Spis treści

Karta redakcyjna

Wstęp

Struktura organizacyjna Komitetu Rady Ministrów do spraw Bezpieczeństwa Publicznego (samodzielne jednostki operacyjne)

DOKUMENTY

Materiały z narad i odpraw Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 1. [1954 grudzień 10, Warszawa] – Referat przewodniczącego Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego Władysława Dworakowskiego na naradę aktywu partyjno-służbowego organów bezpieczeństwa publicznego

Nr 2. [1954 grudzień 11, Warszawa] – Wystąpienie członka Biura Politycznego KC PZPR Franciszka Mazura na naradzie aktywu partyjno-służbowego organów bezpieczeństwa publicznego

Nr 3. [1954 grudzień 11, Warszawa] – Wystąpienie byłego ministra bezpieczeństwa publicznego Stanisława Radkiewicza na naradzie aktywu partyjno-służbowego organów bezpieczeństwa publicznego

Nr 4. [1954 grudzień 11, Warszawa] – Podsumowanie narady aktywu partyjno-służbowego organów bezpieczeństwa publicznego, wygłoszone przez przewodniczącego Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego Władysława Dworakowskiego

Nr 5. [1955 marzec 29, Warszawa] – Zagajenie I zastępcy przewodniczącego Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego Antoniego Alstera podczas narady aktywu kierowniczego aparatu bezpieczeństwa 24–26 marca 1955 r.

Nr 6. [1955 marzec 29, Warszawa] – Referat na temat przestawiania pracy organów bezpieczeństwa w związku z wytycznymi III Plenum KC PZPR wygłoszony przez zastępcę przewodniczącego Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego Jana Ptasińskiego podczas narady aktywu kierowniczego 24–26 marca 1955 r.

Nr 7. 1955 marzec 29, Warszawa – Informacja o przebiegu narady aktywu kierowniczego aparatu bezpieczeństwa w dniach 24–26 marca 1955 r.

Nr 8. 1955 czerwiec 4, Warszawa – Wybrane wystąpienia z odprawy kierowników wojewódzkich urzędów do spraw bezpieczeństwa publicznego i dyrektorów departamentów Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 1 czerwca 1955 r.

Nr 9. [1955 październik 26, Warszawa] – Protokół odprawy operacyjnej kierowniczego aparatu organów Informacji WP 26 października 1955 r.

Nr 10. [1955 październik 26, Warszawa] – Referat zastępcy szefa Głównego Zarządu Informacji Edwarda Radzieńczaka o wynikach pracy w wojskowych organach bezpieczeństwa, przygotowany na odprawę operacyjną aparatu kierowniczego organów Informacji WP

Nr 11. 1956 kwiecień 26, Warszawa – Protokół narady kierownictwa Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego z kierownikami wojewódzkich urzędów do spraw bezpieczeństwa publicznego 17 kwietnia 1956 r.

Nr 12. 1956 październik 6, Warszawa – Protokół odprawy kierownictwa Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego oraz wojewódzkich urzędów do spraw bezpieczeństwa publicznego

Nr 13. 1956 listopad 29, Warszawa – Protokół zebrania kierowników jednostek Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego i wojewódzkich urzędów do spraw bezpieczeństwa publicznego oraz sekretarzy podstawowych organizacji partyjnych 14 listopada 1956 r.

Protokoły posiedzeń i zebrań Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 14. [1954 grudzień 1, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 15. [1954 grudzień 1, Warszawa] – Podział nadzoru nad wojewódzkimi urzędami ds. bezpieczeństwa publicznego – załącznik do protokołu posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego z 1 grudnia 1954 r.

Nr 16. [1954 grudzień 8, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 17. [1954 grudzień 13, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 13 grudnia 1954 r.

Nr 18. [1954 grudzień 13, Warszawa] – Kalendarz narad w wojewódzkich urzędach ds. bezpieczeństwa publicznego – załącznik do protokołu posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 13 grudnia 1954 r.

Nr 19. [1954 grudzień 14, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 20. [1954 grudzień 20, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 21. [1954 grudzień 27, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 22. [1955 styczeń 17, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 23. [1955 styczeń 19, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 24. [1955 styczeń 24, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 25. [1955 styczeń 25, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 26. [1955 styczeń 26, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 27. [1955 styczeń 29, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 28. [1955 styczeń 31, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 29. [1955 luty 3, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 30. [1955 luty 9, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 31. [1955 luty 14, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 32. [1955 luty 15, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 33. [1955 luty 22, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 34. [1955 luty 28, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 35. [1955 marzec 15, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 36. [1955 marzec 22, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 37. [1955 po 9 kwietnia, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego z 7 kwietnia 1955 r.

Nr 38. [1955 kwiecień 13, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 39. [1955 kwiecień 18, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 40. [1955 kwiecień 25, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 41. [1955 maj 3, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 42. [1955 maj 17, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 43. [1955 maj 24, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 44. [1955 czerwiec 3, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 45. [1955 czerwiec 11, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 46. [1955 czerwiec 14, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 47. [1955 czerwiec 18, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 48. [1955 czerwiec 28, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 49. 1955 lipiec 14, Warszawa – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 13 lipca 1955 r.

Nr 50. 1955 sierpień 20, Warszawa – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 8 sierpnia 1955 r.

Nr 51. 1955 sierpień 25, Warszawa – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 24 sierpnia 1955 r.

Nr 52. [1955 sierpień 29, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 53. [1955 sierpień 30, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 54. [1955 sierpień 31, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 55. [1955 wrzesień 13, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 56. [1955 wrzesień 21, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 57. 1955 październik [11, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 58. [1955 październik 17, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 59. [1955 październik 24, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 60. 1955 listopad 4, Warszawa – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 31 października 1955 r.

Nr 61. 1955 listopad 15, Warszawa – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 14 listopada 1955 r.

Nr 62. [1955 listopad 21, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 63. [1955 listopad 30, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 64. 1955 grudzień 7, Warszawa – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 5 grudnia 1955 r.

Nr 65. 1955 grudzień 23, Warszawa – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 17 grudnia 1955 r.

Nr 66. 1955 grudzień 30, Warszawa – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego z dnia 24 grudnia 1955 r.

Nr 67. 1956 luty 7, Warszawa – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 3 lutego 1956 r.

Nr 68. 1956 luty 22, Warszawa – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 20 lutego 1956 r.

Nr 69. 1956 marzec 5, Warszawa – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego z dnia 24 lutego 1956 r.

Nr 70. 1956 marzec 6, Warszawa – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 5 marca 1956 r.

Nr 71. 1956 marzec 27, Warszawa – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 26 marca 1956 r.

Nr 72. 1956 kwiecień 26, Warszawa – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 5 kwietnia 1956 r.

Nr 73. [1956, przed 5 kwietnia, Warszawa] – Podział nadzoru nad departamentami Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego – załącznik do protokołu posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 5 kwietnia 1956 r.

Nr 74. [1956, przed 5 kwietnia, Warszawa] – Podział nadzoru nad wojewódzkimi urzędami ds. bezpieczeństwa publicznego – załącznik do protokołu posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 5 kwietnia 1956 r.

Nr 75. 1956 kwiecień 27, Warszawa – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 21 kwietnia 1956 r.

Nr 76. [1956, po 26 maja, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 22 maja 1956 r.

Nr 77. 1956 czerwiec 12, Warszawa – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 8 czerwca 1956 r.

Nr 78. 1956 czerwiec 15, Warszawa – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 13 czerwca 1956 r.

Nr 79. 1956 czerwiec 15, Warszawa – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 14 czerwca 1956 r.

Nr 80. 1956 wrzesień 15, Warszawa – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 13 września 1956 r.

Nr 81. 1956 wrzesień 19, Warszawa – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 17 września 1956 r.

Nr 82. 1956 październik 17, Warszawa – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 13 października 1956 r.

Nr 83. 1956 październik 27, Warszawa – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 15 października 1956 r.

Wykaz skrótów

Przypisy

Recenzent: prof. dr hab. ANTONI DUDEK

Projekt graficzny: KRZYSZTOF FINDZIŃSKI

Redakcja: ANNA ZAWADZKA

Korekta: ANNA KANIEWSKA

Redakcja techniczna: ANDRZEJ BRONIAK

Indeks: ANNA SOKÓLSKA-MAJCHRZAK, ŁUKASZ RYBAK

Na okładce: słuchacze (rocznik 1954/55) Międzywojewódzkiego Kursu Przeszkolenia Oficerów Bezpieczeństwa Publicznego w Stalinogrodzie z siedzibą w Chorzowie w trakcie uroczystej akademii (AIPN)

Skład i łamanie: KATARZYNA SZUBKA, WOJCIECH CZAPLICKI (okładka)

© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej
Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2011

Seria „Dokumenty”: tom 50

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-7629-905-1

Instytut Pamięci Narodowej
Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu
ul. Wołoska 7, 02-675 Warszawa
tel. (+48 12) 581-87-78/77/76
e-mail: sekretariat.ipn@ipn.gov.pl
Zapraszamy na naszą stronę internetową
www.ipn.gov.pl
oraz do księgarni internetowej
www.ipn.poczytaj.pl

Konwersja: eLitera s.c.

