 22 i 23 września, nazywane czynami, przebiegły jednak bez zakłóceń²⁴⁰. Następny konflikt pojawił się w październiku 1979 r., gdy pierwszą sobotę miesiąca ogłoszono roboczą. Robotnicy, którzy uczestniczyli we wcześniejszych „nadróbkach”, mogli jednak nie przychodzić tego dnia do pracy²⁴¹. Tym razem decyzja dyrekcji ogłoszona na tablicy zakładowej została skomentowana, jak to określono, niecenzuralnym napisem²⁴², propagandowe hasło „Program partii – programem narodu” przerobiono, by brzmiało ono „Program partii – programem do głodu”²⁴³. W tkalni pojawiły się napisy skierowane przeciwko dyrektorowi zakładu²⁴⁴. Kierownictwo zakładu, pomne wydarzeń ostatnich miesięcy, postanowiło przeprowadzić akcję uświadamiającą konieczność dodatkowej pracy. Dyrekcja użyła wielu argumentów mających przekonać załogę: mówiono o braku odpowiedniego zaopatrzenia w węgiel, przerwach w dostawach prądu do zakładu, a nawet o pogarszającej się wciąż sytuacji zaopatrzeniowej w produkty spożywcze. Komentując to wystąpienie, pracownicy podkreślali jednak, że dyrekcja ZZPB nie wspomniała o niedowładzie organizacyjnym w zakładzie, brakach surowca i części zamiennych oraz bałaganie w magazynach, gdzie przechowywany był surowiec. Dzięki tej akcji oraz wskutek działań SB²⁴⁵ do pracy przyszło 70 proc. wcześniej deklarujących udział w proteście²⁴⁶. Nastroje wśród załogi niewątpliwie poprawiła podwyżka płac wprowadzona 1 października²⁴⁷. Nawet po wygaśnięciu sporów pozostały problemy organizacyjne²⁴⁸, które były też przyczyną dużej fluktuacji kadr²⁴⁹. Późniejsze meldunki operacyjne mówią jednak o stopniowej poprawie nastrojów. Nierozwiązane pozostały przede wszystkim kwestie dostaw surowca i sprawy płacowe, w tym nierówne traktowanie pracowników umysłowych i fizycznych²⁵⁰. Sprawę „Nastrój” zamknięto w lipcu 1980 r.²⁵¹ Co ciekawe, sprawa ta została zamknięta, gdy w Polsce zaczęto strajkować w związku z wprowadzeniem cen komercyjnych w bufetach i stołówkach pracowniczych. W połowie sierpnia 1980 r. wybuchła wielka fala strajków, które zmieniły rzeczywistość peerelowską.

240 Ibidem, Notatka służbowa dotyczy przebiegu niedzielnego czynu partyjnego w ZZPB, 24 IX 1979, k. 41.

241 Ibidem, Wyciąg z inf. od KO ps. „Batalion”, 2 X 1979 r., k. 46.

242 Ibidem, Informacja dotycząca niekorzystnej sytuacji w ZZPB w Zambrowie, 4 X 1979 r., k. 22–24.

243 Ibidem, Meldunek operacyjny, 6 X 1979 r., k. 26.

244 Ibidem, Wyciąg z inf. od TW ps. „Iza”, 9 X 1979 r., k. 48.

245 SB na początku 1979 r. miała w ZZPB 10 tajnych współpracowników (ibidem, ZZPB – niezadowolenie z powodu zatrudnienia w dni wolne od pracy, 26 II 1979–10 VII 1980 r., k. 1).

246 Ibidem, Meldunek operacyjny, 6 X 1979 r., k. 26.

247 Ibidem, Meldunek operacyjny, k. 27.

248 Ibidem, Wyciąg z inf. od TW ps. „Noc”, k. 34; ibidem, Wyciąg z inf. od TW ps. „Tadek”, 12 VI 1979 r., k. 35.

249 W pierwszym kwartale 1979 r. z ZZPB odeszło 112 osób (porzucenia pracy – 41 osób, wypowiedzenia ze względu na niskie zarobki – 32, renty – 13, emerytury – 11, zwolnienia – 5, zwolnienia za porozumieniem stron – 10), a 31 osób przebywało na urlopach bezpłatnych. W maju 1979 r. braki kadrowe w ZZPB wynosiły ok. 200 osób. Na zwolnieniu lekarskim średnio przebywało w maju ok. 60 osób dziennie (ibidem, Informacja dotycząca niekorzystnej sytuacji w ZZPB w Zambrowie, 4 X 1979 r., k. 22–24; ibidem, Wyciąg z inf. od TW ps. „Iza”, k. 28). Do sytuacji takiej doszło również w lipcu, brakowało ok. 200 osób do pracy w tkalni podczas nocnych zmian (ibidem, Wyciąg z inf. od TW ps. „Edward”, 6 VII 1979 r., k. 37).

250 Ibidem, Notatka służbowa dot. rozmowy, 8 XI 1979 r., k. 53; ibidem, Meldunek operacyjny, k. 28; ibidem, Wyciąg z inf. od TW ps. „Tadek”, 9 X 1979 r., k. 55; ibidem, Wyciąg z inf. od KO ps. „Batalion”, 17 III 1980 r., k. 58; ibidem, Wyciąg z inf. od TW ps. „Roma”, 17 III 1980 r., k. 59; ibidem, Wyciąg z inf. od TW ps. „Edward”, 18 III 1980 r., k. 60; ibidem, Wyciąg z inf. od TW ps. „Iza”, 18 III 1980 r., k. 61; ibidem, Wyciąg z inf. od TW ps. „Tomasz”, 18 III 1980 r., k. 62; ibidem, Wyciąg z inf. od TW ps. „Janek”, 20 III 1980 r., k. 63; ibidem, Wyciąg z inf. od TW ps. „Edward”, 15 IV 1980 r., k. 64; ibidem, Wyciąg z inf. od TW ps. „Tadek”, 15 IV 1980 r., k. 65. W lutym 1980 r. załoga dobrowolnie przepracowała 2 godziny na cześć VII Zjazdu PZPR (ibidem, Wyciąg z inf. od TW ps. „Tadek”, 8 II 1980 r., k. 57).

251 Ibidem, ZZPB – niezadowolenie z powodu zatrudnienia w dni wolne od pracy, 26 II 1979–10 VII 1980 r., passim.

W lipcu i sierpniu 1980 r. podczas strajków w kraju dyrekcja ZZPB negocjowała podwyżki płac²⁵². Pracownicy otrzymywali je w lipcu, sierpniu i we wrześniu, co na pewno uspokajało atmosferę²⁵³.

252 AIPN Bi, 008/460/2, Teczka pracy TW „Tadek”, Informacja nr 73/LO-158/80, 23 VIII 1980 r., k. 150.

253 AP Białystok Oddział Łomża, KMG PZPR w Zambrowie, 30, Ocena aktualnej sytuacji w zakładach pracy w Zambrowie (sierpień–wrzesień 1980 r.), k. 224.

W latach 1980–1981 tylko dwa razy doszło w ZZPB do strajku. 3 października 1980 r. na wezwanie KKP NSZZ „Solidarność”²⁵⁴ część pracowników przyłączyła się do jednogodzinnego powszechnego strajku ostrzegawczego. Od 12.00 do 13.00 strajkowały tkalnia i część oddziału przygotowawczego. Na Wydziale Tkalni z zatrudnionych tam 345 osób do strajku przystąpiło 310 pracowników. Jak szacowano, akcja ta przyniosła straty w wysokości 202 000 zł (nie wyprodukowano 7500 metrów tkaniny)²⁵⁵. W czasie tej akcji strajkowej podniesiono także postulaty zakładowe: zmniejszenia liczby krosien obsługiwanych przez jednego pracownika (z 14 do 12) oraz odwołanie kierowniczki Przychodni Przyzakładowej²⁵⁶. Podczas kryzysu bydgoskiego w marcu 1981 r. w ZZPB zorganizowano Międzyzakładowy Komitet Strajkowy, który miał kierować akcją na terenie miasta. Postanowiono, że w strajku wezmą udział wszyscy mężczyźni, a kobiety będą przebywać na terenie zakładu tylko w czasie swoich normalnych godzin pracy²⁵⁷. Strajk ten wobec rozwiązania kryzysu nie doszedł jednak do skutku. 27 marca 1981 r. w ZZPB przeprowadzono jedynie strajk ostrzegawczy od 8.00 do 12.00. Zobowiązano do niego wszystkich pracowników oprócz służb nadzorujących urządzenia energetyczne, ciepłownicze, wodociągowe oraz Straży Pożarnej i Straży Przemysłowej²⁵⁸.

254 M. Pernal, J. Skórzyński, Kalendarium Solidarności 1980–1989, Agencja Omnipress, Warszawa 1990, s. 17.

255 AAN, MPL, 8/9, Gabinet ministra. Główny Inspektor Ochrony Przemysłu. Wykaz strajkujących przedsiębiorstw przemysłu lekkiego w latach 1980, 1981, Załącznik do raportu z 3 X 1980 r., Wykaz zakładów, w których wystąpiły strajki „jednogodzinne” 3 X 1980 r., k. 26; ibidem, Informacje o protestujących w przedsiębiorstwach 3 X 1980 r., k. 34–36; AIPN Bi, 008/460/2, Teczka pracy TW Tadek, Informacja nr 74/LO-158/80, 6 X 1980 r., k. 151.

256 AP Białystok Oddział Łomża, KMG PZPR w Zambrowie, 30, Protokół nr 13/80 z posiedzenia egzekutywy KMG PZPR w Zambrowie, 8 X 1980 r., k. 199; ibidem, Ocena sytuacji społeczno-politycznej w POP i zadania partii w realizacji uchwał VI Plenum KC PZPR na terenie KMG PZPR w Zambrowie, k. 207.

257 AIPN Bi, 008/639/2, Teczka pracy TW „Edward”, Informacja nr 77/LO-163/81, k. 157.

258 AP Białystok Oddział Łomża, KW PZPR w Łomży, 375, Uchwała nr 1 Komitetu Strajkowego NSZZ „Solidarność” przy ZZPB, k. 47.

Stan wojenny i ostatnie lata Polski Ludowej nie przyniosły żadnych większych konfliktów w ZZPB. Przebieg tych, do których doszło w kombinacie, pokazuje, że pomimo obaw SB o działalność osób wrogo ustosunkowanych do ustroju PRL spory w zakładzie miały charakter ekonomiczny, a nie polityczny. Wśród zgłaszanych przez protestujących uwag i postulatów ani razu nie pojawiły się tematy polityczne²⁵⁹, co kłóci się z opinią, że region łomżyński był zdominowany przez sympatyków Narodowej Demokracji wrogiej nowemu ustrojowi. Mimo że w dokumentach SB bardzo często pojawiają się informacje o przynależności danych osób do NSZ, WiN, rzadziej AK, nie widać aktywności tych ludzi podczas konfliktów w kombinacie. Załoga ZZPB nie uczestniczyła w żadnej dużej fali strajków w 1970, 1976, 1980, 1981 i 1988 r. 260

259 Rozmowy z osobami podejrzanymi o kierowanie protestem w lutym 1979 r. SB przeprowadziła pół roku po wydarzeniach, co świadczy o tym, że trop przygotowywania protestu nie był poważnie brany pod uwagę (AIPN Bi, 05/28, Sprawa operacyjnego sprawdzenia „Nastrój”, Wyciąg z inf. od TW ps. „Tadek”, 15 V 1979 r., k. 19; ibidem, Wyciąg z notatki służbowej z rozmowy przeprowadzonej 24 V 1979 r., k. 24; ibidem, Wyciąg z inf. od TW ps. „Roma”, 30 V 1979 r., k. 27; ibidem, Wyciąg z inf. od KO ps. „Batalion”, 2 X 1979 r., k. 46.

260 W momentach kryzysów politycznych w PRL w kombinacie z reguły reagowano sztampowo: „W okresie wydarzeń marcowych cała nasza załoga zajęła jednoznaczne stanowisko potępiające wichrzycieli politycznych oraz wyrażające poparcie dla polityki partii. Z należytym zrozumieniem odniosła się do konieczności wkroczenia wojsk Układu Warszawskiego na terytorium Czechosłowacji. Nie były to tylko demonstracyjne wyrazy na zebraniach czy masówkach. Atmosferę właściwie pojętej postawy odczuwało się na co dzień. W poważnej swej większości ludzie prawidłowo ocenili znaczenie tych wydarzeń” (AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 46, Sprawozdanie KZ PZPR w ZZPB z realizacji uchwały egzekutywy KW PZPR w sprawie pracy ideowo-wychowawczej w zakładach przemysłowych z września 1967 r., k. 69).

Być może o braku chęci do popierania postulatów politycznych decydował awans społeczny osiągnięty przez dużą część pracowników zakładu, związany z przeniesieniem ze wsi do miasta i poprawą warunków życiowych. Na pewno wpływ na postawę załogi ZZPB miał brak tradycji robotniczej, której protesty zawsze były integralną częścią²⁶¹. Nawet wrogość do ustroju nie przekładała się na chęć uczestniczenia w proteście. Załoga skłonna była do tego jedynie wówczas, gdy zagrożony był jej status materialny²⁶². Nie sprawdziła się w Zambrowie prawidłowość, zgodnie z którą najważniejszy zakład pracy danego miasta stawał się ośrodkiem niezadowolenia społecznego. Konflikty wewnątrzzakładowe kombinatu nie wpływały na inne zakłady pracy i samo miasto.

261 Piotr Zińczuk przytaczał w meldunku zdania wypowiedziane przez mistrzów ZZPB w kontekście wydarzeń na Wybrzeżu w grudniu 1970 r.: „w ZZPB większość załogi pochodzi ze wsi, którzy pracę w zakładzie traktują jako dodatkowe źródło dochodu i nie chcą się włańczać [sic!] do żadnych wystąpień. Jeśli wystąpi mała grupa, to łatwo będzie się władzom rozprawić” (AIPN Bi, 045/1211, Meldunek specjalny nr 4/70 dot. sprawy krypt. „Jesień – 70”, 17 XII 1970 r., k. 78).

262 Roman Podolski, mistrz z ZZPB, 17 lutego 1971 r. miał powiedzieć: „w większych miastach strajkowali robotnicy, natomiast w takim jak Zambrów, tego zrobić nie było możliwości. Gdyby wszystkie miasta zajęły taką postawę jak Zambrów to państwo «zapiłowałoby» robotników” (AIPN Bi, 045/1211, Meldunek specjalny dot. sprawy krypt. „Jesień – 70”, 18 II 1971 r., k. 203).

Konflikty wywołała sytuacja w ZZPB, w dużej części – choć nie w całości – spowodowana przez kierownictwo zakładu. Na pewno nieudolność części kadry kierownictwa była uciążliwa dla robotników (świadczą o tym nierozwiązane problemy socjalne, które pojawiły się zarówno w 1971, jak i 1979 r.). To na kierownictwie skupiała się niemal zawsze złość pracowników²⁶³.

263 AIPN Bi, 05/28, Sprawa operacyjnego sprawdzenia „Nastrój”, Notatka służbowa dotycząca sprawy oper. sprawdzenia krypt. „Nastrój” nr ewid. LO-3151, 31 VII 1979 r., k. 38, 39; ibidem, Notatka służbowa z rozmowy, 10 VIII 1979 r., k. 41, 42.

7. ZZPB I ZAMBRÓW W LATACH 1954–1989

Powstanie ZZPB uruchomiło proces industrializacji Zambrowa oraz jego najbliższej okolicy. Badacze definiują rejon uprzemysławiany jako „obszar, który do pewnego czasu był rejonem rolniczym, a po zlokalizowaniu na nim wielkiej inwestycji przemysłowej stał się terenem gwałtownych przemian we wszystkich dziedzinach życia miejscowej ludności”¹. Uprzemysłowienie natomiast definiuje się jako ogół zjawisk i procesów technicznych i gospodarczych, dokonujących się w trakcie rozbudowy przemysłu oraz powodujących zmianę struktury gospodarki². Proces ten można było zauważyć w Zambrowie od początku lat pięćdziesiątych.

1 D. Gałaj, Badania społeczno-ekonomiczne w rejonach uprzemysławianych [w:] Rejony uprzemysławiane, problematyka i badania, red. E. Jagiełło-Łysiowa, Z. Lachrt, A. Romanow, PWN, Warszawa 1971, za: I. Sagan, op. cit., s. 11.

2 I. Sagan, op. cit., s. 16.

7.1. Wpływ kombinatu na przemiany społeczności lokalnej

7. 1.1. Rozwój ludnościowy miasta

W okresie 1950–1960 liczba ludności Zambrowa zwiększyła się ponad dwuipółkrotnie. Według danych z 1964 r., a więc w chwili uruchomienia kombinatu w pełnym kształcie, o 60 proc. przekroczyła stan z 1939 r.³ W momencie gdy rozpoczął się gwałtowny rozwój ludnościowy Zambrowa, większość małych miasteczek w okolicy wyludniła się i upadła. Sprzyjało temu lokowanie nowych inwestycji w większych miastach⁴.

3 W tym czasie w Polsce 50 proc. miast zanotowało wzrost ludności nieprzekraczający 200 proc. liczby ludności z 1939 r. Ludność w miastach w latach 1945–1964, GUS, Warszawa 1965, s. 20.

4 M. Latuch, op. cit, s. 71, 79.

Tak więc inwestycja przemysłowa była głównym czynnikiem powodującym wzrost liczby ludności miasta. Warto zatem prześledzić ten proces na tle kształtowania się załogi ZZPB.

Dynamika wzrostu ludności Zambrowa na tle liczebności załogi ZZPB w latach 1946–1985 (w tys.)

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Powszechny sumaryczny spis ludności z 14 II 1946 r., s. 5, 25, 35–37; Rocznik demograficzny 1945–1966, GUS, Warszawa 1968, s. 25, 29; Rocznik demograficzny 1976, GUS, Warszawa 1976, s. 3; Rocznik demograficzny 1986, GUS, Warszawa 1986, s. XXI, 8, 11, 12; Rocznik statystyczny 1976, GUS, Warszawa 1976, s. 29, 30, 32; Rocznik statystyczny 1974, GUS, Warszawa 1974, s. 67; Rocznik statystyczny 1981, GUS, Warszawa 1981, s. 39; Rocznik statystyczny województwa białostockiego 1971, WUS, Białystok 1971, s. 16, 17; Rocznik statystyczny województwa łomżyńskiego 1977, WUS, Łomża 1977, s. 46; Rocznik statystyczny województwa łomżyńskiego 1981, WUS, Łomża 1981, s. 26; Rocznik statystyczny województwa białostockiego 1958, WUS, Białystok 1958, s. 27; Rocznik statystyczny województwa białostockiego 1981, WUS, Białystok 1981, s. 25; Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1961, MPL, Warszawa 1961, s. 184, 187; Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1966, MPL, Warszawa 1966, s. 81, 169; Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1971, MPL, Warszawa 1971, s. 74, 174; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1976, MPL, Warszawa 1976, s. 166; Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1981, MPL, Warszawa 1981, s. 61, 142; Rocznik statystyczny 1986, GUS, Warszawa 1986, s. 3; AP Łódź, CZPB, 3151, Analiza działalności gospodarczej ZZPB w Zambrowie za IV kwartał 1955 r. oraz za 1955 r., k. 14; AP Łódź, ZjPB, 536, Analiza działalności gospodarczej ZZPB w Zambrowie za rok 1961, k. 7.

Największy przyrost ludności miasta przypadł na lata 1950–1955, czyli okres budowy i rozruchu kombinatu. W kolejnych latach dynamika przyrostu mieszkańców malała, przy czym poniżej 20 proc. spadła po zakończeniu inwestycji w połowie lat sześćdziesiątych. Od tego czasu liczba członków załogi kombinatu pozostawała na stałym poziomie, a następnie zaczęła się zmniejszać, liczba ludności miasta natomiast przez cały okres wykazywała tendencję wzrostową.

Poniższy wykres potwierdza tezę o decydującej roli umiejscowienia kombinatu w rozwoju ludnościowym miasta. Tendencja, która uwidoczniła się w pierwszej połowie lat pięćdziesiątych, utrzymywała się do końca lat osiemdziesiątych, przy czym do lekkiego spadku dynamiki wzrostu liczby ludności doszło w latach siedemdziesiątych. Było to związane z dwiema przyczynami. W połowie lat siedemdziesiątych województwo łomżyńskie miało najwyższy w kraju wskaźnik ubytku wędrówkowego w przeliczeniu na 100 mieszkańców – ok. 12 osób. W latach osiemdziesiątych odpływ ten zmalał i oscylował w granicach 5 promili⁵. Dla Zambrowa nie bez znaczenia było też wyniesienie sąsiedniej Łomży do rangi stolicy województwa, co dawało także zambrowianom możliwość awansu społecznego. Potrzebowano tam przede wszystkim pracowników umysłowych dla powstających urzędów oraz wykwalifikowanej kadry robotniczej dla miejscowego przemysłu. Naturalnym zapleczem, z którego mogły pochodzić niezbędne kadry, były dawne miasta powiatowe zdegradowane w wyniku reformy administracyjnej.

5 J. Łukaszyński, Procesy demograficzne w regionie białostockim [w:] Studia nad procesami rozwoju regionu białostockiego w 40-leciu PRL, red. M. Gnatowski, W. Nieciuński, W. Pukniel, OBN, Białystok 1985, s. 209–224.

Dynamika wzrostu liczby ludności Zambrowa na tle rozwoju ZZPB (w tys.)

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Powszechny sumaryczny spis ludności z 14 II 1946 r., s. 5, 25, 35–37; Rocznik demograficzny 1945–1966, GUS, Warszawa 1968, s. 25, 29; Rocznik demograficzny 1976, GUS, Warszawa 1976, s. 3; Rocznik demograficzny 1986, GUS, Warszawa 1986, s. XXI, 8, 11, 12; Rocznik statystyczny 1976, GUS, Warszawa 1976, s. 29, 30, 32; Rocznik statystyczny 1974, GUS, Warszawa 1974, s. 67; Rocznik statystyczny 1981, GUS, Warszawa 1981, s. 39; Rocznik statystyczny województwa białostockiego 1971, WUS, Białystok 1971, s. 16, 17; Rocznik statystyczny województwa łomżyńskiego 1977, WUS, Łomża 1977, s. 46; Rocznik statystyczny województwa łomżyńskiego 1981, WUS, Łomża 1981, s. 26.

Nie ma dostępu do pełnej dokumentacji dotyczącej wykształcenia i wieku ludności napływającej do Zambrowa. Analizując dane z 1958 r., można jednak zauważyć kilka prawidłowości. Najwięcej dorosłych osób mieszkających wtedy w Zambrowie miało od 18 do 29 lat. W większości byli to zapewne ludzie, którzy przybyli do miasta w poszukiwaniu pracy w powstającym kombinacie lub dlatego, że ich rodziny związały się z ZZPB. Wśród ludności Zambrowa od 17 do 23 lat przewaga kobiet wynosiła ponad 60 proc., wśród osób 19- i 20-letnich kobiet było nawet o ok. 20 proc. więcej niż mężczyzn w tym samym wieku. Obrazuje to niewątpliwy wpływ kombinatu na społeczność lokalną. Wśród całej społeczności miasta kobiety stanowiły 54,4 proc. mieszkańców. Wzrost liczby osób urodzonych po 1954 r. również wiązał się z przybyciem do miasta nowych mieszkańców⁶.

6 AP w Białystok Oddział Łomża, PPRNiUP w Zambrowie, 291, Ludność zameldowana na zamieszkanie. Zestawienie powiatowe, stan na 31 XII 1958 r., k. 3.

Pracownica ZZPB na Wydziale Przędzalni, lata sześćdziesiąte XX w. Agencja Forum, fot. S. Biegański.

Specyfiką przemysłu lekkiego jest wysoki stopień jego feminizacji. Umieszczenie w Zambrowie tylko jednej fabryki zatrudniającej w przeważającej mierze właśnie kobiety⁷ w dużym stopniu oddziaływało na społeczność lokalną. Jednym z głównych problemów było zachwianie proporcji płci. Pogłębił się on po decyzji Ministerstwa Obrony Narodowej o ostatecznej likwidacji w 1957 r. jednostki wojskowej w Zambrowie. Posunięcie to sprawiło, że ponad 70 kobiet pracujących w kombinacie wystosowało list do szefa Warszawskiego Okręgu Wojskowego gen. Józefa Kuropieski z prośbą o pozostawienie wojska w Zambrowie. Gdy to nie poskutkowało – ponad 100 kobiet zrezygnowało z pracy w kombinacie⁸. W końcu lat sześćdziesiątych na 100 mężczyzn w Zambrowie przypadało od 113 do 119 kobiet. Dysproporcję zmniejszyła budowa i oddanie do użytku tkalni, do której starano się przyjmować przede wszystkim mężczyzn⁹. Efektem był wzrost liczby małżeństw, którym należało zapewnić mieszkania¹⁰. Wykorzystano w tym celu część budynków koszarowych przejętych w 1957 r. od wojska, co pozwoliło przygotować ok. 1000 mieszkań¹¹. Mimo to na mieszkanie w 1961 r. czekało wciąż ok. 300 rodzin¹².

7 W 1973 r. np. 70 proc. wszystkich kobiet pracujących w Zambrowie było zatrudnionych w ZZPB (AP Białystok Oddział Łomża, RNiUMiG w Zambrowie, 27, Ocena wykonania zadań objętych konkursem „Mieszkańcy swojemu miastu” w 1973 r., k. 29).

8 K. Frejdlich, op. cit., s. 3; W. Giełżyński, op. cit., s. 6, 7, 22; (ABE), op. cit., s. 2; A. Berkowicz, op. cit., s. 8, 9. Tylko raz pojawiła się opinia, że rezygnacja tak wielu pracownic w drugiej połowie 1957 r. (od 1955 do kwietnia 1957 r. z DMR odeszło 58 osób, od lipca do grudnia 1957 r. – 122) była wynikiem likwidacji stołówek zakładowych, co wiązało się ze wzrostem kosztów utrzymania robotników: J. Dąbrowski, op. cit., s. 1, 4). Po interwencji „Walki Młodych” stołówkę ponownie otwarto (J. Fastyn, Rozmowy zambrowskie, „Walka Młodych” 1958, nr 45, s. 1, 5, 7). Niepotwierdzona relacja mówi, iż grupa kobiet nie chciała wypuścić ostatnich oddziałów z zambrowskich koszar, blokując bramę. Wojsko wyszło więc z miasta nocą.

9 B.W. Olszewska, Zambrów – ambicje z pokryciem, „Polityka” 1969, nr 41, s. 1, 4. Liczba zatrudnionych w przędzalni i tkalni ZZPB mężczyzn była najwyższa w krajowym przemyśle lekkim: B. Seidler, Republika kobiet, „Nowa Kultura” 1960, nr 25, s. 5, 8.

10 (ABE), op. cit., s. 2; J. Ambroziewicz, A. Rowiński, Ślubne zdjęcie z Zambrowa, „Polityka” 1961, nr 24, s. 3.

11 W. Giełżyński, op. cit., s. 6, 7, 22; (ABE), op. cit., s. 2.

12 J. Ambroziewicz, A. Rowiński, op. cit., s. 3.

Naruszenie równowagi demograficznej miasta doprowadziło nie tylko do szybkiej rotacji kadr kombinatu, opuszczanego przez kobiety poszukujące stabilizacji życiowej, lecz także do sytuacji, kiedy dyrekcji kombinatu oficjalnie zgłaszano przypadki gwałtów na mężczyznach dokonywanych przez kobiety¹³. Znaczna przewaga kobiet w zambrowskim społeczeństwie była kolejną konsekwencją błędów, które popełniono przy okazji lokalizacji kombinatu.

13 H. Kaltenbergh, op. cit., s. 1, 2.

Należy jednak podkreślić, że wysoki stopień feminizacji załogi ZZPB wpłynął na zmianę modelu rodziny w okolicach miasta. Kobiety pracujące w ZZPB, dobrze zarabiające (oczywiście jak na warunki lokalne), nabrały pewności siebie¹⁴. Często zdarzało się, że mężczyźni przejmowali w domu kobiece obowiązki (m.in. opiekę nad dziećmi, przygotowywanie posiłków). Pracownice kombinatu stać było również na nową odzież, często sprowadzaną z Białegostoku i Warszawy¹⁵.

14 A. Leszczyńska, op. cit., s. 4.

15 Ibidem; S. Świerad, Przeobrażenia, „Kamena” 1964, nr 21, s. 2; J. Ambroziewicz, A. Rowiński, op. cit., s. 3.

7.1.2. Wielka inwestycja jako czynnik dezintegrujący społeczność lokalną

Jednym z podstawowych założeń lokalizacji kombinatu bawełnianego w Zambrowie były korzyści, które miała odnieść społeczność lokalna. Przy budowie zakładu i w pierwszym okresie jego funkcjonowania popełniono jednak błędy typowe dla socjalistycznej industrializacji w Polsce. Budowa dużych fabryk (a zwłaszcza dużych okręgów przemysłowych) w regionach o stosunkowo niskim poziomie aktywności industrializacyjnej wiązała się z bardzo trudnym, żmudnym procesem kształtowana się załóg pracowniczych. Nie podejmowano jakichkolwiek działań wyprzedzających, przygotowujących miejscowych do nowej sytuacji. Kadry angażowano często w innych regionach kraju, gdzie funkcjonowały już podobne zakłady przemysłowe¹⁶. Pracownicy napływowi mieli pierwszeństwo w przydziale mieszkań, ich małżonkowie, mający często lepsze kwalifikacje, obejmowali intratne stanowiska pracy, otrzymywali wyższe zarobki. Powstawała nowa elita, niezwiązana z lokalnym środowiskiem. Często negowała ona dotychczasowe wartości, elementy miejscowej kultury itd. Powstawał stereotyp negatywny wszystkiego, co stare, i pozytywny wszystkiego, co nowe. Zerwanie z dotychczasowym systemem wartości oraz tradycją regionalną, organizującą dotychczas życie lokalne, stanowiło o porządku społecznym, identyfikowało społeczność lokalną – utrudniały procesy adaptacji, równoważenia i stabilizacji w regionie uprzemysławianym¹⁷.

16 I. Sagan, op. cit., s. 103, 104.

17 Ibidem.

Na początku istnienia ZZPB stali mieszkańcy miasta i najbliższych okolic do nowej fabryki podchodzili z rezerwą. Co prawda gazety zauważały, że zambrowianie włączali się w przygotowania do otwarcia kombinatu i za pośrednictwem dziennikarzy wyrażali zadowolenie z szansy na znalezienie pracy, ale były to publikacje propagandowe¹⁸. Można więc stwierdzić, że w połowie lat pięćdziesiątych wyodrębniły się dwie społeczności: jedna złożona z ludności miejscowej oraz druga, którą tworzyła ludność napływowa, związana z powstającą fabryką¹⁹.

18 Zob. np. W. Wasiulonek, Przed wielkim dniem Zambrowa. Rośnie nowa fabryka, „Życie Białostockie”, 11–12 VII 1954; S.G., Zambrowski kombinat już rusza. Do otwarcia pozostało już tylko 3 dni, „Życie Białostockie”, 18–19 VII 1954, nr 170, s. 6; Montaż maszyn obrączkowych dobiega końca. Uwaga Elektromontaż! Natychmiast nadesłać druty, „Gazeta Białostocka”, 10–11 VII 1954; K. Dudko, Ostatnie przygotowania przed próbnym rozruchem. Mieszkańcy Zambrowa w czynie społecznym przystąpili do porządkowania miasta, „Gazeta Białostocka”, 12 VII 1954.

19 Zob. Aneks, s. 372.

Przez długi czas starzy mieszkańcy Zambrowa spoglądali na przybyszów z wyższością i pogardą²⁰, często wręcz izolując się od nich²¹. Ślady tych podziałów widoczne są szczególnie w relacjach prasowych z tego okresu²². Gazety wyśmiewały – uważane przez nie za drobnomieszczańskie i burżuazyjne – przyzwyczajenia zambrowian, przeciwstawiając im nowe, młode społeczeństwo, które tworzyli budowniczowie kombinatu²³. Konflikt dwóch społeczności zaognił się w chwili, gdy zakończyła się główna część budowy i mężczyzn (murarzy) – stanowiących dotychczas większość pracowników – zastąpiły kobiety (tkaczki i prządki). Nagłe pojawienie się znacznej grupy młodych dziewcząt wywołało duże zainteresowanie wśród miejscowej młodzieży męskiej. Dorosłe społeczeństwo miasta podejrzliwie przyglądało się przyjezdnym kobietom, nie akceptowało ich związków z miejscowymi.

20 Zambrowianie uważali przybyszów ze wsi za stojących od nich niżej kulturowo lub za ludzi sprzyjających nowej władzy. Zdzisław Nowakowski – przewodniczący PPRN – zwrócił uwagę na użytkowanie mieszkań: „Prezydium MRN winno zakazać mieszkańcom bloków przetrzymywania w mieszkaniach zwierząt domowych, takich jak psów, drobiu i inne” (AP Białystok Oddział Łomża, PPRN w Zambrowie, 108, Protokół nr 31/63 z posiedzenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Zambrowie, 9 XII 1963 r., k. 33).

21 Echa tego podziału przetrwały do początków XXI w. Jedna z pracownic, która przybyła do Zambrowa z podmiejskiej wsi, jeszcze w grudniu 2002 r. mówiła: „Nawet jeszcze dzisiaj mam takiego sąsiada na działce, który mówi «Ja to jestem Zambrowiak!»” (Relacja I.K.).

22 Co ciekawe, konflikt pomiędzy dwoma społecznościami dostrzegały przede wszystkim tygodniki – dzienniki zaś podkreślały korzyści, które miastu przyniosła lokalizacja kombinatu. (W. Wasiulonek, Przed wielkim dniem Zambrowa…; S.G., Zambrowski kombinat już rusza…; Montaż maszyn obrączkowych dobiega końca. Uwaga Elektromontaż! Natychmiast nadesłać druty…; K. Dudko, Ostatnie przygotowania….

23 Zob. zwłaszcza M. Szeruga, Budowa zmienia życie człowieka, „Zielony Sztandar” 1954, nr 8, s. 7; Z. Dolecki, Prowincja: przylądek dobrej nadziei, „Dziś i Jutro” 1955, nr 47, s. 6 oraz relacje Polskiej Kroniki Filmowej, której autorzy sugestywnie przedstawili obraz starego Zambrowa, z nielicznymi starymi ludźmi na ulicach oraz rozświetlonym, nowo budowanym przez młodych kombinatem (PKF nr 51/1953).

Jednym z objawów niechęci rdzennych zambrowian do nowego zakładu pracy był ich stosunek do pracownic (nie dotyczyło to mężczyzn) kombinatu zatrudnionych w ZZPB. Kobiety pracujące w kombinacie nazywano mianem „szpulki”. W rozumieniu używających tego określenia „szpulka” była kobietą prostą, niewykształconą, jednak dobrze zarabiającą – najczęściej panną, która wydawała zarobione pieniądze przede wszystkim na rozrywki. Typowa „szpulka” pochodziła spoza miasta, dlatego mieszkała w DMR lub na stancji. Pozbawiona nadzoru rodzicielskiego mogła prowadzić swobodne życie towarzyskie. „Szpulka” przestawała być „rasową szpulką” po zamążpójściu. Już na początku lat sześćdziesiątych doszło jednak do rozróżnienia. Określenie „szpulka”, wcześniej pejoratywne, a nawet obraźliwe²⁴, zaczęło nabierać charakteru pozytywnego – odnosiło się do kobiety dobrze sytuowanej, modnie ubranej²⁵. Dawniej ślub ze „szpulką” był mezaliansem – w latach sześćdziesiątych stała się ona jedną z najbardziej pożądanych partii²⁶. Obraźliwą nazwą pozostała natomiast „szpula”.

24 A. Berkowicz, op. cit., s. 8, 9.

25 A. Leszczyńska, op. cit., s. 4; B. Seidler, op. cit., s. 5, 8.

26 A. Berkowicz, op. cit., s. 8, 9; B. Seidler, op. cit., s. 5, 8.

Kobiety, które zaczynały pracę w Zambrowie na początku działalności fabryki, tak wspomniały ten okres: „Na początku Zambrowianie niechętnie nas przyjęli. Mówili: «o, szpule idą». Myśmy się przeważnie poruszały grupkami. Chłopcy z Zambrowa nas zaczepiali, a my do nich odpowiadałyśmy wtedy: «konusy»! […] W Zambrowie było dużo młodych dziewcząt, więc ciągle jakieś ploty wymyślano. Różnie gadano²⁷. Nie było szacunku do nas na początku. Zambrowiacy nie chcieli przychodzić do zakładu do pracy, mówili, że kurz, że ciężko. Ale potem wielu z nich przyszło do pracy”²⁸. „Zambrowianie przezywali nas «szpule». Czym więcej krzyczeli, tym bardziej leźli do tego DMR. Miejscowi chłopcy wyzywali dziewczyny, jeśli te nie zwracały na nich uwagi”²⁹. Z czasem „przemysłowe dziewczyny” stały się emisariuszkami nowoczesności dla miasta i okolic. Zakład organizował wszystko: pracę, mieszkanie, wyżywienie, rozrywkę, dawał okazję zamążpójścia i wyrwania się ze wsi³⁰. „Jak dziewczyna była ładna, to się z nią żenili majstrowie z Łodzi. […] Dostawali nakaz pracy na 2 lata, tak jak my. I właśnie ci majstrowie często potem wracali do swoich miast; bardzo dużo dziewcząt wyjeżdżało z nimi, jako żony. Wielu Zambrów się nie podobał”³¹.

27 Relacja Jadwigi M. z 30 listopada 2002 r.

28 Relacja Ireny K. z 16 grudnia 2002 r.

29 Relacja Łucji B. i Henryki Z. z 30 listopada 2002 r.

30 A. Gasperowicz, op. cit., s. 3, 4.

31 Relacja Ireny K. z 16 grudnia 2002 r.

Do konfliktów pomiędzy pracownikami ZZPB a innymi mieszkańcami dochodziło także w późniejszych latach, zwłaszcza wtedy, gdy były kłopoty z zaopatrzeniem sklepów. Pracownicy ZZPB wykorzystywali jako argument konieczność wykonywania przez nich zadań planowych i dążyli do uprzywilejowania w stosunku do innych mieszkańców miasta. Jan Adamski, kierownik tkalni, mówił na Konferencji sprawozdawczej Rady Zakładowej i Rady Robotniczej w czerwcu 1971 r.: „Brak w masarniach mięsa, wędlin oraz innych rzeczy. Ludzie konkretnie stwierdzają, że nie mogą pracować, bo są nienajedzeni”³². Już pod koniec lat pięćdziesiątych podczas obrad MRN jeden z jej członków, pracownik ZZPB, postulował, by w artykuły spożywcze i napoje chłodzące w pierwszej kolejności zaopatrywano kioski w ZZPB³³. W czerwcu 1967 r. Radni PRN, będący przedstawicielami ZZPB, wnioskowali zwołanie nadzwyczajnej sesji Powiatowej Rady Narodowej poświęconej brakowi chleba w mieście. Tu również zadziałała niechęć do mieszkańców okolicznych wsi – członkowie prezydium postulowali ograniczenie zakupu chleba przez mieszkańców okolicznych wsi w Zambrowie do jednego bochenka³⁴. Wniosek taki w pełni oddawał przemiany w społeczności miasta. To obywatele Zambrowa traktowani byli jako osoby związane z kombinatem, natomiast mieszkańców okolicznych wsi traktowano jako element obcy.

32 AP Białystok, ZZPPWOiS, 54, Protokół z Konferencji sprawozdawczej Rady Zakładowej i Rady Robotniczej, 20 VI 1971 r., k. 127.

33 AP Białystok Oddział Łomża, PMRN w Zambrowie, 4, Protokół nr 4/59 r. z obrad IV Sesji Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie, 10 VI 1959 r., k. 98.

34 Ibidem, PPRNiUP w Zambrowie, 122, Protokół nr 59/67 z nadzwyczajnego posiedzenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Zambrowie z 3 VI 1967 r. pod przewodnictwem Przewodniczącego Prezydium PRN ob. Wacława Dominikowskiego, k. 140–143.

7.2. Wpływ ZZPB na rozwój infrastruktury lokalnej oraz przemysłu

7.2.1. Wpływ ZZPB na budownictwo mieszkaniowe i infrastrukturę miejską

Konflikt pomiędzy miejscowymi a przyjezdnymi w połowie lat pięćdziesiątych dotyczył m.in. spraw mieszkaniowych³⁵. Brak mieszkań był bezpośrednią konsekwencją polityki zatrudnienia prowadzonej przez zakład pracy. Nowe lokale otrzymywała ludność napływowa, znikome szanse miała na nie natomiast ludność miejscowa³⁶. W Zambrowie podział ten podkreślało umiejscowienie Zakładu Osiedli Robotniczych (ZOR)³⁷ w pobliżu starych kamienic – połowa starego Rynku należała do „nowych”, a połowa do „starych” zambrowian.

35 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 35, Protokół nr 11/62 z posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie, 28 III 1962 r., k. 131.

