Recenzja: prof. STANISŁAW JANKOWIAK

Redakcja: ERNEST DYCZEK

Korekta: KRYSTYNA HENZEL-DYCZEK

Projekt graficzny serii: IWONA LEMIRSKA

Projekt okładki: TOMASZ PRZEDPEŁSKI

Skład: ess studio graficzne

Zdjęcie na okładce: Szczecin, 22 stycznia 1971 r.

© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu
Oddział w Szczecinie, 2010

ISBN 978-83-65574-23-7

Instytut Pamięci Narodowej
Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu
ul. Wołoska 7, 02-675 Warszawa
tel. (+48 12) 581-87-78/77/76
e-mail: sekretariat.ipn@ipn.gov.pl
Zapraszamy na naszą stronę internetową
www.ipn.gov.pl
oraz do księgarni internetowej
www.ipn.poczytaj.pl

Wstęp

W PRL pod koniec lat sześćdziesiątych narastał kryzys społeczny, polityczny i ekonomiczny. Władze sięgnęły po nieudolne reformy gospodarcze, chcąc ratować niekorzystną sytuację w kraju, a zwiastunem reform miała być tzw. regulacja cenowa (podwyżka cen), obejmująca głównie podstawowe artykuły spożywcze. Wprowadzono ją w niedzielę 13 grudnia 1970 r. W efekcie kolejnej „operacji cenowej”, najwięcej traciły osoby o najniższych dochodach. Rząd zamierzał zrekompensować podwyżkę m.in. poprzez dodatki do pensji dla najniżej uposażonych i rodzin wielodzietnych. Tak drastyczny wzrost cen spowodował reakcję społeczeństwa. Już 14 grudnia 1970 r., jako pierwsi zastrajkowali robotnicy z wydziałów S-3 i S-4 Stoczni im. Lenina w Gdańsku. Żądali cofnięcia zapowiadanych zmian, czego nie mogła spełnić dyrekcja stoczni. Wobec nie zrealizowania tego postulatu, stoczniowcy zdecydowali się wyjść na ulice miasta. Swoje pierwsze kroki skierowali do gmachu Komitetu Wojewódzkiego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (KW PZPR) w Gdańsku. Nie zastali tam jednak I sekretarza KW PZPR Alojzego Karkoszki, który w tym czasie przebywał w Warszawie na VI Plenum Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (KC PZPR), a wystąpienie Zenona Jundziłła, sekretarza organizacyjnego KW PZPR, zostało zignorowane i wygwizdane. Stoczniowcy, wraz z młodzieżą i robotnikami z innych zakładów pracy, którzy spontanicznie przyłączali się do pochodu, przemaszerowali ulicami miasta. Po raz pierwszy zostali zaatakowani przez Milicję Obywatelską (MO) i Wojsko Polskie (WP) po godzinie szesnastej. Od tego czasu w mieście rozpoczęły się regularne walki pomiędzy protestującymi a milicjantami i żołnierzami, trwające do późnych godzin nocnych[1].

Rano, 15 grudnia, walki w Gdańsku przybrały jeszcze dramatyczniejszy obrót. Milicja zaczęła używać broni ostrej (decyzję podjął Władysław Gomułka), co spowodowało śmierć kilku pierwszych osób. Demonstranci domagali się uwolnienia, jak mniemali, przetrzymywanych w Komendzie Miejskiej Milicji Obywatelskiej (KMMO) w Gdańsku osób zatrzymanych poprzedniego dnia. Milicjanci używali petard, gazów łzawiących oraz broni. W toku walk podpalono budynek KW PZPR. W pacyfikacji demonstracji użyto ciężkiego sprzętu wojskowego, w tym czołgów, wozów opancerzonych oraz helikopterów, z których zrzucano gazy łzawiące oraz strzelano z broni ostrej. Bilans tego dnia zamknął się liczbą siedmiu zabitych. Następnego dnia w mieście nadal trwały walki. Gdy 16 grudnia robotnicy ze Stoczni Gdańskiej zamierzali ponownie wyjść do centrum, zostali ostrzelani przez wojsko i milicję. Zabito dwie osoby, a kilkanaście zostało rannych. Ogłoszono strajk okupacyjny, wybrano Komitet Strajkowy na czele którego stanął Zbigniew Jarosz[2]. Strajk jednak został spacyfikowany, a sytuacja w mieście normalizowała się. Następnego dnia do masakry doszło w Gdyni.

W nocy z 16 na 17 grudnia 1970 r. wojsko i Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej (ZOMO) rozpoczęły blokadę Stoczni im. Komuny Paryskiej, całkowicie uniemożliwiając dojście do niej. Robotnicy przyjeżdżający rano na stację Szybkiej Kolei Miejskiej (SKM) Gdynia-Stocznia, natknęli się na blokadę dróg wokół stoczni. Zgromadzony tam tłum napierał, gdyż kolejne pociągi przywoziły ludzi. Tłum nie cofnął się pomimo apeli milicji. Milicjanci schowali się za żołnierzy, którzy otworzyli ogień do ludzi, stojących na wiadukcie. Rozgorzała nierówna walka. Gdyńskie szpitale zapełniły się rannymi i zabitymi. Ludzie uformowali kilka pochodów i ruszyli przez miasto w kierunku Prezydium Miejskiej Rady Narodowej (PMRN). W mieście doszło do nierównej walki między społeczeństwem a aparatem władzy. Zginęło osiemnaście osób, kilkaset zostało rannych. Milicjanci w podziemiach PMRN urządzili prawdziwą katownię, gdzie zwożono przechodniów zatrzymywanych na ulicach. Metody stosowane przez milicjantów przypominały te stosowane przez hitlerowskie gestapo w czasie II wojny światowej[3].

Do 17 grudnia panował w Szczecinie spokój, choć w raportach SB odnotowywano napiętą sytuację w zakładach pracy. Tego dnia około godziny 10.00 odbył się w Stoczni im. Adolfa Warskiego wiec, podczas którego domagano się odwołania podwyżki cen oraz rozmowy z I sekretarzem KW PZPR w Szczecinie Antonim Walaszkiem[4]. Rozmowy jednak nie odbyły się, a Walaszek miał stwierdzić, że z „motłochem rozmawiać nie będzie”. O godzinie 10.30 ponad sześciuset stoczniowców opuściło stocznię. Po sformowaniu pochodu i dołączeniu do niego pracowników pobliskich przedsiębiorstw, wyruszono w stronę KW PZPR[5]. Siły porządkowe nie chcąc dopuścić, by robotnicy przedostali się do centrum, zaatakowały ich. Doszło do gwałtownych starć, które trwały przez cały dzień i objęły po pewnym czasie dużą część miasta. Sformowano kilka następnych pochodów, które za cel obrały budynek KW PZPR. Zbierający się przy nim ludzie zaczęli rzucać w niego kamienie i butelki z benzyną. Spowodowały one pożar, który ogarnął cały budynek. I sekretarz KW PZPR Antoni Walaszek podjął decyzję o jego ewakuacji, zaś tłum nie dopuścił straży pożarnej do budynku. Do miasta ściągnięto posiłki wojskowe, w tym te, które wcześniej pacyfikowały Gdańsk i Gdynię. Około godziny czternastej tłum wokół budynku Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR) liczył w przybliżeniu 20 tys. osób. Rozpoczęto także szturm na Komendę Wojewódzką Milicji Obywatelskiej (KW MO) przy ul. Małopolskiej i areszt śledczy, w którym jakoby przebywać mieli aresztowani wcześniej demonstranci oraz przedstawiciele domniemanego Komitetu Strajkowego ze Stoczni im. Warskiego. Budynek również podpalono. Według M. Paziewskiego pierwsze strzały z okien komendy wojewódzkiej milicji w kierunku ludzi padły około godziny 15.30. Kilka godzin później zginęło przed komendą jedenaście osób[6]. Na pomoc milicji, znajdującej się w atakowanym budynku, przyszło wojsko. Podobnie jak w Trójmieście, wprowadzono godzinę milicyjną od 18.00 do 6.00[7]. Do walk doszło jeszcze w kilku innych miejscach w mieście (Prokuratura Wojewódzka, PMRN, Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej [PWRN]), a ich wynikiem była śmierć kolejnych osób.

Następnego dnia ludzie zbierali się od rana na pl. Żołnierza Polskiego w Szczecinie. Tłum zaatakował tam wozy pancerne kamieniami i butelkami z benzyną. Odpowiedziano ogniem. W kilku innych punktach miasta, gdzie robotnicy próbowali formować pochody i atakować budynki instytucji państwowych kojarzonych z władzą, też użyto broni palnej. Tego dnia zatrzymano ogółem ponad 200 osób, w większości ludzi młodych lub bardzo młodych. W następnych dniach nadal dochodziło w mieście do potyczek z użyciem broni przez wojsko i milicję.

18 grudnia w kilku szczecińskich zakładach doszło do proklamowania strajku (Stocznia „Parnica”, Port, Stocznia im. „Warskiego”, Stocznia Remontowa „Gryfia”). Największy Komitet Strajkowy powstał w Stoczni im. „Warskiego”. Liczył 10 osób, a na jego czele stanął Mieczysław Dopierała. Początkowo sformułowano pięć żądań do władz, by z biegiem czasu i dołączeniu kolejnych zakładów do strajku dodawać kolejne postulaty[8]. W nocy z piątku na sobotę utworzono w „Warskim” ponadzakładowy komitet strajkowy (Ogólnomiejski Komitet Strajkowy [OKS]), który za podstawę działania przyjął 21 punktowe żądania rezolucji „Warskiego” i Stoczni „Gryfia”[9]. Władze podjęły pertraktacje ze strajkującymi w chwili, gdy w Biurze Politycznym KC PZPR dochodziło do zmian personalnych. Do podpisania ustaleń, pomiędzy OKS a regionalnymi władzami partyjnymi, doszło 20 grudnia 1970 r. Były one korzystne dla władz i stąd rozgoryczenie protestujących, którzy nie wahali się nazwać członków OKS zdrajcami[10]. Nie chciano zakończyć strajku i zdecydowano się na jego kontynuowanie. W ciągu następnych kilku dni zmieniała się ilość zakładów, które strajkowały. Na czele OKS, który obradował w budynku dyrekcji „Warskiego”, stanął Edmund Bałuka. Strajk formalnie zakończono 22 grudnia 1970 r., bez żadnych warunków i z poparciem dla nowych władz[11].

Następstwem buntu społeczeństwa oraz zakulisowych rozgrywek wewnątrz KC PZPR były zmiany w kierownictwie partyjno-rządowym. 20 grudnia Biuro Polityczne KC PZPR dokonało zmiany na stanowisku I sekretarza KC PZPR. Schorowanego i skompromitowanego Władysława Gomułkę zastąpił Edward Gierek. Józefa Cyrankiewicza na stanowisku premiera zastąpił Piotr Jaroszewicz. Wraz z usunięciem Gomułki z Biura Politycznego (BP) odeszli jego poplecznicy. Zmiany objęły również wojewódzkie struktury partyjne. W Szczecinie Antoniego Walaszka zastąpił Eugeniusz Ołubek[12].

Siły użyte podczas powstania grudniowego 1970 r

Wybrzeże

żołnierze

czołgi

(szt.)

transportery opancerzone

(szt.)

samochody

(szt.)

samoloty i śmigłowce

(szt.)

jednostki pływające

(szt.)

środki chemiczne

(szt.)

pociski

(szt.)

27 000

550

750

2100

108

40

150 000

46 000

Razem w całym kraju

61 000

1700

1750

8700

108

40

150 000

45 000

Tabela na podstawie J. Eisler, op. cit., s. 42.

Do protestów i starć z milicją oraz wojskiem doszło w kilku innych miejscach w kraju (Elbląg, Słupsk, Białystok, Kraków, Bydgoszcz, Chorzów, Olsztyn). W miastach pojawiły się ulotki: „Precz z czerwonymi katami Gdańska”, „Śmierć mordercom robotników w Gdańsku” i napisy na murach: „MO równa się SS”, „Polacy do broni. Solidaryzujmy się z Gdańskiem”. Zginęła jedna osoba (w Elblągu), kilkadziesiąt osób zostało rannych, wiele aresztowano. Według oficjalnych statystyk w czasie buntu grudniowego zginęło 45 osób, rannych zostało 1165[13].

Odsunięcie od władzy Gomułki nie uspokoiło jednak nastrojów społecznych, o czym świadczył największy bezprecedensowy w krajach Europy Środkowo-Wschodniej i najlepiej zorganizowany strajk w Szczecinie w styczniu 1971 r., na czele którego stanął Edmund Bałuka. W całym kraju również kontynuowano akcje protestacyjne przeciwko rządowi. Ostatecznie, po strajku włókniarek łódzkich, władze wycofały się z podwyżki cen 1 marca 1971 r. 

W dotychczasowej literaturze, dotyczącej rewolty grudniowej 1970 r., większość uwagi poświęca się aspektom społecznym, zmianom na szczytach władzy oraz kwestii odpowiedzialności za masakrę na Wybrzeżu[14]. Uwaga ta dotyczy również Szczecina. Żadna z publikacji o tym mieście nie porusza natomiast kwestii stosunku środowisk intelektualnych do powstania grudniowego[15]. Wynikało to być może z faktu, że powstanie grudniowe uznano za rewoltę robotniczą, w odróżnieniu od wydarzeń z marca 1968 r., które przypisywano głównie studentom i intelektualistom[16]. Jak wynika z ustaleń historyków powstanie grudniowe 1970 miało jednak wydźwięk rewolty pokoleniowej, nie zaś „klasowej”[17].

W publikacji zawarto pięć artykułów, które w większości dotyczą stosunku środowiska intelektualnego do powstania grudniowego. Pierwszy z nich autorstwa Sebastiana Ligarskiego pokazuje, w jaki sposób grudzień 1970 r. został odnotowany i skomentowany przez środowiska twórcze. Studium – oparte na analizie wspomnień, pamiętników, dzienników oraz materiałów archiwalnych – swoim zasięgiem obejmuje wszystkie ogniska rewolty z 1970 r. Na tym tle autor umieszcza Szczecin i pokazuje, jakie miejsce zajmowały protesty mieszkańców miasta w rozważaniach publicystycznych inteligencji twórczej. W następnym artykule Paweł Szulc omawia stosunek oraz zachowanie szczecińskiego środowiska dziennikarskiego wobec grudniowej rewolty. Autor wykorzystał bogaty materiał archiwalny, na jego podstawie odtwarzał działania dziennikarzy w tym czasie. W artykule obala też wiele mitów oraz nieścisłości, które do tej pory funkcjonują w dyskursie publicznym. Maciej Maciejowski starał się opisać reakcję środowiska naukowego w tym okresie. Artykuł jest z pewnością początkiem większej dyskusji o roli i stosunku ludzi nauki wobec przełomowych zdarzeń w Szczecinie w XX wieku. Porusza także temat wpływu Piotra Zaremby na środowisko akademickie tego miasta. Zbigniew Stanuch przedstawił zachowania duchownych w czasie powstania. Do tej pory w publikacjach główny nacisk kładziono na stosunek Episkopatu Polski, księdza prymasa Stefana Wyszyńskiego oraz biskupów do rewolty. Autor skupił się na opisaniu stosunku duchowieństwa szczecińskiego do społeczeństwa w tych trudnych dniach robotniczego buntu. Małgorzata Ptasińska-Wójcik zajęła się stosunkiem paryskiej „Kultury” do rewolty grudniowej. Szczecin zajmował ważne miejsce w tych rozważaniach ze względu na publikacje na emigracji, chociażby książki Ewy Wacowskiej dotyczącej strajku styczniowego. Autorka korzystała z archiwum Jerzego Giedroycia opisując dokumenty do tej pory nieznane historykom.

Publikacja ma na celu otwarcie kolejnego pola do dyskusji o grudniu 1970 r. w PRL.

Sebastian Ligarski

Sebastian Ligarski

Twórcy wobec grudnia 1970 r. – stycznia 1971 r. oraz zmiany na szczytach władzy w literaturze memuarystycznej i epistolograficznej

Grudzień 1970 r. zapisał się tragicznie w historii Polski. Krwawo stłumiony przez władze bunt, nie tyle robotniczy, a bardziej pokoleniowy, miał w przeświadczeniu wielu istotnie i znacząco zmienić funkcjonowanie komunistycznego państwa. Powinien znaleźć zatem widoczne i masowe odzwierciedlenie również w literaturze pamiętnikarskiej, której autorami byli m.in. twórcy kultury. Tak się jednak nie stało. Rewolta grudniowa z 1970 r. została odnotowana bądź opisana w niewielkiej części literatury memuarystycznej i epistolograficznej, dokonanej przez środowiska twórcze. W wybranych 96 publikacjach informacje o rewolcie na Wybrzeżu znalazły się w 12 (13%), a tylko w siedmiu (7%) odnotowano Szczecin[1]. Na podstawie ich treści można je podzielić na:

1. Relacje z wydarzeń (zazwyczaj na podstawie zasłyszanych wiadomości);

2. Obserwacje zmian na szczytach władzy.

Najpełniejszą relację z grudnia ’70 – stycznia ’71 odnajdziemy na kartach Dzienników Stefana Kisielewskiego. Kisielewski od 16 grudnia 1970 r. komentował sytuację w Polsce, szczególnie polityczną, a także „regulację” cen. Odnosił się do kryzysu gospodarczego oraz nastrojów społecznych z końca 1970 r. Wspominał o Gdańsku i powtarzał zasłyszane na ulicy wieści, dotyczące liczby zabitych (nawet 200-300) i rannych oraz przebiegu starć. „Trudno się zorientować, co tam się dzieje teraz – podobno strajk w stoczni trwa, próbuje się też otwierać porozbijane sklepy. Nasza telewizja i radio odezwały się na ten temat po dwóch dniach, gdy cały świat trąbił już o tym na wszelkie sposoby, prasa zaś nasza podała komunikat dopiero dziś”[2]. Kisielewski przez cały czas dopatrywał się prowokacji i walki na szczytach władzy, której ofiarą padł Władysław Gomułka. Sprawa nieoczekiwanej podwyżki cen nie dawała mu spokoju: „Nie sposób sprowadzać wszystkiego do prowokacji („system podejrzeń”), nie sposób jednak oprzeć się różnym domysłom”[3]. Fascynowały go zmiany w Biurze Politycznym Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (KC PZPR) oraz postacie, które się w nim znalazły. Gierka uważał za marionetkę w rękach grupy skupionej wokół Mieczysława Moczara (Piotr Jaroszewicz, Jan Szydlak, Stefan Olszowski, Józef Kępa czy Henryk Jabłoński). Uważał, że za kilka tygodni „pokazać mogą takie pazury, o jakich nie śniło nam się od czasów stalinowskich”[4]. Autor niewiele wiedział o samym buncie. Próbował się czegoś dowiedzieć z różnych źródeł o Wybrzeżu, lecz niczego nie wskórał. Jedyne co pozostawało, to wsłuchiwanie się w podawane przez „Radio Wolna Europa” (RWE) informacje oraz próba czytania oficjalnych gazet między wierszami. Na kartach swoich Dzienników dawał upust swej wściekłości: „To jest niesamowite: w epoce radia i telewizji niczego nie można się dowiedzieć o wydarzeniach, którymi żyje cała Polska!”[5]. Wątek szczeciński pojawił się u Kisielewskiego w związku z wiadomościami o zabitych, rannych, i strajkach[6]. Autor wspominał o dymisji I sekretarza Komitetu Wojewódzkiego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (KW PZPR) w Szczecinie Antoniego Walaszka. 15 stycznia 1971 r. zanotował: „W Szczecinie ustąpił sekretarz Walaszek, szwagier Gierka, ten co tak na mnie pluł w 1968, gruby i głupi. Ustąpił, nie wiem, czy pod presją robotników, czy dlatego, że oświadczył, iż za udział w zajściach nikt nie będzie karany”[7]. Kisielewski wspominał także o wizycie Gierka na Wybrzeżu i rozmowach ze stoczniowcami. Według niego były to wszystko mało znaczące i stricte propagandowe gesty, z których nie należało wyciągać pozytywnych wniosków na przyszłość i upatrywać w nich nadziei. Nie skąpił też uwag krytycznych pod adresem robotników, którym zarzucał wysuwanie tylko postulatów materialnych (dbanie o własne interesy) i brak ideałów[8].

Swoje odczucia odnotował też Leszek Prorok. Autor pisał w Dzienniku: „Znów radio czekało 2,5 doby z pierwszymi komunikatami. To, co zaczęło się 14 grudnia, radio skwitowało komunikatem o zajściach wywoływanych przez chuliganów”. Kontynuując swoje zapiski z tego okresu dosadnie komentował: „A więc znów tłumaczenie idiotyczną bzdurą, która oburzyła robotników. Ludzie jawnie mówią, nie krępując się. Mówią w rzeźnickich sklepach, że potaniało tylko podgardle Cyrankiewicza i ozór Gomułki”[9].

Odnosząc się do Wybrzeża, Prorok pisał: „Ponoć robotnicy Wybrzeża mają za złe Warszawie, że była spokojna. Ludzie, którzy na święta przyjechali z Trójmiasta, mówią, że najgorzej było w Gdyni. W pierwszych godzinach nad miastem było czarno od helikopterów, z których strzelano do ludzi. W Szczecinie zniszczony tylko gmach KW, lokale „Głosu Szczec.” w Domu Prasy i sklep dolarowy PKO (Państwowej Kasy Oszczędności) na rogu pl. Żołnierza”[10]. Dosyć zaskakująco porównał Polaków i Czechów. Odnosząc się do wielości imprez karnawałowych stwierdził, że Czesi byliby solidarni „i umieliby się zdobyć na akcentację żałoby w całym kraju”.[11] Informacje Proroka w większości pochodziły z plotek, urywków rozmów zasłyszanych na ulicy, czy w innych miejscach, w których pisarz przebywał.

Inaczej na grudzień ’70 patrzył Mieczysław Jastrun. Informacje, które docierały do niego, były szczątkowe, a wiedza pochodziła z oficjalnych źródeł. Odczuwał niedosyt informacji i podchodził do nich podejrzliwie: „Liczne ofiary, godzina policyjna, o czym doniosło radio. Poza tym znane już dobrze milczenie. Jestem tak wstrząśnięty, że nie ma mowy o codziennej pracy. Niepokój”.[12] Pisarz nie relacjonował na gorąco „grozy wypadków”[13]. Jego następny wpis pochodził z 21 grudnia 1970 r. Opisywał stan napięcia i oczekiwania na rozwój wypadków, starając się równocześnie prowadzić normalne życie. Nie było to w pełni możliwe, gdyż „sytuacja wciąż była ciemna i nie wróżąca dobrego rozwiązania”[14]. Jastrun odnotowywał zmiany w partii i zauważał: „bez prawdy nic się nie składa” i dodawał: „Nic dobrego nie wynika z tego, co się od krwi zaczęło, ale rozmazywane jak krople deszczu na szybach”[15]. Autor odwoływał się do prowadzonej w prasie i mediach kampanii zrzucania odpowiedzialności na poprzednią ekipę oraz na tzw. elementy chuligańskie, co miało sprawić wrażenie, że rewolta grudniowa była tylko zwykłą rozróbą, a nie wystąpieniem przeciwko władzom. Do rewolty z grudnia Jastrun powrócił, opisując spotkanie z Juliuszem Żuławskim. Reasumując swoje rozważania, pisarz wysnuł wniosek, że coś się przełamało w społeczeństwie, ale nie mógł przewidzieć, jakie będą tego skutki[16]. W Dziennikach Jastruna obraz grudnia ’70 powracał jeszcze kilkakrotnie w styczniu i lutym 1971 r. przy zapisie, dotyczącym spotkania Gierka z robotnikami w Gdańsku i Szczecinie. Odnotował oznaki zmiany, którą odczuł wcześniej; ludzie mówili otwarcie i bez skrępowania, „bez uległości i przypochlebnej usłużności”[17]. Jastrun, opisując rewoltę grudniową i wydarzenia po niej, pisze o zapominaniu („byle jakoś zapomnieć”), szczególnie ma tu na uwadze tych, którzy natychmiast, wraz ze zmianą ekipy, przystosowywali się do nowej sytuacji i rozpoczęli „zbijanie kapitału dla siebie”. Wskazuje tu na przykład Władysława Machejka[18], uważając go za bezwstydnika i cynika[19]. Wkrótce władze utraciły kredyt zaufania, jakimi obdarzył je Jastrun. Próba wyrzucenia syna Tomasza z Uniwersytetu Warszawskiego za rozrzucanie przez niego ulotek w listopadzie 1968 r. (ostatecznie sprawa zakończyła się naganą w zawieszeniu na dwa lata) powoduje, że Mieczysław Jastrun nie ma żadnej nadziei na poprawę sytuacji w Polsce „mimo tak wielkich ofiar, mimo krwi, która się polała dla «sprawy straconej»”[20].

Zdzisław Tadeusz Łączkowski po raz pierwszy o rewolcie wspomniał 16 grudnia 1970 r. Najwięcej wiadomości dotyczyło Gdańska. Opierał się na zasłyszanych informacjach, które uważał za nieprawdopodobne i trudno weryfikowalne. Łączkowski pisał z przerażeniem: „Podobno płynie krew ulicami. Jakże to wszystko przeraża. Ludzie walczą o swoją godność i giną”[21]. Komunikaty z Polskiej Agencji Prasowej (PAP) i komentarze w „Trybunie Ludu” budziły w nim niesmak, wstręt i złość. Największą wywoływał brak rzetelnej, prawdziwej i bezstronnej informacji: „I właściwie nikt więcej nic nie wie. Tylko tyle, że są ofiary śmiertelne. Że jest nowa tragedia, jak każda – bolesna. Że przeciw czołgom jest bezbronność. Upokorzenia. I hańba, i ogromny ból. I Polak przeciwko Polakowi. To zbrodnia!”[22]. W następnych dniach powtarzało się to samo[23]. Łączkowski nie pisał o Szczecinie, traktował Wybrzeże, jako całość. Poeta nie mógł znieść myśli, że polscy żołnierze strzelali do Polaków: młodzieży i robotników. Według niego jedyną obroną był bunt i protest. Zastanawiał się nad wizerunkiem Polski w świecie po tych wydarzeniach i przewidywał reperkusje, które miały spaść na kraj[24]. Łączkowski odnotował zmiany we władzach, dobitnie je komentując: „A niech ich wreszcie trafi szlak”[25]. Dla pisarza w kraju nic się nie zmieniło. W prasie nadal dominowały „zdehumanizowane artykuły, drętwota stylu i myśli, pogarda dla czytelnika i całkowita pogarda dla ludzi myślących...”[26].

Dokładniejsze i bardziej szczegółowe informacje, dotyczące grudnia ’70, zawarł na kartach swego dziennika Karol Estreicher. W jego zapisach odnajdziemy relacje z reakcji władz partyjnych, w tym osób z niższych szczebli oraz próbę opisywania tego, co działo się w kraju. Estreicher starał się odtworzyć przebieg wypadków tak, jak je zapamiętał. Nie unikał tworzenia teorii spiskowej, która, według niego, tłumaczyła zmiany na szczytach władzy. Jest to relacja iście reporterska, dynamiczna i szczegółowo opowiadająca o buncie na Wybrzeżu. Wiele jednak zawartych w niej faktów i zdarzeń wymaga sprostowania. W dzienniku Estreicher skupił się głównie na przebiegu rewolty w Gdańsku i Gdyni. W relacji pojawił się Elbląg („W Elblągu chuligańskie wybryki grupy 400 osób – atak na Komitet Partii”[27]; „Elbląg – 6 rannych. Kamienie, benzyna”[28]; „Elbląg – awanturnicy grożą, że wysadzą zakłady w Tczewie, spalą MO. Usiłują spalić Komitet Powiatowy, chcą podpalić czołg. Tłum atakuje”[29]) i Tczew („Strajk w Tczewie”[30]). W jego relacji dominował wartki opis walki w Gdańsku: „Atak na gmach Komendy – rozbijają, palą samochody, tłum wdziera się do budynku, gdzie mieści się magazyn broni. Podwórze, więzienie. Masakra milicjanta. Kontratak, ogień na parterze. Próbowano ratować milicjantów”[31].

Autor opisywał zachowanie Gomułki: „nastąpił rozstrój nerwowy Gomułki”; „Gomułka histeryzował”; „Ten ciasny, niewykształcony doktryner – złośliwy, tępy sługa Moskwy – oszukał społeczeństwo polskie w październiku 1956 roku obiecując zliberalizowanie stosunków. Wszystko okazało się nieprawdą”[32]. W innym miejscu pisał: „Zarozumiały ciemniak, nie znoszący inteligencji, pewny, że jest mężem opatrznościowym dla Polski, załgany – kazał się wielbić bez końca”[33]. Różnym osobom przypisywał rozkaz wydania broni i strzelania do ludzi: „15 XII wtorek Kliszko rządzi za Gomułkę. Podpisał rozkaz użycia broni. Cyrankiewicz ustąpił i też podpisał”[34]. Estreicher bardzo plastycznie opisywał „czarny czwartek” w Gdyni: „ 6.10. Gdynia – tłum napiera, nie tylko stoczniowcy. „Hurra”. Czołgiści odpalili, salwa, 4 zabitych, ranni. Atak na gmach Prokuratury. 5 tys. spiera się z wojskiem. Śpiewają Rotę. Cztery pochody. Zwłoki na drzwiach. Zastrzelono chłopca – 16 lat. Milicjanci otworzyli ogień do niosących zwłoki. Zabito dziewczynę niosącą flagę umoczoną w krwi zabitego chłopca.[35]”. Nie wspominał o tragedii, jaka rozegrała się 17 i 18 grudnia 1970 r. w Szczecinie, choć jako jeden z niewielu wspominał o rozruchach w Krakowie 17 grudnia 1970 r. Zachowanie młodzieży oraz milicjantów opisywał jednym słowem: „Terror”[36]. W zapiskach Estreichera pojawiła się też dwukrotnie informacja o prośbach Władysława Gomułki, kierowanych do Leonida Breżniewa o interwencję wojskową w Polsce: „Gomułka zaalarmował Breżniewa traktując bunt robotników jako kontrrewolucję”[37]. 19 grudnia, według autora dzienników, sytuacja wraca powoli do normalności, rozpoczynały pracę porty w Gdyni i Gdańsku, ogólnie „spokój wraca na Wybrzeże”[38].

Odnotowując zmiany w Biurze Politycznym, Estreicher szczególnie interesował się losem Józefa Cyrankiewicza, którego znał z obozu Auschwitz-Birkenau[39]. Estreicher nie miał wielkich nadziei z nimi związanych, gdyż według niego Polska była pod sowiecką kuratelą: „Będzie już dużo, gdy uda się Gierkowi nieco rozluźnić obrożę na naszej szyi”[40]. Po raz pierwszy o Szczecinie Estreicher wspomniał w styczniu 1971 r. pisząc, że przesilenie społeczne na Wybrzeżu nie uległo jeszcze zakończeniu i uspokojenie jest tylko chwilowe[41]. Pisarz wykazał się dobra intuicją i był dobrym obserwatorem sytuacji. Niezwykle interesujące były jego opinie, dotyczące zachowania polskiej inteligencji: „Cała polska inteligencja trzyma się na uboczu. Intelektualiści polscy (literaci, filmowcy, artyści) milczą zupełnie. Wszyscy czekają na zelżenie cenzury, a także nie chcą – nauczeni wzorem Czech – utrudniać Gierkowi spodziewanych reform”[42]. Jako jedyny wspomniał o pogrzebach ofiar rewolty grudniowej: „Pogrzeby odbywały się tylko z najbliższą rodziną. MO legitymowało obecnych. Nie wolno było przemawiać”[43]. Estreicher odnotował w sposób bardzo krytyczny przebieg VIII Plenum KC PZPR, gdzie przerzucano się odpowiedzialnością za sytuację w kraju: „Dintojra odbywała się wysoce niesmacznie”[44]. Według niego Putrament zrzucał winę na tzw. rewizjonistów oraz namawiał do nieustępowania liberałom[45].

Kolejny z literatów, Andrzej Kijowski, po raz pierwszy o rewolcie, w Gdańsku, wspomniał 17 grudnia, pisząc o strajku w stoczni, walkach z milicją i żołnierzami. Powtarzał opinie o spalonym komitecie partyjnym, dworcu PKP oraz ofiarach[46]. Nawiązywał do przemówienia Józefa Cyrankiewicza o anarchii oraz możliwościach tłumienia siłą buntu przez władze[47]. Zmiany we władzach porównywał do października 1956 r. (to częsty motyw we wszystkich relacjach) i starał się wysondować, co to oznaczało dla przyszłości kraju. Według niego były to zmiany pozorne, powierzchowne i nie oznaczały żadnych wewnętrznych, trwałych reform[48]. Będąc w Zakopanym, pisał o wiadomościach napływających z Gdyni, zaś „O Szczecinie wszyscy powtarzają tylko jedno: pożary”[49]. Kijowski odnotowywał też rebelię w Elblągu, Słupsku i Krakowie. Starał się analizować przyczyny wydarzeń. Pisał: „Polacy rzucili się na siebie. Niezadowoleni z siebie, nienawidzący się tak mocno jak nikt na świecie, bo jeden dla drugiego jest odbiciem – nawzajem w sobie widzą swe klęski. W gruncie rzeczy można było tę podwyżkę strawić, jak strawiło się wiele innych oszustw, grabieży i kłamstw. To był odruch nienawiści”[50]. Dla pisarza dojście do władzy Gierka było realizacją spisku wewnątrzpartyjnego, na czele którego stał Mieczysław Moczar. W jego ocenie aparat bezpieczeństwa po raz kolejny w historii wyrósł ponad partię i nowy I sekretarz KC PZPR musiałby ukrócić jego praktyki, aby sam nie padł jego ofiarą[51].

Nastrój tych dni przypomniał Kijowskiemu o pewnym wydarzeniu z grudnia 1967 r., kiedy wygłosił w jednej z księgarń w Szczecinie odczyt. Tak o tym pisał: „Mój odczyt, próby zjednania sobie publiczności i nic, i dystans między nią a mną lodowaty. Zażenowana uczestniczka wyznała mi w końcu, że wszyscy tu jedno tylko mają na myśli – katastrofę, która się wydarzyła i w której kilkanaście zginęło osób. Moje wtedy poczucie winy.”[52] Dla Kijowskiego był to traumatyczny dzień: „wtedy powstało we mnie przekonanie, że kto nie wie, jest winien”. I konstatacja: „Chciałem znaleźć się wśród ludzi [...] w ich tłumie [...] Gdyby to było miasto średniowieczne, poszedłbym na rynek, do katedry, pod ratusz, tu gdzie gromadzą się ludzie przejęci, gdzie sobie nawzajem udzielają wiadomości, gdzie ogłasza się zarządzenia władz, gdzie w śpiewach, w modlitwach albo w złości, w gniewie ludzie łączą się i gdzie obcy przybysz, jeśli podda się zbiorowej fali, może poczuć się przyjętym do wspólnoty cierpienia, żałoby czy gniewu, czy innego wzruszenia. Ale tu, w nowoczesnym mieście, mogłem błądzić przez cały dzień i tej miłości nie zaznać, i pozostać poza nią”[53]. Kijowski, przypominając sobie atmosferę tamtych dni, starał się odpowiedzieć na pytanie, jaka jest jego rola jako pisarza, w takich momentach: tym z 1967 r. i z 1970 r. Według niego to on musiał szukać ludzi i wsłuchiwać się w ich sprawy, to znaczy łowić wiadomości dochodzące od nich – o ich nieszczęściach i wzruszeniach. „Muszę tej miłości szukać. Jak w tym mieście”[54].

Kijowski, w przeciwieństwie do Estreichera czy Kisielewskiego, dostrzegał pozytywne zmiany po grudniu 1970 r. Według niego wszystko drgnęło i nabierało rozpędu[55]. Gierek ustępował krok po kroku, odwołując ze stanowisk sekretarzy KW PZPR (jak w Szczecinie), rozmawiając ze stoczniowcami i układając stosunki z Kościołem katolickim. Z drugiej strony rodziła się w nim obawa, że I sekretarz zostanie usunięty przez osoby związane z aparatem bezpieczeństwa. Rozterki te towarzyszyły Kijowskiemu przez cały ten okres, pogłębiane przez zastanawiające dla niego milczenie prasy oraz ludzi[56].