WSTĘP

28 września 1954 r. w Waszyngtonie oznajmiono, iż azyl w Stanach Zjednoczonych otrzymał wysoki rangą funkcjonariusz Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego ppłk Józef Światło. Tego samego dnia na konferencji prasowej po raz pierwszy publicznie opowiedział on o tym, co działo się „za kulisami bezpieki i partii”[1]. Był to prawdziwy wstrząs zarówno dla aparatu bezpieczeństwa, którego wiele tajemnic zaczęło wypływać, jak też dla kierownictwa politycznego PRL, gdyż Światło nie tylko atakował bezpiekę, czyli jeden z filarów reżimu, lecz także opisywał poddańcze relacje między Polską a Związkiem Sowieckim oraz obrazowo przedstawiał stosunki panujące na szczytach władzy, włącznie z nadużyciami i hulaszczym trybem życia elity. Z uwagi na wyjazd kilku najważniejszych osób w państwie – w tym Bolesława Bieruta i Jakuba Bermana – z oficjalną wizytą do Chińskiej Republiki Ludowej (delegacja wylądowała w Pekinie akurat 28 września) Biuro Polityczne KC PZPR zajęło się sprawą Światły dopiero na posiedzeniu 19 października. W trakcie dyskusji na posiedzeniu sięgnięto do zgłaszanych dwa lata wcześniej pomysłów reorganizacji resortu, postanowiono dokonać zmian personalnych oraz powołano komisję do zbadania przypadków „naruszenia praworządności”[2]. Po konsultacjach z Moskwą, 4 listopada, Biuro Polityczne zaakceptowało ostatecznie projekt podzielenia MBP na Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Komitet Rady Ministrów do spraw Bezpieczeństwa Publicznego. W KdsBP miały pozostać wszystkie departamenty operacyjne i departament śledczy oraz ich bezpośrednie zaplecze techniczne i logistyczne, m.in. piony obserwacji, perlustracji i ewidencji[3], a więc wszystkie „bezpieczniackie” piony ministerstwa. W terenie było podobnie, nawet nazwy zostały w zasadzie takie same: wojewódzkie (powiatowe) urzędy bezpieczeństwa publicznego (WUBP i PUBP) zostały zastąpione przez wojewódzkie (powiatowe) urzędy do spraw bezpieczeństwa publicznego (WUdsBP i PUdsBP[4]). W gestii MSW miały się znaleźć m.in. Wojska Wewnętrzne (Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Wojska Ochrony Pogranicza), Milicja Obywatelska, sprawy paszportowe i ewidencji ludności, więziennictwo, straż pożarna oraz mundurowe służby ochrony gospodarki (np. Służba Ochrony Kolei). Zaplanowano zatem częściowe rozmontowanie gigantycznego resortu, który w szczycie swego ilościowego rozwoju, w początkach 1953 r., dysponował – łącznie z takimi przybudówkami jak ORMO – znacznie ponad 200 tys. osób, w tym około 33 tys. w aparacie bezpieczeństwa sensu stricto.

Przygotowanie projektu reorganizacji nie wywołało oporów ze strony Moskwy: w Związku Sowieckim podobne struktury – Ministerstwo Spraw Wewnętrznych (Ministierstwo Wnutriennich Dieł, MWD) i osobny Komitet Bezpieczeństwa Państwowego (Komitiet Gosudarstwiennoj Biezopasnosti, KGB) – istniały od 13 marca 1954 r., a ich utworzenie uważano za jeden z przejawów destalinizacji[5]. Na posiedzeniu Biura Politycznego, które odbyło się 24–25 listopada, premier Józef Cyrankiewicz zreferował gotowe już projekty odpowiednich dokumentów. Zostały one „w zasadzie zatwierdzone” i przekazane Prezydium Rządu do „ostatecznego załatwienia”[6]. Podjęto też niezbędne decyzje personalne, odłożono jednak termin ogłoszenia zmian, żeby nie odciągać uwagi społeczeństwa od wyborów do rad narodowych (a raczej głosowania na jedną listę), zaplanowanych na 5 grudnia.

7 grudnia Rada Ministrów przyjęła akty prawne dotyczące KdsBP: dekret „o naczelnych organach administracji państwowej w zakresie spraw wewnętrznych i bezpieczeństwa publicznego”[7] oraz odwołujące się do niego dwie uchwały: nr 830 – o zakresie działania KdsBP – i nr 823a – o zakresie działania ministra spraw wewnętrznych[8]. Nowo mianowani szefowie KdsBP – Władysław Dworakowski – i MSW – Władysław Wicha formalnie rozpoczęli urzędowanie 10 grudnia. Z tą datą ukazał się rozkaz nr 1, podpisany przez Dworakowskiego, i rozkaz pożegnalny byłego ministra bezpieczeństwa publicznego Stanisława Radkiewicza. Nowa struktura organizacyjna zaczęła obowiązywać 1 stycznia 1955 r., choć poszczególne jednostki powoływano rozkazami organizacyjnymi wydanymi później: między 12 stycznia (Departament Finansowy) a 14 maja 1955 r. (Komendantura Ochrony Komitetu). Większość rozkazów organizacyjnych jest datowana na marzec.

Komitet przystąpił do pracy, zanim rząd przyjął stosowne akty normatywne. Pierwsze posiedzenie Komitetu, mimo że oficjalnie jeszcze nikogo nie powołano w jego skład, odbyło się 1 już grudnia (dok. nr 14). Zgodnie z „duchem odwilży” miał działać jako ciało kolegialne, które raz w tygodniu będzie się zbierać na protokołowanych posiedzeniach. W rzeczywistości, jak można sądzić na podstawie protokołów publikowanych w tym tomie, rytmu tego przestrzegano mniej więcej przez rok. Początkowo posiedzenia wyznaczano nawet częściej z uwagi na natężenie prac związanych z reorganizacją. W ciągu pierwszych trzech miesięcy (grudzień 1954 – luty 1955 r.) Komitet zbierał się aż 18 razy. Od stycznia 1956 r. (w tym miesiącu nie odnotowano ani jednego protokołowanego posiedzenia) spotykano się nie częściej niż 2–3 razy w miesiącu, a od 14 czerwca do 13 września 1956 r., czyli w okresie, gdy w kraju miały miejsce ważne wydarzenia (w tym rewolta poznańska), nie było ani jednego formalnego zebrania. Należy sądzić, iż wynikało to z coraz bardziej skomplikowanej sytuacji politycznej i społecznej. Niewykluczone jednak, iż ze względu na tę sytuację kierownictwo Komitetu spotykało się naradach nieformalnych, których nie protokołowano. Tak czy inaczej samo wprowadzenie instytucji opartej na zbiorowym zarządzaniu, a więc i „kolektywnej” odpowiedzialności, było istotną zmianą: w MBP kolegium resortu de iure nie istniało, a jedyne ślady prób jego uruchomienia i sformalizowania (przez sporządzanie protokołów) pochodzą z jesieni 1953 r.

W skład Komitetu powołano pięć osób. Przewodniczącym został Władysław Dworakowski, urodzony w 1908 r., syn fornala, wykwalifikowany robotnik (ślusarz). Od 1931 r. był związany z ruchem komunistycznym, ale ważniejszych funkcji w nim nie pełnił. W 1942 r. wstąpił do PPR, jako jedyny prawdziwy robotnik 31 grudnia 1943 r. uczestniczył w inauguracyjnym posiedzeniu konspiracyjnej Krajowej Rady Narodowej. W styczniu 1945 r. rozpoczął karierę partyjnego aparatczyka, m.in. był I sekretarzem Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Łodzi. Na członka KC (najpierw PPR, później PZPR) po raz pierwszy wybrano go w grudniu 1945 r. W 1950 r. powierzono mu funkcję kierownika ważnego w strukturze KC Wydziału Organizacyjnego, w 1952 r. został zastępcą członka Biura Politycznego i wicepremierem, a od II Zjazdu PZPR (marzec 1954 r.) był „pełnym” członkiem Biura Politycznego i jednym z sekretarzy KC. Początkowo energicznie kierował pracami KdsBP, szybko jednak przestał uczestniczyć w jego posiedzeniach – w styczniu i lutym 1955 r. wziął udział tylko w dwóch z dwunastu, które się odbyły. Po raz ostatni był obecny na zebraniu 8 sierpnia 1955 r. Należy sądzić, iż jego absencja na posiedzeniach oznaczała, że nie bywał również w swoim gabinecie. Niewykluczone, że ze względu na zły stan zdrowia, gdyż w tym czasie rzadko też uczestniczył w posiedzeniach Biura Politycznego, którego członkiem był do października 1956 r. 24 listopada 1955 r. Biuro – jak podaje źródło – „przychyliło się” do prośby Dworakowskiego o zwolnienie go z funkcji przewodniczącego KdsBP[9], co tylko potwierdza tezę, iż w drugiej połowie 1955 r. w zasadzie wycofał się on z życia publicznego. Co ciekawe, w 1959 r. Dworakowski powrócił do swojej dawnej profesji – został ślusarzem w jednej z warszawskich fabryk.

Po faktycznym odejściu Dworakowskiego z KdsBP, parę tygodni po utworzeniu Komitetu, kluczową rolę zaczął w nim odgrywać I zastępca przewodniczącego – Antoni Alster, starszy od Dworakowskiego o 5 lat, z zawodu rysownik grafik. Z ruchem komunistycznym związał się w 1923 r., dwa lata później został „funkiem”, czyli etatowym pracownikiem, w strukturach KPP. Lata 1930–1931 spędził w Moskwie, uczestnicząc w kursach tzw. Szkoły Leninowskiej. Był delegatem na VI Zjazd KPP, który odbył się w Związku Sowieckim. Wielokrotnie go aresztowano i skazywano. Od września 1939 r. przebywał na ziemiach wcielonych do ZSRR. W 1941 r. został skierowany na kurs Kominternu w Kusznarenkowie, przeznaczony dla kandydatów na wyższe stanowiska partyjne i państwowe. Był jednym z najważniejszych oficerów politycznych w armii Berlinga, a od maja 1944 r. szefem „politruków” w Polskim Sztabie Partyzanckim, nigdy jednak nie działał za linią frontu. W sierpniu 1944 r. przeszedł do pracy w aparacie partyjnym; w latach 1945–1947 pełnił funkcję I sekretarza KW PPR w Bydgoszczy. Od 1948 r. pracował w aparacie KC. Od 1950 r. był zastępcą kierownika Wydziału Organizacyjnego, a od kwietnia 1952 r. – gdy Dworakowski został sekretarzem KC – kierownikiem tego wydziału. Alster miał, jak wynika z jego biografii, większe doświadczenie polityczne niż przewodniczący Komitetu, zapewne też cieszył się większym zaufaniem Moskwy, a w każdym razie był tam już sprawdzony. Pod nieobecność Dworakowskiego prowadził posiedzenia KdsBP, ale gdy kierownictwo PZPR postanowiło ostatecznie zrezygnować z fikcyjnego firmowania Komitetu przez dotychczasowego przewodniczącego, to nie Alster został jego następcą.