36 I. Sagan, op. cit., s. 55.

37 Na początku realizacji planu 6-letniego ZOR rozpoczął budowę miast przyfabrycznych i osiedli typu wiejskiego (zgodnie z zasadą równomiernego rozmieszczania sił wytwórczych w kraju i aktywizacji rejonów zacofanych). Na lokalizacje te miał wpływ także proces narastania zimnej wojny. Rok 1953 stanowił przełom, od tego momentu lokalizacje zakładów przemysłowych w oderwaniu od miasta zdarzały się jedynie sporadycznie. Silnie akcentowano założenia ściślejszego związania mieszkalnictwa z potrzebami rozbudowy i przebudowy miast istniejących. Z hasłem powrotu do miast połączone było hasło porządkowania ich zabudowy. Owo porządkowanie polegało często na budowie plomb, większe osiedla pojawiały się jednak na obrzeżach miast. System taki spełniał na pewno również funkcje propagandowe, pozwalał przebudować miasto, łatwiejsze było też zdobycie działek pod budowę. Właśnie inwestycja ZOR w Zambrowie stanowiła przykład takiego działania. Nie zdecydowano się na wybudowanie osiedla przyzakładowego, lecz na zabudowę zrujnowanego śródmieścia, oddalonego o 2 km od inwestycji przemysłowej. Było to jednak zgodne z przyjętymi normami, które przewidywały, że dla ruchu pieszego odległość pomiędzy zakładem a osiedlem nie powinna przekraczać 3 km (J. Cegielski, Przełom w budownictwie mieszkaniowym: Zakład Osiedli Robotniczych 1948–1955, PWN, Warszawa 1983, s. 89–90, 93, 94–95, 96–99).

Według normy zaludnienia mieszkania przyjętej w 1951 r., w Zambrowie na 1 osobę przypadać miało 8 metra kwadratowego³⁸. W 1952 r. MRN obniżyła tę normę do 7 metrów dla pracujących i 5 metrów dla niepracujących³⁹. Były to oczywiście jedynie plany, w rzeczywistości średnia powierzchnia mieszkalna w mieście była znacznie mniejsza. Jak obliczano w 1956 r., na jedną osobę przypadało ok. 4,7 metrów 40.

38 AP Białystok Oddział Łomża, Prezydium PMRN w Zambrowie, 13, Protokół z posiedzenia Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie, 31 III 1951 r., godz. 17.20, k. 27.

39 Ibidem, 14, Analiza warunków socjalno-bytowych mieszkańców miasta Zambrowa i wnioski, zmierzające w kierunku radykalnego ich polepszenia, zgłoszone w wyniku realizacji postulatów wyborców, k. 250.

40 Ibidem.

W latach 1952–1961 w Zambrowie rady narodowe przygotowały 13 budynków (366 mieszkań z 1052 izbami), zakłady pracy – 3 (138 mieszkań z 345 izbami). W ramach ZOR wybudowano 15 bloków mieszkalnych o 1137 izbach (z czego 39 przeznaczonych było na handel i usługi).⁴¹ Wybudowano także 60 domów indywidualnych (przeciętnie każdy z 3 izbami). Nie oszacowano natomiast liczby domów wybudowanych przez spółdzielczość mieszkaniową, powstałą na początku lat sześćdziesiątych⁴².

41 Inwestycja ta była realizowana w latach 1954–1958.

42 AP Białystok Oddział Łomża, PMRN w Zambrowie, 21, Załącznik do protokołu nr 13/62 z Posiedzenia Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie, 25 VI 1962 r., k. 224; D. Gawryluk, Studium rozwoju architektury Zambrowa na tle małych miast Mazowsza i Podlasia, praca doktorska, Politechnika Krakowska, mps, Kraków 2005, s. 121.

Śródmieście Zambrowa – widok dawnego Rynku (obecnie plac gen. Władysława Sikorskiego). W górnej części widoczna dominująca zabudowa z przełomu XIX i XX w., w części dolnej zdjęcia – fragment osiedla ZOR wybudowanego wraz z ZZPB. Stan w roku 2005. Fot. Z. Chojęta. Zbiory UM w Zambrowie.

W 1956 r. zapotrzebowanie na mieszkania w ZZPB trzykrotnie przekraczało liczbę izb mieszkalnych zaplanowaną do wybudowania przez ZOR⁴³. Na zebraniach spisywano zażalenia, skargi i petycje. Obliczano, że do zaspokojenia wszystkich potrzeb brakuje ok. 480 izb mieszkalnych⁴⁴.

43 Ibidem, 14, Analiza warunków socjalno-bytowych mieszkańców miasta Zambrowa i wnioski, zmierzające w kierunku radykalnego ich polepszenia, zgłoszone w wyniku realizacji postulatów wyborców, k. 251; ibidem, 2, Sprawozdanie z działalności Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie za rok 1956, k. 336.

44 Ibidem, 14, Analiza warunków socjalno-bytowych mieszkańców miasta Zambrowa i wnioski, zmierzające w kierunku radykalnego ich polepszenia, zgłoszone w wyniku realizacji postulatów wyborców, k. 252; ibidem, 14, Protokół nr XXXVII/56 z rozszerzonego posiedzenia Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie przy udziale Prezydium Powiatowej Rady Narodowej, 29 IX 1956 r., godz. 10–18, k. 293; ibidem, 15, Protokół nr VI/57 z posiedzenia Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie, 23 I 1957 r., k. 14.

Fragment osiedla ZOR wybudowanego na miejscu zniszczonych pierzei zambrowskiego Rynku. Druga połowa lat pięćdziesiątych XX w. Zbiory W. Skawskiego.

Budownictwo ZOR w Zambrowie uważano, zresztą chyba słusznie, za efekt budowy ZZPB w mieście. Podlegało ono jednak faktycznie MRN i dlatego dochodziło do konfliktów. Dyrekcja ZZPB, podzielając opinię, że mieszkania ZOR były bardziej prestiżowe niż te w blokach pokoszarowych, przydzielała je specjalnie wyselekcjonowanym pracownikom. Z kolei MRN, mając na uwadze przyjęte normy zagęszczenia, chciała dokwaterowywać pojedyncze osoby do mieszkań już zasiedlonych. Rodowici zambrowianie nieraz zazdrościli nowo przybyłym, którzy szybko otrzymywali nowoczesne mieszkania, a miejscowi nie mogli o nich wówczas nawet marzyć. Podczas posiedzenia MRN pojawił się nawet pomysł, by nie meldować w Zambrowie nowych osób, co miało dać szansę miejscowym na otrzymanie mieszkania⁴⁵. Władze miejskie z biegiem czasu coraz odważniej występowały przeciwko uprzywilejowaniu pracowników kombinatu. W maju 1956 r. zażądano wręcz, by kombinat zapewniał lokale mieszkalne nie tylko swoim pracownikom, lecz także innym mieszkańcom miasta⁴⁶. Mimo że żądanie to spotkało się ze stanowczym sprzeciwem dyrekcji ZZPB, zostało po raz pierwszy przełamane tabu „nietykalnej i eksterytorialnej” wielkiej budowy socjalizmu⁴⁷.

45 Ibidem, 2, Protokół nr X/56 z X sesji Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie, 27 X 1956 r., godz. 9–15, lokal Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie, k. 314.

46 Ibidem, 14, Uchwała Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie, 5 V 1956 r. w sprawie realizacji wniosków Ministerstwa Kontroli Państwowej w zakresie podniesienia warunków bytowo--kulturalnych mieszkańców m. Zambrowa, k. 195–199.

47 Ibidem, 14, Protokół nr XVI/56 z posiedzenia Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie, 5 V 1956 r., k. 201–203.

W pierwszym dziesięcioletnim okresie istnienia przedsiębiorstwa ZZPB do swoich zasobów stopniowo włączyło oprócz budynków socjalnych i przemysłowych 23 budynki pokoszarowe oraz baraki. Za budynki mieszkalne służyło 6 trójkondygnacyjnych budynków koszarowych, przeznaczonych dawniej dla kadry wojskowej. Mieszkało w tych budynkach 290 rodzin pracowników kombinatu. W kolejnych 6 adaptowanych, także trójkondygnacyjnych budynkach koszarowych zlokalizowano 240 mieszkań. Bloki te były wyposażone w urządzenia wodno-kanalizacyjne i centralne ogrzewanie. Nowo wybudowany budynek, tzw. awaryjny, zamieszkiwało 70 rodzin. W 6 barakach mieszkalnych (w większości bez wygód) zameldowano 60 rodzin, 3 rodziny – w dwóch budynkach po łaźni wojskowej. 5 mieszkań wygospodarowano w budynku Zasadniczej Szkoły Włókienniczej, gdzie zamieszkało 5 rodzin. W sumie w budynkach pozostających w gestii ZZPB było 668 mieszkań. Oprócz tego każdego roku od 27 do 54 proc. mieszkań powstających w ramach ZOR otrzymywali pracownicy ZZPB⁴⁸.

48 Ibidem, 22, Sprawozdanie z realizacji uchwał nr 239 i 240 Rady Ministrów z dnia 4 VII 1961 r. w sprawie zapewnienia realizacji nowych zasad przydziału mieszkań na terenie m. Zambrowa, k. 193, 194.

Od 1956 r. trwały naciski na ZZPB, by przekazał PPRN administrowane przez zakład bloki pokoszarowe⁴⁹. Posunięcie to miało rozwiązać także nieprawidłowości powstałe przy przydziale mieszkań przez ZZPB i doprowadzić do równouprawnienia pracowników kombinatu oraz pozostałych mieszkańców miasta⁵⁰. Dyrekcja w końcu się na to zgodziła. Pozbywano się w ten sposób kłopotliwego i konfliktogennego zadania, a jednocześnie przerzuciła na władze lokalne obowiązek zapewniania nowych mieszkań wciąż rozbudowującemu się miastu.

49 Ibidem, 2, Sprawozdanie z działalności Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie za rok 1956, k. 335.

50 Ibidem, 117, Protokół nr 16/66 z posiedzenia Prezydium PRN w Zambrowie, 19 I 1966 r., k. 44, 45.

Fatalną sytuację mieszkaniową pogorszyło ustanowienie w Zambrowie siedziby powiatu (pośrednio w wyniku powstania ZZPB). W mieście, w którym brakowało lokali mieszkalnych, nie było również wolnych pomieszczeń dla administracji. W efekcie część budynków mieszkalnych została zamieniona na biura⁵¹. Około 50 rodzin przekwaterowano, by uzyskać niezbędne lokale⁵².

51 AP Białystok Oddział Łomża, PPRNiUP 3, Uchwała nr 21/56 Powiatowej Rady Narodowej w Zambrowie z 28 XI 1956 r., k. 257.

52 Ibidem, PPRNiUP, 89, Sprawozdanie z działalności tworzenia się nowo organizującego się powiatu zambrowskiego, k. 43–44. „Skargi, które wpływają od robotników i inteligencji pracującej, są to skargi od ludności Zambrowa przeważnie o przydzielenie mieszkania. […] problemu narazie [sic!] rozwiązać nie można z powodu braku mieszkań w związku z nowo zorganizowanym Powiatem i powstaniem kombinatu Włókienniczego w Zambrowie” (ibidem, PPRNiUP, 89, Sprawozdanie opisowe z prowadzenia referatu skarg i zażaleń, k. 444–446).

Powstanie ZZPB wywarło wpływ na kształtowanie sieci handlowej i usługowej miasta. Industrialny Zambrów rozwijał się w dwóch kierunkach: dzielnicy koszarowej, bezpośrednio przyległej do zakładu, i dzielnicy „śródmiejskiej”, w której skład wchodziły zabudowania ZOR. Przez wiele lat, praktycznie do połowy lat siedemdziesiątych, rozwijano i modernizowano właściwie tylko drugą część miasta. Tam koncentrowały się lokale handlowe i usługowe. „Na skutek błędnej polityki dzielnica pokoszarowa pozbawiona jest dobrej sieci handlowej i usługowej” – pisano w raportach kontrolnych⁵³. W 1968 r. w dzielnicy koszarowej, gdzie mieszkało 41 proc. ludności miasta i gdzie w przeważającej mierze ulokowany był przemysł, znajdowało się tylko ok. 20 proc. placówek handlowych⁵⁴. Proporcje te częściowo starano się poprawiać w latach siedemdziesiątych, jednak do końca istnienia PRL okolice najstarszej części miasta najbardziej nasycone były placówkami handlowymi i usługowymi.

53 Ibidem, PMRN w Zambrowie, 31, Ocena dotychczasowego rozwoju społeczno-gospodarczego miasta oraz zadania z niej wypływające na okres najbliższych lat, k. 257.

54 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 46, Ocena działalności placówek handlowych w mieście Zambrowie – ze szczególnym uwzględnieniem zaopatrzenia ludności w artykuły pierwszej potrzeby, k. 269.

7.2.2. Rozwój przemysłu w Zambrowie

ZZPB nie były jedynym zakładem przemysłowym w Zambrowie, ich wielkość przytłaczała jednak pozostałe przedsiębiorstwa. W 1963 r. liczba pracowników ZZPB przekraczała już 3 tys., w Zambrowskim Przemyśle Ludowym – Spółdzielni Pracy Przemysłu Ludowego i Artystycznego – pracowało 75 osób, w Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej – 42 pracowników, w Przetwórni Owocowo-Warzywnej – 52⁵⁵. ZZPB zatrudniały ponad połowę pracujących w gospodarce uspołecznionej nie tylko w mieście, lecz także na terenie całego powiatu⁵⁶.

55 Ibidem, 38, Tabela wskaźników ekonomicznych, k. 205.

56 AP Białystok Oddział Łomża, PPRNiUP w Zambrowie, 299, PPRN, Uchwała Prezydium Powiatowej RN w Zambrowie z 3 II 1965 r. w sprawie zatwierdzenia bilansu siły roboczej na lata 1966–1970, k. 1–5.

W kolejnych latach choć zatrudnienie w mniejszych przedsiębiorstwach rosło, stanowiło jednak wciąż ułamek poziomu zatrudnienia w ZZPB. W 1969 r. w mieście w 25 zakładach przemysłowych, usługach, transporcie i budownictwie pracowały 4964 osoby⁵⁷, ponad 73 proc. z nich w ZZPB. Do końca lat sześćdziesiątych ZZPB nie tylko były największym zakładem pracy miasta, lecz także właściwie jedyną szansą dla wielu mieszkańców okolicznych wsi na przeprowadzkę do miasta. Kombinat bawełniany monopolizował w rzeczywistości lokalny rynek pracy, zwłaszcza w stosunku do osób słabo wykształconych. Istniejące zakłady pracy co prawda zatrudniały wciąż nowych pracowników, ale liczba pracujących w przemyśle poza ZZPB nie przekraczała 400 osób. Zmianę tego status quo przyniosła dopiero polityka deglomeracji⁵⁸ przełomu lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, wtedy do Zambrowa trafiły filie dwóch zakładów pracy.

57 Ibidem, PMRN w Zambrowie, 29, Program wyborczy Miejsko-Gminnego Frontu Jedności Narodu w Zambrowie, 1969 r., k. 143.

58 Deglomeracja była czwartą oficjalną zasadą realizowaną przez władze w polityce lokalizacyjnej przemysłu w Polsce Ludowej (po zasadzie dekoncentracji przemysłu GOP i Łodzi, realizowanej w latach 1947–1949, zasadzie równomiernego rozmieszczenia przemysłu z czasów planu sześcioletniego i zasadzie racjonalnego rozmieszczania przemysłu z lat 1955–1960). Zaczęto ją wprowadzać w życie już na początku lat sześćdziesiątych. W latach 1963–1965 akcja ta miała charakter żywiołowy, dotyczyła głównie przemysłu maszynowego i elektrotechnicznego. Oficjalne akty uchwalone zostały na przełomie lat 1964 i 1965, od 1966 r. deglomeracja miała charakter zorganizowany. U jej podstaw leżał nadmierny w stosunku do podaży miejscowej siły roboczej oraz tempa wzrostu budownictwa mieszkaniowego rozwój przemysłu w największych miastach i okręgach przemysłowych. Niektórzy badacze upatrują w polityce deglomeracji wręcz próby odwrócenia procesów masowej rozbudowy największych okręgów przemysłowych w okresie powojennym. Deglomeracją objęto bowiem okręgi przemysłowe uformowane wokół największych miast. Przewidywano trzy sposoby deglomeracji: bezinwestycyjną – z wykorzystaniem istniejącej nadwyżki siły roboczej, deglomerację przy niewielkich nakładach inwestycyjnych na adaptacje istniejących obiektów oraz deglomerację inwestycyjną. Jako najlepszą uznano model pierwszy. Liczne wielkie fabryki (głównie przemysłu maszynowo-metalowego, których rozwój w dotychczasowym miejscu był ograniczany) zaczęły zakładać filie, przenosząc do nich część produkcji mniej pracochłonnej i skomplikowanej. Powstawały one głównie w małych miastach na terenach słabo rozwiniętych i dysponujących nadwyżką siły roboczej. Do końca lat sześćdziesiątych powstało kilkadziesiąt takich filii, zatrudniających z reguły po kilkuset pracowników. Stworzono system bodźców dla pracowników przenoszących się do pracy w tworzonych filiach. Wykwalifikowana kadra z zakładów macierzystych, przechodząc do pracy w filiach, otrzymywała jednorazowy zasiłek (trzy pensje miesięczne), umarzany po dwuletniej nieprzerwanej pracy. Pracownicy ci mieli także pierwszeństwo przy otrzymaniu mieszkania w siedzibie nowego zakładu i prawo do powtórnego zameldowania na stałe w poprzednim miejscu zamieszkania. Najwięcej filii założyły przedsiębiorstwa warszawskie, a terenem ich ekspansji były głównie północno-wschodnie, wschodnie i południowe obrzeża województwa warszawskiego oraz województw ościennych. Liczono, że filie w przyszłości staną się punktem wyjścia do zakładania bardziej samodzielnych przedsiębiorstw miejscowych. Na szerszą skalę powstawanie filii wielkich zakładów przemysłowych rozwinęło się w latach siedemdziesiątych. Na pograniczu województw warszawskiego i białostockiego z reguły w jednej miejscowości sytuowano po jednej filii zakładu deglomerowanego. Zambrów w tym czasie otrzymał dwie filie, obie powstały w pierwszym okresie planowego tworzenia – tj. na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych. W zamyśle władz lokalnych obie filie były tylko zaczątkiem przyszłych samodzielnych przedsiębiorstw. Miały dać pracę przede wszystkim mężczyznom, gdyż jako główne miejsce zatrudnienia dla kobiet przewidywano ZZPB. Co ważne, oba zakłady powstały w jego bezpośrednim sąsiedztwie. Podobnie jak ZZPB, zostały ulokowane w dawnych budynkach koszarowych, które w pierwotnych zamierzeniach miały się stać własnością kombinatu bawełnianego (AAN, PZPR, 237/V/566, Sprawozdanie z działalności Komisji partyjno-rządowej ds. ograniczenia wzrostu zatrudnienia w m.st. Warszawie, sierpień 1965 r., k. 60–71; A. Karpiński, op. cit., s. 376, 378; S. Misztal, W. Kaczorowski, op. cit., s. 29, 30; T. Lijewski, Uprzemysłowienie Polski..., s. 137).

Jako pierwsza rozpoczęła pracę zambrowska filia Zakładów Mechaniczno-Precyzyjnych „Mera-Błonie”. Zgodę na jej utworzenie wydał minister przemysłu maszynowego w grudniu 1968 r., a od stycznia 1969 r. w strukturze zakładu macierzystego utworzono oddział pod nazwą Zakłady Mechaniczno-Precyzyjne „Mera-Błonie” – oddział Zamiejscowy w Zambrowie⁵⁹. Zakład ten miał produkować termostaty⁶⁰.

59 AP m.st. Warszawy Oddział Grodzisk Mazowiecki, Zakłady Mechaniczno-Precyzyjne „Mera-Błonie” w Błoniu, 10, Odpis rejestru przedsiębiorstw państwowych, k. 44, 45.

60 Warto zwrócić uwagę, że nowo utworzona filia podobnie jak ZZPB powstała z myślą o rynku radzieckim. Trudno jednak uznać, że kierunek eksportu wyrobów zambrowskiej filii wpłynął na umiejscowienie zakładów właśnie w Zambrowie.

Cztery miesiące po podjęciu decyzji o utworzeniu filii „Mery” w Zambrowie minister przemysłu maszynowego zarządził powstanie w Zambrowie oddziału Państwowych Zakładów Teletransmisyjnych. Produkcja w Oddziale Zamiejscowym PZT w Zambrowie ruszyła już z końcem 1969 r.⁶¹ Wytwarzano tu podzespoły dla zakładu macierzystego oraz wyroby mało skomplikowane⁶².

61 AP m.st. Warszawy, Państwowe Zakłady Teletransmisyjne, 40, Zarządzenie nr 16 dyrektora Państwowych Zakładów Teletransmisyjnych z 9 V 1969 r., k. 117–121.

62 Ibidem, 41, Zarządzenie nr 29 dyrektora Państwowych Zakładów Teletransmisyjnych z 10 IX 1970 r., k. 317, 318; ibidem, 99, Założenia techniczno-ekonomiczne rozbudowy i modernizacji PZT, październik 1975 r., k. 7, 8.

Filia „Mery” zatrudniała (od czasu osiągnięcia pełni mocy produkcyjnej) ok. 340 osób, kobiety stanowiły ok. 45 proc. załogi. Oddział PZT zatrudniał ok. 500 osób, niewiele ponad 40 proc. stanowiły kobiety⁶³. Proporcje płci były więc odmienne niż w ZZPB.

63 AAN, Zjednoczenie Przemysłu Automatyki i Aparatury Pomiarowej „Mera”, 14/19, Roczne sprawozdania o stanie i ruchu zatrudnionych; Roczne sprawozdania przedsiębiorstwa przemysłowego, passim; AP Białystok Oddział Łomża, PPPRN i UP w Zambrowie, 300, Zatrudnienie w przemyśle (w zakładach zatrudniających powyżej 100 osób), k. 112; ibidem, Urząd Statystyczny w Białymstoku Oddział w Łomży, 25/23, Roczne sprawozdanie o stanie i ruchu zatrudnionych za rok 1986, k. 31.

Obie filie zakładów zostały umieszczone w Zambrowie zapewne ze względu na wcześniejsze powstanie ZZPB. Świadczy o tym fakt, że decyzja o ich uruchomieniu zapadła niemal jednocześnie w stosunku do obu zakładów w pierwszym okresie podejmowania decyzji o deglomeracji przemysłu warszawskiego. Należy więc założyć, że utworzenie obu filii miało na celu przynajmniej częściowe osłabienie dominacji ZZPB, a przede wszystkim stworzenie miejsc pracy dla mężczyzn. Warto zauważyć, że od czasu powstania oddziałów PZT i „Mery” zaczęły się kłopoty ZZPB ze zdobywaniem nowych pracowników. Podczas narad, spotkań i konferencji dość często mówiono o tym, że wiele osób wybierało lżejszą, czasami nawet gorzej płatną pracę w PZT czy „Merze” niż ciężką w ZZPB⁶⁴.

64 AP Białystok Oddział Łomża, RNiUMiG w Zambrowie, 36, Realizacja zadań w przemyśle przez poszczególne zakłady, k. 159.

Pojawienie się PZT i „Mery” nie uszczupliło zatrudnienia w innych mniejszych przedsiębiorstwach. W połowie 1983 r. w ZZPB pracowało 2696 osób, w PZT – 436, w „Merze” – 365, w OSM – 293, w ZPOW – 166, w SPLiA – 114⁶⁵. Pracownicy ZZPB stanowili więc wciąż ponad 60 proc. zatrudnionych w przemyśle miasta.

65 Ibidem.

7.3. Wpływ kombinatu na administrację i życie społeczne-polityczno miasta i okolicy

7.3.1. Relacje władze lokalne–kombinat

Budowa ZZPB była inwestycją centralną, zadziwia jednak kompletne ignorowanie czynników lokalnych w procesie inwestycyjnym. Do 1954 r. Zambrów należał do powiatu łomżyńskiego, najbliższa miejscu inwestycji była więc Miejska Rada Narodowa. Pierwsze wzmianki na tym forum dotyczące budowy kombinatu bawełnianego pojawiły się dopiero w 1953 r. (a więc 4 lata po rozpoczęciu przygotowań do inwestycji). Były to jednak tylko informacje często mające charakter propagandowy. Władze lokalne nie uwzględniały konsekwencji powstania fabryki w swoich planach na przyszłość. Czekały jedynie na rozwój sytuacji, na którą nie miały żadnego wpływu. W sprawozdaniu z działalności Prezydium MRN w Zambrowie za rok 1956, które powstało w chwilach popaździernikowej odwilży, można było przeczytać: „wszelkie śmielsze poczynania były zwalczane, ponieważ nie zostały zaplanowane przez władze nadrzędne (tzw. Centralizacja). Odbierana była nie tylko inicjatywa, ale i ustawowe prawa Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie, np. stała ingerencja [w] sprawy gospodarki komunalnej, przydziały lepszych mieszkań były stosowane już z zasady przez władze nadrzędne. Podpowiadanie zmieniało się zawsze na komenderowanie. W tych warunkach rola Prezydium MRN sprowadzała się do roli bezwzględnego wykonawcy woli władz zwierzchnich, a niekiedy nawet gońca. […] A za tym [MRN] było niekiedy tylko pionkiem, jak szeroki ogół obywateli miasta”⁶⁶. Ów dość nieporadnie napisany fragment tekstu znakomicie pokazuje, jaką pozycję miały lokalne władze w stosunku do powstającej fabryki.

66 AP Białystok Oddział Łomża, PMRN w Zambrowie, 2, Sprawozdanie z działalności Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie za rok 1956, k. 332.

Zlokalizowanie w Zambrowie dużej fabryki przyczyniło się do awansu administracyjnego miasta. Jeszcze w 1952 r. władze wojewódzkie, dyskutując o zmianach administracyjnych na podległych sobie terenach, nie przewidywały, że Zambrów stanie się siedzibą władz powiatowych⁶⁷. Utworzono go w 1954 r., podczas „małej reformy administracyjnej” państwa⁶⁸. Został on wydzielony z powiatu łomżyńskiego i składał się z 27 gromad i jednego miasta. W kolejnych latach jednak kilka gromad włączono do powiatów ościennych. Od 1973 r. tworzyło go sześć gmin. Po likwidacji powiatów w 1975 r. Zambrów stał się siedzibą władz miejsko-gminnych⁶⁹.

67 AAN, PZPR, 237/VII-391, Protokół nr 5/52 z posiedzenia egzekutywy KW PZPR w Białymstoku z 16 II 1952 r., k. 118–126.

68 W ciągu dwóch lat utworzono wówczas w Polsce 45 nowych powiatów.

69 W. Jemielity, Podziały administracyjne powiatów łomżyńskiego i zambrowskiego w latach 1919–1990, „Studia Łomżyńskie” 1993, t. IV, s. 187, 196–201.

Od momentu, gdy ruszyły pierwsze maszyny fabryki, do rad narodowych różnych szczebli zaczęli trafiać przedstawiciele ZZPB. W MRN, która rozpoczęła kadencję w grudniu 1954 r., 15 proc. stanowiły osoby związane z ZZPB⁷⁰. W kolejnych latach liczba członków MRN z zakładów bawełnianych wahała się od 22 do 25 proc. Wyjątkiem była jedynie kadencja z lat 1958–1962, kiedy pracownicy kombinatu stanowili ok. 40 proc. członków MRN. Był to zapewne efekt atrakcyjności powstałego kombinatu⁷¹. W pierwszej kadencji Powiatowej Rady Narodowej przedstawiciele ZZPB stanowili ok. 12 proc. radnych⁷².

70 AP Białystok Oddział Łomża, PMRN w Zambrowie, 2, Protokół nr 1/55 z I Sesji Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie, 20 XII 1954 r. w lokalu świetlicy Szkoły Podstawowej nr 2 o godz. 10.00, k. 1–3.

71 Ibidem, PMRN w Zambrowie, 3, Wykaz radnych MRN, k. 21, 22; ibidem, PMRN w Zambrowie, 8, Wykaz radnych MRN, k. 30, 31; ibidem, PMRN w Zambrowie, 10, Lista obecności radnych Miejskiej Rady Narodowej na Sesji MRN 9 VI 1965 r., k. 140, 141; ibidem, PMRN w Zambrowie, 11, Lista obecności radnych Miejskiej Rady Narodowej na Sesji MRN 28 I 1967 r., k. 30, 31; zob. też Aneks, s. 372 .

72 Ibidem, PPRNiUP, 2, Lista radnych na IV Sesję Powiatowej Rady Narodowej w Zambrowie, k. 67; ibidem, 2, Lista radnych na sesji 21 VII 1955 r. w Zambrowie, k. 67; ibidem, 2, Uchwała nr 15/55 z 29 IX 1955 r. Powiatowej Rady Narodowej, k. 106.

Stosunek administracyjnych władz lokalnych do ZZPB był różny w różnych latach. Można wyodrębnić trzy okresy: czas niemal kompletnego braku zainteresowania wynikającego z braku wpływu na zmiany zachodzące w mieście, okres próby wykorzystania zakładu do rozwoju całego miasta (zakończony tylko niewielkim sukcesem) oraz czas koegzystencji izolujących się od siebie podmiotów.

Zambrowskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego im. Rewolucji Październikowej – widok tkalni od strony głównej ulicy miasta. Przełom lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX w. Zbiory G. Skawskiego.

Pierwszy z tych okresów to czas powstawania przedsiębiorstwa. Drugi przypadał na lata 1954–1975, ze szczególnym uwzględnieniem lat sześćdziesiątych. Głównym motorem procesu wykorzystywania kombinatu do rozwoju Zambrowa były władze powiatowe. Władze miejskie w tym czasie często pozostawały w konflikcie z dyrekcją kombinatu⁷³, która z kolei ignorowała MRN⁷⁴. Rada zajmowała się więc z reguły „starym” Zambrowem. Po 1975 r. i likwidacji struktur powiatowych można zaobserwować niemal całkowite wyłączenie się ZZPB ze współpracy z władzami miejsko-gminnymi. Nawiązując do wcześniejszej tradycji, dyrektor ZZPB wchodził czasami do różnych ciał powoływanych w mieście, był to jednak udział symboliczny⁷⁵. W latach osiemdziesiątych współpraca ta stawała się widoczna tylko kilka razy w roku – przed zimą przy omawianiu spraw związanych z ogrzewaniem mieszkań i podczas przygotowywania świąt państwowych. W połowie tej dekady I sekretarz KMG PZPR Grzegorz Mackiewicz próbował zmienić ten stan rzeczy: „Zadania produkcyjne zakładu są trudne i napięte, ale muszą być zrealizowane, wymagają włączenia się wszystkich członków w ich realizację, a także pociągnięcie wszystkich, którym leży na sercu dobro zakładu i miasta. Problemy miasta nie powinny być obce zakładowi, a zakładowe miastu. Zakład może włączyć się do potrzeb miasta, np. budowa szkoły […] Zacieśnić trzeba współpracę między zakładem a Komitetem Miasta i Gminy”⁷⁶. Nawoływania te pozostały jednak bez echa.

73 Najczęściej spory dotyczyły spraw kompetencyjnych – utrzymania porządku w sąsiedztwie ZZPB oraz kwestii lokalowych.

74 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 35, Protokół nr 11/62 z posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie, 28 III 1962 r., k. 130.

75 AP Białystok Oddział Łomża, RNiUMiG w Zambrowie, 30, Postanowienie nr 5/78 Prezydium Rady Narodowej Miasta i Gminy w Zambrowie, 31 V 1978 r., k. 73; ibidem, RNiUMiG w Zambrowie, 32, Skład Komitetu Obchodów 550-lecia miasta Zambrowa, k. 148.

76 Ibidem, KZ PZPR przy ZZPB w Zambrowie, 6, Protokół z XII Konferencji sprawozdawczo-wyborczej Komitetu Zakładowego PZPR w ZZPB im. Rewolucji Październikowej w Zambrowie, 10 XI 1986 r., k. 9.

7.3.2. Rola i udział ZZPB w życiu politycznym miasta

ZZPB pełniły ważną rolę w życiu politycznym miasta. Angażowały się w oficjalne święta i uroczystości (np. 1 Maja czy 22 Lipca), co w dużej mierze miało na celu zapewnienie udziału „elementów robotniczych”⁷⁷. Pracowników ZZPB włączano do różnych organizacji społeczno-politycznych. W momencie rozpoczęcia pracy przez fabrykę do PZPR w powiecie i mieście należeli głównie urzędnicy. W roku 1955 na 665 członków i kandydatów 269 osób było pracownikami umysłowymi, 201 – rolnikami, a tylko 176 robotnikami⁷⁸. Jednak już wówczas niemal 22 proc. członków powiatowej organizacji partyjnej pracowało w ZZPB. Od tego czasu udział pracowników ZZPB wśród członków partii w powiecie systematycznie rósł, osiągając w 1961 r. aż 38,2 proc.⁷⁹ W kolejnych latach odsetek członków PZPR pracujących w ZZPB w stosunku do członków organizacji partyjnej malał, spadając w latach siedemdziesiątych poniżej 30 proc.⁸⁰ Również w samym mieście udział procentowy członków zakładowej organizacji PZPR wśród wszystkich należących do partii spadał, choć nie tak systematycznie jak w organizacji powiatowej. W 1958 r. poza ZZPB pracowało ok. 40 proc. członków partii w mieście⁸¹, w 1968 r. ok. 51 proc., w 1975 r. – ponad 60 proc.⁸² Wpływ na to miało wykorzystanie większości rezerw „członkowskich” w zakładzie, powstawanie nowych przedsiębiorstw, w których pracowało wielu partyjnych, a także rozbudowa struktur partyjnych na wsiach. Warto jednak zauważyć, że robotnicy w ZZPB w 1966 r. stanowili ponad połowę, a dwa lata później ponad 40 proc. wszystkich robotników należących do PZPR w powiecie⁸³. Dzięki temu zambrowska partia miała „robotniczy” charakter, choć w całej organizacji w Zambrowie i tak przeważali pracownicy administracyjni.

77 Zob. rozdział Charakterystyka ZZPB jako przedsiębiorstwa, s. 112.

78 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 25, Informacja o gospodarce partyjnej, k. 11.

79 Ibidem, 26, Ocena rocznej ankiety sprawozdawczej KP PZPR w Zambrowie za rok 1957, k. 263; ibidem, 35, Ocena statystycznej ankiety rocznej za 1961 r. z pow. Zambrów, k. 20.

80 Ibidem, 53, Analiza rocznej ankiety statystycznej o członkach i kandydatach partii w pow. zambrowskim za rok 1971, k. 67, 68.

81 Trzeba jednak pamiętać, że nie wszyscy członkowie PZPR w ZZPB mieszkali w Zambrowie.

82 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 47, Ocena rocznej ankiety statystycznej powiatowej organizacji partyjnej za rok 1967, k. 9; AP Białystok Oddział Łomża, KW PZPR w Łomży, 469, Sprawozdanie o członkach i kandydatach partii, k. 20.

83 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 44, Analiza rocznej ankiety statystycznej zambrowskiej powiatowej organizacji partyjnej za rok 1966, k. 15; ibidem, 47, Ocena rocznej ankiety statystycznej powiatowej organizacji partyjnej za rok 1967, k. 9.

Podobny proces spadku odsetka pracowników ZZPB w lokalnych strukturach PZPR można zaobserwować po reformie 1975 r. w strukturach miejsko-gminnych partii. W 1975 r. pracownicy ZZPB stanowili 32 proc. stanu organizacji⁸⁴. Jednak każdego roku odsetek ten ulegał stopniowemu, lecz stałemu zmniejszeniu. U progu karnawału „Solidarności” było to ok. 25 proc. stanu organizacji miejsko-gminnej, a w 1989 r. – już tylko 16,9 proc.⁸⁵

84 AP Białystok Oddział Łomża, KW PZPR w Łomży, 469, Sprawozdanie o członkach i kandydatach partii, k. 20.

85 Ibidem, 468, Stan partii na dzień 31 XII 1980 r., k. 111; ibidem, 489, Kwartalne sprawozdanie o stanie liczebnym partii, k. 6; ibidem, 491, Skład socjalno-zawodowy woj. organizacji partyjnej wg stanu na 31 XII 1989 r., k. 158.

PZPR sprawowała nad przedsiębiorstwem nadzór zarówno ekonomiczny, jak i polityczny. Do 1975 r. zajmowała się tym przede wszystkim Egzekutywa KP PZPR. Jak już wspomniano, ZZPB formalnie podlegało KW PZPR w Białymstoku, lokalnej administracji było jednak zdecydowanie bliżej do problemów przedsiębiorstwa. Mimo to nie dopuszczano do przejęcia kontroli nad kombinatem przez struktury miejskie, bojąc się zapewne konfliktu podobnego do sporów pomiędzy administracją lokalną a dyrekcją przedsiębiorstwa.

Po 1975 r. w Zambrowie pozostał już tylko jeden lokalny komitet partyjny i to on próbował objąć zwierzchnictwo polityczne nad zakładem. Charakterystyczne dla tego okresu były próby ograniczania roli ZZPB jako największego zakładu pracy w województwie. Wojewódzkie władze administracyjne i polityczne jako przeciwwagę dla kombinatu promowały ŁZPB „Narew” – nieznacznie jedynie mniejsze od ZZPB. Na pewno związane było to z ich położeniem w stolicy województwa. Oczywiście w strukturach lokalnych partii pojawiali się, niejako z urzędu, przedstawiciele ZZPB – zarówno szeregowi pracownicy, jak i dyrektorzy przedsiębiorstwa. W burzliwym 1981 r. członek partii pracujący w ZZPB – Adam Barański został nawet I sekretarzem KMG PZPR, lecz pozbawiono go tej funkcji kilka tygodni po wprowadzeniu stanu wojennego.

Czy ZZPB odegrały nałożoną na nie rolę głównego ośrodka pracy politycznej w mieście i najbliższej okolicy? W pierwszym okresie zapewne tak – dzięki kombinatowi wzrastała liczba członków partii, zakłady dawały też lokalnym strukturom wsparcie ideologiczne i propagandowe. Przybliżały „życie polityczne” znane z przekazów w prasie, radiu, a później również telewizji. Od końca lat sześćdziesiątych (co być może wiąże się także z pojawieniem się nowych zakładów pracy) rola ZZPB w strukturach PZPR zaczyna maleć, jednak do końca lat osiemdziesiątych był to najważniejszy dla lokalnych struktur partii zakład pracy w okolicy.

Innym miernikiem wpływu ZZPB na sytuację polityczną w mieście były wydarzenia z lat osiemdziesiątych, odnoszące się do ruchu zawodowego. Przed 1980 r. potencjał związku zawodowego, całkowicie kontrolowanego przez państwo, w praktyce mającego znaczenie tylko teoretyczne, zależał wyłącznie od wielkości danego zakładu. Im większy zakład, tym większą miał organizację związkową, im była ona większa, tym bardziej było widać jej aktywność. Sytuację radykalnie zmieniło pojawienie się w 1980 r. NSZZ „Solidarność”. Poparcie wśród załogi dla nowych związków było probierzem społecznego zaangażowania tej grupy, jej wyrobienia politycznego i stosunku do rzeczywistości PRL.

Członkowie NSZZ „Solidarność” w zakładach pracy Zambrowa (stan na 26 listopada 1980 r.)

Źródło: opracowanie własne na podstawie: AP Białystok Oddział Łomża, KW PZPR w Łomży, 374, NSZZ „Solidarność” w zakładach pracy woj. łomżyńskiego, stan na 26 XI 1980 r., k. 19, 20, 23.

Poparcie dla „Solidarności” w ZZPB przewyższało średnią poparcia obliczoną dla wszystkich zakładów pracy miasta. Było też najwyższe spośród zakładów przemysłowych w mieście. Jeżeli jednak porównać odsetek członków „Solidarności” w ZZPB z odsetkiem dotyczącym całego województwa (73,2 proc.) – można zauważyć, że liczba członków nowego związku zawodowego w ZZPB plasowała się na średnim poziomie wojewódzkim⁸⁶.

86 Ibidem, 374, NSZZ „Solidarność” w zakładach pracy woj. łomżyńskiego, stan na 26 XI 1980 r., k. 23.

Po wprowadzeniu stanu wojennego ZZPB nie zostały jednak, jak można się było spodziewać, głównym miejscem podziemnej działalności opozycyjnej. „Solidarność” w ZZPB okazała się zbyt słaba, by podołać animowaniu nielegalnej działalności w mieście. Tworzone przez władze nowe związki powstały również w ZZPB. 30 proc. spośród wszystkich członków nowych związków zawodowych zatrudnionych w Zambrowie pracowało w ZZPB.