Innym obserwatorem wydarzeń w Polsce był Zygmunt Mycielski. W Niby-dzienniku zapisywał swoje ustalenia tego, co działo się na Wybrzeżu. Jak sam przyznawał, opinie kształtował na podstawie zasłyszanych plotek i opowieści osób, które, mimo blokady, podróżowały do Warszawy. Interesująco brzmiały opinie wydawane przez kompozytora: „Nasz policyjny system po mistrzowsku uniemożliwia rozszerzanie informacji. Okazuje się, że przy dzisiejszej komunikacji i ruchliwości ludzkiej wystarczy zamknąć telefony, nadawać przez radio i telewizje kłamliwe reportaże z «normalnie funkcjonujących» fabryk, żeby ludzi, w tym i korespondentów zagranicznych, pozbawić wszelkiego dostępu do autentycznych świadectw. Tak zwana prawda, tak zwany autentyzm świadectwa jest czymś, co zależy od jego zasięgu i możliwości rozprzestrzeniania. Powielone w milionach egzemplarzy oficjalne kłamstwo jest silniejsze od świadectwa indywidualnego”[57]. Dalej wspominał o rozruchach w Gdańsku, Gdyni, Słupsku, Elblągu i Szczecinie. Zastanawiał się, czy to, co działo się w Polsce było już rewolucją. Według niego decydującym momentem w każdej rewolucji była odmowa posłuszeństwa przez armię, co mogło grozić obcą interwencją. W tym przypadku niewątpliwie sowiecką. Konstatował, że Polacy pozbawieni są „samozachowawczego instynktu, który mają mniej liczni i przez inną historie ukształtowani Czesi”[58]. Nie wyobrażał sobie jednak, by sowieci zdecydowali się na interwencję, która nie leżała, ani w ich interesie, ani w interesie Gierka lub Moczara.

Mycielski nie do końca był przekonany o zwycięstwie Gierka[59]. Kompozytor notował przekazywane „niemal szeptem” informacje, budzące grozę w społeczeństwie, o ostrzeliwaniu ludności z helikopterów w Stoczniach Gdańskiej i Szczecińskiej[60]. Nie miał złudzeń, że dojście do władzy nowych osób coś zmieni. Według niego tych złudzeń pozbawione było również polskie społeczeństwo: obojętne, bierne, choć po raz pierwszy wysuwające żądania pod adresem władz[61].

Świadkiem rewolty z grudnia 1970 r. była Kira Gałczyńska, która w tym czasie przebywała w Gdańsku. Autorka w swoich wspomnieniach szkicowała sytuację w mieście nad Motławą 14 grudnia 1970 r. oraz zdarzenia z następnego dnia, które doprowadziły do przelewu krwi[62]. O tym samym mieście pisał Zbigniew Florczak w wysyłanych do paryskiej „Kultury” felietonach. Większość miejsca poświęcał złudnej nadziei, lokowanej w „nowej” władzy, a osobiście w nowym I sekretarzu KC PZPR. Informacje, tylko z Gdańska, docierały do niego od przyjaciół, szczególnie rodziny Ostrowskich (Róża była poetką, pisarką) oraz mieszkających w tym mieście kolegów z ławy szkolnej[63]. Do wydarzeń z grudnia 1970 r. odwołał się w marcu 1971 r. Gustaw Herling-Grudziński – pisał o przeczytanym przez siebie w prasie porównaniu polskiej rewolty na Wybrzeżu do Kronstadtu i wspominał losy antybolszewickiego buntu z 1921 r.[64].

O swoich przemyśleniach z tamtego okresu wspominał też językoznawca Michał Głowiński. O rozruchach w Gdańsku dowiedział się w przerwie koncertu pianisty Alfreda Brendala w Akademii Muzycznej w Warszawie. Znajomi, którzy podeszli do niego, chcieli dowiedzieć się czegoś więcej o sytuacji w tym mieście. Jak pisał Głowiński wiadomość ta: „tak mną zawładnęła, że nie byłem w stanie uważnie słuchać drugiej części wspaniałego recitalu”[65]. Pomimo braku informacji (w RWE i innych radiostacjach) oraz przeświadczeniu, że to plotka, a „incydent dość błahy”, Głowiński nie zaprzestał poszukiwania informacji o nim. Następnego dnia, pomimo zagłuszania, udało mu się wysłuchać komunikatów w RWE i BBC na temat tego, co działo się na Wybrzeżu. Pisał: „Stało się jasne, że przeżywamy wielkie przesilenie, w którego konsekwencji nastąpią zmiany na wierzchołkach władzy”[66]. Według niego obawiano się dojścia do władzy Moczara, a w powszechnej opinii Gierek był mniejszym złem; w mit dobrego gospodarza na Śląsku mało kto wierzył[67]. „Oczekiwania wobec niego były chyba niewielkie, najwyżej można było z satysfakcją stwierdzić, że tony marcowe stopniowo cichły, a jeśli gdzieś jeszcze się rozlegały to raczej na marginesach. To co się działo w strajkach na Wybrzeżu, obserwowałem uważnie, ale z odległego dystansu, dla nadziei wiązanych z przesunięciami na szczytach PRL-owskiej władzy, miejsca brakowało”[68].

Sławomir Mrożek pisał do Adama Tarna o sytuacji w Polsce w grudniu 1970 r.: „Dowiedziałem się dzisiaj, że w Polsce mamy nowego naczelnika więzienia. Obiecuje gęściejszą zupę, zapewne ku uciesze więźniów, zwłaszcza tych, którzy więzienie uznali już za zwyczajną rzeczywistość. Nie wierzę jednak, żeby nawet tej obietnicy mógł dotrzymać. Jeżeli jednak mu się uda, to gratuluję więźniom lepszego odżywiania i w dalszym ciągu uważam, że więzienie mi się nie podoba”[69]. Tarn odpisywał Mrożkowi w podobny sposób, wyrażając opinię, że zmiany na szczytach władzy nie przyniosą żadnych zmian na lepsze. Według niego to, co stało się głównie w Gdańsku, „było krzykiem rozpaczy, a nie manewrem antygomułkowskim, jak niektórzy sugerowali”[70]. Tarn wiadomości o wydarzeniach w Polsce czerpał z prasy zagranicznej, która relacjonowała ogólnie o sytuacji w Polsce. Nie pozwalało to na wyrobienie sobie zdania o przebiegu rewolty.

Grudzień ’70 zaistniał także w korespondencji pomiędzy Lechem Bądkowskim a Maciejem Słomczyńskim. Gdański literat wyrażał „odrobinę optymizmu”, co do zmian w kraju. Uważał, że sytuacja która się wytworzyła, mogła zmierzać do pewnego „poluzowania” stosunków w państwie. Bądkowski wskazywał, że w czasie rewolty nie brał udziału w manifestacjach, ale też nie siedział w domu. Dla niego najważniejszy był udział młodzieży i próba powstrzymania jej radykalizmu. Z dużą uwagą obserwował „grę Kościoła”, wysuwając wniosek, że gotował się on do pertraktacji, w celu osiągnięcia z zaistniałej sytuacji maksimum korzyści dla siebie[71]. W następnych dniach Bądkowski zaaferowany był zebraniem Oddziału Związku Literatów Polskich (ZLP) w Gdańsku, gdzie oczekiwał zmian, obserwował wciąż napiętą sytuację w mieście oraz komentował odwołanie podwyżki cen: „zmiana by nie nastąpiła, gdyby nie stanowczo postawiony opór”[72].

W swoim Dzienniku Henryk Worcell pisał o niepokojach na Wybrzeżu i zmianach na szczytach władzy: „naiwni ludzie spodziewają się, że zaraz nastąpi poprawa pod względem ekonomicznym, gospodarczym, a to przecież niemożliwe. Ważne sprawy w skali ogólnokrajowej, ale jakże skomplikowane – trudno mi się na ten temat rozpisywać. Lenistwo? Chyba nie. Mam sporo zajęć[...]”[73]. Inaczej tę sytuację komentował Henryk Worcell (Tajny Współpracownik [TW] „Konar”) w swoich raportach dla Służby Bezpieczeństwa (SB): „środowisko literackie Wrocławia przyjęło z zadowoleniem zmiany w kierownictwie partyjnym. Oczekuje się, że nowe kierownictwo pod przewodnictwem tow. Edwarda Gierka potrafi sobie poradzić z wyjątkowo trudnymi problemami kraju, zwłaszcza problemami gospodarczymi. Zdaniem TW dokonane zmiany kierownictwa partyjnego wpłyną także w bardzo istotny sposób na uspokojenie atmosfery niepokojów. Środowisko literackie zdaje sobie sprawę, że sytuacja gospodarcza kraju jest trudna i że na pewno będzie trzeba ogromnego wysiłku, by w sprawach tych przywrócić jakiś porządek”[74].

Zupełnie inaczej brzmiała kolejna ocena „Konara” na temat wydarzeń w kraju. Sporządził ją po omówieniu w Oddziale Związku Literatów Polskich (ZLP) we Wrocławiu wniosków z posiedzenia Zarządu Głównego ZLP z 17 grudnia 1970 r.: „Na wypadki grudniowe i ostatnie zmiany w KC i w rządzie tutejsze środowisko pisarskie zareagowało w sposób żywy, ale bez nadmiernych emocji lub chęci czynnego włączenia się w zachodzące zmiany”[75]. Worcell wyjaśniał, że wynikało to z faktu, że zachodziły one w pewnych cyklach, które powtarzały się systematycznie, a nowe ekipy tylko na początku oferowały pozorny liberalizm systemowy, by potem powrócić do twardych zasad socjalizmu i biurokracji. „Konar” przekonywał, że w Oddziale ZLP we Wrocławiu trwał stan oczekiwania i niechęci do nowej ekipy. Literaci nie reagowali na postulaty robotników z Wybrzeża uważając, że szkoda na nie czasu i siły, gdyż i tak się nic nie zmieni[76].

Pewnym podsumowaniem dla dotychczasowych rozważań mogłyby być słowa napisane przez Ignacego Gogolewskiego w 1970 r. Wspominał on o poszukiwaniu w tym czasie «bohatera czasu»: „nie przeczuwając, że pod koniec tego roku prawdziwi bohaterowie narodzą się w dramatycznych okolicznościach na Wybrzeżu, w Gdańsku. Miejsce tych narodzin zostanie po latach upamiętnione trzema krzyżami [...]. Tak oto historia dała zaskakującą odpowiedź tym wszystkim, którzy w twórczym ferworze podsumowywali w Moskwie 25 lat dramaturgii polskiej. Rozstrzygnięcia teatralnej współczesności zawsze w jakimś stopniu ocierały się o politykę”[77]. Nie tylko zresztą teatralnej wypadałoby w tym miejscu odpowiedzieć słynnemu aktorowi. Środowisko literackie Szczecina na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX w. było niewielkie i brakowało w nim wybitnych postaci. Nieśmiałe próby protestów podejmowane w 1968 r. przez Joannę Kulmową szybko zostały spacyfikowane. Według raportów SB środowisko literackie Szczecina nie włączyło się aktywnie w protest społeczny w grudniu 1970 r. Określano je mianem biernego. Większą aktywność przejawiało dopiero w styczniu 1971 r., artykułując hasła o brutalnym bezprawiu[78]. W literaturze memuarystycznej i epistolograficznej twórcy szczecińscy nie wypowiadali się na temat rewolty grudniowej[79]. Wyjątkiem było zaangażowanie Ireneusza Szmidta w działalność teatru amatorskiego „Zielona Tarcza” na terenie Stoczni im. A. Warskiego[80] oraz związek Jerzego Pachlowskiego, dziennikarza i literata, z przywódcami strajku Edmundem Bałuką oraz Lucjanem Adamczykiem[81].

W sprawozdaniach Oddziału ZLP w Szczecinie za okres 1969-1971 Erazm Kuźma pisał o dezintegracji środowiska, ale zaskakująco puentował, że „integrująco wpłynęły na środowisko wydarzenia grudniowe w Szczecinie”[82]. Jeśli autor miał na myśli fakt zwarcia szeregów przez popierających władze literatów, to miał z pewnością rację. W innych raportach wskazywano na swoistą symbiozę władzy i literatów szczecińskich. Ich niewielkie znaczenie i mała wartość, a w związku z tym zdawanie się na mecenat, w tym przypadku KW PZPR, powodowało swoistą unię personalną[83]. Na opór nie było szans.

Wobec takiej postawy środowiska twórczego Szczecina do rangi symbolu urósł spektakl Hamlet Williama Szekspira w reżyserii Jerzego Grudy. Jego premiera miała odbyć się 15 stycznia 1971 r. w Teatrze Dramatycznym (Teatr Współczesny). Podczas próby generalnej doszło do markowania przez aktorów zmian w sztuce, które nabrały, według SB, charakteru politycznego. Szczególnie chodziło o fragment monologu Horacego: „Te wargi wam nie podziękują, jeśliby nawet ożyły, to nie one wydały tych ludzi na śmierć. Lecz skoro przybywacie o tak krwawym czasie, wy z Anglii. Wy zaś, z polskich wojen panowie, wydajcie rozkaz, ażeby te ciała wystawiono na widok publiczny wysoko, a ja opowiem zdumionemu światu, jak to się stało. Dowiecie się panowie o czynach krwawych, o czynach sprzecznych z prawami natury, o przypadkach zabójstw, o śmierci zadanej podstępnie pod przymusem, na koniec o planach, panowie, które się załamały i runęły na tych, co je uknuli. Wszystko to wam opowiem. Muszę opowiedzieć, póki umysły ludzi wzburzone, aby zapobiec błędom i działaniom wynikającym z domysłów!!!”[84]. W ramach reperkusji ograniczono pojemność sali, gdzie wystawiana była sztuka oraz usunięto niektóre fragmenty z tekstu[85].

I sekretarz KC PZPR Edward Gierek spotkał się 21 stycznia 1971 r. z twórcami. Spotkanie miało ważny charakter, gdyż podkreślało zmiany w kulturze, do których szykowała się nowa ekipa. Nie zostały one jednak odebrane przez część środowiska literackiego ze zrozumieniem. Nominacje Wincentego Kraśki, Bogdana Rumińskiego i Andrzeja Werblana wywołały kpiny i ironiczne komentarze w tych kręgach, które oczekiwały istotnej zmiany kierunku działań nowych władz. Jeszcze bardziej nerwowo zareagowało ono na podatek wyrównawczy, co według pisarzy, sprowadzało ich do wspólnego mianownika z handlowcami. Nowa ekipa musiała zatem dać więcej przysłowiowej „marchewki” środowisku literackiemu, aby zdobyć jego przychylność. Uczyniła to niebawem, nadając literatom specjalny status społeczny oraz obiecując odbudowę Zamku Królewskiego.

By podsumować stosunek twórców do grudnia ’70, należy jeszcze wskazać na pewne niuanse, powtarzające się w zaprezentowanych opisach. W środowiskach twórczych narastał mit odważnych i liberalnych Czechów. Wydarzenia z lutego-sierpnia 1968 r. były żywe w pamięci Polaków, a naród czeski i jego idee stawiane za wzór do postępowania wobec władz, choć co do metody walki z reżimem nie było zgody. Wciąż obecna była wśród twórców niewiara w podawane przez oficjalne media wiadomości i wściekłość na blokadę informacyjną. To ona, między innymi, przyczyniła się do zupełnego zmarginalizowania roli Szczecina w trakcie rewolty grudniowej. Twórcy wyrażali swój sceptycyzm do większości prezentowanych opinii, przede wszystkim do liberalizacji systemu przez nowo powołane władze. Karol Estreicher, odnotowujący w swoim dzienniku spotkanie Gierka w Stoczni im. Lenina w Gdańsku, stwierdzał dobitnie: „Odpowiedzi Gierka na pytania są nieszczere” [...] Jest Gierek pewny siebie. Bałamuci. Wybitnie chce zyskać na czasie. Całość wystąpienia jest niesmaczna i nieszczera. Widać, że wszystko wróci do normy”[86]. Kisielewski skomentował na kartach Dzienników: „Gierek obiecał im odbudowę Zamku Warszawskiego – cóż to za tandeta i taniocha na pokaz – a oni łykają. Ten sam Iwaszkiewicz, co wczoraj całował w d... Gomułkę, dziś wykona ten zabieg z Gierkiem. «A cierpliwa publika łyka i łyka». Choć przekonano się ostatnio, że nie wszystko łyka – tyle że teraz dla odmiany zbuntowali się robotnicy, a literaci siedzą cicho, cichutko”[87].

Paweł Szulc

„Filmujemy jak najwięcej, to jest nasz obowiązek wobec historii”.
Dziennikarze i media wobec grudnia ’70 i stycznia ’71 w Szczecinie

W grudniu 1970 r. na Wybrzeżu doszło do erupcji społecznego niezadowolenia. Robotnicy, którzy wyszli na ulice, zostali przez władze brutalnie spacyfikowani. To oczywiście nie środki masowego przekazu były przyczyną wybuchu buntu społecznego w Szczecinie. Jednak zarzuty wobec działalności peerelowskich mediów były na tyle istotne, że znalazły się w postulatach robotników podczas obu strajków – zarówno grudniowego, jak i styczniowego. Utrzymanie monopolu informacyjnego było dla władz na tyle ważne, że prędzej skłonne były zniszczyć ośrodki radiowo-telewizyjne, niż oddać je w ręce manifestantów.

Chaos informacyjny

Realizowana za pośrednictwem środków masowego przekazu polityka informacyjna władz Polski Ludowej zakładała kreowanie rzeczywistości, która w wielu wypadkach nie była zbieżna ze stanem faktycznym. Środkiem do realizacji tego celu była częsta prezentacja w mediach zafałszowanego obrazu codziennej egzystencji. Pozostające pod kontrolą partii i państwa media nie mogły sobie pozwolić na krytykę. Wyjątkiem była quasi-krytyka będąca efektem ustalonej wcześniej w gmachach PZPR strategii. Wyzwaniem dla peerelowskiej propagandy stawały się społeczne protesty, które kilkakrotnie wybuchały w powojennej Polsce. W niektórych wypadkach, np. w marcu ’68, władze mogły przygotować odpowiednie kampanie informacyjne[1], innym razem, reakcją na dynamicznie rozwijającą się sytuację było milczenie. Tak było w grudniu ’70, kiedy władze, najpierw w Trójmieście, a następnie w Szczecinie, nałożyły blokadę komunikacyjną. Połączenia telefoniczne i telefaksowe zostały zawieszone. Wokół miast zarządzono blokady, aby nie wpuścić pojazdów z innych regionów Polski, a przebywające w portach statki obcych bander zostały zmuszone do wypłynięcia na redę. Polskie Radio w Warszawie pierwszy oficjalny komunikat podało dopiero 16 grudnia 1970 r. Nie była to oczywiście dobra wola rządzących. Władze zostały do tego niejako przymuszone. Już późnym wieczorem dnia poprzedniego, co warto odnotować, również ze sporym opóźnieniem, o wydarzeniach w Gdańsku poinformowała Radio Wolna Europa. Czy jednak rzeczywiście było to pierwsze źródło informacji dla polskiego społeczeństwa?

Pierwsze, sensacyjne wiadomości przekazywano sobie pocztą pantoflową. Ci, którzy zdołali 14 grudnia wyjechać z Gdańska, opowiadali o tym, co działo się w mieście. Służba Bezpieczeństwa ustaliła, że kierowca i I sekretarz ambasady włoskiej, jako pierwsi przekazali informacje o wydarzeniach w Gdańsku innym dyplomatom i korespondentom zagranicznym[2]. 15 grudnia, tuż przed północą, RWE podała pierwszy komunikat o wprowadzeniu godziny milicyjnej w Gdańsku. Okoliczności tego zdarzenia przybliża relacja Jana Nowaka-Jeziorańskiego, choć w pisanych przez niego po latach wspomnieniach kryją się pewne nieścisłości. Według niego, późnym popołudniem 15 grudnia, Barbara Nawratowicz przekazała mu informację, że w Gdańsku trwały „rozruchy”. Źródłem tej informacji dla dziennikarki RWE był jeden z jej znajomych Duńczyków, który miał usłyszeć o tym w rozgłośni gdańskiej. Aby nie podawać na antenie niesprawdzonej informacji, Nowak nakazał nasłuch Polskiego Radia. Jak opisywał, tego dnia odbiór radiostacji wrocławskiej, która miała być zazwyczaj najlepiej słyszalna, był niemożliwy, więc „przerzucono się na częstotliwość Gdańska”[3]. Dlaczego dziennikarze RWE chcieli uzyskać potwierdzenie informacji o wydarzeniach z Wybrzeża w lokalnej rozgłośni wrocławskiej? Wydaje się to całkowicie niezrozumiałe. Nowak wspomina, że oczekiwano tych informacji w dzienniku radiowym „połączonej sieci radiostacji regionalnych”. Istotnie był taki serwis, ale był to dziennik ogólnopolski. Każda z lokalnych rozgłośni nadawała informacje lokalne na swoich częstotliwościach. Informacji z Gdańska w lokalnym radiu wrocławskim w takim razie nie można było usłyszeć, chyba, że znalazłyby się we wspominanym przez Nowaka ogólnokrajowym serwisie. Na to jednak RWE nie mogła liczyć, ponieważ dyrekcja radia doskonale zdawała sobie sprawę z tego, że władze w Polsce w tak kryzysowych sytuacjach zawsze milczały. Na początku 1971 r. w wydawanym w Londynie miesięczniku RWE pt. „Na Antenie” powrócono do tego wieczoru: „Aparatura nasłuchowa – pisano – nastawiona była właśnie na rozgłośnię szczecińską, nadającą na tej samej fali co Gdańsk. Poprzez muzykę, nadawaną przez Szczecin, przebił się nagle głos spikera rozgłośni gdańskiej”[4]. W owym czasie obie rozgłośnie nadawały swoje programy na tej samej częstotliwości[5]. RWE posiadała w Berlinie swoje podstudio, dzięki któremu mogła prowadzić nasłuch szczecińskiej rozgłośni i to właśnie tą drogą pierwsze informacje przekazane zostały na Zachód[6].

Posiadanie wspólnej częstotliwości radiowej dowodzi, że dla mieszkańców Wybrzeża, w tym szczecinian, pierwszym oficjalnym komunikatem o sytuacji w Gdańsku nie była informacja Polskiego Radia z 16 grudnia, ale właśnie słyszalne w kilku północnych województwach informacje lokalne gdańskich dziennikarzy. Jednak to nie te komunikaty, a właśnie audycja RWE wywołała prawdziwy wstrząs. Dzięki monachijskiej rozgłośni o sytuacji na Wybrzeżu dowiedziała się cała Polska, a także spora część opinii publicznej na Zachodzie. Za sekcją polską inne działy RWE powtórzyły o piątej nad ranem pierwsze informacje. Nowak wspominał: „W nocy z wtorku na środę miałem okazję naocznie zapoznać się z potęgą i czujnością nowoczesnych środków przekazu”[7]. Dziennikarze niemal z całego świata dzwonili do redakcji, aby dowiedzieć się czegoś więcej. Audycja RWE wywołała także poruszenie u korespondentów zagranicznych akredytowanych w Polsce. Ci, indagowani przez swoje redakcje, próbowali ustalić więcej szczegółów na miejscu. Liczyli, że źródłem informacji mogły być dla nich: Polska Agencja Prasowa, Polskie Radio, Komenda Główna Milicji Obywatelskiej, Komenda Wojewódzka Milicji Obywatelskiej w Gdańsku, a także redakcja „Głosu Wybrzeża”. Poszukiwania nie przyniosły rezultatów. Kolejnym krokiem, podjętym przez zachodnich dziennikarzy, była próba dotarcia na Wybrzeże, jednak zastosowana przez władze blokada komunikacyjna okazała się skuteczna. Jak odnotowała śledząca ich poczynania SB, korespondentom nie pozostało nic innego, jak oprzeć się na relacjach podróżnych i doniesieniach RWE[8]. Doniesieniach konstruowanych w tym czasie tylko na podstawie oficjalnych komunikatów środków masowego przekazu w Polsce i często na niesprawdzonych informacjach skandynawskich dziennikarzy[9].

Jan Nowak-Jeziorański w cytowanych już wspomnieniach pisał: „Audycje Wolnej Europy przyczyniły się niewątpliwie do rozszerzenia buntu robotniczego na cały kraj”[10]. Choć wydaje się, że to dość duże uproszczenie sprawy, to bez wątpienia RWE pewną rolę w grudniu ’70 odegrała. Do podobnych konkluzji dochodziła SB, pisząc w swoich opracowaniach, że po pierwszych komunikatach RWE zaobserwowano „natężenie podniecenia i nerwowości szerokich kręgów społeczeństwa szczecińskiego”[11]. Wątpliwym wydaje się, że był to bezpośredni impuls do wybuchu rewolty ulicznej 17 i 18 grudnia w Szczecinie, choć jak ponownie zaznaczała to SB: „wpływ audycji RWE w poważnej mierze sprawił, że późniejszy przebieg wypadków w Szczecinie był w swej chronologii i formach niemal identyczny jak w Gdańsku”[12].

Milczenie środków masowego przekazu na temat wydarzeń na Wybrzeżu oceniane było przez społeczeństwo jednoznacznie. W listach do Radiokomitetu pytano: „Dlaczego władze nie informowały na bieżąco społeczeństwa o wypadkach na Wybrzeżu? Obserwator przypatrujący się z boku nie może się oprzeć uczuciu, że władze chciały własnej kompromitacji. [...] Doszło do tego, że plotka i [Radio] „Wolna Europa” – te jedyne źródła informacji w naszym kraju, zyskały sobie obywatelstwo. Czy to nie wstyd?”[13]. Ktoś inny, tym razem do redakcji gazety, pisał: „A może jeszcze redakcja nie wie, co działo się przez dwa dni w Trójmieście naszego Wybrzeża? Jeżeli tak, to należy wsłuchać się w głos obywateli naszego miasta, nawet dzieci szkół podstawowych, bo te bardzo dużo wiedzą i między sobą rozprawiają”[14].

Przytoczone wypowiedzi są dowodem na utratę zaufania do oficjalnych mediów w Polsce. Już wieczorem 14 grudnia, w trakcie radiowo-telewizyjnego wystąpienia Bolesława Jaszczuka i Władysława Gomułki, w mieszkaniach prywatnych i hotelach robotniczych wyłączano na znak protestu radioodbiorniki i telewizory. Następnego dnia, kiedy w porannych gazetach relacjonowano przebieg i wyniki VI Plenum KC PZPR, SB odnotowywała ostentacyjne niszczenie gazet[15]. Nadany 16 grudnia przez Polskie Radio komunikat, według ocen SB, społeczeństwo przyjęło pozytywnie, ale jednocześnie oceniono go jako zbyt lakoniczny i wymagający szerszego komentarza[16].

17 grudnia 1970 r.

Na pierwszej stronie „Głosu Szczecińskiego” z 17 grudnia ukazał się tekst, poprzedzony komentarzem PAP, pt. Zajścia w Gdańsku, będący przedrukiem z „Trybuny Ludu”. Pisano o „bandach rozwydrzonych awanturników”, „awanturnikach i wichrzycielach”, „elementach awanturniczych i chuligańskich”, które dopuścić miały się „aktów gwałtu”, a także „mordu” na „obrońcach porządku publicznego”. Stoczniowcy zostali przedstawieni czytelnikom jako ci, którzy nie powinni mieć prawa do protestów, ponieważ byli grupą i tak lepiej zarabiającą od innych. Według autora tego niepodpisanego artykułu, zamiast spokojnie i rzeczowo dyskutować nad istniejącymi problemami, „porzucili pracę i wyszli na ulicę”. Konkluzja była czytelna – chociaż nie robotnicy bezpośrednio demolowali i palili, to jednak gdyby zostali w zakładzie, nie doszłoby do przelewu krwi. Warto dodać, że choć podano informacje o zabitych, to przekaz był skonstruowany w taki sposób, że odbiorca dowiadywał się, że śmierć ponieśli „interweniujący funkcjonariusze”[17]. Drugi z dzienników szczecińskich, popularna popołudniówka – „Kurier Szczeciński”, ograniczył się tylko do wydrukowania na swoich łamach tego samego tekstu[18].

Na grudzień 1970 r. Polskie Radio Szczecin planowało obchody jubileuszu 25-lecia istnienia, a na 18 grudnia przygotowywano dla ogólnopolskiej anteny Dzień Szczecina. Przez osiemnaście godzin zamierzano wyemitować ponad pięćdziesiąt audycji o stolicy Pomorza Zachodniego. W nocy z 18 na 19 grudnia, również na antenie ogólnopolskiej, miał być nadany trzygodzinny program. Na Zamku Książąt Pomorskich przygotowano specjalną ekspozycję fotograficzną, której towarzyszyć miał uroczysty bankiet. Wszystkie plany musiały zostać zweryfikowane pod wpływem ówczesnej sytuacji politycznej. Jeszcze przed 17 grudnia, wiedząc co stało się w rozgłośni gdańskiej, gdzie demonstranci wtargnęli do budynków rozgłośni[19], dyrekcja Polskiego Radia Szczecin starała się przygotować do ewentualnych zamieszek. W obawie przed wtargnięciem do budynku lub próbie jego zniszczenia, w oknach zostały zamocowane metalowe siatki[20]. 17 grudnia, w miarę rozwoju sytuacji na ulicach Szczecina, jednostki Wojska Polskiego zostały wysłane do ochrony kilku newralgicznych obiektów w mieście, w tym również do budynków radia i telewizji[21]. Żołnierze stacjonowali we wnętrzach rozgłośni, natomiast przed budynkiem stały – według różnych relacji – dwa wozy opancerzone lub jeden czołg[22]. Zachowane dokumenty i relacje nie wskazują na to, żeby tego dnia, ani też w kolejnych, powtórzono w Szczecinie gdański scenariusz. W Szczecinie nie wymontowywano urządzeń – rozgłośnia pracowała bez przerwy.

Redaktor naczelny Ośrodka Telewizji w Szczecinie, Ryszard Liskowacki otrzymał – podobnie jak pozostali szefowie największych szczecińskich redakcji – 17 grudnia polecenie schronienia się w budynkach dowództwa 12. Dywizji Zmechanizowanej w Szczecinie. Pozostał jednak w pracy, a widząc rozwijającą się dynamicznie sytuację na ulicach, wysłał swoje ekipy z kamerami do miasta. Pracujący dopiero od roku w telewizji Ryszard Stefanowicz wspominał, że po tym jak dotarł wraz z operatorem Lechosławem Trzęsowskim na ul. Dubois, zastana sytuacja przerosła jego wyobrażenia. „Zobaczyłem – mówił Stefanowicz – że to nie są jak przypuszczałem jakieś zamieszki, drobne przepychanki, ale że sprawa wygląda znacznie poważniej, że nie ma żartów i że może się tego dnia polać krew”[23]. Nie była to jedyna ekipa, która pracowała wówczas w centrum Szczecina. Zdjęcia wykonywano z okien Klubu 13 Muz, z budynku lokalu Kaskada przy Placu Żołnierza, a także z dachu jednego z okolicznych wieżowców. Lokalizacja pozwalała na dokonywanie zdjęć nie tylko płonącego KW PZPR, ale także wydarzeń przed gmachem KW MO. Praca ekip filmowych była oddolną inicjatywą Ryszarda Liskowackiego, który wychodził z założenia, że „kamera musi być wszędzie tam, gdzie coś ważnego się dzieje”[24]. Taka zawodowa samowola nie podobała się władzom partyjnym. Liskowacki wspominał: „Gdy zorientowano się, że dziennikarze Telewizji Polskiej pracują z kamerami w mieście – zaprotestowano. Próbowano ściągnąć ich z powrotem do Ośrodka. To było już niemożliwe. Nie udało się, bo ludzie byli bardzo zaangażowani w to co robili, a po drugie nie chcieliśmy po prostu”[25]. O zaangażowaniu filmowców świadczą słowa jednego ze współpracowników SB, który już dużo później, bo w listopadzie 1972 r. relacjonował: „Taka gorączka – «filmujemy jak najwięcej, to jest nasz obowiązek wobec historii» – objęła wszystkich operatorów”[26]. Aby pomóc swoim dziennikarzom w poruszaniu się po mieście w czasie obowiązywania godziny milicyjnej (od godz. 18.00) redaktor naczelny samowolnie wystawił im fałszywą przepustkę. Informowała ona, że sprawa filmowania przez dziennikarzy została ustalona z KW PZPR. Proszono w niej także o udzielenie wszelkiej pomocy „przy wykonywaniu służbowych obowiązków”[27]. Ten, w zasadzie nic nie znaczący dokument, który posiadał, co zupełnie absurdalne, pieczątkę Bazy Filmowej, uchronił dziennikarzy telewizyjnych przed znaczniejszymi konsekwencjami[28].

Tego samego dnia wieczorem, na polecenie sekretarza propagandy KW PZPR – Henryka Hubera, rozpoczęto oficjalne filmowanie. Przed północą kilkuosobowa ekipa filmowa, która poruszała się wozem opancerzonym, wykorzystując sztuczne oświetlenie, wykonywała dokumentację spalonych budynków i zniszczonych sklepów. W podobny sposób zdjęcia robiono także następnego dnia. Nocą niezmontowane nagrania wysyłano do Warszawy, gdzie na miejscu były rejestrowane. Była to praca o charakterze archiwizacyjnym, ponieważ żaden z tych materiałów nie był emitowany. Sytuacja uległa zmianie 20 grudnia. Jednak do tego czasu szczecińska telewizja, podobnie jak i lokalna rozgłośnia, ograniczały się do nadawania oficjalnych komunikatów.

Nie dysponujemy dokumentami, które wyjaśniałyby, jak wyglądała praca Polskiego Radia Szczecin 17 grudnia 1970 r. Dokumentów administracyjnych nie ma, a zapisy programu zachowały się w szczątkowej postaci. W taśmotece radiowej próżno szukać nagrania z tego dnia. Jedynie w Archiwum Państwowym w Szczecinie znaleźć można niektóre komunikaty wygłaszane na antenie. W odtworzeniu programu radiowego pomocne okazały się także zapisy programu RWE, które skrupulatnie odnotowywały, co było emitowane na szczecińskiej antenie.

Brakuje potwierdzenia o której godzinie wygłoszono w radiu pierwszy komunikat. W przygotowanej przez Wydział Propagandy KW PZPR dla Biura Prasy KC PZPR ocenie pracy lokalnych mediów podano, że pierwsze apele zaczęły pojawiać się o godzinie 16.00[29]. Badacz szczecińskiego grudnia ’70, Michał Paziewski podaje, że była to 16.30[30]. Jednak nie potwierdzają tego żadne źródła. Z zachowanych dokumentów wynika, że pierwsze zarządzenie porządkowe, podpisane przez Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Szczecinie, zostało wyemitowane jeszcze później, bo dopiero o 17.00[31]. Godzinę tę potwierdzają prowadzone przez RWE nasłuchy szczecińskiej rozgłośni[32]. Przeczytany na antenie dokument nawoływał do zachowania spokoju i wprowadzał godzinę milicyjną od 18.00 do 6.00 rano. Warto zwrócić uwagę na tak późną emisję. 17 grudnia 1970 r. o godzinie 17.00 w Szczecinie było po pierwszych starciach demonstrantów z siłami porządkowymi. Komitet od paru godzin już płonął. Z dużym prawdopodobieństwem można stwierdzić, że pojawiły się pierwsze ofiary[33]. Wygłoszenie takiego komunikatu dopiero o tej porze świadczy o całkowitym chaosie, jaki panował tego dnia wśród władz miasta i regionu. Naiwnym wydaje się, że ogłoszenie przez radio decyzji o wprowadzeniu godziny milicyjnej, która miała zacząć obowiązywać za niespełna godzinę, mogło trafić do mieszkańców Szczecina. Taki komunikat słyszeli tylko ci, którzy mieli włączone w swoich domach odbiorniki radiowe, a nie ci, którzy demonstrowali na ulicach. Niemniej komunikat ten, został powtórzony na antenie pięciokrotnie. Następnie nastała długa cisza.

Według zachowanych zapisów programu, kolejny apel, podpisany tym razem przez KW PZPR, PWRN, i Wojewódzką Komisję Związków Zawodowych, pojawił się na antenie dopiero po godzinie 23.00. Zachowane dokumenty nie dają pewności, czy w tym czasie program ze Szczecina nie był emitowany, czy może archiwalia nie zachowały się. Jeśli programu lokalnego nie było, to mogło to być spowodowane co najmniej dwoma czynnikami. Pierwsza hipoteza zakłada, że dyspozycje, aby wstrzymać nadawanie audycji pochodziły prosto z Warszawy (ta hipoteza wydaje się jednak wątpliwa, gdyż władzy zależało przecież na gaszeniu nastrojów). Druga, bardziej prawdopodobna zakłada, że w związku z walkami w mieście, władze na krótko utraciły zdolności decyzyjne, a kierownictwo rozgłośni obawiało się działać samodzielnie.

Wygłoszony przed północą komunikat, nawołujący do „zaprowadzenia ładu i porządku”, odwoływał się do uczuć patriotycznych. Mowa w nim była o „polskim Szczecinie”, który miał być dla wszystkich „domem nad Odrą”, odbudowywany był „własnymi rękami”. Apel kierowany do „rodaków” i „robotników Szczecina” mówił o „wichrzycielach”, którzy chcieli „siać zamęt i dezorganizować życie miasta” i nawoływał do tego, aby dać im „odprawę”. Kończył się słowami: „Wasi synowie w mundurach chronią Was i chronią polski Szczecin. Pomóżcie im”. Co ciekawe, dziennikarze radiowi zmodyfikowali nieco tekst, który otrzymali do odczytania. Skreślony fragment uznano prawdopodobnie za zbyt radykalny, żeby go upublicznić na antenie. Brzmiał on tak: „Przyszłość Polski i lepszy byt jest solą w oku naszych wrogów. Kto osłabia nasz kraj – pomaga neofaszystom von Thaddena i polakożercom takim jak Strauss z NRF”[34].