W pierwszym składzie KdsBP znalazł się także, jako jedyny ze ścisłego kierownictwa zlikwidowanego MBP, Jan Ptasiński, należący do młodszego pokolenia (urodzony w 1921 r.), z zawodu murarz. Z ruchem komunistycznym związał się dopiero w czasie wojny: należał do organizacji „Młot i Sierp”, od 1942 r. w PPR i GL/AL, gdzie pełnił niższe funkcje organizacyjne. Karierę w aparacie partyjnym rozpoczął w styczniu 1945 r. jako I sekretarz Komitetu Powiatowego PPR. W latach 1948–1952 był I sekretarzem KW w Rzeszowie, a potem w Łodzi (gdzie zastąpił innego członka KdsBP, Witolda Sienkiewicza). W grudniu 1952 r. został skierowany do MBP: objął stanowisko wiceministra po Wacławie Lewikowskim, który trafił do bezpieki (w październiku 1949 r.) także z aparatu partyjnego. W MBP Ptasiński odgrywał dosyć dużą rolę, aczkolwiek pozostawał w cieniu zarówno ministra, jak i dwóch innych wiceministrów, Romana Romkowskiego i Mieczysława Mietkowskiego, pracujących w aparacie bezpieczeństwa od 1944 r. W KdsBP w związku z częstą absencją Dworakowskiego Ptasiński był faktycznie osobą „numer 2” po Alsterze: to on najczęściej występował na odprawach i naradach z szefami urzędów wojewódzkich.

Kolejnym członkiem Komitetu został Witold Sienkiewicz, urodzony w 1920 r. w Wilnie, robotnik, przed wojną niezwiązany z ruchem komunistycznym. W 1940 r., po wcieleniu Litwy do ZSRR, wstąpił do Komsomołu; ewakuowany po rozpoczęciu wojny sowiecko-niemieckiej, uchylił się od służby w formowanym przez gen. Andersa Wojsku Polskim i wstąpił ochotniczo do Armii Czerwonej. Po przeszkoleniu w dywersji w lipcu 1942 r. trafił do partyzantki sowieckiej na Wileńszczyźnie; od 1944 r. pracował w aparacie KP(b) Litwy, a od jesieni 1946 r. w aparacie partyjnym w Polsce (był m.in. I sekretarzem KW PZPR w Łodzi). W czerwcu 1950 r. dosyć niespodziewanie, zapewne z inicjatywy Moskwy, objął (po Wacławie Komarze) jedno z najważniejszych stanowisk w aparacie bezpieczeństwa – dyrektora Departamentu VII, czyli wywiadu, do czego, jak się wydaje, nie był fachowo przygotowany.

Sekretarzem Komitetu został Zbigniew Paszkowski (formalnie dopiero od 1 kwietnia 1955 r., ale członkiem KdsBP był od chwili powstania tej instytucji), urodzony w 1913 r., relegowany z gimnazjum za związki z komunizmem, od 1934 r. członek KZMP, w latach 1935–1939 więziony. W 1940 r. członek jednej z komunistycznych organizacji konspiracyjnych (Stowarzyszenie Przyjaciół ZSRR), od 1942 r. w PPR i GL. W Sztabie Głównym GL zajmował się produkcją materiałów wybuchowych. Walczył w Powstaniu Warszawskim. W maju 1945 r. wrócił z obozu jenieckiego i został skierowany przez KC PPR do aparatu bezpieczeństwa: był zastępcą szefa WUBP w Łodzi, a następnie szefem UBP na m.st. Warszawę. W styczniu 1953 r. przeszedł do centrali – najpierw do Inspektoratu Ministra, a latem 1954 r. – do Inspektoratu Wiejskiego MBP.

Kierownictwo Komitetu składało się więc z osób o dosyć zróżnicowanym doświadczeniu i karierze: najstarszy (Alster) miał 51 lat, najmłodszy (Ptasiński) – 33. Czterech członków Komitetu było przed wojną związanych z ruchem komunistycznym, z tym że tylko Alster odgrywał w nim ważniejszą, choć nie wybitną, rolę. Alster i Sienkiewicz w czasie wojny przebywali w Związku Sowieckim, ale tylko pierwszy z nich działał w środowisku polskich komunistów. Aż cztery osoby przeszły do aparatu bezpieczeństwa wprost z aparatu partyjnego, w którym – poza Dworakowskim, będącym na szczytach władzy jako członek (lub zastępca członka) Biura Politycznego – zajmowały stosunkowo wysokie stanowiska (I sekretarza KW lub kierownika wydziału KC). Doświadczenie „bezpieczniackie” miało trzech członków KdsBP, przy czym za „starego czekistę” mógł uchodzić tylko Paszkowski (prawie 10 lat stażu). Wszyscy, nawet jeśli bezpośrednio nie stykali się ze sobą w pracy (jak Dworakowski i Alster w Wydziale Organizacyjnym KC), należeli do ścisłej elity władzy, znali się ze zjazdów, narad i posiedzeń. Bezpośredni nadzór nad Komitetem z ramienia Biura Politycznego sprawował aż do marca 1956 r. Franciszek Mazur. Po śmierci Bieruta postanowiono, iż „łączność w pracy” z KdsBP będzie utrzymywał I sekretarz, tj. Edward Ochab, któremu Komitet winien raz na kwartał składać sprawozdanie[10].

Przejawem tendencji – a może wręcz zasady – obsadzania ważnych stanowisk w bezpiece ludźmi spoza aparatu bezpieczeństwa było mianowanie 30 marca 1956 r. przewodniczącym Komitetu Edmunda Pszczółkowskiego. Nowy szef pochodził z Warszawy, z zawodu był buchalterem, w chwili nominacji miał 52 lata i dosyć długi staż partyjny (w KPP działał od początku lat trzydziestych, ale nie pełnił w niej znaczących funkcji). W latach 1936–1939 odsiadywał wyrok. Wojnę spędził na terenie Związku Sowieckiego, należał do czołowych działaczy Związku Patriotów Polskich (członek Zarządu Głównego). Był oficerem politycznym w armii Berlinga, a od września 1944 r. zastępcą dowódcy do spraw polityczno-wychowawczych w 2 Armii. W 1945 r. partia ulokowała go na „odcinku spółdzielczym”: najpierw powierzono mu stanowisko prezesa Związku Rewizyjnego Spółdzielni RP, potem „Samopomocy Chłopskiej”. W 1950 r. przeszedł na cztery lata do aparatu partyjnego – jako kierownik Wydziału Rolnego KC przez pewien czas podlegał Dworakowskiemu; przez rok był członkiem Sekretariatu Biura Organizacyjnego KC. W marcu 1954 r. został przeniesiony do administracji państwowej na urząd ministra rolnictwa. Z tego resortu skierowano go do KdsBP, mimo że nie miał żadnego doświadczenia w pracy w organach bezpieczeństwa. Trudno powiedzieć, jakie były motywy takiej decyzji. Niewykluczone, iż to, że był z pokolenia kapepowskiego i należał do partyjnej elity.

Od 13 września 1955 r. w posiedzeniach Komitetu uczestniczył płk Karol Bąkowski, szef Głównego Zarządu Informacji MON, czyli kontrwywiadu wojskowego. Wynikało to z decyzji o wyłączeniu Informacji z zakresu odpowiedzialności ministra obrony narodowej i włączeniu jej do resortu cywilnego[11]. Może stanowiło to jedną z pierwszych oznak osłabienia pozycji Rokossowskiego, zwierzchnika GZI, a może reakcję na ujawniane informacje o zbrodniach popełnianych przez tę służbę? Zresztą w systemie sowieckich służb specjalnych kontrwywiadowcza ochrona armii z reguły podlegała resortowi cywilnemu, w którym tworzyła osobny pion.

Biografia polityczna Bąkowskiego nie różniła się od życiorysów większości osób należących do tego gremium. Urodzony w 1912 r. w Warszawie, ślusarz, od 1928 r. związany z ruchem komunistycznym – najpierw członek KZMP, potem też KPP, wielokrotnie aresztowany i skazywany. We wrześniu 1939 r. przeszedł na tereny okupowane przez Sowietów, od 1940 r. pracował w Magnitogorsku. Nieprzyjęty – jako komunista – do armii gen. Andersa, w październiku 1943 r. trafił do armii Berlinga, w której został oficerem politycznym. W 1945 r. skierowano go do pracy w aparacie PPR w Bydgoszczy (gdzie I sekretarzem KW był Alster). W latach 1950–1952 Bąkowski studiował w Szkole Partyjnej, następnie był I sekretarzem KW w Łodzi (przed nim funkcję tę pełnili Sienkiewicz i Ptasiński). W październiku 1953 r. skierowano go do GZI: najpierw został zastępcą szefa, a 21 grudnia szefem wojskowej bezpieki (po usunięciu dotychczasowego kierownika, sowieckiego oficera Dmitrija Wozniesienskiego). Miał w niej rozpocząć, zresztą bardzo nieśmiało, odwilż. Główny atut Bąkowskiego, poza kapepowskim rodowodem, zaufaniem kierownictwa PZPR, i chyba też Moskwy, stanowiło to, iż nie był zamieszany w żadną z licznych zbrodni Informacji Wojskowej.

Komitet składał się zatem – wliczając Pszczółkowskiego i Bąkowskiego – głównie z osób, które do bezpieki trafiły z aparatu partyjnego. Najwyraźniej nie nadszedł jeszcze czas dla „profesjonalistów”, czy to wychowanków samej bezpieki, czy uczestników kursu w kujbyszewskiej szkole NKWD (kwiecień–lipiec 1944 r.) – żaden z nich nie zrobił zresztą wielkiej kariery ani przed, ani po 1956 r. W opinii członków Biura Politycznego i Sekretariatu KC, czyli tych, którzy podejmowali strategiczne decyzje personalne, przy doborze kadr na kierownicze stanowiska ważniejsze niż umiejętności zawodowe było doświadczenie polityczne i sprawdzenie się w aparacie partyjnym. Liczyła się także przynależność do grona przedwojennych komunistów, do „pokolenia kominternowskiego”, co najlepiej gwarantowało lojalność i poświadczało ideowość.