7.3.3. Wpływ kombinatu na podzambrowską wieś

Kombinat miał zmienić nie tylko oblicze miasta, lecz także dookolnych wsi. Zakładano, że na zmiany te wpłyną zarówno zatrudniani w ZZPB pracownicy okolicznych miejscowości, jak i zorganizowane akcje propagandowe. W 1955 r. w kombinacie powołano do życia zespół artystyczno-kulturalny, którego głównym zadaniem było odwiedzanie wsi „w celu wystawienia sztuki – przez co nastąpi zbliżenie wsi do miasta, co podniesie poziom kulturalno-oświatowy”⁸⁷. Zespół ten miał być jednym z najważniejszych argumentów władzy, przekonujących chłopów do kolektywizacji wsi. Mimo że po zaniechaniu w 1956 r. przymusowej kolektywizacji widać spadek zainteresowania propagandowym wykorzystywaniem Zakładów, nie zaniechano jednak takich działań. W dokumencie KZ PZPR ZZPB z 1961 r. można przeczytać: „Tysiące robotników dojeżdżających ze wsi jest [sic!] istotnym czynnikiem ułatwiającym przemiany polityczne na wsi. Ta warstwa pół robotników, pół chłopów jak do tej pory nie jest otoczona właściwą opieką w sensie politycznym kierownictwa. Oddziaływanie ich na terenie wsi puszczone jest do pewnego stopnia na żywioł. Jakkolwiek działalność ta niewątpliwie idzie w kierunku pozytywnym, to jednak w pełni nie gwarantuje właściwej jakości oddziaływania”⁸⁸. Zaznaczono przy tym: „Praca z dojeżdżającymi jest bardzo trudna i KZ nie wypracował jeszcze właściwych form organizacyjnych tej pracy”⁸⁹.

87 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 9, Protokół z II Plenum KP PZPR w Zambrowie, 31 V 1955 r., k. 16.

88 Ibidem, 34, Ocena pracy KZ PZPR w ZZPB w zakresie oddziaływania zakładu na wieś, k. 158.

89 Ibidem.

W dalszym ciągu głoszono, że „twierdza socjalizmu” powinna wpływać na akceptację powojennego ustroju w Polsce, ale postulatu tego nie wdrażano w życie. Dyrektor Spałek w 1961 r. mówił: „nasz zakład oddziaływuje materialnie na wieś, za to nie widać oddziaływania politycznego. Zakład oddziaływuje bezpośrednio na wzbogacenie rolnika, a mniej na to, by ten rolnik kupował narzędzia rolnicze”⁹⁰. Był to jeden z ostatnich głosów, nawołujących do odegrania przez ZZPB istotnej roli w przekonywaniu wsi do idei socjalizmu. W następnych latach jeszcze tylko KZ PZPR starał się aktywizować członków partii zamieszkałych na wsi. Te próby również zakończyły się niepowodzeniem.

90 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 34, Protokół z posiedzenia egzekutywy KP PZPR w Zambrowie, 28 IX 1961 r., k. 149.

7.3.4. ZZPB a Kościół katolicki

Nie tylko lokalne władze administracyjne i polityczne nie były przygotowane do przyjęcia na swoim terenie tak dużej inwestycji przemysłowej i pracujących tam ludzi. W nowej sytuacji zupełnie nie odnalazł się Kościół katolicki, którego wpływy w społeczeństwie, przynajmniej pośrednio, miał ograniczać kombinat bawełniany. Jak już wspomniano w rozdziale pierwszym i drugim, duchowieństwo katolickie było uznawane (zresztą słusznie) za główną ostoję oporu społecznego przeciwko władzy komunistycznej. Dlatego też powstanie nowej fabryki, zatrudniającej kilka tysięcy robotników, traktowano jako szansę na zbudowanie ośrodka konkurencyjnego wobec Kościoła. Władze partyjne i administracyjne zapewne nie były jeszcze gotowe na tym terenie do decydującej rozprawy z klerem. Postanowiono wykorzystać więc kombinat jako czynnik neutralizujący wpływy Kościoła.

Warto zauważyć, że duchowieństwo w Zambrowie nie było przygotowane do starcia o „rząd dusz’”. Przed powstaniem kombinatu lokalne struktury diecezji łomżyńskiej nie miały doświadczenia w pracy duszpasterskiej wśród robotników. Budowę ZZPB przyjęto więc z „dobrodziejstwem inwentarza”, nie podejmując żadnych specjalnych kroków. W zachowanych corocznych sprawozdaniach proboszczów zambrowskich nie ma śladu informacji o zwiększającej się liczbie robotników w mieście czy prowadzonych specjalnie dla nich działaniach duszpasterskich⁹¹. Jedynie w doniesieniach prasowych, przy okazji omawiania wzrostu liczby narodzin w mieście, wspomniano o stosunku miejscowej parafii do kombinatu⁹². Według nich np. proboszcz zambrowski miał wykupić prezerwatywy, przekuć je szpilką i wyrzucić do kosza, inni księża zaś namawiali do powiększania rodzin. Doniesienia tego typu nie można jednak traktować inaczej niż jako zamierzonej akcji propagandowej, skierowanej przeciwko Kościołowi.

91 Archiwum Diecezjalne w Łomży, Akta bieżące parafii Zambrów, passim.

92 Ibidem.

7.3.5. Inne aspekty życia miejskiego w warunkach industrializacji

Powstanie i funkcjonowanie ZZPB miało duży wpływ na upośledzenie rozwoju szkolnictwa średniego w Zambrowie. Iwona Sagan pisała, iż modernizację systemu edukacyjnego w ośrodkach uprzemysławianych często ograniczano do szkolnictwa zawodowego przygotowującego wykwalifikowanych pracowników dla konkretnego zakładu. Doprowadzało to do zachwiania równowagi w szkolnictwie, czasami wręcz z jego degradacją, zdarzało się bowiem nieraz, że dużo więcej środków przeznaczano na szkolnictwo zawodowe niż na ogólnokształcące⁹³.

93 I. Sagan, op. cit., s. 107–111.

Przez cały okres trwania PRL w Zambrowie istniały tylko Liceum Ogólnokształcące oraz Liceum Ogólnokształcące dla Pracujących⁹⁴. Spośród innych typów szkół do połowy lat siedemdziesiątych działały właściwie tylko Zasadnicza Szkoła Włókiennicza (przy której organizowano także klasy dokształcające dla pracowników Państwowego Ośrodka Maszynowego oraz Terenowej Stacji Obsługi Samochodów), a także niewielkie szkoły zawodowe, kształcące na potrzeby handlu i rolnictwa. „Mera” i PZT organizowały własne kursy przyuczające do zawodu. Doraźne kursy tego typu uruchamiali rzemieślnicy i Zakład Doskonalenia Zawodowego. Nauka w technikum była przeznaczona jedynie dla pracujących. W połowie lat siedemdziesiątych, uwzględniając powstanie nowych zakładów przemysłowych, w mieście utworzono na bazie ZSW Zespół Szkół Zawodowych. Liceum Ogólnokształcące było przepełnione, młodym ludziom w praktyce pozostawała więc jako alternatywa jedynie edukacja w ZSW. Inne rozwiązanie stanowił wyjazd do innego miasta w celu pobierania tam nauki. Młodzież zmuszona była, w poszukiwaniu oferty edukacyjnej, dojeżdżać do sąsiednich miast, takich jak Łomża, Ostrów Mazowiecka czy znacznie mniejszego od Zambrowa – Wysokiego Mazowieckiego. Na podstawie istniejących dokumentów trudno zweryfikować hipotezę, że taka polityka w odniesieniu do szkolnictwa była celowa i miała za zadnie skłaniać młodych ludzi do podejmowania nauki w szkołach zawodowych związanych z miejscowymi zakładami pracy, w tym z ZZPB.

94 AP Białystok Oddział Łomża, PMRN w Zambrowie, 12, Rola młodzieży w społeczno-gospodarczym rozwoju miasta i zadania stąd wynikające na najbliższy okres, k. 77–79.

Najszybciej pozytywne efekty lokalizacji ZZPB w Zambrowie odczuli mieszkańcy miasta w sferze opieki zdrowotnej. Do połowy lat pięćdziesiątych następowała powolna redukcja zaplecza medycznego w mieście, w tym likwidacja szpitala. W Zambrowie przyjmowali trzej stomatolodzy i jeden lekarz, funkcjonowały jeden ośrodek zdrowia typu wiejskiego, punkt lekarski oraz Izba Porodowa obsługiwana przez jedną położną⁹⁵. Jednak już od 1954 r., czyli od momentu rozpoczęcia pracy przez ambulatorium przy ZZPB, sytuacja zaczęła się poprawiać. Mieszkańcy bowiem mogli korzystać z zakładowych przychodni lekarskich, ale w ograniczonym zakresie⁹⁶, co stanowiło argument pozwalający domagać się polepszenia stanu opieki zdrowotnej w mieście. W 1955 r. ZZPB podjęło starania, by Zambrów miał własną karetkę pogotowia w związku ze wzrostem liczby wypadków po powstaniu kombinatu. Postulowano też zwiększenie liczby lekarzy⁹⁷. W 1957 r. w Zambrowie pracowało już 6 lekarzy i 5 stomatologów. Był to stan zbliżony do średniej krajowej (6 lekarzy na 10 tys. osób)⁹⁸. Stopniowe działania administracji lokalnej (popierane przez dyrekcję przedsiębiorstwa) doprowadziły do wybudowania szpitala, co znacząco poprawiło stan opieki medycznej w mieście i okolicy.

95 Ibidem, PPRNiUP w Zambrowie, 94, Sprawozdanie z działalności i organizacji Służby Zdrowia na terenie powiatu Zambrów za okres od 1955–1957 r., 23 XI 1957, k. 194, 195.

96 AP Białystok, KP PZPR Zambrów, 112, Działalność Lekarskiego Ambulatorium Przyzakładowego przy ZZPB w Zambrowie za okres od 1 I 1955 r. do 30 X 1955, k. 87, 88.

97 AP Białystok Oddział Łomża, PMRN w Zambrowie, 2, Protokół nr V/55 z V Sesji Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie, 17 1955 r. w lokalu Prezydium PRN od godz. 10 do 14., k. 56.

98 Ibidem, PPRNiUP w Zambrowie, 94, Sprawozdanie z działalności i organizacji Służby Zdrowia na terenie powiatu Zambrów za okres od 1955–1957 r., 23 XI 1957 r., k. 194, 195.

Ważnym aspektem, na który miało wpływ pojawienie się w Zambrowie dużego przedsiębiorstwa, był rozwój sportu. Do 1956 r. na terenie miasta nie działał żaden obiekt pozwalający uprawiać sport także w zimie. Zakłady bawełniane starały się dbać o rozwój fizyczny pracowników i organizować im czas wolny. Niewykorzystywaną parowozownię przeznaczono więc na halę sportową, z której mogli korzystać wszyscy chętni, także spoza kombinatu⁹⁹.

99 AP Białystok Oddział Łomża, PPRNiUP w Zambrowie, 93, Sprawozdanie z działalności Powiatowego Komitetu Kultury Fizycznej o rozwoju sportu na rok 1957, 14 XI 1957 r., k. 66; ibidem, PPRN w Zambrowie, 101, Sprawozdanie z rozwoju Kultury Fizycznej powiatu zambrowskiego, k. 481.

Sport stał się jednak również jednym z obszarów uwidoczniających się konfliktów pomiędzy starymi i nowymi mieszkańcami miasta. W latach 1955–1957 w mieście, oprócz wspominanego wcześniej KS „Włókniarz” przy ZZPB, istniał „miejscowy” Spółdzielczy Klub Sportowy „Start”. W 1957 r. oba kluby połączyły się i powstał Zambrowski Klub Sportowy, co zakończyło antagonizmy dwóch społeczności¹⁰⁰. Warto jednak zaznaczyć, że ZKS, który z czasem przyjął nazwę Międzyzakładowy Zambrowski Klub Sportowy „Olimpia”, skupiał przez długi czas przede wszystkim pracowników ZZPB¹⁰¹.

100 Ibidem, PPRNiUP w Zambrowie, 93, Sprawozdanie z działalności Powiatowego Komitetu Kultury Fizycznej o rozwoju sportu na rok 1957, 14 XI 1957 r., k. 66; H. Pestka, Piłka nożna na ziemi łomżyńskiej w latach 1917–1997. Dwadzieścia lat Łomżyńskiego Okręgowego Związku Piłki Nożnej, ŁOZPN, Łomża 1998, s. 288, 302.

101 AP Białystok, KP PZPR w Zambrowie, 33, Informacja z działalności sportu i turystyki za 1960 r., k. 185, 186.

7.4. Awans Zambrowa na tle wybranych miast regionu

Zmiany, które zaszły w Zambrowie w ciągu 35 lat obecności w nim ZZPB, są lepiej widoczne na tle innych miast regionu. Autor postanowił skupić się na zmianach dotyczących ludności, administracyjnych oraz związanych z uprzemysłowieniem. Do porównania wybrano dwa miasta wchodzące w latach 1945–1975 w skład województwa białostockiego: Ciechanowiec (mający podobną do Zambrowa liczbę mieszkańców w 1945 r. i analogicznie jak Zambrów niepełniące wówczas ważnych funkcji ekonomicznych ani administracyjnych) oraz Czarną Białostocką (wieś, a następnie osadę i miasto, w której dokonały się olbrzymie przemiany w okresie planu sześcioletniego).

Ciechanowiec w czasie drugiej wojny światowej został zniszczony w 70 proc., zginęło prawie 5 tys. jego mieszkańców. Mimo że odbudowę miasta po wojnie określano jako żywiołową, to inwestycje zakończyły się jedynie prowizorycznym przywróceniem podstawowych funkcji miasta¹⁰². W połowie lat pięćdziesiątych nie było w mieście właściwie żadnego zakładu przemysłowego¹⁰³. Nie istniał perspektywiczny plan rozwoju miasta, nie organizowano życia kulturalnego, warunki lokalowe szkół były fatalne, przede wszystkim zaś brakowało miejsc pracy. Sytuacja taka trwała 20 lat¹⁰⁴.

102 R. Teyszerski, Arcymistrz jest zmęczony, „Kierunki” 1974, nr 33, s. 5.

103 M. Kiełczewska-Zalewska, J. Kostrowicki, Problemy aktywizacji małych miast w Polsce, „Nowe Drogi” 1956, nr 7/8, s. 38.

104 R. Teyszerski, op. cit., s. 1, 5–7.

W 1950 r. sektor uspołeczniony w Ciechanowcu zatrudniał 569 osób (175 na 1000 mieszkańców), w 1969 r. – 742 osoby (190 na 1000 mieszkańców), w 1974 r. – 1347 osób (340 na 1000 mieszkańców). Wzrastała liczba gospodarstw rolnych mieszkańców Ciechanowca, w 1950 r. było ich 516, w 1965 r. – 582¹⁰⁵.

105 S. Kwiatkowski, Ciechanowiec, Pojezierze, Olsztyn 1983, s. 89, 110, 114.

Od 1964 r. przez pięć kolejnych lat Ciechanowiec zwyciężał w konkursie na najczystsze i najbardziej estetyczne miasto w województwie białostockim. W 1967 r. znalazł się w finale konkursu o tytuł mistrza gospodarności. Nagrody przeznaczono na rozbudowę filii Siemiatyckich Zakładów Skórzanych i zwiększenie zatrudnienia w nich ze 100 do 150 osób¹⁰⁶. W 1968 r. miasto zajęło drugie miejsce w konkursie na najbardziej gospodarne miasto Białostocczyzny, w 1970 r. zostało wicemistrzem, a w 1971 r. – mistrzem gospodarności (w kategorii miast do 5 tys. mieszkańców)¹⁰⁷. W 1974 r. miastu udało się zdobyć tytuł „Arcymistrz gospodarności XXX-lecia PRL”¹⁰⁸. Nagrody przeznaczono na budowę infrastruktury miejskiej. Spiętrzono wodę w Nurcu i utworzono zalew, wybudowano ośrodek rekreacyjny, kino, stadion, dom towarowy, cukiernię, restaurację. W podniesionym z ruin pałacu Starzeńskich i jego sąsiedztwie powstało Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka, a w latach późniejszych – muzeum weterynaryjne i skansen¹⁰⁹. Sukcesy miasta wywołały konflikt z powiatowymi Siemiatyczami. W związku z tym przeniesiono z Ciechanowca zakład mleczarski do Siemiatycz, pozbawiając w ten sposób pracy 100 osób¹¹⁰. Z powodu zmęczenia ludzi ciągłą rywalizacją w połowie lat siedemdziesiątych spadła aktywność mieszkańców¹¹¹. Żeby nie zaprzepaścić osiągnięć przełomu lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, postanowiono zwiększyć udział przemysłu w życiu miasta¹¹². W 1979 r. w Ciechanowcu utworzono Zakład Produkcji Zabawek¹¹³. Znalazło tam pracę ok. 200 osób. Powstała też przyzakładowa szkoła zawodowa¹¹⁴.

106 W. Giełżyński, Miasteczko nagrodami pasione, „Polityka” 1973, nr 25, s. 7; R. Teyszerski, op. cit., s. 1, 5–7.

107 R. Teyszerski, op. cit., s. 5–7; M. Pisarek, „Każdy ma chęć dopomóc...”, „Perspektywy” 1972, nr 28, s. 19.

108 P. Konczewski, W. Maszenda, J.K. Orgelbrand, Ciechanowiec: życie miasta, „Za i przeciw” 1980, nr 10, s. 15.

109 R. Teyszerski, op. cit., s. 5–7.

110 W. Giełżyński, op. cit., s. 7.

111 R. Teyszerski, op. cit., s. 5–7.

112 P. Konczewski, W. Maszenda, J.K. Orgelbrand, op. cit., s. 15.

113 A. Zagórska, Elektronika na sznurku, „Kontakty” 1982, nr 27, s. 1, 6.

114 P. Konczewski, W. Maszenda, J.K. Orgelbrand, op. cit., s. 15; A. Zagórska, op. cit., s. 1, 6.

Oprócz wspomnianych zakładów skórzanych otwarto niewielkie zakłady galanteryjne oraz koszykarsko-skórzane. W Ciechanowcu działała również oparta na chałupnictwie filia Stołecznych Zakładów Wyrobów Konfekcyjnych¹¹⁵, w której zatrudniono 140 kobiet¹¹⁶. Wszystkie zakłady przemysłowe były więc nieduże i żaden z nich nie miał dominującej pozycji.

115 W. Giełżyński, op. cit., s. 7

116 J. Przesław, Co robimy dla przyszłego mikroregionu, „Rada Narodowa” 1972, nr 47, s. 5.

Czarna Wieś – późniejsza Czarna Białostocka, miała być jednym z miast (takich jak Nowa Huta czy Kraśnik Fabryczny) powstających w Polsce w latach pięćdziesiątych. W początkowym okresie wznoszenia miasta Prezydium WRN nie zgodziło się nawet na budowę kościoła w tej miejscowości¹¹⁷. W 1953 r. osada liczyła 3280 osób. Miejscowość otrzymała prawa miejskie dopiero w 1962 r. i zmieniła jednocześnie nazwę z Czarnej Wsi na Czarną Białostocką.

117 AAN, KC PZPR, 237/VII-2837, Protokół z narady aktywu z udziałem członków egzekutywy KW PZPR, 22 VIII 1958 r., k. 176–188.

Wznoszenie fabryki na potrzeby wojska w Czarnej Białostockiej przypomniało nieco historię ZZPB. Tu również „socjalistyczna twierdza” powstawała na terenie nieprzychylnym nowej władzy¹¹⁸.

118 I. Przemyska, Nie od razu Czarną zbudowano, „Kontrasty” 1969, nr 7, s. 9–11.

W 1953 r. ruszyła Wytwórnia Wyrobów Precyzyjnych¹¹⁹, jako Fabryka Wyrobów Precyzyjnych rozpoczęła działalność w 1955 r. Wówczas też zdecydowano o częściowej zmianie profilu produkcji. W 1962 r. zakład został przetransformowany na produkcję roztrząsaczy obornika, pralek i chłodziarek. Znane w całym kraju pralki wirnikowe „Światowid” w Czarnej Wsi produkowano do 1963 r., lodówki „Szron” do 1980 r. Od 1980 r. Fabryka Maszyn Rolniczych „Agromet” wytwarzała przede wszystkim roztrząsacze obornika¹²⁰. Zakład produkował też części do ciągników rolniczych i kombajnów¹²¹.

119 J. Rogala, Miasto w puszczy, „Kontrasty” 1976, nr 2, s. 6–9.

120 L. Zaremba, Kto kupi „Władimirca”?, „Plon” 1988, nr 26, s. 13; E. Wasik, Od „Światowida” do rozstrząsaczy, „Gromada-Rolnik Polski” 1983, nr 51, s. 5.

121 R. Guzowski, Rozwój produkcji maszyn rolniczych w Fabryce Maszyn „Agromet” – Czarna Białostocka, „Maszyny i Ciągniki Rolnicze” 1974, nr 7/8, s. 72.

Oprócz Fabryki Maszyn Rolniczych „Agromet” pracę oferowały także Baza Części Zamiennych do Maszyn Rolniczych „Agroma”, Zakłady Przemysłu Drzewnego (tartak zatrudniał w 1974 r. 200 osób), Zespół Składnic Lasów Państwowych, Zakład Produkcji Leśnej „Las”, nadleśnictwo, Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska” oraz filia Zakładów Prefabrykatów Budowlanych „Fadom”¹²².

122 A. Kalinowska, Na lewo od szosy. W orbicie białostockiej aglomeracji – Czarna Białostocka, „Gazeta Współczesna”, 3 V 1984; L. Chalecka-Połocka, Jaki z miasta pożytek?, „Gazeta Białostocka”, 30 IV 1975; J. Grysin, Solidarni i solidnie, Tartak w Czarnej Białostockiej, „Gazeta Białostocka”, 18 II 1975.

„Agromet” stał się czynnikiem miastotwórczym dla Czarnej Białostockiej. Załoga w dużej mierze składała się z ludzi młodych, którzy byli bardzo zaangażowani w rozwój miasta. Początkowe sukcesy skończyły się w latach sześćdziesiątych¹²³ Czarna Białostocka nie mogła bowiem zaoferować przybywającym robotnikom tego, co typowe ośrodki wielkomiejskie (m.in. zróżnicowanej sieci sklepów i różnorodnych rozrywek). Zakład i miasto znajdowały się w lesie, stare budownictwo stanowiły bardzo skromne wiejskie chaty, wolno przybywało nowych mieszkań. Mimo dość wysokich zarobków (średnio 3800 zł) wielu robotników wołało pracować w niedalekim przecież Białymstoku, decydując się nawet na uciążliwe dojazdy. Często mieli nadzieję, że po krótkim czasie uda im się przenieść na stałe do stolicy województwa. Zakład w Czarnej zaczął się borykać z trudnościami w zatrudnieniu. Duża fluktuacja kadr wynikała ze złych warunków socjalnych i pracy¹²⁴.

123 J. Rogala, op. cit., s. 9.

124 W połowie lat osiemdziesiątych już ok. 10 proc. mieszkańców dojeżdżało do pracy w Białymstoku. O znaczeniu Białegostoku dla Czarnej Białostockiej może świadczyć to, że m.in. brak szkoły średniej w Czarnej (A. Kalinowska, op. cit., s. 6; L. Chalecka-Połocka, Jaki z miasta pożytek…; J. Grysin, op. cit., s. 3; AZZ, CRZZ, 3461, Protokół z wyjazdowego posiedzenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Związków Zawodowych w Białymstoku, 5 III 1973 r. w Wytwórni Wyrobów Precyzyjnych w Czarnej Białostockiej, k. 2, 3).

7.4.1. Przemiany ludnościowe

Wielka inwestycja przemysłowa mała niewątpliwie decydujący wpływ na rozwój ludnościowy miasta (w przypadku Czarnej Wsi – osady). Wykres na s. 327 pokazuje dynamikę tego rozwoju w analizowanych miastach. W Ciechanowcu, pozbawionym wielkiej inwestycji przemysłowej, z reguły wzrost liczby ludności nie przekraczał 10 proc. w stosunku do roku poprzedniego, natomiast w Czarnej Białostockiej i Zambrowie największy przyrost ludności zanotowano w okresie inwestycji i bezpośrednio po niej. Nie stwierdzono także spadku liczby ludności, jaki spotkał Ciechanowiec w piątej dekadzie XX w. i pod koniec szóstej. W konsekwencji w latach 1946–1990 Zambrów zwiększył liczbę ludności ponadpięciokrotnie, Czarna Białostocka czterokrotnie, a Ciechanowiec tylko o niecałe 50 proc.

Warto też zauważyć, że Czarna Białostocka i Zambrów w mniejszym stopniu odczuły (przynajmniej w pierwszej pięciolatce) reformę administracyjną 1975 r. W przypadku pierwszego miasta nie zmieniała ona jego statusu (Białystok już wcześniej był stolicą województwa). Zambrów położony w pobliżu awansowanej właśnie Łomży mógł stać się dla niej bezpośrednim zapleczem, także ludnościowym.

Ludność Ciechanowca, Czarnej Białostockiej i Zambrowa w wybranych latach 1938–1990

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Rocznik demograficzny 1945–1966, GUS, Warszawa 1968, s. 16; Rocznik demograficzny 1945–1966, GUS, Warszawa 1968, s. 25, 29; Rocznik demograficzny 1945–1966, GUS, Warszawa 1968, s. 31; Powszechny sumaryczny spis ludności z dnia 14 II 1946 r., s. 5, 25, 35–37; Rocznik demograficzny 1976, GUS, Warszawa 1976, s. 3; Rocznik demograficzny 1986, GUS, Warszawa 1986, s. XXI, 8, 11, 12; Rocznik demograficzny 1991, GUS, Warszawa 1991, s. XXVIII, 8, 11, 12; Rocznik statystyczny 1976, GUS, Warszawa 1976, s. 29, 30, 32; Rocznik statystyczny 1974, GUS, Warszawa 1974, s. 67 Rocznik statystyczny 1981, GUS, Warszawa 1981, s. 39; Rocznik statystyczny województwa białostockiego 1971, WUS, Białystok 1971, s. 16, 17; Rocznik statystyczny województwa łomżyńskiego 1977, WUS, Łomża 1977, s. 46; Rocznik statystyczny województwa łomżyńskiego 1981, WUS, Łomża 1981, s. 26; Rocznik statystyczny województwa białostockiego 1958, WUS, Białystok 1958, s. 27; Rocznik statystyczny województwa białostockiego 1981, WUS, Białystok 1981, s. 25.

Ciechanowiec, który nie doczekał się w powojennym półwieczu dużej inwestycji przemysłowej, nie zdołał osiągnąć poziomu liczby mieszkańców miasta z 1938 r. Zambrów i Czarna natomiast zwielokrotniły liczbę mieszkańców. Co ważne, wzrastała ona najszybciej w pierwszym okresie działalności dużych fabryk w tych miastach. Zapewne wynikało to nie tylko z napływu nowych ludzi do pracy w tych miejscowościach, lecz także z młodego wieku pracowników, którzy zakładali rodziny i mieli dzieci.

7.4.2. Rozwój administracji i przemysłu

Lokalizacja dużego zakładu pracy wpływała w sposób znaczący na awans administracyjny miejscowości związanej z inwestycją. Już rok po uruchomieniu w Zambrowie pierwszych maszyn kombinatu miasto stało się siedzibą powiatu. Powołanie powiatu zambrowskiego miało na celu podniesienie prestiżu miasta, które stało się siedzibą dużego kombinatu bawełnianego. Podobnie było z Czarną Białostocką – choć tutaj skala awansu była odpowiednio mniejsza. Czarną Wieś w 1962 r. podniesiono do rangi miasta, wtedy właśnie zmieniono jej nazwę na Czarną Białostocką. Potwierdzeniem tezy o awansie administracyjnym miasta, w którym powstała duża inwestycja przemysłowa, były dzieje Ciechanowca w czasach Polski Ludowej: skoro nie było tu inwestycji – miasto miało trudności z powojenną odbudową i nie zmieniło statusu administracyjnego.

Dla Czarnej Białostockiej, podobnie jak dla Zambrowa, inwestycja przemysłowa planu sześcioletniego była początkiem powstawania lub unowocześniania kolejnych zakładów. Napływ pracowników do fabryki wiązał się z koniecznością zapewnienia pracy także ich rodzinom. Dlatego powstawały tu kolejne, znacznie już mniejsze, inwestycje. Zjawisko to dobrze obrazuje porównanie sytuacji Zambrowa i Ciechanowca w końcu lat sześćdziesiątych. Ciechanowiec, którego rozwój zaczął się tak naprawdę właśnie dopiero pod koniec tej dekady, nie miał znaczącego zaplecza przemysłowego. Brak inwestycji w czasie, gdy zazwyczaj starano się preferować rozwój małych miejscowości, spowodował, że w latach następnych trudno było posługiwać się argumentem zapewnienia zatrudnienia dla osób z rodzin pracowników istniejącej fabryki (jak w Zambrowie). Być może dlatego w Ciechanowcu nie zbudowano żadnych zakładów w ramach akcji deglomeracyjnej prowadzonej na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych.

7.4.3. Rozwój Zambrowa na tle regionu północno-wschodniego

W latach pięćdziesiątych XX w. (zwłaszcza w drugiej połowie) nastąpił gwałtowny napływ ludności do miasta. Poziom wzrostu jej liczby był podobny do poziomu z powiatów okołowarszawskich. Wśród ludności napływowej w tym okresie ok. 1/3 stanowiły osoby pochodzące ze wsi. W północno-wschodniej Polsce do takiego ruchu ludności doszło w tym okresie tylko w powiecie sejneńskim i powiatach Ziem Odzyskanych. Ludność napływowa z innych miast stanowiła ok. 20–25 proc. ogółu ludności Zambrowa. Był on w tym czasie jedynym miastem w regionie północno-wschodnim Polski¹²⁵, w którym notowano tak wysoki przyrost ludności przesiedlającej się z miasta do miasta (wyłączając ośrodki leżące w powiatach Ziem Odzyskanych – gołdapskim i giżyckim)¹²⁶.

125 Obejmującymi województwa białostockie, łomżyńskie, ostrołęckie, olsztyńskie i suwalskie.

126 M. Latuch, op. cit., s. 98, 114, 115, 121.

W całym województwie białostockim (według granic administracyjnych sprzed 1975 r.) w latach 1950–1992 najwyższą dynamikę rozwojową wykazały Mońki (1907,5 proc., choć tu zaważyła niska liczba mieszkańców na początku badanego okresu – tylko 530 osób – i uzyskanie praw miejskich dopiero w 1965 r.), Zambrów (610,8 proc.), Gołdap (481,7 proc.), Ruciane-Nida (467,5 proc.) oraz Czarna Białostocka (462,0 proc.). Najsłabsza dynamika rozwojowa dotyczyła Ciechanowca (149,5 proc.)¹²⁷. Można tu więc zaobserwować powszechnie znany paralelizm dwóch zjawisk: procesu urbanizacji i procesu industrializacji¹²⁸. Wyłączywszy Gołdap i Ruciane-Nidę, znajdujące się na Ziemiach Odzyskanych, uprzemysławiane w sześciolatce Zambrów i Czarna Białostocka były tymi miejscowościami, w których doszło do największego wzrostu ludności. Warto też zauważyć, że zarówno Zambrów, jak i Czarna Białostocka uniknęły dzięki temu stagnacji rozwojowej, typowej dla miast mniejszych niż pięć tys. mieszkańców¹²⁹.

127 M. Poniatowicz, Procesy urbanizacyjne na obszarze Polski północno-wschodniej, UwB, Białystok 1998, s. 445.

128 M. Latuch, op. cit., s. 75.

129 M. Poniatowicz, op. cit., s. 138, 445.

Zambrów wraz z okalającym go powiatem w ciągu 10 lat dołączył do grupy najbardziej uprzemysłowionych powiatów Białostocczyzny. Według danych z 1965 r. siedem powiatów województwa białostockiego (Białystok oraz powiaty zambrowski, łapski, ełcki, białostocki, augustowski i hajnowski) koncentrowało na swoim terenie 80 proc. wszystkich zatrudnionych w przemyśle. W pozostałych trzynastu powiatach, zamieszkiwanych przez 59 proc. ludności województwa, tylko 20 proc. pracowało w przemyśle¹³⁰. Jednak szybka industrializacja była także powodem kłopotów. Władza, zwłaszcza wojewódzka, nie zawsze dostrzegała tę przemianę, co było odczuwalne w mieście. Przedstawiciele lokalnej administracji twierdzili, że władze wojewódzkie przy rozdziale mięsa i innych artykułów żywnościowych (np. masła) traktują Zambrów jak miasto rolnicze¹³¹. Ograniczenia te były spowodowane rozdzielnikiem, według którego obszary rolnicze zaopatrywano w mniejsze ilości żywności niż tereny silnie zurbanizowane.

130 A. Podhoroski, R. Horodeński, Rozwój i przemiany strukturalne przemysłu w woj. białostockim w latach 1960–1965 [w:] Procesy ekonomiczne i demograficzne w województwie białostockim. Wybrane problemy z lat 1945–1965, PWN, Warszawa 1972, s. 73.

131 Kierownik Wydziału Handlu PPRN Teofil Cisowski na początku lat siedemdziesiątych mówił: „Miasto Zambrów w skali województwa białostockiego traktowane jest po macoszemu, jeśli w skali kraju przydział masy mięsnej na jednego mieszkańca wynosi 30,5 kg, to w skali województwa wynosi 15,5 kg, zaś w skali powiatu 13,4 kg” (AP Białystok Oddział Łomża, PMRN w Zambrowie, 31, Protokół 54/71 z posiedzenia Komitetu Miejskiego PZPR Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie, 24 VI 1971 r., k. 252).

Wśród mieszkańców Zambrowa ludność w wieku produkcyjnym już w 1960 r. stanowiła ok. 54 proc., co było wartością zbliżoną do średniej wojewódzkiej. Należy jednak pamiętać, że średnią zawyżały znacząco wyniki Białegostoku, Hajnówki i miast powiatów, mających tradycje przemysłowe sięgające XIX w. Spośród nowych ośrodków przemysłowych województwa na czoło miast z największym odsetkiem ludności produkcyjnej wysuwał się Zambrów. Jeszcze więcej o ludności i jej strukturze mówią dane dotyczące odsetka ludności w wieku poprodukcyjnym: mniej niż w Zambrowie¹³² osób w tym wieku było jedynie w miastach powiatów Ziem Odzyskanych. Wiązało się to w naturalny sposób ze zmianami wśród miejscowego społeczeństwa w trakcie migracji powojennych.

132 W. Pukniel, Liczba i struktura ludności w województwie białostockim w latach 1949–1965 [w:] Procesy ekonomiczne i demograficzne w województwie białostockim. Wybrane problemy z lat 1945–1965, PWN, Warszawa 1972, s. 23.

8. ZAKOŃCZENIE

Dzieje Zambrowa w latach 1944–1990 można podzielić na 4 etapy. Etap 1., obejmujący lata 1944–1954, to okres powojennej stagnacji, a następnie ożywienia spowodowanego budową kombinatu. Lata 1954–1964 to czas, w którym przedsiębiorstwo osiągnęło pełną zdolność produkcyjną, a jednocześnie mieszkańcy miasta adaptowali się do nowych warunków życia. W tej dekadzie doszło do całkowitego przejęcia inicjatywy w mieście przez osoby związane z kombinatem bawełnianym. W latach 1964–1975 formowało się miasto, w którym przemysł odgrywał decydującą rolę, a ZZPB były największym, choć już nie jedynym zakładem pracy. Rok 1975 rozpoczął funkcjonowanie miasta w nowej strukturze administracyjnej. Bliskość stolicy województwa nie wpłynęła znacząco na wzrost liczby ludności miasta, zahamowała jednak jego rozwój przemysłowy, kulturalny i edukacyjny na rzecz Łomży.

Nie ulega wątpliwości, że umieszczenie w Zambrowie kombinatu bawełnianego było jednym z najważniejszych wydarzeń nie tylko w dziejach miasteczka, lecz także całego regionu północno-wschodniej Polski. Na pewno takie założenia przyświecały osobom, które decydowały o powstaniu przedsiębiorstwa. Należy stwierdzić, że oprócz „biznesplanu ekonomicznego” istniał też „biznesplan ideologiczny”.

Niewątpliwie inwestycja w czasie planu sześcioletniego trafiła do Zambrowa dzięki bazie, którą stanowiły istniejące w mieście budynki koszarowe. Nie tylko obniżało to w sposób znaczący koszty inwestycji (wykorzystanie istniejących budynków lub przynajmniej cegieł z rozebranych budowli), lecz także przyśpieszało jej powstanie. Fabryki przemysłu lekkiego, dyskryminowanego w rozwoju w latach czterdziestych i pięćdziesiątych, były bowiem społeczeństwu niezbędne. Warto zwrócić jednak uwagę również na to, że ów „biznesplan ekonomiczny” nie uwzględniał planów rozwoju miasta, które w chwili decyzji o budowie fabryki liczyło mniej mieszkańców, niż fabryka miała docelowo zatrudniać. Jak zauważyli już w 1956 r. Maria Kiełczewska-Zalewska i Jerzy Kostrowicki, do pełnej aktywizacji Zambrowa potrzebny był zakład zatrudniający 300–500 osób. „Dla potrzeb kombinatu buduje się właściwie nowy Zambrów”, gdy pobliska Łomża pozbawiona została inwestycji¹.

1 M. Kiełczewska-Zalewska, J. Kostrowicki, op. cit, s. 43.

Inwestycja prowadzona w Zambrowie w latach pięćdziesiątych może być przykładem socjalistycznej industrializacji planowanej i realizowanej wbrew zmieniającym się warunkom. W chwili podjęcia generalnych prac budowlanych w miejscowych koszarach, które miały się stać zapleczem budowy i zakładu, stacjonowało wojsko. Zgodnie z korektą planu sześcioletniego zrezygnowano z inwestycji w Ostrowi Mazowieckiej i Łomży – upadł tym samym pomysł stworzenia na zachodniej Białostocczyźnie grupy współpracujących ze sobą zakładów przemysłu bawełnianego. Mimo to zambrowski zakład budowano jako przedsiębiorstwo wymagające kooperacji z wykańczalnią. Nie można ocenić, ile wyniosły koszty całego przedsięwzięcia – jednak niepełne dane pozwalają stwierdzić, że założenia zostały znacznie przekroczone, mimo oszczędności, przede wszystkim kosztem inwestycji towarzyszących. Rezygnacja z budowy innych zakładów przemysłowych w rejonie Zambrowa i Łomży przekreśliła szansę zmiany gospodarczego oblicza tego obszaru z rolniczego na rolniczo-przemysłowy. Fabryka powstała na terenach rolniczych, zupełnie nieprzygotowanych do jej przyjęcia. Nie zapewniono ani odpowiedniej siły roboczej, ani infrastruktury potrzebnej powstającej inwestycji (przede wszystkim drogi kolejowej, którą miały trafiać do fabryki materiały budowlane, a później maszyny i surowce). Zapomniano o należytej kontroli nad budową. Kadra kierownicza delegowana do Zambrowa w większości traktowała to jako swoistego rodzaju zesłanie, co sprawiało, że się nie angażowała w pracę. Warto wreszcie zauważyć, że prace nad realizacją przedsięwzięcia podjęto na długo przed oficjalnym uchwaleniem ustawy o planie sześcioletnim. W każdym razie inwestycja w Zambrowie powstawała osamotniona wśród niesprzyjających jej okoliczności, podobna do występującej w XIX-wiecznej industrializacji wyspowej.

„Ideologiczny biznesplan” – który był, jak się dzisiaj wydaje, przygotowywany bardzo starannie, zwłaszcza na niższych szczeblach administracji państwowej i partyjnej, zakładał proletaryzację regionu przez „wszczepienie” dużej grupy robotników w teren dotychczas pozbawiony przemysłu. Miało tu dojść do swoistej „rewolucji poprzez industrializację”. Plany te częściowo potwierdza propaganda towarzysząca inwestycji. Rozpoczęcie pracy kombinatu zbiegło się jednak w czasie z szybką erozją stalinizmu i odwilżą październikową. Po 1956 r. nie widać już pomysłów, by kombinat bawełniany traktować jako przyczółek dla budowania socjalizmu w nieprzychylnej władzy okolicy. Wraz ze stalinizmem odeszła też polityka przymusowej proletaryzacji terenów niechętnych władzy, która zaczęła dążyć do stopniowego zjednywania przychylności obywateli przez działania polityczne.

Czy więc udało się jej zmienić oblicze polityczne i mentalne miasta? Odpowiedź na to pytanie jest trudna. Każda inwestycja przemysłowa, nawet niewielka, zmienia każde skupisko ludzkie. W zależności od liczby mieszkańców danej miejscowości zmiany te mają charakter mniejszy lub większy. W badanym przypadku mamy do czynienia z usytuowaniem w trzyipółtysięcznym mieście zakładu pracy, którego docelowa liczba pracowników przewyższała dotychczasową liczbę mieszkańców. Osoby decydujące o tej inwestycji musiały zdawać sobie sprawę z ogromu zmian, które miały nadejść. W ciągu dziesięciu lat ludność miasta wzrosła trzykrotnie. Jest pewne, że stało się tak niemal wyłącznie w związku z napływem do miasta pracowników powstających zakładów. Należy raczej mówić, że w drugiej połowie lat pięćdziesiątych nie tyle w Zambrowie powstała wielka budowa socjalizmu, ile kombinat wchłonął Zambrów.

Zmiany polityczne zachodziły w sposób ewolucyjny, choć ich gwałtowność predestynuje raczej do użycia słowa „rewolucyjny”. Władzom udało się zmienić miasto, uważane przez nie za siedlisko reakcji endeckiej i sanacyjnej (choć oczywiście używanie tych dwóch określeń z punktu widzenia politologicznego jest błędne). Na pewno nie udało się jednak zaszczepić w pracownikach kombinatu, a co za tym idzie również w mieszkańcach miasta, powszechnej wdzięczności i życzliwości dla Polski Ludowej. Społeczeństwo pozostało dalej nieufne wobec władzy, choć należy zaznaczyć, że nieufność ta nie wiązała się ani z czynnym, ani z biernym oporem. Sprzeciw pojawiał się jedynie w momencie zagrożenia indywidualnej ekonomicznej sfery pracownika.