Jeszcze tego samego dnia przed północą, ze szczecińskiej anteny wygłoszono apel Wojewódzkiego Komitetu Frontu Jedności Narodu, a także kolejny komunikat PWRN skierowany do młodzieży i rodziców, których nawoływano do pilnowania swoich dzieci. Apel ten, wygłoszony trzykrotnie, cechował radykalny język. Demonstrantów nazywano „wrogami ojczyzny”, „burzycielami ładu”, czy „wrogimi i warcholskimi elementami”. Całą sytuację po dramatycznym dniu sprowadzono do „podpalania budynków publicznych, grabienia sklepów i mienia publicznego”. W związku z tym wyjaśniono, że władze zmuszone były „wystąpić przeciwko burzycielom ładu”, a na koniec „bezwzględne” zaprowadzenie ładu i porządku[35]. Sformułowanie było dość niefortunne, bo czy autorom chodziło o to, że porządek zostanie zaprowadzony „całkowicie” i „bez wyjątków”? Czy może jednak „bez względu na cokolwiek”, „surowo”, „okrutnie”[36]? Jeśli w grę wchodziła ta druga definicja, to trudno uznać kilkanaście ofiar, jakie przyniósł ten dzień za rozwiązanie mało bezwzględne.

Kilka godzin wcześniej, na ogólnopolskiej antenie radia i telewizji, z przemówieniem wystąpił Józef Cyrankiewicz. W tym przygotowanym przez Artura Starewicza, a łagodzonym nieco przez Włodzimierza Sokorskiego tekście[37], po raz pierwszy obok Gdańska i Gdyni pojawił się Szczecin. Wystąpienie premiera, który według relacji Sokorskiego miał nie wierzyć już w skuteczność swych słów, nawiązywało bezpośrednio do walk na Wybrzeżu. Po raz pierwszy padła też informacja o ofiarach. „Doszło do tragicznych starć – mówił Cyrankiewicz – w których siły porządkowe zmuszone zostały do użycia broni. Są ofiary w ludziach: kilkunastu zabitych, kilkuset rannych – milicjantów i osób cywilnych”[38]. Przedruk tego przemówienia znalazł się następnego dnia we wszystkich gazetach w kraju. O ile Cyrankiewicz odnosił się ogólnie do sytuacji w całej Polsce, o tyle wydarzenia w Szczecinie następnego dnia podsumowywał przewodniczący PWRN w Szczecinie Marian Łempicki.

18–19 grudnia 1970 r.

Marian Łempicki był jedyną publiczną osobą, która 18 grudnia odniosła się do wydarzeń z dramatycznego czwartku. Jak się jednak okazało, wystąpienie radiowe różniło się od prasowych przedruków. Jego wypowiedź była nacechowana emocjonalnie i odwoływała się w wielu fragmentach do wspólnych doświadczeń szczecinian. W swoim przemówieniu nawiązywał do czasów powojennych miasta, które przez wielu mieszkańców było odbudowywane. Przemawiał do robotników Szczecina, którym los miasta nie mógł być obojętny. Zadawał retoryczne pytanie o to, czy chcieliby tego, żeby ich wspólny dorobek został przekreślony i zmarnowany „lekkomyślnością, wandalizmem, a często wręcz bandyckim rozbojem”[39]. Sprawców zajść określał mianem „band młokosów”, którzy mieli „palić miasto, którego nie odbudowywali”. Przemawiając do mieszkańców przyznawał, że istniało niezadowolenie spowodowane podwyżką cen, jednak jak mówił „nie powinno być ono pretekstem do rozbojów, palenia i plądrowania miasta”. Wyjaśniał, że jeżeli były jakieś uwagi, to należało je rozpatrywać w spokoju i duchu „odpowiedzialności za przyszłość Szczecina i okolicy”. Zadając pytanie, kto osiągnie zyski z zaistniałej sytuacji, natychmiast na nie odpowiadał, że wrogowie „ci z zagranicy i ci z kraju, których cieszą społeczne i polityczne straty”. Przekonywał, że władza chciała rozmawiać z robotnikami, a nie z „wichrzycielami porządku i bandami młokosów”. W przemówieniu składał też podziękowania „robotnikom, którzy w ciężkiej dla miasta chwili zachowali się godnie pamiętając o swoich społecznych i zawodowych obowiązkach”. Expressis verbis wymienił tramwajarzy, pracowników wodociągów, kierowców autobusów, pracowników oczyszczania miasta, lekarzy i służbę pielęgniarską. Jednocześnie nie omieszkał zapowiedzieć zdecydowanej walki z tymi, którzy niszczyli wspólne dobro. Wspomniał też o poniesionych stratach, których jednak nie zdołano jeszcze zbilansować.

Fakt, że Łempicki zapowiedział pomoc władz dla rodzin wszystkich „zabitych i rannych”, bez wątpienia musiał wówczas zwrócić uwagę słuchacza. Nie padła jeszcze wtedy liczba ofiar, ani ich nazwiska. W informacji o zabitych celowo rozmyto tożsamość ofiar i odpowiedzialnych za ich śmierć. Następnie Łempicki podziękował szczególnie studentom „polskiego Szczecina”, którzy zdecydowali się oddać krew „najciężej rannym w zamieszkach”.

Refleksję wzbudza waga słów wypowiedzianych na radiowej antenie. O ile tysiące ludzi były bezpośrednimi świadkami rewolty grudniowej w centrum miasta, o tyle duża część wiedziała tylko, że coś się w mieście działo, że były rozruchy, że na ulicach pojawiły się czołgi i transportery opancerzone. Większość szczecinian mogła oglądać już tylko ślady po walkach – spalony komitet i budynki milicji, a także zniszczone sklepy w centrum miasta. Ludzie mieszkający poza Szczecinem znali przebieg wydarzeń tylko z relacji ustnych, natomiast wszyscy bez wyjątku słuchając 18 grudnia Polskiego Radia Szczecin otrzymali potwierdzenie – oto nie tylko w mieście miały miejsce „zamieszki”, ale także byli zabici i „ciężko ranni”, którym studenci musieli oddać swoją krew.

Redakcje lokalnej prasy: „Głos Szczeciński” w wydaniu sobotnio-niedzielnym, „Kurier Szczeciński” w wydaniu niedzielnym przemówienie przedrukowały, ale nie w całości. W obu wypadkach fragment mówiący o niesieniu pomocy dla rodzin ofiar i rannych usunięto. Skąd ta różnica? Czy przemówienie radiowo-telewizyjne Łempickiego i mowa o ofiarach były tylko wypadkiem przy pracy, który próbowano już w prasie naprawić? Trudno to orzec, choć jest to możliwe. Słowo wypowiedziane w radiu i telewizji jest ulotne i trudniejsze do zapamiętania w odróżnieniu do słowa drukowanego.

18 grudnia 1970 r. miała miejsce kolejna niekonsekwencja działań informacyjnych władz, która świadczy o braku spójnej i skoordynowanej linii propagandowej PZPR w związku z kryzysem grudniowym. Treść mutacji „Głosu” przeznaczonego dla mieszkańców Świnoujścia, Kamienia Pomorskiego czy Gryfic różniła się od wersji „szczecińskiej” w znaczący sposób. Znaleźć tam można było na pierwszej stronie m.in. duże zdjęcie miasta nocą z podpisem: „Szczecin, jaki zbudowaliśmy...”. Nie wspomniano o tym, co działo się poprzedniego dnia w Szczecinie. Wersja dla mieszkańców stolicy Pomorza Zachodniego wyglądała już zupełnie inaczej.

Pierwsza strona „Głosu Szczecińskiego” z 18 grudnia „dla Szczecina” epatowała krzykliwymi nagłówkami. Zamieszczono tam apel egzekutywy KW PZPR „do członków Partii”, aby ci „przeciwstawili się tendencjom do anarchii i dezorganizacji życia”, oraz dawali przykład patriotycznej postawy[40]. Poniżej znalazł się także apel, tym razem PWRN, do „obywateli miasta Szczecina” (dowodzi to, że odróżniano członków partii od „zwykłych obywateli miasta”). Mowa w nim była o „godnych pożałowania zajściach”, a także o konieczności „zachowania spokoju i rozsądku obywatelskiego”[41]. Na tej samej stronie przedrukowano także uchwałę Rady Ministrów w sprawie „zapewnienia bezpieczeństwa i porządku publicznego”, przemówienie Józefa Cyrankiewicza, a także zarządzenie porządkowe PWRN w Szczecinie. W lewej kolumnie znalazł się także, niepodpisany przez autora, komentarz redakcji „Głosu Szczecińskiego”. Rozpoczynał się mocnym akcentem. „Kiedy Ojczyzna oczekuje pomocy – pisał autor lub autorzy – nie wolno zadawać jej ciosów”. Za winnych sytuacji uznano „męty społeczne, wichrzycieli i wrogów”, którzy mieli palić, rabować i gwałcić. Na tym lista epitetów nie kończyła się. Dalej pisano o prowokatorach, anarchistach, rabusiach, a także „roznamiętnionych okazją do gwałtów i zniszczeń aspołecznych elementach”, którzy swoimi działaniami burzyli dorobek „polskiego Szczecina”. Jednocześnie, nawiązując do niewydrukowanego jeszcze wystąpienia Łempickiego, chwalono za patriotyczną postawę studentów i pracowników handlu, którzy nie opuszczając swoich stanowisk bronili „wspólnego, społecznego mienia”. Powtórzono także zdanie, że nawet jeśli stoczniowcy mieli swoje zdanie o problemach przed którymi stanęli, to nie było obojętne, w jaki sposób je okazali. Zachowanie rozwagi i spokoju, a także „twórcza praca” miała być w tym czasie „obywatelskim obowiązkiem” każdego szczecinianina[42].

Znacznie więcej miejsca na podsumowanie wydarzeń czwartkowych poświęcił tego samego dnia „Kurier Szczeciński”. W piątkowo-sobotnim wydaniu na pierwszej stronie pojawiły się apele skierowane do mieszkańców miasta. Były to te same komunikaty, które poprzedniego wieczoru emitowano ze szczecińskiej anteny radiowej. I w tym wypadku znalazło się miejsce na przemówienie Cyrankiewicza, a także opublikowanie uchwały Rady Ministrów o zapewnieniu porządku. Nad winietą gazety umieszczono wydrukowany wielkimi literami napis: „Powaga sytuacji nakazuje rozsądek i poczucie obywatelskiej odpowiedzialności”. Podobnie jak w „Głosie Szczecińskim”, na tytułowej stronie znalazł się artykuł redakcyjny. Także ten tekst nie został podpisany. Redakcja informowała o „tragicznych zajściach”, które zostały wywołane przez „elementy anarchistyczne i chuligańskie” oraz, co było pewną nowością w stosowanej nomenklaturze przez „długowłose wyrostki”. W dalszej części artykułu wyraźnie wskazywano, że to jednak nie robotnicy, a „elementy kryminalne” były winne zaistniałych zajść. Robotnicy mieli wycofać się z ulic po tym, jak zobaczyli, jaki obrót przybierały sprawy[43]. O ile w „Głosie Szczecińskim” tego dnia pisano, że „polała się krew, wielu ludzi odniosło poważne obrażenia i rany”[44], o tyle relacja „Kuriera Szczecińskiego” nie pozostawiała niedomówień. „Nie znamy jeszcze dokładnej liczby ofiar – pisano w «Kurierze» – są jednak zabici i ranni, wielu ludzi odniosło lżejsze obrażenia”[45]. W kontekście tych słów, tym bardziej niezrozumiałe wydaje się skreślenie informacji o ofiarach w przemówieniu Łempickiego, wydrukowanym dopiero w następnym numerze.

18 grudnia na łamach „Kuriera Szczecińskiego” wypowiadali się także „ludzie pracy Szczecina”, którzy komentowali czwartkową sytuację. W kilku wypadkach były to osoby wymienione z imienia i nazwiska, a także sprawowanej funkcji (jak na przykład Piotr Zaremba, wówczas profesor Politechniki Szczecińskiej i przewodniczący WK FJN), choć przeważały wypowiedzi anonimowe. Ocena, co wydaje się oczywiste, była jednoznaczna. Nikt nie analizował przyczyn robotniczego buntu, natomiast wszyscy czwartkowe „zajścia” jednomyślnie potępiali. Wiele wypowiedzi charakteryzował ostry język – nie brakowało inwektyw skierowanych w stronę winnych zniszczeń i rabunków. Inne, odwoływały się do historii i wspólnego dorobku szczecinian. Wyrażano ubolewanie, że tak „nieodpowiedzialnymi” działaniami niszczono wszystko, co w ciągu ćwierćwiecza udało się osiągnąć[46].

Na ostatniej stronie tego numeru „Kuriera Szczecińskiego” pisano o mieście, powracającym do normalnego życia. Podobnie jak wcześniej, znów żaden z kilku artykułów nie został podpisany. Wymieniano zakłady, w tym Zarząd Portu, Papiernię Skolwin, Wiskord, Zakłady Chemiczne w Policach, czy Hutę Szczecin, które „bez zakłóceń” przystępowały od rana do pracy[47]. Pisano o ofiarnej postawie pracowników handlu, którzy dzień wcześniej „gołymi rękami ratowali tratowane i niszczone towary”, dzięki czemu od rana sklepy mogły przystąpić do pracy[48]. Pomimo kreowania, w sposób charakterystyczny dla peerelowskich środków masowego przekazu, idyllicznego obrazu rzeczywistości, „Kurier Szczeciński” pozwolił sobie na krótki dopisek. Na końcu artykułu o sytuacji w mieście znalazła się wytłuszczona notka: „O godzinie 9.30 otrzymaliśmy wiadomość, że w mieście stanęły ponownie niektóre tramwaje”[49]. To krótkie zdanie ma niebagatelne znaczenie, choć pojawiło się w tak nieznaczącym miejscu. Redakcja nie musiała go zamieszczać. Z pewnością nie otrzymała takich wytycznych od władz partyjnych, którym zależało bardziej na ukazywaniu miasta, powracającego w szybkim tempie do normalnego życia. I faktycznie, opublikowane artykuły taki obraz próbowały kształtować, ale właśnie to jedno krótkie zdanie zdaje się podważać wszystkie wcześniejsze starania. Uważny czytelnik otrzymywał przekaz, że skoro „niektóre tramwaje” nie wyjechały do miasta, to może i inne zakłady i sklepy wcale nie funkcjonowały tak, jak o tym media informowały. Słowo „strajk”, ani nawet jego peerelowski eufemizm „przerwy w pracy”, nie pojawił się w żadnej szczecińskiej gazecie.

Polskie Radio Szczecin wpisało się w przyjęty przez szczecińskie media nurt informacyjny. Chociaż 18 grudnia zginęły na ulicach Szczecina kolejne osoby, dziennikarze w swoich komentarzach mówili już o spokoju i postępującej normalizacji. Stale nadawano apele, nawołujące do zachowania spokoju i rozwagi, zwiększenia opieki nad dziećmi oraz informacje o trwającej godzinie milicyjnej. Również tego dnia przeprowadzono wywiady z ludźmi, którzy jednoznacznie potępiali „akty wandalizmu i rozboju”. W studiu odbyła się dziennikarska dyskusja na temat wydarzeń minionego dnia[50].

Nie poinformowano na antenie o ukonstytuowaniu się Ogólnomiejskiego Komitetu Strajkowego, do którego przyłączyły się dziesiątki zakładów pracy ze Szczecina i okolic. Analiza programu pozwalała jednak wyciągnąć wniosek, że sytuacja w Szczecinie była daleka od normy. 19 grudnia 1970 r., w komunikacie o sytuacji podkreślano, że choć istotnie wiele zakładów „nie pracowało normalnie”, to w mieście panował spokój. W komentarzu Ryszard Bogunowicz chwalił pracowników energetyki i zakładów komunalnych miasta, którzy pracować mieli bez przerwy, dzięki czemu „organizm miejski funkcjonować mógł normalnie”. Sklepy spożywcze miały zostać w pełni zaopatrzone, jednak według komentatora należało pamiętać, że praca handlu została zakłócona przez zdemolowanie „szeregu sklepów przez męty społeczne”[51].

Wówczas też, ze szczególną siłą, zaczęto podkreślać hasło jednego z transparentów wiszących na ogrodzeniu stoczni głoszące: „Strajk ma podłoże ekonomiczne, a nie polityczne”. Dziennikarze radiowi postanowili nie zauważać treści innych haseł przygotowanych przez stoczniowców, których nagłaśnianie w mediach było niewygodne dla władzy[52].

20–21 grudnia 1970 r.

Z zachowanych relacji Liskowackiego wynika, że niektórych dziennikarzy męczyła sytuacja, w której nie mogli należycie wypełniać swojej misji. Liskowacki wspominał: „Wydawało nam się, że jest rzeczą tragiczną wręcz, że szczecińskie środki masowego przekazu nie informują społeczeństwa szczecińskiego o tym, co społeczeństwo widzi [...] Postanowiliśmy w niedzielę nadać reportaż”[53]. Chodziło o trzydziestominutowy program przygotowany przez Liskowackiego i Bogdana Chocianowicza, który oparto na materiałach filmowych nakręconych 17 grudnia. Kierownictwo telewizji zdawało sobie sprawę, że uzyskanie pozwolenia na emisję z KW PZPR było właściwie niemożliwe. Z tego powodu postanowiono zastosować metodę faktów dokonanych. Liskowacki zlecił spikerce zapowiedzieć na antenie, że o godz. 18.00 wyemitowany zostanie reportaż o tym, co działo się w Szczecinie w czwartek. Natychmiast w redakcji rozdzwoniły się telefony. Pod nieobecność I sekretarza KW PZPR Antoniego Walaszka, który uczestniczył w Warszawie w VII Plenum KC PZPR, sekretarz organizacyjny Jerzy Ostrzyżek, stanowczo zabronił emisji tego materiału. Redaktor naczelny telewizji pozostał jednak przy swoim zdaniu. Wówczas na godzinę przed jego emisją, do gmachu telewizji opancerzonym wozem przyjechał sekretarz propagandy Henryk Huber, aby osobiście interweniować. Poprosił o możliwość zapoznania się z przygotowanym programem. Liskowacki wspominał: „Utkwiła mi w pamięci sytuacja – Huber był rzeczywiście wstrząśnięty tym, co zobaczył. Nie widział wcześniej płonącego Komitetu Wojewódzkiego. Kiedy ukazał się obraz płonącego budynku, pamiętam dziś bardzo autentyczne słowa: «O Boże!». Bardzo przeżyta, głęboka refleksja i krzyk: «O Boże!»”[54]. Liskowacki ponownie potwierdził, że zamierza wyemitować ten materiał, chyba, że Huber wystąpiłby przed kamerą na antenie i wyjaśnił widzom, dlaczego do emisji nie dojdzie. Huber się na to nie odważył i jedyne co zrobił, to wykonał telefon do Ostrzyżka z lakonicznym komunikatem potwierdzającym emisję. O godzinie 18.00 nadano reportaż, który mogli zobaczyć nie tylko mieszkańcy Szczecina i okolic, ale także widzowie z dwóch sąsiadujących województw.

Wyemitowanie takiego programu musiało zrobić wielkie wrażenie na wszystkich odbiorcach. Obraz płonącego gmachu KW PZPR, siedziby najwyższej władzy w regionie, pokazany w podporządkowanej tej władzy telewizji był wyjątkowym wydarzeniem. Wydarzeniem, które musiało mieć swoje konsekwencje. Jeszcze przed świętami Bożego Narodzenia, w gmachu Urzędu Wojewódzkiego, z udziałem całego kierownictwa KW PZPR odbyła się narada redaktorów naczelnych i sekretarzy Podstawowych Organizacji Partyjnych w redakcjach. Na spotkaniu zarzucono Liskowackiemu, że emisja tego materiału spowodowała przedłużający się strajk. W ramach protestu za postawienie sprawy w ten sposób, Liskowacki 23 grudnia złożył rezygnację, której wówczas nie przyjęto. Kilka dni później, pod jego nieobecność, do Ośrodka Telewizji udali się funkcjonariusze SB, z zadaniem zarekwirowania taśm z nagraniami. Chodziło o wszystkie nagrania, jakich dokonano 17 grudnia i później, nie tylko wyemitowany program. Materiały zostały wydane przez kierownika Bazy Filmowej w Ośrodku Bogusława Zyblewskiego. Według Andrzeja Androchowicza, jednego z dziennikarzy telewizyjnych, Zyblewski kierując się „bezdenną bufonadą i głupotą”[55], po wydaniu nagrań, poinformował nieświadomych niczego funkcjonariuszy, że telewizja dysponowała jeszcze drugim kompletem, który, co oczywiste, również został zabrany. Liskowacki ostro przeciwstawił się temu. W liście do I sekretarza KW PZPR przedstawił zaistniałą sytuację. Wyjaśnił, że zarekwirowane filmy były własnością Ośrodka i na znak „gorącego protestu”, ponownie złożył dymisję, której ponownie nie przyjęto[56]. Walaszek miał mu odpowiedzieć, że filmy trafią do archiwum KC PZPR. Sprawa wyemitowanego reportażu wróciła jeszcze podczas styczniowego strajku. Przebywający wówczas w Szczecinie premier Piotr Jaroszewicz zażądał dostarczenia taśmy z nagranym przez dziennikarzy szczecińskich komentarzem. Kiedy Liskowacki przyniósł materiał do gmachu Urzędu Wojewódzkiego, miał usłyszeć: „Obejrzymy to sobie w KC”. Wówczas miał odpowiedzieć: „Bardzo proszę, abyście to oglądali często. To jest ważna lekcja”[57]. Niedługo później został odwołany ze sprawowanej przez siebie funkcji.

20 grudnia zaistniało poważne napięcie między komitetem strajkowym a władzami partyjnymi, pośrodku którego znalazło się Polskie Radio Szczecin. Wyprzedzając prasę, szczecińska rozgłośnia od niedzielnego popołudnia nadawała komunikaty i informacje o rozmowach strajkujących z władzami. Tego samego dnia, na polecenie sekretarza propagandy KW PZPR Henryka Hubera, Romuald Gomerski, instruktor w Wydziale Propagandy KW, przekazał do rozgłośni informację o zakończeniu rozmów. Odebrany przez Ryszarda Bogunowicza telefonogram informował o pozytywnym zakończeniu pertraktacji. Komunikat informował: „Przedyskutowano problemy płac i cen, przyczyny i przebieg zajść, działalność związków zawodowych, sprawę systematycznego informowania społeczeństwa, a także konieczność zaprowadzenia spokoju i porządku w mieście. Sprawy te były również podnoszone przez załogi innych zakładów pracy”[58]. W dalszej części mowa była o tym, że sprawy, które nie znajdowały się w kompetencji władz lokalnych przekazane zostały do Warszawy. Komunikat zamykała czytelna informacja, że załogi stoczni „przerwą pracę i wrócą do domu, a w poniedziałek podejmą normalną pracę”.

Komunikat został powtórzony na antenie dwukrotnie po godzinie 16.00, po czym emisję wstrzymano. Tak skonstruowana informacja wywołała sprzeciw komitetu strajkowego, w imieniu którego ostro zaprotestował Tadeusz Sokołowski. Zadzwonił do radia i zagroził, że podawanie komunikatu w tej formie może spowodować „poważne zaburzenia”[59]. Według Sokołowskiego enigmatyczne i nieprecyzyjne sformułowanie mówiące o tym, że postulaty podnoszone były przez „inne zakłady pracy”, poważnie umniejszało rolę pozostałych wielkich ośrodków przemysłowych, które uczestniczyły w strajku i powinny zostać wymienione. SB analizując tę sprawę, wskazywała na jeszcze jeden problem. Chodziło mianowicie o to, że komunikat został ogłoszony zanim delegaci poszczególnych zakładów wrócili do swoich miejsc pracy i przekazali treść komunikatu załogom. „Część załóg uznała – pisano w raporcie – że stawianie ich przed faktem dokonanym zanim poznają relację swoich delegatów z przebiegu rozmów i ustosunkują się do niej, nie daje gwarancji spełnienia postulatów”[60].

W tej sytuacji kierownictwo rozgłośni protokolarnie potwierdziło zgodność wyemitowanego komunikatu z treścią telefonogramu. Następnie rozpoczęła się utrwalona na taśmach magnetofonowych, gorąca wymiana informacji między redakcją, a KW PZPR w Szczecinie. Redaktor naczelny rozgłośni, Zbigniew Puchalski, próbował dowiedzieć się w Wydziale Propagandy jak powinien postępować. Otrzymał informację, że nie może ingerować w treść komunikatu, ani nic dopowiadać. W razie kolejnych telefonów miał informować, że komunikat został, jak wyjaśniano nie podpisany, ale „przyjęty przez obie strony”. Puchalski nalegał, żeby to sformułowanie padło na antenie. Po długich dyskusjach z Romualdem Gomerskim i Henrykiem Huberem ustalono wspólnie, że po wygłoszeniu komunikatu, niejako już w podsumowaniu redakcyjnym, pojawi się informacja o przyjęciu go przez obie strony. Po kolejnej emisji, już przed godziną osiemnastą, okazało się, że stoczniowy radiowęzeł rozpowszechniał informację, że komunikat „był nieprawdziwy”. Według stoczniowców rozmowy może i zostały zakończone, ale o końcu strajku mowy być nie mogło.

Wobec braku wiążących informacji z KW PZPR, Puchalski zadzwonił do przewodniczącego Radiokomitetu Włodzimierza Sokorskiego, któremu przedstawił całą sprawę. Sugerował, że stoczniowcy ponownie chcą wyjść na ulice. Tymczasem w Warszawie doszło do zmiany kierownictwa. Władysław Gomułka stracił stanowisko, a jego miejsce zajął Edward Gierek. Sokorski zdawał sobie sprawę, że kolejne protesty pracowników stoczni stawiałyby nowe władze w niekorzystnym świetle. Po konsultacji z Gierkiem ustalono, że w razie chęci sprostowania komunikatu, taka informacja powinna zostać wyemitowana. Uzbrojona w grube kable delegacja stoczniowców udała się do rozgłośni. Aby uniknąć wybuchu gniewu, ukryto w piwnicy żołnierzy, którzy od kilku dni mieli ochraniać ten strategiczny obiekt w mieście[61]. Wizyta stoczniowców przyniosła oczekiwany skutek. Przed godziną 21.00 na antenie pojawiła się informacja niezwykła dla sposobu działania peerelowskich mediów. Wyemitowano następujące sprostowanie: „W porozumieniu z komitetem strajkowym Stoczni Szczecińskiej informujemy, że nadany przez Polskie Radio komunikat dotyczący rozmów komitetu strajkowego z władzami partyjnymi, administracyjnymi i związkowymi Szczecina nie został jeszcze ostatecznie uzgodniony i zaakceptowany. Jesteśmy zobowiązani do oświadczenia, że zostaliśmy przez naszych informatorów wprowadzeni w błąd i w najlepszej wierze treść komunikatu opublikowaliśmy na antenie”[62]. Co istotne, w dalszej części komunikatu poinformowano, że rozmowy trwają, a o ich wyniku radio poinformuje w jak najszybszym czasie.

Sprawę komunikatu można by uznać za wyjaśnioną i zamkniętą, gdyby nie informacja, która pojawiła się na antenie następnego dnia rano. Z polecenia sekretarza KW PZPR w Szczecinie, Stanisława Rychlika, po godzinie 8.00, wygłoszono kolejny komunikat mówiący o tym, że rozmowy władz ze strajkującymi zakończyły się dzień wcześniej o 17.00. Powtórzono dość dokładnie treść pierwszego komunikatu z poprzedniego dnia, z tą tylko różnicą, że nie wygłoszono ostatniego zdania o końcu strajku i rozpoczęciu pracy. Całkowicie niezrozumiała wydaje się decyzja KW PZPR o powtórzeniu komunikatu, który wywołał tyle zamieszania. Przecież informacja o jego zakończeniu nie była jedyną sporną kwestią. Powtórzeniem komunikatu w poniedziałek rano, szczecińska rozgłośnia zaprzeczała temu, co wyemitowała poprzedniego wieczoru. Nie umknęło to uwadze dziennikarzy RWE. W poniedziałkowej audycji monachijskiej rozgłośni Krystyna Miłotworska zadawała pytania: „Skąd nagle wziął się ten komunikat? W jaki sposób rozmowy mogły zakończyć się o piątej w niedzielę, skoro jeszcze przed dziewiątą wieczorem Radio Szczecin powtarzało, że obrady trwają?”[63]. Co spowodowało powrót do komunikatu w pierwotnej wersji? Nie wiadomo. Nie powrócono już do tego na antenie. Do końca strajku, czyli 23 grudnia, wzywano do podjęcia pracy w kolejnych zakładach lub informowano, aby do poszczególnych miejsc pracy nie przychodzić.

19 grudnia, na Zakładach Graficznych wywieszono napis: „Drukarze są z Wami”, który de facto informował o przyłączeniu się tamtejszej załogi do strajku[64]. Podobnie zresztą uczyniła papiernia Skolwin. Pod znakiem zapytania stanął problem druku codziennych gazet. O sile działającego w Szczecinie OKS świadczy fakt, że to właśnie dzięki jego zgodzie, 20 grudnia ukazał się „Kurier Szczeciński”. W centralnym miejscu pierwszej strony, w ramce, umieszczono następujący komunikat: „Załoga Szczecińskich Zakładów Graficznych przerwała w dniu wczorajszym pracę solidaryzując się z postulatami pracowników Stoczni Szczecińskiej im. A. Warskiego. Postulaty S[zczecińskich] Z[akładów] Graf[icznych] zostały przekazane stoczniowcom, Komitetowi Wojewódzkiemu PZPR i Komitetowi Dzielnicowemu PZPR. Doceniając jednak olbrzymią wagę słowa drukowanego – w tym wypadku codziennej gazety szczecińskiej – postanowiła wydać dzisiejszy numer «Kuriera Szczecińskiego». W imieniu Czytelników i zespołu Redakcji serdecznie dziękujemy”[65].

Nie była to jedyna samowola w tym numerze, która nie spodobała się władzom partyjnym. Opisując sytuację w mieście, otwarcie pisano o trwającym strajku: „Spokoju jednak w mieście nad Odrą w dosłownym tego słowa znaczeniu jeszcze nie ma. Sytuacja jest nadal napięta. W wielu szczecińskich zakładach nie podjęto pracy. W wielu zakładach odbywały się masówki i zebrania załóg, na których w przytłaczającej większości w spokojnej i rzeczowej atmosferze dyskutowano o zaistniałej sytuacji oraz podejmowano rezolucje”[66]. Na pierwszej stronie pojawiła się także relacja z nocnej wizyty w stoczni. „Wszędzie panował spokój – pisano – [...] Szczególną uwagę zwraca się na właściwe zabezpieczenie maszyn i urządzeń. [...] W stoczni panuje ład i porządek, załoga wykazuje wielkie zdyscyplinowanie i troskę o mienie społeczne”[67]. Na innych stronach, w obrazie „życia miasta”, choć nie brakowało przemilczeń lub poważnych nieścisłości, pisano otwarcie o tym, że dzień wcześniej najpoważniejsza sytuacja miała miejsce w komunikacji miejskiej, której pracownicy „odmówili pracy na znak solidarności ze stoczniowcami”[68].

Według oceny SB, tak śmiała polityka informacyjna „Kuriera” była wynikiem poglądów redaktora naczelnego – Zdzisława Czaplińskiego. W przygotowanym już dużo później raporcie pisano: „W redakcji «Kuriera» istniało przekonanie, że trzeba wyjść naprzeciw zapotrzebowaniu społecznemu i zamieszczać relacje o wydarzeniach w mieście. Czapliński sprzyjał tym tendencjom”[69].

Między grudniem a styczniem

W niedzielę 20 grudnia, gdy emitowano program telewizyjny, a jednocześnie rozpętało się zamieszanie związane z komunikatem radiowym i treściami zawartymi w wydanym „Kurierze”; I sekretarz KW PZPR – Antoni Walaszek – przebywał jeszcze w Warszawie na VII Plenum KC. Po powrocie do Szczecina przyszedł czas podsumowań, który dotyczył także pracy dziennikarzy. Po zapoznaniu się z niedzielnym wydaniem gazety, Walaszek miał wpaść we wściekłość. Nie pomogła wieloletnia zażyłość z redaktorem Czaplińskim. Zadzwonił do niego w poniedziałek rano i, według relacji przekazanej szczecińskiej SB, powiedział: „Policzę wam za to gnaty, za to co się stało w «Kurierze». O tym wszystkim coście pisali, o wybitych szybach, o strajkach w Szczecinie, rozliczymy was dokładnie”[70]. W podobnym tonie nagany udzielał redaktorowi naczelnemu radia sekretarz organizacyjny KW PZPR Jerzy Ostrzyżek. Według tego samego źródła miał powiedzieć do Puchalskiego: „Wylecisz z partii, jak tylko wszystko się skończy”[71]. W bardziej stonowany, choć bezsprzecznie negatywny sposób, sytuację oceniono na zorganizowanym 21 grudnia Plenum KW PZPR. Antoni Walaszek relacjonował tam przebieg i podjęte decyzje na VII Plenum KC, ale w zakończeniu swojego przemówienia nawiązał bezpośrednio do Szczecina. „Muszę stwierdzić – mówił – że w opanowaniu sytuacji nie pomogły nam, a wręcz pogorszyły sytuację szczecińskie środki masowego przekazu. Zarówno wczorajszy numer «Kuriera Szczecińskiego», jak i komentarz do wieczornej audycji telewizyjnej zaostrzyły sytuację”. Pojawiła się też w tym wystąpieniu swoista groźba wyciągnięcia konsekwencji. „Dlaczego tak się stało – kontynuował Walaszek – będziemy wyjaśniać w następnej kolejności – ocena kierownictwa w tej sprawie jest negatywna”[72]. Co ciekawe, dzień później Walaszek miał radykalnie zmienić swoją ocenę. Na spotkaniu z redaktorami naczelnymi, obok wspomnianej wcześniej krytyki telewizji, pozytywnie wypowiedział się na temat stanowiska prasy, a o samych dziennikarzach miał się wyrazić, że: „nie dali się sprowokować ulicy”[73].

Tak zmienne poglądy Walaszka nie przysparzały mu zwolenników. Wśród dziennikarzy spekulowano, czy na fali zmian kierownictwa partii w Warszawie, również w Szczecinie, dojdzie do wymiany ekipy rządzącej. Upływający od VII Plenum KC czas i brak zmian w Szczecinie powodował, że wątpiono w to coraz bardziej. Po dramatycznych wydarzeniach grudnia ’70 niektórzy przedstawiciele mediów liczyli na poważny awans zawodowy. Jedną z takich osób był Władysław Daniszewski. Związany ze Szczecinem od 1955 r., były redaktor naczelny Polskiego Radia Szczecin, były członek Plenum i Egzekutywy KW PZPR w okresie października ’56, następnie kierownik Wydziału Kultury PWRN, a w 1970 r. zastępca redaktora naczelnego „Tygodnika Morskiego”[74]. Jako osoba podejrzana o „negatywny stosunek do kierowniczej roli partii w dziedzinie twórczości literackiej i artystycznej”, od czerwca 1970 r. SB prowadziła wobec niego działania wyjaśniające[75]. W okresie międzystrajkowym wiele czasu spędzał na terenie stoczni, kontaktując się bezpośrednio z Edmundem Bałuką i Lucjanem Adamczukiem. Według ustaleń SB, miał opracować „obszerny artykuł, w którym obok faktografii uogólniał wnioski polityczne”[76]. Wyprzedzając nieco fakty, warto powiedzieć, że do opublikowania materiałów, które zebrał i złożył w rodzaju raportu nie doszło. Daniszewski ograniczył się do dwóch obszernych artykułów w „Tygodniku Morskim”[77].

Na przełomie grudnia i stycznia Daniszewski planował stworzyć na terenie stoczni niezależny ośrodek propagandy, choć bliższej linii politycznej tego ośrodka nie znano. SB oceniała jego postawę jednoznacznie: „W okresie wydarzeń grudniowo-styczniowych w Szczecinie usilnie kreował się na rzecznika klasy robotniczej wietrząc w tym swój interes. [...] Jego taktyczne wysunięcie się [...] miało na celu, według posiadanych przez nas informacji, stworzenie warunków do objęcia odpowiedzialnej funkcji w aparacie partyjnym bądź prasie partyjnej”[78]. Jak czas pokazał, żadnej z tych funkcji nie objął i przez następne pięć lat pracował w „Tygodniku Morskim”.

Kolejną osobą, na którą wskazywali funkcjonariusze SB, jako potencjalnym kandydacie na poważne stanowisko w KW PZPR, był Wiesław Rogowski – redaktor naczelny „Głosu Szczecińskiego”. W Szczecinie przebywał od 1964 r., kiedy to na krótko objął funkcję redaktora naczelnego Polskiego Radia Szczecin, a następnie od 1966 r. kierował partyjnym dziennikiem w mieście. Człowiek wyjątkowo lojalny wobec władz partyjnych, ideologiczny radykał, czego wyraz dał w marcu ’68[79]. Za jego kierownictwa „Głos Szczeciński” działał w ścisłym porozumieniu z władzami wojewódzkimi. Okazało się jednak, że po „przesileniu grudniowym”, ku zdziwieniu samych funkcjonariuszy SB, zaczął on głośno krytykować stagnację kierownictwa KW PZPR[80]. Być może właśnie to przyniosło oczekiwany skutek, bo 11 stycznia 1971 r., kiedy w KW doszło do czystki kadrowej, w wyniku której Walaszek stracił swoją posadę, Rogowski został sekretarzem propagandy[81]. Z dokumentacji SB wynika, że wybór ten spotkał się z negatywną oceną środowiska dziennikarskiego, które uznało, że Rogowski „skompromitował się swoją postawą w okresie strajku”[82].