W pierwszych sześciu posiedzeniach KdsBP, które odbyły się w grudniu 1954 r., uczestniczyli Radkiewicz i były wiceminister bezpieczeństwa publicznego Mieczysław Mietkowski. Wynikało to z konieczności przekazywania władzy, a zarazem świadczyło o ich lojalności wobec instytucji, z której zostali wyrzuceni. Ponadto należy pamiętać, że Radkiewicz wciąż był członkiem Biura Politycznego, a Mietkowski członkiem KC PZPR[12]. W posiedzeniach KdsBP brali udział dyrektorzy departamentów lub szefowie innych dużych jednostek organizacyjnych Komitetu, z reguły jednak tylko podczas omawiania interesujących ich punktów porządku dziennego. Wyżsi funkcjonariusze bezpieki wchodzili także, oprócz członków Komitetu, do zespołów roboczych powoływanych do rozpatrzenia jakiejś kwestii lub przygotowania konkretnego dokumentu. Od czerwca 1955 r. w zebraniach regularnie uczestniczył jako gość sekretarz Komitetu Zakładowego PZPR[13] Kazimierz Walczak, ale na podstawie protokołów trudno ustalić, czy zabierał głos. Jego obecność wynikała zapewne z głoszonego od stycznia hasła o „ściślejszej więzi” między instancjami partyjnymi a instytucjami państwowymi, w tym aparatem bezpieczeństwa. Zapraszanie do udziału w posiedzeniach Komitetu było po części świadectwem pozycji danej osoby w wewnętrznej hierarchii.

W niemal wszystkich posiedzeniach Komitetu uczestniczył doradca sowiecki (niekiedy nawet dwóch lub trzech). Najczęściej był to „główny doradca”, płk Gieorgij Jewdokimienko, jeden z nielicznych wyższych oficerów MGB, którzy od końca lat czterdziestych wyspecjalizowali się w „opiece” nad aparatami bezpieczeństwa poszczególnych bratnich państw[14]. Przyjechał on do Warszawy we wrześniu 1954 r. na miejsce gen. Serafina Lalina, wcześniej był doradcą na Węgrzech. W połowie 1953 r. zespół doradców liczył zapewne około pięćdziesięciu osób. Już w latach 1947–1948 wycofano doradców na szczeblu PUBP, a w 1954 r. z WUBP – w województwach o mniejszym znaczeniu. Po kilku doradców pozostawiono jednak we wszystkich departamentach operacyjnych, w departamencie śledczym i w jednostkach techniki operacyjnej. O ich działalności niewiele wiadomo, ale z zamieszczonych w tomie protokołów można wnosić, iż odgrywali znaczącą rolę – zarówno jako inicjatorzy, jak i „recenzenci” różnych regulacji prawnych. Dlatego zapraszanie na posiedzenia Komitetu Jewdokimienki lub któregoś z jego podwładnych nie było li tylko gestem kurtuazji lub uległości wobec Wielkiego Brata[15].

Jeśli przyjąć, że sowietników nadal obowiązywała „Instrukcja dla doradców MGB ZSRR przy organach bezpieczeństwa państwowego państw demokracji ludowej” z października 1951 r., to nie powinni ingerować wprost w działalność komórek, którym doradzali, a opinie mieli przekazywać tylko ustnie[16]. Zresztą co najmniej od kilku lat sowieccy doradcy w bezpiece nie prowadzili własnych działań operacyjnych na terenie Polski – przynajmniej nie na taką skalę jak w latach 1944–1946. Osobno należy traktować aktywność kontrwywiadu Północnej Grupy Wojsk Armii Sowieckiej oraz rolę sowieckich oficerów w GZI lub w wywiadzie wojskowym, na którego czele od 1950 aż do 1956 r. zawsze stał sowiecki pułkownik lub generał. Zadaniem sowietników było nie tylko pomaganie polskim towarzyszom, lecz także – a może nawet przede wszystkim – powiadamianie moskiewskich zwierzchników o działaniach bezpieki, głównie o sytuacji w Polsce i o tym, co dzieje się w polskiej elicie władzy. Poza ambasadą, konsulatami i dziennikarzami sowieccy doradcy w KdsBP byli dla Kremla – tak jak poprzednio doradcy w MBP – kluczowym kanałem informacji o wydarzeniach w wasalnym kraju.

Podczas wspólnego posiedzenia Biura Politycznego i Sekretariatu KC PZPR 7 września 1956 r. uznano, iż dalsza obecność w Polsce doradców jest niecelowa i że zamiast nich w Warszawie powinno działać biuro kontaktowe KGB[17]. Kilka dni później Ochab w drodze do Chin, dokąd udawał się z wizytą oficjalną, zatrzymał się w Moskwie i przedstawił tę kwestię kierownictwu sowieckiemu, które zaakceptowało polskie propozycje. W rezultacie zredukowany zespół doradców przekształcono w oficjalną misję KGB; jej pierwszym szefem został Jewdokimienko, dobrze znający ludzi i kraj.

Pod względem technicznym reorganizacja aparatu bezpieczeństwa przebiegała bez większych zakłóceń, gdyż większych jednostek organizacyjnych nie dzielono, ale prawie wszystkie w całości lokowano w jednym lub drugim resorcie. Występowało jednak wiele problemów lokalowych i z parkiem samochodowym przy tworzeniu centrali MSW, gdyż w Warszawie brakowało pomieszczeń dla rozbudowywanej biurokracji państwowej i partyjnej, a nowy gmach dla resortu przy ul. Rakowieckiej był dopiero w planach (oddano go do użytku w 1957 r.). Uzgodniono zasady wspólnego korzystania z rozległej, choć jak wszystko w ówczesnej Polsce dosyć siermiężnej, bazy socjalno-bytowej i zdrowotnej: szpitali, przychodni, sklepów wewnętrznych (Konsumy), domów wczasowych, Klubu Sportowego „Gwardia”. Zresztą w skład demontowanego „królestwa” MBP i tak wchodziło kilka „księstw”, m.in. MO, KBW, WOP, więziennictwo. Miały one – zwłaszcza po zakończeniu okresu wspólnych akcji pacyfikacyjnych i walki z podziemiem – szeroką autonomię, odrębne pragmatyki (w przypadku KBW i WOP była to pragmatyka wojskowa, a żołnierze pochodzili z powszechnego poboru), własne wewnętrzne hierarchie służbowe, a także budynki, magazyny, koszary, garaże. Nowo utworzone MSW nie dysponowało osobnymi, scalonymi agendami terytorialnymi, które byłyby odpowiednikami WUdsBP, a jego przedstawicielami w terenie stały się komendy wojewódzkie MO.

W coraz bardziej odczuwalnej atmosferze odwilży niewątpliwie trudniejszą sytuację niż milicjanci czy pogranicznicy mieli ci funkcjonariusze MBP, którzy znaleźli się w strukturze Komitetu. Kierownictwo PZPR, w trosce o własny autorytet, ograniczało samokrytykę do ogólnikowego wskazywania na brak kolegialności, na „odstępstwa od norm leninowskich” w kierowaniu partią lub na „oderwanie się od mas”, winą za „błędy i wypaczenia” obarczając właściwie wyłącznie aparat bezpieczeństwa. Przynajmniej taki był wydźwięk uchwały „w sprawie pracy organów bezpieczeństwa publicznego oraz wzmocnienia kontroli partii nad działalnością tych organów”, podjętej na III plenarnym posiedzeniu KC PZPR, które odbyło się między 21 a 24 stycznia 1955 r. Pisano w niej m.in. o „wypadkach poważnego naruszenia praworządności przez poszczególne ogniwa”, „tendencji do nadrzędności wobec innych ogniw aparatu państwowego”, „nieuzasadnionej ingerencji [...] w różne dziedziny naszego życia”, „mających miejsce aresztowaniach niewinnych osób”, „stosowaniu zakazanych przez prawo metod w śledztwie”, „karygodnych wypaczeniach w pracy z agenturą”, a nawet o „deprawacji części odpowiedzialnych pracowników”[18]. Jakkolwiek pod adresem funkcjonariuszy padały słowa krytyki, zarówno w rozkazie przewodniczącego Komitetu, jak i w jego wystąpieniu na naradzie zwołanej 10 grudnia (zob. dok. nr 1) – a jej przebieg relacjonowano na naradach wojewódzkich i powiatowych – były to jednak opinie wyrażane na forum wewnętrznym. Zresztą, jak wynika z wypowiedzi przedstawicieli urzędów wojewódzkich podczas tej narady, a także z głosów na naradach w województwach, mówcy „z terenu” na ogół nie poczuwali się do winy i odpowiedzialności, tłumacząc, że po prostu wykonywali rozkazy, polecenia lub sugestie płynące „z góry”. Upublicznienie zarzutów i nadanie im najwyższej sankcji politycznej – uchwałą KC ogłoszoną w „Trybunie Ludu”, obowiązkowo omawianą w całej prasie codziennej – pogarszało nastroje „dołowych” funkcjonariuszy. Zresztą i tak nie były one dobre z uwagi na negatywny dla bezpieki odzew znacznej części społeczeństwa na audycje Światły, a jeszcze bardziej na oparte na nich pogłoski, w których – jak to zwykle w takich razach bywa – zarówno liczby ofiar terroru, jak i bogactwo partyjnych bonzów pomnażano. Przejawy niezadowolenia wśród pracowników resortu bezpieczeństwa pojawiły się już wcześniej, przede wszystkim z powodu zarządzonej wiosną 1954 r. redukcji, w wyniku której z MBP zwolniono – głównie w powiatach i województwach – blisko 10 proc. zatrudnionych (część z nich miała trudności ze znalezieniem pracy). Napływały też sygnały o „buncie” tajnych współpracowników, niektórzy odmawiali spotkań lub wręcz zrywali współpracę.

Niespełna miesiąc po plenarnym posiedzeniu KC na polecenie Sekretariatu KC zarządzono kolejną redukcję, w wyniku której pracę w strukturach Komitetu miało utracić blisko 11 tys. osób, czyli prawie 40 proc.zatrudnionych. Wprawdzie do 1 maja 1955 r. zwolniono „tylko” 6,5 tys. pracowników etatowych i około 700 kontraktowych, a w specjalnym piśmie Sekretariat KC zalecał komitetom wojewódzkim PZPR zajęcie się zwolnionymi, nie poprawiło to jednak nastrojów w resorcie. W sporządzonej dla Komitetu notatce dotyczącej „ujemnych zjawisk w pracy aparatu bezpieczeństwa w trakcie reorganizacji” zwracano uwagę na fakty „rozluźnienia dyscypliny służbowej”, „złośliwego interpretowania i opieszałego wykonywania, a nawet i niewykonywania poleceń”[19]. Kierownictwo KdsBP usiłowało mobilizować podległy mu aparat i natarczywie przypominało, że „obecnym zadaniem winno być nie wypominanie starych błędów, a położenie kresu obecnej niezdrowej atmosferze” (dok. nr 39). Aczkolwiek pod koniec 1955 r. w sprawozdaniu dla Biura Politycznego stwierdzono, że aparat „osiągnął już pewien stopień mobilizacji dla skutecznej walki z wrogiem”[20], to jednak równocześnie podkreślano, iż wciąż jest widoczne „osłabienie aktywności”. Za jeden z powodów takiego stanu uznano „często nieodpowiedzialną krytykę dotychczasowej pracy [...], a nawet próby szkalowania aparatu przez niektóre organy prasowe”.