W sensie mentalnym natomiast to „stary, przedindustrialny” Zambrów pokonał „nowe, robotnicze miasto”. Ludzie przybyli do Zambrowa po 1954 r. dość szybko zaczęli stanowić większość mieszkańców, ale jak pisał reporter „Polityki”: „W Zambrowie nigdy nie było Nowej Huty. Nie było zawrotnych awansów, karier, nie powstał tu nowy styl życia. Kombinat nie był tą inwestycją, która zmieniłaby życie miasta, zrewolucjonizowałaby jego obyczajowość, czy sprawiła, żeby ludzie zaczęli inaczej myśleć. To raczej miasto narzuciło pracownikom wielkiego przemysłu swoją mentalność, swój sposób na życie”². Okazało się, że ten styl życia był bardziej atrakcyjny od prezentowanego przez, widoczne przez pewien czas, środowisko wywodzące się z Łodzi. Czym należy to tłumaczyć? Zapewne pochodzeniem ludzi przybywających do miasta głównie z terenów wiejskich³. Dużo bliżej było im bowiem do kultury „małomiasteczkowej” niż „wielkoprzemysłowej”.

2 A. Zawisza, Aby do soboty, „Polityka” 1974, nr 43, s. 6.

3 Napływ pracowników z większych miast był stosunkowo niewielki, ograniczał się przede wszystkim do kadry kierowniczej i części robotników wykwalifikowanych. Wiele takich osób trafiało do Zambrowa na mocy skierowania do pracy i po jego wygaśnięciu wracało do miejsc wcześniejszego zamieszkania.

Jak więc funkcjonowała fabryka w raczej nieprzychylnym otoczeniu? Badanie działalności przedsiębiorstwa w PRL nie należy do zadań łatwych. Analiza ekonomiczna bowiem musi być podporządkowana wielu aspektom, które we współczesnej ekonomii nie występują bądź funkcjonują w zupełnie odmiennym charakterze. Co najważniejsze, przedsiębiorstwo w PRL niemal zawsze było podporządkowane planowi produkcyjnemu, niekoniecznie zaś rachunkowi ekonomicznemu. Nawet w latach osiemdziesiątych, gdy reforma gospodarcza miała doprowadzić do wdrożenia samodzielności, samorządności i samofinansowania, znaleziono różne sposoby, by ograniczyć przyjęte zasady.

Analizując ekonomiczną stronę działalności ZZPB, należy przede wszystkim wziąć pod uwagę zlokalizowanie kombinatu. Ulokowanie przedsiębiorstwa w Zambrowie, z dala od innych zakładów branży, pokazało krótkowzroczność planistów. Ważniejsze okazały się bowiem krótkotrwałe korzyści, powstałe w wyniku przejęcia części koszar od wojska, nie wzięto natomiast pod uwagę przyszłej działalności przedsiębiorstwa. Nie bez znaczenia była za to lokalizacja w pobliżu granicy z ZSRR. Fabryka zambrowska powstała w kształcie niedającym jej szans na wytwarzanie samodzielnego produktu końcowego. Zmuszono ją w ten sposób do kooperacji z innymi zakładami, położonymi znacznie dalej. Co ważne, istniejąca infrastruktura komunikacyjna i telekomunikacyjna utrudniała tę współpracę. Sytuację częściowo zmieniło dopiero wybudowanie zakładów bawełnianych w Łomży. Na pewno istnienie ZZPB stało się także decydującym argumentem o powrocie do zarzuconych na początku lat pięćdziesiątych planów budowy fabryki łomżyńskiej.

W kombinacie niemal tak samo ważna jak działalność produkcyjna była działalność polityczna. Decyzja o lokalizacji fabryki w Zambrowie miała głównie charakter polityczny. Zambrowskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego zostały wybudowane nie po to, by przynosić zysk (choć oczywiście takie kalkulacje też brano pod uwagę), ale przede wszystkim, by zmienić oblicze okolicy, w której powstawały. Zmiany te miały mieć zarówno charakter ekonomiczny, jak i społeczny, polityczny, kulturowy oraz mentalny. Należy pamiętać, że fabrykę wzniesiono w miejscu pozbawionym tradycji przemysłowych, co miało niebagatelny wpływ na jej rozwój. Administracja centralna i planiści zakładali bowiem, że zambrowska fabryka będzie pracować na tych samych zasadach, co inne przedsiębiorstwa w branży, często mające kilkudziesięcioletnią tradycję. Próbowano zaszczepić pracownikom „socjalistyczny model robotnika” wraz z całą otoczką polityczno-organizacyjną. Zadania te wprowadzali w życie ludzie, którzy trafili do Zambrowa (dobrowolnie lub przymusowo) z dużych okręgów przemysłowych (przede wszystkim z Łodzi). Nie zostali oni do tego przygotowani (można nawet zaryzykować tezę, że nawet nie zdawali sobie sprawy ze specyfiki terenu, w jaki zostali skierowani). W działalności zakładu, zwłaszcza w pierwszych latach, widać bowiem niejako dwa nieprzystające do siebie modele przedsiębiorstwa: teoretyczny – zbudowany według znanych jego twórcom wzorców wielkoprzemysłowych, odwołujący się do etosu pracy itd., oraz praktyczny, funkcjonujący zgodnie z miejscowymi realiami. Podstawową różnicą obu tych modeli, jak się wydaje, była rola pracowników dwuzawodowych, których postawy znacznie odbiegały od typowych postaw robotniczych.

Należy też zaznaczyć, że w zambrowskim kombinacie nie powstała załoga pracownicza typowa dla dużego przedsiębiorstwa socjalistycznego. Oczywiście dyrekcja oraz różne organizacje społeczno-polityczne zmierzały do tego, by zaszczepić na gruncie ZZPB wszystkie rozwiązania istniejące w przedsiębiorstwach tradycyjnych okręgów przemysłowych. Plan ten się nie powiódł i w zasadzie cała działalność pozaprodukcyjna ZZPB mała charakter fasadowy, wymuszony, sztuczny i mało efektywny. Brak wewnętrznej spójności załogi zaowocował także podczas przełomów politycznych w PRL (w latach 1956, 1970–1971, 1976, 1980–1981, 1988), gdy pracownicy ZZPB zajęli postawę bierną i wyczekującą. Przyczyn takiego zachowania było zapewne kilka: duży udział osób dojeżdżających spoza miasta i niezwiązanych silnie z zakładem, duża fluktuacja kadr niesprzyjająca integracji wewnętrznej, niski poziom wykształcenia pracowników oraz obawy przed utratą pozycji związanej z szybkim awansem społecznym i ekonomicznym w związku z podjęciem pracy w ZZPB.

Kto więc skorzystał na powstaniu ZZPB? Niewątpliwie miasto. Uruchomienie kombinatu rozpoczęło proces jego industrializacji i rozwoju, jakiego Zambrów nie zaznał przynajmniej od 300 lat. Powstanie kombinatu i napływ nowych mieszkańców wymusił aktywizację handlu, usług, a następnie drobnego przemysłu, który dał zatrudnienie osobom niezwiązanym z kombinatem. Umieszczenie w Zambrowie dwóch zakładów pracy związane z deglomeracją Warszawy również było następstwem wcześniejszej decyzji, podjętej jeszcze w czasach planu sześcioletniego. Powstanie kombinatu, a zwłaszcza wiążące się z nim przesłanie propagandowe, było jedną z głównych przyczyn podniesienia Zambrowa do rangi stolicy powiatu już w 1954 r. Rozrost powiązań komunikacyjnych również wynikał z powstania kombinatu. Niewątpliwie kombinat bawełniany stał się głównym (przez 16 lat – jedynym) źródłem kształtowania społeczeństwa industrialnego. Pracownicy kombinatu, którzy trafili do niego głównie z Łodzi, przynieśli ze sobą pewien model życia, nieznany w „zaściankowym” dotąd Zambrowie. Trafnie pisano o tym w charakterystyce kontrwywiadowczej powiatu w końcu lat pięćdziesiątych: „W związku z rozbudową Zambrowskich Zakładów Przemysłu Bawełnianego i utworzenia pow. zambrowskiego do Zambrowa napłynęła ludność z większych miast rekrutująca się z warstwy robotniczej, inteligencji i chłopstwa. W ten sposób przebiegło kształtowanie się nowych warstw społecznych, jakimi są w tej chwili w Zambrowie klasa robotnicza i inteligencja. Te warstwy w tej chwili w Zambrowie stanowią znaczną większość ludności, natomiast warstwa, jaką było mieszczaństwo, stopniowo zanika”⁴. Ów model uzupełniały rozwiązania odgórnie narzucone przez system, tworzył on jednak nową rzeczywistość miejską. Przez wiele lat jedynym domem kultury był zakładowy „Relaks”, a przy ZZPB działały różne koła zainteresowań, kluby, zespoły itd. Warto też zauważyć, że inwestycja takiego rozmiaru mogła powstać w Zambrowie tylko w czasie planu sześcioletniego. Już pod koniec piątej dekady XX w. za najbardziej predestynowane do lokalizacji przemysłu w województwie białostockim miasta uznawano Łomżę, Białystok, Bielsk Podlaski, Sokółkę, Siemiatycze, Wysokie Mazowieckie oraz w drugiej kolejności Suwałki, Grajewo, Augustów, Hajnówkę, Ełk, Gołdap. Wynika z tego, że Zambrów nie miałby już w 1959 r. szans na umieszczenie w nim dużej fabryki przemysłu lekkiego⁵. Gdyby nie ZZPB – Zambrów najprawdopodobniej pozostałby niewielkim miasteczkiem (jak Ciechanowiec), ożywiającym się tylko w czasie cotygodniowych targów. Na pewno nie miałby szans na stanie się siedzibą powiatu ani na rozwój w czasach gospodarki rynkowej.

4 AIPN Bi, 045/1226, Charakterystyka kontrwywiadowcza pow. zambrowskiego po pionie Wydziału III, 18 VII 1959 r., k. 123.

5 AAN, MPL, 8/32, Możliwości lokalizacji nowych zakładów przemysłu lekkiego z demograficznego punktu widzenia, marzec 1959 r., oprac. Ministerstwo Przemysłu Lekkiego, Dep. Ekonomiczny, k. 18.

Głównym motorem rozwoju miasta była jednak nie tyle działalność samego zakładu, ile potencjał ludnościowy, który zyskał Zambrów w wyniku migracji do pracy. To właśnie roznąca liczba mieszkańców wymuszała na władzach kolejne posunięcia mające na celu modernizację i rozwój miasta. Nie ulega przy tym wątpliwości, że dzięki umiejscowieniu w Zambrowie dużego zakładu pracy niewspółmiernie wzrosła rola miasta, a jego rozwój był kilkakrotnie szybszy niż w okresie wcześniejszym.

Struktura gospodarcza Zambrowa opierała się właściwie na jednym zakładzie (należy pamiętać, że PZT i „Mera” były filiami), a tworzona była w okresie gospodarki centralnie planowanej⁶. Osoby odpowiedzialne za taki stan rzeczy nie przewidziały oczywiście zmian systemowych. Lata dziewięćdziesiąte przyniosły więc nie tylko konieczność zmian ekonomicznych, lecz także wypracowanie nowych funkcji miasta, w którym ZZPB był raczej obciążeniem dla lokalnej władzy i społeczności.

6 Trzeba jednak przypomnieć, iż tego rodzaju struktury istniały także w krajach o gospodarce rynkowej (np. w Wielkiej Brytanii).

Czy istniała inna droga rozwoju miast po II wojnie światowej niż podjęta na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych? Ważną rolę mógł zapewne odegrać przemysł spożywczy oparty na rolniczym zapleczu miasta. W rozdziale pierwszym niniejszej pracy, przytaczając charakterystykę przemysłową miasta, autor wskazał na szybki rozwój lokalnej spółdzielni mleczarskiej. W czasach PRL mleczarnia ta produkowała na rynek lokalny, lokalne władze specjalnie jej jednak nie faworyzowały i na pewno nie była tak ważna jak ZZPB. Po 1989 r. to właśnie Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska okazała się zakładem, który nie tylko zwycięsko przeszedł zmiany ekonomiczne, lecz także sprawił, że dzięki jego marce miasto stało się bardziej znane w Polsce. OSM Zambrów w połowie lat dziewięćdziesiątych była jednym z największych i najważniejszych polskich zakładów mleczarskich⁷. Historia po pół wieku zatoczyła koło. Oczywiście nacisk na rozwój przemysłu spożywczego w Zambrowie na pewno nie doprowadziłby do tak szybkiego i znacznego rozwoju miasta jak ZZPB, zapewniłby jednak jego harmonijny rozwój związany z rolniczym otoczeniem. Na początku lat siedemdziesiątych w „Życiu Literackim” można było przeczytać: „Powiat jak rolniczym był, tak i został. I dobrze, że tak jest. Bo rolnictwo ma przyszłość, a obiekty budowane bez uwzględnienia tradycji przemysłowych, bez planów perspektywicznych miasta i zakładów jako całości, bez uwzględnienia przesłanek demograficznych, możliwości kadrowych i surowcowych, zostaną – w większym czy mniejszym stopniu – niewypałem”⁸. Miała jednak rację pracownica kombinatu, która u schyłku siódmej dekady mówiła, wyraźnie zadowolona ze swej pozycji społecznej i materialnej: „Można powiedzieć, że kocham to miasto i mam wdzięczność dla zakładu, bo to wszystko za jego przyczyną”⁹.

7 Co prawda w kolejnej dekadzie, prawdopodobnie na skutek złego zarządzania, OSM straciła samodzielność, spowodowane było to jednak przede wszystkim „czynnikiem ludzkim”.

8 S. Maciejewski, Światła wielkiego kombinatu, „Życie Literackie” 1973, nr 14, s. 12.

9 A. Gasperowicz, op. cit., s. 3, 4.

ANEKS

KOMBAJNER¹

1 Kombajner [w:] J. Bruzda, J. Nowak, Trudna odmiana, LSW, Warszawa 1955, s. 44–52.

Zapadał wczesny jesienny zmierzch. Porywisty wiatr pędził przed sobą tuż nad ziemią bure, skłębione chmury, z których bądź to mżył drobny, lecz dokuczliwy „kapuśniaczek”, bądź też lały się niczym z podziurawionego wiadra strumienie wody. Pogoda nie zachęcała do zwiedzania miasta. Wprawdzie większość kolegów, nie zważając na pluchę, poszła, by w jedynej w miasteczku knajpie, przy kuflu piwa posłuchać muzyki, trochę się po pracy rozerwać, ale Józek wolał zostać w hotelu. Samotność mu odpowiadała. Chciał spokojnie rozważyć, niejako przygotować się do swej nowej roli, w jakiej znaleźć się miał już jutro.

Oto jego plany stały się rzeczywistością i właśnie nazajutrz miał wystąpić wobec wszystkich już jako kombajner. Niewątpliwie dla całej załogi budowy fakt ten nie miał większego znaczenia, specjalnie nikogo to nie obchodziło, czy 18-letni Józek nadal będzie odwalał łopatą ciężkie skiby gliny, czy też stanie na wysokich rusztowaniach kombajnu i stamtąd wleje beton w stalowe formy. Ale dla Józka sprawa ta miała wielkie znaczenie, była bowiem spełnieniem jego życiowych planów i ambicji. Dlatego też wolał zostać w hotelu ze swymi myślami, zanim opowie o tym rodzicom i swoim kolegom na wsi, i już naprzód nacieszyć się nową swą pracą, nowym zawodem, którego nazwa brzmi tak dziwnie i tajemniczo, a przez to dodaje tyle powagi i ważności młodemu chłopcu.

Leżąc wyciągnięty na pryczy w brudnym, lecz ciepło ogrzanym pokoju hotelu robotniczego Józek nie słyszał bijących w szyby kropel deszczu, nie zwracał uwagi na wyjący za oknem wiatr. Zapomniał, że jest w tej chwili na budowie w Zambrowie; widział siebie paradującego w granatowym kombinezonie po odległej stąd o kilkadziesiąt kilometrów swej rodzinnej wiosce. Radował go podziw dostrzegany w oczach dziewuch siedzących przed chałupami w letni ciepły wieczór. Widział zazdrosne spojrzenia swych kolegów, rozdziawione gęby bawiących się na drodze dzieciaków. „Patrzcie, jaki z tego Józka galanty kombajner” – mile łaskotał uszy dobiegający zewsząd szept.

A on nic, pójdzie sobie przez wieś, ręce wsadzi w kieszenie kombinezonu i dopiero przy chałupie Antków się zatrzyma i do Stacha zagada. Na Janka Piaścika nawet nie zwróci uwagi. Józek nie może zapomnieć, jak to Janek w zeszłym roku skończył kurs traktorzystów i odtąd przestał zadawać się z chłopakami i nosa zadziera. Teraz on mu pokaże. Cóż taki traktorzysta wobec kombajnera. We wsi już trzech jeździ na traktorach, a kombajnerem jest tylko jeden – Józek.

Obraz wizji bliskiej przyszłości zaciera się przed oczyma i Józek wspomina to, co minęło. Jest w swojej chałupie. Koło komina kręci się matka w zasmolonej kiecce i miesza barszcz. Przy stole, na którym stoją miski i dymią gorące kartofle, siedzi ojciec i powoli, tak jak on zawsze, żuje chleb. Drzwi skrzypią, rodzice patrzą na wchodzącego do izby syna.

– No, jesteś wreszcie – odzywa się ojciec. Robota czeka, a ty latasz po świecie.

– Nie krzycz, Franek – wtrąca się matka – przecie sam się zgodziłeś, żeby chłopak pojechał do miasta i odwiedził Bolka.

Józek stawia pod ścianą kuferek i siada przy stole. Matka stawia przed nim talerz, nalewa barszcz najpierw ojcu, potem jemu, a wreszcie sobie. Teraz rodzice zaczynają wypytywać go, co słychać u Bolka, jak mu się gospodarzy i co nowego w mieście. Józek odpowiada chaotycznie. Była to przecież jego pierwsza samodzielna wyprawa do Zambrowa. Pojechał, by odwiedzić swego starszego brata Bolka, który kilka miesięcy temu ożenił się i osiadł na żoninej gospodarce w Zambrowie.

Dla Józka mało ważną sprawą było to, jak tam sobie Bolek radzi, czy krowa, którą zabrał, ocieliła się już, czy nie. Dlatego też odpowiadając rodzicom na zadawane pytania, myślał o czym innym: jak powiedzieć im o swoich planach i zamiarach, jakie się w nim zrodziły w związku z tą podróżą.

W Zambrowie zobaczył bowiem, że rozpoczęła się tam budowa wielkiej włókienniczej fabryki. Słyszał o tym już w autobusie. Brat powiedział mu, że fabryka ta powstanie przy pomocy wielkiej maszyny, która od razu stawia gotowe części hal fabrycznych. Nazywa się ona kombajn. Bolek mówił mu jeszcze, że na budowie szukają ludzi. Każdy, kto się zgłosi, dostaje pracę. Powiedział nawet, że jak skończy robotę w polu, to i on na parę miesięcy pójdzie na budowę. Znał się na ciesielce, a zawsze parę groszy w domu się przyda.

Ten projekt brata spowodował, że w Józku dojrzała myśl rozpoczęcia pracy na budowie. Robota w polu nie interesowała go nigdy. Miał zawsze pociąg do majsterki. I oto nadarza się taka sposobność. Może łatwo dostać pracę na budowie i to nie byle jaką. Może zostać kombajnerem. Tylko ten zawód wchodził w jego rachubę. O innych nie chciał nawet myśleć.

Józek pamięta jak dziś, choć przecież minęło od tego czasu kilka miesięcy, jakie to wywołało poruszenie w domu, gdy wróciwszy od Bolka powiedział rodzicom o swym zamiarze. Matka przeżegnała się i kazała sobie kilka razy powtarzać trudne i niezrozumiałe dla niej słowo „kombajner”, wreszcie podała w wątpliwość zdrowie umysłu swego syna; ojciec natomiast zaczął wypytywać się konkretnie, na czym polega praca kombajnera i co to jest za nowa specjalność budowlana. Józek sam nie bardzo rozumiał, a jeszcze mniej umiał wyjaśnić to ojcu. Jedno natomiast wiedział na pewno, że musi pracować na kombajnie. Rzecz jasna, że to ojcu nie wystarczyło. Wprawdzie na argumenty matki, kto będzie teraz pomagał w polu, gdy Józka nie będzie, ojciec oświadczył, że przecież jest jeszcze w domu Hela i dorastający Stasiek, ale mimo to nie zgodził się na pomysł Józka.

– Jak już chcesz pracować na budowie – powiedział – to możesz uczyć się murarki czy ciesielstwa. To jest przynajmniej jakiś fach.

Na tym stanęło. Józek został w rodzicielskiej chałupie.

Dopiero w parę miesięcy potem, kiedy przyjechał do nich Bolek i zaczął opowiadać, jak to w Zambrowie ruszyła budowa fabryki, jak wokół rynku wyrastają nowe domy, dopiero wtedy Józek znów odważył się wystąpić ze swoim projektem. Znalazł nieoczekiwanego sojusznika w bracie. Słowa Bolka, że na budowie potrzebują wciąż ludzi i że dobrze tam można zarobić, poczęły podważać rodzicielskie decyzje. W dwa tygodnie potem Józek z kuferkiem pod ławką siedział w autobusie i jechał do Zambrowa.

Cztery miesiące pracy na budowie, które dzieliły go od dnia dzisiejszego, był to okres ciągłego wyczekiwania, ciągłych obietnic majstra, wreszcie ciężkiej mozolnej pracy z łopatą w ręku przy niwelacji terenu czy kopaniu dołów pod słupy fundamentowe przyszłej hali przędzalni. Ten okres, chociaż obejmował bardzo poważną zmianę w życiu chłopca, nie został w jego pamięci utrwalony tak dokładnie jak poprzednie, Józek przypominał sobie tylko chwile wielkiego rozczarowania przeżyte w pierwszych dniach swego pobytu na budowie.

Pierwszy cios spotkał go od razu w kantorze, gdzie zgłosił się do pracy przy budowie. Załatwiający interesantów pracownik bez pytania skierował Józka do majstra prowadzącego roboty ziemne. Na nieśmiałą uwagę chłopca, że chce pracować przy kombajnach, tamten roześmiał się i oświadczył, że kombajny są dla fachowców, nie dla byle chłopaków, co to łopatą dobrze obracać nie potrafią. Widząc jednak łzy napływające do Józkowych oczu, dodał na pocieszenie: „Jak zmontują kombajny, to może znajdzie się tam jakaś praca i dla ciebie”.

Józek, gdyby nie wstyd przed rodzicami i przed chłopakami ze wsi, których wtajemniczył w swoje plany, z przyjemnością wsiadłby do autobusu i wrócił do wsi. Nie pracować na kombajnie, to lepiej już robić w polu. Wstyd kazał mu jednak zostać na budowie. Teraz wygląda to śmiesznie, ale wtedy niewiele brakowało, żeby zaczął płakać.

Budowa powoli wciągała chłopca w swe tryby. Praca przy przekopywaniu ziemi, z początku nudna i wykonywana wbrew woli, gdy poznał ją jako odcinek wielkiej roboty, którą tu miano wykonać, traktowana jako wstęp do tego, co miało tu powstać, zainteresowała go nawet. Poznał przy tym ludzi, zaczął nawiązywać znajomości i przyjaźnie. Każdą przerwę w pracy wypełniało mu obserwowanie, jak ślusarze montują szkielety pierwszych kombajnów. Tam też z dobrej woli spędzał czas po pracy, pomagając przy różnych robotach. Kiedy czasem z nowymi swymi kolegami szedł do miasta, przyjemnie mu było słyszeć, jak miejscowi ludzie, wskazując na nich, szeptali: „to ci z budowy”.

Tymczasem roboty posuwały się naprzód. Kombajn montowano na dwie, czasem na trzy zmiany. Józek pamięta swoje zdziwienie, gdy kiedyś jeden ślusarz z brygady montażowej wyjaśnił mu, że kombajn budowlany nie jest żadną maszyną. To po prostu ustawione na szynach w kształcie hali fabrycznej stalowe formy, w które wkłada się żelazne pręty i zalewa betonem. Jak beton zwiąże, to kombajn przejeżdża na nowe stanowisko i tam znowu wypełnia się jego formy żelazem i betonem. I tak do końca, aż powstanie cały szkielet hali. Znajomy ślusarz wyjaśnił Józkowi, że budując w ten sposób, można postawić halę fabryczną kilkanaście razy szybciej. Nie potrzeba budować szalunków z drewna. Beton podgrzewany parą w formach kombajnu szybciej wiąże. Budować kombajny, by przy ich pomocy szybciej stawiać fabryki – tego nauczyli nas radzieccy towarzysze. O tym dowiedział się Józek na zebraniu załogi, na którym zawiadomiono wszystkich, że jutro już rozpocznie się betonowanie pierwszej części hali wielkiej przędzalni. Na tym też zebraniu inżynier, który miał kierować robotą, ustalił skład brygad kombajnerów. Józek był w jednej z nich.

Zmęczony rozmyślaniem, zasnął. Nagle śni mu się, że dźwig podaje wprost w jego ręce napełnioną betonem dużą skrzynię. Józek przechyla ją, by wlać zawartość wprost w otwór formy kombajnu. Lecz co to? Otworu nie ma i beton cienką strugą spływa wzdłuż stalowej ściany kombajnu na ziemię. Za chwilę wszyscy zobaczą, że Józek nie umie obsługiwać kombajnu, że tyle betonu poszło na marne. Już zobaczył to inżynier, zadziera głowę do góry tam, gdzie stoi skulony, bezradny Józek… Silne szarpnięcie za ramię podrywa chłopca na nogi.

– Józek, wstawaj, bo bez ciebie ruszy kombajn.

Śmiejący się głos Heńka, którego prycza dotyka do Józkowej, przerywa w krytycznym momencie sen. Chłopiec siada na łóżku, przeciera oczy. Za oknem dopiero zaczyna świtać. Równomierny stukot deszczu o szyby świadczy, że wczorajsza niepogoda ustaliła się. Będzie padać przynajmniej przez najbliższe trzy dni.

Józek jest już na nogach. Nie pamięta, o czym to wczoraj myślał, ani też o tym, co mu się przed chwilą śniło. Szybko zmywa zimną wodą resztki snu z powiek. Wciąga pośpiesznie ubranie. Jeszcze tylko ciepła watowana kurtka na plecy i już wraz z resztą mieszkańców hotelu idzie do stołówki na śniadanie.

Kawa jest dziś jak na złość zbyt gorąca. Trudno jest ją wypić. Parzy wargi, język. Józek zjadł już cały niemal chleb, a kawa wciąż jest gorąca. Może lepiej zostawić. Spóźni się przez nią na robotę. Chłopak chce się już zrywać z miejsca, ale widzi, że inni z całym spokojem zajmują dopiero stoły. Kierownik Kiełbasiński, który kierować ma ich brygadą, dopiero przyszedł i odbiera śniadanie z okienka. Reszta brygady w najlepsze zajada. Józek uspokoił się. Powoli już, bez pośpiechu pije swoją kawę, przysłuchując się prowadzonym przy stole rozmowom.

Wszyscy, rzecz jasna, mówią dziś o kombajnach. Pierwsze tony betonu na konstrukcję pierwszej hali produkcyjnej wielkich zakładów włókienniczych – to przecież ważny moment w historii budowy, w życiu załogi. Teraz, gdy budowa ruszy, roboty nie staną dopóty, dopóki z nowych zakładów w Zambrowie nie wyjdą pierwsze metry gotowych tkanin. Skończy się budowa przędzalni – rozpocznie się stawianie tkalni. W gotowych już halach w ślad za budowlanymi wejdą monterzy, aby ustawiać maszyny. I tak jedni drugim będą przekazywać wykonane odcinki robót, ani na chwilę nie ustanie tok prac, aż w widnych halach przy nowoczesnych maszynach staną robotnicy, którzy szare bele bawełny przetwarzać będą w srebrzystą nić. Z nici tej powstaną tkaniny. W sklepach w Krakowie czy Szczecinie, Wrocławiu czy Rzeszowie ludzie będą je kupować i dziwić się, patrząc na stemple, że produkuje ją nowa wielka fabryka, którą zbudowano w odległej Białostocczyźnie.

Rumor odsuwanych krzeseł i ław był sygnałem, że zbliża się godzina rozpoczęcia pracy. Otulając się szczelnie w waciaki, opuszczano salę stołówki. Józek wyskoczył jeden z pierwszych. Chlapiąc na wszystkie strony błotem, przeskakiwał kałuże, biegł prawie, by jak najprędzej znaleźć się przy swym kombajnie. Za nim podążała reszta.

Gdy wyszli zza rusztowań okalających budowę wielkiego magazynu bawełny, ujrzeli przed sobą ustawione obok siebie w poprzek przyszłej hali trzy zestawy kombajnów. Tworzyły one pierwszy segment hali. Pustymi otworami swych form czekały na ładunek betonu i żelaza, by je scementować w konstrukcje nowej przędzalni. Opodal kombajnów grupa inżynierów i techników prowadziła ostatnią przed rozpoczęciem robót naradę.

Gong obwieszczający początek pracy zastał wszystkich na stanowiskach. Józkowi wraz z jego brygadą przydzielono ten zestaw kombajnów, od którego rozpocząć się miało betonowanie. Stał teraz obok majstra na drewnianym pomoście wysoko ponad ziemią. Lekko dygotał. Przyczyną tego nie był ani silny tam na górze wiatr, ani zacinający z boku deszcz. Ciepły waciak dostatecznie chronił ciało przed zimnem. Po prostu była to trema przed pierwszym wystąpieniem w roli kombajnera. Po plecach przebiegały dreszcze. A jeszcze w dodatku na nich dwóch, na majstra i na niego, zwrócone były oczy wszystkich stojących tam na dole. Fakt ten wcale nie dodawał Józkowi odwagi.

Rozpostarty pod jego nogami teren zakończony w dali budynkami betoniarni miała zamknąć swymi żelbetonowymi konstrukcjami hala przędzalni. Niemały to był obszar. Tyle mniej więcej, co cała ziemia jego ojca – coś około 4 ha. Teraz teren ten przecinały tylko wstęgi szyn, po których posuwać się miały kombajny. Za 4–5 miesięcy – myślał Józek – trawa już nie będzie tu rosnąć. Parkietowa podłoga pokryje całą powierzchnię hali.

Czekano na pierwszy samochód z betonem. Już było widać, jak z pełnymi kadziami rusza spod betoniarni, kierując się w stronę kombajnu.

– Józek, uważaj – dobiegł go głos majstra. – Zaraz będziemy lać. Ty naddasz mi kolebę i będziesz podtrzymywał, by nie uciekła – komenderował majster. – Tylko uważaj, żeby dźwig nie dał ci po głowie.

Samochód jest już pod ich stopami. Potężny dźwig chwyta jak piórko wypełnioną płynnym betonem wielką kadź. Powoli wędruje ona w górę. Towarzyszą jej spojrzenia zebranych na dole ludzi. Kadź w tym momencie jest tuż przy wyciągniętych rękach majstra i Józka. Chłopak pierwszy niecierpliwie chwyta zimny, żelazny jej brzeg. Teraz i majster ciągnie ją ku sobie. Dźwig podaje im ją coraz bliżej. Jest już nad otworem formy. Mocne szarpnięcie dźwigu, dno kadzi otwiera się i szara struga betonu wolno i leniwie, jak gdyby ociągając się, wpada w ciemną czeluść formy. Na dole rozlegają się brawa. Pierwszy beton został położony. Pusta kadź kołysze się lekko na stalowych linach dźwigu. Prędko ląduje na dnie samochodu. W górę pnie się następna kadź. Powtarza się to, co zaszło przed chwilą. Opróżniony samochód odjeżdża. Na jego miejsce staje nowy. Józek nie widzi już ludzi stojących na ziemi. Nie słyszy warkotu młotków pneumatycznych, które obijają stalowe ściany form, by ułożyć i ubić wlewany tam beton. Śledzi tylko bacznie podawane przez dźwig kadzie. Z coraz większą wprawą chwyta je i podsuwa majstrowi. Pomaga mu nawet otwierać je i opróżniać. Coraz spokojniej i wprawniej pracują jego ręce. Rozradowana twarz mokra jest od deszczu.

*

Któregoś dnia do Zambrowa przyjechał do Bolka ojciec. Józek zaraz po fajerancie poleciał do miasta, żeby się z nim zobaczyć. Miał przecież tyle do opowiadania, chciał, by i matka i cała wieś dowiedziała się możliwie najprędzej, jak młody kombajner daje sobie radę w swym nowym zawodzie. Zastał ojca rozprawiającego z Bolkiem na temat niedawno odbytego w Łapach procesu Huzara i jego bandy. Ojciec, jak się okazało, był na rozprawie, a z nim niemal cała wieś. Razem z Huzarem sądzony był członek jego bandy, syn jednego z gospodarzy z ich wioski – Stasiek.

Józek znał Staśka, starszego od niego o kilka lat. Znał również pobieżnie działalność bandy. Bo i któż nie znał w tej części Białostocczyzny krwawych zbirów, którymi dowodził równie krwawy herszt, syn sanacyjnego wójta-kułaka, „osławiony” Huzar. Kilkadziesiąt pomordowanych ofiar, grabież mienia i to przeważnie tych najbiedniejszych gospodarzy – oto bilans kilkuletniej działalności huzarowych oprawców, bandy występującej w obronie interesów tutejszego kułactwa, bandy, której jedynym motorem działania była nienawiść do ustroju ludowego.

Za popełnione zbrodnie i grabieże spotkała oprawców zasłużona kara. Huzar i jego podkomendni, a wśród nich i Stasiek, otrzymali wyroki śmierci.

– Tak się chłopak zmarnował – komentował wyrok ojciec. – Nie mógł to siedzieć u ojca jak u Pana Boga za piecem?

– Na niczym mu przecież nie zbywało – dorzucił Bolek – wiadomo, że jego ojciec to najbogatszy gospodarz we wsi.

– Z dziesięć takich gospodarstw jak nasze można by z jego gruntu wykroić – uzupełnił ojciec. – I po co się taki szczeniak pchał do bandy, w domu miał wszystko, co potrzeba.

– Oj, tato – wtrącił przysłuchujący się dotąd rozmowie Józek – tak powiadacie, jak byście naprawdę nie rozumieli.

– A ty skąd takiś mądry?

Józek odparł bez namysłu:

– Na budowie mnie nauczyli rozumu. Tak wam powiem. Stasiek lazł do tej bandy, bo nie w smak mu było, że wasz syn, tato, poszedł na budowę, zamiast u jego ojca harować za marne grosze. On razem z tym Huzarem chciał na powrót wszystko odmienić.

– Może masz rację, Józek. W każdym razie wolę swoje trzy hektary i syna na budowie niż jego bogactwo i syna bandytę.

– No, ale powiedz coś Józek ojcu o swych kombajnach – wtrącił się Bolek. – Szybko wy tymi maszynami budujecie, oj, szybko!

Mijały tygodnie. Hala przędzalni była już niemal gotowa. W jej pierwszej części, tam, gdzie Józek uczył się zawodu kombajnera, zaczęto ustawiać maszyny. Józkowy kombajn razem ze swym młodym brygadzistą dojechał już niemal do samej betoniarni. Przygotowywano się do jego demontażu. Był już niepotrzebny. W międzyczasie zakończono budowę pierwszej części magazynu. Wielka kotłownia była już na ukończeniu. W domach nowego osiedla budowanego wokół rynku w Zambrowie oddano do użytku kilkadziesiąt mieszkań. W tym czasie Józek dostał urlop. Pojechał do domu. W chałupie zastał tylko matkę. Ojciec był w polu. Pierwsze pytanie, którym go matka przywitała, było: Józek, czy wróciłeś do nas? Nie mogła się bowiem jeszcze dotychczas pogodzić z faktem, że syn jej obrał sobie już własną, stałą drogę życia.

– Ale gdzież tam, matko – odparł chłopak z uśmiechem. – Przyjechałem tylko na urlop. Po urlopie jadę z moją brygadą i kombajnem budować nową fabrykę.

– A gdzie to, synku? Daleko? – z troską w głosie przerwała mu matka.

– Aż do Fastów pod Białystok.

*

Historię życia Józka, a właściwie jeden jego epizod znam z jego własnego opowiadania. Józka poznałem na budowie w Zambrowie wówczas, gdy przygotowywał się do wyjazdu na budowę drugich, większych jeszcze niż w Zambrowie, zakładów. Jechał już tam jako brygadzista kombajnerów. Bardzo chwali swój zawód. „Dzięki kombajnom – śmieje się – szybciej można budować nowe fabryki na Białostocczyźnie, która tak bardzo ich potrzebuje”.

Myślę, że Józek ma rację. Kombajner to bardzo pożyteczny zawód.

TAM ZAPOMNIANO O SOCJALIZMIE¹

1 J. Ambroziewicz, R. Wiśniowski, Tam zapomniano o socjalizmie, „Po prostu” 1955, nr 39 [w:] W. Władyka, Na czołówce..., s. 141–157.

Zambrów. Zagubione w Białostocczyźnie miasteczko. Zbiorowisko odrapanych kamieniczek i na wpół wiejskich chałup. Ani jednego zakładu pracy. Ludność to jarmarczni handlarze i sezonowi robotnicy rolni. Gdyby szerzej i plastyczniej roztoczyć obraz starego Zambrowa, powstałaby wizja niezwykle ponura, znana z literatury jako miejsce, gdzie w rozpaczliwej samotności umierają mądrzy ludzie. Polska „B”. Obywatele II kategorii.

Co rok waliły się dachy starych domów, rozpadające się ściany podpierano belkami.

Taki był Zambrów jeszcze w dniu, gdy na mapie zabłysnął czerwony krążek. Zambrów – kombinat włókienniczy – budowla socjalizmu. Tak samo jak dzień wcześniej szły krowy przez rynek, a ludzie leniwie wystawali przed domami.

Zadecydował się ich los, los tysięcy im podobnych, los miasta. Wybudować w Zambrowie kombinat bawełniany. W socjalizmie to znaczy: warsztat pracy, jasne domy, światło, kultura, książka. W socjalizmie to znaczy: troska o wszystkie sprawy człowieka, to znaczy: wszystko dla człowieka.

Dla Zambrowa kombinat ma wagę szczególną. Zacofane nędzne miasteczko stać się ma ośrodkiem, który będzie oddziaływał na cały zaniedbany, pełen uprzedzeń i fałszywych tradycji rejon. Tutaj ma powstać wychowany na rewolucyjnych tradycjach proletariat nowego typu, klasa robotnicza budująca dla siebie socjalizm.

Cena bawełnianej przędzy

Do Zambrowa przyjechaliśmy w dzień powszechnej radości. Po raz pierwszy kombinat wykonał plan.

Plan, tylko plan jest treścią życia kombinatu i jego najmłodszej chyba załogi w Polsce.

Młoda, pełna zapału i ofiarności, związana z kombinatem na śmierć i życie jest częścią zambrowskiej załogi. To ci, którzy przeżyli trud pierwszych dni kombinatu, którzy wyrośli wraz z kombinatem.

Były kiedyś brygady pionierskie. Maszyny pionierów lśniły czystością. Dbali o nie, pieścili, wiedzieli, że to ich maszyny.

Plan musi być wykonany. Rozbito brygady, poszczególnym dziewczętom przydzielono najbardziej zanieczyszczone, źle pracujące maszyny bumelantów. Już nikt nie miał „swojej” maszyny, nikt już o nie nie dbał – na kilka dni nie warto. Błąd w metodzie?

Prządki pracują nierzadko po 16 godzin na dobę. Nieletnie zatrudniane są na nocnych zmianach. Młodzież skłonna jest do poświęceń, młodzież chce pracować, chce walczyć o plan. Ale to, co się dzieje w kombinacie, to już nie walka, to beznadziejne szamotanie się.

Tu bawełna podporządkowała sobie ludzi, tu zapomniano o podstawowych zasadach kierowania, o organizacji pracy, maksymalnym wykorzystaniu techniki, o politycznym kierowaniu produkcją. W poprzek hali ustawiono drewniany płot – aby zapobiec nadużyciom. To nie wymaga komentarzy.

Wystarczy przejść przez halę produkcyjną, by wynieść na sobie sporą lgnącą do ubrania bawełnę. Wystarczy mała iskra… Byle prędzej. W hali produkcyjnej kurz bawełniany osiadł białymi kiściami na przewodach elektrycznych i chropowatych ścianach. Brak klimatyzacji, wadliwa wentylacja. W upalne dni lata dziewczęta słabły przy maszynach. „Ludzie nieprzyzwyczajeni już po kilku minutach oblani potem musieli opuszczać halę” – to słowa instruktora KW PZPR.

Tymczasem w ministerstwie trwały targi na temat: większa wilgotność a mniejsza temperatura, czy mniejsza wilgotność a większa temperatura. Co lepiej dla bawełny?