Sytuację w zakładach pracy w okresie od grudniowej rewolty do styczniowego strajku trafnie ujęli funkcjonariusze SB w swoim raporcie. „Sytuacja [...] – pisano – daleka była od stabilnej. Niezaspokojenie zgłaszanych w grudniu postulatów, bezwład administracji większości zakładów potęgowały niezadowolenie załóg. Coraz bardziej gruntowało się wśród robotników przekonanie, że tylko bezpośredni nacisk, zwoływanie masówek i zagrożenie odstąpieniem od pracy może spowodować ustępstwa administracji”[83]. Wątłego zaufania do mediów nie poprawiała ich polityka, która podkreślała duże zaufanie i pełne poparcie dla nowej władzy całego społeczeństwa. Nagłówki lokalnej prasy nie pozostawiały wątpliwości co do tego, jaką rzeczywistość próbowały kreować środki masowego przekazu: Pracą przekuwamy w czyn nowy program Partii[84], Plany przed terminem[85], Troska, szczerość, odpowiedzialność. Spotkania z aktywem partyjnym[86], W duchu partyjnej szczerości[87], Szeroka i szczera dyskusja trwa[88], Doświadczeniem i pracą chcemy wpływać na przyszłość narodu[89], Nasza pomoc – Ludowej Ojczyźnie[90]. Niezależnie od relacji mediów, robotnicy nawet jeśli deklarowali poparcie dla nowych władz, w swoich działaniach byli ostrożni. Przyjmując za dobrą monetę obietnice nowego kierownictwa partii, jednocześnie próbowali negocjować korzystne dla siebie warunki pracy. W tym momencie najwyższe władze niespecjalnie chciały z nimi rozmawiać[91]. Także prasa wydawała się tego nie zauważać[92]. Prawdopodobnie jedynym jednoznacznie pozytywnie odebranym działaniem prasy było opublikowanie 18 stycznia 1971 r. w obu szczecińskich dziennikach listy ofiar grudniowej rewolty[93].

Strajk styczniowy

Czarę goryczy robotników przelała sprawa masówki na Wydziale W-4 (rurownia) Stoczni Szczecińskiej im. A. Warskiego. 19 stycznia 1971 r., niedługo po zakończeniu gospodarskiej wizyty w stoczni nowego I sekretarza KW PZPR Eugeniusza Ołubka, na rurowni zorganizowano masówkę. W spotkaniu, którego scenariusz został precyzyjnie przygotowany, uczestniczyło około 300 robotników (większość załogi wydziału), zaproszono przedstawicieli wszystkich mediów, a także szczecińskich fotoreporterów[94]. Podczas zebrania kolejne grupy nadmistrzowskie na wydziale składały swoje meldunki produkcyjne. Zostały one wzmocnione deklaracjami pracowników kilku innych wydziałów stoczni, którzy zapewniali o gotowości przepracowania kolejnej niedzieli bez wynagrodzenia. Wszystko to zajęło najwyżej kwadrans. Następnie robotnicy rozeszli się do swoich zajęć. Twarze stoczniowców utrwalone na zdjęciach nie wyrażają większego zaangażowania, a sam scenariusz i przebieg wiecu stawia go w szeregu wielu podobnych, jakie w owym czasie były organizowane w kraju. O tym jednak, że nie miała to być „zwykła” masówka świadczy fakt, że jej termin przesunięto o dwa dni, dostosowując go do dyspozycji zaproszonych dziennikarzy. Świadczy to wyraźnie o tym, że nie same zobowiązania, ale ich propagandowy wydźwięk miał być najważniejszy. Ponadto, jak później twierdził przewodniczący organizacji partyjnej w rurowni, Bogumił Flak, inicjatywa podjęcia zobowiązań nie wyszła od robotników, a od sekretarza organizacyjnego KW Jerzego Ostrzyżka[95]. Taka informacja dawała pole do domysłów nad możliwością zorganizowania politycznej prowokacji. Według SB Ostrzyżek liczyć miał podobno na funkcję po Antonim Walaszku, a wybór na najważniejsze stanowisko w województwie Ostaszka, miał wywołać u niego wielkie rozczarowanie. Wybór rurowni jako miejsca organizacji masówki również nie był przypadkowy. To właśnie ten wydział był jednym z bardziej aktywnych podczas grudniowego strajku. To właśnie do organizacji partyjnej na tym wydziale należał skompromitowany były I sekretarz Antoni Walaszek. Przygotowana dużo później ocena SB sugerowała, że Ostrzyżek zorganizował masówkę z premedytacją. Zdawał sobie sprawę z tego, że wiec w tym miejscu, w kontekście niespełnienia wcześniejszych postulatów robotniczych, może wywołać reakcję, nad którą nowy sekretarz mógłby nie zapanować i skompromitowałby się[96]. Nie rozstrzygając w tym miejscu, czy był to błąd polityczny, czy raczej ukartowane działanie, przyjrzyjmy się przekazowi medialnemu.

Wiemy, że w spotkaniu uczestniczyły ekipy ze szczecińskiego radia i telewizji, ale nie dysponujemy żadnymi zachowanymi materiałami. Ograniczyć musimy się zatem do przekazu prasowego. Na pierwszej stronie „Głosu Szczecińskiego” z 20 stycznia zamieszczono zdjęcie pracowników rurowni podczas wiecu i wielki tytuł artykułu: Załoga Rurowni Stoczni Szczecińskiej im. A. Warskiego czynem popiera nowe kierownictwo partii. Zdjęcie autorstwa fotoreportera „Głosu Szczecińskiego”, Marka Czasnojcia, zostało poddane drobnemu, ale przemyślanemu retuszowi. W oryginale przedstawiało szerszą perspektywę hali, w której odbywał się wiec. Widać było na nim zebranych robotników oraz część pomieszczenia. W gazecie natomiast fotografia została przycięta z góry i z dołu. Panoramiczne ujęcie sprawiało wrażenie, że w spotkaniu i podejmowaniu zobowiązań uczestniczyły prawdziwe tłumy. Treść artykułu, autorstwa Bogdana Czubasiewicza, była sztampowa. Pisał, że na Wydziale W-4 odbyła się masówka, że sala była udekorowana biało-czerwonymi flagami, że na ścianie wisiał transparent o treści: „Czynem produkcyjnym popieramy nowe kierownictwo partii”[97]. Transparent zawierał, co prawda, także informację, że poparcie kierowane jest również w kierunku rządu, nie tylko partii. Dalej Czubasiewicz pisał o wygłaszanych kolejno zobowiązaniach, cytując przy tym jeden z meldunków. Jawnym nadużyciem było podanie informacji, że cała załoga rurowni, w liczbie ponad 500 osób (tyle nie uczestniczyło w wiecu), pracować chciała w niedzielę. Czubasiewicz podkreślał także wagę tego wydziału w pracy całego zakładu.

Tego samego dnia podobny przekaz pojawił się w „Kurierze Szczecińskim”. Tu zdjęcie (nieustalonego autorstwa) przedstawiało szerszą perspektywę sali i nie zostało wykadrowane. Edward Wituszyński relacjonował bez zbędnych frazesów. Wymienił z nazwiska nadmistrzów, których grupy podjąć miały pracę w najbliższą niedzielę. Końcówka artykułu była ogólnikowa – co więcej – została także przez redakcję gazety wytłuszczona: „Stoczniowcy pewni są sukcesu swej inicjatywy – pisał Wituszyński – Zobowiązania są rezultatem zbiorowych przemyśleń załogi Rurowni”[98]. Tego samego dnia o zobowiązaniach stoczniowców poinformowała ogólnopolska telewizja, a dwa dni później, za sprawą Lidii Więckowskiej, trafiła ona także na szpalty „Trybuny Ludu”[99].

Lektura tych artykułów nie pozwala na uznanie ich za majstersztyk propagandy. Owszem, odpowiednio wykadrowane zdjęcie w „Głosie Szczecińskim”, jest pewnym nadużyciem. Jeśli zaś chodzi o wymowę tekstów szczecińskich dziennikarzy, to w przeszłości bardziej manipulowali językiem i nie wywoływało to tak radykalnych reakcji jak strajk w mieście. Tym razem chodziło bez wątpienia o przedłużające się napięcie, spowodowane poczuciem klęski strajku grudniowego. Znaczenie miały również rozgrywki na najwyższych szczeblach partyjnych w województwie, w które wciągnięci zostali dziennikarze i robotnicy. Ci ostatni uznali, że działania części pracowników rurowni, mogą zostać odebrane jako wola całego zakładu pracy, a to bez wątpienia było kłamstwem.

Reakcja na doniesienia medialne była różnorodna. W dokonanej po przeszło tygodniu ocenie SB czytamy: „Po ukazaniu się w prasie informacji o zobowiązaniach [...] podniosła się przerastająca rangę merytoryczną wydarzenia propaganda – której konkluzją była powszechna opinia, że robotnicy są nadal okłamywani. [...] Na tym tle rodziły się opinie, że wraca się do starych metod robienia propagandy na pokaz nie liczącej się z rzeczywistością”[100]. W przygotowanym na potrzeby SB opracowaniu, jeden z dziennikarzy wyraźnie sugerował, że cała sprawa była błędem władz. „Wg oceny dziennikarzy – pisał – do dnia dzisiejszego nie ma w Szczecinie normalnej pracy prawie w żadnym zakładzie i dlatego też każde zobowiązanie musi pachnieć «lipą». [...] Wydaje się, że prasowe informacje na ten temat szły za wyłączną inspiracją KW”[101]. Według relacji Edmunda Bałuki, który parę dni później stanął na czele strajku, reakcja robotników była bardzo emocjonalna: „Takiego upokorzenia nie mogliśmy wytrzymać – wspominał Bałuka – Koledzy poszli do rurowni. «Jakie wy to sk...syny zobowiązania podejmujecie!». Tamci: «Nic nie podejmowaliśmy!». Inni zaczęli krzyczeć: «Spalmy redakcję „Głosu” i telewizję!». Powiedziałem im: «Komitet i milicję już spaliliśmy. I co z tego? Przecież oni odbudują to wszystko za nasze pieniądze». Poskutkowało[102]”. Sam autor artykułu w „Głosie Szczecińskim”, Bogdan Czubasiewicz, po latach wydawał się nie rozumieć do końca, w czym tkwił cały problem. „Była moda na czyny partyjne – wspominał Czubasiewicz. – Wysłali mnie do stoczni, w rurowni był wiec. Nadmajstrowie mówili o zobowiązaniach produkcyjnych. Nie odczułem, aby to było robione na siłę. Nie spodziewałem się jednak, że mój artykuł pójdzie na pierwszej stronie”[103].

21 grudnia 1971 r., w czwartek, stanęły szczecińskie stocznie „Parnica” i „Gryfia”, do których dzień później dołączył największy zakład w regionie Stocznia Szczecińska im. A. Warskiego. Tego samego dnia wyłoniono Komitet Strajkowy, na czele którego stanął Edmund Bałuka. Już od początku formowania postulatów, znalazł się w nich punkt o sprostowaniu w prasie informacji o zobowiązaniach rurowni, a także ukaraniu tych, którzy stali za decyzją o wydrukowaniu niefortunnych artykułów. Sprostowanie miało się ukazać w obu szczecińskich dziennikach, a także na antenie Polskiego Radia Szczecin, najpóźniej do niedzieli 24 stycznia[104]. Tak się jednak nie stało. Co więcej, do tego dnia środki masowego przekazu zgodnie milczały na temat strajku.

Pomimo braku publikacji wielu dziennikarzy żyło wydarzeniami w mieście, co skrzętnie odnotowywała SB. „Wyraża się w tym środowisku pogląd – pisano w raporcie – że w przedłużaniu sytuacji strajkowej i wysuwaniu nowych postulatów zainteresowana jest grupa osób ze starego kierownictwa [PZPR]”[105]. Środowisko dziennikarskie w swoich ocenach sugerować miało, że przedłużający się strajk miałby być argumentem dla byłej ekipy, że nowe kierownictwo nie radzi sobie z rządzeniem w kraju.

Dziennikarze zdawali się nie wyciągać żadnych wniosków z doświadczeń ostatnich tygodni. To, co znalazło się na szpaltach gazet, nie odzwierciedlało zbieranych przez SB opinii. Na pierwszej stronie sobotnio-niedzielnego wydania „Głosu Szczecińskiego” redakcja dawała jednoznaczny wyraz ocenie kolejnego strajku. Kategorycznie określano organizatorów strajku jako osoby „niechętnie i wrogo nastawione do ustroju” lub jako ludzi „zdezorientowanych i obałamuconych”. Sugerowano, że organizatorzy zastosowali „fizyczny terror” wobec tych, którzy nie chcieli przerwać pracy[106]. Może mniej agresywnie, ale w podobnie bezrefleksyjny sposób, bez próby poznania racji robotników, zareagował na strajk „Kurier Szczeciński”. Redakcja pytała: „Jakie są motywy ponownego strajku stoczniowców «Warskiego»? Odpowiadamy szczerze – nie wiemy”[107]. Trudno uwierzyć w szczere intencje dziennikarzy, gdyż pierwsza wersja postulatów przygotowana przez strajkujące załogi ukazała się już 22 stycznia, czyli dwa dni przed opublikowaniem artykułu. Jeden z punktów ostatecznej wersji postulatów (z 24 stycznia) nawoływał do opublikowania żądań strajkujących w środkach masowego przekazu. Jak można się domyślić, nigdy do tego nie doszło. Żądania takie pojawiały się nie tylko w postulatach, ale także na rozpowszechnianych na terenie stoczni hasłach[108].

Nie znamy reakcji na strajk dyrekcji Polskiego Radia, gdyż nie zachowały się żadne materiały z tego okresu. Szczecińska telewizja natomiast włączyła się aktywnie w nawoływanie do jak najszybszego zakończenia strajku. 24 stycznia 1971 r. Piotr Zaremba mówił na antenie o „mocnych dniach grudniowych”, które przynieść miały według niego zmiany polityczne i gospodarcze. Jednak w styczniu, wzywał do szybkiego powrotu do pracy i zachowania spokoju. Nie przedstawiona z imienia i nazwiska kobieta wypowiadała się przed kamerą, że owszem, należy walczyć o realizację postulatów, ale tylko poprzez pracę. Rektor Politechniki Szczecińskiej, prof. Józef Kępiński rozwijał wybiegającą w przyszłość geopolityczną wizję konsekwencji strajku. „Opóźnia się w ten sposób i utrudnia – mówił – wyjście z politycznego i gospodarczego kryzysu, w jakim znalazł się nasz kraj, co więcej, stwarza się poważne niebezpieczeństwo dla podstaw ustrojowych naszego państwa, a nawet dla jego niezawisłości”. Według niego „nieprzemyślane wystąpienia robotnicze” miały doprowadzić kraj do spadku prestiżu Polski na arenie międzynarodowej[109].

W związku z tym, że kierownictwo stoczni, jak i lokalne władze partyjne nie robiły nic, aby rozwiązać sytuację strajkową, 23 stycznia stoczniowcy przygotowali list otwarty do I sekretarza KC PZPR Edwarda Gierka. Nie był on, jak wielokrotnie się jeszcze dziś powtarza, zaproszeniem Gierka do stoczni. Robotnicy udzielali w nim poparcia dla władz centralnych, ale sugerowali jednocześnie, że trwający i utrzymujący się strajk został wywołany przez ludzi, „którzy obawiają się odpowiedzialności za swoją dotychczasową działalność oraz nie potrafią lub nie chcą szerszego bezpośredniego dialogu z klasą robotniczą”[110]. Od Gierka oczekiwano wyciągnięcia surowych konsekwencji wobec, nieokreślonych do końca, ludzi. Od tego uzależniano powrót do pracy. Ku zaskoczeniu samych stoczniowców, ale zapewne i wielu przedstawicieli władz Szczecina, następnego dnia I sekretarz Edward Gierek w towarzystwie premiera Piotra Jaroszewicza, ministra obrony narodowej Wojciecha Jaruzelskiego i Franciszka Szlachcica przybyli do Szczecina na spotkanie ze strajkującymi. Swój udział w tym bezprecedensowym zdarzeniu miała jedna ze szczecińskich dziennikarek.

Z polecenia KW PZPR dziennikarze mieli zakaz udawania się na teren stoczni. Niemniej jednak, dwójka szczecińskich publicystów – Lidia Więckowska i Jerzy Pachlowski złamali go, próbując odegrać rolę mediatorów między strajkującymi stoczniowcami, a lokalnymi władzami partyjnymi. Obserwując pogłębiającą się izolację zakładu, a także brak jakiejkolwiek chęci kierownictwa KW do rozmów, wzrastała w nich obawa, że do zakończenia strajku może zostać użyta siła. Więckowska, korespondentka terenowa „Trybuny Ludu”, udała się ze wspomnianym wcześniej listem stoczniowców do centrali swojej gazety w Warszawie, gdzie pracowała żona Piotra Jaroszewicza, Alicja Solska. Z jej pomocą list, a także własne obserwacje (podważające m.in. nieprawdziwą informację o wyjściu stoczniowców na ulice) Więckowska przekazała wówczas premierowi. Treść listu znana już była Jaroszewiczowi, ale można przypuszczać, że pewne znaczenie na ocenę sytuacji, miało osobiste przekazanie swoich spostrzeżeń i doświadczeń z rozmów ze stoczniowcami przez Więckowską[111].

Historyczne spotkanie delegacji partyjno-rządowej ze stoczniowcami miało miejsce w stoczniowej świetlicy. Rozpoczęło się po południu 24 stycznia i trwało około dziewięciu godzin. Jak relacjonował to następnego dnia „Kurier Szczeciński”: „Była to dyskusja pełna szczerości z obu stron, nie zabrakło w niej słów gorzkiej prawdy i ostrej krytyki pod adresem zarówno poprzedniego centralnego kierownictwa partii, jak też stylu i metod działania władz wojewódzkich i miejskich”[112]. Dla mediów przekaz, że oto doszło do porozumienia i strajk się zakończył, był ważniejszy niż szczegóły prowadzonej przez kilka godzin rozmowy.

Pomimo wydrukowania w szczecińskiej prasie wielu informacji o spotkaniu, dziennikarze nie przekazywali wszystkiego. O całości, z racji czasu trwania spotkania, nie mogli powiedzieć, zaś pewnych szczegółów, nie chcieli zdradzać. Nie relacjonowano na przykład omawiania postulatu strajkujących, którzy żądali podawania w mediach rzetelnych informacji. Kiedy Gierek zaczął mówić o otwartości swojej ekipy, która miała na bieżąco informować o pracach Biura Politycznego i Sekretariatu KC, a także o planach powołania rzecznika rządu, z sali otrzymał informację, że chodzi o działania prasy lokalnej. Stwierdził, że owszem, informacja jest potrzebna, ale nie można informować o wszystkim bez wyjątku. „Tylko wy nie żądajcie takiej informacji – kontynuował Gierek – [...] dla, jak to się mówi, wszystkich! I dla przyjaciół i dla wrogów!”[113]. Nie rozwijając szerzej myśli, stanowczo stwierdził, że informacje, które mogłyby interesować wrogów Polski nie będą podawane. Dużo emocji wywołał także fragment dyskusji, poświęcony publikacji sprostowania informacji o zobowiązaniach, ogłoszonej w mediach kilka dni wcześniej. Przy charakterystycznej dla Gierka nieco zawiłej retoryce wypowiedzi, konkluzja była taka, że sprostowanie powinno się ukazać[114].

Na spotkaniu w świetlicy nie ustalono, co zrozumiałe, jego dokładnej treści. Zadanie to powierzono wyrosłej z komitetu strajkowego Komisji Robotniczej. Szybko okazało się, że pomimo natychmiastowego przystąpienia do prac, zadanie nie było proste. Nad rozwiązaniem problemu obradowało dziewięciu członków Komisji Robotniczej, czterech pracowników rurowni, sześciu pozbawionych prawa głosu świadków oraz dwóch autorów relacji prasowych, które wywołały zamieszanie. Jeden z nich, Bogdan Czubasiewicz, wspominał po latach: „Kazimierz Barcikowski, członek KC PZPR, sygnatariusz Porozumień Sierpniowych w Szczecinie, przyszedł i mówi do mnie: «Jedziecie do stoczni». Ja na to: «Jedźmy obydwaj». On, że daje mi uprawnienia członka Biura Politycznego [...] Stoczniowcy dali gwarancję bezpieczeństwa i pojechałem. Na miejscu zastosowali wobec mnie coś w rodzaju aresztu. Nie mogłem wyjść ze stoczni przez 48 godzin, nie spałem, prawdziwy sąd nade mną zrobili. Po dwóch dobach negocjacji na temat sprostowania do mojego artykułu oni byli bardziej zmęczeni niż ja. No i wynegocjowaliśmy treść sprostowania z którego nic nie wynikało. W końcu to my byliśmy specami od propagandy, nie oni”[115].

Uzgodniony tekst poddano pod aprobatę załogi rurowni, a także przekazano do informacji wszystkim pracownikom stoczni. 28 stycznia 1971 r. w obu szczecińskich dziennikach ukazało się „wyjaśnienie” następującej treści: „Ponieważ informacja podana w środkach masowego przekazu w dniu 20 I 1971 r., o zobowiązaniach załogi Rurowni Stoczni Szczecińskiej im. A. Warskiego odczytanych na masówce w dniu 19 I 1971 r. wywołała wiele nieporozumień – Komisja Robotnicza Stoczni Szczecińskiej wraz z przedstawicielami i kierownikiem Wydziału Rurowni po wnikliwym rozpatrzeniu sprawy oświadcza co następuje: 1) zobowiązania zostały podjęte w grupach nadmistrzowskich przez poszczególnych pracowników wydziału z inicjatywy kierownika wydziału, nadmistrzów i mistrzów, 2) podejmowane zobowiązania w odczuciu podejmujących je nie były przeznaczone do publikowania. Przedstawiciele środków masowego przekazu zostali zaproszeni na Rurownię. 3) cel masówki, na której odczytano zobowiązania nie był wcześniej podany do wiadomości załogi wydziału, 4) załoga Rurowni nie deklarowała podjęcia pracy w niedzielę dnia 24 I 1971 r. w ramach zobowiązań. Zobowiązania te zostały podpisane przez mężów zaufania w poszczególnych grupach nadmistrzowskich”[116]. Czubasiewicz zapewne przesadził w swojej ocenie, że z tego sprostowania nic nie wynikało. Przyznać należy, że jak na dwa dni pracy, jego treść, a zwłaszcza punkt drugi, nie była najbardziej czytelna.

Choć wizyta I sekretarza w stoczni rozładowała napięcie wśród robotników, to środowisko dziennikarskie nadal wyrażało dużo zastrzeżeń do polityki informacyjno-propagandowej kreowanej przez kierownictwo partii w Szczecinie. Wskazywano na kompletny chaos informacyjny w grudniu 1970 r., kiedy to żadne wskazówki ani dyrektywy z KW PZPR nie spływały, a jedyne na co mogli liczyć wówczas dziennikarze, to ciągła krytyka jakiej byli poddawani. Sytuacja nie poprawiła się po zmianie kierownictwa w Szczecinie. Wyrazem tego był fakt, że o przyjeździe delegacji z Warszawy dziennikarze dowiedzieli się nie z oficjalnych źródeł, a z krążących po mieście plotek. Wobec braku pomocy na miejscu, wystosowali pismo do Biura Prasy KC PZPR, domagając się spotkania i ustalenia zasad współpracy na linii KW – poszczególne redakcje[117].

Kiedy w stoczni radzono jeszcze nad treścią sprostowania, 26 stycznia z ponad stu dziennikarzami szczecińskimi spotkał się sekretarz KC PZPR – Kazimierz Barcikowski, zastępca kierownika Biura Prasy – Bronisław Gołębiowski, zastępca kierownika Wydziału Kultury KC PZPR – Jerzy Kwiatek i jedyny przedstawiciel lokalnych władz, krytykowany przez wielu Wiesław Rogowski. Spotkanie rozpoczęło się od wysłuchania nagranego w Stoczni Szczecińskiej im. A. Warskiego przemówienia I sekretarza KC, po czym przystąpiono do dyskusji. Według różnych źródeł trwała ona od pięciu do siedmiu godzin i miała burzliwy przebieg. Głos zabrało około dwudziestu dziennikarzy, którzy nie wahali się wyrażać głośno krytyki zarówno pod adresem „Głosu Szczecińskiego”, jak i Wydziału Propagandy KW PZPR. Obecni na spotkaniu Barcikowski i Rogowski mieli się ustosunkować do stawianych zarzutów w „obszernych wystąpieniach”. Co dokładnie mówili i jakie wnioski miały zostać podjęte, tego już ani prasa szczecińska, ani raporty SB nie wyjaśniały[118].

Zakończenie

Wraz z zakończeniem strajku styczniowego, przyszedł czas podsumowań, ocen i wyciągania wniosków na przyszłość. Sami dziennikarze wyrażali obawę na temat społecznego odbioru ich działań w przyszłości. W dobitny sposób wyrażał się w tej kwestii na początku lutego Ryszard Liskowacki podczas plenum KW PZPR. „Propaganda jest chora – mówił. – Teraz wszyscy żyjemy pod ciśnieniem ludzi, społeczeństwa, klas – od «Wolnej Europy» począwszy na stoczni skończywszy. Trzeba będzie wiele, żeby ludzie uwierzyli, że to co napisane jest prawdą”[119]. Z wypowiedzi tej bije poważna obawa, odnosząca się do nowych, nieznanych wcześniej dziennikarzom warunków, w jakich przyszło im pracować. Wydaje się, że dla Liskowackiego trudna do zaakceptowania była sytuacja, w której dziennikarze, mieliby liczyć się ze społecznymi naciskami. Liskowacki nie zdawał sobie jeszcze wówczas sprawy, że taki scenariusz naprawdę nie będzie miał miejsca, a niedługo rozpocznie się nowy etap działań propagandowych ekipy Gierka[120].

Kiedy na XIII Konferencji Sprawozdawczo-Wyborczej KW PZPR w Szczecinie wracano do roli, jaką odegrały lokalne media w „trudnych i skomplikowanych dniach wydarzeń grudniowych”, ocena była zdecydowanie pozytywna. Zupełnie inaczej niż zrobiła to poprzednia ekipa rządząca. W kwietniu 1971 r., w sprawozdaniach partyjnych pisano, że w grudniu dziennikarze nie byli w żaden sposób inspirowani politycznie przez ówczesne kierownictwo, które nie posiadało skrystalizowanych poglądów. Pomimo to, potrafili się odpowiednio zachować. „[...] Redakcja «Głosu Szczecińskiego» – pisano – oraz zdecydowana większość dziennikarzy i pracowników radia i telewizji dała wyraz swej politycznej dojrzałości, biorąc na swoje barki ciężar odpowiedzialności za publikacje i nieprzerwaną edycję dzienników szczecińskich, działanie radia i telewizji”[121]. Nic dziwnego, że po takich ocenach płynących ze strony kierownictwa partyjnego, szczecińska SB odnotowywała wyraźne samozadowolenie dziennikarzy. „Tak w zespole radia i TV, jaki i «Kuriera Szczecińskiego» występowało integrujące poczucie satysfakcji, że w grudniu kierowano się wyłącznie własnym wyczuciem”[122].

Na obradującym na początku lutego 1971 r. VIII Plenum KC PZPR podsumowywano przyczyny i przebieg grudnia ’70. Kierownictwo partii przygotowało „szeroki program działań w dziedzinie gospodarczej i socjalnej”[123], a jego częścią była także działalność propagandowa. W myśl wytycznych płynących z Warszawy, media, odnośnie samych „wydarzeń grudniowych”, miały wskazywać robotniczy charakter protestu, którego źródłem było niezadowolenie z gospodarczej i socjalnej polityki partii i rządu. Nakazywano podkreślenie, że protest nie był skierowany przeciwko socjalizmowi, ani partii. Użycie broni planowano tłumaczyć błędnymi ocenami poprzedniego kierownictwa partii, które oceniło protest robotników, za działania kontrrewolucyjne. Niezależnie od tego zalecano uwypuklić „pełną umiaru postawę centralnych i lokalnych zespołów kierujących akcją milicji, sił bezpieczeństwa i wojska, oraz wstrzemięźliwość w stosowaniu broni okazywaną przez żołnierzy i milicjantów”[124]. Miało to nie doprowadzić do większego dramatu, niż ten, który już się rozegrał. Jednocześnie, co było pewną niekonsekwencją, nie pomijano kwestii stosowania przemocy jako jedynej formy odpowiedzi poprzedniej ekipy rządzącej na wystąpienia robotnicze.

Niektóre wnioski ograniczały się wyłącznie do sfery technicznej. Władze partyjne bały się jak ognia możliwości utraty kontroli nad możliwościami masowej komunikacji. Zalecano, aby w wypadku kolejnych niepokojów społecznych ze szczególną ostrożnością zabezpieczyć redakcje radia i telewizji, radiostacje, a także urządzenia radiowe znajdujące się w portach i na statkach. Władze zdawały sobie sprawę, że niemożliwym dla potencjalnych demonstrantów byłoby wydawanie regularnych gazet, jednak zalecano szczególną ostrożność przy zabezpieczaniu tzw. małej poligrafii – kserografów, powielaczy itp.[125]. W lutym 1971 r., na posiedzeniu kierownictwa Ministerstwa Spraw Wewnętrznych problem ten pojawił się ponownie. Wcześniejsze ustalenia uzupełniono, wyjaśniając, że w krytycznych sytuacjach należy: „zapewnić sobie możliwość unieruchomienia, demontażu lub nawet zniszczenia urządzeń tych obiektów”[126].

Wojewódzka organizacja partyjna na fali wytycznych płynących z centrali, również przygotowała dla lokalnych mediów dyrektywy działań na najbliższą przyszłość. W kwietniu 1971 r. prawdopodobnie w Szczecinie nie zakładano, że można będzie jeszcze wracać do niewygodnych wydarzeń sprzed kilku miesięcy. Można przypuszczać, że uznano to za zamknięty rozdział. Dla nowej władzy znacznie wygodniej było spoglądać w przyszłość. Szczecińskie media miały stać się miejscem „konfrontacji opinii i stanowisk w różnych kwestiach związanych z rozwojem regionu”[127]. Środki masowego przekazu miały upowszechniać „przykłady dobrej roboty”, popularyzować przodowników pracy, a także „rozbudowywać powszechny szacunek dla rzetelnej pracy”. Dziennikarze mieli stać się bardziej krytyczni i odpowiedzialnie reagować na „przejawy zła w życiu gospodarczym, społecznym i kulturalnym naszego województwa oraz piętnować marnotrawstwo i brak dyscypliny społecznej”[128].

Maciej Maciejowski

Przedstawiciele szczecińskich środowisk akademickich wobec robotniczego protestu 17-18 grudnia 1970 r.: próba rekonesansu

Próbując zrozumieć i ogarnąć postawę inteligencji szczecińskiej wobec tragicznych wydarzeń, do których doszło w grudniu 1970 r., można zadać pytanie, kogo należałoby zaliczyć do powyższej warstwy społecznej? Gdyby przyjąć posiadanie wyższego wykształcenia za główne kryterium przynależności, w skład inteligencji weszliby zarówno duchowni, jak i przedstawiciele lokalnej elity partyjnej (dyplomem wyższej uczelni mogli się w większości wykazać np. członkowie Komitetu Wojewódzkiego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (KW PZPR)[1]. Ze zrozumiałych powodów obie grupy klasyfikuje się jednak oddzielnie. Wśród pozostałych grup społeczno-zawodowych zaliczanych do inteligencji, szczególnym zainteresowaniem władz, z uwagi na opiniotwórczy charakter pracy, cieszyli się dziennikarze oraz nauczyciele akademiccy. Ponieważ stosunek dziennikarzy jest przedmiotem odrębnego artykułu w niniejszym zbiorze, wypada skoncentrować się przede wszystkim na wybranych postawach przedstawicieli środowiska naukowego, wskazując – w kontekście ogólnopolskich tendencji – szczecińską specyfikę. Na wstępie, chciałbym zaznaczyć, że poniższe spostrzeżenia stanowią jedynie garść przemyśleń i uwag, nie zaś materiał końcowy.

Niespodziewany dla władz wybuch i skala robotniczego protestu, do którego doszło w Szczecinie w dniach 17-18 grudnia 1970 r.[2], wywołała wśród komunistycznych włodarzy niemal nazajutrz po jego stłumieniu, emocjonalne reakcje. 21 grudnia 1970 r. podczas posiedzenia plenarnego KW PZPR, pierwszy sekretarz Antoni Walaszek, wyraźnie odczuwający brzemię własnej odpowiedzialności za przebieg wypadków, poszukiwał „obiektywnych” przyczyn wystąpienia mieszkańców Szczecina: „Drogo płacimy za dotychczasową politykę w wychowaniu młodzieży. Również i za to, że do Stoczni Szczecińskiej przyjmowaliśmy do pracy element przestępczy – za eksperyment przyjęcia do pracy przestępczych grup półwolnościowych”. Pierwszy sekretarz odgrażał się również, że lekcją wychowania dla uczestników protestu będzie uporządkowanie zniszczonego gmachu KW[3]. Walaszek dawał tym samym do zrozumienia, że wina leży po stronie odpowiedzialnych za „formowanie” młodzieży, w tym na nauczycielach wszystkich poziomów edukacji. Porażka na tym polu wydawała się tym dotkliwsza, że nakłady poniesione na komunistyczną indoktrynację w Szczecinie w ostatnim czasie były znaczące. Właśnie niedawno rozpoczął swoją działalność Uniwersytet Robotniczy (w jego zajęciach uczestniczyło 8 tysięcy słuchaczy), który miał być nowocześniejszą odmianą Miejskiego Ośrodka Szkolenia Aktywu Związku Młodzieży Socjalistycznej (ZMS). W jego ramach funkcjonowały koła: młodych racjonalistów, młodych polityków, myśli ekonomicznej, studiujących dokumenty partyjne[4]. Pełną parą pracował również Wieczorowy Uniwersytet Marksizmu Leninizmu (WUML), dla którego program opracowywała Komisja Ideologiczna KC oraz Wojewódzki Ośrodek Propagandy Partyjnej (WOPP). W roku szkolnym 1969/70 szczeciński WUML ukończyły 742 osoby. Nowy rok rozpoczęło blisko 1000 słuchaczy, wśród nich wiele osób reprezentujących pion kierowniczy szczecińskich zakładów przemysłowych i instytucji [5].

Rewolta grudniowa w Szczecinie stała się też dla władz PZPR pretekstem dla przeprowadzenia analizy postaw środowiska Politechniki Szczecińskiej, największej i najważniejszej wówczas wyższej uczelni w mieście. Na początku 1971 r. partyjni sekretarze przy Politechnice Szczecińskiej podkreślali w trakcie zebrania egzekutywy KW PZPR, że: „Na tle wypadków grudniowych uczelnia nasza wypadła pozytywnie, tak pracownicy naukowi jak i studenci stawili zdecydowany odpór różnym sugestiom i namowom ze strony przedstawicieli zakładów pracy”[6]. Chwalono najwyższe upartyjnienie placówki naukowej w porównaniu z innymi uczelniami, zwracano uwagę, że choć nie wszyscy pracownicy politechniki są „...bezwzględnie pozytywnie nastawieni do wszystkich naszych poczynań”, zwłaszcza wśród starszej kadry, to jednak „w trudnych dla nas warunkach możemy liczyć na jej pomoc”[7]. Przy okazji aktyw partyjny na Politechnice domagał się zwiększenia kontroli nad kadrą naukową i studentami, także w zakresie podejmowania tematów badawczych. Jedną z nielicznych merytorycznych wypowiedzi był głos profesora Piotra Zaremby wówczas członka egzekutywy KW PZPR w Szczecinie, który zwrócił uwagę na problem tzw. „marcowych docentów”. Mówił on m.in., że „...wielu docentów dostało ten tytuł «jakoby na wiarę», bo jak dotychczas tylko część przeprowadziła przewody habilitacyjne”[8]. Do opisu reakcji pracowników politechniki wobec wydarzeń grudniowych w ujęciu uczelnianych politruków, należy podchodzić z ostrożnością, gdyż otwarte sugerowanie aprobaty dla robotniczych protestów byłoby przyznaniem się do utraty kontroli nad powyższym środowiskiem. Stąd jedynie enigmatyczne sformułowania mówiące o „przypadkach dyletanctwa politycznego i braku odpowiedzialności” oraz próba zrzucenia z siebie tej powinności na zarząd ZMS na politechnice[9]. Niemniej relacja ta potwierdza ogólny obraz rzeczywistości grudnia 1970 r., w której inteligencja była zdystansowana wobec robotniczego protestu.