Złe nastroje w bezpiece wywoływały też pogłoski o kolejnych redukcjach czy odebranie od 1 kwietnia 1956 r. wielu funkcjonariuszom etatów wojskowych (z czym wiązały się różnego rodzaju dodatki, ekwiwalent za umundurowanie i in.) i przeniesienie ich na stanowiska cywilne. Powodów było więcej i wciąż przybywały nowe, np. fala dyskusji na zebraniach partyjnych po upowszechnieniu tajnego referatu Chruszczowa z XX Zjazdu KPZR, w którym zdecydowanie potępiono zbrodnie okresu „kultu jednostki”. Wprawdzie potępiono daleko nie wszystkie, ale i tak wiadomo było, kto się ich dopuszczał. Podczas narady, która odbyła się 17 kwietnia 1956 r., sygnalizowano, że „wśród pracowników panuje nastrój dużego przygnębienia” (dok. nr 11) i że spotykali się oni z niechęcią nawet ze strony ludzi z aparatu partyjnego. Zwracano uwagę na szykanowanie osób zwolnionych z bezpieki czy wręcz pozbywanie się ich z nowych miejsc pracy. Morale funkcjonariuszy poważnie osłabiła rewolta poznańska, gdyż to właśnie oni okazali się najbardziej znienawidzoną częścią aparatu władzy, a dla wielu uczestników rozruchów nawet jej głównym symbolem.

Wewnętrzny kryzys w bezpiece narastał, a w listopadzie 1956 r., w okresie likwidacji Komitetu i włączania jego struktur do MSW, nastąpił prawdziwy wybuch, przypominający niemal „rewolucję kulturalną”. Na wniosek aktywu partyjnego (który zebrał się na naradzie w dniach 13–15 listopada) w tajnych wyborach na zebraniach poszczególnych POP PZPR powołano specjalną 33-osobową komisję partyjną, która miała za zadanie „bezkompromisowe partyjne rozliczenie się z błędami przeszłości”, co oznaczało przede wszystkim rozliczenie części aparatu kierowniczego[21]. Była to inicjatywa oddolna, niemająca uprzedniej akceptacji Komitetu Zakładowego PZPR ani odpowiedniego wydziału KC. Bezpieka utraciła zatem dawny wigor nie tylko w wyniku hamujących jej aktywność decyzji kierownictwa partii, ale też na skutek odreagowywania przez samych funkcjonariuszy trudnej sytuacji, w jakiej znaleźli się w okresie odwilży.

Mimo to aparat bezpieczeństwa się nie rozpadł. Choć jego działalność ograniczano, to jednak wprowadzano nowe regulacje, a najwyższe instancje partyjne, czyli Biuro Polityczne i Sekretariat KC, systematycznie interesowały się tym, co dzieje się w KdsBP: 3 marca 1955 r. Biuro Polityczne w obecności zaproszonych członków Komitetu zapoznało się z projektem rozkazu przewodniczącego KdsBP o zmianie zasad pracy z agenturą i „udzieliło towarzyszom odpowiednich wytycznych”[22]; w drugiej połowie maja „wysłuchało sprawozdania kierownictwa” Komitetu oraz „w zasadzie zatwierdziło wysunięte w sprawozdaniu wnioski i poleciło uzupełnić je zgodnie z uwagami [zgłoszonymi] w dyskusji”[23]; w listopadzie otrzymało obszerną informację o pracy Departamentu I (wywiad)[24] i zapewne nad nią dyskutowało; 30 maja 1956 r. na posiedzeniu Biura omówiono sprawozdanie Komitetu za okres od maja 1955 do kwietnia 1956 r., a w dyskusji nad nim uczestniczyli niemal wszyscy obecni[25]; wreszcie 10 listopada 1956 r. Biuro „zatwierdziło w zasadzie projekt reorganizacji”, tzn. włączenia efektywów Komitetu do MSW[26]. Ponadto Biuro Polityczne powoływało kolejne komisje, które miały na celu zbadanie „łamania praworządności ludowej”, i podejmowało wiele decyzji personalnych. Można więc stwierdzić, iż kierownictwo partyjne rzeczywiście na bieżąco nadzorowało działalność bezpieki.

Ważnym, choć mało znanym elementem funkcjonowania KdsBP były relacje z bratnimi służbami. Współpraca aparatów bezpieczeństwa przybierała – na niektórych rzecz jasna odcinkach – charakter sformalizowany. Na przykład w czerwcu 1955 r. Komitet podpisał z Sekretariatem Stanu ds. Bezpieczeństwa NRD porozumienia „O wspólnym zwalczaniu wrogich ośrodków w Berlinie Zachodnim i Niemczech Zachodnich” oraz „O możliwościach wykorzystywania obywateli NRD lub osób zamieszkałych na terenie NRD przez organa Komitetu”[27]. Rok później do Polski przyjechała grupa oficerów operacyjnych Stasi. W porozumieniu ze stroną polską prowadziła ona werbunek tajnych współpracowników wśród osób, które zgłosiły chęć emigracji do RFN[28]. 13 czerwca 1956 r. Komitet zatwierdził treść porozumienia między Departamentem V a Zarządem VII KGB w sprawie zabezpieczania sowieckich transportów kolejowych na obszarze PRL. Jeszcze wiosną 1955 r. delegacja KdsBP przebywała w Moskwie, gdzie przeprowadziła rozmowy – zapewne z udziałem przedstawicieli innych państw obozu sowieckiego – m.in. na temat podjęcia nowej polityki wobec emigracji, która miała polegać nie tylko na inwigilowaniu i destrukcji, ale też na „przyciąganiu”[29]. Obecny stan badań nad stosunkami polskiej bezpieki z bliźniaczymi instytucjami z innych krajów komunistycznych można śmiało określić jako początkowy, dlatego trudno stwierdzić, czy w porównaniu z latami stalinowskimi nastąpiła zasadnicza zmiana. Wydaje się jednak, że podpisywanie umów było pewnym novum w tych relacjach, uprzednio opierających się najczęściej na instytucji sowietników[30]. Nie znaleziono do tej pory żadnych dokumentów, które by poświadczały, że np. minister Radkiewicz lub jego zastępcy jeździli na jakieś rozmowy do Moskwy. W grudniu 1953 r., przed powstaniem KdsBP, ale już po śmierci Stalina, pierwsza grupa funkcjonariuszy bezpieki, 35-osobowa, pojechała na dwuletni kurs do szkoły w Moskwie, co można uznać za oznakę zmiany w stosunkach Łubianki z „młodszymi braćmi”. Absolwenci tego kursu wrócili do kraju w pierwszej połowie 1955 r.

Ze zmianami w bezpiece współgrała przeprowadzana dosyć energicznie, ale nie nazbyt gwałtownie, likwidacja kilku instytucji o charakterze represyjnym: 23 grudnia 1954 r. – Komisji Specjalnej do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym, która była prawdziwym biczem na „prywatną inicjatywę” i pracowników handlu, ale skazywała także za „antypaństwową propagandę”, a 5 kwietnia 1955 r. – Wojskowych Sądów Rejonowych (i takichże prokuratur), które orzekały bodaj większość wyroków za przestępstwa polityczne. Kierownictwo Komitetu zmieniło lub zniosło część dotychczasowych przepisów, w tym te najbardziej restrykcyjne. 3 lutego 1955 r., a więc już po „rozliczeniowym” plenum KC, uchylono rozkaz nr 05/54 z 3 marca 1954 r., który w zamyśle ministra Radkiewicza miał „ucywilizować” śledztwa, niemniej przewidywał, że dopuszczalny jest – oczywiście w „specjalnych przypadkach” – czterdziestogodzinny konwejer[31]. Parę dni wcześniej uznano, iż utraciły moc wszystkie przepisy wewnętrzne powstałe w latach 1944–1946. Zarządzeniem z 28 stycznia 1955 r. zredukowano liczbę referatów ochrony: pozostawiono je tylko w przedsiębiorstwach prowadzących „produkcję specjalną” (np. uzbrojenie, materiały wybuchowe). W marcu zniesiono obowiązek występowania przez funkcjonariuszy o zgodę na zawarcie małżeństwa, której towarzyszyły dosyć szczegółowe kwestionariusze osobowe kandydata na współmałżonka. Ukoronowaniem zmian była wspomniana uchwała Komitetu z 11 marca „o zasadach pracy z agenturą, prowadzenia rozpracowań agenturalnych i ewidencji operacyjnej” oraz dwie instrukcje wydane z tą samą datą i będące jej rozwinięciem: nr 03/55 – „o zasadach prowadzenia rozpracowania agenturalnego i ewidencji operacyjnej w organach bezpieczeństwa publicznego” oraz nr 04/55 – „o zasadach pracy z agenturą w organach bezpieczeństwa publicznego”[32]. Za nimi szły kolejne wewnętrzne akty normatywne, takie jak instrukcje o trybie rejestracji i technice ewidencji operacyjnej lub o pracy z agenturą celną. 23 czerwca 1955 r. zarządzono aktualizację rozrośniętych do monstrualnych rozmiarów kartotek ogólnoinformacyjnych (ponad 5 mln zarejestrowanych), które już „aktualizowano” w 1954 r. Tym razem nakazano zniszczenie kart jedenastu kategorii zarejestrowanych (m.in. osób, które nie podpisały tzw. apelu sztokholmskiego w obronie pokoju lub nie podjęły subskrypcji Pożyczki Narodowej Rozwoju Sił Polski). W kartotekach miały pozostać adnotacje o osobach należących „tylko” do 32 kategorii.