W nowoczesnym zakładzie dziewczęta muszą same nosić niedoprząd z działu przygotowawczego. Kilkanaście kilogramów na przestrzeni przeszło 100 m. Do dziś nie rozwiązano problemu transportu.

Niezastosowanie nowej metody czyszczenia maszyn, brak należytej konserwacji spowodowały, że połowa zgrzeblarek już dziś stoi martwa, nie nadająca się do produkcji. Brak tu wysoko wykwalifikowanych majstrów i mistrzów. Ci, co są, to przeważnie 19-letnia młodzież, która się dopiero uczy. Od kogo? Pytanie należy uważać za całkowicie retoryczne.

Inżynier Prindisz, jeden z najwybitniejszych polskich i europejskich specjalistów, zaprojektował dla Andrychowa i Zambrowa piwniczne ciągi wentylacyjne, które odprowadzają z maszyn odpady i pył bawełniany. W Andrychowie projekt zrealizowano, w Zambrowie – nie. „Oszczędność”. Dlaczego?

Oto uzasadnienie oficjalne, z pierwszej ręki, bo od dyrektora inwestycji Ministerstwa Przemysłu Lekkiego towarzysza Komorowskiego. „Andrychów przerabia I gatunek bawełny. Odpady jako surowiec niskogatunkowy nadają się do dalszej produkcji – a więc opłaca się. W Zambrowie przerabia się bawełnę V gatunku, odpady nadają się tylko na gnój – nie opłaca się”. A na zakończenie: „Zresztą w Związku Radzieckim tego też nie robią”. Doprawdy trudno o większą krótkowzroczność!

Tymczasem profesor Prindisz ma gości. To ekipa radziecka, która zaznajamia się ze szczegółami technicznymi jego pomysłu.

Nie wątpimy, że towarzysze radzieccy zauważyli w pomyśle profesora Prindisza coś więcej niż doraźną korzyść płynącą z odpadów. Zauważyli, że zastosowanie pomysłu polskiego inżyniera przedłuża życie maszyn i polepsza warunki pracy robotnika; szczególnie przy obfitych odpadach obserwowanych przy przerobie niskogatunkowej bawełny. Korzyści widzą oni o wiele dalej: w zwiększonej wydajności pracy robotnika, której nie uzyskuje się drogą nadmiernej pracy, lecz mądrego stosowania nowoczesnej techniki. Inwestycje „na luksus” prędko się amortyzują.

*

Plany produkcyjne są po to, by je wykonywać, pod warunkiem oczywiście, że są realne i możliwe do wykonania. Kombinat zambrowski od początku beznadziejnie szamotał się w walce o wysoki plan naznaczony przez Centralny Zarząd. Widziano odległą cyfrę końcową, gubiono się w drodze, zapominano o jej faktycznej treści, o czerwonym krążku, który zaświecił kiedyś na mapie.

Na godzinę przed naszym odjazdem szum maszyn hali produkcyjnej przeszył przeraźliwy krzyk kobiety. Za chwilę nieśli ją koledzy do odległego ambulatorium.

Czy widzieliście kiedy ręce prządek, jak zwinnie łapią zerwane nitki? Ich ruchliwe palce są niespokojne nawet po pracy. Rękę dziewczyny troskliwie podtrzymywały koleżanki. Niedoświadczoną dziewczynę postawiono przy nieznanej maszynie. Maszyna musiała pracować.

Operacja była konieczna natychmiast. Do szpitala 25 kilometrów. Prowizoryczne ambulatorium kombinatu nie ma własnego transportu sanitarnego. Nie wolno czekać. Dobrze, że przed budynkiem stała dyrektorska warszawa. Wbrew przepisom odwiozła ranną na operację. Dyrektor jest przecież człowiekiem.

*

Wiele, zbyt wiele jest w kombinacie spraw, które wymagają jak najszybszej zmiany. Dużo zależy od właściwej postawy załogi, od liczenia się z jej głosem.

W Zambrowie nie ma zjawiska tłumienia krytyki. W Zambrowie jest natomiast inna, skuteczniejsza, być może, forma nieliczenia się z głosem załogi – niereagowanie na krytykę.

Tomy można by składać ze sprawozdań i narad, które odbywały się w Zambrowie, nierzadko z wysokimi urzędnikami ministerstwa i centralnego zarządu. Wysłuchano i zapisano krytyczne uwagi robotników i do dnia dzisiejszego niewiele się zmieniło w kombinacie i wokół kombinatu. W takiej atmosferze ludzie zaczynają rezygnować z walki ze złem. Widzą daremny trud swych wysiłków. „Nie ma sensu bić się z wiatrakami – człowiek nie jest Don Kichotem”.

W ferworze walki o produkcję zapomniano o tysiącu młodych dziewcząt, które przyjechały do Zambrowa nie tylko po to, by pracować, produkować i zarabiać.

Dwa domy

Każdy, komu wieczorem przyszło iść do kombinatu, pozostawia ostatnią palącą się lampę przy kościele. Dotąd prowadzi jasna droga. Przed nami kilometr mroku. W ciemnościach choć oko wykol trzeba dochodzić do budowli socjalizmu.

Przed DMR gwar. Kilku mężczyzn usiłuje dostać się do środka. Stary portier zamknął drzwi na haczyk i klucz, to wszystko, co mógł zrobić. Pomocy znikąd nie należy się spodziewać. Nikogo o najściu nie można zawiadomić. W Zambrowie jest wiele telefonów, nie mają ich tylko w DMR. Młodzi amatorzy awantur na widok obcych pośpiesznie wycofują się w mrok.

Dom to coś więcej niż cztery ściany nakryte dachem. Słowo to otacza atmosfera ciepła i pogody, wywołuje w nas skojarzenie najbliższych ludzi, najbliższych spraw.

I oto stoimy przed koszarowym czerwonym budynkiem. Nad drzwiami tabliczka – „Dom Młodego Robotnika”. Mimo że na dworze jest ciepło, ogarnia nas chłód. Brudne, szerokie kamienne schody prowadzą w górę. Stąd bierze początek długi ciemny korytarz. Wojskowe szare sale, wojskowe „carskie” piece, brak tylko wojskowego porządku. Prysła gdzieś atmosfera domu. Powiało chłodem.

Łóżka przykryte szarymi kocami, niedomyta podłoga, w dużych niezasłoniętych niczym oknach okurzone bawełną dziewczęce fartuchy. Mieszkają po 10 i więcej w pokojach bez krzeseł i stolików. Niepotrzebne. Zresztą tylko by zawadzały. Dziewczęta skulone siedzą na łóżkach lub parapetach okiennych – bezczynnie.

Na korytarzu kałuża. Ktoś wylał wodę z miski. Bał się myć w łazience. Łazienka wojskowa, kilkanaście kranów w jednym rzędzie, pod nimi rynny. Kiedyś emalia w rynnach była biała. Świecimy zapałkami. Ciemno, chłodno. Dzień w dzień, rano i wieczór woda zimna – jak w wojsku. Dziewczęta nie mają białej cery. Zimna woda nie zmywa brudu, nie pielęgnuje.

Tak mieszka 400 dziewcząt. Do niedawna mieszkało ich więcej. Nie nazywają budynku koszarowego swym domem. Dom – ubogą, wiejską chatę – pozostawiły na wsi białostockiej. Do domów jeżdżą na niedzielę. Czasami już w sobotę. Bywa, że nie wracają w poniedziałek rano do pracy.

Niedaleko stoi duży czerwony budynek. Nowy DMR – nowe warunki.

Lśniąca posadzka, małe, czyste, czteroosobowe pokoiki. Przytulna świetlica. Dziewczęta sprzątają same. Szafy pękate od damskiej konfekcji. Ściany obwieszone podobiznami świętych, na stolikach też ich pełno. Obok nich oleodrukowe widoczki. W wazonach martwe kwiaty z różnokolorowej bibułki.

Tu nie ma nastroju koszar. Panuje natomiast atmosfera małomiasteczkowego domu. Nikt ich nie uczy żyć inaczej, innego gustu estetycznego, innych potrzeb. Dziewczęta śpią na materacach. Przykrywają się kołdrami.

„Po co materace, niech śpią na siennikach! Kto widział dawać kołdry, koce wystarczą! W Związku Radzieckim w pierwszym okresie i tego młodzież nie miała. My zaraz stwarzamy luksus. Nie stać nas na to…”.

To nie są nasze myśli. To słowa oburzenia przedstawiciela Centralnego Zarządu Przemysłu Bawełnianego w Łodzi na „luksusowe” zagospodarowanie DMR. Wprawdzie dziewczęta na słomie nie śpią, ale i tak do luksusu brak jeszcze wiele.

Wszystkie dziewczęta chciałyby opuścić ponure koszary dla jasnych pokoików z centralnym ogrzewaniem. Dziwne to zjawisko dla niektórych działaczy centralnego zarządu, bo przecież w Związku Radzieckim w pierwszym okresie…

Dziewczęta z nowego DMR są radośniejsze, jakoś wyraźnie milsze, sympatyczniejsze, ich ruchy są bardziej energiczne. Dziewczęta w starym DMR sprawiają wrażenie przygnębionych, stępiałych, smutnych, powolnych.

Nie wszyscy pracownicy kombinatu mieszkają w DMR. Wielu otrzymało już własne mieszkania w nowo wybudowanych blokach w samym środku Zambrowa. Dwupiętrowe „warszawskie bloki” kontrastują z drewnianymi budami i odrapanymi kamieniczkami. Nie potrzeba zrobić stąd ani kroku, by objąć wzrokiem istotne zmiany, jakie wniósł tu ze sobą zambrowski kombinat. Zresztą poza rynkiem nie wolno „przeprowadzać porównań gołym okiem”.

Mieszkania na zambrowskim MDM wykańczane są fatalnie. Przewody kominowe połączone z przewodem wentylacyjnym. Tynk sypie się ze ścian, pęknięcia na suficie, odstające futryny i inne przyjemności nie są w stanie odstraszyć ludzi od zamieszkania w nowym osiedlu. Zdarzają się wypadki, że prządka po przyjściu z kombinatu zastaje swoje meble na klatce schodowej, a w mieszkaniu samozwańczych lokatorów. Do takich aktów rozpaczy zmusza ludzi głód mieszkaniowy, który w Zambrowie nie jest mniejszy od warszawskiego.

Zambrów od roku jest miastem powiatowym. Zaszczyt niewątpliwy, ale potęgujący jeszcze bardziej kryzys mieszkaniowy. Wraz z władzami powiatowymi pojawili się w Zambrowie potrzebujący mieszkań nowi ludzie. Nie pomyślano o tym wcześniej. Nie byłoby tragedii, gdyby przedsiębiorstwo prowadzące roboty budowlane wykonywało swe plany. Plan na rok 1955 przewidywał wykonanie 500 izb – wybudowano 116. By uniknąć skandalu, w roku przyszłym, obniżono plan dla Zambrowa na rok 1956 z 500 izb do 229.

A w Zambrowie coraz częściej wprowadzającym się do nowego mieszkania towarzyszy milicja.

Po pracy

Minęły godziny pracy. Nadszedł wieczór – czas wypoczynku i rozrywki. Dziewczęta gromadą opuszczają bramę kombinatu. Dokąd?

Suteryna starego DMR. Świetlica. Ponure to miejsce, odstrasza zarówno wyglądem, jak i zimnem. Odrapana scena, brudne ściany, kilka stolików, parę krzeseł i jedna goła słabo świecąca żarówka u sufitu. To wszystko ma stwarzać przyjemny nastrój, atmosferę przyciągającą do świetlicy. W kącie stoi szafa biblioteka. Spisy książek i czytelniczek. Wątpliwej wartości beletrystyka, dzieła klasyków marksizmu i kilka egzemplarzy historii KPZR. Obok wielu książek brak również w tej bibliotece czytelników. W „świetlicy” pusto.

Co robić? Obie instruktorki kulturalno-oświatowe są młode, żadna nie ma kwalifikacji. Braki w przygotowaniu do zawodu nadrabiają zapałem i ambicją. Próbują gier świetlicowych, konkursów recytatorskich i czytelnictwa. Szukają atrakcyjnych form, chciałyby – nie wychodzi. Dziewczęta uznają tylko zabawy taneczne, które odbywają się co sobotę. Ale sobota jest tylko raz w tygodniu.

Zespoły artystyczne? Jest tylko jeden – taneczny. Kilkunastoosobowy. Prowadzi go instruktorka z Białegostoku.

Przychodzą na próby chętnie. Występowały już nawet. Cóż, skoro jest ich tylko kilkanaście.

Chór po kilku próbach przestał istnieć. Instruktorowi z Łomży nie opłaciło się przyjeżdżać za 15 złotych na godzinę. Zapał dziewcząt przeszedł w rozgoryczenie.

Zespołów sportowych nie ma, zresztą i tak nie mogłyby ćwiczyć. Nikt nie pomyślał o boiskach. Pozostało – kino, łóżko, wieczór spędzony na najtańszej rozrywce pod drzewem niedaleko murów DMR.

Kino w Zambrowie jest jedno. I to dopiero od kilku miesięcy. Dwa razy w tygodniu wyświetlają filmy. Kina nie wybudowano w Zambrowie. Urządzono je w starym budynku służącym dawniej za magazyn. W złym miejscu postawiono ten magazyn przed laty. W przyszłym roku, w marcu pożre go hala fabryczna. Nowoczesna duża hala usunie precz obskurną „połowę beczki”. Tylko że wraz z usunięciem „beczki” przestanie się w Zambrowie wyświetlać filmy. Nowe kino przewidziane jest w planie dopiero w roku 1957.

Tak nam mówili w Zambrowie. W Warszawie dowiedzieliśmy się, że zapadła decyzja wstrzymania budowy hali produkcyjnej i nierozwalania poczciwej „beczki”. Naszym skromnym zdaniem, obie decyzje są niesłuszne.

„Samotność”

O mieszkankach DMR złośliwa plotka rozniosła opinię nie tylko po całym województwie białostockim. Fama robi swoje. Dla wielu ludzi, którzy nigdy Zambrowa nie widzieli, miasto to kojarzy się nie tyle z kombinatem bawełnianym, ile z DMR.

Na ścianie świetlicy płachta szarego kartonu. Z pewnością trzy miesiące temu, gdy wieszano gazetkę, karton był biały. Przepisujemy stąd taki oto wierszyk.

Po 22 u nas jest wesoło,

gdyż wokół hałas, szum,

chłopczyków pełno jest wokoło

i chuliganów także tłum.

To niektóre panny je wabią tak,

co w oknach wyśpiewują trele

i czasem z nimi się zabawią,

choć nie spotyka ich wesele.

A potem w oknie dziewczyna płacze,

bo miły ją porzucił.

Nie płacz, dziewczyno, nic nie pomoże,

narobiłaś bigosu, musisz go zjeść;

nietrudno chodzić aż po ranne zorze,

gdy potem wstyd nie może go znieść.

Przytoczyliśmy tych kilka zdań nie ze względu na atrakcyjną formę czy treść. Ten wiersz wydaje się być wyrazem budzącej się wśród dziewcząt samokontroli, opinii koleżeńskiej, która zaczyna oddziaływać na życie w DMR. Jest on odzwierciedleniem rzeczywistości zambrowskiej. Dziewczęta same podjęły walkę o dobre imię swych domów. Czy ktoś im w tym pomógł?

Komenda MO mieści się tuż obok gospody. To sąsiedztwo pozwala milicji być skuteczną i operatywną. Komendant mówi wolno, w wywiadzie jego uderza jasność, logiczność i precyzja rozumowania. To on stawiał sprawę kultury i wychowania dziewcząt na posiedzeniach w Prezydium PRN w Zambrowie.

„Do maja tego roku wszystkiego mogło w Zambrowie brakować, prócz dwóch rzeczy – tłumów pijaków w gospodzie i awanturników siedzących u nas w areszcie. Uruchomienie stałego kina, utworzenie wśród mieszkanek DMR zespołów artystycznych wprowadziło nową sytuację do życia naszego miasta. Mniej mamy teraz pracy”.

Czyżby schematyzm? Wulgarne uproszczenie skomplikowanych zjawisk społecznych? Jedno kino, zalążki zespołów artystycznych i zaraz mniej chuliganów, mniej zalewających się wódką, mniej amatorów aresztu?

A jednak fakt. Życie zna swoje uproszczenia. Dobrze, że mamy takich „schematycznych” milicjantów, ale to jeszcze mało. Mało jest widzieć sprawę od strony jej skutków, ważniejszy jest cel.

Jest w kombinacie olbrzymia tysięczna prawie organizacja zetempowska, która powinna pomagać żyć i pracować. To fakt? Nie, to tylko marzenie.

Byliśmy na zebraniu jednego z wielu kół w kombinacie.

Dziewczęta sprawiały wrażenie, jakby przyszły na zebranie nie własnej, lecz cudzej organizacji. Nie obchodziło je wiele to, co mówił przewodniczący. Gotowe były odpowiedzieć chórem „tak” na każde jego pytanie, nawet wówczas, gdyby towarzysz Witczak zapytał: „Czy jutro będzie koniec świata?”. A przecież zebranie miało być dyskusyjne; miało ustalić tematy dalszych dyskusji.

Trudno się dziwić temu bezładowi i apatii skoro przewodniczący zarządu zakładowego z całą mocą swego autorytetu już na początku wystąpił ze zjadliwą i bezsensowną, a ostrą krytyką zabaw tanecznych i książek o fabule miłosnej. Wyśmiał cel życiowy dziewcząt zambrowskich. Czy ich jest winą, że czytają po kątach Mniszkównę, skoro nikt nie nauczył je czytać Flauberta, Balzaka, Stendhala, Thackeraya, Prusa, Sienkiewicza, Tołstojów czy Szołochowa, skoro brak ich w bibliotekach?

Czy można się dziwić, że ubóstwiają sentymentalne tanga, skoro nie zaznały piękna prawdziwej muzyki?

Chcecie czytać książki – mówił przewodniczący – będziemy czytać, ale nie miłosne. Przyjdźcie, poczytamy wspólnie Brygadę ze stali.

Sprowadzony na zebranie organizacji młodzieżowej starzec prawie – miejscowy nauczyciel – zadawał wciąż jak uczniakom natrętne pytania: „Co jest bardziej odżywcze: kasza czy mięso” i usiłował dowieść, że należy jeść kaszę, której dziewczęta mają po uszy, jedząc ją codziennie w stołówce zakładowej.

Nie można mieć pretensji do dziewcząt, że nie czują wewnętrznej potrzeby istnienia takiej organizacji. Nikt w Zambrowie nie nauczył je być gospodarzami swojego Związku. Można natomiast mieć pretensję do ZG ZMP, że nie zapewnił mądrego kierownika potężnej liczebnie organizacji na najbardziej młodzieżowej w kraju budowie.

Kto więc zajmuje się wychowaniem młodzieży? Kto jest dla niej autorytetem? Mówiąc szczerze – nikt nie spełnia tej ambitnej i trudnej funkcji społecznej. Trudno tu stawiać na dwie kierowniczki DMR i dwie świetliczanki. Brak doświadczeń i kwalifikacji nie da się nadrobić dobrymi chęciami, które w dodatku nie spotykają się z aktywnym poparciem ze strony partii, ZMP i rady zakładowej.

Olbrzymią większość, bo około 90 proc. załogi, stanowią dziewczęta w wieku od 18 do 20 lat. Chłopców nie ma na lekarstwo. Nieodpowiedzialnie zostały zachwiane proporcje układu sił. Myśl o domu, o własnej rodzinie wydaje się być mrzonką. To przeraża. Czy można się dziwić 18-letnim dziewczętom? Uciekać stąd, żyć jak człowiek, czuć się człowiekiem, czuć się potrzebnym nie tylko jako obsługa maszyn. W marcu kończy się dla wielu nakaz pracy. Byle do wiosny.

Czy jesteśmy biedni

Często słyszeliśmy teorię, która budzi protest i oburzenie. „Nie stać nas na luksusy, jeżeli budujemy przemysł, to nie starcza na mieszkania, domy kultury, kina, łaźnie i boiska sportowe”.

Tak, nie jesteśmy bogaci. Stać nas jednak na tolerowanie zbrodniczego brakoróbstwa przemysłowego, tragicznych pomyłek, stać nas na opłacanie tępych urzędników.

Budowa zambrowska nie była jedyną tego typu w Polsce. Wcześniej wybudowano Andrychów. Mógłby ktoś powiedzieć, że powstał na bazie starych zakładów, a Zambrów na pustym placu. Oczywiście nie jest to bez znaczenia, nie należy jednak ujmować tego tak zasadniczo, jak usiłowano nam to zasugerować w Ministerstwie Przemysłu Lekkiego.

Ważniejsze są konsekwencje i oceny tej różnicy, która językiem ministerialnym nazywa się „przeinwestowaniem” Andrychowa i koniecznością „oszczędności” w Zambrowie. Co kryje się w pojęciu przeinwestowania i dlaczego oszczędność ujęliśmy w cudzysłów?

Przeinwestować, jak się okazuje, znaczy wyposażyć budowę w maksimum znanych i nowoczesnych środków technicznych oraz zaplecze usług socjalnych. „Oszczędność” – to znaczy zrezygnować z części tego wyposażenia.

Wiceminister przemysłu lekkiego, towarzysz Jóźwiak, zastanawiając się nad sytuacją Zambrowa, stwierdził, że „oszczędności” zambrowskie zaczynają przynosić straty, a przeinwestowanie Andrychowa amortyzuje się korzystnie.

Szukaliśmy cyfr, które mogłyby skonkretyzować tę dawno znaną i słuszną tezę. Nie znaleźliśmy ich. Nie obliczono strat płynących ze złych warunków pracy i życia, przedłużającej się stabilizacji kombinatu (przypuszczalnie będzie trwała jeszcze kilka lat) i co się z tym łączy: ustawicznej płynności kadr. Wypadły z rozliczeń budżetowych wiele mówiące cyfry.

Długo usiłowano nas przekonać, że ci, którzy odpowiadają za ten stan rzeczy w Zambrowie, są biedni. Zbyt wiele usiłowano nam tym wytłumaczyć. Tymczasem przykładów, że zachowują się jak bogacze, można by przytoczyć wiele.

Stołówka OZR w Zambrowie wydaje skandaliczne posiłki. Niesmaczne, mało kaloryczne, co dzień takie same. Czy zambrowski OZR jest biedny? Tak i nie. Posiada wprawdzie gospodarstwo rolne, ale niezagospodarowane. Otrzymał wprawdzie dotację z ministerstwa (120 tysięcy), ale za kwotę tę wybudowano wokoło jednego z gospodarstw płot z elementów żelbetowych. Ten przykład mówi za siebie.

Dodać można jeszcze małe wyjaśnienie. Pomylono się przy obliczaniu ogrodzenia kombinatu. Na placu zostały setki elementów, które należało zawieźć z powrotem do Białegostoku. Ktoś musiałby ponieść konsekwencje liczenia na „oko”. Ten ktoś poszedł na wódkę z dyrektorem OZR i elementy upłynnił. Nikt więc już nie ponosi winy – płot stoi, fundusz OZR został wydatkowany. Za skandaliczne posiłki w stołówce robotnicy winią Polskę Ludową.

Następny przykład: tym razem z pokrewnego Zambrowowi kombinatu w Fastach. Wybudowano tam sześć baraków dla załogi budowlanej i rozruchowej. Kosztowały one 6 milionów złotych. Wybudowanie trzech typowych budynków zorowskich, które z czasem z hoteli robotniczych zamieniłyby się w małe osiedla awaryjne (8 km do miasta), kosztowałoby 4 miliony. Te cyfry mają niezaprzeczalną wymowę. Jeżeli się doda, że rozruchowa grupa prządek weszła do budującego się dopiero i niewyposażonego baraku-hotelu, w którym do dziś nie zainstalowano centralnego ogrzewania, to nie wolno nam nazwać bohaterem dyrektora, który sam wnosił do hotelu materace i łóżka na godzinę przed przyjazdem załogi.

I jeszcze jeden przykład, mówiący o tym, że nie zawsze doceniamy hierarchię potrzeb w planowaniu inwestycji. Bo skoro stać nas było na to, aby w największym ośrodku kulturalnym kraju, w nowoczesnych Zakładach im. M. Kasprzaka wybudować dla załogi luksusowy wewnątrz i na zewnątrz olbrzymi dom kultury, to tym bardziej z wielu względów Ministerstwo Kultury i Sztuki powinno włączyć do swego planu inwestycyjnego Zambrów.

Zbyt wiele można by przytaczać przykładów marnowania olbrzymich sum na drobnomieszczański przepych, zbyt wielki jest niedowład w koordynowaniu inwestycji między poszczególnymi resortami, by jako jedynie słuszne i całkowicie przekonywające tłumaczenie można uznać formułkę: „Jesteśmy biedni, nie stać nas na to”.

*

Leży przed nami nie byle jaki dokument: Zarządzenie nr 56 prezesa Rady Ministrów z dnia 14 marca 1955 r. w sprawie rozwoju miasta Zambrowa. Zarządzenie to zostało wydane na wniosek ministra przemysłu lekkiego. Zarządzenie bardzo ciekawe i cenne, wynika z niego niezbicie, że sytuacja Zambrowa jest znana dość szeroko i że czynione były próby jej poprawienia.

Mowa w nim o kinie, łaźni, budownictwie mieszkaniowym, przystanku kolejowym, kanalizacji, szpitalu, ogródkach działkowych itp. Niestety nie określono, kto jest w całości odpowiedzialny za realizację zarządzenia. I tak zarządzenie nr 56 zostało papierkiem, który pokazuje się na dowód, że przecież pamięta się o Zambrowie. My też gwoli pamięci fakt ten odnotowujemy.

Szukamy gospodarza

Trudna sprawa znaleźć gospodarza olbrzymiego obiektu, którego rola nie sprowadza się wyłącznie do produkcji przędzy i tkanin bawełnianych. Szukaliśmy koordynatora wszelkich elementów będących atrybutami nowego w Zambrowie. Trafialiśmy do różnych ludzi, do różnych instytucji. Wszędzie usiłowano nam wskazać na kogoś innego, wszędzie zasłaniano się papierkami lub żelaznym argumentem – jesteśmy biedni.

Zwróciliśmy się do politycznego gospodarza Zambrowa, do KW partii w Białymstoku.

Krótka rozmowa z kierownikiem propagandy zgrzyta urzędniczymi formułkami. – Nie w naszej gestii… Towarzyszu, nie jesteśmy w stanie, nie nasze kompetencje. Nie nasze, nie moje… Dość. Szukamy kierownika wydziału ekonomicznego, on podobno jest świetnie zorientowany w sprawach Zambrowa.

Wcześniej mały pokoik, do wejścia zachęciła nas tabliczka – „Wydział Listów”. Co ludzie piszą do partii w Białymstoku?

Sympatyczne kobiety rozkładają ręce – z Zambrowa? Nie, nie mamy listów z Zambrowa.

Jeszcze jeden mały pokój. Tym razem tabliczka – „Wydział Warunków Socjalno-Bytowych”. Nasz rozmówca nie potrafi skonkretyzować sensu działalności wydziału. Wylicza całą listę spraw, które leżą w kompetencji, ale wszystko przemawia za tym, że tylko leżą. A Zambrów? Był wprawdzie w mieście, ale w kombinacie nie, brak czasu. Słyszał coś wprawdzie, ale…

Czy instruktorzy, którzy wracają z terenu, przekazują wydziałowi materiały o warunkach socjalno-bytowych? Nie, nie zdarzyło się.

I ostatnia – rozmowa z kierownikiem wydziału ekonomicznego towarzyszem Niewiadomskim. Nie ma czasu. Tylko kilka minut. Plan – oczywiście trudności, oczywiście ciężko, oczywiście warunki… Bawełna. Bawełna, tylko bawełna!

Rozmowy przeprowadzone w KW PZPR w Białymstoku poważnie nas zaniepokoiły. Partia to pierwsza i ostatnia instancja, do której zwracają się ludzie skrzywdzeni, którym świat wydaje się zły i zakłamany, która otwiera ludziom oczy, uczy ich walczyć.

Czy nie zapomnieli o tym towarzysze z białostockiego KW?

*

Szeroka, piękna szosa do Zambrowa. Gospodarzem zakładu jest załoga i organizacja partyjna. Zebranie sprawozdawczo-wyborcze.

Na sali brak wielu członków i kandydatów partii. Sprawozdanie jałowe, deklaratywne, bez wniosków dla egzekutywy. Dyskutanci starannie „owijają w bawełnę” wszystkie bardziej drażliwe sprawy. Mało na sali młodzieży. Nic się nie mówi o młodzieży.

Sekretarz KP długo w podsumowaniu przedstawia zagadnienie zbliżenia do mas. To przecież po III i IV Plenum. Słowa są jednak puste, nie słychać w nich najżywotniejszych spraw kombinatu. Wybrano nową egzekutywę, prawie wszyscy to inteligencja techniczna, kierownictwo.

Robotnik siedzący obok nas cicho coś szepce, mówi właściwie do siebie. Głośniej, towarzyszu!

Co dalej

Sprawa Zambrowa jest znana, o Zambrowie mówi się, o Zambrowie pisze. Słyszeliśmy głosy oburzenia i widzieliśmy milczący protest. Dalej tak nie wolno. Nikt nie czeka już tam na jeszcze jedną komisję.

Bawełna, maszyny, produkcja – to bardzo ważny element naszego życia. Ważniejszy jednak musi być jego sens społeczny. Ekonomizm, który wyrósł na pożywce biurokracji i bezduszności, przynosi olbrzymie szkody społeczne i ekonomiczne. Nie wolno go tolerować, Zambrów czeka na socjalizm.

W rozmowie z wiceministrem Jóźwiakiem padło kilka wniosków, które powinny radykalnie zmienić sytuację w Zambrowie. Jeden z nich jest generalny. W najbliższym czasie powinna odbyć się w Białymstoku „narada winnych”. Tak ją nazwał towarzysz Jóźwiak, zgłaszając równocześnie swój aktywny udział w obradach. Kto będzie organizatorem narady? Sądzimy, że powinien nim być sekretarz KW PZPR w Białymstoku – gospodarz i kierownik polityczny terenu. Kiedy? Jak najprędzej. Zambrów czeka na socjalizm.

Październik 1955 r.

ZAMBRÓW – DOKUMENTY I KONFRONTACJE²

2 R. Wiśniowski, Zambrów. Dokumenty i konfrontacje, „Po prostu” 1956, nr 18 [w:] W. Władyka, Na czołówce..., s. 231–246.

Gdy sześć miesięcy temu usiedliśmy z Jerzym Ambroziewiczem nad stosem notatek z Zambrowa, poczuliśmy słabość naszych piór, zwątpiliśmy, czy potrafimy pokazać całą prawdę o życiu i pracy ludzi z Kombinatu Bawełnianego. Gnębiła nas rozterka, jaką przeżywa każdy, kto nagle staje wobec jaskrawego rozminięcia się teorii z praktyką, wobec krzywdy tam, gdzie spodziewał się znaleźć zadowolenie i to, co zwykło się nazywać budownictwem socjalistycznym. Myśli nasze oscylowały między pojęciami prawdy i słuszności politycznej.

To było sześć miesięcy temu. Napisaliśmy wówczas artykuł pt. Tam zapomniano o socjalizmie. Sprawa zambrowska, bolesna i skomplikowana, została wydobyta na światło dzienne. Wydawało się, że wstrząśnie sumieniami ludzi, którym naród i Partia powierzył nie tylko budowę obiektu i wykonanie planu produkcji bawełnianej przędzy, ale również los tysiąca dziewcząt.

O, jak utopijny był nasz optymizm i wiara w sumienia urzędników!

Do redakcji nadeszło wiele pełnych oburzenia listów. Domagały się one ukarania winnych oraz informowania o podejmowanych w sprawie kombinatu decyzjach. Na takie informacje oczekiwała również redakcja.

Artykuł nasz kończył się słowami:

„W rozmowie z wiceministrem Jóźwiakiem padło kilka wniosków, które powinny radykalnie zmienić sytuację. W najbliższym czasie powinna odbyć się w Białymstoku narada winnych. Tak ją nazwał tow. Jóźwiak, zgłaszając równocześnie swój aktywny udział w obradach. Kto będzie organizatorem narady? Sądzimy, że powinien nim być sekretarz KW PZPR w Białymstoku – gospodarz i kierownik polityczny terenu. Kiedy? Jak najprędzej. Zambrów czeka na socjalizm”.

Długo przyszło czekać. Instancje odpowiedzialne za sprawę zambrowską milczały. Spodziewaliśmy się szybkiego działania i natychmiastowej interwencji, a spotkaliśmy się z kunktatorstwem i bezdusznością. Milczał Komitet Wojewódzki PZPR w Białymstoku, milczało Ministerstwo Przemysłu Lekkiego, sprawa nie dotarła do Ministerstwa Kontroli, CRZZ i ZG ZMP, nikt nie zainteresował się nią w Sejmie.

Wszystko wskazywało na to, że głosy opinii publicznej będą głosami wołającego na puszczy, a według nomenklatury urzędniczej „wszystko rozejdzie się po kościach”. Wtedy to z głośników radiowych usłyszeliśmy surowy głos spikera:

„Do sprawy tej powrócić musieliśmy. Jest to sprawa niezwykle przykra i obarczająca daleko idącą odpowiedzialnością szereg ludzi sprawujących kierownicze funkcje w naszym kraju”.

Tak zaczęła się kolejna audycja o Kombinacie Bawełnianym w Zambrowie, opracowana przez J. Krawczyka. Burza rozpętała się od nowa.

Po sześciu miesiącach ponownie znalazłem się w Zambrowie, spotkałem tych samych ludzi, którzy wówczas wierzyli jeszcze w skuteczność krytyki, a którym dziś nie śmiałem spojrzeć w oczy.

Zanim zacznę relację o Zambrowie w marcu 1956 r., Czytelnikom winien jestem kilka wyjaśnień.

Wyjaśnienie pierwsze

W połowie stycznia br. do redakcji nadeszło pismo z Centralnego Zarządu Przemysłu Bawełnianego-Północ, podpisane przez dyr. M. Mamosa. W piśmie tym czytamy:

„W związku z artykułem opublikowanym w nr. 39 tygodnika «Po prostu» (Tam zapomniano o socjalizmie – R.W.) – Centralny Zarząd Przemysłu Bawełnianego-Północ wyjaśnia pewne niedomówienia dotyczące przede wszystkim źródeł i przyczyn obecnej w wysokim stopniu niezadowalającej (podkr. moje – R. W.) sytuacji załogi zambrowskiego kombinatu.

Podkreślamy jednak, że zamiarem naszym nie jest polemika z twierdzeniami autorów artykułu, którzy zdaniem CZ obiektywnie i sumiennie naświetlili warunki życia robotników i dysproporcje w rozwoju kombinatu.

Centralny Zarząd bowiem bardzo dodatnio ocenia wartość artykułu i jego znaczenie polegające na ponownym (podkr. moje – R. W.) zwróceniu uwagi władz na konieczność szybkiego skoordynowania działania w kierunku wyrównania tych dysproporcji”…

W dalszym ciągu następuje obszerne wyjaśnienie przyczyn wypaczeń i dysproporcji wymienionych w naszym artykule.

1. Pierwotne założenia projektowo-kosztorysowe obiektu „Kombinat Bawełniany w Zambrowie” były opracowane na niekompletnych i nie sfinalizowanych ostatecznie umowach. W momencie, gdy założenia projektowe zostały opracowane i przekazane do realizacji (umowa międzynarodowa z ZSRR), okazało się, że nastąpiły poważne zmiany dotyczące granic parceli budowlanej oraz ilości istniejących na terenie Zambrowa zabudowań, które miały być przekazane kombinatowi. Pociągnęło to za sobą daleko idące zmiany założeń techniczno-kosztorysowych. Zmiany te musieli uwzględnić radzieccy projektanci w gotowym już projekcie technicznym, co spowodowało stratę półtora roku w stosunku do pierwotnego planu terminowego. W tym czasie nadeszły punktualnie z ZSRR maszyny uwzględnione pierwszym i nie zmienionym terminarzem dostaw dla gotowej już hali produkcyjnej, która istniała dopiero w projektach.

2. Pismo CZ mówi również o klauzuli w międzynarodowej umowie z ZSRR, która przewiduje, że kombinat został zaprojektowany według norm radzieckich (podkr. CZ), co w poważnym stopniu ograniczyło wpływ technologów CZ na niektóre rozwiązania projektowe, na ich unowocześnienie.

Pismo to niestety nie wspomina o absurdalnych interpretacjach tej klauzuli, które zabroniły wprowadzenia jakichkolwiek zmian nawet po przekazaniu kombinatu do eksploatacji. Natomiast majstrowie mówią o wypadkach, gdy konieczne poprawki wykonywali nocą, w tajemnicy przed CZ, a nawet dyrekcją.

Nie ma również w w/w piśmie mowy o doraźnych środkach zaradczych i decyzjach, które poprawiłyby sytuację w Zambrowie, a wspomniane w 5. punkcie tego pisma założenia 5-latki dla tego szybko rozwijającego się miasta są żenująco skromne i daleko niewystarczające.

Tak w olbrzymim skrócie wygląda wyjaśnienie CZ, które ma usprawiedliwić potężny, a nie przewidziany bałagan oraz fakt, że wszystkie siły skierowano na łatanie terminowych dziur i uruchomienie produkcji. Oczywiście nie można by mieć o to pretensji, gdyby nie fakt, że w nowych założeniach pominięto prawie całkowicie rozwiązanie problemów socjalnych.

W ogólnym bałaganie organizacyjnym zapomniano o tych, którym kombinat miał służyć, dla których światła kombinatu miały stać się nie tylko symbolem socjalizmu. Gdy do Zambrowa przybyły brygady prządek, zastały tylko maszyny, i to w stanie urągającym wszelkim pojęciom o nowoczesności kombinatu.

Na barki młodej załogi przerzucono konsekwencje koniecznych oszczędności, które wynikały ze strat i nie przewidzianych pierwotnie dodatkowych inwestycji. Winni bałaganu i strat umyli ręce. Nikt nie zażądał od nich zdania rachunku za ich czyny.

Skryli się dobrze za swymi biurkami, stosami zarządzeń i przepisów. Obwarowali się tysiącem barier nie do pokonania dla zwykłego śmiertelnika. Stworzyli system, który doskonale broni ich przed groźną opinią publiczną i przed prawem. Trudno doszukać się dziś ich urzędniczych twarzy.

Oto część mechanizmu, przez którego tryby nie zdołało już przejść założenie projektowo-kosztorysowe dotyczące spraw socjalnych (z wyjaśnienia CZ).

„Polityka oszczędnego planowania inwestycji ma na celu m.in. uchwycenie właściwych dla obecnego etapu proporcji między społecznymi postulatami a finansowymi i technicznymi możliwościami państwa. Znajduje ona wyraz przy każdej większej budowie w tak zwanym zbiorczym zestawieniu kosztów budowy, które dokładnie określa dopuszczalny koszt każdego obiektu (budynku) i ogólną wartość kosztorysową całej budowy. Władzą ostatecznie zatwierdzającą ten dokument jest PKPG, a przekroczenie określonych sum kosztów budowy wymaga Uchwały Prezydium Rządu. Ani inwestor bezpośredni (Zakłady), ani naczelny (Centralny Zarząd), ani centralny (Ministerstwo) nie mogą wydawać decyzji o programie inwestycyjnym, nie mogą programu tego dowolnie rozszerzać i zmieniać kosztu budowy poszczególnego obiektu (także i Domu Młodego Robotnika). Choćby przydzielono Zakładom dodatkowe środki finansowe z limitu Ministerstwa czy Centralnego Zarządu, Bank Inwestycyjny nie wypłaci ani złotówki ponad wartość obiektu w zatwierdzonym z.z.k.b.”.

Tak oto zaczęła się i trwa wielka improwizacja, za którą nikt nie czuje się odpowiedzialny.

Wyjaśnienie drugie

Aby nie było nieporozumień, zaznaczam zaraz na wstępie, że w odróżnieniu od poprzedniego, które było przeznaczone tylko do wiadomości redakcji, to wyjaśnienie było przeznaczone tylko dla załogi kombinatu. Otrzymałem je przypadkowo w czasie ostatniego pobytu w Zambrowie. Zostało zamieszczone w organie POP PZPR, Rady Zakładowej i Dyrekcji ZZPB, noszącym tytuł „Życie Kombinatu”.

Jest to sporych rozmiarów artykuł pt. Czy naprawdę zapomniano?, w którym nie wdając się w dłuższą i rzeczową polemikę z artykułem w „Po prostu”, autor stwierdza, co następuje:

„Autorzy artykułu użyli wyrażenia «zapomniano o socjalizmie» i to jest nie tylko niesłuszne, ale i nieprawdziwe. Sam fakt budowy nowoczesnego Kombinatu Bawełnianego w Zambrowie, wyposażonego w nowoczesne maszyny produkcyjne, nowe urządzenia zapewniające bezpieczeństwo i higienę pracy (łaźnie, punkty higieniczne, punkty ambulatoryjne), nowoczesną stołówkę, trzy świetlice, jest przejawem naszego socjalistycznego budownictwa. Wybudowano także nowy piękny Dom Młodego Robotnika, ze stołówką, kuchnią, świetlicą. Dziewczęta mieszkające w DMR mają w pełni zapewnione dobre warunki życia i wypoczynku. A czyż to nie jest realizacja programu wytyczonego przez Partię i Rząd? Nie zapomniano również o budownictwie mieszkaniowym, bo budowę nowych bloków rozpoczęto jeszcze w roku 1951, a zatem na trzy lata przed uruchomieniem kombinatu. Nie zapomniano również o życiu kulturalnym w takich rozmiarach, na jakie nas było w tym okresie stać, tzn. uruchamiając kino w budynku zastępczym, z którego korzysta również teatr białostocki, wystawiając swoje sztuki. Programy kinowe i teatralne ogląda obecnie już około 5 tys. mieszkańców… W 1953 r. uruchomione zostało boisko sportowe (prawda, że prowizoryczne), na którym to młodzi piłkarze Zambrowa zrzeszeni w kole sportowym «Włókniarz» potrafili wywalczyć sobie wejście do A klasy…” itd. itp.