Wśród słabo rozpoznanych postaw przedstawicieli szczecińskiej inteligencji wobec tragicznego grudnia, przykuwa uwagę rozwój kariery politycznej w tym czasie, znanego i wpływowego reprezentanta powyższego środowiska, wspomnianego wcześniej: Piotra Zaremby (1910-1993). Pierwszy polski prezydent Szczecina (1945-1950), profesor Politechniki Szczecińskiej, w 1970 r. dzięki pełnionym funkcjom i własnej aktywności należał do lokalnej elity władzy. O zaufaniu PZPR do Piotra Zaremby może świadczyć fakt, iż pełnił on funkcję przewodniczącego utworzonego w 1956 r. (od 1952 r. jako Front Narodowy) Wojewódzkiego Komitetu Frontu Jedności Narodu (WK FJN), którego głównym zadaniem była kontrola i prezentacja kandydatów zgłaszanych w wyborach do sejmu i rad narodowych. W zamian za lojalność, partyjni włodarze rewanżowali się promocją szczecińskiego naukowca, czego przykładem może być przyznanie Piotrowi Zarembie w końcu listopada 1970 r. przez pierwszego sekretarza KW PZPR w Szczecinie Antoniego Walaszka tytułu Zasłużonego Działacza Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, czy też zgłoszenie jego kandydatury w konkursie „szczecinianin 25-lecia”[10], który to pomysł został zrealizowany w nowych realiach w 1999 r. pod hasłem „szczecinianin stulecia”. Jak wskazują badania opolskiego historyka, profesora Krzysztofa Tarki, związki Piotra Zaremby ze strukturami komunistycznego państwa uległy pogłębieniu od schyłku 1969 r., kiedy to jako kontakt poufny[11] „Akademik” brał czynny udział w rozpracowaniu przez Departament I MSW (wywiad), swego brata, emigracyjnego historyka Pawła Zaremby, współpracownika paryskiej „Kultury” i pracownika sekcji polskiej Radia Wolna Europa[12]. Zadanie Piotra Zaremby polegało na skłonieniu brata do powrotu z emigracji, co miało dostarczyć argumentów Amerykanom dla przewidywanej likwidacji rozgłośni RWE, jako placówki silnie zinfiltrowanej przez komunistyczne służby specjalne[13]. O dużej wadze przypisywanej działaniom Piotra Zaremby świadczyć mogą wysokie nakłady finansowe poniesione przez MSW w związku z jego „wywiadowczymi misjami”[14].

Nazajutrz, po wypadkach grudniowych, w Szczecinie oficjalny organ prasowy PZPR „Głos Szczeciński” na pierwszej stronie zamieścił wypowiedź Piotra Zaremby, w której profesor Politechniki Szczecińskiej ubolewa nad dewastacją budynków, które jako prezydent miasta ratował od zniszczenia w 1945 r. Piotr Zaremba w dalszej części stwierdza: „Jakże inne są możliwości i sposoby wyrażania swych wątpliwości, obaw czy nawet odmiennych zdań. Anarchizm ulicy, wprowadzenie naszego miasta na łamy światowych dzienników właśnie obecnie gdy te nasze tu trwałe osiągnięcia zostały w międzynarodowej formie uznane jako fakt nieodwracalny, w niedawno podpisanym porozumieniu – należy uznać za akt godny najwyższego potępienia”[15]. Głos Piotra Zaremby był na tyle cenny dla władz, że został zaprezentowany również w osobnym wydaniu gazety przeznaczonej dla województwa, gdzie na pierwszej stronie próbowano manipulować czytelnikami, zamieszczając jedynie zdawkowe informacje na temat tragicznych dni z 17-18 grudnia w Szczecinie[16].

Na fali przetasowań personalnych w szczecińskim KW PZPR, będących pokłosiem wydarzeń grudniowych, Piotr Zaremba został członkiem egzekutywy, gdzie wkrótce dał się poznać jako orędownik „ładu i porządku”[17]. Wykorzystując popularność pierwszego prezydenta Szczecina w lokalnej społeczności i jego szerokie koneksje ogólnopolskie w świecie nauki i kultury, w PZPR uznawano go za swego rzecznika, widziano w nim osobę mającą legitymizować poczynania władz oraz „urabiacza” opinii publicznej. Ranga Piotra Zaremby w personalnych roszadach była wysoka, wynikała ona ze sporego autorytetu, jakim cieszył się w lokalnej społeczności, sympatii datującej się jeszcze z powojennych, pionierskich czasów. Związki Piotra Zaremby z partyjnym establishmentem w PRL jawią się jako swoista koegzystencja, dająca obu stronom istotne korzyści. W oczach komunistycznych włodarzy przydatność podobnie eksponowanych jednostek wzrastała szczególnie w okresach kryzysów politycznych i napięć społecznych. Mechanizm ten można dostrzec nie tylko na przełomie 1970 i 1971 r., lecz także podczas „karnawału «Solidarności»”, po wprowadzeniu stanu wojennego, czy też w latach 1988-1989, wyznaczających kres systemu komunistycznego.

Interesujące świadectwo przedstawicieli szczecińskiej inteligencji, tym razem skromnej wówczas liczebnie grupy humanistów, odnaleźć można na łamach „Głosu Szczecińskiego”, którego redakcja zapytała 31 grudnia 1970 r. dyrektorów kilku lokalnych instytucji naukowych o podsumowanie wydarzeń mijającego roku. Wśród indagowanych byli m.in. kierownik Pracowni Zakładu Historii Pomorza Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk doc. dr hab. Bogdan Dopierała oraz dyrektor Muzeum Narodowego w Szczecinie dr Władysław Filipowiak. Pytania były sformułowane w następujący sposób: 1. Jakie wydarzenie w dziedzinie przez Pana reprezentowanej uważa Pan za najbardziej interesujące w mijającym roku? 2. Co wydarzyło się ciekawego i ważnego w pańskiej pracy zawodowej? Dyrektor Muzeum Narodowego udzielił odpowiedzi, w której wskazał na doniosłość odkrycia przez grupę archeologów pod jego kierownictwem stolicy afrykańskiego królestwa Mali oraz na podniesienie rangi szczecińskiej placówki do stopnia Muzeum Narodowego. Docent B. Dopierała, uznał za najważniejsze dla siebie wydarzenie w 1970 r. udział w XIII Międzynarodowym Kongresie Nauk Historycznych w Moskwie[18]. Oczywiście, postawione 31 grudnia 1970 r. pytania były tak sformułowane, by ograniczyć, a nawet uniemożliwić indagowanym szansę odniesienia się do wydarzeń bieżących, pomimo to sam udział w podobnej ankiecie w powyższym kontekście, uznać wypada za uczestnictwo w manipulacji mającej rozmyć w ludzkiej pamięci najtragiczniejsze wydarzenie w powojennej historii szczecinian.

O wadze, jaką przywiązywały władze do kwestii kontroli miejscowej inteligencji, wskazuje wizyta w dniach 8-10 stycznia 1971 r. w Szczecinie ministra oświaty i szkolnictwa wyższego Henryka Jabłońskiego, który kilkakrotnie spotkał się z przedstawicielami środowisk naukowych[19]. Wpływy propagandy partyjnej wśród inteligencji szczecińskiej po wydarzeniach grudniowych 1970 r. okazały się silne, o czym świadczy sprawozdanie I sekretarza KW PZPR Janusza Brycha do KC z 17 grudnia 1971 r. Według jego relacji w pierwszą rocznicę robotniczego protestu w Szczecinie, na Cmentarzu Centralnym wśród delegacji składającej kwiaty na grobach ofiar tragicznych zajść, brak było zorganizowanej grupy przedstawicieli lokalnej inteligencji[20].

Odnosząc się do postawy inteligencji polskiej wobec zawirowań społeczno-politycznych w końcu lat sześćdziesiątych XX w., Jerzy Eisler pisał: „Władza komunistyczna – co dziś może budzić zdziwienie – mogła wówczas liczyć na wsparcie i pomoc ze strony wielu najtęższych umysłów w Polsce. W 1968 r. wiele osób nie tylko rozstało się z partią, znacznie więcej z nich rozstało się ze złudzeniami”[21]. W szczecińskich realiach sytuacja była bardziej skomplikowana z uwagi na głębszą zależność lokalnej inteligencji od władz partyjnych. W Szczecinie formowanie nowego społeczeństwa, w realiach po 1945 r. przebiegało w sposób bardziej naturalny, ze względu na wykorzenienie jego mieszkańców, którzy przynajmniej aż do połowy lat 50-tych XX w. mieli poczucie tymczasowości swej obecności na zachód od Odry. Spośród dużych polskich miast Szczecin był również ośrodkiem, o najmniej inteligenckim obliczu, położonym peryferyjnie w stosunku do głównych centrów naukowych i kulturalnych. Mało konsekwentne próby zmiany tego stanu, poprzez sprowadzenie większej grupy przedstawicieli inteligencji z zewnątrz, podejmowane m.in. przez wojewodę szczecińskiego Leonarda Borkowicza (1912-1989) w latach 1945-1949, zakończyły się niepowodzeniem. Z czasem komuniści dostrzegli korzystną dla siebie stronę w powyższej sytuacji, gdyż nie musieli liczyć się z inteligencją przedwojenną, ukształtowaną w innym świecie wartości. W zamian mogli odwołać się do przedstawicieli młodej inteligencji, wykształconej już w PRL, otwierając przed nią, niespotykane gdzie indziej możliwości awansu[22]. Ogólna słabość tej warstwy społecznej w Szczecinie, przekładała się w naturalny sposób na brak znaczącej grupy inteligenckiej opozycji, których przedstawicieli próżno szukać wśród sygnatariuszy listownych protestów, wyrażających sprzeciw wobec poszczególnych działań władz w latach 60-tych XX w.[23]

Brak reakcji ze strony intelektualistów wobec robotniczych wystąpień w grudniu 1970 r., łączy się często w skali ogólnopolskiej, z wzajemną nieufnością obu środowisk, będących pokłosiem marca 1968 r. Część inteligencji nie mogła otrząsnąć się z wrażenia, że marcowy ruch studencki władze stłumiły przy pomocy robotniczych bojówek, które wraz z Ochotniczą Rezerwą Milicji Obywatelskiej (ORMO) 8 marca 1968 r. brały udział w rozpędzaniu demonstracji w Warszawie. Ponadto dobrze zapadły w pamięci, umiejętnie rozpropagowane przez ówczesne media, antyinteligenckie i antysemickie wiece w wielkich zakładach pracy. Dzisiaj wiemy, że atmosfera wśród robotników była zróżnicowana, a za rezolucjami potępiającymi studenckie wystąpienia stał przede wszystkim aktyw partyjny. Znane są też obecnie przykłady poparcia przedstawicieli środowiska robotników dla protestów studenckich, dostrzegano też w działaniach władz dążenie do skłócenia obu grup społecznych[24]. Wydaje się jednak, że w Szczecinie – gdzie wydarzenia marca ’68 odbiły się stosunkowo słabym echem – ich wpływ na postawę inteligencji wobec protestów z grudnia, których głównymi aktorami byli robotnicy, był ograniczony. W najnowszej literaturze słusznie podkreśla się natomiast, że znikomy lokalny odzew na ogólnopolską rewoltę studencką wynikał ze słabości szczecińskiego środowiska akademickiego. W Szczecinie po marcu nie istniał właściwie problem zwolnionych profesorów czy relegowanych studentów. Eryk Krasucki, analizując powyższy problem stwierdza, że szczecińska inteligencja stojąc wiernie przy partii, nie zdobyła się wówczas na żaden gest w obronie szykanowanych Polaków żydowskiego pochodzenia. Tym samym nasuwa się refleksja, że w 1968 r. nie chciała spełnić przypisanej jej społecznie roli[25], a także że zawiodła wówczas po raz pierwszy.

Bardziej podatny grunt znalazła PRL-owska propaganda w Szczecinie, odwołując się do straszaka niemieckiego. „Rewizjoniści i odwetowcy” z RFN (Republiki Federalnej Niemiec) mieli być inspiratorami i beneficjentami tragedii grudniowej, zmierzając, jak pisał Mieczysław F. Rakowski: „do podważenia naszych praw do Szczecina i granicy na Odrze i Nysie, przywróconej krwią radzieckiego i polskiego żołnierza”[26]. Na łamach „Kuriera szczecińskiego” 20 grudnia 1970 r. głosem pełnym patosu i histerii wołano: „Bez Polski socjalistycznej – nie ma polskiego Szczecina! Wierzymy w patriotyzm szczecinian”[27]. Świadomie budowano więc alternatywę: stabilność polskiej granicy zachodniej gwarantuje wyłącznie sojusz i podporządkowanie Związkowi Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR) oraz monopol partii komunistycznej, konsekwencją destabilizacji wewnętrznej, którą uosabiają protestujący robotnicy Wybrzeża, będzie wojna i utrata Szczecina. Władze, strasząc zachodnioniemieckim rewanżyzmem, zmuszone były do niemałej ekwilibrystyki propagandowej, 7 grudnia 1970 r. rząd RFN uznał bowiem nienaruszalność polskiej granicy zachodniej[28] (podkreślał to m.in. w wyżej cytowanej wypowiedzi Piotr Zaremba). Po protestach grudniowych podtrzymywano natomiast atmosferę niepewności i zagrożenia, sugerując opinii publicznej, że rząd dopiero podejmuje starania o zagwarantowanie granicy, wobec czego, nic nie jest ostatecznie przesądzone[29]. Była to sytuacja o tyle paradoksalna, że kilkanaście dni wcześniej podpisanie układu z RFN wydawało się sukcesem tak wysokiej rangi osiągniętej przez dyplomację PRL, że zdecydowano się połączyć go z terminem niepopularnej decyzji o podwyższeniu cen żywności, która doprowadziła w rezultacie do wystąpień grudniowych. Okazało się jednak, że obu wydarzeń w oczach społeczeństwa nie udało się zrównoważyć. Niemniej, trzeba przyznać, że wobec doświadczenia straszliwej traumy nie tak wówczas odległej II wojny światowej, eksponowanie zagrożenia niemieckiego mogło trafić i trafiało na podatny grunt. Znane jest stanowisko – w tym względzie jednego z najbardziej wyrazistych i reprezentatywnych przedstawicieli ówczesnej inteligencji szczecińskiej – Piotra Zaremby, który stał konsekwentnie na stanowisku wielkich zasług komunistów w sprawie ziem zachodnich oraz przestrzegał przed zagrożeniem ze strony „rewizjonizmu i militaryzmu” zachodnioniemieckiego[30].

Gdzie szukać przyczyn braku reakcji szczecińskiego środowiska akademickiego na rewoltę grudniową? Grudzień 1970 r. pozostaje symbolem robotniczego protestu i inteligenckiego dystansu. Ale czy podział ten nie przebiegał jeszcze na innej płaszczyźnie, którą można odczytać jako konflikt pomiędzy młodymi, odrzucającymi zarówno w 1968 i 1970 r., małą stabilizację, a poprzednim pokoleniem, które bezpośrednio doświadczyło wojny i stalinizmu, bojąc się że Polacy mogą utracić nawet to, co osiągnęli po 1956 r.? Dylematy te przypominają bardzo spór pokoleniowy, do którego doszło 180 lat temu podczas powstania listopadowego, gdzie naprzeciw siebie stanęli radykalnie nastawieni podchorążowie oraz stara generalicja, pragnąca wreszcie kompensować pozycję osiągniętą niejednokrotnie za cenę oportunizmu, po intensywnie spędzonych latach w trakcie wojen napoleońskich w Królestwie Polskim. Wobec braku widocznej alternatywy, wszechobecna atmosfera przystosowania i unikania antagonizmu z systemem komunistycznym wydawała się dominować w środowisku szczecińskiej inteligencji. Być może pogłębione badania nad tym problemem pozwolą uściślić granicę pomiędzy postawą koniunkturalną a rzeczywistą wiarą w realny socjalizm jej przedstawicieli. Krystyna Kersten poddając analizie zachowania społeczne w PRL w latach 1944-1956, stwierdziła, że „imperatyw trwania” w sytuacji braku wolności, rozdarty pomiędzy oporem i przystosowaniem, dawał szansę na przetrwanie, jednak „...dla wielu (...) okazał się niszczący, powodując spustoszenia duchowe i deprawacje związane z kompromisami ponad miarę”[31]. Andrzej Friszke uznaje, że ocena postaw Polaków wobec reżimu stalinowskiego, dokonana przez K. Kersten, jest adekwatna także dla następnych dziesięcioleci PRL. Jako paradoks uznać należy, co pokazują materiały zgromadzone w zasobach Instytutu Pamięci Narodowej, że nawet najbardziej służebne postawy wobec systemu komunistycznego nie gwarantowały pełnego zaufania ze strony wszechwładnej partii i aparatu bezpieczeństwa, a co za tym idzie nietykalności i spokoju.

Zbigniew Stanuch

Duchowieństwo katolickie województwa szczecińskiego wobec protestów z grudnia 1970 i stycznia 1971 r.

Protesty, jakie miały miejsce w Szczecinie w grudniu 1970 i styczniu 1971 r., na trwałe zapisały się w historii miasta i regionu. Literatura poświęcona tej tematyce jest bardzo obszerna i to zarówno w skali ogólnokrajowej jak i regionalnej[1]. Ukazało się również wiele publikacji, które przedstawiają protesty społeczne na Wybrzeżu, na tle złożonych relacji państwo–Kościół i dotyczą stosunku Kościoła katolickiego do tych wydarzeń. Mam na myśli publikacje wydane zarówno przez instytucje państwowe jak i katolickie[2]. Uwaga ta odnosi się jednak tylko do literatury, która ukazuje głównie działania Episkopatu Polski, związane z ówczesną sytuacją w kraju. Stosunek kościołów lokalnych do owych wydarzeń nie został jak dotychczas dokładnie omówiony. Kwestia ta dotyczy również Kościoła katolickiego w dawnym województwie szczecińskim, który wchodził w skład obszernej prowincji kościelnej z siedzibą w Gorzowie. Niniejszy artykuł jest próbą wypełnienia tej luki.

Przeprowadzona w zasobach archiwalnych Instytutu Pamięci Narodowej w Szczecinie i Warszawie oraz w szczecińskim Archiwum Państwowym kwerenda archiwalna pozwoliła na dotarcie do materiałów, które w głównej mierze zawierają ocenę grudnia ’70 i stycznia ’71 z perspektywy Episkopatu Polski. W dodatku znaczna część z tych materiałów została już omówiona w postaci publikacji naukowych (zob. przyp. 2). Stąd autor świadomie pominął niektóre dokumenty, nie chcąc powielać tego, co zostało już wykonane lub ukazał je w dużym skrócie, odsyłając jednocześnie czytelnika do stosownej literatury. Ponadto kwerenda nie wykazała materiałów, na podstawie których możliwe byłoby ukazanie w szczegółowy sposób postaw szczecińskich księży wobec tragicznego grudnia ’70. Brakowało w dokumentach np.: informacji o kontaktach księży ze strajkującymi oraz będących świadectwem ich działalności na rzecz rodzin, które ucierpiały w wyniku ulicznych zajść. Również analiza „Gorzowskich Wiadomości Kościelnych”[3] nie przyniosła dodatkowych wiadomości o wskazówkach, wytycznych, ze strony gorzowskiej kurii, choć w tym przypadku pamiętać trzeba o działającej wówczas cenzurze.

Autor nie uzurpuje sobie prawa do twierdzenia, iż wszystko co dotyczy tematu, zostało w nim zawarte. Dostrzega potrzebę kontynuowania badań, albowiem dotychczas nie ukazała się synteza dziejów Kościoła katolickiego na Pomorzu Zachodnim, obejmująca lata 1956–1970, zawierająca szczegółową analizę postaw lokalnego duchowieństwa wobec rewolty grudniowej[4].

* * *

W okresie stopniowo narastającego w społeczeństwie napięcia, spowodowanego trudną sytuacją gospodarczą kraju, bp. Wilhelm Pluta skierował do wiernych list pasterski. Pisał w nim o potrzebie tworzenia grup miłosierdzia, które wspierać będą najbardziej potrzebujących. W głównej mierze skupił się na tych, którym brakowało chleba, mieszkań, ubrań. Napisał ten list 10 listopada 1970 r. Odczytany w większości kościołów, zdaniem funkcjonariuszy SB nie wywołał istotnych komentarzy[5]. Ze względu na treść korespondował jednak z innym listem pasterskim przygotowanym przez episkopat, który pierwotnie miał zostać odczytany z ambon 27 grudnia. Był to „Głos biskupów polskich w obronie zagrożonego bytu narodu”. Treść tego listu dotyczyła krytycznej oceny polityki demograficznej władz oraz sytuacji materialnej wielu polskich rodzin. Odnosiła się więc bezpośrednio m.in. do aktualnej sytuacji gospodarczej, w jakiej wówczas znajdowało się państwo. Celem władz komunistycznych było niedopuszczenie do jego odczytania. Naciski ze strony rządu wywołały dyskusje w łonie episkopatu, których punkt kulminacyjny miał miejsce 13 grudnia w trakcie święta 50-lecia diecezji łódzkiej. W tych uroczystościach wzięli prawdopodobnie udział również biskupi gorzowscy[6]. Na podstawie dotychczas przeanalizowanych materiałów trudno jednoznacznie ocenić, jakie było ich stanowisko wobec wspomnianego wcześniej listu. W źródłach nie ma informacji na ten temat. Ostatecznie, po zakończeniu łódzkich obchodów, ze względu na gdańskie i szczecińskie zamieszki, kardynał Wyszyński podjął decyzję o wycofaniu listu i odczytaniu go w innym terminie[7]. Być może nie chciał, aby ów dokument spowodował lawinę oskarżeń o działania o charakterze politycznym. Sytuacja w kraju była bowiem bardzo napięta. W prowadzonych między sobą poufnych rozmowach, biskupi polscy wyrażali dezaprobatę dla poczynań władz, uważając jednocześnie wystąpienia publiczne w Trójmieście i Szczecinie za chuligańskie. Ich zdaniem sytuacja w kraju dojrzała do zmian na szczeblu kierownictwa partii[8].

Wróćmy jednak na grunt lokalnego szczecińskiego Kościoła katolickiego. Prawdopodobnie, tak przynajmniej wynika ze sprawozdania Wydziału IV KWMO w Szczecinie, większość duchownych administracji gorzowskiej była przeciwna odczytywaniu listu z ambon. Wniosek taki funkcjonariusze SB wysnuli na podstawie rozmów, jakie przeprowadzili z 61 księżmi, w których zdecydowana większość mówiła o niestosowności odczytywania tego dokumentu. Zdaniem funkcjonariuszy SB, w środowisku duchownych „postanowiono na niedzielę 27 grudnia nie odczytywać z ambon listu episkopatu. Zebrani księża ocenili że podanie treści tego dokumentu z ambon przyczyniłoby się do zaostrzenia aktualnej sytuacji”[9]. Z tego sprawozdania wynika również, że większość księży samodzielnie podjęła decyzję w tej sprawie, nie czekając na instrukcje z kurii[10].

Ogólnie, w materiałach wytworzonych przez pracowników resortu bezpieczeństwa, brakuje szczegółowych informacji o zachowaniu się osób duchownych w trakcie i po zamieszkach w Szczecinie. Funkcjonariusze Wydziału IV konstatują jedynie, że w trakcie owych wydarzeń księża wykazywali zrozumienie dla postulatów ekonomicznych wysuwanych przez społeczeństwo. Wyraźnie jednak odcinali się od działań związanych z rabunkiem i niszczeniem mienia[11]. Na zwołanej przez ks. dziekana Szelążka naradzie z udziałem szczecińskich księży ustalono, że 20 grudnia duchowni wykorzystają ambony do apelu o spokój i rozwagę oraz otoczenie opieką dzieci i młodzieży, aby nie brały udziału w ulicznych zajściach[12]. Jako przykład można podać kościół p.w. św. Krzyża, gdzie nieznany nam z imienia i nazwiska ksiądz (w dokumentach brak danych na jego temat), prosił, aby „wierzący mieszkańcy Szczecina zrozumieli, że dla wszystkich rodzin tego miasta i dla każdego indywidualnego człowieka potrzebny jest spokój, równowaga i wyzwalanie w sobie i wśród otoczenia – miłości bliźniego”[13]. W kazaniach szczecińskich księży, w tym trudnym dla szczecińskiego społeczeństwa okresie, dominowały więc głównie wezwania o poszanowanie życia własnego i innych ludzi oraz zachęta do zwalczania w sobie ducha anarchizmu i wandalizmu[14].

W styczniu 1971 r., analogicznie jak w poprzednim miesiącu, w większości szczecińskich kościołów rozlegał się apel o znanej nam już treści. Sporządzona przez Henryka Kołodziejka, na podstawie relacji pracowników Wydziału do Spraw Wyznań Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, notatka służbowa pozwalała na szczegółowe przeanalizowanie wystąpień duchownych w związku z sytuacją w mieście.

W niedzielę 24 stycznia w kościele p.w. Świętej Rodziny do zachowania pokoju i unikania nieszczęść wzywał ks. dziekan Zygmunt Szelążek. Ks. proboszcz Franciszek Kotuła w kościele p.w. Świętego Krzyża, ks. Tadeusz Jaszkiewicz w kościele p.w. św. Józefa na Pomorzanach oraz ks. Andrzej Majewicz w kościele w Szczecinie Dąbiu wygłosili kazania na podstawie listu św. Pawła do Koryntian. Zwrócili uwagę na to, że: człowiek żyje nie tylko dla siebie, ale również dla innych, w związku z czym wszyscy tworzący społeczeństwo powinni się nawzajem szanować (ks. Kotuła); katolik nie może dbać tylko o siebie i sobie służyć, powinien myśleć o całym społeczeństwie (ks. Jaszkiewicz); od prawidłowej postawy jednego człowieka zależy los innych ludzi (ks. Majewicz). W podobnym, uspokajającym tonie, wypowiadali się również: ks. Alojzy Graczyk w kościele p.w. św. Kazimierza, ks. Wiktor Szczęsny w kościele w Szczecinie Zdrojach, ks. płk Piotr Mazurek w kościele garnizonowym oraz ks. Jan Tomaszewicz w kościele w Golęcinie[15]. Z kolei w kościele księży palotynów na wszystkich mszach odczytany został komunikat o następującej treści: „Wypadki, które w grudniu przed świętami Bożego Narodzenia rozegrały się w naszym mieście i w innych miastach naszej Ojczyzny, wielu polskim rodzinom przyniosły smutek i ból. Matki do dziś opłakują swoje pokaleczone, a nawet zabite dzieci, dzieci zostały osierocone straciwszy swoich ojców. Jesteśmy wdzięczni Bogu, że tragiczne dni się skończyły i że w spokoju mogliśmy zebrać się przy stole wigilijnym i spokojnie powitać Nowy Rok. Jednak dziś możemy z lękiem się pytać, co będzie dalej, bo każdy z nas chce żyć syty i przyodziany w sprawiedliwości i prawdzie. Każdy z nas chce dla siebie, dla swoich bliskich, dla Ojczyzny – pokoju”[16]. W ocenie pracowników WdsW w ogóle nie nawiązano do aktualnej wówczas sytuacji w mieście w kościele p.w. św. Andrzeja Boboli, gdzie pracujący tam ojcowie jezuici, w trakcie kazań skupili się na zagadnieniach ekumenicznych. Podobnie było w kościele Najświętszego Serca Pana Jezusa, gdzie księża chrystusowcy mieli za zadanie skoncentrować się na pracy duszpasterskiej. W wielu kościołach ponadto odmawiano po każdej mszy św. modlitwę „Ojcze nasz...” w intencji ojczyzny oraz śpiewano Boże coś Polskę lub Rotę[17].

Analiza tego dokumentu pozwala na stwierdzenie, że zamieszczone w nim wypowiedzi mają charakter ogólny, bardziej napominający niż wspierający. Nie zawierają w sobie jakiegoś konkretnego programu pomocy rodzinom ofiar tragedii grudniowej. Nie wiadomo, czy poza niedzielą 24 stycznia, również w inne dni tego samego miesiąca odbywały się msze św. lub nabożeństwa, w których księża nawiązywali do wydarzeń z przełomu roku. Być może takie były, jednak w dokumentach do których udało się autorowi dotrzeć, brak o tym jakiejkolwiek wzmianki. Pamiętać również należy, iż przedstawiony materiał ma charakter jednostronny i wymaga weryfikacji w oparciu o dokumenty z archiwów kościelnych.

Podsumowaniu rewolty grudniowej poświęcone było spotkanie bpa Wilhelma Pluty z proboszczami miasta Szczecina. Odbyło się ono 4 lutego 1971 r. Najpierw duchowni usłyszeli relację z posiedzenia Konferencji Episkopatu, która poświęcona była w całości wydarzeniom w Gdańsku i Szczecinie. Następnie biskup poinformował, że niedziela 14 lutego będzie dniem modłów za ojczyznę. On sam na ten dzień zaplanował dwie wizyty. Pierwszą w parafii w Grabowie, a drugą w parafii NSPJ w Szczecinie. Biskup interesował się również sytuacją materialną rodzin, których bliscy zginęli w trakcie zamieszek. Wyjaśnił jednocześnie, iż to zainteresowanie ma związek m.in. z faktem przekazania przez „pewnego człowieka” kurii biskupiej kwoty 30 000 zł z prośbą o rozdzielenie jej pomiędzy rodziny ofiar. Przekazując te pieniądze ofiarodawca zastrzegł sobie prawo wglądu w listę osób, którym określone kwoty zostały przekazane. Okazało się, że księża nie byli dokładnie zorientowani, jakie rodziny najbardziej potrzebują finansowego wsparcia[18]. Na zakończenie spotkania bp. Pluta zalecił księżom ostrożność w postępowaniu, uważając, iż nie powinni robić niczego, co by zaostrzyło sytuację w kraju[19].

Uroczystości związane z dniem modlitw za ojczyznę, 14 lutego, miały podniosły charakter. Ordynariusze wszystkich diecezji w Polsce otrzymali szczegółowe wytyczne w tej kwestii. Program przewidywał odbycie nabożeństw w godzinach wieczornych przy obrazie Matki Boskiej udekorowanym biało-czerwoną flagą, odczytanie, przygotowanego specjalnie na ten dzień, listu episkopatu[20], w którym biskupi wzywają cały naród do modlitwy, zbiórkę pieniędzy z przeznaczeniem ich dla „osieroconych rodzin Wybrzeża”[21]. Na podstawie tych wskazań, wikariusz generalny, bp. Ignacy Jeż rozesłał do wszystkich parafii instrukcję duszpasterską, która szczegółowo regulowała przebieg niedzielnych obchodów[22]. Wydarzenia tamtego dnia były pilnie obserwowane przez funkcjonariuszy SB. Efektem ich działań był meldunek, w którym donoszą, że: „spośród 46 zabezpieczonych kościołów na terenie Szczecina i województwa w 43 został odczytany list episkopatu polski w intencji ojczyzny; w trzech kościołach nabożeństwa odbyły się bez czytania listu i miały charakter jak w każdą inną niedzielę”. Ponadto w 40 kościołach zapowiedziano zorganizowanie specjalnych, wieczornych nabożeństw. Oprócz zbiórki pieniędzy, zbierano również odzież dla najbiedniejszych rodzin ofiar wydarzeń grudniowych[23]. Na temat sposobu rozdysponowania zebranych środków finansowych, szczecińscy księża zamierzali porozmawiać z bp. Plutą, który 21 lutego miał przybyć do Szczecina na spotkanie z przewodniczącym Prezydium Powiatowej Rady Narodowej (PWRN)[24].

Również w lutym 1971 r. władze partyjne dokonały całościowej oceny stosunku Kościoła katolickiego do wydarzeń na Wybrzeżu. Wysunięte przez władze wnioski, dotyczyły całego Kościoła katolickiego w Polsce. Ich zdaniem, relacje duchownych o zamieszkach w Trójmieście i Szczecinie były wyolbrzymione. Episkopat uważał, że wydarzenia z przełomu roku ukazały niewydolność panującego wówczas w Polsce ustroju. Gonienie tylko za produkcją, nie dostrzeganie potrzeb człowieka, pozbawienie klasy robotniczej własnych praw doprowadziły w konsekwencji do tragicznych w skutkach wydarzeń. Wydarzenia te, to ciąg dalszy zajść z marca 1968 r. Różnica polegała na tym, że wówczas wystąpiła młodzież, która u robotników nie znalazła poparcia. W dokumencie czytamy ponadto, że w opinii hierarchów: „...naród polski potrafił doprowadzić do zmian w sposób dojrzały, umiejętny, co pozwoliło uniknąć interwencji zewnętrznej”[25]. Władze komunistyczne były zdania, iż Kościół katolicki uznał zmiany w kierownictwie za pozytywne, ponieważ powstrzymały negatywny bieg zdarzeń na Wybrzeżu. Zwrócono przy tym uwagę na dwie kwestie, mianowicie: informację o nowym kierownictwie przyjęto w episkopacie z pewną powściągliwością, lecz również z nadzieją, licząc, że nowe władze będą prowadziły „bardziej rozsądną i elastyczną politykę”[26].

Reasumując, należy zgodzić się z tezami Jana Żaryna i Antoniego Dudka, że w obliczu tragedii grudniowej polscy biskupi zachowali się z rezerwą[27]. Ta sama uwaga odnosi się również do kościoła szczecińskiego. Podobnie jak w roku 1968[28]. Obie te symboliczne daty – rok 1968 i 1970/71 – w odniesieniu do działalności Kościoła katolickiego w województwie szczecińskim, cechuje dystans i powściągliwość. Koncentrowano się głównie na sprawach duszpasterskich i unikano wystąpień, które mogłyby doprowadzić do pogorszenia, i tak już wystarczająco złej, sytuacji w kraju. Być może większości szczecińskiego społeczeństwa trudno było przyjąć, zrozumieć i zaakceptować taką, a nie inną postawą księży. Stąd pewnie brały się zarzuty pod adresem niektórych kapłanów, że oto są komunistami, na co zwrócił uwagę Antoni Dudek. W sytuacji, gdy matka traci syna, żona męża, trudno zadowolić się słowami o pokoju, rozsądku i miłości bliźniego. Społeczeństwo oczekuje wówczas bardziej zdecydowanej reakcji, np. potępienia strzelania do robotników. Tymczasem w dokumentach dominuje retoryka o charakterze duszpasterskim, pozbawiona akcentów, które przez ówczesne władze mogłyby zostać odczytane jako wrogie.

Małgorzata Ptasińska-Wójcik

Reakcja paryskiej „Kultury” na polski grudzień ’70

U schyłku lat sześćdziesiątych nieudolne rządy Władysława Gomułki oraz jego ekipy pogrążyły Polskę w marazmie politycznym i społecznym. Wydarzenia z marca 1968 r., nagonka antysemicka oraz udział Wojska Polskiego w inwazji państw Układu Warszawskiego na Czechosłowację, poważnie osłabiły jej obraz także w świecie. Ponadto katastrofalny stan gospodarki, coraz gorsze warunku pracy i obniżenie poziomu życia wpłynęły negatywnie na społeczeństwo polskie, które rozbite i zmęczone straciło resztki nadziei na nadejście choćby „małej stabilizacji”.

Z podparyskiego Maisons-Laffitte wydarzenia nad Wisłą obserwował Jerzy Giedroyc, który prowadził konsekwentną i przemyślaną politykę oddziaływania na kraj, zgodnie z przekonaniem o konieczności przystosowania się do zmieniającej rzeczywistości, przy nie traceniu z oczu celu, do którego się dążyło[1]. Niezaprzeczalnie dla paryskiego Instytutu Literackiego Kultura[2] ten cel stanowiło odzyskanie przez Polskę niepodległości. Stąd wynikało tak głębokie zaangażowanie się Giedroycia i jego środowiska w sprawy krajowe. Jednocześnie przyglądał się polityce Moskwy, nie lekceważąc zmian w bloku wschodnim, zwłaszcza po stłumieniu rewolucji czechosłowackiej. Uważał bowiem, iż droga do wolności narodów Europy Środkowo-Wschodniej prowadziła przez liberalizację systemu komunistycznego w Związku Sowieckim.

Pogląd ten w listopadowym numerze „Kultury” z 1968 r. podtrzymał Juliusz Mieroszewski, którego zdaniem – po wydarzeniach w Czechosłowacji – jedynie rewizjonistyczny komunizm w Rosji posiadał szanse na ewolucyjne zmiany[3], dowodził, iż ze stalinizmem należało podjąć „nieubłagalną walkę”, gdyż jego likwidacja stanowiła warunek odprężenia pomiędzy wschodem a zachodem[4]. W jednym z kolejnych artykułów przekonywał, iż Związek Sowiecki nie zdoła się oprzeć „naporowi rozwoju historycznego”, ponieważ „barykady i krwawe rewolty nie są bowiem niczym innym jak «zbuntowaną ewolucją», która zbyt długo czekała na spełnienie”[5].