Porządkowanie „bezpieczniackiego” podwórka bez wątpienia było potrzebne i odpowiadało oczekiwaniu, żeby „coś się zmieniło” (na lepsze), ale nie mogło uzdrowić sytuacji w resorcie. Funkcjonariusze operacyjni otrzymywali sprzeczne sygnały: z jednej strony nowo mianowany przewodniczący Komitetu podczas przywoływanej narady 17 kwietnia 1956 r. przekonywał, że „wróg wewnętrzny wzmoże swoją aktywność”, z drugiej zaś nakazywano funkcjonariuszom zweryfikować wszystkie prowadzone rozpracowania. W rezultacie od stycznia 1955 do maja 1956 r. do archiwum złożono dokumentację dotyczącą 846 tys. spraw, do dalszego prowadzenia pozostawiono natomiast około 14 tys. Wraz ze spadkiem liczby rozpracowań i redukcjami pracowników szybko zmniejszała się sieć agenturalna: w 1954 r. liczyła 75 839 tajnych współpracowników, w 1955 r. – 36 085, w 1956 r. – 19 941[33]. Ponadto mnożyły się skargi na trudności w pracy z agenturą. Zdecydowanie spadła liczba aresztowań – co było do niedawna głównym wskaźnikiem aktywności operacyjnej – z blisko 5 tys. w 1954 r. do około 1,5 tys. w 1956 r.[34] Krótko mówiąc, w porównaniu z latami poprzednimi był to stan niemal chaosu. Pogłębiające się rozbieżności w kierownictwie partii, rozluźnienie kontroli cenzorskiej nad prasą, ożywienie się rozmaitych „wrogów” wzmagały dezorientację i – według oceny Pszczółkowskiego – demoralizację. W związku ze znanym przebiegiem VIII Plenum KC PZPR (tzw. październikowego) przez cały kraj przetaczała się fala zebrań partyjnych i wieców, która nie ominęła bezpieki. „W pewnym momencie – wspominał Franciszek Szlachcic, ówcześnie kierownik WUdsBP w Katowicach – wszystko pękło. W centrali i we wszystkich województwach odbywały się spontaniczne i organizowane zebrania [...]. W poznańskim urzędzie bezpieczeństwa zgłoszono propozycję zniesienia Służby Bezpieczeństwa jako organizacji skompromitowanej i zbędnej w warunkach demokracji”[35].

Aby zapobiec rozpadowi aparatu bezpieczeństwa, w ekspresowym tempie przygotowano projekt głębokiej reorganizacji, drugiej już w ciągu niespełna dwóch lat: 13 listopada sejm uchwalił ustawę „o zmianie organizacji naczelnych organów administracji publicznej w zakresie bezpieczeństwa publicznego”[36], zgodnie z którą do zakresu działalności ministra spraw wewnętrznych włączono „sprawy ochrony ustroju ludowo-demokratycznego ustalonego w Konstytucji PRL i interesów Państwa przed wrogą działalnością szpiegowską i terrorystyczną”. Komitet formalnie przestał istnieć 28 grudnia. Na stanowisku ministra spraw wewnętrznych nie nastąpiła zmiana, pozostało też czterech dotychczasowych wiceministrów, do których dołączyło dwóch kolejnych: Antoni Alster i Mieczysław Moczar. Objęli oni nadzór nad departamentami i jednostkami operacyjnymi wchodzącymi w skład Służby Bezpieczeństwa, czyli „bezpieczniacką” częścią MSW. Sienkiewicz wrócił na stanowisko szefa wywiadu, Paszkowski i Bąkowski przeszli do KG MO, a Ptasiński i Pszczółkowski do aparatu partyjnego. 28 listopada prezes Rady Ministrów wydał zarządzenie nr 347 o ponownym włączeniu GZI do MON[37], co definitywnie zakończyło krótką historię Komitetu Rady Ministrów do spraw Bezpieczeństwa Publicznego. Wraz z likwidacją Komitetu z aparatu usunięto bonzów lub „baronów” bezpieki, którzy od 1944 lub 1945 r. odgrywali w niej ważne role. Do grona tego należeli np. Julia Brystygier, Józef Czaplicki, Jan Górecki, Faustyn Grzybowski, Jan (Iwan) Kisielow. Wkrótce po nich na fali „oczyszczania” aparatu zwolniono m.in. Józefa Kratkę i Michała Taboryskiego. Jeśli uwzględnić również tych, którzy utracili stanowiska w bezpiece i zostali z niej zwolnieni nieco wcześniej (np. Adama Humera lub Mikołaja Orechwę), można powiedzieć, iż zawirowania w kraju i w samym resorcie, które nastąpiły w latach 1954–1956, stworzyły możliwość awansu nowemu pokoleniu. Przede wszystkim funkcjonariuszom zaczynającym w tym okresie pracę na niskich lub bardzo niskich stanowiskach. To właśnie oni kształtowali praktykę działania SB w następnych dziesięcioleciach.

Nota edytorska

Niniejszy tom, piąty z kolei[38], zawiera podstawowe dokumenty aparatu bezpieczeństwa, niemające charakteru normatywnego. Znaczną jego część stanowią protokoły posiedzeń Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego, mniej jest natomiast protokołów narad i odpraw, które przeważały we wcześniejszych tomach. Wynika to z faktu, że w Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej znajduje się kompletny zbiór protokołów Komitetu (75). Ich publikacja umożliwia przyjrzenie się codziennej (formalnie rzecz biorąc – cotygodniowej) pracy centrali bezpieki. Jeśli chodzi o drugą kategorię protokołów, to brakuje pełnego, wiarygodnego wykazu wszystkich odpraw i narad na szczeblu centralnym z udziałem szefów urzędów wojewódzkich, dyrektorów departamentów, a niekiedy także „aktywu partyjnego”. W rezultacie nie wiadomo, ile tych spotkań się odbyło i czy zachowane materiały obejmują wszystkie. Z jednych narad zachowały się pojedyncze wystąpienia, najczęściej referaty i podsumowania dyskusji, z innych pełne zapisy (np. z pierwszej narady, która odbyła się w dniach 10–11 grudnia 1954 r.). Jednakże nawet wtedy, gdy mamy kompletny zapis spotkania, nie publikujemy go w całości, gdyż rozbudowałoby to nadmiernie objętość książki. O ile w tomach poprzednich zamieszczono wyłącznie dokumenty MBP lub jego dotyczące, o tyle w tym uwzględniono również materiały Głównego Zarządu Informacji WP, z okresu, kiedy instytucja ta była podporządkowana Komitetowi (dok. nr 9).

W niniejszym tomie zrezygnowano z powszechnie stosowanego chronologicznego układu źródeł. Podzielono je na dwie grupy: jedną stanowią materiały z narad i odpraw, a drugą protokoły posiedzeń KdsBP.

Publikowane dokumenty nie były skracane. Uwspółcześniono w nich ortografię, uzupełniono interpunkcję, ujednolicono zapis dat, skrótów i nazwisk występujących w kilku wersjach (Brystygier lub Bristigier, Jewdokimienko lub Jewdokimenko), skorygowano drobne błędy gramatyczne. Nieautoryzowane transkrypty zapisu magnetofonowego narad lub odpraw wymagały licznych ingerencji redakcyjnych, dla ułatwienia lektury nie zaznaczono ich jednak w tekście. Wyróżnienia występujące w źródłach oddano za pomocą czcionki wytłuszczonej. Nie uwzględniono dopisków na marginesach i odręcznych podkreśleń.

Przy opracowywaniu przypisów korzystaliśmy z życzliwej pomocy koleżanek i kolegów, szczególnie dziękujemy Pawłowi Piotrowskiemu i Bogusławowi Kopce.

Struktura organizacyjna
Komitetu Rady Ministrów do spraw Bezpieczeństwa Publicznego
(samodzielne jednostki operacyjne)

Departament I (wywiad) – w MBP Departament VII[39]

Departament II (kontrwywiad) – w MBP Departament I

Departament III (walka z wrogą działalnością) – w MBP Departament III i Samodzielny Wydział do Walki z Bandytyzmem

Departament IV (ochrona gospodarki narodowej) – w MBP Departament IV i Inspektorat Wiejski

Departament V (ochrona komunikacji) – w MBP Departament VIII

Departament VI (Kościoły i związki wyznaniowe) – w MBP Departament XI

Departament VII (śledczy) – w MBP Departament Śledczy

Departament VIII (ochrona rządu) – w MBP Departament Ochrony Rządu

Departament IX (technika operacyjna) – w MBP w gestii Departamentu II

Departament X (ewidencja operacyjna) – w MBP w gestii Departamentu II

Wydział „B” (obserwacja) – w MBP Wydział „A”; od 15 XII 1955 r. – Biuro „B”

Departament Kadr i Szkolenia – w MBP trzy odrębne: Departament Kadr, Departament Szkolenia i Biuro ds. Funkcjonariuszy

Biuro „A” (szyfry) – w MBP Biuro „C”

Biuro „W” (perlustracja korespondencji) – w MBP w Departamencie II

DOKUMENTY

Materiały z narad i odpraw Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 1

[1954 grudzień 10, Warszawa] – Referat przewodniczącego Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego Władysława Dworakowskiego na naradę aktywu partyjno-służbowego organów bezpieczeństwa publicznego[1]

Ściśle tajne[a]

Egz. nr ...[b]

W ostatnich dniach listopada br. Biuro Polityczne [KC PZPR] obradowało[2] nad podstawowym zagadnieniem prawidłowego kierownictwa partyjnego, nad metodami i stylem codziennej pracy kierowniczych organów partyjnych i państwowych, nad sprawą kolegialności w pracy kierownictwa i nad jego więzią z aktywem partyjnym i państwowym, wskazało na konieczność głębszego i skuteczniejszego niż dotąd przestrzegania zasady kolegialności w pracy kierownictwa, co jest warunkiem umacniania leninowskiego stylu pracy i leninowskich zasad demokracji wewnątrzpartyjnej w całokształcie działalności, zarówno kierownictwa partyjnego, jak i w codziennej pracy aktywu partyjnego i wszystkich organizacji partyjnych.

Biuro Polityczne przeprowadziło krytyczną ocenę pracy samego Biura Politycznego i Sekretariatu KC, Prezydium Rządu i pozostałych kierowniczych organów zarówno partyjnych, jak i państwowych. W szczególności Biuro Polityczne zajęło się sytuacją, jaka ujawniła się w niektórych ogniwach MBP po zdemaskowaniu prowokatora [Józefa] Światły[3] i ujawnieniu niewłaściwych metod pracy i śledztwa w b[yłym] Departamencie X i Departamencie Śledczym MBP.