W dalszym ciągu swych wywodów autor obiecuje mnóstwo różnych pięknych rzeczy, których wprawdzie jeszcze nie ma, ale będą, a które każdemu, kto zetknął się choć przez chwilę z Zambrowem, wydają się być marzeniem niepoprawnego optymisty. Lenin pisał wprawdzie, że należy marzyć, że w marzeniu kryje się olbrzymia siła rewolucyjnego romantyzmu, pisał jednak również, że nie wolno nie widzieć rzeczywistości. Wnosząc w tym miejscu poprawki do artykułu Czy naprawdę zapomniano?, robię to jedynie z obawy, aby kiedyś historia nie uczyniła z niego wiarygodnego dokumentu, ponosząc tym samym niemałe straty moralne, o ile takowe może w ogóle ponosić.

Uważam więc, że z samego faktu budowy Kombinatu Bawełnianego nic jeszcze nie wynika, a najmniej, że to jest właśnie socjalizm. Taki sam, a może nawet bardziej nowoczesny, a więc i bardziej ekonomiczny kombinat, mógłby wybudować kapitalista, wyposażając go, a zdarza się to często – w liczne urządzenia socjalne. Zrobiłby to oczywiście nie z miłości do klasy robotniczej, lecz z własnego, ordynarnego poczucia interesu.

Pragnę natomiast stwierdzić, że: 1) maszyny i urządzenia, w które został wyposażony kombinat, nie są zbyt nowoczesne, co nietrudno sprawdzić, widząc je przy pracy, oraz zasięgając opinii majstrów i inżynierów, 2) o faktycznym stanie bezpieczeństwa i higieny pracy w kombinacie łatwo się przekonać, przeglądając obszerne statystyki wypadków i zachorowań oraz artykuł Kilka słów o BHP w tym samym numerze „Życia Kombinatu”, 3) łaźni nie ma, chyba że za taką uważa się niewiele ponad dziesięć poobtłukiwanych umywalek, które służą tysięcznej załodze, 4) punktów higienicznych nie ma, brak również w DMR-ach pralni i prasowalni, natomiast lustracja wykazała 60 proc. zawszenia, 5) punkt ambulatoryjny bez transportu sanitarnego nie zastąpi szpitala (chora dziewczyna zmarła w drodze do Białegostoku), 6) nowoczesność stołówki nie zależy od parowych kotłów, ale od rodzaju i jakości posiłku, jakie [się!] wydaje, 7) trzy pomieszczenia na świetlicę nie świadczą jeszcze o tym, że skupia się w nich życie świetlicowe, 8) o pełni życia i wypoczynku w DMR-ach nie należy sądzić na podstawie sprawozdań dla wyższych instancji, a na podstawie głosów ich mieszkanek, które wyrażają opinię wręcz odwrotną (jeżeli w dyrekcji ZZPB źle słychać głosy załogi, to można je przesłuchać odtworzone z taśmy w Polskim Radio), 9) mówiąc o rozpoczęciu budowy bloków ZOR w roku 1951, warto powiedzieć, ile wykończono (np. plan na rok 1955 przewidywał 500 izb – wybudowano 116), 10) kino daje program 3 razy w tygodniu, a teatr białostocki raz na rok, 11) nie chwalić się sukcesami „A”-klasowej drużyny piłkarskiej i jej trenerem, jeżeli 90 proc. załogi stanowią dziewczęta, których zapału do kopania piłki nikt jeszcze nie stwierdził.

Wybaczcie Czytelnicy tę przydługą litanię, ale czego nie robi się dla prawdy historycznej i nauki dla przyszłych pokoleń, które nigdy nie dowiedziałyby się, jak daleko może posunąć się naiwna wiara w siłę pisanego słowa. Bo przecież artykuł w „Życiu Kombinatu” przeznaczony był dla załogi, która miała tego wszystkiego nie widzieć. Ten rodzaj działalności nazywa się w kombinacie zambrowskim politycznym kierowaniem i urabianiem ideologicznej świadomości załogi.

A co zostało zrobione?

„Narada winnych”, o której wspomniałem poprzednio, podobno odbyła się. Piszę podobno, ponieważ nikt o tym wydarzeniu nie zawiadomił redakcji, a pierwsza wieść o niej dotarła do mnie przez odpowiedzialnego za kombinat instruktora KW PZPR, który zresztą nie uczestniczył w niej, a czytał tylko protokół. Trudno, będę więc musiał ograniczyć się wyłącznie do dostrzegalnych w codziennym życiu konkretów.

Tak więc przede wszystkim – stołówka. Dziewczęta stwierdzają jednomyślnie, że znacznie się poprawiła. Jest czysto, a jedzenie smaczne. Nie bez znaczenia jest fakt, że zdjęto poprzednie kierownictwo OZR, oddając niektórych jego członków w ręce prokuratora. Na tym zaczynają się i kończą zmiany dotyczące tzw. problemów bytowych. O doraźnych, odbywających się przy okazji przyjazdu któregoś z ministrów porządkach, szorowaniu i galówkach – zamilczę. A inne, o których była mowa w artykule? No cóż, wymagają widocznie ingerencji wyższej władzy niż prokurator powiatowy.

Do pozytywnych zmian w Zambrowie należy niewątpliwie umacniający się ZMP, który obok spraw produkcyjnych zaczyna widzieć i bronić interesy młodzieży. Po odejściu poprzedniego przewodniczącego tow. Witczaka, objął tę funkcję tow. J. Chrobak – monter z kombinatu. ZG ZMP niestety ograniczył swą działalność do przysłania na jego ręce listu z prośbą o wyliczenie trudności, na jakie napotyka. Nie jestem pewny, czy tow. Chrobak odpisał do ZG ZMP, ale jeżeli nawet tego nie zrobił, to nie domagam się dla niego nagany za oderwanie się od instancji. Przecież mógł np. nie mieć czasu. „Spoczywa na jego głowie” olbrzymia, licząca około 600 ludzi, organizacja.

Młodzież nie rezygnuje ze swoich praw i przywilejów, dopomina się o nie coraz głośniej, coraz bardziej czuje się gospodarzem kombinatu. Nie wszystkim to na rękę, a szczególnie tym, którzy przyzwyczaili się trzymać załogę „za twarz”.

Młody przewodniczący popełnia niewątpliwie wiele błędów. Mają one źródło w małej jeszcze jego wiedzy teoretycznej oraz w ogólnej niechęci, jaką otoczono jego działalność. Pokutuje tu stary zwyczaj nazywania krytyki rozrabiactwem, a nawet szepnął mi na ucho instruktor ZP ZMP – „towarzyszu, tu musi być jakaś wroga robota, tylko nie wiemy jeszcze kto”.

Zrobiło mi się gorąco, spojrzałem po zebranych na sali, po twarzach, po błyszczących rozpalonych dyskusją oczach. Kto z nich jest wrogiem? A może to tylko chorobliwa wyobraźnia wybujała na gruncie politycznej ślepoty? Przecież nikt tu nie dopomina się rzeczy niemożliwych i politycznie niesłusznych. Zresztą…

Posłuchajmy głosów młodzieży

Mówi Irena PAWELCZAK: Pomimo że o Zambrowie jest dużo szumu i w prasie, i w Polskim Radio, jednak Zambrów jaki był, taki i jest. Warunki w kombinacie jakie były, takie i są. W ogóle nic się nie zmieniło. Jak prasa i Radio nam nie pomogą, to czy my, prządki, mamy wierzyć w nasze własne siły?

Mówi Jan CHROBAK: Przyjeżdżali do nas ministrowie, tow. Jóźwiak, tow. Stawiński. W tych dniach hala produkcyjna i cały kombinat przybierał odświętny wygląd. Wszystko na hali zostało pięknie ułożone, wymiecione, wyczyszczone, obiad luksus – na pokaz. My, towarzysze, nie chcemy żadnych świąt. Towarzysze ministrowie przyjeżdżają do nas raz na kilka lat. A my musimy uporać się z trudnościami w codziennym życiu.

Mówi Irena PAWELCZAK: U nas produkcja wzrasta, lecz przędza nasza niejednokrotnie z kombinatu wychodzi brakowa i nie nadaje się do odpowiedniego użytku.

Mówi Jan CHROBAK: Zastanawiając się nad tym właśnie, możemy stwierdzić, że to nie jest tylko winą prządek, które produkują. Niejednokrotnie jest to wina przyczyn technicznych i złej reperacji maszyn. W kombinacie brak jest odpowiedniej klimatyzacji, wentylacji, wszystkie te trudności bezpośrednio wpływają na to, że prządka ma bardzo utrudnioną pracę. Szczególnie paląca była przez długi czas sprawa wózkarzy, którzy nie dostarczali przędzy dla prządek, same musiały one chodzić na poszczególne oddziały, nosić na rękach. Zresztą ta sprawa nie została rozstrzygnięta. Brak jest nadal w procesie technologicznym np. taśmy do zgrzeblarek, brak niedoprzędu, brak przędzy na oddziale przewijarek, wciąż, wciąż narzekania.

Mówi Irena PAWELCZAK: Nie z mojej winy zarobiłam tylko 370 złotych w zeszłym miesiącu. Bo przecież co ja mogę zrobić, jak maszyna jest niewyregulowana. Przecież ja nie potrafię jej naprawić, a majstrowie też niewiele potrafią. Jeszcze jedna ważna rzecz: dlaczego nie wymienia się wałków w maszynach? Jak na jedną maszynę założyli wałki, to rano dziewczęta przychodzą i jedna kradnie wałki od drugiej. No i rwie się przędza, nie można normalnie pracować, a to ujemnie wpływa na zarobek. Nikt nie liczy się z tym, że nie od nas to zależy, że maszyny są niedobre.

Mówi Irena KONDEJ: Wiele dziewcząt zarabia od 400 do 600 złotych. Po wykupieniu miesięcznych bloczków żywnościowych, opłaceniu mieszkania w DMR i innych potrąceniach, zostaje raptem prządce całego zarobku 50, a niekiedy nawet 20 lub 19 złotych. Jak my sobie w ogóle radzimy, żeby wybrnąć z tej sytuacji? Te dziewczęta, które zarabiają po 400 złotych, biorą przeważnie wspólne bloczki żywnościowe, które kosztują po 240 złotych. Dwie prządki wykupują wspólny bloczek, zamiast zjeść cały obiad, dzielą go na połowę. Niejednokrotnie nasze dziewczyny są bardzo osłabione przy pracy, ponieważ nie są najedzone do syta… Jak było u nas podpisanie pierwszy raz kontrplanu, to na sali konferencyjnej było z załogi tylko 30 osób. Dopiero za drugim razem było więcej, gdy rada zakładowa i dyrekcja stanęły we drzwiach i ściągnęły załogę przymusem na salę. Nasze dziewczęta nie wierzą ani w swoje siły, ani w swoje głosy, uciekają z zebrań oknami, drzwiami, przez ustępy, którędy się tylko może. Dlaczego tak się robiło? Bo nasz głos na zebraniu jest takim głosem, że rzucić grochem o ścianę, a powiedzieć na zebraniu, to jest to samo. Żądania młodzieży nie wchodzą w życie. Chociażby przytoczyć samą dyskusję nad planem 5-letnim. Dużo mówiono, młodzież wysunęła wiele wniosków, żeby właśnie przyspieszyć wykonanie planu, ale to w ogóle nie wchodzi w życie. Dziewczęta mówiły np. o wózkarzach, a dziś tak samo jak dawniej, wózkarze nie przywożą niedoprzędu… itd.

Głosy te jako dokumenty zostały nagrane na taśmę dźwiękową. Są nieco inne niż pół roku temu, mimo że dotyczą tych samych spraw. Słychać w nich gniew i świadomość wyrządzonej krzywdy, słychać w nich stanowczość i troskę o losy nie tylko własne, ale całego kombinatu. Że nie widzą wiele spraw szerzej, że nie potrafią często spojrzeć dalej jak ich maszyna? Nie wątpię, że nauczą się i tego.

Dlaczego mało zarabiają?

Nie miejsce tu na analizę całego systemu płac w przemyśle bawełnianym. Nie wolno jednak przejść obojętnie nad sprawą dziewcząt, które we dwie kupują jeden bloczek na obiad. A jest ich w DMR niemało. Na 450 mieszkanek kupuje bloczki tylko 135. Jak do tego dochodzi?

Sprawa dotyczy szczególnie oddziału przędzalni, gdzie pracują maszyny zwane obrączniakami. Te same, do których dziewczęta kradną sobie wałki plastyczne, które z kolei kradną w Łodzi pracownicy jadący tam w delegacji służbowej. Przyznaje się do tego przestępstwa również sekretarz POP tow. Jastrzębski. Kwestia dotyczy nie tylko wałków, ale i wielu innych szczegółów technicznych, których poprawa ze względu na licencję i brak części zamiennych nie może doczekać się realizacji. Notabene w Zakładowej Komisji Racjonalizacji leży sporo wniosków.

Pracują na tych maszynach prządki i obciągaczki. Płaca obciągaczki zależy od wykonania planu przez prządkę. W warunkach dalekich od dobrej sprawności technicznej maszyn i ogólnego braku koordynacji (brak półproduktów z innych oddziałów) trudno wyrobić prządce wysoką, przewidzianą dla normalnego zakładu normę. Jeżeli teraz weźmiemy pod uwagę, że obciągaczka dostaje tylko 65 proc. zarobku prządki, to sprawa jest właściwie wyjaśniona do końca.

Posiada ona jednak jeszcze jeden punkt, którego obiektywna wymowa powinna wstrząsnąć każdym działaczem partyjnym i związkowym. Jest nim zasada wypłacania premii i zastosowania progresji.

Zarządzenie Min. Przemysłu Lekkiego Nr 505 z dnia 31 lipca 1952 r., w paragrafie 3. dotyczącym podstawy wypłacania robotnikowi ww. przemysłu premii i zastosowania progresji wyklucza zastosowanie tego paragrafu w stosunku do robotnika, który opuści już tylko jeden dzień pracy, choćby był usprawiedliwiony zaświadczeniem lekarskim.

Ponieważ paragraf ten stosuje się konsekwentnie przy obliczaniu zarobku kobiet, nie pozostaje nic innego, jak stwierdzić, że w przemyśle lekkim zostały zniesione różnice fizjologiczne między mężczyzną i kobietą. Obawiam się, czy tym razem nie posunięto się w równouprawnieniu zbyt daleko. Może wypowiedzą się na ten temat lekarze.

Ja stwierdzam tylko jedno: przy systemie, który przewiduje premie nie jako dodatkowy bodziec ekonomiczny, a nieodłączną i znaczną część płacy, stosowanie zarządzenia Nr 505 jest zabójcze dla budżetu robotnicy, nie mówiąc już o społecznej stronie tego zagadnienia. To już jednak nikogo nie obchodzi. Przemysł lekki uzyskał w ten sposób niezwykle niski współczynnik absencji przy pracy i to stanowi dla niego największą wartość.

O tych sprawach usiłują nie wiedzieć związki zawodowe, czemu zresztą nie należy się dziwić, ponieważ zbyt często zapominają, że ich zasadniczą rolą winna być obrona interesów klasy robotniczej przed zapędami otępiałych i przeżartych biurokracją urzędników. Dyktatura proletariatu nie zwolniła ich od tego obowiązku.

Co na to ekonomiści?

Do roku 1957 miała w Zambrowie, obok przędzalni, wyrosnąć olbrzymia tkalnia.

Ze względu na trudności w uzyskaniu funduszów inwestycyjnych na budownictwo socjalne postanowiono poprzestać na wybudowaniu w planie 5-letnim tylko części przewidzianej pierwotnie tkalni. Na pytanie, czy Bank Inwestycyjny zgodzi się na przerzut tych sum, dyrekcja kombinatu nie potrafiła dać jednoznacznej odpowiedzi.

A oto niektóre konsekwencje tej decyzji. Gotowy już oddział przygotowawczy musi zostać gruntownie przebudowany (tylko na kilka lat), ponieważ stanąć ma w nim połowa (400) maszyn tkackich, drugie 400 znajdzie pomieszczenie w części budujących się zasadniczych budynków tkalni.

Wspomniałem już, że tkalnia miała być wykończona w roku 1957. Nikogo więc nie zdziwi fakt, że nadeszła już do Zambrowa pierwsza partia maszyn tkackich (100), dla których nie ma pomieszczenia. Około tysiąca maszyn znajduje się już w magazynach Dzierżoniowskiej Fabryki Krosien, a za składowe kombinat płaci 25 tys. zł miesięcznie.

Dalsze 800 krosien jest w produkcji. Dzierżoniów nie przyjął zerwania umowy, czemu również nie należy się dziwić, bo oni przecież też chcą wykonać plan. Powiecie, dobrze, niech wobec tego sprzedają je komu innemu, a może na eksport.

Otóż nie sprzedadzą. Krosna są przestarzałej konstrukcji (tzw. wąskie) i uległy już co nieco moralnemu zużyciu (jest to takie mało znane określenie ekonomiczne).

Co więc będzie? Przecież za 5–6 lat, tzn. wtedy, gdy kombinat zambrowski będzie je mógł już przyjąć, będą już całkiem stare, mimo że lśnić będą świeżą farbą! Osobiście nie jestem przekonany, czy nie trzeba będzie przeznaczyć wtedy na złom prawie 2 tys. krosien tkackich, które przez kilka lat będą zalegały magazyny i za które przez te lata będzie kombinat płacił 25 tys. zł miesięcznie.

Aby wyrównać jaskrawą dysproporcję (załoga przędzalni to 90 proc. dziewcząt), do tkalni miały przybyć brygady tkaczy. Przyjechała już pierwsza, ale… tkaczek, reszta (również kobiety) czekają w Łodzi. Ale to już problem dla socjologów.

Piszę o tym, bom pełen wątpliwości. Może ci, którzy położyli podpisy pod tymi decyzjami, zechcą, zanim życie powie ostatnie słowo, wyjaśnić je opinii publicznej.

Komentarz i wnioski

Młoda załoga kombinatu nie czeka na socjalizm, ona go codziennie wśród piętrzących się wciąż trudności życiowych i produkcyjnych buduje własnymi rękami. Niedobrze, jeżeli ich entuzjazm daje tak nikłe wyniki, niedobrze, że zrażeni przeciwnościami chcą, nie wygrawszy walki, odejść z kombinatu. A takie nastroje, niestety, istnieją. Kto tym ludziom dziś wytłumaczy, że ambicją młodości musi być nieustępliwość, że odpowiedzią na trudności musi być wzmożony wysiłek, że przyśpieszenie realizacji ich postulatów leży między innymi w wykonaniu planu produkcyjnego?

Byli tacy. Ale dziś nikt im już nie wierzy, ponieważ usiłowali całą winę za sytuację w Zambrowie zwalić na niedoświadczoną załogę, bo obiecywali dużo, bo kłamali. Ekonomizm zabił piękną myśl polityczną, wynaturzył ideę socjalizmu. Długo oszukiwano młodzież, długo wpajano w nią absurdalną świadomość wiary za niepopełnione błędy.

Tendencje do rozkładania na całą załogę odpowiedzialności za to, co było, pozwalają ujść bezkarnie prawdziwym winowajcom – pozwalają im nadal bezkarnie wyrządzać nowe szkody, a są to przeważnie ludzie, dla których socjalizm jest tylko symbolem, przy pomocy którego rozgrywali swoje małe ambicje, którym przysłaniali swoje wypróchniałe serca i puste głowy.

Trudno zmieścić w jednym i tak już obszernym artykule wszystkie, nawet najbardziej palące sprawy młodzieży kombinatu. Nie chodzi jednak o ich wyliczanie, tym bardziej że raz już o nich pisałem, a ludzie i zainteresowane instytucje znają je doskonale, może nawet lepiej ode mnie. Chodzi natomiast o przystąpienie do działania, o likwidację starych i niedopuszczanie do nowych pomyłek i wynaturzeń naszego ustroju.

Po audycji nadanej przez rozgłośnię białostocką zjawiła się w kombinacie komisja partyjno-rządowa, która od nowa zaczęła badać znane i oczywiste fakty. Większość członków tej komisji to przedstawiciele lub dawni pracownicy instancji odpowiedzialnych za obecną sytuację. Jest to jeszcze jedna z wielu podobnych komisji, których działalność sprowadza się do stwierdzenia stanu na dzień bieżący, bez wnikania w przyczyny, bez poszukiwania winnych. Nic nie gwarantuje, że po jej wyjeździe sytuacja w Zambrowie ulegnie poprawie.

Metody pracy komisji, które miałem okazję obserwować, zdążają do zrzucenia winy na młodzież i dyrekcję zakładu, do podważenia słuszności odzywających się coraz donioślej głosów krytyki prasowej i załogi kombinatu. Niech świadczy o tym chociażby fakt, że mimo żądań robotnic komisja odrzuciła wniosek delegacji robotniczej o zwołanie zebrania całej załogi. Komisja działa wyłącznie w oparciu o relacje pojedynczych osób lub grup reprezentujących poszczególne często powaśnione kategorie pracowników kombinatu (majstrowie przeciw młodzieży i vice versa), co jeszcze bardziej pogłębia istniejące już antagonizmy.

*

Jak nazwać utrzymywanie trwających od lat nieludzkich stosunków w kombinacie? Jak nazwać konsekwentne, anty-partyjne przemilczanie i tuszowanie krytyki? Jakimi słowami opisać życie tysiąca dziewcząt w czasie, gdy brakło węgla, a wielki mróz wkroczył do DMR-ów i na halę produkcyjną, gdy dziewczęta zapadały na zapalenie płuc, a zarobki spadały poniżej krytycznego minimum?

Czym uderzyć, jakim słowem przemówić do ludzi, którzy uważają sumienie za przeżytek, którzy zobojętnieli na krzywdę, marnotrawstwo i jawne szkodnictwo? Nie potrafię znaleźć tych słów, nie wątpię jednak, że znajdą się one w Kodeksie Karnym.

Dlatego zwracam się do Generalnego Prokuratora PRL o zainteresowanie się sprawą Zambrowskich Zakładów Przemysłu Bawełnianego.

Dlatego zwracam się do wybranych przez obywateli Ziemi Białostockiej Posłów na Sejm PRL o złożenie w sprawie Zambrowa interpelacji poselskiej i powołanie Komisji Sejmowej, która obiektywnie rozpatrzy sytuację.

Zambrów, kwiecień 1956 r.

PRÓBA ODPOWIEDZI NA DWA PYTANIA³

3 RIH, Dziś i jutro pow. zambrowskiego, Powiatowy Komitet Frontu Jedności Narodu w Zambrowie, Zambrów 1958, s. 7, 8.

W czasie zebrań konsultacyjnych – a często także w przypadkowej rozmowie, kiedy ktoś mimochodem wspomniał o zbliżających się wyborach, padało pytanie: Dlaczego na 50 kandydatów do Miejskiej Rady Narodowej aż 22 kandyduje z Zakładów Bawełnianych. Inni jeszcze rozmówcy nie mogli zrozumieć, czemu to zakłady mają swój własny okręg wyborczy i prawo wysuwania swoich zakładowych kandydatów do rady. Co prawda na ten ostatni temat wiele pisano już w prasie i mówiono w radiu, niemniej jednak spróbuję odpowiedzieć na nurtujące naszych mieszkańców pytania.

Zacznijmy od pierwszego. Zambrów liczy sobie około 9 tysięcy mieszkańców, z tego niepełne 6 tysięcy uprawnionych jest do głosowania. Tak się dziwnie składa, że 50 proc. uprawnionych stanowią właśnie pracownicy zakładów. Jest to więc pierwsza przyczyna do tak licznej reprezentacji w Radzie. Trzeba to sobie od razu powiedzieć, że ci ludzie mieszkają przecież na terenie miasta, a więc są jego pełnoprawnymi obywatelami i podobnie jak wszyscy inni mogą być wysuwani na kandydatów do Rad. Poza tym nie będzie chyba przesady, jeżeli powiem, że przecież właśnie ludzie pracujący w Zakładach Zambrowskich stanowią trzon tak inteligencji tego miasta, jak i klasy robotniczej. Kandydaci wysunięci przez Miejski Komitet Frontu Jedności Narodu pracujący w Zambrowskich Zakładach to poza robotnikami także i inżynierowie, technicy i urzędnicy. Każdy się chyba zgodzi z tym, że zakłady to serce Zambrowa. To żywotna pulsująca aorta tego miasta. Bojowość i przedsiębiorczość wysuniętych kandydatów gwarantuje moim zdaniem, że nie pozwolą oni całej radzie, a także Prezydium zapomnieć o istotnych potrzebach tego miasta i zadaniach, które ma do spełnienia Miejska Rada Narodowa. Tak więc ta poważna liczba kandydatów pracujących w Zambrowskich Zakładach nie powinna nikogo przerażać – ale raczej napawać otuchą i nadzieją, że ci robotnicy, inteligenci będą z całą pewnością robili wszystko, aby wyborcy byli w pełni zadowoleni ze swej przyszłej Rady. Dołożą oni wszelkich starań, że Zambrów mógłby się rozwijać z każdym rokiem, by mieszkającym tu ludziom było coraz lepiej, łatwiej żyć i pracować.

Drugie pytanie, a więc: dlaczego Zakłady mają swój odrębny okręg wyborczy, wiąże się ściśle z nowymi przepisami prawa wyborczego o stworzeniu okręgów wyborczych dla pracowników większych zakładów pracy. Odpowiedni przepis ordynacji brzmi: „Uwzględniając ekonomiczne i socjalne znaczenie większych zakładów produkcyjnych, można dla wyboru Rad Narodowych: Miejskich, Dzielnicowych, Powiatowych i Osiedli tworzyć Okręgi Wyborcze obejmujące pracowników większych zakładów przemysłowych, budowlanych i komunikacyjnych niezależnie od miejsca zamieszkania tych pracowników”.

Jaki cel i jakie znaczenie ma ten przepis?

Otóż jednym z braków dotychczas działających Rad było to, iż klasa robotnicza nie miała w nich należytego przedstawicielstwa. Nawet gdy byli w radach przedstawiciele robotników, to nie zawsze ci, którzy mają odpowiednie do rządzenia kwalifikacje. Jeżeli rzeczywiście klasa robotnicza ma sprawować Rządy, ma być decydującym czynnikiem zwłaszcza w miejskich Radach Narodowych, to musi mieć w Radzie takich przedstawicieli, którzy zdolni będą wykonywać powierzone im zadania. Tworzenie okręgów przemysłowych to właśnie ma na celu. Któż bowiem lepiej i trafniej od załogi potrafi takich ludzi wskazać? W ciągu ostatniego roku w wielu dużych zakładach pracy powstały i okrzepły Rady Robotnicze. Bliskie powiązanie Rad Robotniczych z Radami Narodowymi na pewno będzie z obopólną korzyścią: Z jednej strony – koncepcja przemysłowych okręgów wyborczych zainteresuje bardziej niż dotychczas załogi wielkich zakładów przemysłowych sprawami Rad Narodowych, zapewniając zakładom należytą w tych radach reprezentację, z drugiej zaś – Rady Narodowe zyskują wpływ na te przedsiębiorstwa, które dotychczas, „zdalnie kierowane” przez Ministerstwa i Centralne Zarządy, wcale nie były powiązane z władzami terenowymi.

Takimi więc przesłankami – w pierwszym wypadku 50 proc. wyborców to pracownicy zakładów (no i wszystkie inne przyczyny, o których mówiłem), w drugim nowy przepis ordynacji wyborczej – kierował się Miejski Komitet Frontu Jedności Narodu i Powiatowa Komisja Porozumiewawcza Stronnictw Politycznych, wysuwając 22 kandydatów – pracowników zakładu do Rady Miejskiej i powołując zamknięty okręg wyborczy w Zambrowskich Zakładach Przemysłu Bawełnianego.

CZUPIRADEŁKO⁴

4 H. Muszyńska-Hoffmanowa, Czupiradełko..., s. 13–22.

Dzikuski, wsiowe chamki! Nie, pani kierowniczko złociutka, one są naprawdę niemożliwe. Codziennie sprzątam jak cacko umywalnię i codziennie jak w chlewie. Napchają do zlewu jakiegoś paskudztwa, choć wszędzie wiszą napisy, że to zabronione. Wołaj znowu montera i zapracuj sobie ręce do łokci. Co to obchodzi te… pannice z fabryki.

Panna Ela odpowiedziała coś zaperzonej niby indyczka sprzątaczce.

Pani Kościelska nie dawała za wygraną. Rozgalopowała się w języku na cały korytarz, aż huczało.

– Jak Boga kocham – poprzewracało się dziewuszyskom we łbach – ot co. Ondulacja, jedwabie, manicury… A jeszcze przed pół rokiem macały kury i przetrząsały gnój po polu… Nie, panno Elu kochaniutka, proszę nie bronić tej… bandy. Wszyscy przecież wiedzą, że pani jest dla nich za dobra. Najgorsza jest ta ruda, ich przywódca…

Nastka cicho na palcach odeszła od umywalni. Przygładziła niesforne kosmyki krótkich włosów.

Pani Kościelska jest „wredna”. Zgoda. Ale skoro ona ma takie zdanie o dziewczętach, to na pewno podziela je nie tylko administracja Kombinatu, lecz także cały Zambrów. Sprzątaczka Kościelska była zawsze wyrazicielką opinii ogółu. Nie mówiła nic od siebie. Na ustach miała gotowe frazesy, „mieszkańcy uważają – urzędnicy twierdzą”.

Nastkę ogarnął popłoch. Czyżby rzeczywiście dziewczęta zasługiwały na miano dzikusek? A ona, ruda Nastka, w istocie byłaby taka najgorsza z najgorszych? Otworzyła drzwi sypialni.

Pokój był duży – trzyokienny. Sześć łóżek i dwie szafy nie wypełniały przestrzeni. Na środku stał kwadratowy stół, zastawiony talerzykami i kubkami. Żarówkę pod sufitem przesłaniał strzęp gazety. Mimo ciepłego pieca w pokoju odczuwało się jakieś zimno, które przejmowało aż do kości.

Celinka – równa i sztywna, dłubała coś na drutach przy stole. Katarzynka jak zwykle chlapała się w miednicy. Bliźniaczki zakopały się po nos w pierzynę na jednym łóżku. Z „paczki” brakowało Justyny.

– Bój się Boga, Nastka, nie trzaskaj tak drzwiami. Aż mrowie człowieka przechodzi –jęknęła przy misce Katarzynka. – I w ogóle wpadasz do mieszkania jak po ogień. Rudowłosą poderwało.

– Widzisz ją, delikatna się znalazła. Hrabina. Może jeszcze mam pukać – Celinka odezwała się spokojnie, migocząc drutami.

– Na wsi nikt nie miarkuje głosu. Wszyscy krzyczą jak na Sądzie Ostatecznym. Trzaskają drzwiami, że futryny wypadają. Zupełnie tak jak dziś Naścia. Ale co dobre na wsi, nie zawsze jest odpowiednie w mieście.

Ręka Kasi z mokrą szmatą zawisła w powietrzu.

– Trzymajcie mnie, bo mnie kolka złapie. Od wsiowych nam wymyśla. A ty sama kto? Nie wioskowa może?

– Nie – głos Celinki brzmiał grzecznie. – Ja nie ze wsi. Ja jestem ze szlacheckiej okolicy. Z Wąsoszy.

– Święta Cecylio – módl się za nami. Słyszałyście, dziewuszki? Nasza Cecylia z lepszej, szlacheckiej gliny ulepiona. – Głos Kasi aż piszczał z uciechy. – A zdaje się, że jaśnie panna tak samo jako my, prostaczki, jeszcze nie tak dawno ziemniaki panu ojcu na poletku motyczką kopała. Tak czy nie?

– Tak – Celina uważnie liczyła przez chwilę oczka robótki, potem spokojnie dodała – ale w rękawiczkach, w białych rękawiczkach. Tak pracują moje siostry i matka, a kiedyś moja babka i prababka. Tradycja.

– Jeszcze minuta, a szlag mnie trafi. – Katarzyna prasnęła mokrymi szmatami o podłogę. Wyskoczyła na środek, wysoka, tęgawa, zadzierżysta.

– A wiesz ty, panno szlachcianko, jak o takich wyśpiewują u nas w Ptakach?

Kurpianeczka terpnie nogą

A szlachcianki tak nie mogą

La la, tralala

Szlachcianki by także chciały

La la, tralala

Ale grube nogi miały

La la, tralala.

Parsknęły śmiechem. Celinka siedziała dalej zapatrzona w druty, głucha i obojętna.

Kasia ciągnęła nieubłaganie dalej. – A może chcesz inną piosenkę? O czarnych szyjkach?

Posłuchajże ty mądralo…

U szlachcianki gruba szyja

A brudu tyle, aż się zgarbiła…

– Przestań, Kaśka – zreflektowała się Nastka, widząc, że kąciki ust spokojnej Celiny zaczęły lekko drżeć. – Co jak co, ale ta ostatnia strofka to nie o naszej Celi. Toż z niej prawdziwa czyściocha. Żadna z naszej szóstki nie nachlapie się tyle w łazience, co właśnie ona. A właściwie, dlaczego jej dokuczasz? Szlachcianka – nie szlachcianka, ale porządna dziewczyna. Pracowita, nie taki śmierdzący leń, jak nie przymierzając nasze bliźniaczki, ładne serwetki na drutach ściboli, a przy jedzeniu zachowuje się tak układnie, że choć fotografuj…

– Ale panna Ela je jeszcze ładniej.

– O! Nie dziw, że u króla żonka piękna. Nasza Ela – nasza kierowniczka z szumnej familii. Elegancko ją wyedukowali rodzice. Widziałaś fotografie w albumie, które nam w zeszłą niedzielę pokazywała? Piłka, miś jak cielak, białe skarpeteczki, lakierki. Ona się tak zachowuje, jakby się urodziła z nożem i widelcem w ręku. Wszystko jej idzie składnie. Wierzcie mi dziewuszki, gdy jestem w towarzystwie panny Eli, odnoszę wrażenie, że mam dwie lewe nogi i przynajmniej jedną parę rąk za dużo.

– Ja też – zgodziła się pojednawczo Kasia, powracając do miski z wodą.

– Z tobą, moja miła, jeszcze gorsza sprawa. Ty i Justynka pijecie kawę, siorbiąc.

– Ty także – odparowała z miejsca czupurna Kurpianka.

– Nigdy w to nie uwierzę. Mam tysiąc olbrzymich wad i jedną maleńką, na dokładkę, ale nie piję głośno. Oduczyła mnie już od tego siostra Amata – bijąc linią po łapach. Uwielbiam ją za to. Zresztą mniejsza o siorbanie. Gorzej z naszą reputacją. Słyszałam, jak dziś wyrażała się o nas ta Kościelska. Uszy po prostu więdną.

– Ech – niefrasobliwie odrzekła Kasia. – Kto by się z tym złośliwym babsztylem liczył. Ona od samego naszego przyjazdu do Zambrowa rozsiewa plotki i ujada na nas po calutkim kombinacie.

Głos zabrała Celina.

– Mnie się zdaje, że taki nieprzyjazny stosunek do naszych dziewcząt ma nie tylko Kościelska. Raz po raz sztorcem stawiają się mieszkańcy Zambrowa. Kupowałam dziś ser w mieście. Ekspedientka – starsza niewiasta, wymowna i uprzejma obsługiwała grzecznie klientów. Przyszła moja kolejka.

– A panna chyba przyjezdna, bo twarz mi nieznajoma. – Ja na to: – Nie przyjezdna – tylko już osiedlona. Z kombinatu bawełnianego.

– A, panna z kombinatu, z fabryki – powtórzyła sprzedawczyni.

– Żebyście moje drogie słyszały, ile pogardy kryło się w tej „pannie”. Wybiegłam ze sklepu z wrażeniem, jakby mi kto garść błota na twarz cisnął. Za mną biegły chichoty zgromadzonych tam kobiet. Z tego najlepiej widać – kończyła swe opowiadanie Celina – że za niektóre parszywe owce odpowiadają wszystkie robotnice kombinatu. Tak jak powiada przysłowie – kowal zawinił, a Cygana powieszono – westchnęła sentencjonalnie.

– No, mówiąc między nami – zaczęła Nastka – sporo winy i po naszej stronie. Jestem z was najstarsza – mam szesnaście lat i siedem miesięcy. Muszę więc poniektóre wychowywać. Nie krzyw się, święta Cecylio, bo ty – słodkie jagnię – nie wchodzisz w rachubę. Za to z Kaśki, Justyny, a także z bliźniaczek poleci pierze. Zapowiadam wszem i wobec, że od dziś stosuję metodę wychowawczą łagodnej perswazji. Jeśli jeszcze raz przyłapię cię, jak szorujesz rondle w umywalni, chwycę cię za warkocze i wydrę przynajmniej parę funtów kłaków z głowy.

– Ładne metody wychowawcze – sarknęła Kasia. – Możesz się nimi wypchać i na zielono pomalować. Od rana do nocy zamęcza nas biadoleniem, jak źle ją traktowano w Zakładzie, a sama chce być katem dla innych. Rude zawsze najgorsze!

– Coś powiedziała, czarna wrono?

– Ruda, ruda, rudzielec!

W pokoju się zakotłowało. Nastka goniła Kasię dookoła stołu – ta uciekała z krzykiem. Tymczasem Celina spokojna i opanowana dalej poruszała drutami. Wtem łóżko, gdzie zakopane w puchach spoczywały bliźniaczki, zaskrzypiało. Pierzyna zaczęła gwałtownie podskakiwać i na światło wyjrzała, koloru dojrzałej pszenicy, czupryna Anki, dosłownie za sekundę wyłoniła się również głowa Joanki.

– Cicho, wariatki! Krzyczycie, jakby się paliło. Człowiek wyspać się nie może. Nastka, przejęta rolą seniorki pokoju, próbowała z innej beczki.

– Rozumiem – powiedziała, że po nocnej pracy musicie swoje odespać, a tu jasny dzień. Trudno kumpelkom ciągle pamiętać, że wy tam w charakterze śpiących królewien rozkładacie się pod pierzyną. Wiecie co? Mam myśl. Pracujmy wszystkie na jedną zmianę. Zwróćcie się do mistrza. On równy chłop, zamieni wam.

– Dziękuję pięknie, nie chcemy – orzekła w imieniu swoim i bliźniej siostry Anka. – Ja umiem pracować na jednej maszynie. Wszystkie inne drą mi nić i mam pełno supłów.

– Bajki. Maszyny w kombinacie są jednakowe.

– Figa z makiem z pasternakiem. Są dobre, kochane, które można obłaskawić. I są jędze złośliwe, które plączą człowiekowi nić na złość.

– Czy wiecie – odezwała się milcząca dotąd Celina – co my właściwie za materiały tkamy w naszym kombinacie?

– Podobno drelichy – pośpieszyła z wyjaśnieniem Kasia. – Ale muszę wam powiedzieć, że te ludzie miejskie nie za bardzo grzeszą rozumem, skoro to kupują. U nas dziadówka by się na takie coś nie połaszczyła. Moja babka gadała w takich wypadkach:

– Z miastaście, a gapaście.

Zaśmiały się. Teraz jedna przez drugą wykrzykiwały, że jakoś sobie to miejskie życie inaczej wyobrażały i że każdą pod pewnym względem miasto rozczarowało. Celinka była na przykład przekonana, że w mieście wszyscy ludzie tylko sobie grzeczności prawią. Kiedy usłyszała na ulicy Zambrowa, jak się młodzi chłopcy rugali brzydkimi słowami, nie chciała uszom wprost wierzyć. A nie dalej jak wczoraj przed kinem „Beczką” brało się za łby dwóch chłopców. Rozdzieliła ich. Wtedy ten wyższy dopadł do niej z pięściami, rzucając jej wprost w twarz wyzwisko: „Twój interes, stara k….”. Celinka piętnaście lat przebyła w rodzinnej Wąsoszy, często gęsto wyjeżdżając do stryjków, do Rzędzian, a takiej ohydy nie słyszała.

Anka i Joanka zawiodły się na miejskich rozrywkach. Bo i jak zabawić się można w takim Zambrowie w niedzielę? Nabożeństwo odbywa się tak łapu-capu, że nawet nie sposób sukienek zaprezentować. Na ulicach pełno błota, spacerując, uszargasz się powyżej kolan. Jedyną uciechą jest kino. „Beczka” pojemna – ale nie z gumy – nie rozciągnie się ponad miarę i nie przygarnie wszystkich amatorów filmu. Cóż więc pozostaje na niedzielne popołudnia? Serwetki na drutach, w których przoduje Celina, i czytanie książek. Powieści Kraszewskiego miałyśmy pod dostatkiem i w Drozdowie.