W kontekście tych słów dodatkowego znaczenia nabrała deklaracja redakcji miesięcznika, która padła w odpowiedzi na zarzuty Mariana Kamila Dziewanowskiego o zmianę jego strategii. Instytut Literacki Kultura tłumaczył, iż „polityka łagodnej perswazji wobec rządzących, przy nawoływaniu społeczeństwa do spokoju i cierpliwości, jest wbrew pozorom nierealistyczna. „Trudność ewolucjonizmu w Polsce polega dzisiaj – wykładała – na tym, że jego ewentualnych adresatów odsunięto od wszelkich wpływów. Zmieniła się radykalnie sytuacja w Polsce, co siłą rzeczy nie mogło się nie odbić na linii politycznej «Kultury»”[6].

Kolejne deklaracje Mieroszewskiego szły w tym samym kierunku i zmierzały do zaktywizowania społeczeństwa polskiego. Londyńczyk dowodził w nich, iż ewolucja i rewolucja nie stanowiły celów samych w sobie, lecz metody działania. Zaś „ewolucjoniści, którzy z góry rezygnują z użycia siły, bez względu na układ sytuacyjny – rezygnują w rzeczywistości z realizacji swojego programu na drodze pokojowej”. Dalej Mieroszewski wyjaśniał, iż przebudowa systemu, przemiany społeczne czy nawet rewolucja zależały wyłącznie od jednostek. W formie niemal odezwy zwrócił się do czytelników by zrozumieli, iż wprowadzenie demokracji zależało od nich samych, a „walka o nią, a następnie jej obrona, nie jest zadaniem «innych ludzi» tylko Twoim”[7].

W tym samym numerze pisma Zbigniew Byrski, pisząc o biurokracji komunistycznej w bloku sowieckim, wykładał o jej lęku przed sojuszem inteligencji z robotnikami, który zaciśnięty mógłby zmienić radykalnie układ sił w każdym z jego krajów. Swoje poglądy poparł przykładami z ostatnich zdarzeń. Kiedy Służba Bezpieczeństwa szybko rozpędziła wiece studentów w Polsce w marcu 1968 r., zanim dołączyli do nich robotnicy, obawiając się ich aliansu. Natomiast w Czechosłowacji interwencja wojsk Układu Warszawskiego stała się nieunikniona w obliczu przymierza właśnie inteligencji z robotnikami[8].

Na początku 1970 r. Byrski ogłosił koniec rewizjonistów i rewizjonizmu, gdyż jego zdaniem nie było już czego rewidować ani niczego reformować. Komunizm porównał do zaklinowanego od wewnątrz mechanizmu, bez żadnego klucza, który można było tylko „rozbić uderzeniem młota”[9].

Wobec coraz bardziej pogrążonego w letargu społeczeństwa polskiego, Giedroyc oddał głos publicystom krajowym oraz emigracji pomarcowej. Uznając, iż ich teksty najlepiej mogłyby pobudzić Polaków, zwłaszcza inteligencję, do której wielokrotnie się odwoływał. O szkodliwości „umysłowej drzemki” polskich humanistów dowodził Tomasz Staliński[10]. Natomiast Jan Drewnowski pisał o „marazmie politycznym w Polsce”, „opłakanym stanie” polskiej inteligencji i jej pauperyzacji. Wierząc – po wypadkach marcowych – we wzrost świadomości rewolucyjnej w pierwszej kolejności studentów, a później robotników oraz w zwycięstwo „prawdziwego, humanistycznego socjalizmu”, który byłyby w stanie wyzwolić siły rewolucyjne, dzięki którym Polska odzyskałaby niepodległość[11]. Z kolei Roman Jarosławski zwrócił uwagę na problem rozbicia i ogłupiania społeczeństwa polskiego, a oddziaływanie na jego świadomość traktował jako sprawę alarmującą. Stwierdzając, iż emigracja skoncentrowana na obserwowaniu podziałów i gier wewnątrzpartyjnych, poza ekonomią, nie dostrzegała tragizmu w „dziedzinie wychowania i świadomości społecznej”[12].

Redaktor Giedroyc przywiązywał także dużą wagę do spraw ekonomicznych, nie lekceważąc tego problemu. W miesięczniku publikowano teksty poświecone rolnictwu, dokonywano analiz rynku oraz omawiano sytuację gospodarczą Polski[13]. We wrześniowej „Kulturze” z 1970 r. ukazał się tekst Antoniego Gutowskiego, poddający totalnej krytyce planowaną przez partię, na najbliższe pięć lat, strategię zwaną Selektywną polityką gospodarczą, która według niego stanowiła de facto przenicowanie poprzedniej, Lata 1966-1970 pięciolatką modernizacji, nowoczesności i jakości, zakończonej niepowodzeniem. Autor podkreślił pilną potrzebę podjęcia odważnych kroków w kwestii reform gospodarczych w Polsce i braku ośrodka decyzyjnego, który mógłby je podjąć[14].

Jednak rząd warszawski postanowił „uzdrowić” gospodarkę, przywracając równowagę rynkową poprzez tzw. regulację cen. Rada Ministrów 12 grudnia 1970 r. podjęła decyzję o jej wprowadzeniu, cynicznie informując o tym społeczeństwo w ostatnią niedzielę przed świętami Bożego Narodzenia.

Wiadomości z Polski, które stale napływały do Maisons-Laffitte nie napawały Giedroycia optymizmem. Listownie przyznałwał się Juliuszowi Mieroszewskiemu o swoim coraz większym niepokoju sytuacją w kraju, ubolewał nad „zdesperowanymi robotnikami” przy „sparaliżowanej i połamanej” inteligencji, niezdolnej udzielić im poparcia, czy stanąć na czele buntu robotniczego[15].

W połowie grudnia 1970 r. – na gorąco – Giedroyc informował Czesława Miłosza o wprowadzeniu przez komunistów „przerażających” podwyżek cen, które według niego czyniły wrażenie umyślnej prowokacji, mającej doprowadzić do ewentualnego wybuchu robotników. Przypuszczał, iż władze warszawskie planowały zdusić go w zalążku, analogicznie jak to zrobiły w przypadku studentów w marcu 1968 r. Uważał, iż Polska na tyle „zjechała”, iż prawie niemożliwym wydawało się osiągnięcie przez nią poziomu przeciętnego kraju europejskiego. Wyznał jednocześnie, iż „naprawdę ogarnia desperacja”[16].

Następnego dnia Giedroyc rozpoczął list zza ocean od słów: „A więc wybuchło”[17]. Stwierdziwszy stosowanie przez rząd warszawski blokady informacyjnej i w związku z tym brak szczegółów odnośnie przebiegu wypadków, zastanawiał się nad dalszym rozwojem sytuacji, przewidywał zastosowanie starego schematu: „Rewolta robotnicza pozostanie osamotniona, tak jak osamotnione były wydarzenia studenckie”. Żywiąc już wówczas nadzieję, „że te krwawe wydarzenia przyspieszą krystalizację świadomości mas robotniczych, może pomogą w wyłanianiu się przywódców prawdziwie robotniczych”[18].

Dlatego Giedroyc, wyczekując kolejnych wiadomości z Polski, planował rozpoczęcie w pierwszym rzędzie kampanii o charakterze informacyjnym, która miała na celu „danie krajowi poczucie, że nie jest całkowicie izolowany”[19]. Jednak rozmiar buntu robotników, jego rozszerzanie na inne miasta Wybrzeża oraz reakcja władz komunistycznych sprawiły, iż palące stało się wypracowanie i ogłoszenie stanowiska Instytutu Literackiego Kultura.

Redakcja miesięcznika zdołała – ze względu na powagę sytuacji – dołączyć do pierwszego numeru pisma z 1971 r. oświadczenie Polski Grudzień z nagłówkiem „Z ostatniej chwili”. Jego zapowiedź wytłuszczonym drukiem znalazła się na okładce podwójnego styczniowo-lutowego numeru „Kultury”. Tekst – pisany „w pośpiechu i na gorąco”[20] – zawierał istotne z punktu widzenia linii politycznej Instytutu Literackiego Kultury zapisy, wskazujące najważniejsze w tym momencie kierunki jej oddziaływania tj. na robotników i inteligencję w kraju, emigrację oraz blok wschodni. Rozpoczynał się od słów: „Na ulicach polskich miast polała się krew. Robotnicza. Na ulicach polskiego Wybrzeża strzelali chłopscy synowie w mundurach do robotników, żądających praw do ludzkiego życia. Prawdziwi sprawcy wypadków pozostają w cieniu. Za barykadami biurek w warszawskim Domu Partii. Za murami Kremla”[21]. Dalej redakcja „Kultury” przyznała, iż za wcześnie było jeszcze, 22 grudnia w momencie druku numeru miesięcznika, na wnikliwe analizy i szczegóły rewolty robotniczej w Trójmieście, Szczecinie i innych miastach polskich[22].

W dalszej jego części dokonano porównania obecnych protestów z wypadkami poznańskimi 1956 r., mającymi „wartość symbolu”. Redakcja przypomniała tło polityczne i przebieg czerwca ’56 konkludując, iż obecne zdarzenia miały zupełnie inny charakter, gdyż nie chodziło w nich o zmiany w partyjnej polityce, ponieważ nadzieje na ich wprowadzenie zbankrutowały w latach popaździernikowych. Jej zdaniem wydarzenia na Wybrzeżu wyraziły „dezaprobatę i całkowity brak zaufania do władzy partyjnych biurokratów” i były „widocznym znakiem sytuacji, którą zwykło się nazywać dojrzewaniem nastrojów rewolucyjnych”[23].

Zauważano, iż zarówno obecne warunki gospodarcze, jak i polityczne były trudniejsze w stosunku do lat przed i popaździernikowych. Zwłaszcza te ostatnie poprzez „brak koncepcji przeprowadzenia radykalnych zmian – co wcześniej podnoszono na łamach „Kultury” – o charakterze pragmatycznym, kryzys ideowy i moralny partii i społeczeństwa, nasilający się terror policyjny, rozbicie liberalnych, demokratycznych, racjonalistycznych ośrodków myśli społecznej w kraju, zrzucenie maski przez imperializm sowiecki w Czechosłowacji”[24]. W komentarzu do wydarzeń grudniowych stwierdzono ponadto, iż „wbrew wieloletnim zabiegom władz i wyjątkowo niesprzyjającym warunkom robotnicy łatwo przypominają sobie klasowe sposoby reagowania przeciwko ciemiężcom i w obronie własnych oraz narodowych interesów”[25].

Stwierdzono także, że gdy w marcu 1968 r. studenci wyszli na ulice z okrzykiem „nie ma chleba bez wolności”, robotnicy zachowali wyczekującą pasywność. Zaś oznaki solidarności robotniczej z demonstrującymi studentami dały się zauważyć dopiero w fazie dogasania wydarzeń marcowych, kiedy było już za późno. Konstatowano, iż ostatnie zdarzenia na Wybrzeżu unaoczniły lepiej i dramatyczniej niż kiedykolwiek, że „nie ma istotnie chleba bez wolności. Lecz systematyczne przemienianie społeczeństwa polskiego w bezwolny tłum daje swoje rezultaty. U boku walczących dziś robotników brak bitej wczoraj inteligencji polskiej. Dopóki nie nastąpi – przekonywano – zgranie wszystkich rewindykacji żądań w jedną całość, dopóki w obliczu gnicia reżymu nie zostanie stworzona więź autentycznej wspólnoty rewolucyjnej robotników i inteligencji, dopóty nieuniknione sporadyczne wybuchy buntu i niezadowolenia skazane będą na groźbę izolacji, pozostaną aktami rozpaczy bez alternatywy politycznej i bez programu politycznego”[26].

Redakcja, pisząc o rozstrzyganiu się losu Polski na wschodzie, wskazywała na znaczenie wspólnego „podniesienia się” krajów „demokracji ludowej”, które mogłoby także zachwiać systemem sowieckim i doprowadzić do jego upadku. Wyrokowano, iż iskra wzniecona przez polskich stoczniowców mogła „rozpłomienić pożar oczyszczający ludy Wschodniej Europy, jeżeli polska inteligencja dorośnie do wymogów sytuacji wewnętrznej i międzynarodowej”[27].

Odsunięcie Gomułki uznano za „przemeblowanie pałacowe” o charakterze kompromisu, które było ukartowane w popłochu z myślą o doraźnym rozładowaniu nastrojów. Obwieszczając powrót Moczara do władzy, jednocześnie podkreślono jakiego „MINIMUM” winni się domagać robotnicy, wymieniając „powołanie do życia samorządów robotniczych w fabrykach, rozszerzenia uprawnień związków zawodowych, wyrwania najbardziej elementarnych praw obywatelskich spod całkowitej już dziś kontroli policji”[28].

W oświadczeniu znalazł się także passus dotyczący emigracji i jej reakcji na wydarzenia w Polsce, która potrafiła jedynie „uderzać się w lament”, bez żadnego pomysłu na konkretne wsparcie. Redakcja „Kultury” krytykowała taką postawę, uznając ją za „naiwną politycznie ucieczkę od rzeczywistości”. Polski grudzień nazwała miesiącem prerewolucyjnym, któremu emigracja mogła była pomóc poprzez: spowodowanie by związki zawodowe na zachodzie stworzyły fundusz strajkowy dla robotników polskich; powstanie Trybunału Międzynarodowego, który systematycznie analizowałby, ujawniał i osądzał sytuację robotniczą oraz gwałty przeciw wolności we wszystkich krajach bloku wschodniego; jak najszybsze uruchomienie specjalnej akcji materialnej we wszystkich możliwych formach ze strony Polaków za granicą, zwłaszcza Polonii amerykańskiej, na rzecz Kraju. Kończąc, iż „to także jest MINIMUM”[29].

Powyższe oświadczenie zwierało wiele sformułowań prezentowanych uprzednio na łamach miesięcznika po wydarzeniach w Polsce i Czechosłowacji w 1968 r. Zarówno ton wypowiedzi, jak również proponowane rozwiązania wskazywały na stopniową zmianę linii politycznej Instytutu Literackiego Kultura. Zachęcała do bardziej stanowczej postawy najważniejszych przedstawicieli społeczeństwa polskiego tj. robotników i inteligencji, na których de facto ówcześnie stawiała. Ponadto wyciągnęła wnioski z szybkiego poparcia Gomułki w 1956 r., obecnie dystansując się od Edwarda Gierka, w którym upatrywała jedynie aparatczyka partyjnego uzależnionego od Moskwy. Natomiast niesprawiedliwie oceniła reakcję uchodźstwa na protest robotników na Wybrzeżu, które zaraz zareagowało w postaci manifestacji ulicznych, odezw, wysyłaniu protestów do gazet zagranicznych i emigracyjnych oraz ogłaszaniu na ich łamach artykułów o charakterze analiz[30].

Redaktor Giedroyc, traktując Polski Grudzień jako oficjalne stanowisko „Kultury”, postanowił przetłumaczyć tekst na francuski i angielski, rozsyłając różne jego wersje językowe do bliższych lub dalszych współpracowników Instytutu Literackiego rozsianych po świecie, a także do pism zachodnich, w tym „dość szeroko” do angloamerykańskich. Zwrócił się z prośbą do Miłosza o jego rozsyłanie „po uważaniu” – w przypadku, gdyby odpowiadał – w różne „miejsca, bo nie można czekać”[31]. Natomiast poprosił Mieroszewskiego o przesłanie do Maisons-Laffitte ewentualnych odgłosów na ten tekst w prasie zachodniej[32].

Jednocześnie Giedroyc przystąpił do realizowania swego programu sensu stricte politycznego, który sprowadzał się przede wszystkim do wywarcia nacisku na „podtrzymywanie nastrojów rewolucyjnych mas robotniczych” i oddziaływania w pierwszej kolejności na tę klasę społeczną. Upatrywał w tym działaniu drogi do osłabienia systemu komunistycznego w Polsce. Dlatego zwrócił się do wybitnego socjalisty Adama Ciołkosza z „naprawdę sprawą wielkiej wagi”, która dotyczyła zabrania przez niego głosu i napisania broszury do robotników w kraju, „możliwie jak najszybciej”. Proponował nie tyle analizę wydarzeń, co „wyraźne i twarde zachęcenie do dalszej walki”[33]. Informując o aktualnych „akcjach” napisał o działaniach na rzecz stworzenia funduszu strajkowego i próbach zaangażowania włoskich związków zawodowych, a także planowej rozmowie z Jean-Paul Sartrem w sprawie Trybunału Międzynarodowego, którą mieli przeprowadzić zaprzyjaźnieni z „Kulturą” pisarze krajowi, przebywający w Paryżu. Jak przyznał Ciołkoszowi „jestem sam pełen obrzydzenia do Sartre’a, ale nie mamy lepszego wyboru”. Równocześnie zapytał się o możliwość włączenia angielskich związków zawodowych do funduszu strajkowego[34].

Odpowiedź z Londynu nadeszła dość szybko. Ciołkosz donosił o nagranej telefonicznie już 19 grudnia jego krótkiej wypowiedzi do kraju, która jednak nie została nadana przez RWE[35]. Przyczyn tej decyzji szukał w polityce informacyjnej rozgłośni i jej „maksymalnej ostrożności w sytuacjach gardłowych”. Jak przyznał, nie mógł wypowiedzieć się w tonie uspokajającym, czysto informacyjnym czy dokonującym podsumowania z przeszłością bez wskazówki na dziś i jutro, a RWE nie mogła nadać niczego uznanego „za materiał podgrzewający i dolewanie oliwy do ognia”[36]. Uważał, iż robotnicy w Polsce wiedzieli o jedynej dla nich wskazówce czyli „walce dalej”.

Powiadomił też Giedroycia o próbie wykorzystania zbliżających się imprez w Londynie, wymieniwszy nadzwyczajny kongres Labour Party, 12 stycznia centralną manifestację związków zawodowych w Royal Albert Hall oraz 18 marca nadzwyczajny kongres angielskich związków zawodowych. Na końcu obiecał pomyśleć o proponowanej broszurze[37].

Po otrzymaniu styczniowo-lutowego numeru „Kultury” z Polskim Grudniem, zaraz pogratulował Giedroyciowi, zgodziwszy się w całości z jego treścią. Postanowił też zrobić z niego broszurę w języku angielskim do masowego kolportażu m.in. na anonsowane uroczystości, wydając ją u Czesława i Krystyny Bednarczyków w sumie w 3 tys. egzemplarzy[38]. Koszty jej druku oraz rozsyłania zobowiązał się pokryć redaktor „Kultury”, któremu bardzo się ona spodobała[39].

Tymczasem Giedroyc nie ustawał w namawianiu wybitnego socjalisty do napisania broszury, gdyż w jego ocenie protesty grudniowe pokazały istnienie „zdrowego instynktu” robotników, którym zabrakło m.in. doświadczenia. „Sądzę – pisał Ciołkoszowi – że potrzebne są im rady i wskazówki od ludzi, do których mogą mieć zaufanie i muszą mieć poczucie, że nie są całkowicie osamotnieni. A poczucie osamotnienia musi być po odmowie przyłączenia się do nich studentów i po słuchaniu FE”[40]. W kolejnym liście tłumaczył, iż jej napisanie stanowiło „palącą konieczność”, w której należało odwołać się do robotników z całego bloku wschodniego oraz wydać ją w językach czeskim i ukraińskim[41].

Zmartwiony postawą Ciołkosza był Gustaw Herling-Grudziński, który ze swej strony także namawiał swego londyńskiego przyjaciela do napisania broszury-listu do robotnika polskiego[42]. W końcu stycznia 1971 r. Giedroyc, wróciwszy z Londynu, powiadomił Grudzińskiego o odmowie Ciołkosza z powodu zapracowania[43].

W rozmowie z Barbarą Toruńczyk o o protestach grudniowych, w tym o potrzebie nawiązania kontaktu z robotnikami, przeprowadzonej pięć lat później, Giedroyc wyjaśniał, iż należało napisać kilka broszurek o tematyce interesującej robotników. „Zaproponować im – tłumaczył – program, nawet minimalistyczny, żeby w razie czego walczyli nie tylko o kiełbasę. Poruszyć kwestię samorządu, współrządzenia. Sprawy dla nich zrozumiałe i realistyczne. Broń Boże żadnych haseł wolnościowych, kulturalnych, bo robotnik w Polsce jeszcze nie jest na tym etapie”[44]. Przypomniał, iż rewolucje wywołują robotnicy, a ona zwycięża, jeśli popiera ją inteligencja. To jest abecadło[45].

Redaktor „Kultury” zastanawiał się nieustannie nad wypracowaniem sposobu oddziaływania na polskich robotników, które stanowiło dla niego jedną z najistotniejszych wówczas kwestii. Chciał wykorzystać moment, w którym po raz pierwszy mieli oni poczucie swojej siły, doprowadzając do upadku rząd Gomułki. Giedroyc nie wierzył w nowego I Sekretarza KC PZPR Edwarda Gierka, a obsadzenie Piotra Jaroszewicza na stanowisku premiera świadczyło o „kompletnej już niewoli ekonomicznej wobec Sowietów”. Przewidując dalsze wstrząsy w kraju, przekonywał Mieroszewskiego, iż poza podtrzymywaniem robotników, w pierwszym rzędzie należało akcentować problematykę socjalną i gospodarczą, a polityczną tylko „półgębkiem”. Dlatego zapowiedział stworzenie możliwie szybko małego zespołu ekonomicznego – jak to określił – „dla przedyskutowania programu gospodarczego umiejscowionego w ramach ustroju socjalistycznego”[46]. Planował zaangażować do tego projektu wybitnych ekonomistów polskich, przebywających wówczas zagranicą. Miał nadzieję na powodzenie tego pomysłu, zwłaszcza, iż zdobył poparcie Leszka Kołakowskiego podczas ich spotkania w Maisons-Laffitte[47].

W podobnym tonie napisał do Byrskiego, współpracownika „Kultury” w Stanach Zjednoczonych. Podkreślając, iż „robotnicy Wybrzeża” wywalczyli rzecz bardzo ważną jak „powstanie świadomości klasy robotniczej, której do tej pory nie było, poczucie własnej siły”[48]. Powtarzając swoje sądy uprzednio wyłożone Mieroszewskiemu, konsultował także z nim pomysł stworzenia zespołu ekonomistów „dla opracowania choćby bardzo ramowych wytycznych gospodarczych, socjalnych, realistycznie tak, by dać robotnikom kierunek czego można się domagać”[49]. Zastanawiał się również nad przygotowaniem wykazu literatury, dotyczącej ich spraw, który mógłby zainteresować robotników[50]. W przyszłości planował zamieszczać w „Kulturze” dodatek robotniczy, w zależności od posiadanych materiałów, zdając sobie sprawę z „piekielnie trudnego” zadania[51]. Zamierzeń tych jednak nie udało się zrealizować.

Rozwinął Byrskiemu także swoją ideę stworzenia funduszu strajkowego z myślą o robotnikach w Polsce i bloku wschodnim, do którego przywiązywał wielką wagę. Wcześniej podniesioną w Polskim Grudniu. W jego ocenie z jednej strony dodawałby on otuchy klasie robotniczej, z drugiej stwarzał „wielkie możliwości taktyczne”. Dlatego uważał za konieczne jego stworzenie i oparcie go o związki zawodowe, przy poparciu lewicy, bez udziału emigrantów[52]. W kolejnych listach Giedroyc wiele razy powracał do tego projektu, podkreślając Byrskiemu jego znaczenie w „działaniu na przemiany” w całym bloku[53].

Ten pomysł podsunął także Janowi Nowakowi-Jeziorańskiemu, do którego napisał długi list już 18 grudnia, pomimo nie najlepszych relacji z Radia Wolna Europa[54]. Tłumacząc, iż powstanie funduszu strajkowego za pośrednictwem związków zawodowych na świecie przede wszystkim podniosłoby morale polskich robotników, a przy okazji być może zainteresowałoby zachodnich związkowców położeniem klasy robotniczej w Polsce i w bloku wschodnim[55]. Chociaż przyznał, iż jego założenie prawdopodobnie stałoby się sprawą „czysto symboliczną”, ze względu na problem w przekazywaniu zebranych funduszy. W liście postulował m.in.: odprawienie we wszystkich polskich kościołach na zachodzie nabożeństw żałobnych za ofiary ostatnich wypadków, w których kazania położyłyby nacisk na sprawy socjalne i robotnicze, a także jak najszybsze stworzenie funduszu pomocy dla wdów i sierot, najlepiej zorganizowanego przez Kongres Polonii Amerykańskiej (KPA) co odbierałoby mu charakter polityczny[56].

Giedroyc zwrócił się w tej kwestii także za ocean do Stefana Korbońskiego, który zasiadając w ACEN tj. w Zgromadzeniu Europejskich Narodów Ujarzmionych, posiadał rozległe kontakty z Amerykanami. Doceniając znaczenie Amerykańskiej Federacji Pracy – Kongresu Związków Pracowników Przemysłowych (AFL-CIO)[57] podkreślił, iż zależało mu na stworzeniu funduszu strajkowego dla Europy Wschodniej. Podpowiadał również zastanowienie się nad stworzeniem stypendiów, wycieczek specjalizacyjnych dla robotników, na wzór dotychczasowych programów dla intelektualistów. „To będzie – przekonywał – rzecz nowa, którą może zafrapować robotników. Reżym na pewno to będzie zwalczał, ale robotnicy są dziś wystarczająco silni, by to wywalczyć. Ma się rozumieć, ew. zaproszenia powinny być kierowane bezpośrednio do rad załogowych poszczególnych fabryk, stoczni etc., bo jeśli to będzie wysyłane via ambasada, czy władze centralne, to to zostanie przed robotnikami ukryte”[58]. Konsekwentny w swym postępowaniu Giedroyc w kwietniu donosił Mieroszewskiemu: „Ciągle kombinuję na temat międzynarodowej akcji w sprawie polskich robotników”[59].

Jednocześnie redaktor „Kultury” cały czas zastanawiał się – śledząc na bieżąco rozwój wydarzeń w Polsce – nad podjęciem praktycznych kroków, które stanowiłyby jednoznaczny akt solidarności świata zachodniego ze strajkującymi i represjonowanymi robotnikami na Wybrzeżu. Postanowił – jak to ujął – „w miarę możliwości zorganizować presję na reżym. Presję nie tylko w sensie deklaracji czy artykułów, ale uderzenia ekonomicznego”. Dlatego zwrócił się między innymi do Leopolda Ungera z pytaniem, czy nie mógłby zorganizować na terenie Belgii akcji pośród związków belgijskich dokerów, polegającej na odmowie wyładowywania polskich statków do czasu uwolnienia wszystkich aresztowanych i dopuszczenia komisji międzynarodowej celem zbadania sytuacji na Wybrzeżu[60]. W zbliżonym tonie napisał do swojego przyjaciela w Szwecji Norberta Żaby, dopytując o możliwość protestu dokerów w Szwecji oraz w całej Skandynawii. Uważając ten pomysł za „najskuteczniejszą presję i warto wszystko zrobić by to przeprowadzić”[61]. Ten sam problem poruszył w liście do Drewnowskiego, podpytując się o możliwość przeprowadzenia takiej akcji pośród dokerów holenderskich. Wyjaśniając, iż w obecnej sytuacji należało zmobilizować wszystkich ludzi nie tylko dobrej woli, ale posiadających też „możliwości międzynarodowe”[62].

W jednym z kolejnych listów Korboński powiadomił Giedroycia, iż uczestniczył, jako przedstawiciel Polski w delegacji ACEN, w obradach Komisji Rady Europy w Strasburgu w połowie maja 1971 r., podczas których odczytał przed nią odezwę robotników Gdyni z dnia 18 grudnia 1970 r., apelującą do krajów całego świata „o potępienie zbrodni ludobójstwa, dokonanej na niewinnej ludności Wybrzeża przez polskie NKWD [Narodnyj komissariat wnutriennich dieł – Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych]”, która zrobiła duże wrażenie[63].

Tymczasem Giedroyc próbował zaktywizować część emigracji. Uważał bowiem, iż „sprawa ruszenia nie tylko Polonii, ale samych Amerykanów, wydaje się rzeczą pierwszej wagi”[64]. Nowakowi proponował zastanowić się nad zorganizowaniem kampanii, domagającej się zniesienia ceł na paczki żywnościowe, wznowienia akcji pomocy żywnościowej dla kraju oraz podniesienia relacji dolara w Państwowej Kasy Oszczędności (PKO) do 100 zł za jednego dolara, co wzmocniłoby ofiarność emigracji. W przypadku tego ostatniego postulatu wskazywał na Kongres Polonii Amerykańskiej, który mógłby odegrać poważną rolę[65].

Korbońskiemu przesłał za ocean propozycje „akcji o charakterze raczej propagandowym”, wcześniej przedstawione Nowakowi. Wyjaśniał, iż podniesienie przelicznika do 100 złotych za jednego dolara zmusiłoby reżym do wyrównania kursu. „Będzie to – tłumaczył – również niezmiernie popularne na emigracji, gdyż ułatwi przychodzenie z pomocą, która teraz będzie niewątpliwie musiała wzrosnąć”[66]. Podsuwał swoje pomysły, dotyczące apelu Kongresu Polonii do Warszawy, o zniesienie cła na paczki żywnościowe i odzieżowe, przynajmniej na rok 1971. Uważając, iż „ten apel na pewno wywoła sympatyczny oddźwięk w społeczeństwie”[67]. Poprosił Korbońskiego o wstawiennictwo u Alojzego Mazewskiego, prezesa Kongresu Polonii Amerykańskiej, do którego już napisał w tej sprawie oraz o rozmowy z innymi przedstawicielami Kongresu[68].

W odpowiedzi Korboński poinformował Giedroycia o przedstawieniu w Departamencie Stanu dnia 22 grudnia amerykańskiego projektu udzielenia wielkiego daru żywnościowego dla głodujących robotników portowych, a także poruszył możliwość użycia na pomoc dla nich zamrożonych funduszy amerykańskich[69]. Natomiast 23 grudnia interweniował w AFL-CIO, „proponując wydanie odezwy do robotników portowych w Polsce, ogłoszenia protestu przeciwko ich masakrowaniu i rozpoczęcia zbiórki pieniężnej przez robotników portowych i stoczniowych amerykańskich dla robotników stoczniowych i portowych polskich”. Zdaniem Korobońskiego projekty zostały uznane za dobre, a zajęcie stanowiska zostało odroczone do zebrania Rady AFL-CIO. Jednak w prasie amerykańskiej – jak dalej donosił – nie ukazały się żadne wzmianki. Napisał więc sam artykuł o rozruchach na Wybrzeżu do „AFL-CIO International News”, który przesłał Giedroyciowi. Zaznaczając, iż „News” wychodził w olbrzymich nakładach w językach angielskim, francuskim, niemieckim i włoskim”[70]. Korboński powiadomił także o przedstawieniu propozycji Giedroycia, dotyczącej podwyższenia kursu dolara w Departamencie Stanu, która jednak nie spotkała się z akceptacją[71].

Końcówka lat sześćdziesiątych stanowiła także trudny moment dla uchodźstwa powojennego, zmęczonego ciągłymi tarciami i podziałami politycznymi. Oczekującego jakiegoś ożywczego impulsu, który na nowo określiłby jego cele i zadania, zwłaszcza w kontekście kolejnej, pomarcowej fali emigrantów. Problem ten dostrzegał Instytut Literacki Kultura, który wprawdzie nie zastanawiał się nad stworzeniem „nowego kodeksu postępowania dla emigracji”, ale nade wszystko zajął się wypracowaniem formy dialogu między krajem a emigracją. W miesięczniku kwestie te podjął Mieroszewski, tłumacząc zupełny brak znajomości emigracji i jej spraw w Polsce, co uważał za jedną z głównych przeszkód na linii „Kraj-Emigracja”[72]. Wobec kolejnej fali emigrantów wyraził konieczność redefinicji pojęcia „emigracja polityczna”, która jego zdaniem stała się zjawiskiem o innych wymiarach i innym charakterze niż dawniej[73]. Obecnie należało mówić o emigracji intelektualnej z Europy Wschodniej oraz stojącej przed nią długiej perspektywie trwania na obczyźnie. Londyńczyk zastanawiał się, czy przypadkiem „nie przekształcimy się z emigracji w naród emigrantów”. Uważał, iż przed nową emigracją stanęły ogromne zadania, „nieporównywalne z eposem naszej wojskowej emigracji”[74].

Redaktora „Kultury” zaczęła niepokoić polityka władz warszawskich wobec emigracji, widział w niej kolejne zagrożenie w rozbiciu i osłabieniu uchodźstwa, za niebezpieczne i czysto propagandowe uznał podjęcie przez rząd komunistyczny decyzji o odbudowie Zamku Królewskiego w stolicy. Korbońskiemu ten krok Warszawy określił jako „typową dywersję i to wszechstronną”. Przestrzegając, iż „społeczeństwo stęsknione wspomnień przeszłości przywitało to z entuzjazmem, na emigracji będzie to pretekstem do nowej roboty inspiracyjnej reżymu, tym bardziej, że niedwuznacznie jest powiedziane, że państwo w odbudowie nie pomoże i to ma być kosztem dobrowolnych datków”[75].

Zwróciwszy się w tej kwestii do prezesa Mazewskiego, inicjatywę tę ocenił jako nastawioną na „rozładowanie niechęci wśród inteligencji krajowej i kokietowanie emigracji”[76]. Nie kwestionując samego pomysłu uważał jednak za niecelowe przeprowadzenie pośród Polonii zbiórki pieniężnej na ten cel. Wskazując na cele „bliższe i ważniejsze” dla emigracji, jak budowa Polskiego Ośrodka Społeczno-Kulturalnego w Londynie, Polskiego Instytutu Naukowego w Stanach Zjednoczonych. Zaproponował, by odbudową Zamku Królewskiego, zniszczonego na skutek działań wojennych, zainteresować Niemców, którzy z premedytacją dokonali jego spalenia. Podpowiadał również powrót do koncepcji wyrażonej przez rząd amerykański w latach 1957-1958, a odrzuconej przez Władysława Gomułkę, polegającej na wykorzystaniu na ten cel zamrożonych złotówek posiadanych w Polsce[77]. Z kolei Jana Libracha, dyrektora Polskiego Instytutu Naukowego, przekonywał o stale rosnącej dywersji wśród Polonii i emigracji, której jednym z elementów stała się idea odbudowy Zamku Królewskiego. Przestrzegając przed zaangażowaniem się emigracji w ten pomysł, powtórzył propozycje rozwiązania tej kwestii przedstawionej uprzednio Mazewskiemu[78].

Oficjalne stanowisko w tej sprawie „Kultura” ogłosiła w marcowym numerze miesięcznika, w Kronice Angielskiej Mieroszewskiego, stwierdzając, iż Zamek Królewski w Warszawie winni odbudować Niemcy zarówno z Republiki Federalnej Niemiec, jak i Niemieckiej Republiki Demokratycznej, odpowiadając za szkody wyrządzone przez hitlerowców[79]. Natomiast Giedroyc donosił swojemu przyjacielowi Józefowi Zielickiemu o niesłychanym poparciu przez emigrację tej inicjatywy[80].

Równocześnie Giedroyc nie zapomniał także o konieczności dalszego oddziaływania na inteligencję w Polsce. W liście do Herlinga-Grudzińskiego przyznał o obserwowaniu sytuacji w kraju z dużym niepokojem, bojąc się zmęczenia robotników i „zdrady klerów”. Zwłaszcza, iż reżym warszawski rozpoczął masowo rozdawać paszporty[81]. Kokietował też odbudową Zamku Królewskiego.

Jednocześnie redaktor „Kultury” przestrzegał inteligencję przed współpracą z ekipą Gierka, która w cyniczny sposób nawoływała do pojednania z partią i usunięcia „atmosfery nieufności” dla dobra Polski Ludowej. Liczył na Leszka Kołakowskiego we wpłynięciu na inteligencję, do którego apelował o „zajęcie stanowiska”. Tłumacząc, iż „Pana głos w tej chwili mógłby mieć zasadnicze znaczenie”[82]. W następnym liście Giedroyc napisał o rozkładzie inteligencji i rosnącej przepaści pomiędzy nią a „narastającą rewolucją proletariacką”. Przekonując, iż „zabranie głosu przez Pana a właściwie podjęcie decyzji przekroczenia Rubikonu staje się koniecznością”, pozwalając na sprecyzowanie postawy przede wszystkim „na płaszczyźnie moralnej”[83]. Kołakowski nie zabrał głosu wprost, ale opublikowane przez niego Tezy o nadziei i beznadziejności w czerwcowej „Kulturze” wydały się wielce wymowne[84]. Mieroszewskiemu artykuł ten bardzo się spodobał. Jego zdaniem Kołakowski „zdeklarował się jako reformista, co z jednej strony odcina mu możliwość powrotu do partii a nawet Polski, a z drugiej strony oznacza, że w całości przeszedł na nasze podwórko”[85].

W strategii oddziaływania redaktora „Kultury” na kraj ważną rolę spełnił marcowy numer miesięcznika z 1971 r., który w znacznej mierze poświęcony został ostatnim wydarzeniom na Wybrzeżu. W artykule Gwarancja prawd „Kultura” uzmysławiała czytelnikom, że niemożliwe jest pojednanie inteligencji z partią, dopóki w więzieniach przebywali młodzi naukowcy i intelektualiści, którzy zostali aresztowani z pogwałceniem praw obywatelskich. Dopominała się również o publiczną rehabilitację i odwołanie oszczerstw w stosunku do zmarłego Pawła Jasienicy[86].