Ocena ta była przedmiotem obrad centralnego aktywu partyjnego[4], który uznał za słuszne podjęte w tej dziedzinie uchwały i wytyczne Biura Politycznego. Z inicjatywy Biura Politycznego odbywa się dzisiejsza narada aktywu partyjnego organów bezpieczeństwa publicznego.

Rozważając zagadnienia usprawnienia metod kierownictwa partyjnego, Biuro Polityczne zwróciło uwagę na szereg ujemnych objawów, zarówno w życiu partyjnym, jak i państwowym, wyrażających się w szkodliwym kulcie jednostki, w naruszaniu zasad kolegialności w pracy kierownictwa, nieprzestrzeganiu demokracji wewnątrzpartyjnej i hamowaniu krytyki, określając je jako odstępstwa od leninowskich norm życia partyjnego. Zasada kolegialności – jako podstawowa metoda kierowania – nie była konsekwentnie i wszechstronnie przestrzegana w pracy kierowniczych organów partyjnych, społecznych i państwowych. Traktowana była częstokroć jako formalność sprowadzająca się do posiedzeń przy hamowaniu inicjatywy poszczególnych towarzyszy.

Wypaczanie zasady kolegialności w pracy kierowniczych organów pogłębiało szkodliwy funkcjonalizm i wpływało ujemnie na wzrost naszej kadry, która obracała się w kręgu wąskoresortowych zagadnień i nie mogła żyć i oddychać pełnią naszego życia partyjnego i państwowego.

Zastanawiając się nad przyczynami tego stanu, Biuro Polityczne stwierdziło, że zasada kolegialności nie jest konsekwentnie i wszechstronnie przestrzegana w pracy samego Biura Politycznego, że Komitet Centralny niedostatecznie realizuje w praktyce swoje funkcje naczelnej, kierowniczej instancji partyjnej.

Podobne braki występowały również w pracy rządu. Wyrażały się one w tym, że ministrowie obracali się w kręgu wąskoresortowych spraw, między innymi na skutek niedostatecznego informowania i przyciągania ich do decydowania w sprawach ogólnopaństwowych.

Biuro Polityczne wskazało również na wypaczenie zasad demokracji wewnątrzpartyjnej, wyrażające się w żółwim tempie rozwoju krytyki i samokrytyki, w formalnym jej charakterze, w braku konsekwentnej realizacji w codziennej praktyce założeń statutu partii, [c]w poważnych niedomaganiach kierownictwa partyjnego organizacjami masowymi[c], w tendencjach do komenderowania i ignorowania inicjatywy aktywu instancji i organizacji partyjnych.

Podstawową przyczyną tych ujemnych objawów w naszym życiu partyjnym i państwowym jest jaskrawy brak kontroli i zaniedbanie leninowskich zasad pracy organizacji partyjnej. Odbijało się to ujemnie na prawidłowym rozwoju życia partyjnego, na więzi partii z masami, wpływało na zbiurokratyzowanie i zurzędniczenie aparatu partyjnego i państwowego. Skuwało to inicjatywę i samodzielność poszczególnych ogniw partyjnych i państwowych, pogłębiało asekuranctwo, znieczulało na sygnały mas pracujących, na ich bolączki i potrzeby, powodowało, że żywa walka o wcielenie dyrektyw partii w życie zastępowana była deklaratywnością.

Biuro Polityczne przyszło z samokrytyczną oceną swej pracy i krytyczną oceną metod i stylu pracy kierowniczych organów partyjnych, społecznych i państwowych na centralny aktyw partyjny, licząc na jego pomoc.

Przebieg [posiedzenia] aktywu partyjnego, jego krytyczne uwagi, utorowały – jak to podkreślił w podsumowaniu tow. Bierut – drogę do szerokiej krytyki w życiu naszej partii. Dorobkiem tego [posiedzenia] aktywu jest to, iż była to samokrytyka z góry, połączona z rzeczową, partyjną krytyką od dołu.

Biuro Polityczne wysłuchało sprawozdania specjalnej komisji Biura Politycznego w składzie: tow. tow. Witolda[5], [Franciszka] Mazura[6] i [Adama] Dolińskiego[7], powołanej do zbadania stosunków i metod pracy w organach MBP[8], zwłaszcza w Departamencie Śledczym i Departamencie X, w którym działał prowokator Światło. Biuro Polityczne zatwierdziło zaproponowane przez komisję sankcje organizacyjne w stosunku do osób bezpośrednio odpowiedzialnych za brutalne i karygodne łamanie wytycznych partii oraz zasad praworządności ludowej na tych odcinkach pracy. Wspomniana komisja specjalna Biura Politycznego przeprowadziła w ciągu tego czasu gruntowne zbadanie stosunków i metod pracy w departamentach podległych bezpośrednio kierownictwu byłego wiceministra [Romana] Romkowskiego[9] i w szczególności w dawnym X Departamencie, który został zlikwidowany na początku bieżącego roku[10], jak również w Departamencie Śledczym tego okresu, kiedy podlegał on byłemu dyrektorowi [Józefowi] Różańskiemu[11], obecnie aresztowanemu[12] i znajdującemu się w dyspozycji organów sądowych, bezsprzecznie stwierdzone przez komisję jaskrawe nadużycia władzy, stosowanie niedopuszczalnych i karygodnych metod śledztwa wbrew istniejącym zarządzeniom.

Komisja Biura Politycznego stwierdziła, że nadużycia tego typu mogły mieć miejsce w warunkach braku należytej kontroli ze strony kierowników resortu.

Po wysłuchaniu sprawozdania komisji Biuro Polityczne przyjęło w tej sprawie następujące uchwały:

1) Przedłożyć na najbliższe plenum Komitetu Centralnego, które odbyć się ma w połowie grudnia[13], wniosek o wykluczenie z partii byłego wiceministra MBP Romkowskiego za to, że:

a) dopuścił w podległych mu działach pracy do jaskrawych przejawów samowoli, łamania praworządności ludowej, stosowania niedopuszczalnych metod w śledztwie i zawikłania szeregu spraw,

b) dopuszczał się jaskrawego naruszenia obowiązujących zasad w chronieniu dokumentów i tajemnic państwowych w podległym mu dziale pracy,

c) doprowadził w podległym mu dziale pracy do głębokich wynaturzeń ideologicznych i sam uległ tym wynaturzeniom, co przejawiło się najjaskrawiej zarówno w faktach systematycznego naruszania w praktyce kierunkowych wytycznych oraz obowiązujących rozporządzeń i rozkazów ministra, jak też w okłamywaniu kierownictwa partii, a wreszcie w próbach zatarcia stanu faktycznego i zajmowaniu wykrętnej, niepartyjnej postawy w przesłuchaniach przed komisją Biura Politycznego.

2) Biuro Polityczne postanowiło wykluczyć z partii byłego dyrektora X Departamentu [Anatola] Fejgina[14] za to, że:

a) tolerował w stosunku do swego zastępcy, którym był prowokator Światło, jego rozkład moralny, postawę antypartyjną, stosowane przez niego metody beriowskie w pracy, otaczając go ślepym, bezkrytycznym zaufaniem, ignorując odpowiednie ostrzeżenia i sygnały ze strony organizacji partyjnej, ukrywając te ostrzeżenia przed kierownictwem partii, wprowadzając systematycznie kierownictwo partii w błąd przez nieodpowiednią, bałwochwalczą charakterystykę Światły jako swego zastępcy,

b) doprowadził do karygodnego wynaturzenia zadań w kierowanym przez niego dziale pracy, stawiając te ogniwa aparatu bezpieczeństwa, które mu podlegały, ponad wszelką kontrolę organizacji partyjnej i usiłując postawić je ponad partię. Równocześnie ukrył te tendencje przed kierownictwem partii i stoczył się na pozycje antypartyjne.

3) Biuro Polityczne postanowiło wykluczyć z partii i oddać pod sąd byłego dyrektora Departamentu Śledczego Różańskiego w związku z nadużyciami, jakie stwierdziła komisja Biura Politycznego.

Biuro Polityczne wysłuchało również sprawozdania komisji Biura Politycznego[15] powołanej do opracowania zasad reorganizacji Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego przez powołanie dwóch odrębnych resortów oraz określenie zakresu ich działania. Podjęto szereg zasadniczych uchwał, jak utworzenie Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, utworzenie Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego, oraz zatwierdzono szereg niezbędnych wytycznych dla pracy Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego i poszczególnych ogniw aparatu Ministerstwa Spraw Wewnętrznych.

Zgodnie z tymi uchwałami do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych przejdą z dotychczasowego Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego następujące działy i służby: Milicja Obywatelska, Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Wojska Ochrony Pogranicza, więziennictwo, Biuro Paszportów Zagranicznych, Biuro Wojskowe, Służba Zdrowia (z obowiązkiem obsługiwania organów bezpieczeństwa publicznego), większość dotychczasowych działów gospodarczych, jak kwatermistrzostwa, zaopatrzenia itd., z Urzędu Rady Ministrów sprawy społeczno-administracyjne oraz szereg spraw z Ministerstwa Gospodarki Komunalnej.

Na podstawie uchwały nr[d] Rady Ministrów z dnia ...[e] zakres działania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego obejmuje należące dotychczas do właściwości Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego sprawy:

a) walki z działalnością obcego wywiadu, uprawianego przez państwa kapitalistyczne i związane z nimi wywiady reakcyjnych ugrupowań emigracyjnych,

b) walki z wrogą działalnością resztek podziemia reakcyjnego i próbami tworzenia nielegalnych organizacji, ich działalnością polityczną i terrorystyczną,

c) walki z wrogą działalnością niemieckich elementów rewizjonistycznych,

d) walki z dywersją, sabotażem i szkodnictwem uprawianym przez wroga na odcinku gospodarki narodowej,

e) prowadzenie wywiadu przeciw działalności wywiadu państw kapitalistycznych i związanych z nimi ośrodków reakcyjnej emigracji działających przeciw Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, jak również prowadzenie działalności dla zdobycia niezbędnych informacji z dziedziny politycznej, ekonomicznej i naukowo-technicznej.

Struktura Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego zostaje w zasadzie oparta na dotychczasowej strukturze aparatu operacyjnego Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, z następującymi zmianami:

– Departament IV i Inspektorat Wiejski zostają połączone w jeden departament walki z wrogą działalnością w przemyśle i rolnictwie.