– Pewnie – przyświadczyła gorąco Kasia. Już od dawna zmiarkowałam, że na wsi weselej. Kiedy w Ptakach wybiegłam przed dom, ogarniałam okiem całą okolicę. Sad, las, rzekę. Pisa latem modrzyła się wśród łąk. Gdzie zambrowskiej Jabłonce do Pisy. Za przeproszeniem, śmierdzące bajoro, tylko uciekać i nosy zatykać.

Narzekały jedna przez drugą, ale pierwsza Anka przypomniała sobie, że Zambrów ma też i dobre strony. Ot, choćby nakupić tu można w sklepach śliczności – bieliznę, sukienki, pantofelki. A i uczesać jak lalki. Tak więc Anka zrobiła sobie onegdaj trwałą ondulację i kazała dziś po południu iść tam Joance. Potrząsnęła włosami, skręconymi w gęste spirale.

– Ładnie, co?

Nastka przyglądała się fryzurze krytycznie.

– Et, czystego barana z ciebie, Anno, zrobili. Rozumiem, że ja mam wióry na głowie. Natura już mnie tak pokrzywdziła. Ale żeby sobie dobrowolnie wełnę na głowie robić i to w dodatku za własne, ciężko zarobione pieniądze, tego zupełnie nie rozumiem.

Pokłóciły się. W obronie fryzury Anki stanęła Kasia. Dowodziła, że wcale nie jest ważne podobieństwo do runa baraniego, ale fakt, że owe kręte pierścionki pokrywające Anczyną głowę zupełnie ją czynią niepodobną do tej dziewczyny o gładko zaczesanych włosach, która przed ośmiu miesiącami przyjechała z Drozdowa, na kurs przeszkalający, do Bielawy. Właśnie w imię tej inności warto ponieść ofiarę, warto nawet ponosić na głowie szopę, troszeczkę rzeczywiście rozczochraną.

Anka rozburzyła ręką i tak już niesforne loki i spojrzała z wysoka na rudowłosą przeciwniczkę.

– Ktoś z naszej paczki chce być zawsze ze swoim na wierzchu – zauważyła z przekąsem. Niech Nastka sobie nie myśli, że tylko ona czuwa nad kumpelkami. Jej, Ance, ta troska również nie jest obca. Przede wszystkim postanowiła urządzić po miejsku wspólny pokój w hotelu. Dość mieszkania w tej pustce. Zupełnie jakby człowiek mieszkał w stodole. Jedna Celina zadbała o kapę na łóżko, ścieląc je codziennie, starannie. Prawdę mówiąc, kapa Celiny jest zwykłą płachtą lnianą. Taką samiutką u nas w Drozdowie przykrywa się konie lub przynosi się chrust z lasu. Przy pierwszej okazji Anka postara się o różowe lub niebieskie kapy z aksamitu, najlepiej haftowane w lilie wodne.

– To kupuj pięć, a na mnie nie licz – przerwała wywody Anczyne Celina.

Tą lnianą kapą w gwiazdy przykryła łóżko w Wąsoszy babka i na wyjezdnym ofiarowała wnuczce. Celina ani myśli się z nią rozstać.

– Ot, ciemnota, a tyle gada o szlacheckiej wyższości – załamała ręce Anka.

Ale chyba inny sprawunek znajdzie łaskę w oczach świętej Cecylii. Tylko trzeba rozwinąć paczkę. Z tłumoczka wypadły na stół, wprost na robótkę Celinki, grające bajeczną gamą kolorów, malowane atłasy. Głosik Anki stał się uroczysty.

– Same widzicie – moja zasługa. Wyrwałam innym wprost z rąk.

Stanęły wokoło stołu i chwilę podziwiały w milczeniu. Największa makata przedstawiała widok Białowieży, ale Białowieży fantastycznej. Zza kresy szmaragdowego lasu wyrastała jakaś niesamowita góra, przypominająca ścięty stożek Fudżijamy. Koło drzewa, które było kombinacją topoli z cyprysem, figlowała para niedźwiadków, a na stawie, koloru farbki do prania, pływały białe łabędzie. Na drugiej, mniejszej, z czarnego aksamitu, konał ranny jeleń obficie broczący krwią. Na sześciu małych makatkach białe koty, w różnokolorowych kokardach, siedziały grzecznie na poduszkach.

Milczenie się przedłużało. Żadna z mieszkanek pokoju, nawet wygadana Kaśka ani szczycąca się zaawansowanym wiekiem szesnastu lat i ośmiu miesięcy Nastka, nie umiały wyrazić słowami, czy te arcydzieła im się podobają, czy też nie.

Wreszcie głos zabrała praktyczna Katarzyna.

– Przepraszam, ile taki „gips” kosztuje? – zapytała.

– Dwieście złotych przypada na „dolę” każdej z nas. Białowieża i jeleń stanowić będą własność wspólną. Koty będą wisieć nad łóżkami i każda z kumpelek może sobie wybrać ulubiony kolor kociej kokardy. Jest kociak z kokardą niebieską, różową, czerwoną, żółtą, zieloną i pomarańczową.

– Drogo – rzeczowo zauważyła Celina, a Katarzyna jęknęła:

– Bój się Boga – Anno – taki pieniądz na obrazki wyrzucać!

Anka obraziła się z punktu, a Joanka dla solidarności również. Sprzedawca zrobił łaskę, oddając za tę cenę. Powiedział: – Śmiesznie tanio oddaję, bo mi się ogromnie oczy panienki podobają.

Czy grymaśnice – Katarzyna i Celina – w ogóle zdają sobie sprawę, że oba landszafty są ręcznie malowane? Wszystkie tkaczki na nocnej zmianie im makatek zazdrościły.

– Skoro tak, to zupełnie inna sprawa – udobruchała się Katarzyna. A Nastka pojednawczo zapytała: – Skąd właściwie pochodzą te arcydzieła, czy malował je sam sprzedawca?

– Ależ nie! – bliźniaczki wpadły w dobry humor i trajkotały jedna przez drugą. – Ten, co sprzedawał, to przekupień, który krąży po całym województwie, od miasta do miasta. Pan malarz mieszka pod Białymstokiem. To znakomitość i sława – nie tylko maluje, ale i pisze w gazetach. Za jednym posiedzeniem potrafi pięć kotów machnąć. Z jeleniami oczywiście trudniejsza sprawa, bo to i las, i strumyczek…

Zaczęły wybierać makatki. Nastce przypadł kot w czerwieni, właśnie gdy dowodziła, że jej, jako rudej, czerwień nie odpowiada.

Do sypialni z trzaskiem wbiegła Justyna.

– Masz niebieskiego kota – krzyknęła wesoło Anka, ale Justyna nawet nie zwróciła uwagi na obrazy. Rzuciła się na łóżko i rozpaczliwie łkała. Popatrzyły na siebie w przerażeniu. Spokojna, cicha Justyna.

– Justynka – zaczęła Nastka – powiedz, kto ci głupio przyciął? Majster?

Łkanie i znowu łkanie. Wreszcie wśród szlochów wyszeptała, że nie mistrz, tylko personalny.

– Personalny? – otworzyła szeroko usta zdziwiona Kaśka, bo właśnie ten pracownik okazywał zawsze wiele życzliwości robotnicom.

– Tak, właśnie on. Powiedział, że dla takiej jak ona nie ma miejsca w kombinacie zambrowskim. Wyrzucił. Kazał zebrać rzeczy i wynosić się z hotelu Młodej Robotnicy.

Tego jeszcze nie było w Zakładach Przemysłu Bawełnianego. Wyrzucić? Wyrzucić jak psa naszą Justynę? Jedną z nas.

Tkwiły bezradnie nad łóżkiem wciąż płaczącej dziewczyny. Druty Celiny migotały szybko, coraz szybciej.

[…]

CÓRKI⁵

5 H. Muszyńska-Hoffmanowa, Córki..., s. 28–34.

[…] Tak byłam pogrążona w myślach niezbyt wesołych, że nie potrafiłam się należycie ucieszyć nadejściem nowego gościa. Pani Ela – dawniejsza kierowniczka Domu Młodej Robotnicy – to prawdziwy kapitan życia trzech przyjaciółek (a innych też z pewnością – czyli taka „pierwsza po Bogu”). W każdym razie nasza mama Danka w obecności pani Eli staje się dawną Danusią Wojciechowską, która po przeszkoleniu na włókniarkę zaczyna smakować życia w mieście, a zarazem boi się tego właśnie miasta, tego właśnie Zambrowa. Zwłaszcza że ówczesny Zambrów nie pieścił kursantek, przeciwnie, przyjął je wręcz wrogo. Kiedyś przy okazji pobytu u jakiegoś pociotka w Łodzi usłyszałyśmy określenie „szpulka-szpuleczka”. Pociotkowa, czyli żona pociotka, po prostu zapytała: – A wołają tam w Zambrowie na robotnice ZZPB „szpulki”? Nazwa ta wprowadziła nas w ekstazę. Tak się nam spodobała. No i po powrocie dalejże do mamy z czułościami. „O, moja ty szpulko” – wołam, obejmując mamę. Zocha – jak to zwykle młodsze siostry – już mnie małpuje. „Moja szpuleczko!” – krzyczy wniebogłosy. Reakcja mamy nas zaskoczyła. Najpierw uderzyła w płacz (a mama Danka nie ma bynajmniej oczów na mokrym miejscu, tak jak babunia Marianna). A chlipnąwszy potężnie – chwyta za pasek. I… do nas! Chyba oberwałybyśmy tęgie cięgi, gdyby nie pani Ela. Nie podnosząc głosu, cichutko zaszemrała: „Danusiu, nie”. I mamowa dłoń karząca opadła. Gdy podrosłyśmy trochę, ta sama pani Ela wyjaśniła nam powód ówczesnego wzburzenia mamowego. „Szpulka” i „szpuleczka” były to słowa-kamienie, słowa obrażające i słowa raniące przybyszki gorzej niż do krwi. „Nie sprzedaję towaru szpulkom” – oświadczały z godnością baby na targu. „Szpuleczki” – słyszały zewsząd, idąc ulicami miasta. „Mój syn ze szpulką? Nigdy” – krzyczała ta i owa paniusia zambrowska. Gdyby kto inny, a nie pani Ela mi to powiedziała – nie uwierzyłabym. Ale pani Ela nie kłamie nigdy. Pani Ela to nie kobieta, lecz instytucja. „Coś jakby jednoosobowe biuro skarg i zażaleń” – strzelił dowcipem Murzyn. Moje zaś upodobania historyczne każą jeszcze w uzupełnieniu charakterystyki tej niezwykłej starszej przyjaciółki mamy dodać: „z etatem referendarza”. Pani Ela posiada nie tylko „ucho referendarza”, ale i oczy… obdarzone chyba aparatem Roentgena. Niechaj tylko spojrzy swymi szarobłękitnymi oczami, a już przewierci do samego jestestwa delikwenta. Jeśli prawdą jest, co prawi mądrość Wschodu, że każda kobieta ma nie jedną, ale siedem dusz, uzupełnionych ponadto pewną dodatkową duszyczką na sekrety – pani Ela bez trudu spenetruje tę ostatnią od razu i na wylot. Rzuciła z ukosa jedno spojrzenie, drugie…

– Zenko, ciebie coś trapi… Powiedz, po starej przyjaźni.

Wykręciłam się niby piskorz z sieci.

– Nic a nic, pani Eluniu. Tylko emocja po egzaminach. A także trema. Przecież skierowano mnie na praktykę robotniczą właśnie do Zambrowa. Właśnie do Zambrowskich Zakładów Przemysłu Bawełnianego. I teraz jestem w kropce. Jak przyjmie tę wiadomość naczelny dyrektor?

Trudno o lepszą zasłonę dymną. Zarówno mama Danka, jak i jej przyjaciółki złapały się niby rybki na wędkę. Zaczęło się przyjemne gadulenie, a właściwie prorokowanie o tym, jak zachowa się magister inżynier Zenonczyk. Pani Stenia widziała przyjęcie mnie jako praktykantki niezwykłej, bo humanistki, już nie przez różowe, lecz wręcz purpurowe okulary. Pani Celina zaś reprezentowała stronnictwo umiarkowane. Zenonczyk, ludzki człowiek, nie ukrzywdzi dziecka rodziców, którzy obydwoje są „dwudziestolatkami”. Za to mama Danka wieściła moją klęskę. Przewidywała, że naczelny dyrektor po prostu wpadnie w złość. Tymczasem pani Ela nic nie mówiła i tylko mnie obserwowała, obserwowała…

Poderwałam się z krzesła.

– No, to ja pójdę do dyrekcji.

– Czekaj, dziewczyno. – Mama Danka ogromnie nie lubi, jeśli jej się w połowie przerywa krakanie, a ona przecież dopiero przebrnęła przez wstęp. – Zaczekaj… Lepiej zwrócić się najpierw do Murzyna. Murzyn jest przyjacielem inżyniera Zanickiego. Niechaj Zanicki przygotuje troszkę naczelnego.

– Nie, mamo, dziękuję. Ja sama. Jeśli nawarzyłam piwa – wypiję je.

Wybiegłam pod badawczymi „lupami” pani Eli. Jej jakoś nie zwiodła moja niefrasobliwość wraz z moim humorem wisielczym. „Gałęźniczym” – jakby powiedziała babunia Marianna.

Cóż za paskudny bruk w tym moim mieście. Wierzcie albo nie wierzcie, ale w stuku sabotów o kamienie złośliwce słyszałam wciąż wiadomą strofkę Asnykową. Stuk – Róży twarz – stuk, stuk – różę w sercu masz… W sekretariacie dyrekcji zdążyłam jedynie oprócz „dzień dobry” powiedzieć „czy”, a już sekretarka załatwiła mnie odmownie.

– Nie, naczelny dyrektor nie przyjmuje. Zwłaszcza okolicznościowych petentów.

Pan dyrektor ma nie tylko całe zakłady „na głowie”, ale jest także posłem na Sejm i radnym Wojewódzkiej Rady Narodowej! I tego, najbardziej zaabsorbowanego człowieka w Zambrowie chce jeszcze uszczęśliwić rozmową, albo lepiej powiedziawszy wynudzić go setnie, niejaka Zadrożna. Nic z tych rzeczy, dopóki ona czuwa w sekretariacie!

Tymczasem drzwi od gabinetu otworzyły się nagle i w szparze ukazało się oblicze najbardziej zapracowanego zambrowskiego człowieka. Mimo licznych funkcji, a także tytułów, powiem, że nawet mile uśmiechnięte.

– A, młodsza Zadrożna…

– Kiedy ja jestem tą starszą – powiedziałam zażenowana, bo wiele ludzi, nawet serdecznych znajomych, myli nas z racji bliźniaczego podobieństwa. – Jestem Zenona, nie Zofia.

– Masz ci los! Zwracam ci honor… A może mam mówić per pani?

– Nie, proszę. Tak jak dawniej, Zeniu…

– Prawda, bawiłyście się kiedyś razem z moją Hanią. A ona już prawie pani doktor. Czekałem na twoje przyjście. Otrzymałem list z uniwersytetu. No, chodź, nowo upieczona studentko. A do sekretarki: – Proszę o czarną kawę. Chyba pijasz?

– Z rozkoszą, panie dyrektorze.

– Ja też, choć nasz domowy medyk mocno zrzędzi. Ale Hania daleko, w Białymstoku, dopiero w niedzielę się zjawi. Więc, jak mawiali starzy szpinerzy łódzcy, „lajstniemy” sobie po szatanie…

Z satysfakcją zagłębiłam się w wygodny fotel. Bo dyrektor naczelny potraktował mnie nie tylko jako osobę dorosłą, lecz również jako gościa. Nie zajął oficjalnego miejsca za biurkiem, tylko usiadł razem ze mną przy niskim stoliku-ławie. Moja bliźnia siostra Zocha opowiada zawsze, że widzi dyrektora Zenonczyka chodzącego z wydziału na wydział zawsze zafrasowanego, zawsze poważnego, zawsze jakby troszkę smutnego. Stary, poważny, smutny człowiek – majaczy Zocha. Tymczasem ja odniosłam zupełnie inne wrażenie. Przypuszczam, że przed dwudziestu laty inżynier Adam Zenonczyk, naczelny dyrektor ZZPB w Zambrowie, nie miał jeszcze szronem posrebrzonej czupryny, ale z pewnością w ciemnych jego oczach widniało tyleż samo zapału, co teraz. Jak to dobrze się składa, że inżynier magister „pan na czterech hektarach dachów” zakładów nie odznacza się tym samym jasnowidztwem, co pani Ela. Bo kiedy mi elegancko podsuwał cukiernicę, ja akuratnie myślałam, że oczy błyszczą mu do prawdziwie psich figlów. Moje skierowanie do ZZPB uznał na przykład za świetny kawał.

– Będziesz ozdobą naszych dotychczasowych praktykantów – śmiał się przyjemnie, tak właśnie na „cha, cha, cha”.

Wówczas zwierzyłam się dyrektorowi z moich obaw, a właściwie z obaw mamowych. Że będę w zakładach przyjęta jak piąte koło u wozu. Bom humanistka.

– Wspaniale, że właśnie ty, humanistka, zgłosiłaś się do nas. Będziesz mi potrzebna.

– W jakim charakterze?

– Fortelu.

Zdawało mi się, że się przesłyszałam. – Proszę…

A on, pan dyrektor, ciągnął dalej z szelmowskim błyskiem w oczach.

– Zrobię z ciebie, Zenko, babcię łódzką.

Nic nie rozumiałam. Patrzyłam z przerażeniem na magistra inżyniera jak na bardzo osobliwy stwór…

– No, nie bój się, dziewczyno. Zaraz wszystko wyjaśnię. Opowiadali ci rodzice o pierwszych latach po rozruchu naszych zakładów?

– Ciągle, wiecznie, ale o żadnych babciach łódzkich ani słowa.

– Zrozumiałe, nikt chętnie nie przyznaje się do przegranej batalii. Jak wiesz zapewne, w tamtych latach nie było jak najlepiej z kwalifikacjami zawodowymi naszych prządek. To przeszkolenie – zarówno w Bielawie, jak i w Łodzi – odbywało się przede wszystkim za krótko, a po drugie tak po domowemu. Na zasadzie – matka pracuje, a ty się, córuchno, tylko przyglądaj, przyglądaj. I taka była edukacja zawodowa naszych włókniarek. Dlatego mimo nawału pracy musiałem wykroić sporo czasu i wraz z przedstawicielami rady zakładowej wizytować oba Domy Młodej Robotnicy. Po prostu wędrując od pokoju do pokoju, przeprowadzaliśmy z dziewczętami indywidualne rozmowy. I zachęcaliśmy je do wydajniejszej pracy.

– Coś nam mama Danka opowiadała, tylko…

– Tylko z pewnością nie o proteście, którym wtedy przyjmowały słowa zachęty. Takich rzeczy się córkom nie powtarza. Jakże, one we dwójkę z trudnością obsługują jedną stronę maszyny, a tu obywatel dyrektor bredzi, no, opowiada, że projekt techniczny tkalni przewiduje, aby jedna tkaczka obsługiwała cztery, a nawet pięć stron maszyn. Czyli że każda powinna dwa i pół raza co najmniej intensywniej pracować. Bajki dla dzieci…

– A pan dyrektor wtedy co?

– Ja? Zapowiedziałem przyjazd snowaczek z Łodzi. Nowinę przyjęto raczej sceptycznie.

– Już wiem, panie dyrektorze. Mama Danka, pani Stenia, panna Zdzicha i inne też powiedziały tak: „Oho, znamy się na takich kawałach. Przyjedzie taka artystka, na którą i w mieście Łodzi ludziska z podziwem wybałuszają oczy. Odbędzie taka swój popis, odjedzie, a tu będzie po staremu”.

– Jakbyś przy tym asystowała, Zenko.

– I co dalej, panie dyrektorze?

– Ja milczę jak głaz i jadę do Łodzi. Tam w Zakładach im. Juliana Marchlewskiego, gdzie startowałem jako „szpiner”, przyjęto mnie po przyjacielsku. – Oczywiście, pójdziemy wam na rękę – zapewniają. – Wypożyczymy do Zambrowa dwie doświadczone i niezawodne snowaczki. Chluby naszych zakładów. – Zgoda. Ale pod jednym warunkiem. – ?? – Że to będą zarazem najstarsze i… najgrubsze robotnice w całej tutejszej snowalni.

– Kpicie, towarzyszu, czy o drogę pytacie?

– Ani jedno, ani drugie. I chyba najbliższa przyszłość wyjaśni, że wpadłem na właściwy sposób wychowawczy. – Kręcono sceptycznie głowami, ale przecież zawierzono mi na kredyt.

– Na borg, mówi babunia Marianna.

– Niech ci będzie na borg. Rzeczywiście niebawem przyjechały do Zambrowa dwie dostojne, siwe i tęgie niewiasty. Na oko każda ważyła przynajmniej osiemdziesiąt kilo…

– Ojej!

– One wtedy: twoja matka, Regina, Zdzicha, Stefania i inne też tak wołały. „Rany boskie, babunie”. A jedna dodała głośno: „Ciekawe, jak się będą te kolubryny ruszać przy maszynach”.

– Pewnie mama Danka tak się wyraziła? Kolubryna to ulubione jej przezwisko.

– Bez imion, Zeniu, bez imion. Słowem, wszystkie ówczesne pionierki dowodziły: „Niechaj babcie pokażą, co potrafią”. Przybyszki z Łodzi bynajmniej nie kazały się długo prosić. Stanęły przy maszynie. Nie znanej sobie bliżej, pamiętaj, Zeniu. I… w ciągu jednej zmiany wykonały czterdzieści tysięcy metrów. Wśród zambrowskich dziewcząt zawrzało.

– Już ja sobie wyobrażam, jak gorączkowała się pani Stenia i mama Danka.

– I słusznie. Dotychczas tutejsza snowaczka z pomocą wyrabiała po dziesięć tysięcy metrów. No, taka „z piorunem w dłoni” wyciągała dwanaście, czasem czternaście tysięcy metrów. Pokaz łódzki oszołomił je zupełnie. I wiesz, o czym szeptały podczas przerwy? Zgadnij.

– Że jeśli takie babiny w wieku tak się zwijają, to chyba młode też ręce mają nie od parady – strzeliłam, słysząc takie właśnie powiedzonko setki razy w ustach mamy.

– I trafiłaś w dziesiątkę, Zeniu. Nazajutrz przybyszki z Łodzi zaproponowały młodziutkim koleżankom układ. One, łodzianki, obejmą dwie maszyny, a pomocy oczekują właśnie od miejscowych robotnic. Która zgłosi się na ochotnika? – Ja, ja, ja – zabrzmiało zewsząd na wyścigi.

– Panie dyrektorze, proszę zrobić mi przyjemność i powiedzieć, że moja mama krzyczała także.

– Ależ oczywiście! Danka Wojciechowska darła się najgłośniej. Ona w ogóle, ta twoja matka, ma głos.

– Wiemy, wiemy. Tata Wiktor mówi, że „radiofoniczny”.

– Chyba. W każdym razie i Danka, i ta druga, bodajże Regina, w charakterze pomocy spisały się na medal. I już po trzech dniach łodzianki – zwane babciami, ale z czułą serdecznością – zaproponowały zmianę ról. Niechaj zambrowianki obejmą stanowiska przy maszynie. One łodzianki będą z kolei służyć za pomoc. I tak się też stało.

– A co dalej?

– Dalej było tak. Po trzech miesiącach już nie babiny ani kolubryny, lecz sympatyczne starsze panie mogły śmiało wracać do Łodzi. Na piątkę z plusem wypełniły delikatną misję. A wszystkie zambrowianki osiągnęły łódzką wydajność pracy.

– I żadna nie połapała się w tym podstępie?

– Żadna. Mam nadzieję, że ty, Zeniu, mnie nie zdradzisz. Zwłaszcza że tyle, tyle lat upłynęło od tamtych czasów.

– Słowo! Nic nie pisnę. Tylko nie pojmuję, jak pan dyrektor zrobi ze mnie „łódzką babunię”?

– W pewnym sensie tak. Przedstawię cię na hali jako tę, która chce poznać pracę włókniarki, by później napisać reportaż o „szpinerkach i weberkach zambrowskich”.

– Panie dyrektorze – klops. One – mówię o pionierkach – ścierpieć nie mogą prasy. Podobno kiedyś jakaś dziennikarka warszawska napisała artykuł o Zambrowie z takim zwariowanym tytułem: Trzysta dziewcząt w pogoni za jednym chłopakiem. Dotąd pani Celina dostaje bólu głowy, gdy się wspomina o tym, a mama Danka ciska garnkami w kuchni.

– Ale z tobą zupełnie inna sprawa. Ty jesteś nasza, córka starych pracowników.

– Dwudziestolatków!

– Właśnie. Tobie uwierzą, że napiszesz o naszej robocie prawdę, bez efekciarskich ozdóbek. A wciągając ciebie do pracy, same pokażą się z najlepszej strony. Jest o czym pisać. My na przestarzałych maszynach wytwarzamy już teraz czterdzieści pięć milionów metrów tkaniny. Gdyby zadano sobie trud – dorobkiem rocznym ZZPB w Zambrowie można opasać jak szalem dookoła naszą poczciwą starą Ziemię.

Na szczęście modernizacja w ramach RWPG już u nas trwa. Fakt, że maszyny prędzej się starzeją od ludzi.

– Więc ja po odbyciu studenckiej praktyki robotniczej będę śmiało mogła pisać… o podwójnym szalu dla staruszki – Ziemi. Panie dyrektorze, wzięło mnie. Panie dyrektorze, ja naprawdę palę się do takiego reportażu.

Opuszczałam gabinet dyrektorski z tak wniebowziętą miną, że sekretarka popatrzyła na mnie podejrzliwie. Gdyby ona wiedziała to, o czym ja wiem. Gdyby wiedziała, jaką rolę przeznacza mi na najbliższy miesiąc magister inżynier. […]

BIBLIOGRAFIA

Źródła

Archiwalia

Archiwum Akt Nowych w Warszawie:

Komitet Centralny Polskiej Partii Robotniczej

Komitet Centralny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej

Komitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju

Ministerstwo Przemysłu Lekkiego

Państwowa Komisja Planowania Gospodarczego

Archiwum Diecezjalne w Łomży

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Białymstoku

Archiwum Miasta Stołecznego Warszawy

Państwowe Zakłady Teletransmisyjne „Telkom”

Archiwum Miasta Stołecznego Warszawy Oddział w Grodzisku Mazowieckim

Zakłady Mechaniczno-Precyzyjne „Mera-Błonie” w Błoniu

Zjednoczenie Przemysłu Automatyki i Aparatury Pomiarowej „Mera”

Archiwum Ministerstwa Skarbu Państwa w Warszawie

Archiwum Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu

Archiwum Państwowe w Białymstoku

Białostockie Zakłady Przemysłu Bawełnianego „Fasty”

Komitet Powiatowy PZPR w Zambrowie

Komitet Wojewódzki PZPR w Białymstoku

Urząd Wojewódzki Białostocki

Zarząd Okręgu w Białymstoku Związku Zawodowego Pracowników Przemysłu Włókienniczego, Odzieżowego i Skórzanego

Zarząd Wojewódzki Związku Młodzieży Socjalistycznej

Archiwum Państwowe w Białymstoku Oddział w Łomży

Komitet Miejsko-Gminny PZPR w Zambrowie

Komitet Wojewódzki PZPR w Łomży

Komitet Zakładowy PZPR przy ZZPB

Powiatowy Inspektorat Statystyczny w Zambrowie

Powiatowa Rada Narodowa w Łomży

Powszechna Organizacja „Służba Polsce” – Komitet Powiatowy w Zambrowie

Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zambrowie

Prezydium Powiatowej Rady Narodowej i Urząd Powiatowy w Łomży

Prezydium Powiatowej Rady Narodowej i Urząd Powiatowy w Zambrowie

Rada Narodowa i Urząd Miasta i Gminy w Zambrowie

Sąd Powiatowy w Zambrowie z siedzibą w Łomży

Starostwo Powiatowe Łomżyńskie

Urząd Statystyczny w Białymstoku Oddział w Łomży

Wojewódzka Rada Związków Zawodowych w Łomży

Wydział Powiatowy w Łomży

Zarząd Miejski w Zambrowie

Zarząd Wojewódzkiego Związku Socjalistycznej Młodzieży Polskiej w Łomży

Archiwum Państwowe w Łodzi

Centralny Zarządu Przemysłu Bawełnianego

Zjednoczenie Przemysłu Bawełnianego

Archiwum Polskiego Radia w Warszawie

Archiwum Regionalnej Izby Historycznej w Zambrowie

nieuporządkowane akta dotyczące ZZPB

Archiwum Wytwórni Filmów Fabularnych i Dokumentalnych w Warszawie

Archiwum Zakładowe Zakładów Przemysłu Bawełnianego „Zamtex” w Zambrowie

akta osobowe

Archiwum Związków Zawodowych w Warszawie

Centralna Rada Związków Zawodowych

Publikowane zbiory źródeł

Białostocczyzna 1944–1945 w dokumentach podziemia i oficjalnych władz, oprac. J. Kułak, ISP PAN, Warszawa 1998

Dokumenty i materiały do historii stosunków polsko-radzieckich, t. VIII, KiW, Warszawa 1975

Gwozdek Z., Białostocki Okręg ZWZ–AK, t. III: Wsypy i aresztowania, TEN „Pro Studio”, Białystok 2001

Listy z Syberii, oprac. W. Krzyżewski, Wydawnictwo Techniczne, Przasnysz 1997

Meldunki sytuacyjne starostów z Łomży, Kolna i Wysokiego Mazowieckiego (1944–1950), oprac. L. Kocoń, „Studia Łomżyńskie” 2003, t. XIV

Na fali Października 1956 r. Białostocczyzna w świetle dokumentów archiwalnych, oprac. M. Kietliński, A. Pasko, Prymat, Białystok 2006

Referendum z 30 czerwca 1946 r. Przebieg i wyniki, oprac. A. Paczkowski, ISP PAN, Warszawa 1993

Sosna G., Sprawy narodowościowe i wyznaniowe na Białostocczyźnie (1944–1948) w ocenie władz Rzeczypospolitej Polskiej. Wybór dokumentów. Sytuacyjne sprawozdania Wojewody Białostockiego w Białymstoku oraz Powiatowych Starostów Białostockiego, Bielskopodlaskiego i Sokólskiego w latach 1944–1948, Orthdruk, Ryboły 1996

Strajki łódzkie w lutym 1971. Geneza, przebieg i reakcje władz, wybór wstęp i oprac. E. Mianowska, K. Tylski, Warszawa–Łódź 2008

Władyka W., Na czołówce. Prasa w październiku 1956 r., PWN, Warszawa–Łódź 1989

Wokół Jedwabnego, t. II: Dokumenty, red. P. Machcewicz, K. Persak, Warszawa 2002

Wspomnienia

The Book of Zambrov, red. Y.-T. Lewinsky, Tel Aviv 1963

Kossakowski S., Byłem adiutantem „Mścisława”, Towarzystwo Miłośników Rajgrodu, Rajgród 1999

Różański H., Śladem wspomnień i dokumentów (1943–1948), PWN, Warszawa 1987

Muszyńska-Hoffmanowa H., XX lat Zambrowskich Zakładów Przemysłu Bawełnianego, mps niepublikowany

Turski M. [Wspomnienia] [w:] Codogni P., Rok 1956, Prószyński i S-ka, Warszawa 2006

Relacje

Henryka Korytkowskiego z 5 kwietnia 2006 r.

Ireny K. z 16 grudnia 2002 r. (udzielona Małgorzacie Fidelis)

Jadwigi M. z 30 listopada 2002 r. (udzielona Małgorzacie Fidelis)

Łucji B. i Henryki Z. z 30 listopada 2002 r. (udzielona Małgorzacie Fidelis)

Marka Rutkowskiego z 12 stycznia 2006 r.

Materiały statystyczne

Ludność w miastach w latach 1945–1964, GUS, Warszawa 1965

Powszechny sumaryczny spis ludności z dnia 14 II 1946 r.

Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1972, MPL, Warszawa 1972

Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1973, MPL, Warszawa 1973

Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1974, MPL, Warszawa 1974

Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1975, MPL, Warszawa 1975

Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1976, MPL, Warszawa 1976

Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1977, MPL, Warszawa 1977

Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1979, MPL, Warszawa 1979

Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1980, MPL, Warszawa 1980

Przegląd statystyczny przemysłu lekkiego 1981, MPL, Warszawa 1981

Rocznik demograficzny 1945–1966, GUS, Warszawa 1968

Rocznik demograficzny 1976, GUS, Warszawa 1976

Rocznik demograficzny 1986, GUS, Warszawa 1986

Rocznik demograficzny 1991, GUS, Warszawa 1991

Rocznik statystyczny 1955, GUS, Warszawa 1956

Rocznik statystyczny 1974, GUS, Warszawa 1974

Rocznik statystyczny 1976, GUS, Warszawa 1976

Rocznik statystyczny 1981, GUS, Warszawa 1981

Rocznik statystyczny 1986, GUS, Warszawa 1986

Rocznik statystyczny 1988, GUS, Warszawa 1988

Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1959, MPL, Warszawa 1959

Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1960, MPL, Warszawa 1960

Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1961, MPL, Warszawa 1961

Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1964, MPL, Warszawa 1964

Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1965, MPL, Warszawa 1965

Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1966, MPL, Warszawa 1966

Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1967, MPL, Warszawa 1967

Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1969, MPL, Warszawa 1969

Rocznik statystyczny przemysłu lekkiego 1971, MPL, Warszawa 1971

Rocznik statystyczny województwa białostockiego 1958, WUS, Białystok 1958

Rocznik statystyczny województwa białostockiego 1971, WUS, Białystok 1971

Rocznik statystyczny województwa białostockiego 1981, WUS, Białystok 1981

Rocznik statystyczny województwa łomżyńskiego 1977, WUS, Łomża 1977

Rocznik statystyczny województwa łomżyńskiego 1981, WUS, Łomża 1981

Statystyka wyborów do Sejmu i Senatu odbytych w dniu 4 i 11 marca 1928 r., GUS, Warszawa 1930

Akty normatywne

Ustawa z dnia 21 lipca 1950 r. o 6-letnim planie rozwoju gospodarczego i budowy podstaw socjalizmu na lata 1950–1955, Dziennik Ustaw 1950, nr 37, poz. 344

Prasa

„Życie Kombinatu”. Organ POP, Rady Zakładowej i dyrekcji ZZPB, 1956, nr 2

„Życie Kombinatu”. Organ POP, Rady Zakładowej i dyrekcji ZZPB, 1956, nr 3

Artykuły z czasopism

(ABE), Odpukać, „Przegląd Kulturalny” 1958, nr 45

(ao), Na przykład w Zambrowie, „Gazeta Białostocka”, 9–10 IV 1967

(BR), Dotrzymali słowa, „Za Wolność i Lud” 1978, nr 19

(jtb), Stały wzrost tempa produkcji w zakładach naszych województw, „Gazeta Współczesna”, 15 I 1979

(wm), Kombinat zdobyty pracą, „Gazeta Białostocka”, 18–19 IV 1964

Ambroziewicz J., Rowiński A., Ślubne zdjęcie z Zambrowa, „Polityka” 1961, nr 24

Ambroziewicz J., Wiśniowski R., Tam zapomniano o socjalizmie, „Po Prostu” 1955, nr 39

Asanowicz S., Robotnicy, chłopi-robotnicy, „Gazeta Białostocka”, 28 XII 1964

AŻ, Ruszyła pierwsza część przędzalni w Zambrowie, „Trybuna Ludu”, 22 VII 1954

Berkowicz A., Zambrów, „Współczesność” 1962, nr 6

Będzie więcej tkanin. W Zambrowie montuje się już maszyny, „Ilustrowany Kurier Polski”, 24 III 1954

Bierut B., Pewnym krokiem idziemy naprzód. Przemówienie I sekretarza KC PZPR Bolesława Bieruta na uroczystej akademii w Warszawie, „Trybuna Ludu”, 22 VII 1954

Biesiada R., Miasto jakich wiele, „Przyjaźń” 1955, nr 50

Budowa kombinatu w Zambrowie, „Żołnierz Wolności”, 17 V 1954

Budowniczowie Zambrowa! Do pełnego uruchomienia kombinatu pozostało już tylko 14 dni. Dotrzymajcie terminu, „Gazeta Białostocka”, 21 X 1954

Chalecka-Połocka L., Jaki z miasta pożytek?, „Gazeta Białostocka”, 30 IV 1975

Czerniewicz O., Zambrów tonie w błocie, „Gospodarka Materiałowa” 1957, nr 6

Dąbrowski J., Cena bawełnianej przędzy, „Walka Młodych” 1958, nr 3

Do wszystkich towarzyszy budujących Kombinat Bawełniany w Zambrowie, „Gazeta Białostocka”, 18 VI 1954

Dolecki Z., Prowincja: przylądek dobrej nadziei, „Dziś i Jutro” 1955, nr 47

Dotrzymajcie terminu, „Gazeta Białostocka”, 21 X 1954

Dudko K., Ostatnie przygotowania przed próbnym rozruchem Mieszkańcy Zambrowa w czynie społecznym przystąpili do porządkowania miasta, „Gazeta Białostocka”, 12 VII 1954

Dudko K., W sobotę nastąpi próbny rozruch kombinatu. Uwaga WGT. Zambrów wzywa, „Gazeta Białostocka”, 14 VII 1954

Dudko K., Wielka ofensywa pracy w Zambrowie. Dziś zostanie oddany do użytku magazyn na bawełnę, „Gazeta Białostocka”, 9 VII 1954

Dudko K., Zambrów: Tu czas liczy się już na sekundy. Apel do drogowców i energetyków, „Gazeta Białostocka”, 8 VII 1954

Fastyn J., Rozmowy zambrowskie, „Walka Młodych” 1958, nr 45

Frejdlich K., Zielone i białe, „Odgłosy” 1964, nr 44

Gasperowicz A., Zambrowianki, „Panorama Północy” 1978, nr 17

Giełżyński W., Gwałt się nie dzieje, „Dookoła Świata” 1958, nr 251

Giełżyński W., Miasteczko nagrodami pasione, „Polityka” 1973, nr 25

Golański Z., By Zambrów ruszył w terminie, „Trybuna Ludu”, 14 X 1953

Grysin J., Solidarni i solidnie. Tartak w Czarnej Białostockiej, „Gazeta Białostocka”, 18 II 1975

Grzebalski J., Białostockie trojaczki, „Życie Włókiennicze” 1954, nr 11

Guzowski R., Rozwój produkcji maszyn rolniczych w Fabryce Maszyn „Agromet” – Czarna Białostocka, „Maszyny i Ciągniki Rolnicze” 1974, nr 7/8

Haczek Cz., U progu socjalistycznego Zambrowa, „Świat i Ludzie” (dodatek do „Gazety Białostockiej”) 1952, nr 16

Hoffmanowa H., Śladami „Po Prostu”. Jeszcze raz o Zambrowie, „Życie Białostockie”, 2 XII 1955

Już wkrótce – pierwszy spust surówki z wielkiego pieca Huty im. Lenina. Kombinat bawełniany w Zambrowie rozpocznie produkcję, „Ilustrowany Kurier Polski”, 16 VII 1954

K. Mar., Kombinat a miasto, „Gazeta Białostocka”, 12 VI 1963

K.M., Rejestr zambrowskich bolączek, „Życie Białostockie”, 25–26 III 1956

Kaduszkiewicz A., O wkładzie prasy do planu sześcioletniego, „Gospodarka Planowa” 1949, nr 8

Kalinowska A., Na lewo od szosy. W orbicie białostockiej aglomeracji – Czarna Białostocka, „Gazeta Współczesna”, 3 V 1984

Kaltenbergh H., Kto za to odpowiada? Po co Zambrów owijać w bawełnę, „Sztandar Młodych”, 26 IV 1956

Karpiński B., Wielki awans, „Trybuna Wolności” 1954, nr 41

Klimaszewski R., Jeden dzień w Zambrowie, „Gazeta Białostocka”, 1 III 1955

Klimaszewski R., Na krótko przed rozruchem, „Gazeta Białostocka”, 6 VII 1954

Klimaszewski R., Obecność bardziej dostrzegana, „Gazeta Współczesna” 1 X 1988

Klimaszewski R., Pierwszy kilogram zambrowskiej przędzy, „Gazeta Białostocka”, 24–25 VII 1954

Klimaszewski R., Próba czasu, „Gazeta Współczesna”, 2–3 VII 1983

Klimaszewski R., Szukanie przebicia, „Gazeta Współczesna”, 19–20 III 1983

Klimaszewski R., Włókniarski bilans, „Gazeta Białostocka”, 27 III 1956

Kłosiński W., Złapać innego powietrza, „Kontakty” 1980, nr 7

Kombinat w Zambrowie podjął normalną produkcję, „Życie Białostockie”, 24–25 III 1955

Konczewski P., Maszenda W., Orgelbrand J.K., Ciechanowiec: życie miasta, „Za i Przeciw” 1980, nr 10

Kwiek H., 35 lat Zambrowskich Zakładów Przemysłu Bawełnianego, „Ziemia Łomżyńska” 1990