Wskazywała, iż pierwszym krokiem do zdobycia jej zaufania powinno stać się przywrócenie katedr i stanowisk naukowych dawnym wykładowcom, publiczne oczyszczenie ich z oszczerstw. Powinna nastąpić głęboka przemiana stosunku władz do kultury jako całości. Apelowała o pociągnięcie do odpowiedzialności sprawców prowokacji marcowej i o akt zadośćuczynienia, „któremu demokratyczne tradycje inteligencji polskiej są drogie. Przypominając: „[...] Powtarzamy: nie po raz pierwszy władza komunistyczna „wyciągnęła rękę” do inteligencji. Wyciągała ją w roku 1945 i 1956. W obu przypadkach przebieg późniejszych spraw obrócił się przeciw inteligencji, która tę rękę przyjęła z zaufaniem, ale nie otrzymując w zamian gwarancji poszanowania praw. Skutki nie dały długo na siebie czekać. Rok 1949 i 1968 to daty pamiętne, ręka wyciągnięta niegdyś do uścisku – zacisnęła się na gardle... Inteligencja w Kraju powinna ogłosić swoje cahiers des doléances, podobnie jak zgłosili robotnicy Wybrzeża. A czytając apele wzywające do solidarności musi zadać sobie pytanie: do solidarności w czym? I z kim? I na jakich warunkach?”[87].

W tym samym numerze pisma głos zabrał Mieroszewski, który w Refleksjach grudniowych stwierdził, iż aczkolwiek wydarzenia grudniowe nie można było nazwać rewolucją, to miały jednak charakter rewolucyjny[88]. Potwierdziły ponadto – powtarzaną przez Instytut Literacki Kultura tezę – że tylko poprzez napór społeczeństwo może coś osiągnąć. Zaś bez walki i naporu niczego nie osiągnie. Zastanawiając się nad wnioskami poruszył ważną kwestię świadomości robotników, którzy powinni zdawać sobie sprawę, iż reforma ustroju powinna być w pierwszym rzędzie „zamówieniem społecznym klasy robotniczej”. Pisząc o programie minimum, jaki można było realizować w obecnej sytuacji, podkreślił potrzebę przekonania robotników, żeby obok dążenia do podwyżek płac nie zapominali także o zmianie ustroju[89].

Zawierał on również dwa ważne artykuły napisane specjalnie do miesięcznika przez Milovana Dżilasa i Ignazio Silone, dwóch wybitnych pisarzy politycznych, byłych wyznawców „nowej wiary”, wyrażające poparcie dla wystąpień robotników polskich na Wybrzeżu[90]. Ich opublikowanie stało się możliwe dzięki zaangażowaniu Herlinga-Grudzińskiego, którego Giedroyc poprosił o pomoc. Uważając, iż artykuł Silone’a stanowiłby jego zdaniem nawiązanie, uzupełnienie tekstu Dżilasa[91].

Numer ten zapowiedział także ukazanie się w najbliższym czasie nowego tomu w serii „Dokumenty” pt. Poznań 1956 – Grudzień 1970, który Instytut wydał w kwietniu tegoż roku. We wstępie do książki redakcja „Kultury” tłumaczyła zawartość i cel tej edycji, w której znalazła się maksymalna ilość dostępnych obecnie informacji i materiałów, mających posłużyć do przemyśleń. Nie stanowiły one podstawy precyzowania jakiegoś programu. Wyjaśniono również, iż opracowanie zaproponowano dziennikarce Ewie Wacowskiej, która od niedawna znajdowała się na emigracji, tj. od 1969 r., i jako naoczny świadek uczestniczyła w wydarzeniach poznańskich 1956. „Naszym zdaniem – wykładano – zestawienie wydarzeń z roku 1956 z rokiem 1970 jest celowe dla uwydatnienia etapów narastającej rewolucji proletariackiej”. Redakcja „Kultury” zastrzegła, iż nie ze wszystkim zgadzała się z Wacowską. Podkreślając, iż w dwóch sprawach miała rację: „nie należy liczyć na pomoc z zewnątrz” i „losy naszej części Europy zależą w pierwszym rzędzie od połączenia rosnącego w bloku sowieckim dynamizmu klasy robotniczej z politycznym przygotowaniem inteligencji”[92].

Tom obok wydrukowanych już wcześniej w „Kulturze” dwóch artykułów: Polski Grudzień i Gwarancja prawd zawierał cenną Kronikę wydarzeń (Grudzień 1970 – Luty 1971) przygotowaną przez Kazimierza Zamorskiego. Ponadto znalazły się w nim rozdziały opracowane przez Wacowską: Mój komentarz, Rządów biurokratycznych – ciąg dalszy; Sylwetki nowej ekipy oraz POZNAŃ 1956. Książka przytaczała też kilka wypowiedzi hierarchów Kościoła katolickiego w Polsce m.in. Prymasa Polski – kardynała Wyszyńskigo, bpa W. Rubina, wiążących się z wystąpieniami robotniczymi. Na końcu zamieszczono Żądania załóg stoczni szczecińskiej im. A. Warskiego i Szczecińskiej Stoczni Remontowej oraz Piosenki ludowe powstałe na Wybrzeżu w czasie wydarzeń. Niniejsza edycja stanowiła pierwszą, wydaną przez Instytut Literacki i zarazem na emigracji, książkę poświęconą protestom grudniowym w Polsce. Książkę wydano w nakładzie 1600 egzemplarzy, który się rozszedł do 1976 r. 

Redaktor nie ustawał w dalszym komentowaniu ówczesnej sytuacji w Polsce, ani zbieraniu materiałów do kolejnych publikacji. Bezskutecznie zabiegał o listę zabitych w rewolcie grudniowej, którą chciał opublikować czy pisma Gomułki do Biura Politycznego[93]. W listopadowej „Kulturze” z 1971 roku została opublikowana jako anonimowa relacja świadka wydarzeń w Szczecinie, który ukrył swoje nazwisko w obawie przed represjami, jakie mogłyby spotkać jego i rodzinę[94]. Zataił on także pewne fakty, których ujawnienie wiązało się z jego zdekonspirowaniem. Swojej wypowiedzi nadał formę przesłuchania i ujawnił jedynie te wydarzenia, których był naocznym świadkiem i których był absolutnie pewien. Opowiedział się jednoznacznie za prowokacją wydarzeń grudniowych, których bezpośrednią przyczynę stanowiła „drakońska” podwyżka cen. Jego zdaniem winę za podjęcie tej błędnej decyzji ponosiło kierownictwo partii na szczeblu zarówno wojewódzkim, jak i centralnym, które było wyobcowane ze społeczeństwa i pogrążone w walkach frakcjnych grupy Gomułki z tzw. „moczarowcami”. Świadek zreferował przygotowania władz Szczecina do zajść, przytoczywszy m.in. naradę aktywu partyjnego szczecińskiego Komitetu Wojewódzkiego z 12 grudnia 1970. Przyznał, iż kierownictwo partyjne w Szczecinie nie spodziewało się tak gwałtownych wystąpień na jego terenie i powtórzenia sytuacji z Gdańska. Zaznaczył jednocześnie, iż robotnicy stoczni szczecińskiej chcieli porozumieć się z władzami i ich zachowanie w żadnym stopniu nie stanowiło zagrożenia, a tym bardziej nie uzasadniało zastosowania tak brutalnych wobec nich represji. Na zadane pytanie czy świadek uważał siebie za współodpowiedzialnego tego, co zdarzyło się w Szczecinie w grudniu 1970. Odpowiedział tak, choć – jak zaznaczył – nie brał w nich bezpośredniego ani pośredniego udziału[95].

W rocznicę rewolty robotników na Wybrzeżu ukazało się w miesięczniku studium Wacowskej, które stanowiło fragment z kolejnej książki Instytutu Literackiego poświęconej wyłącznie wydarzeniom w Szczecinie[96]. O planowanej publikacji redaktor napisał Mieroszewskiemu w październiku 1971 r., informując otrzymanie taśmy z około dziewięciogodzinnego spotkania Gierka ze stoczniowcami w Szczecinie i planowanym jej wydaniu w postaci książki z przedmową, analizami oraz przypisami. „Bardzo to marudne – wykładał dalej – tembardziej, że taśma jest b[ardzo] zła, ale chcę to wydać przed Zjazdem partii. To będzie straszny, więcej: przerażający dokument”[97]. Z kolei Byrskiemu wyznał: „To zupełny koszmar nie mówiąc o ogromnej robocie komentarzy, aneksów no i generalnego zbilansowania. Siedząc nad tym uświadamiam sobie dopiero teraz, jak dla nas polscy robotnicy są tak znani jak Marsjanie. Trzeba to jednak zrobić b. pracowicie by umeblować połowę polskiej inteligencji tu i tam, no i liczę na wydania w obcych językach”[98].

Całość dotarła do Maisons-Laffitte ze Szwecji dziwnymi drogami, dzięki pośrednictwu Norberta Żaby[99]. W ich przepisywaniu uczestniczył m.in. Eugeniusz Smolar, który je odsłuchiwał na zlecenie Giedroycia[100]. Zostały one opracowane także przez Wacowską oraz jej męża Edwarda Goskrzyńskiego i wydane na początku 1972 r. We wstępie do tomu redakcja „Kultury” przyznała, iż dotarły one na zachód za sprawą opozycji, działającej w kraju. Stanowiła ona niezwykły dokument, ilustrujący spotkanie Gierka i jego ekipy z delegacją strajkujących załóg stoczni szczecińskiej im. Adolfa Warskiego, które odbyło się 24 stycznia 1971 r. Redakcja „Kultury” zaznaczyła, iż w pełni solidaryzuje się ze stanowiskiem ośrodka, dzięki któremu otrzymała te materiały szczecińskie do opublikowania[101]. Wyjaśniając zasady opracowania tych taśm, redakcja przyznała się do pewnych luk przy ich zapisie, które jednakże nie wpłynęły na merytoryczną stronę publikacji.

Rewolta szczecińska wydana w serii „Dokumenty” zawierała słowo Od Redakcji, Wprowadzenie, Spotkanie w stoczni, Komentarze oraz 20 aneksów. Książka stanowiła drugie poważne wydawnictwo źródłowe Instytutu Literackiego, poświęcone wydarzeniom na Wybrzeżu. Posiadała trzy wydania tj. z lat 1972, 1973 oraz 1974 i ukazała się w sumie w 2824 egzemplarzach, które rozeszły się do roku 1977, świadcząc o znaczeniu tej pozycji dla Polaków po obu stronach „żelaznej kurtyny”.

Książka spotkała się z żywym zainteresowaniem emigracji. RWE nadało 17 lutego 1972 r. dwie audycje po 45 minut, poświęcone tej publikacji, które prowadził Tadeusz Zawadzki[102]. Zaś prasa emigracyjna odnotowała ukazanie się niezwykłego, wyjątkowego dokumentu o dużej wadze historycznej[103]. Doceniono ogromny wysiłek redakcyjny, dzięki któremu czytelnik otrzymał „mocną dokumentację”, rzeczywisty obraz „zebrania szczecińskiego”, bezpośredniego następstwa krwawych rozruchów na Wybrzeżu[104]. Rewoltę szczecińską nazwano też pasjonującą książką, „będącą najwierniejszym obrazem polskiej, krajowej rzeczywistości, uważając iż powinna się ona jak najszybciej znaleźć się we wszystkich bibliotekach polonijnych[105].

Rewolta grudniowa nie wpłynęła na zmianę nadrzędnego celu Giedroycia, jakim była wiara w wolną i demokratyczną Polskę. Nastąpiła jedynie korekta jego strategii, która zakładała skoncentrowanie działań na dalszym kształtowaniu świadomości klasowej i politycznej polskich robotników, a także pobudzaniu inteligencji do aktywności. Jedyną drogę stanowiła wówczas konsekwentna walka o przemiany ustrojowe, walka z sowietyzmem w Polsce, którego rozkład i upadek gwarantował odzyskanie przez Polskę niepodległości, wprowadzenie w niej demokratycznego socjalizmu[106]. Nastąpiło odejście od ewolucjonizmu. Dlatego Giedroyc tłumaczył Kołakowskiemu o skłanianiu się do przekonania, że „tego ustroju nie można poprawić. Trzeba po prostu [...] przemyśleć na nowo, co znaczy słowo «socjalizm» i «demokracja»”[107]. W „Kulturze” Mieroszewski dobitnie skonstatował, iż niepodległość Polski nie była mrzonką, lecz koniecznością. Jego zdaniem to co było niezbędnie konieczne, wcześniej czy później stawało się możliwe[108]. Tak również było w przypadku roku 1970, który stanowił dla Giedroycia początek, dawał pewne nadzieje na zmiany w Polsce[109].

Przypisy

Wstęp

[1] J. Eisler, Polskie „miesiące” czyli kryzys(y) w PRL, Warszawa 2008, s. 38; S. Cenckiewicz, Gdański Grudzień ’70. Rekonstrukcja – dokumentacja – walka z pamięcią, Gdańsk-Warszawa 2009, s. 18-19.

[2] S. Cenckiewicz, op. cit., s. 25.

[3] S. Cenckiewicz, op. cit, s. 2. A. Dudek, T. Marszałkowski, Walki uliczne w PRL 1956–1989, Warszawa 1999, s. 120-124.

[4] M. Paziewski, Grudzień 1970 w Szczecinie, s. 161 (w przygotowaniu).

[5] Ibidem, s. 164.

[6] Ibidem, s. 197.

[7] Ibidem, s. 208.

[8] Ibidem, s. 277.

[9] Ibidem, s. 284.

[10] Ibidem, s. 326.

[11] Ibidem, s. 343..

[12] R. Spałek, „Kredyt kierownictwa wyczerpuje się”. Zmiana władzy w grudniu 1970 r., „Biuletyn IPN”, 2010, nr 3, s. 17-28.

[13] J. Eisler, op. cit., s. 42.

[14] Literatura przedmiotu w: J. Eisler, Grudzień 1970. Geneza, przebieg, konsekwencje, Warszawa 2000; idem, Polskie „miesiące”..., s. 37; M. Paziewski, Grudzień 1970...

[15] Odnotowuje to M. Paziewski, lecz jest tylko tłem do opisu rewolty grudniowej w mieście nad Odrą.

[16] Zob. rozważania J. Eislera, op. cit, s. 108-125.

[17] Termin wprowadzony przez J. Eislera. Ibidem.

Twórcy wobec grudnia 1970 r. – stycznia 1971 r. oraz zmiany na szczytach władzy w literaturze memuarystycznej i epistolograficznej

[1] Publikacje wytypowano na podstawie katalogu druków zwartych Biblioteki Narodowej. Pod uwagę wzięto rodzaj twórczości oraz lata funkcjonowania w świecie artystycznym.

[2] S. Kisielewski, Dzienniki, Warszawa 2001, s. 513, 516 (zapis z 16 grudnia 1970).

[3] Ibidem, s. 517 (zapis z 17 grudnia 1970).

[4] Ibidem, s. 518 (zapis z 21 grudnia 1970).

[5] Ibidem, s. 532-533 (zapis z 8 stycznia 1970).

[6] Ibidem, s. 518 (zapis z 21 grudnia 1970).

[7] Ibidem, s.543 (zapis z 26 stycznia 1971). Autor mylił się, gdyż Walaszek nie wypowiedział takiej opinii.

[8] Ibidem, s. 543 (zapis z 26 stycznia 1971).

[9] L. Prorok, Dziennik 1949–1984, Kraków 1998, s. 117-188 (zapis z grudnia 1970).

[10] Ibidem, s. 119 (zapis z 2 stycznia 1971). Porównywanie do Czechów obecne było także w innych publikacjach twórców.

[11] Ibidem, s. 121 (zapis z 3 stycznia 1971).

[12] M. Jastrun, Dziennik 1955–1981, Kraków 2002, s. 600 (zapis z 16 grudnia).

[13] Ibidem (zapis z 21 grudnia).

[14] Ibidem (zapis z 22 grudnia).

[15] Ibidem, s. 601 (zapis z 22 grudnia).

[16] Ibidem, s. 603 (zapis z 1 stycznia 1971).

[17] Ibidem, s. 606 (zapis z 26 stycznia 1971).

[18] W. Machejek (1920–1991) – pisarz, publicysta, poeta. Debiutował artykułem na łamach „Nowej Wsi”, a jako poeta w „Okolicy Poetów”. Współtwórca Armii i Gwardii Ludowej, członek PPR, później PZPR, poseł na Sejm PRL (1957–1972). Jako sekretarz powiatowy PPR w Nowym Targu walczył z partyzantami Józefa Kurasia. ps. Ogień. Redaktor naczelny „Głosu Pracy” (1945), „Echa Krakowa” (1946–1948), „Dziennika Literackiego” (1950) i „Życia Literackiego” (1952–1990).

[19] M. Jastrun, op. cit. s. 606 (zapis z 29 stycznia 1971).

[20] Ibidem, s. 607 (zapis z 6 lutego 1971).

[21] Z. T. Łączkowski, Tak, tak, nie, nie. Dziennik z lat 1969-1970, Warszawa 2003, s. 110. (zapis z 16 grudnia 1970).

[22] Ibidem, s. 110.

[23] Ibidem.

[24] Ibidem, s. 111 (zapis 20 grudnia 1970).

[25] Tak w tekście. Ibidem.

[26] Ibidem, s. 113 (zapis z 30 grudnia 1970).

[27] K. Estreicher, Dziennik wypadków, t.4: 1967-1972, Kraków 2004, s. 487 (zapis z 20 grudnia dotyczący wydarzeń z 16 grudnia 1970).

[28] Ibidem (zapis z 20 grudnia dotyczący wydarzeń z 17 grudnia 1970).

[29] Ibidem (zapis z 20 grudnia dotyczący wydarzeń z 18 grudnia 1970).

[30] Ibidem.

[31] Ibidem, s. 486 (zapis z 20 grudnia dotyczący wydarzeń 15 grudnia 1970).

[32] Ibidem, s. 484 (zapis z 16 grudnia 1970).

[33] Ibidem, (zapis z 19 grudnia 1970).

[34] Ibidem, s. 486 (zapis z 20 grudnia dotyczący wydarzeń z 15 grudnia 1970).

[35] Ibidem (zapis z 17 grudnia 1970).

[36] Ibidem, s. 484 (zapis z 17 grudnia 1970. 20 grudnia Estreichera odwiedził Zbigniew Moehoffer. Według autora opowiadał o Szczecinie, jako miejscu rewolty, lecz bez szczegółów).

[37] Ibidem, s. 485 (zapis z 17 grudnia 1970).

[38] Ibidem (zapis z 19 grudnia 1970).

[39] Ibidem (zapis z 20 grudnia 1970).

[40] Ibidem, s. 487-488 (zapis z 24 grudnia 1970).

[41] Ibidem, s. 491 (zapis z 1 stycznia 1971).

[42] Ibidem, s. 492 (zapis z 1 stycznia 1971). Por. s. 491-492 zapis z 1 stycznia 1971. Estreicher pisał : „Stosunek do nowych władz jest chłodny. Żadnego zaangażowania, nie tak jak kiedyś, w październiku 1956 r. Warstwa inteligencji, ta patriotyczna, odsunięta od wszelkiej informacji, związana z odbudową państwa po II wojnie, z troskami dnia codziennego, o szkoły, o przemysł, o kulturę, czując, że jest przedmiotem rządzenia, nie ma, nie może mieć wpływu na rozgrywające się wypadki polityczne – milczy. Milczenie jest wyraźnie zawzięte, wobec komunizmu wrogie”.

[43] Ibidem, s. 492 (zapis z 1 stycznia 1971).

[44] Ibidem, s. 493 (zapis z 3 stycznia 1971).

[45] Ibidem.

[46] A. Kijowski, Dziennik 1970–1977, Kraków 1998, s. 89 (zapis z 17 grudnia 1970).

[47] Ibidem (zapis z 18 grudnia 1970).

[48] Ibidem, s. 91-92 (zapis z 21 grudnia 1970).

[49] Ibidem, s. 92 (zapis z 22 grudnia 1970).

[50] Ibidem, s. 93 (zapis z 22 grudnia 1970).

[51] Ibidem. s. 94. (zapis z 22 grudnia 1970)

[52] Ibidem, s. 95. Chodziło o wypadek tramwaju linii „6”, który 7 grudnia 1967 r. wypadł z szyn na ul. Wyszaka w Szczecinie. Zginęło wtedy 15 osób, a 150 zostało rannych.

[53] Ibidem, s. 96-97.

[54] Ibidem, s. 97.

[55] Ibidem, s. 99 (zapis z 6 stycznia 1971).

[56] Ibidem, s. 104-105 (zapis z 20 stycznia 1971).

[57] Z. Mycielski, Niby-dziennik, Warszawa 1998, s. 20-21 (zapis z 23 grudnia 1970).

[58] Z. Mycielski, s. 21 (zapis z 23 grudnia 1970).

[59] Ibidem, s. 21.

[60] Ibidem, s. 24.

[61] Ibidem, s. 29 (zapis z 5 lutego 1971 r.)

[62] K. Gałczyńska, W zgiełku wieku..., Warszawa 1992, s. 8-11.

[63] Z. Florczak, Grypsy i reminiscencje, Londyn 1995, s. 93-106 (105-106).

[64] G. Herling-Grudziński, Dziennik pisany nocą: 1971–1972, Warszawa 1990, s. 27-29. Zob. też M. Paziewski, Grudzień 1970 w Szczecinie, mps (w posiadaniu autora).

[65] M. Głowiński, Kręgi obcości. Opowieści autobiograficzne, Kraków 2010, s. 356.

[66] Ibidem, 357.

[67] Ibidem.

[68] Ibidem, s. 358.

[69] A. Tarn, Listy 1963-1975, Kraków 2009, s. 251 (Paryż, 21 grudnia 1970 r.).

[70] Ibidem, s. 253 (Calgary 1 stycznia 1971).

[71] Lech Bądkowski do Macieja Słomczyńskiego (6 stycznia 1971), s. 253-254 [w:] Pro memoria Lech Bądkowski (1920–1984), zebrał i opracował Józef Borzyszkowski, Gdańsk 2004.

[72] Ibidem, s. 256-257 (2 lutego 1971); s. 259 (17 lutego 1971).

[73] H. Worcell, Dziennik [w:] Dzieła wybrane, t. 3, ...

[74] A IPN Wr, 0014/1325, t. 3, Notatka służbowa odnośnie zadowolenia środowiska literackiego Wrocławia po zmianach w kierownictwie partyjnym, opracowana przez Inspektora Wydziału III por. Jędrzejczaka po spotkaniu z TW ”Konar”, Wrocław, 21 XII 1970 r.

[75] Ibidem, 0014/1325, t. 3, Doniesienie TW „Konar” na temat wypadków gdańskich omawianych na ostatnim posiedzeniu Zarządu Głównego ZLP (16 XII) br., opracowane przez Inspektora Wydziału III por. Jędrzejczaka po spotkaniu z TW „Konar” ,Wrocław, 22 XII 1970.

[76] Ibidem.

[77] I. Gogolewski, Wszyscy jesteśmy aktorami, b.m.w, s. 146.

[78] A IPN BU, 0296/102, t. 3, Ocena postaw środowiskowych wobec zaistniałej sytuacji w Szczecinie, Szczecin, 24 stycznia 1971 r., k. 23.

[79] A IPN BU, 0236/211, t. 4., Informacja [o środowiskach masowej informacji oraz naukowo twórczych w województwie szczecińskim], Szczecin, 25 maja 1972 r., k. 108. O utworach literackich dotyczących bezpośrednio lub pośrednio rewolty grudniowej zob.: M. Paziewski, Literatura szczecińska okresu PRL wobec Grudnia’70, „Kronika Szczecina 1992–1992”, Szczecin 1994, s. 172-181.

[80] A IPN BU, 0236/211, t. 4., Informacja [o środowiskach masowej informacji oraz naukowo twórczych w województwie szczecińskim], Szczecin, 25 V 1972 r., k. 108. Ibidem, Informacja [o działalności Heleny Raszki], Szczecin. 5 I 1972 r., k. 114-115. Tu też odpis listu Heleny Raszki do Zarządu Oddziału ZLP we Wrocławiu, dotyczącego jej problemów z wydaniem tomiku wierszy.

[81] A IPN Sz, 011/550, Materiały dotyczące sprawy operacyjnego sprawdzenia kryptonimu „Delfin”, dotyczącej Jerzego Pachlowskiego.

[82] A IPN BU, 0236/211, t. 4., Sprawozdanie z działalności Szczecińskiego Oddziału Związku Literatów Polskich za okres od 23 IV 1969 do lutego 1971 r. przedstawione na plenarnym zebraniu Zarządu Głównego ZLP w Warszawie dnia 19 II 1971 r., k. 127.

[83] A IPN BU, 0236/211, t. 4., Sprawozdanie z działalności Szczecińskiego Oddziału Związku Literatów Polskich za okres od 23 IV 1969 do lutego 1971 r. przedstawione na plenarnym zebraniu Zarządu Głównego ZLP w Warszawie dnia 19 II 1971 r., k. 127.

[84] Cyt. za E. Krasucki, Przesilenie. Szczecińskie społeczeństwo i władza w styczniu i lutym 1971 r. Obraz źródłowy, Szczecin 2010, s. 53, 253.

[85] Ibidem.

[86] K. Estreicher, op. cit., s. 497 (zapis z 24 stycznia 1971).

[87] S. Kisielewski, op. cit., s. 540-541 (zapis z 21 stycznia 1971).

„Filmujemy jak najwięcej, to jest nasz obowiązek wobec historii”.
Dziennikarze i media wobec grudnia ’70 i stycznia ’71 w Szczecinie

[1] Więcej zob. M. Mazur, Polityczne kampanie prasowe w okresie rządów Władysława Gomułki, Lublin 2004; idem, Propagandowy obraz świata. Polityczne kampanie prasowe w PRL 1956–1980. Model analityczno-koncepcyjny, Warszawa 2003.

[2] Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Biuro Udostępniania (dalej: AIPN BU), 0296/102, t. 1, Niektóre informacje dotyczące wydarzeń w dniach 14–21 XII 1970 r., Warszawa 22 XII 1970 r., k. 160–161.

[3] J. Nowak, Polska z oddali. Wspomnienia. Tom II. 1956–1976, Kraków 1992, s. 316.

[4] Tydzień, który wstrząsnął Polską, „Na Antenie” 1971, nr 94, s. 4.

[5] Wspólny program rozgłośni szczecińskiej, gdańskiej i w mniejszym stopniu koszalińskiej, na tej samej długości fali, nadawany był od 1955 r. Było to efektem wprowadzenia przepisów międzynarodowych, które ograniczyły Polsce ilość fal do nadawania programu. Z tego powodu zaistniała konieczność tworzenia programów lokalnych. Więcej na ten temat zob. P. Szulc, „Przełomowy okres” w Polskim Radiu Szczecin. Sprawa Władysława Daniszewskiego [w:] Dziennikarze władzy, władza dziennikarzom. Aparat represji wobec środowiska dziennikarskiego 1945–1990, red. T. Wolsza, S. Ligarski, Warszawa 2010, s. 394–422.

[6] Relacja Wojciecha Czyżowskiego, głównego inżyniera Polskiego Radia Szczecin, 5 II 2009 r.

[7] J. Nowak, op. cit., s. 318.

[8] AIPN BU, 0296/102, t. 1, Niektóre informacje dotyczące..., k. 161.

[9] O roli jaką odegrało Radio Wolna Europa w grudniu ’70 w Szczecinie zob. P. Szulc, Radio Wolna Europa a szczeciński Grudzień ’70 i Styczeń ’71, „Dzieje Najnowsze” 2011, nr 1 [tekst oddany do druku].

[10] J. Nowak, op. cit., s. 320.

[11] AIPN BU, 0296/102, t. 3, Wstępna ocena wydarzeń w Szczecinie w grudniu 1970 r. i styczniu 1971 r., Szczecin 19 I 1971 r., k. 89

[12] Ibidem, k. 90.

[13] Dok. nr 21. 1970 grudzień 21, Pleszewo, woj. bydgoskie – Kazimierz I. [w:] P. Szulc, „Ładną gwiazdkę nam rząd zgotował”. Grudzień ’70 w listach do Radiokomitetu, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2010, nr 2(16).

[14] Cyt. za T. Balbus, Ł. Kamiński, Wydarzenia grudniowe 1970 roku poza Wybrzeżem, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2002, nr 1, s. 149.

[15] AIPN BU, 0296/102, t. 3, Wstępna ocena wydarzeń..., k. 88.

[16] Dok. nr 9. Warszawa, 1970, grudzień 16, godz. 20. Informacja nr 43/K/1970 Wydziału Organizacyjnego KC PZPR o aktualnej sytuacji w województwach (poza Gdańskiem), Tajne [w:] T. Balbus, Ł. Kamiński, Grudzień ’70 poza Wybrzeżem w dokumentach aparatu władzy, Wrocław 2000, s. 19.

[17] Zajścia w Gdańsku, „Głos Szczeciński”, 17 XII 1970.

[18] Zajścia w Gdańsku, „Kurier Szczeciński”, 17 XII 1970.

[19] 14 grudnia demonstranci wtargnęli do budynków technicznych rozgłośni, domagając się nadania na antenie rezolucji. Ponieważ urządzenia nadajnika zostały wcześniej zdemontowane, a nadawanie programu przerwane do dowołania, żądania demonstrantów okazały się bezcelowe. AIPN BU, 0296/4, t. 4, Kronika wydarzeń w Gdańsku od dnia 14 grudnia 1970 roku, Warszawa, 15 XII 1970, k. 3.

[20] Relacja Zbigniewa Puchalskiego z 16 X 2009 r. w posiadaniu autora.

[21] Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Szczecinie (dalej: AIPN Sz), 0012/17, t. 1, Szyfrogram „Jesień 70” nr .../70, Szczecin, 18 XII 1970 r., k. 37.

[22] Relacje Zbigniewa Puchalskiego i Wojciecha Czyżowskiego z 26 X 2009 i 5 II 2009, w posiadaniu autora.

[23] Niezatytułowany program prowadzony przez Jacka Kamińskiego z udziałem Ryszarda Liskowackiego, Ryszarda Stefanowicza i Zbigniewa Zdanowicza, wyemitowany w programie Telewizji Szczecin w grudniu 1989 r.

[24] S. Janusiewicz, Gdzie są taśmy z tamtych lat? Mówi Ryszard Liskowacki red. naczelny TV w 1970 r., „Kurier Szczeciński”, 21 XII 1989.

[25] Niezatytułowany program...

[26] AIPN Sz, 001/168, Informacja od KO „Boczar” przekazana mjr. Jarosławowi Wernikowskiemu, Szczecin, 6 XI 1972 r., k. 70.

[27] Dokument zaprezentowany w cytowanym wcześniej programie telewizyjnym.

[28] 17 XII 1970 r. w Szczecinie zostało zatrzymanych kilka osób, które wykonywały fotografie lub próbowały filmować rozgrywające się wydarzenia. Więcej na ten temat zob. P. Miedziński, Ikony grudnia ’70 – stycznia ’71. O fotografiach z tamtych dni, „Pamięć i Przyszłość” 2009, nr 6, s. 43–50.

[29] Archiwum Akt Nowych (dalej: AAN), Komitet Centralny PZPR, Biuro Prasy, 237/XIX-342, Ocena dorobku i zadania środków masowego przekazu w Szczecinie, bd. [kontekst wskazuje, że dokument przygotowano nie wcześniej niż w lutym 1971 r., bo znajdują się w nim odwołania do VIII Plenum KC PZPR], k. 75.

[30] M. Paziewski, Rewolta uliczna 17–18 grudnia ’70 w Szczecinie [w:] Grudzień 1970 genezą Sierpnia 1980, red. K. Kozłowski, Szczecin 2000, s. 76.

[31] Dok. nr 99. 1970 grudzień 17, Szczecin – Komunikat Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Szczecinie po rewolcie robotniczej pod Komitetem Wojewódzkim PZPR w Szczecinie [w:] Fikcja czy rzeczywistość? Wybór audycji Polskiego Radia Szczecin w latach 1946–1989, wybór, wstęp i oprac. P. Szulc, Szczecin 2009, s. 346–347.

[32] Narodowe Archiwum Cyfrowe (dalej: NAC), Radio Wolna Europa (dalej: RWE), skoroszyt 517, W. Trościanko, Panorama Dnia, 17 XII 1970, bp.

[33] M. Paziewski, Rewolta uliczna..., s. 77–78.

[34] Dok. nr 100. 1970 grudzień 17, Szczecin – Apel Komitetu Wojewódzkiego PZPR, Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej i Wojewódzkiej Komisji Związków Zawodowych [w:] Fikcja czy..., s. 348.

[35] Dok. nr 102. 1970 grudzień 17/18, Szczecin – Komunikat Wojewódzkiego Frontu Jedności Narodu [w:] Fikcja czy..., s. 350.

[36] Hasło „bezwzględnie” [w:] Uniwersalny słownik języka polskiego. Tom 1. A–G, red. S. Dubisz, Warszawa 2003, s. 243.

[37] W. Sokorski, Wspomnienia, Warszawa 1990, s. 353.

[38] Przemówienie Józefa Cyrankiewicza, „Głos Szczeciński”, 18 XII 1970.

[39] Kolejne cytaty pochodzą z tego samego wystąpienia radiowego. Archiwum Polskiego Radia Szczecin (dalej: APRSz), Fonoteka, TM 2625-1, Wypowiedź Przewodniczącego WRN Marian Łempickiego, 18 XII 1970. (nagranie znajduje się na płycie DVD dołączonej do książki pt. Fikcja czy...)

[40] Do członków Partii w Szczecinie, „Głos Szczeciński”, 18 XII 1970.

[41] [Apel Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej do obywateli miasta Szczecin], ibidem.

[42] Patriotyczny obowiązek, ibidem.

[43] Tragiczny bilans wczorajszych zajść, „Kurier Szczeciński”, 18–19 XII 1970.

[44] Patriotyczny obowiązek...

[45] Tragiczny bilans wczorajszych...

[46] Potępienie aktów wandalizmu, bandytyzmu i chuligańskich ekscesów. Wypowiedzi ludzi pracy Szczecina, ibidem.

[47] W szczecińskich zakładach pracy, ibidem.

[48] Życie w mieście, ibidem.

[49] Ibidem.

[50] Zarówno taśma z nagraniem, ani też zapis tych pozycji antenowych w archiwach nie zachowały się. Wiemy o tym jedynie z przygotowanej później oceny wydarzeń. AAN, KC PZPR, Biuro Prasy, 237/XIX-342, Ocena dorobku i zadania środków masowego przekazu w Szczecinie, bd. [kontekst wskazuje, że dokument przygotowano nie wcześniej niż w lutym 1971 r., bo znajdują się w nim odwołania do VIII Plenum KC PZPR], k. 75.

[51] APRSz, Fonoteka, TM 2624-1, R. Bogunowicz, Komunikat...

[52] Chodziło m.in. o takie hasła: „Stoczniowcy! Strajkujemy aż do zwycięstwa!”, „Zrównać płace członków KC PZPR ze średnią robotników”, „Krew przelana przez robotników nie pójdzie na marne”, „Nie chcemy mordu a obniżki cen”, „Nie strzelać do robotników”, „Precz z zapleśniałą elitą władzy” czy „Żądamy ukarania winnych masakry ludzi pracy”. Więcej zob. M. Machałek, P. Miedziński, Zbuntowane miasto. Szczeciński Grudzień ’70 – Styczeń ’71, Szczecin 2007, s. 76–91.

[53] Niezatytułowany program...

[54] Ibidem.

[55] S. Janusiewicz, Gdzie są taśmy z tamtych lat, „Kurier Szczeciński”, 21 XII 1989.

[56] List zaprezentowany w cytowanym wcześniej programie telewizyjnym.

[57] S. Janusiewicz, Gdzie są taśmy z tamtych lat? Mówi Ryszard Liskowacki red. naczelny TV w 1970 r., „Kurier Szczeciński”, 21 XII 1989.

[58] Dok. nr 110, 1970 grudzień 20, Szczecin – Komunikat w sprawie rozmów przedstawicieli władz z reprezentantami załóg Stoczni im. A. Warskiego i Szczecińskiej Stoczni Remontowej „Gryfia” [w:] Fikcja czy rzeczywistość..., s. 359.

[59] NAC, T 4209, Rozmowy telefoniczne KW PZPR z rozgłośnią Polskiego Radia Szczecin, 20 XII 1970.

[60] AIPN Sz, 0012/179, t. 1, Charakterystyka wydarzeń społeczno-politycznych w Szczecinie w styczniu 1971 r., Szczecin, sierpień 1972 r., k. 7.

[61] Relacja Zbigniewa Arabskiego przekazana autorowi 30 I 2008 r.

[62] NAC, RWE, 517, K. Miłotworska, Fakty i Wydarzenia, 21 XII 1970.

[63] Ibidem.

[64] AIPN BU, 0296/103, t. 3, Informacja o sytuacji w Szczecinie w dniu 19 XII 1970 roku, bmdw, k. 7.