Leszczyńska A., Matriarchat. Chłoporobotnicy, „Tygodnik Kulturalny Orka” 1960, nr 44

LF, Ostatnie przygotowania w Zambrowie, „Trybuna Ludu”, 12 VII 1954

Lida A., Dzięki pomocy Związku Radzieckiego w Zambrowie rozbudowa kombinatu. W Fastach – nowa przędzalnia, „Życie Białostockie”, 22 IV 1955

Łaskarzewska G., Odmierzanie miary, „Kontakty” 1985, nr 31

Łozińska T., W Zambrowie wciąż nienajlepiej, „Życie Białostockie”, 19 I 1956

Maciejewski S., Światła wielkiego kombinatu, „Życie Literackie” 1973, nr 14

Majchrzak I., O naszą „naradę winnych”, „Po Prostu” 1955, nr 41

Miklaszewska M., Tam gdzie wzeszła bawełna, „Kontrasty” 1977, nr 7

Montaż maszyn obrączkowych dobiega końca. Uwaga Elektromontaż! Natychmiast nadesłać druty, „Gazeta Białostocka”, 10–11 VII 1954

Montaż maszyn w Zambrowie, „Gazeta Białostocka”, 2 VI 1954

Mrożek Z., Trzeba widzieć nie tylko plan, ale i ludzi, „Gazeta Białostocka”, 28 IV 1954

Na budowie nowych fabryk, „Trybuna Ludu”, 22 V 1954

Nicewicz Cz., Ważny etap w kształceniu pracujących, „Oświata Dorosłych” 1980, nr 2

Niwiński Z., Z Zambrowa wyjeżdżają i do Zambrowa wrócą, „Trybuna Ludu”, 27 IV 1952

Nowe obiekty przemysłowe i socjalne, dodatkowa produkcja, nowe uprawne pola, „Sztandar Młodych” 1955, nr 173

Nowymi osiągnięciami produkcyjnymi powitały masy pracujące Białostocczyzny 37 rocznicę Wielkiego Października, „Gazeta Białostocka”, 6–7 XI 1954

O Zambrowie mówi w wywiadzie dla Gazety wiceminister przemysłu lekkiego tow. Jóźwiak, „Gazeta Białostocka”, 5–6 V 1956

Ofiarnie pracuje załoga budowniczych kombinatu, zadania wykonać w terminie, „Gazeta Białostocka”, 23–24 X 1954

Oniszczuk J., Zwykłe życie potentata, „Kontakty” 1985, nr 3

Ostatnie prace przed uruchomieniem wielkiej przędzalni w Zambrowie, „Żołnierz Wolności”, 16 VII 1954

Pierwsze fragmenty kombinatu przekazane do użytku, „Gazeta Białostocka”, 4 XI 1954

Pisarek M., „Każdy ma chęć dopomóc…”, „Perspektywy” 1972, nr 28

Przemyska I., Nie od razu Czarną zbudowano, „Kontrasty” 1969, nr 7

Przesław J., Co robimy dla przyszłego mikroregionu, „Rada Narodowa” 1972, nr 47

Radziecka bawełna dla Zambrowa, „Trybuna Ludu”, 17 VII 1954

Rogala J., Miasto w puszczy, „Kontrasty” 1976, nr 2

Rok pracy Kombinatu Zambrowskiego. Rośnie produkcja i rosną ludzie, „Życie Białostockie”, 21 VII 1955

Rozpoczęto budowę tkalni w kombinacie zambrowskim, „Gazeta Białostocka”, 19 IV 1955

Ruszyły wszystkie maszyny, „Życie Białostockie”, 9 XI 1954

S.G., Zambrowski kombinat już rusza. Do otwarcia pozostało już tylko 3 dni, „Życie Białostockie”, 18–19 VII 1954

Seidler B., Republika kobiet, „Nowa Kultura” 1960, nr 25

Strumff T., Osnowa. Opisanie miasta Zambrowa przed reforma i po reformie, „Kontrasty” 1975, nr 11

Szepiel L., Jak zatrzymać prządkę?, „Gazeta Współczesna”, 30 IV 1984

Szeruga M., Budowa zmienia życie człowieka, „Zielony Sztandar” 1954, nr 8

Szopiński Z., Pierwszy próg, „Tygodnik Kulturalny” 1968, nr 34

Śliwonik R., O czarującym oszuście w Łomży, o surrealizmie w Zambrowie i kilka uwag ostrzejszych, „Kontakty” 1999, nr 3

Świerad S., Przeobrażenia, „Kamena” 1964, nr 21

T. Ł., Gorące dni Zambrowa. 7 listopada pełen rozruch kombinatu, „Życie Białostockie”, 31 X–1 XI 1954

Tartak w Czarnej Białostockiej, „Gazeta Białostocka”, 18 II 1975

Teyszerski R., Arcymistrz jest zmęczony, „Kierunki” 1974, nr 33

Tocki W., Różaniec historii, „Kontakty” 1981, nr 27

Trzeba przyjść z pomocą ofiarnym robotnikom z budowy kolektora. W Zambrowie czas liczy się na minuty, „Gazeta Białostocka”, 28 X 1954

W odpowiedzi na krytykę „Jeden dzień w Zambrowie”, „Gazeta Białostocka”, 2–3 VII 1955

W przededniu święta odrodzenia Kombinat w Zambrowie przekazany do produkcji, „Gazeta Białostocka”, 21 XI 1955

Warty produkcyjne na cześć 37 rocznicy Rewolucji Październikowej zaciągają budowniczowie kombinatu zambrowskiego, „Gazeta Białostocka”, 29 X 1954

Wasik E., Od „Światowida” do rozstrząsaczy, „Gromada-Rolnik Polski” 1983, nr 51

Wasiulonek W., Przed wielkim dniem Zambrowa. Rośnie nowa fabryka, „Życie Białostockie”, 11–12 VII 1954

Wielkie zakłady włókiennicze w Zambrowie zapewnią pełniejsze zaopatrzenie ludności. W połowie przyszłego roku ruszy pierwsza produkcja kombinatu, „Ilustrowany Kurier Polski”, 15 XI 1953

Wiernik B., Jak długo jeszcze będziemy odkrywać… Zambrów?, „Trybuna Wolności” 1954, nr 17

Wiśniewski M., Szok psychologiczny, „Kontakty” 1983, nr 50

Wiśniewski M., Wszystko na sprzedaż, „Kontakty” 1983, nr 51

Wiśniowski R., O Zambrowie po raz trzeci, „Po Prostu” 1956, nr 24

Wiśniowski R., Zambrów – dokumenty i konfrontacje, „Po Prostu” 1956, nr 18

Wołowski J., Było małe miasteczko, „Życie Warszawy”, 22 VII 1954

Wspaniały obiekt planu 6-letniego Kombinat Bawełniany w Zambrowie dziś rozpoczyna pracę, „Gazeta Białostocka”, 21 VII 1954

Wzrost dyscypliny, poprawa organizacji pracy, lepsze wykorzystanie maszyn – oto główne rezerwy zambrowskiej przędzalni, „Gazeta Białostocka”, 18 I 1956

Zagórska A., Elektronika na sznurku, „Kontakty” 1982, nr 27

Zambrów dotrzyma słowa. Załoga nie szczędzi trudu by zadanie wykonać w terminie, „Gazeta Białostocka”, 30–31 X 1954

Zaremba L., Kto kupi „Władimirca”?, „Plon” 1988, nr 26

Zawadzki K., 7 listopada już blisko, „Gazeta Łomżyńska” 1954, nr 9

Zawisza A., Aby do soboty, „Polityka” 1974, nr 43

Beletrystyka

Bruzda P., Nowak J., Trudna odmiana, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1955

Muszyńska-Hoffmanowa H., Córki, Iskry, Warszawa 1976

Muszyńska-Hoffmanowa H., Czupiradełko, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1962

OPRACOWANIA

Asanowicz S., Kilka uwag o absencji, „Przegląd Organizacji” 1965, nr 2

Atlas polskiego podziemia niepodległościowego 1944–1956, red. R. Wnuk, S. Poleszak, A. Jaczyńska, M. Śladecka, IPN, Warszawa–Lublin 2007

Atlas województwa białostockiego, red. J. Kostrowicki, Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa 1968

Bakun E., Barwijuk A., Szyszkowska A., Województwo białostockie. Zarys geograficzno-gospodarczy, WP, Warszawa 1961

Bakun E., Hahn E., Białostocczyzna w XXV-leciu PRL. Rozwój i przemiany społeczno-gospodarcze, FJN, Białystok 1969

Barański A., 50 lat Zespołu Szkół nr 1 im. gen. Stefana Roweckiego w Zambrowie, ZS nr 1, Zambrów 2009

Barwijuk A., Majecki H., Zarys gospodarczy powiatu łomżyńskiego, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1967

Barwijuk A., Podstawowe problemy industrializacji na tle rozwoju gospodarczego regionu białostockiego do 1960, „Rocznik Białostocki” 1967

Boćkowski D., Na zawsze razem. Białostocczyzna i Łomżyńskie w polityce radzieckiej w czasie II wojny światowej (IX 1939–VIII 1944), Neriton, Warszawa 2005

Buszko J., Historia Polski 1864–1948, PWN, Warszawa 1982

Cegielski J., Przełom w budownictwie mieszkaniowym: Zakład Osiedli Robotniczych 1948–1955, PWN, Warszawa 1983

Danilecki T., Działania terenowego aparatu UB podczas referendum ludowego i wyborów do sejmu ustawodawczego na przykładzie powiatu Bielsk Podlaski, „Zeszyty Regionalne. Pismo Poświęcone Dziejom i Kulturze Północno-Wschodniego Mazowsza” 2004, nr 2

Danilecki T., Zwolski M., Podlasie i Suwalszczyzna [w:] Stan wojenny w Polsce 1981––1983, red. A. Dudek, IPN, Warszawa 2003

Dobroński A., Białystok. Historia miasta, ZM Białegostoku, Białystok 2001

Dobroński A., Filipow K., Strzelcy kresowi z Zambrowa. 71 pułk piechoty, Muzeum Wojska w Białymstoku, Białystok 1997

Eisler J., Grudzień 1970. Geneza, przebieg, konsekwencje, Sensacje XX wieku, Warszawa 2000

Encyklopedia Techniki. Przemysł lekki, WN-T, Warszawa 1986

Encyclopaedia Judaica, vol. 16, Jerusalem 1971

Fidelis M., The New Proletarians. Women Industrial Workers and the State in Postwar Poland 1945–1957, Stanford University, History Department, Stanford 2006

Gawryluk D., Studium rozwoju architektury Zambrowa na tle małych miast Mazowsza i Podlasia, praca doktorska, Politechnika Krakowska, mps, Kraków 2005

Ginsbert A., Włocławek. Studium monograficzne, Arkady, Warszawa 1968

Głowiński M., Peereliada. Komentarze do słów 1976–1981, PIW, Warszawa 1993

Gnatowski M., Białostockie Zgrupowanie Partyzanckie, Filia Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku, Białystok 1994

Gnatowski M., Kulisy radzieckich starań o ponowne włączenie regionu białostockiego w skład ZSRR (1942–1944), „Studia Podlaskie” 2000, t. X

Gnatowski M., Specyficzne uwarunkowania kształtowania się władzy ludowej w regionie białostockim (lipiec 1944–styczeń 1947) [w:] Studia nad procesami rozwoju regionu białostockiego w 40-leciu PRL, red. M. Gnatowski, W. Nieciuński, W. Pukniel, OBN w Białymstoku, Białystok 1985

Gnatowski M., W radzieckich okowach. Studium o agresji 17 września 1939 r. i radzieckiej polityce w regionie łomżyńskim w latach 1939–1941, ŁTN im. Wagów, Łomża 1997

Gontarski M., Zambrów w dwudziestoleciu międzywojennym, praca magisterska, Filia Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku, mps, Zambrów 1995

Grala D. T., Reformy gospodarcze w PRL (1982–1989). Próba uratowania socjalizmu, TRIO, Warszawa 2005

Hahn E., 25 lat rozwoju gospodarczego na Białostocczyźnie, Biuletyn Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego Białegostoku 1969, nr 2

Horodeński R., Przemysł [w:] Białostockie, red. M. Gnatowski, PWN, Warszawa 1969

Horodeński R., Rola przemysłu w aktywizacji województwa białostockiego, PWN, Warszawa 1974

Horodeński R., Podemski Z., Pozarolnicza działalność produkcyjna w woj. białostockim. Główne kierunki i cechy rozwoju [w:] Województwo białostockie w XXX-leciu Polski Ludowej. Wybrane problemy społeczno-ekonomiczne, red. M. Gnatowski, „Ośrodek Badań Naukowych w Białymstoku. Rozprawy i Monografie” 1974, nr 1

Jankowski S., Przemysł [w:] Historia gospodarcza Polski (1939–1989), red. J. Kaliński, SGH, Warszawa 1996

Jemielity W., Podziały administracyjne powiatów łomżyńskiego i zambrowskiego w latach 1919–1990, „Studia Łomżyńskie”, t. IV, 1993

Kaczmarek T., Księga piw i browarów polskich, BC, Warszawa 1995

Kajetanowicz J., Polskie wojska lądowe 1945–1960. Skład bojowy, struktury organizacyjne i uzbrojenie, Europejskie Centrum Edukacyjne, Toruń 2005

Kaliński J., Gospodarka Polski w latach 1944–1989. Przemiany strukturalne, PWE, Warszawa 1995

Kaliński J., Historia gospodarcza XIX i XX w., PWE, Warszawa 2004

Kaliński J., Polityka gospodarcza Polski w latach 1948–1956, KiW, Warszawa 1987

Kaliński J., Luszniewicz J., Gospodarka centralnie kierowana [w:] Historia gospodarcza Polski (1939–1989), red. J. Kaliński, SGH, Warszawa 1996

Kamiński Ł., Lingua securitatis, „Pamięć i Sprawiedliwość”, 2003, nr 1

Kamiński Ł., Stosunek robotników do władzy 1944–1989 i jego ewolucja [w:] Dla władzy, obok władzy, przeciw władzy. Postawy robotników wielkich ośrodków przemysłowych w PRL, red. J. Neja, IPN, Warszawa 2005

Kantor J., Kukliński A., Struktura przestrzenna przemysłu na obszarze Polski w latach 1946–1956. Kierunki dyskusji i badań, „Prace Geograficzne” 1958, z. 7

Karpiński A., Polityka uprzemysłowienia Polski w latach 1958–1968, PWN, Warszawa 1969

Kiełczewska-Zalewska M., Kostrowicki J., Problemy aktywizacji małych miast w Polsce, „Nowe Drogi” 1956, nr 7/8

Kloc K., Historia samorządu robotniczego w PRL 1944–1989, SGH, Warszawa 1992

Koźniewski K., Historia co tydzień, Szkice o tygodnikach społeczno-kulturalnych 1950–1990, Czytelnik, Warszawa 1999

Kupiec L., Transport i łączność [w:] Białostockie, red. M. Gnatowski, PWN, Warszawa 1969

Kwiatkowski S., Ciechanowiec, Pojezierze, Olsztyn 1983

Landau Z., Główne tendencje rozwoju gospodarczego Polski Ludowej [w:] U źródeł polskiego kryzysu. Społeczno-ekonomiczne uwarunkowania rozwoju gospodarczego Polski w latach osiemdziesiątych, red. A. Müller, PWN, Warszawa 1985

Latuch M., Migracje wewnętrzne w Polsce na tle industrializacji (1950–1960), PWE, Warszawa 1970

Lesiakowski K., Strajki robotników łódzkich w lutym 1971 r., „Pamięć i Sprawiedliwość” 2002, nr 1

Lesiakowski K., Strajki robotnicze w Łodzi 1945–1976, IPN, Łódź 2008

Leszczyński A., Sprawy do załatwienia. „Listy do Po Prostu” 1955–1957, Warszawa 2000

Lewtakowa M.D., Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Konarskiego w Zambrowie. Zarys monografii, Zambrów–Warszawa 1996

Libionka D., Duchowieństwo diecezji łomżyńskiej wobec antysemityzmu i zagłady Żydów [w:] Wokół Jedwabnego, t. I: Studia, red. P. Machcewicz, K. Persak, IPN, Warszawa 2002

Lijewski T., Uprzemysłowienie Polski 1945–1975: przemiany strukturalne i przestrzenne, PWN, Warszawa 1978

Lijewski T., Zmiany przestrzennego zagospodarowania Polski w latach 1945–1989, Warszawa 1993

Lubicz-Łapiński Ł., Osadnictwo rycerskie w powiecie zambrowskim od końca XIV do połowy XV wieku na tle procesów osadniczych na Mazowszu północnym, „Zeszyty Regionalne. Pismo Poświęcone Dziejom i Kulturze Północno-Wschodniego Mazowsza”, nr 2, 2004

Łabuszewski T., Pacyfikacja wsi białostockich przez KBW do końca lipca 1945 r. [w:] Dzieje polskiego podziemia na Białostocczyźnie w latach 1939–1956. Materiały z sesji naukowej – 24 kwietnia 1992 r. – w Instytucie Studiów Politycznych PAN, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 1992

Łomżyńskie w XL-leciu PRL, red. H. Białobrzeski, Łomża 1984

Łopieńska B.N., Szymańska E., Stare numery, Alfa, Warszawa 1990

Łukasiak J., Mazowiecka Szkoła Podchorążych Rezerwy Artylerii im gen. Józefa Bema, Ajaks, Pruszków 1999

Łukasiak J., Szkoła Podchorążych Rezerwy Piechoty, Ajaks, Pruszków 2003

Łukaszyński J., Procesy demograficzne w regionie białostockim [w:] Studia nad procesami rozwoju regionu białostockiego w 40-leciu PRL, red. M. Gnatowski, W. Nieciuński, W. Pukniel, OBN, Białystok 1985

Malanowska A., Z dziejów walk z okupantami w powiecie zambrowskim w latach 1939–1945, Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa 2003

Malec M., Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski, PWN, Warszawa 2003

Mazurek M., Socjalistyczny zakład pracy. Porównanie fabrycznej codzienności w PRL i NRD u progu lat sześćdziesiątych, TRIO, Warszawa 2005

Milewski J. J., Polacy i Żydzi w Jedwabnem i okolicy przed 22 czerwca 1941 r. [w:] Wokół Jedwabnego, t. I: Studia, red. P. Machcewicz, K. Persak, IPN, Warszawa 2002

Misztal S., Kaczorowski W., Regionalne zróżnicowanie procesu uprzemysłowienia Polski 1945–1975, PWN, Warszawa 1983

Mitas W., Organizacja i ekonomika przedsiębiorstw przemysłu lekkiego, cz. 1, Studium Ekonomiki Przemysłu Lekkiego, Warszawa 1965

Mroczek J. S., Zambrów. Zarys dziejów, OBN, Białystok 1982

Mrzygłód T., Polityka rozmieszczenia przemysłu w Polsce 1946–1948, KiW, Warsza-wa 1962

Nagurski T., Wybrane zagadnienia rozwoju ludnościowego i gospodarczego małych miast na przykładzie województwa łódzkiego, Ossolineum, Wrocław 1972

Nasi w Sejmie i w Senacie. Posłowie i senatorowie wybrani z listy „Solidarności”, OW Volumen, Warszawa 1990

Niemira K., Analiza zmian struktury funkcjonalnej Zambrowa na podstawie zdjęć lotniczych i materiałów kartograficznych, praca magisterska, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, mps, Toruń 2007

Pachelska H., Przemiany techniczne i technologiczne w przemyśle drzewnym na ziemiach polskich w latach 1870–1939, SGGW, Warszawa 2003

Paczkowski A., Pół wieku dziejów Polski 1939–1989, PWN, Warszawa 2000

Paczkowski A., Strajki, bunty, manifestacje jako „polska droga” przez socjalizm, PTPN, Poznań 2003

Pasko A., Zagadnienia realizacji planu 6-letniego w przemyśle w województwie białostockim w latach 1950–1955 [w:] Polska i jej wschodni sąsiedzi w XX wieku. Studia i materiały ofiarowane prof. dr. hab. Michałowi Gnatowskiemu w 70-lecie urodzin, red. H. Konopka, D. Boćkowski, UwB, Białystok 2004

Pączka S., Struktura przestrzenna przemysłu włókienniczego w Polsce, Uniwersytet Łódzki, Łódź 1979

Pernal M., Skórzyński J., Kalendarium Solidarności 1980–1989, Agencja Omnipress, Warszawa 1990

Persak K., Sprawa Henryka Hollanda, ISP PAN–IPN, Warszawa 2006

Pestka H., Piłka nożna na ziemi łomżyńskiej w latach 1917–1997. Dwadzieścia lat Łomżyńskiego Okręgowego Związku Piłki Nożnej, ŁOZPN, Łomża 1998

Piórkowski T., Artylerzyści z cenzusem. Mazowiecka Szkoła Podchorążych Rezerwy Artylerii im gen. Józefa Bema (1937–1939), Ajaks, Pruszków 2003

Podhoroski A., Horodeński R., Rozwój i przemiany strukturalne przemysłu w woj. białostockim w latach 1960–1965 [w:] Procesy ekonomiczne i demograficzne w województwie białostockim. Wybrane problemy z lat 1945–1965, PWN, Warszawa 1972

Podhoroski A., Tuderowicz S., Sieć i system osadniczy regionu białostockiego [w:] Województwo białostockie w XXX-leciu Polski Ludowej. Wybrane problemy społeczno-ekonomiczne, red. M. Gnatowski, „Ośrodek Badań Naukowych w Białymstoku. Rozprawy i Monografie” 1974, nr 1

Poleszak S., Antykomunistyczne podziemie zbrojne w Łomżyńskiem i Grajewskiem w latach 1945–1947, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2002, nr 2

Poniatowicz M., Procesy urbanizacyjne na obszarze Polski północno-wschodniej, UwB, Białystok 1998

Przemiany strukturalne w przemyśle województwa łomżyńskiego w latach 1989–1993, WUS, Łomża 1994

Pukniel W., Liczba i struktura ludności w województwie białostockim w latach 1949–1965 [w:] Procesy ekonomiczne i demograficzne w województwie białostockim. Wybrane problemy z lat 1945–1965, PWN, Warszawa 1972

Rabska T., Prawny mechanizm kierowania gospodarką i działalność prawodawcza administracji i jej uwarunkowania, Ossolineum, Wrocław–Warszawa 1990

Raciborski J., Przyczynek do ideologii industrializacji w okresie planu 6-letniego w Polsce, „Ekonomista” 1986, nr 4–5

Ramotowski J., Kolonizacja niemiecka w departamencie białostockim Prus Nowowschodnich, „Zeszyty Naukowe Filii Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku”, z. 6, „Humanistyka”, t. XII, „Prace Historyczne”, 1989

Rozwój społeczno-gospodarczy rejonu uprzemysławianego. Na przykładzie rejonu Płocka, red. D. Gałaj, PWN, Warszawa 1973

Ruzikowski T., Tajni współpracownicy pionów operacyjnych aparatu bezpieczeństwa 1950–1984, „Pamięć i Sprawiedliwość”, 2003, nr 1

Rykowski Z., Władyka W., Polska próba. Październik 1956, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1989

Sagan I., Procesy uprzemysłowienia w powojennej Polsce, GTN, Gdańsk 1995

Strzembosz T., Antysowiecka partyzantka i konspiracja nad Biebrzą X 1939–VI 1941, Neriton, Warszawa 2004

Sychowicz K., Zambrów na przestrzeni wieków, UM, Zambrów 2006

Sychowicz K., Ziemia Łomżyńska i jej mieszkańcy w latach 1944–1956 (czyli jak to było naprawdę), Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Łomżyńskiej, Łomża 2005

Szabłowski J., Produkcja i zatrudnienie w przemyśle w regionie białostockim [w:] Studia nad procesami rozwoju regionu białostockiego w 40-leciu PRL, red. M. Gnatowski, W. Nieciuński, W. Pukniel, OBN w Białymstoku, Białystok 1985

Szyszkowska A., Województwo białostockie, Czytelnik, Warszawa 1951, s. 3

Towalski R., Konflikty przemysłowe w Europie Zachodniej i w Polsce (ze szczególnym uwzględnieniem lat dziewięćdziesiątych XX wieku), SGH, Warszawa 2001

Tuderowicz S., Ogólna charakterystyka regionu [w:] Białostockie, red. M. Gnatowski, PWN, Warszawa 1969

Tybor J., Przemysł włókienniczy w Planie 6-letnim, Warszawa 1952

Tymiński M., PZPR i Przedsiębiorstwo. Nadzór partyjny nad zakładami przemysłowymi 1956–1970, TRIO, Warszawa 2001

Walesieniuk T., Historia Spółdzielni Mleczarskiej w Zambrowie, „Wieści Zambrowskie” 2001, nr 10

Werblan L., Rodowody Podedwornych, nakład autorki, Warszawa 2005

Werwicki A., Przemiany w uprzemysłowieniu województwa białostockiego, „Przegląd Geograficzny” 1957, nr 3

Wiśniewski T., Dzieje Gminy Żydowskiej w Zambrowie, „Wiadomości Zambrowskie” 1991, nr 5/6

Witkowski J., Migracje a ruchliwość społeczna ludności w Polsce, SGPiS, Warszawa 1985

Wnuk R., „Za pierwszego Sowieta”. Polska konspiracja na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej (wrzesień 1939–czerwiec 1941), ISP PAN, IPN, Warszawa 2007

Województwo białostockie w XXX-leciu PRL. Rozwój społeczno-gospodarczego, red. E. Hahn, Białystok 1974

Z kroniki woj. białostockiego w latach 1944–1974 [w:] Województwo białostockie w XXX-leciu Polski Ludowej. Wybrane problemy społeczno-ekonomiczne, red. M. Gnatowski, PWN, Warszawa 1974

Zawistowski A., Koniec legendy, „Wieści Zambrowskie” 2000, nr 2

Zawistowski A., Obozy hitlerowskie w Zambrowie, „Wiadomości Zambrowskie” 1995, nr 22–23

Zawistowski A., Uprzemysłowienie województwa białostockiego w planie sześcioletnim. Zamierzenia i efekty, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2008, nr 1

Zawistowski A., Parafia Zambrów 1283–1945, „Wiadomości Zambrowskie” 1995, nr 20

Zawistowski A., Zagłada, „Wiadomości Zambrowskie” 1996, nr 2

Zawistowski A., Zambrów – losy miasta i kombinatu. Przyczynek do dziejów nieudanej rozbudowy Białostockiego Okręgu Przemysłowego [w:] Stare okręgi przemysłowe. Problemy industrializacji i dezindustrializacji, red. W. Morawski, A. Zawistowski, SGH, Warszawa 2008

SPIS TABLIC

Fluktuacja ludności w wybranych miastach zachodniej Białostocczyzny w latach 1938–1945

Akcje przypisywane oddziałom partyzanckim w latach 1949–1951 w województwie białostockim

Zakłady przemysłowe w powiecie łomżyńskim według rodzaju własności w połowie lat czterdziestych XX w.

Spółdzielnie w powiecie łomżyńskim w połowie lat czterdziestych XX w.

Zakłady pracy w Zambrowie na początku lat pięćdziesiątych XX w.

Sytuacja mieszkaniowa w Zambrowie 1 stycznia 1949 r. (na tle wybranych miast zachodniej Białostocczyzny)

Liczba inwestycji przemysłowych na Białostocczyźnie przewidzianych w planie sześcioletnim

Wykonywanie planu techniczno-finansowego przez ZZPB w latach 1957–1971

Produkcja ZZPB na tle produkcji krajowych zakładów przemysłu bawełnianego w latach 1960–1971

Produkcja ZZPB na tle produkcji krajowych zakładów przemysłu bawełnianego w latach 1972–1982

Poziom wykształcenia pracowników ZZPB w 1969 r.

Pracownicy ZZPB, którzy 31 grudnia 1965 r. nie mieli ukończonej szkoły podstawowej

Zatrudnienie w ZZPB w III i IV kwartale 1954 r.

Zatrudnienie w ZZPB w latach 1954–1964 na tle krajowego przemysłu bawełnianego (w latach 1958–1964 łącznie z uczniami)

Zatrudnienie w ZZPB w latach 1965–1974 na tle krajowego przemysłu bawełnianego (w latach 1965–1968 łącznie z uczniami)

Zatrudnienie w ZZPB w latach 1975–1986 na tle krajowego przemysłu bawełnianego

Liczba robotników zatrudnionych w poszczególnych wydziałach ZZPB w latach 1959–1964 i 1967–1971

Fluktuacja kadr w ZZPB w latach 1964–1969

Choroby najczęściej rzutujące na absencję chorobową w ZZPB w latach 1971–1973

Wypadki przy pracy w trzech kwartałach 1969 r. w największych zakładach przemysłu lekkiego w województwie białostockim

Zestawienie z wykonania czynów społecznych i produkcyjnych w 1971 r. podjętych dla poparcia nowego kierownictwa partii i rządu oraz VI Zjazdu PZPR (w tys. zł)

Przeciętna płaca roczna w ZZPB na tle przeciętnej płacy w zakładach przemysłu bawełnianego w Polsce i w BZPB „Fasty” w latach 1959–1967 (w zł)

Przeciętne roczne wynagrodzenie pracowników przędzalni i tkalni w ZZPB w latach 1959–1964 (w zł)

Średnia miesięczna płaca w ZZPB na tle przeciętnej płacy w zakładach przemysłu bawełnianego w Polsce oraz BZPB „Fasty” i ŁZPB „Narew” w latach 1968–1969 (w zł)

Średnia miesięczna płaca (w złotych) w ZZPB w latach 1973–1980 (dane orientacyjne)

Skierowania do ośrodków wczasowych wydane przez RZ ZZPB w latach 1968–1970

Liczba dzieci pracowników ZZPB wysłanych na zorganizowany wypoczynek w latach 1968–1971

Członkowie PZPR w ZZPB w latach 1954–1989

Skład socjalny członków PZPR w ZZPB w latach 1960, 1964, 1966 i 1972

Odsetek członków partii wśród pracowników poszczególnych jednostek ZZPB w latach 1960–1972

Liczebność zakładowej organizacji ZMS w ZZPB w latach 1958–1972

Dynamika wzrostu ludności Zambrowa na tle liczebności załogi ZZPB w latach 1946–1985 (w tys.)

Członkowie NSZZ Solidarność w zakładach pracy Zambrowa (stan na 26 listopada 1980 r.)

SPIS MAP

Powiat zambrowski w XV–XVIII w.

Struktura funkcjonalna Zambrowa (stan w rok 1942)

Planowany „trójkąt uprzemysłowienia” w woj. białostockim

ZZPB na tle struktury funkcjonalnej Zambrowa w 1960 r.

SPIS WYKRESÓW

Ludność Zambrowa w latach 1938–1950 (w tys.).

Zabójstwa przypisywane przez władze komunistyczne podziemiu niepodległościowemu w latach 1945–1948 na terenie przyszłego powiatu zambrowskiego

Liczba odpowiedzi twierdzących w referendum czerwcowym 1946 r. (w proc.)

Ukrywający się w poszczególnych powiatach województwa białostockiego w 1951 r.

Przeciętny miesięcznik wskaźnik dni zasiłkowych na stu ubezpieczonych w ZZPB w latach 1969–1971 na tle wskaźnika ogólnokrajowego i wskaźników wojewódzkich (w latach 1969–1970 dane za I–III kwartał)

Dynamika liczby członków PZPR w ZZPB na tle ważniejszych wydarzeń

Dynamika wzrostu liczby ludności Zambrowa na tle rozwoju ZZPB (w tys.)

Ludność Ciechanowca, Czarnej Białostockiej i Zambrowa w wybranych latach 1938–1990

INDEKS OSÓB

Adamczyk Zenon

Adamski Jan

„Agat”, TW

„Akacja”, TW

Alster Antoni

Ambroziewicz Jerzy

„Antoni”, TW

„Aron”, TW

Asanowicz Stefan

„Asesor”, TW

„Asnyk”, TW

Bacławski Stanisław

Bakun Edward

Balzak Honoré de

Barańska Maria

Barański Adam

Barwijuk Andrzej

„Batalion”, TW

Bauman Zbigniew

„Bazalt”, TW

Berkowicz Andrzej

Białobrzeski Henryk

Biegański Sławomir

Biernacki Piotr

Bierut Bolesław

Biesiada Roman

Bobe Henryk

Boćkowski Daniel

Broniarek Romuald

Bruzda Piotr

Brzeski Witalis

„Brzoza”, TW

Buszko Józef

Cegielski Jerzy

Chalecka-Połocka Lucyna

Chojęta Zbigniew

Chrobak Jan

Chrostowska Leokadia

Chudziński Czesław

Cisowski Teofil

Codogni Paulina

„Cygan”, TW

Cyl Mieczysław

„Czarny”, TW

Czernek Helena

Czerniawski Mieczysław

Czerniewicz Olgierd

Dahrendorf Ralf

Danilecki Tomasz

Danielewski Edward

Daniszewski Edward

Dąbrowski Jacek

Dmochowski Tadeusz

Dobroński Adam

Dolecki Zbigniew

Duda Janusz

Dudek Antoni

Dudko K.

Dziejma Michał

„Edward”, TW

Eisler Jerzy

„Ewa”, TW

Fastyn Janusz

Fidelis Małgorzata

Filipow Krzysztof

Flaubert Gustave

Fourier Ewa

Frejdlich Konrad

Galewski Edward

Gałaj Dyzma

Gasperowicz Anna

Gawkowski Henryk

Gawryluk Dorota

Giełżyński Wojciech

Gilejko Leszek

Glinkowski Bernard

Głowiński Michał

Gnatowski Michał

„Gol”, TW

Golański Z.

Gomułka Władysław

Gontarski Mariusz

Grala Dariusz T.

Grysin Janusz

Grzebalski Jan

Guzowski Ryszard

Gwozdek Zdzisław

Haczek Czesław

Hahn Edmund

Horodeński Ryszard

Hoffmanowa Hanna zob. Muszyńska-Hoffmanowa Hanna

Ignatow

„Iza”, TW

Jabłoński Jan

Jaczyńska Agnieszka

Jagiełło-Łysiowa Eugenia

Jałosiński Aleksander

Jan Paweł II

„Janek”, TW

Jankowski Stanisław

„Jarek”, TW

Jaroszewicz Piotr

„Jarosław”, TW

Jemielity Witold

„Józef”, TW

Jóźwiak Alojzy

„Junior”, TW

„Jurga”, TW

Kaczmarek Tadeusz

Kaczorowski Wojciech

Kaduszkiewicz Andrzej

Kajetanowicz Jerzy

Kalinowska Anna

Kalinowska Irena

Kaliński Janusz

„Kalski”, TW

Kaltenbergh Hanna

Kałamacka Barbara

Kamiński Łukasz

Kantor Jan

Karpiński Andrzej

Karpiński Bolesław

Karwowski Edward

Kiełczewska-Zalewska Maria

Kietliński Marek

Klimaszewski Ryszard

Kloc Kazimierz

Kłosiński Wawrzyniec

Kocoń Leszek

„Koliber”, TW

Komorowski

Komorowski Antoni

Konczewski Piotr

Kondej Irena

Konopka Hanna

„Konrad”, TW

Korytkowski Henryk

Kossakowski Stanisław

Kostrowicki Jerzy

Kowal Tadeusz

„Kowalski”, TW

Kowalski Julian

Koźniewski Kazimierz

„Krab”, TW

Krawczyk Jerzy

„Kruk” zob. Tokarzewski Ferdynand

„Krystyna”, TW

„Krzysiek”, TW

Krzywkowski Stanisław

Krzyżewski Waldemar

Kukliński Antoni

Kula Witold

Kułak Jerzy

Kupiec Leszek Jerzy

Kuropieska Józef

Kwiatkowski Stefan

Kwiek Helena

Lachrt Z.

Landau Zbigniew

Lasota Eligiusz

Latuch Mikołaj

Lesiakowski Krzysztof

Leszczyńska Agnieszka

Leszczyński Adam

Lenin Włodzimierz (właśc. Włodzimierz Uljanow)

Lewinsky Yom-Tov

Lewtakowa Marta D.

Libionka Dariusz

Lida A.

Lijewski Teofil

Liniarski Władysław

„Lipski”, TW

Lubicz-Łapiński Łukasz

Luszniewicz Jacek

Łabuszewski Tomasz

Łapiński Piotr

Łaskarzewska Genowefa

Łomociński Eugeniusz

Łopieńska Barbara N.

Łozińska T.

Łukasiak Jan

Łukasiak Władysław

Łukaszyński Jerzy

Machcewicz Paweł

Maciejewski Stefan

Mackiewicz Grzegorz

Majchrzak Irena

Majecki Henryk

Majewski Czesław

Malanowska Aniela

Malec Maria

Mamos M.

Mar. K.

Marchewka Stanisław

Maszenda Waldemar

„Mat”, TW

Mazurek Małgorzata

„Mery”, TW

Mianowska Ewa

„Miki”, TW

Miklaszewska Marta

Mikołajczyk Stanisław

Milewski Jan J.

Minc Hilary

„Minor”, TW

Mioduszewski Stanisław

Misztal Stanisław

„Mit”, TW

Mitas Wacław

Mniszkówna Helena

Mołotow Wiaczesław

Morawski Wojciech

Mroczek Józef Stanisław

Mrożek Zofia

Mrzygłód Tadeusz

„Mścisław” zob. Liniarski Władysław

Müller Aleksander

Muszyńska-Hoffmanowa Hanna

Nagurski Teodor

Neja Jarosław

Nicewicz Czesław

Nieciuński Witold

Niemira Kamil

Niwiński Zdzisław

„Noc”, TW

Nowak Jan

„Nowakowski”, TW

Nowakowski Zdzisław

Olkowski Władysław

Olszewska Barbara W.

Olszewski Jan

Oniszczuk Jan

„Opal”, TW

Orgelbrand Jan K.

„Orkan”, TW

Orzechowski Marian

Ossowski Henryk

Paczkowski Andrzej

Pasko Artur

Pawelczak Irena

Pączka Stanisław

Pernal Marek

„Pers”, TW

Persak Krzysztof

Pestka Henryk

Piórkowski Tadeusz

Pisarek Mieczysław

Podedworny Bolesław

Podemski Zbigniew

Podgórski Józef

Podhoroski Arkadiusz

Podolski Roman

Poleszak Sławomir

Poniatowicz Marzanna

Prindisz

Prus Bolesław (właśc. Aleksander Głowacki)

„Przemek”, TW

Przemyska Irena

Przerwa Jan

Przesław Józef

Pukniel Wiktor

Rabska Teresa

Raciborski Jacek

Radwański

Radziwon Stanisław

Ramotowski Jerzy

Ribbentrop Joachim von

„Robert”, TW

Rogala Jan

„Rola” zob. Gawkowski Henryk

„Rola” zob. Żymierski Michał

„Roma”, TW

Romanow A.

Roszczenko Włodzimierz

Rowiński Aleksander

Różański Henryk

Rutkowski Marek

Ruzikowski Tadeusz

„Ryba” zob. Marchewka Stanisław

Rykowski Zbysław

Sagan Iwona

„Samowar”, TW

Seidler Barbara

Selerowski Bolesław

Sienkiewicz Henryk

Skawski Grzegorz

Skawski Waldemar

Skórzyński Jan

„Smuga”, TW

„Sosna”, TW

Sosna Grzegorz

Spałek Wacław

Stalin Józef (właśc. Józef Dżugaszwili)

Stawiński Eugeniusz

Stendhal (właśc. Henri Beyle)

Strenkowski Jarosław

Strumff Tadeusz

Strzałkowska Zofia

Strzembosz Tomasz

Stupnik Icchak

„Sum”, TW

Sychowicz Krzysztof

Szabłowski Józef

Szepiel Lucyna

Szeruga Michał

Szołochow Michaił

Szopiński Zbigniew

Szram Zygmunt

Szymańska Ewa

Szyszkowska Anna

Śladecka Magdalena

Śliwonik Roman

Świerad Stanisław

„Tadek”, TW

Teyszerski Romuald

Thackeray William Makepeace

„Tkacz”, TW

Tocki W.

Tokarzewski Ferdynand

Tołstoj Aleksiej

Tołstoj Lew

„Tomasz”, TW

Toński Stanisław

Towalski Rafał

Tuderowicz Stanisław

Turski Ryszard

Tybor Ignacy

Tylski Krzysztof

Tymiński Maciej

Urban Jerzy

Urbaniak Władysław

Walesieniuk Tadeusz

Wałęsa Lech

Wasik E.

Wasiulonek Wiktor

Waszkiewicz Mikołaj

Ważyk Adam

Werblan Lidia

Werwicki Andrzej

Wiernik Bronisław

„Wiosna”, TW

Wiśniewski Marian

Wiśniewski Tomasz

Wiśniowski Ryszard

Witczak

Władyka Wiesław

Wnuk Rafał

Wołowski Jacek

Wszeborowski Leszek

„Zachar”, TW

Zagdański Czesław

Zagórska Alicja

Zaremba Ludwik

Zaręba Marian

Zarzycki Eugeniusz

Zasadziński Edward

Zawadzki K.

Zawistowski Andrzej

Zawisza Andrzej

„Zefir”, TW

Zimand Roman

Zińczuk Piotr

„Ziółkowski”, TW

Zwolski Marcin

Żeglicki Tadeusz

„Żegota”, TW

Żymierski Michał