[65] „Kurier Szczeciński”, 20 XII 1970.

[66] Spokój na szczecińskich ulicach, ibidem.

[67] Nocna wizyta w Stoczni Szczecińskiej, ibidem.

[68] Życie miasta, ibidem.

[69] AIPN Sz, 0012/179, t. 1, Charakterystyka wydarzeń..., k. 13–14.

[70] Ibidem, Relacja źródła J. S. z 28 II 1972 r., k. 14.

[71] Ibidem.

[72] Archiwum Państwowe w Szczecinie (dalej: APSz), Komitet Wojewódzki PZPR, Protokół nr 12 z plenarnego posiedzenia KW PZPR w Szczecinie z dnia 21 XII 1970 roku, k. 302.

[73] AIPN Sz, 0012/179, t. 1, Charakterystyka wydarzeń..., k. 14.

[74] Więcej na temat tej postaci zob. P. Szulc, „Przełomowy okres”...

[75] AIPN Sz, 009/478, Kwestionariusz ewidencyjny „Redaktor”.

[76] Ibidem, Uzasadnienie zastosowania „PP” w mieszkaniu figuranta sprawy krypt. „Redaktor”, Szczecin, 26 XI 1971 r., k. 101.

[77] Zob. W. Daniszewski, Tydzień u „Warskiego”, „Tygodnik Morski” 1971, nr 5 (662), s. 4–5; idem, Co się w stoczni wyrabia?, „Tygodnik Morski” 1971, nr 9 (666), s. 1, 3, 10.

[78] AIPN Sz, 009/478, Informacja, Szczecin, 15 II 1971 r., k. 77.

[79] Więcej na temat roli Rogowskiego w marcu ’68 zob. E. Krasucki, Syjonista przez samo „ż”. Propaganda antyżydowska w szczecińskiej prasie 1967/68 r., tekst przygotowany na podstawie referatu wygłoszonego na konferencji naukowej zorganizowanej przez Uniwersytet Szczeciński i Uniwersytet Wrocławski pt. „Swoi” i „obcy” w prasie regionalnej XIX i XX w., Pobierowo 19–21 IX 2008 r.

[80] AIPN Sz, 0012/179, t. 1, Charakterystyka wydarzeń..., k. 16.

[81] Zmiany w składzie władz partyjnych. Eugeniusz Ołubek I sekretarzem KW, Wiesław Rogowski sekretarzem KW, „Głos Szczeciński”, 12 I 1971.

[82] AIPN Sz, 0012/179, t. 1, Charakterystyka wydarzeń..., k. 16. Inne meldunki, choć z perspektywy czasu należy przyznać, że błędne w swej ocenie, mówiły o całkowicie innym przyjęciu tej decyzji personalnej. Pisano o „szczególnie pozytywnej ocenie” objęcia funkcji sekretarza ds. propagandy KW PZPR przez Rogowskiego. AIPN Sz, 0012/17, t. 1, Meldunek, Szczecin, 14 I 1971 r., k. 119.

[83] Ibidem, s. 22.

[84] Pracą przekuwamy w czyn nowy program Partii, „Kurier Szczeciński”, 28 XII 1970.

[85] Plany przed terminem. Poparcie szczecińskich załóg dla partii, „Głos Szczeciński”, 28 XII 1970.

[86] Troska, szczerość, odpowiedzialność. Spotkania z aktywem partyjnym, „Kurier Szczeciński”, 7 I 1971.

[87] W duchu partyjnej szczerości. Kolejne spotkania aktywu partyjnego w Szczecińskiem, „Głos Szczeciński”, 8 I 1971.

[88] Szeroka i szczera dyskusja trwa, „Kurier Szczeciński”, 10 I 1971.

[89] Doświadczeniem i pracą chcemy wpływać na przyszłość narodu. Z zebrań partyjnych w zakładach pracy, „Kurier Szczeciński”, 15-16 I 1971.

[90] Nasza pomoc – Ludowej Ojczyźnie, „Kurier Szczeciński”, 17 I 1971.

[91] Kiedy delegacja szczecińskich portowców zdołała się spotkać się z I sekretarzem KC PZPR Edwardem Gierkiem, po przedstawieniu swoich problemów, usłyszeli jedyne, że robotniczy protest w grudniu 1970 r. był słuszny, ale teraz należało brać się do roboty. Relacja Bartolda, pracownika Zarządu Portu Szczecin [w:] Grudzień 1970 genezą Sierpnia 1980, red. K. Kozłowski, Szczecin 2000, s. 477.

[92] Portowcy i stoczniowcy u E. Gierka i P. Jaroszewicza, „Głos Szczeciński”, 20 I 1971.

[93] Sama lista szesnastu ofiar wymienionych z imienia i nazwiska została dobrze odebrana, ale krótki komunikat o pogrzebach, znajdujący się poniżej, dla osób zdających sobie sprawę z rzeczywistego przebiegu, musiał budzić niesmak. „[...] pogrzeb odbył się na koszt Skarbu Państwa, z udziałem rodzin osób zmarłych”. Komunikat Prokuratury Wojewódzkiej w Szczecinie, „Głos Szczeciński”, 18 I 1971; Komunikat Prokuratury Wojewódzkiej w Szczecinie, „Kurier Szczeciński”, 18 I 1971; AIPN Sz, 0012/17, t. 1, Meldunek do dyrektora Gabinetu Ministra i dyrektora Departamentu III MSW, Szczecin, 18 I 1971 r., k. 134.

[94] Więcej na ten temat zob. E. Krasucki, Co się wydarzyło na W-4? Rzecz o zobowiązaniach produkcyjnych, propagandzie i nastrojach szczecińskich w styczniu i lutym 1971 r. [w:] Historia, miasto, pamięć.Grudzień 1970 – styczeń 1971. Perspektywa szczecińska, red. M. Kowalewski, E. Krasucki, P. Miedziński, Szczecin 2010.

[95] AIPN Sz, 0012/179, t. 1, Charakterystyka wydarzeń..., k. 38.

[96] Ibidem, k. 30.

[97] (czub) [B. Czubasiewicz], Załoga Rurowni Stoczni Szczecińskiej im. A. Warskiego czynem popiera nowe kierownictwo partii, „Głos Szczeciński”, 20 I 1971.

[98] (Wit) [E. Wituszyński], Wezwanie do czynu produkcyjnego. Załoga Rurowni „Warskiego” daje przykład, „Kurier Szczeciński”, 20 I 1971.

[99] L. Więckowska, Z gospodarskim poczuciem, „Trybuna Ludu”, 23 I 1971.

[100] AIPN BU, 0296/102, t. 3, Wstępna ocena wydarzeń w Szczecinie w grudniu 1970 r. i styczniu 1971 r., Szczecin, 29 I 1971 r., k. 96–97.

[101] Ibidem, Informacja [źródło „OB.”], Szczecin, 25 I 1971 r., k. 34.

[102] A. Zadworny, Wyprały Gierkowi koszulę, „Gazeta Wyborcza na Pomorzu”, 24 I 2001.

[103] Ibidem.

[104] Dok. nr 78. 1971 styczeń 22, [Szczecin] – Pierwsza wersja postulatów Komitetu Strajkowego Stoczni im. A. Warskiego [w:] E. Krasucki, Przesilenie. Szczecińskie społeczeństwo i władza w styczniu i lutym 1971 r. Obraz źródłowy, Szczecin 2010, s. 322.

[105] AIPN BU, 0296/102, t. 3, Ocena postaw środowiskowych wobec zaistniałej sytuacji w Szczecinie, Szczecin, 24 I 1971 r., k. 24.

[106] Absolutna konieczność, „Głos Szczeciński”, 23–24 I 1971.

[107] Potrzeba nam pełnej normalizacji. Praca i ład – przede wszystkim, „Kurier Szczeciński”, 24 I 1971.

[108] Już 22 I 1971 r. w stoczni pojawiły się hasła o treści: „Żądamy publikacji treści w środkach masowego przekazu”. AIPN Sz, 0012/179, t. 1, Charakterystyka wydarzeń..., k. 45.

[109] Archiwum Ośrodka Telewizji Polskiej w Szczecinie, taśma 00862 FL, Piotr Zaremba i inni o wypadkach grudnia 1970, Szczecin 24 I 1971 r.

[110] Dok. nr 143. [1971 luty 1, Szczecin] – Plakat Komisji Robotniczej Stoczni im. A. Warskiego upubliczniający treść „Listu otwartego do I Sekretarza KC PZPR Tow. E. Gierka wystosowanego w dniu 23 I 1971 r.” przez Komitet Strajkowy Stoczni im. A. Warskiego [w:] Przesilenie. Społeczeństwo...

[111] Relacja Lidii Więckowskiej przekazana autorowi 8 XII 2009 r.

[112] Trudna i szczera gospodarska rozmowa, „Kurier Szczeciński”, 25 I 1971.

[113] Rewolta szczecińska i jej znaczenie, oprac. E. Wacowska, Paryż 1971, s. 44.

[114] Ibidem, s. 45.

[115] A. Zadworny, Wyprały Gierkowi...

[116] Wyjaśnienie, „Głos Szczeciński”, 28 I 1971; Wyjaśnienie, „Kurier Szczeciński”, 28 I 1971.

[117] AIPN Sz, 0012/17, t. 1, Meldunek płk. R. Głowackiego do dyrektora Gabinetu Ministra i dyrektora Departamentu III MSW, Szczecin, 26 I 1971 r., k. 167.

[118] (t), Spotkanie szczecińskiego środowiska dziennikarskiego, „Głos Szczeciński”, 27 I 1971; (aż), Spotkanie szczecińskiego środowiska dziennikarskiego, „Kurier Szczeciński”, 27 I 1971; AIPN Sz, 0012/17, t. 1, Meldunek do dyrektora Gabinetu Ministra i dyrektora Departamentu III MSW, Szczecin, 27 I 1971 r., k. 169; AIPN Sz, 0012/179, t. 1, Charakterystyka wydarzeń..., k. 16.

[119] APSz, KW PZPR, 858/68, Posiedzenie plenarne KW PZPR, Szczecin, 3 II 1971 r., k. 12.

[120] Więcej na ten temat zob. M. Zaremba, Propaganda sukcesu. Dekada Gierka [w:] Propaganda PRL. Wybrane problemy, red. P. Semków, Gdańsk 2004, s. 22–32.

[121] APSz, KW PZPR, 858/23, XIII Wojewódzka Konferencja Sprawozdawczo-Wyborcza PZPR w Szczecinie, Referat polityczny egzekutywy KW PZPR w Szczecinie na XIII Konferencję Sprawozdawczo-Wyborczą, Szczecin, 14 IV 1971 r., k. 229.

[122] AIPN Sz, 0012/179, t. 1, Charakterystyka wydarzeń..., k. 17.

[123] AAN, KC PZPR, 237/XIX-160, Tezy na naradę sekretarzy propagandy i naczelnych redaktorów pism partyjnych, radia i telewizji, bmdw, k. 95.

[124] Ibidem, k. 97.

[125] AIPN BU, 0296/102, t. 3, Wnioski wynikające z wydarzeń grudniowych i aktualnych sytuacji w kraju do pracy operacyjnej pionu III, Warszawa, 15 I 1971 r., k. 177–178.

[126] Ibidem, t. 1, Notatka dotycząca decyzji podjętych na posiedzeniu kierownictwa MSW w dniu 15 lutego 1971 r., Warszawa, 15 II 1971 r., k. 275.

[127] APSz, KW PZPR, Program działania wojewódzkiej organizacji partyjnej uchwalony na XIII Konferencji Sprawozdawczo-Wyborczej, Szczecin, 14 IV 1971 r., k. 448.

[128] Ibidem.

Przedstawiciele szczecińskich środowisk akademickich wobec robotniczego protestu 17-18 grudnia 1970 r.: próba rekonesansu

[1] A. Głowacki, Wydarzenia grudnia 1970 – stycznia 1971 r. w Szczecinie, Zapiski Historyczne, t. 46 (1981), z. 4, s. 129.

[2] Analiza i tło wydarzeń grudniowych: A. Głowacki, Kryzys polityczny 1970 roku, Warszawa 1990; J. Eisler, Grudzień 1970. Geneza, przebieg, konsekwencje, Warszawa 2000; M. Paziewski, Rewolta uliczna 17-18 grudnia ’70 w Szczecinie, (w:) Pomorze Zachodnie w tysiącleciu, Szczecin 2000, s. 417-445.

[3] AP Szczecin KW PZPR, nr 67, Protokół nr 12 z plenarnego posiedzenia KW PZPR w Szczecinie z dnia 21 grudnia 1970 r., s. 301-302.

[4] „Kurier Szczeciński”, nr 291(8168) z 14 grudnia 1970 r., s. 2.

[5] „Głos Szczeciński”, nr 277(7827) z 21-22 listopada 1970 r., s. 2.

[6] AP Szczecin KW PZPR, nr 67, Protokół Egzekutywy KW PZPR z 9 marca 1971 r.: Informacje o sytuacji politycznej w Politechnice Szczecińskiej i wnioski do dalszej pracy w tym środowisku, s. 147.

[7] Tamże, s. 146.

[8] Tamże, s.149.

[9] Tamże, s.148 i 156.

[10] „Głos Szczeciński”, nr 276 (7826) z 20 listopada 1970 r.; nr 282 (7832) z 27 listopada 1970 r. 

[11] Kontakt poufny był jednym z rodzajów osobowych źródeł informacji. Do tej kategorii SB zaliczała osoby lojalne wobec PRL, świadome kontaktów z funkcjonariuszami SB i stopniowo pozyskiwane do współpracy, dostarczające informacji lub wykonujące zadania, ale przed formalnym werbunkiem: F. Musiał, Podręcznik bezpieki. Teoria pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa w świetle wydawnictw resortowych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych PRL (1970-1989), Kraków 2007, s. 334.

[12] K. Tarka, Pawła Zaremby «Gra» z wywiadem PRL, Zeszyty Historyczne, nr 168(2009), s. 140-152.

[13] K. Tarka, op.cit., s. 149; obecność oficerów SB przy rozmowach obu braci w Austrii potwierdza żona Pawła Zaremby: List do redakcji Joanny Zaremby z 31 VIII 2009 r., Zeszyty Historyczne, nr 168(2009), s. 252-254.

[14] K. Tarka, op.cit., s. 152.

[15] „Głos Szczeciński”, nr 301 (7851) z 19-20 grudnia 1970 r. (wydanie dla miasta Szczecina oznaczone sygnaturą C).

[16] „Głos Szczeciński”, nr 301 (7851) z 19-20 grudnia 1970 r. (wydanie dla województwa oznaczone sygnaturą ABCD).

[17] AP Szczecin KW PZPR, nr 67, Protokół nr 2 z plenarnego posiedzenia KW PZPR w Szczecinie z dnia 19 stycznia 1971 r., s. 90; wypowiedź Piotra Zaremby: tamże, Protokół nr 6 z 23 lutego 1971 r., s. 118.

[18] „Głos Szczeciński”, nr 309 (7859), s. 4.

[19] „Kurier Szczeciński”, nr 7 (8189), s. 1.

[20] AP Szczecin KW PZPR Szczecin, nr 1048: Kancelaria I Sekretarza. Informacje wchodzące do KC PZPR z 17 grudnia 1971 r., s. 17.

[21] J. Eisler, Marzec 1968. Geneza – Przebieg – Konsekwencje, Warszawa 1991, s. 440-441. W kontekście wydarzeń grudnia 1970 r. w Szczecinie znamienna jest reakcja naocznego świadka Wandy Wiłkomirskiej żony Mieczysława F. Rakowskiego, o której zachowaniu pisał w swoich dziennikach: „Wanda wróciła ze Szczecina przejęta tym, co tam widziała. Rozumiem ją, co innego bowiem jest czytać w gazecie, a zupełnie co innego oglądać na własne oczy czołgi na ulicach, słyszeć odgłosy wystrzałów. (...) W Wandzie nie ma już śladu entuzjazmu, jeśli chodzi o jej stosunek do socjalizmu. A kiedyś miała go aż w nadmiarze.” W: Dzienniki polityczne 1969-1971, Warszawa 2001, s. 283.

[22] Zob. uwagi: R. Gaziński, W. Stępiński, Henryk Lesiński: Gniezno, 25 listopada 1923 – Szczecin, 7 sierpnia 1994 roku. Uczony, historyk, archiwista, organizator życia naukowego, wydawca. Życie i dzieło, Przegląd Zachodniopomorski, t. 35(54), (2010), z. 1, s. 133-141.

[23] A. Friszke, Opozycja polityczna w PRL 1945-1980, Londyn 1994, s. 282; K. Kozłowski, Kultura artystyczna i środki przekazu w Szczecinie w latach 1970-1980, (w:) Lata 1970-1980. Nowe perspektywy a realia na Pomorzu Zachodnim, pod red. H. Komarnickiego i K. Kozłowskiego, Szczecin 2001, s. 153.

[24] J. Eisler, Marzec 1968..., s. 274-280; A. Friszke, Opozycja polityczna..., s. 283-285.

[25] E. Krasucki, Prowincjonalny Marzec. Specyfika szczecińskich wydarzeń z 1968 r., (w:) Z dala od centrum. Rok 1968 na Pomorzu Zachodnim, pod red. R. Kościelnego, Szczecin 2009, s. 44-45.

[26] M. F. Rakowski, Przesilenie grudniowe. Przyczynek do dziejów najnowszych, Warszawa 1981, s. 98-99, 100-101.

[27] „Kurier Szczeciński”, nr 298 (8174), s. 1.

[28] Ratyfikacja przez Bundestag: 17 maja 1972 r. Ostateczny układ w powyższej sprawie podpisano już w zmienionej sytuacji politycznej 14 listopada 1990 r.

[29] Z. Korybutowicz (A. Friszke), Grudzień 1970, Paryż 1983, s. 121-123.

[30] K. Tarka, op. cit., s. 143-144.

[31] K. Kersten, Między wyzwoleniem a zniewoleniem. Polska 1944-1956, Londyn 1993, s. 14-15.

Duchowieństwo katolickie województwa szczecińskiego wobec protestów z grudnia 1970 i stycznia 1971 r.

[1] Do najważniejszych opracowań zaliczyć należy: Jerzy Eisler, Grudzień 1970. Geneza, przebieg, konsekwencje, Warszawa 2000; Kazimierz Kozłowski, Od Października 56 do Grudnia 70. Ewolucja stosunków społeczno-politycznych na Wybrzeżu (1956–1970), Szczecin 2002; Pomorze Zachodnie w sześćdziesięcioleciu (1945–2005). Społeczeństwo – władza – gospodarka – kultura, Szczecin 2007; Szczecin 70, który wstrząsnął Polską. Rozmowa z Michałem Paziewskim, w: Pomorze Zachodnie w latach 1945–2005. Wybrane problemy polityczne, administracyjne, demograficzne i ekonomiczne, pod red. Kazimierza Kozłowskiego, Szczecin 2005; Trudna droga do prawdy. Grudzień 1970 – nieznane fakty, „Tygodnik Powszechny” 1995, nr 39.

[2] Warto zapoznać się z następującymi publikacjami: Jan Żaryn, Dzieje Kościoła katolickiego w Polsce (1944–1989), Warszawa 2003; Antoni Dudek, Komuniści i Kościół w Polsce (1945–1989), Kraków 2006; Jerzy Eisler, „Kler nie zaostrza sytuacji”. Grudzień 1970 w dokumentach Departamentu IV MSW, „Więź” 2001, nr 7(513); Andrzej Micewski, Kardynał Wyszyński a wydarzenia grudniowe 1970, „Tygodnik Powszechny” 1981, nr 45; Andrzej Garlicki, Gdy Gierek zastąpił Gomułkę. Opinie polskich biskupów w relacji MSW, „Polityka” 1996, nr 5; Poznań 1956 – Grudzień 1970, seria: Dokumenty, t: 202, Paryż 1971; Komunikaty Konferencji Episkopatu Polski 1945–2000, Poznań 2006; Listy pasterskie Episkopatu Polski 1945–2000, pod red: bp P. Libery, ks. A. Rybickiego CSMA, ks. S. Łąckiego CSMA, Michalineum 2003; Peter Raina, Kościół w PRL. Dokumenty 1960–1974, t: 2, Poznań 1995. Serdecznie dziękuję Panu dr. Michałowi Paziewskiemu oraz ks. Robertowi Włodkowskiemu za pomoc w dotarciu do interesujących mnie publikacji.

[3] Organ prasowy Kurii Biskupiej w Gorzowie.

[4] O dziejach Kościoła katolickiego na Pomorzu Zachodnim w latach 1945–1956 można przeczytać w: Krzysztof Kowalczyk, W walce o rząd dusz. Polityka władz państwowych wobec Kościoła katolickiego na Pomorzu Zachodnim w latach 1945–1956, Szczecin 2003.

[5] Archiwum IPN w Szczecinie (dalej jako: AIPN Sz), 0012/17/1, Meldunek o sytuacji na terenie miasta Szczecina i województwa szczecińskiego z 13 grudnia 1970 r., k. 14.

[6] Archiwum IPN w Warszawie (dalej jako: AIPN BU), 1585/4661, Informacja nr 2 dotycząca akcji o kryptonimie „Jesień 1970”, k. 3. Więcej na ten temat zob.: J. Eisler, „Kler nie zaostrza...”.

[7] Odczytanie listu O zagrożeniu bytu narodu miało miejsce prawdopodobnie 21 marca 1971 r., w czwartą niedzielę Wielkiego Postu. Zob: AP Sz, PWRN, WdsW, sygn. 3854, Notatka służbowa dotycząca przebiegu konferencji rejonowej księży odbytej w Szczecinie w dniu 8 lutego 1971 r., k. 19.

[8] AIPN BU, 1585/4661, Informacja nr 17 dotycząca akcji o kryptonimie „Jesień 1970”, k. 43.

[9] AIPN Sz, 008/640, Sprawozdanie z pracy operacyjnej Wydziału IV w roku 1970, k. 188. (We wszystkich cytatach zachowano oryginalną pisownię).

[10] Ibidem, k. 188.

[11] Ibidem.

[12] AIPN BU, 1585/4661, Informacja nr 18 dotycząca akcji kryptonim „Jesień 1970” z dnia 20 XII 1970 r., k. 44.

[13] AIPN BU, 1585/4661, Informacja nr 19 dotycząca akcji kryptonim „Jesień 1970” z dnia 20 XII 1970 r., k. 46.

[14] Ibidem. Przykładem ugodowej polityki Kościoła katolickiego wobec władz w tym trudnym okresie jest dokument ze zbiorów Archiwum Akt Nowych w Warszawie: „W sprawozdaniu Wydziału do Spraw Wyznań ze Szczecina pisano, że w niedzielę 20 grudnia, kiedy w mieście wciąż jeszcze trwał strajk, „wielu księży z własnej inicjatywy wystąpiło z ambon z apelem o spokój i porządek. [...]Treść tych wystąpień była tak nie spotykana i szokująca dla ludzi, że pod adresem niektórych księży padały zarzuty, że są komunistami.[...]Mimo tych kłopotliwych dla księży zarzutów, ich dobra postawa nie uległa zmianie. Nie zanotowaliśmy w tym okresie ani jednego podburzającego wystąpienia z ambony” (zob. A. Dudek, Komuniści i Kościół...”, s. 153–154).

[15] Archiwum Państwowe w Szczecinie (dalej jako: AP Sz), PWRN, WdsW, sygn. 3854, Notatka służbowa z dnia 25 I 1971 r., k. 9-11. W tekście oryginalnym występuje nazwisko: „Tomasiewicz”.

[16] Ibidem, k. 9-10.

[17] Ibidem, k. 9-13.

[18] Ibidem. Notatka służbowa dotycząca przebiegu spotkania bpa Wilhelma Pluty z proboszczami miasta Szczecina odbytego w dniu 4 lutego 1971 r., k. 14.

[19] AIPN BU, 01283/937, Narada duszpasterzy i proboszczów w Szczecinie w dniu 4 II 1971 r., 220.

[20] Biskupi Polscy wzywają cały Naród do modlitwy za Ojczyznę, list ten został uchwalony na 123 Konferencji Episkopatu Polski 27 I 1971 r. Zob. AIPN, 01283/937, k. 257–261.

[21] Ibidem, Listy Episkopatu do odczytania z ambon, k. 224.

[22] Ibidem, Modlitwa Narodu za Ojczyznę – Instrukcja duszpasterska na dzień 14 II 1971 r., k. 263–264.

[23] Ibidem, Meldunek nr 1 z dnia 14 II 1971 r., k. 297.

[24] Ibidem, Rozważania kleru na temat zebranych pieniędzy, k. 348.

[25] AIPN Sz, 0012/225/1, Tezy na naradę w sprawie „K”, k. 22.

[26] Ibidem.

[27] Zob. J. Żaryn, Dzieje Kościoła katolickiego..., s. 282; A. Dudek, Komuniści i Kościół..., s. 277.

[28] Zob. Z. Stanuch, Kościół katolicki w województwie koszalińskim wobec wydarzeń roku 1968 w świetle dokumentów z archiwum szczecińskiego IPN, w: Z dala od centrum. Rok 1968 na Pomorzu Zachodnim, red. R. Kościelny, Szczecin 2009.

Reakcja paryskiej „Kultury” na polski grudzień ’70

[1] Barbara Toruńczyk, Rozmowy w Maisons-Laffitte, 1981, Warszawa 2006, s. 84.

[2] Na uchodźstwie miesięcznik „Kultura” zdobył sobie niekwestionowaną pozycję z jednej strony jako wybitne czasopismo emigracyjne, z drugiej zaczął być traktowany jako instytucja – ośrodek polityczny. Pomimo, iż pismo było wydawane przez Instytut Literacki. Ze względu na wyróżnienie tych dwu znaczeń, nazwę miesięcznika piszę – zgodnie z zasadami – w cudzysłowie, natomiast ośrodka politycznego kursywą.

[3] Opinię swoją wyłuszczył w kontekście przygotowywanego układu ZSRR-RFN, podpisanego 12 VIII 1970 r., który otworzył drogę do analogicznego pomiędzy PRL a RFN z 7 XII 1970.

[4] Juliusz Mieroszewski, „Następny do raju”, „Kultura” 1968, nr 11/254, s. 71-78.

[5] Ibidem, Refleksje współczesne, „Kultura” 1969, nr 3/258, s. 34-42.

[6] Marian K. Dziewanowski, LdR, „Kultura” 1969, nr 1/256-2/257, s. 228-230. [Redakcja], ibidem, s. 231.

[7] Juliusz Mieroszewski, Stare wino w nowych beczkach, „Kultura” 1969, nr 9/264, s. 36-48.

[8] Zbigniew Byrski, Rola biurokracji w bloku wschodnim, ibidem, s. 59. Warto wspomnieć, iż Giedroyc problem ten poruszał wielokrotnie na łamach „Kultury”. Po wydarzeniach z 1968 r. nabrał on nowego znaczenia. Został również omawiany przez Paulinę Preiss [właśc.: Jacek Adolf], której książka Biurokracja totalna ukazała się w Bibliotece „Kultury” w 1969 r. Z kolei styczniowo-lutowy numer pisma z 1970 r. otworzyła rozmowa Gustawa Herlinga-Grudzińskiego z Milovanem Dżilasem, autorem Nowej klasy wyzyskiwaczy (analizy systemu komunistycznego), wydanej przez Instytut Literacki w 1958 r. 

[9] Zbigniew Byrski, Rewizjonizm polityczny w Europie Wschodniej, „Kultura” 1970, 1/268-2/269, s. 40.

[10] Tomasz Staliński [właśc.: Stefan. Kisielewski], W polskich oczach, „Kultura” 1970, nr 5/272, s. 41.

[11] Jan Drewnowski, Socjalizm w Polsce, „Kultura” 1970, nr 9/276, s. 25-39.

[12] Roman Jarosławski, List z Kraju, „Kultura” 1970, nr 10/277, s. 67-73.

[13] Na temat rolnictwa na łamach pisma wypowiadał się m.in. Władysław Bieńkowski. Zob.: Władysław Bieńkowski, Katechizm rolniczy, „Kultura” 1970, nr 11/278, s. 81-94. Natomiast w końcu 1969 r. Antoni Gutowski opublikował obszerną analizę polityki gospodarczej Gomułki, począwszy od 1956 r. do chwili obecnej. Zob.: Antoni Gutowski, Polska droga do...(I), „Kultura” 1969, nr 11/266, s. 81-96; idem, Polska droga do...(dok.), „Kultura” 1969, nr 12/267, s. 104-117.

[14] Antoni Gutowski, Jest źle – będzie gorzej, „Kultura” 1970, nr 9/276, s. 112-127.

[15] List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 12 XI 1970, Archiwum Instytutu Literackiego [dalej AIL].

[16] List Jerzego Giedroycia do Czesława Miłosza, 15 XII 1970, AIL.

[17] List Jerzego Giedroycia do Czesława Miłosza, 16 XII 1970, AIL.

[18] List Jerzego Giedroycia do Czesława Miłosza, 16 XII 1970, AIL.

[19] Jan Nowak-Jeziorański, Jerzy Giedroyc, Listy 1952-1998, wybór, opracowanie i wstęp Dobrosława Platt, Wrocław 2001, s. 353.

[20] [Redakcja], Od Redakcji w: Poznań 1956 – Grudzień 1970, Paryż 1971, s. 7.

[21] Redakcja, Polski Grudzień, „Kultura” 1971, nr 1/280-2/281, s. 235.

[22] Ibidem.

[23] Ibidem, s. 237.

[24] Ibidem.

[25] Ibidem, s. 238.

[26] Ibidem.

[27] Ibidem, s. 239.

[28] Ibidem.

[29] Ibidem, s. 239-240.

[30] Patrz: Małgorzata Alberska, Ośrodki emigracji polskiej wobec kryzysów politycznych w kraju (1956–1981), Wrocław 2000.

[31] List Jerzego Giedroycia do Czesława Miłosza, 23 XII 1970, AIL.

[32] List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 2 I 1971, AIL.

[33] List Jerzego Giedroycia do Adama Ciołkosza, 24 XII 1970, AIL.

[34] Ibidem.

[35] List Adama Ciołkosza do Jerzego Giedroycia, 28 XII 1970, AIL.

[36] Ibidem.

[37] Ibidem.

[38] List Adama Ciołkosza do Jerzego Giedroycia, 2 I 1971, AIL.

[39] List Jerzego Giedroycia do Adama Ciołkosza 16 I 1971, AIL.

[40] List Jerzego Giedroycia do Adama Ciołkosza, 2 I 1971, AIL. Zob.: Andrzej Friszke, Jerzego Giedroycia praca u podstaw (1956-1976), w: Zdzisław Kudelski, Spotkania z paryską „Kulturą”, Lublin 1995, Warszawa 1995, s. 11-36.

[41] List Jerzego Giedroycia do Adama Ciołkosza, 11 I 1971, AIL.

[42] List Gustawa Herlinga-Grudzińskiego do Jerzego Giedroycia, 5 I 1971, AIL.

[43] List Jerzego Giedroycia do Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, 27 I 1971, AIL.

[44] Barbara Toruńczyk, Rozmowa z Jerzym Giedroyciem sprzed dwunastu lat [w:] Zostało tylko słowo... Wybór tekstów o „Kulturze” paryskiej i jej twórcach, Lublin [b.r.], s. 80-81.

[45] Ibidem.

[46] List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 2 I 1971, AIL.

[47] Ibidem.

[48] List Jerzego Giedroycia do Zbigniewa Byrskiego, 11 I 1971 , AIL.

[49] List Jerzego Giedroycia do Zbigniewa Byrskiego, 30 I 1971 , AIL.

[50] Ibidem.

[51] List Jerzego Giedroycia do Zbigniewa Byrskiego, 27 IX 1971 , AIL.

[52] List Jerzego Giedroycia do Zbigniewa Byrskiego, 11 I 1971 , AIL.

[53] List Jerzego Giedroycia do Zbigniewa Byrskiego, 23 III 1971 , AIL.

[54] Jan Nowak-Jeziorański, Jerzy Giedroyc, Listy 1952-1998..., s. 353.

[55] Ibidem.

[56] Ibidem.

[57] Amerykańska Federacja Pracy – Kongres Związków Pracowników Przemysłowych (AFL-CIO) – stanowiła najstarszą i największą centralę związków zawodowych w USA, powstała w 1955 r. z połączenia AFL i CIO. Natomiast ALF została założona w 1886 r. 

[58] List Jerzego Giedroycia do Stefana Korbońskiego, 9 III 1971, AIL.

[59] List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 13 IV 1971, AIL.

[60] List Jerzego Giedroycia do Leopolda Ungera, 13 I 1971, AIL.

[61] List Jerzego Giedroycia do Norberta Żaby, 16 I 1971, AIL.

[62] List Jerzego Giedroycia do Jana Drewnowskiego, 13 I 1971, AIL.

[63] List Stefana Korbońskiego do Jerzego Giedroycia, 17 V 1971, AIL.

[64] Jan Nowak-Jeziorański, Jerzy Giedroyc, Listy 1952-1998, Wrocław 2001, s. 359.

[65] Ibidem, s. 354.

[66] List Jerzego Giedroycia do Stefana Korbońskiego, 1 II 1971, AIL.

[67] Ibidem.

[68] Ibidem.

[69] List Stefana Korbońskiego do Jerzego Giedroycia, 22 II 1971, AIL.

[70] Ibidem.

[71] Ibidem.

[72] Juliusz Mieroszewski, Refleksje emigracyjne, „Kultura” 1969, nr 10/265, s. 79-86.

[73] Ibidem, s.82.

[74] Ibidem, s.86.

[75] List Jerzego Giedroycia do Stefana Korbońskiego, 1 II 1979, AIL.

[76] List Jerzego Giedroycia do Alojzego Mazewskiego, 10 II 1971, AIL.

[77] Ibidem.

[78] List Jerzego Giedroycia do Jana Libracha, 1 II 1971, AIL.

[79] Juliusz Mieroszewski, Zamek i Katyń, w: tegoż, Kronika Angielska, „Kultura” 1971, nr 3/282, s. 78-79.

[80] List J. Giedroycia do Józefa Zielickiego, 17 II 1971, AIL.

[81] List Jerzego Giedroycia do Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, 27 I 1971, AIL.

[82] List Jerzego Giedroycia do Leszka Kołakowskiego, 31 III 1971, AIL.

[83] Ibidem, 2 IV 1971.

[84] Leszek Kołakowski, Tezy o nadziei i beznadziejności, „Kultura” 1971, nr 6/285, s. 3-21.

[85] List Juliusza Mieroszewskiego do Jerzego Giedroycia, 20 VI 1971, AIL.

[86] [Redakcja], Gwarancja praw, „Kultura” 1971, nr 3/282, s. 4

[87] Ibidem, s. 5-6.

[88] Juliusz Mieroszewski, Refleksje grudniowe, ibidem, s. 70.

[89] Ibidem, s. 72-73.

[90] Milovan Dżilas Wnioski z Polskiego Grudnia, ibidem, s. 49-53; Ignazio Silone, Oświadczenie, ibidem, s. 54.

[91] List Jerzego Giedroycia do Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, 18 I 1971, AIL.

[92] [Redakcja],Od Redakcji w: Poznań 1956 – Grudzień 1970, Paryż 1971, s. 7.

[93] List Jerzego Giedroycia do Juliusza Stroynowskiego, 6 IX 1971, AIL.

[94] Świadek Szczeciński, „Kultura” 1971, nr 11/290, s. 113-123.

[95] Ibidem.

[96] Ewa Wacowska, Próba bilansu i horoskopy, „Kultura” 1972, nr 1/292-2/293, s. 3-37.

[97] List Jerzego Giedroycia do Juliusza Mieroszewskiego, 23 X 1971, AIL.

[98] List Jerzego Giedroycia do Zbigniewa Byrskiego, 29 XI 1971 , AIL.

[99] List Jerzego Giedroycia do Norberta Żaby, 9 X 1971, AIL.

[100] Ibidem, 28 I 1972, AIL. List Norberta Żaby do Jerzego Giedroycia, 2 II 1972, AIL.

[101] Od Redakcji, w: Rewolta szczecińska i jej znaczenie, opr. Ewa Wacowska, Paryż 1972, s. 7.

[102] List Adama Ciołkosza do Jerzego Giedroycia, 7 III 1972, AIL.

[103] B.H., Niezwykły dokument, „Związkowiec”, 25 II 1972.

[104] Wydawnictwa nadesłane. Rewolta szczecińska i jej znaczenie, „Ostatnie Wiadomości”, nr 5, 21 I 1972.

[105] Szmer paryskich platanów. „Ballada szczecińska”, „Nowy Dziennik”, 21 I 1972.

[106] Zob.: Jan Drewnowski, Jedyna droga. O możliwościach zmian w Polsce, „Kultura” 1972, nr 3/293, s. 3-26.,

[107] List Jerzego Giedroycia do Leszka Kołakowskiego, 6 II 1972, AIL.

[108] Juliusz Mieroszewski, Kordian i cham, „Kultura” 1973, nr 1/304-2/305, s. 85

[109] Barbara Toruńczyk, Rozmowy w Maisons-Laffitte, 1981, Warszawa 2006, s. 139.