– Samodzielny wydział dla walki z bandytyzmem zostaje włączony w departament walki z podziemiem reakcyjnym.

– Zostaje utworzony oddzielny Departament Techniki Operacyjnej i Instytut Techniki Operacyjnej.

– Departamenty Kadr, Szkolenia i Biuro do spraw Funkcjonariuszy zostają połączone w jeden Departament Kadr i Szkolenia.

Niezależnie od tego pozostają niezbędne służby pomocnicze, jak łączność, finanse itp.

Organami terenowymi Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego są wojewódzkie i powiatowe urzędy do spraw bezpieczeństwa publicznego.

Struktura wojewódzkich urzędów jest w zasadzie oparta na strukturze Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego, z tym że w zależności od szczególnych warunków terenu mogą być tworzone sekcje zamiast wydziałów, a także mogą być tworzone przez Komitet, za zgodą prezesa Rady Ministrów, inne wydziały.

Reorganizacji ulegną powiatowe urzędy [do spraw] bezpieczeństwa publicznego, a zakres ich działalności zostanie poważnie ograniczony. W związku z reformą podziału administracyjnego państwa[16] przewiduje się w przyszłości utworzenie w niektórych powiatach delegatur powiatowych do spraw bezpieczeństwa publicznego.

W zależności od charakteru politycznego i ekonomicznego powiatu mogą być przez Komitet do spraw Bezpieczeństwa Publicznego tworzone w powiatowych urzędach do spraw bezpieczeństwa publicznego referaty dla specjalnych zadań, np.:

a) referat kontrwywiadowczy – w powiatach granicznych i morskich,

b) referat walki z podziemiem reakcyjnym – w powiatach o dużym nasileniu reakcyjnego podziemia,

c) referat walki z wrogą działalnością w przemyśle – w powiatach uprzemysłowionych,

d) referat walki z wrogą działalnością reakcyjnego kleru – w powiatach o dużym nasileniu tej działalności.

Fakt oddzielenia od organów bezpieczeństwa takich dużych aparatów, jak np. Milicja Obywatelska, Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Wojska Ochrony Pogranicza, więziennictwo, sam w sobie zawiera poważne możliwości koncentracji i nacelowania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego na jego właściwe zadanie, na walkę z działalnością antypaństwową. Zawężenie zakresu działalności organów bezpieczeństwa przez odjęcie szeregu zagadnień charakteru administracyjnego, porządkowego, kryminalnego, który częstokroć przeważał w pracy terenowych ogniw aparatu, uczyni aparat bezpieczeństwa bardziej operatywnym, bardziej sprężystym organem władzy państwowej, wypełniającym prawidłowo zadania postawione przez partię i rząd.

Na czoło zadań obydwu nowych instytucji państwowych musi być wysunięta troska o praworządność ludową, albowiem naruszenia praworządności podrywają zaufanie do władzy ludowej. Obydwa nowe resorty państwowe wykonujące zadania partii i rządu w toku codziennej pracy będą ze sobą ściśle współdziałać na szeregu odcinków. Szczególnie ścisłe współdziałanie organów bezpieczeństwa powinno być z organami Milicji Obywatelskiej, w zakresie pomocy organów MO przy wykonywaniu różnych zadań związanych z bezpieczeństwem kraju, Korpusem Bezpieczeństwa Wewnętrznego – w zakresie udzielania niezbędnej ilości wojsk dla operacji przeciwko bandom zbrojnym – oraz Wojskami Ochrony Pogranicza – w zakresie pomocy przy wykonywaniu niezbędnych czynności operacyjnych przez organa bezpieczeństwa. Zasady tego współdziałania będą ustalone przez specjalne instrukcje i zarządzenia wydane przez kierownictwo obu resortów.

Ulegną likwidacji nadmiernie rozbudowane referaty ochrony na obiektach przemysłowych. Utrzymane zostaną tylko komórki do spraw bezpieczeństwa publicznego o znacznie zmniejszonej ilości pracowników na obiektach przemysłu specjalnego i na innych, szczególnie ważnych obiektach, których wykaz zostanie odrębnie ustalony.

Wytyczne Biura Politycznego zmierzają do odciążenia aparatu bezpieczeństwa publicznego od szeregu czynności i prac, które dotychczas wykonywały organa bezpieczeństwa i które prowadziły do niepożądanej ingerencji organów bezpieczeństwa w różne dziedziny życia kraju.

Następujące zagadnienia odchodzą z zakresu działania organów bezpieczeństwa i zostaną przekazane do innych ogniw aparatu państwowego:

1) Walka z bandytyzmem pospolitym przechodzi w całości do kompetencji organów Milicji Obywatelskiej. Organa bezpieczeństwa publicznego będą zajmowały się walką z bandytyzmem i terrorem politycznym, związanym z reakcyjnym podziemiem.

2) Walka z pożarami na wsi przechodzi do kompetencji organów Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (Milicja Obywatelska i Straż Pożarna). Organa bezpieczeństwa publicznego skoncentrują swoją działalność na wykrywaniu sprawców pożarów o charakterze dywersyjnym.

3) Walka ze szkodnictwem wynikającym z niedbalstwa w całości przechodzi do organów prokuratury i Milicji Obywatelskiej. Organa bezpieczeństwa zajmą się zwalczaniem szkodnictwa zorganizowanego przez wrogie elementy.

4) Wszelkie dochodzenia w sprawach awarii i nieszczęśliwych wypadków przy pracy będą prowadziły organa prokuratury i właściwe resorty gospodarcze. Organa bezpieczeństwa zajmą się ujawnianiem sprawców dywersji, którzy mogą prowadzić swoją działalność pod maską awarii.

5) Całokształt ochrony zewnętrznej obiektów przemysłowych, jak: straż przemysłowa, system przepustkowy, kierownictwo tajnymi kancelariami – zostaje przekazany do odpowiednich resortów gospodarczych.

6) Opiniowanie do wojska, szkół wyższych, wyjazdów do stref nadgranicznych, w sprawie obywatelstwa itp. przechodzi do odpowiednich instancji aparatu państwowego, z wyjątkiem kategorii zastrzeżonych oddzielnymi instrukcjami.

Dekrety rządu z dnia ...[f] oznaczają poważną reformę naszej administracji państwowej[17]. Polityczny sens tej reformy polega na tym, że zmierza ona do dalszego wzmocnienia ochrony porządku publicznego, własności społecznej, bezpieczeństwa i mienia obywateli, że rozszerza prawa i zadania rad narodowych w zakresie zabezpieczenia porządku i ładu wewnętrznego, że przyczynia się do pogłębienia kontroli społecznej i zacieśnienia więzi organów państwowych z masami pracującymi, że zmierza konsekwentnie do dalszego umocnienia i pogłębienia praworządności ludowej. Wyraża się to między innymi w tym, że Milicja Obywatelska podlegać będzie nadzorowi i kontroli właściwych prezydiów rad narodowych w całej swej działalności dotyczącej ochrony ładu i porządku publicznego na terenie działania rady narodowej oraz w zakresie skarg i zażaleń na działalność funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej.

Uchwały i wytyczne Biura Politycznego posiadają doniosłe znaczenie dla właściwego ustawienia aparatu bezpieczeństwa publicznego w systemie władzy ludowej, dla dokonania gruntownych zmian w stylu i metodach pracy operacyjnej, dla przeprowadzenia głębokiej, krytycznej oceny pojęć, przyzwyczajeń, zakorzenionych norm i nawyków we wszystkich dziedzinach pracy agenturalno-śledczej. Gruntownego zwrotu i całkowitego przestawienia systemu pracy nie dokonamy bez uporczywej walki o prawdę obiektywną, bez głębokiej wiary w masy i bez zrozumienia przemian zachodzących w narodzie, bez walki z wrogiem tylko tam, gdzie on faktycznie działa.

Tylko bojowa, głęboka partyjna postawa każdego pracownika bezpieczeństwa publicznego w każdej dziedzinie jego pracy i życia zapewni wykonanie nowych zadań w służbie narodu, które stawia przed nami partia i rząd.

Doniosłe znaczenie dla dokonania zwrotu ma powołanie przez Radę Państwa Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego. Komitet ten, w odróżnieniu od Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, jest ciałem kolektywnym, co winno zapewnić prawidłowe kierowanie tym ważnym ogniwem aparatu państwowego. Komitet rozpatruje na swoich posiedzeniach (które odbywać się będą raz w tygodniu) plany ważniejszych przedsięwzięć operacyjnych i śledczych oraz sprawozdania z wykonania tych przedsięwzięć, wysłuchuje sprawozdania z przebiegu spraw o większym znaczeniu państwowym, zatwierdza projekty rozkazów, instrukcji i ważniejszych wytycznych określających zadania, kierunek i metody pracy Komitetu i jego organów, rozpatruje w miarę potrzeb podstawowe problemy działalności departamentów Komitetu i wojewódzkich urzędów do spraw bezpieczeństwa publicznego oraz ważniejsze zagadnienia organizacyjne, kadrowe i etatowe. Oczywiście kolegialność w pracy Komitetu w niczym nie narusza zasady personalnej odpowiedzialności wszystkich jego członków za działy, którymi kieruje, oraz przewodniczącego za całokształt pracy resortu. Kolegialna praca Komitetu i przeniknięcie duchem pracy kolektywnej całego aparatu podniesie poziom i zapewni prawidłowość decyzji, pozwoli na uniknięcie błędów, zwiększy poczucie odpowiedzialności i wzmocni kontrolę.

Poważne znaczenie dla nowego ustawienia organów bezpieczeństwa mają wytyczne Biura Politycznego w sprawie unormowania stosunków, jakie ułożyły się między organami bezpieczeństwa a aparatem kadrowym w administracji państwowej. Wiadomo powszechnie, że dotychczasowa praktyka wzajemnych stosunków między aparatem bezpieczeństwa a aparatem kadrowym instytucji państwowych wykazuje szereg nienormalności. Poszczególne ogniwa aparatu operacyjnego bezpieczeństwa publicznego rzekomo w imię wyższych operacyjnych interesów wtrącają się do polityki kadrowej, usiłują wpłynąć na różne zmiany, przesunięcia, zwolnienia, przyjęcia – w większości wypadków bez uzasadnienia. Z drugiej strony aparat kadrowy bez żadnej potrzeby żąda często od organów bezpieczeństwa publicznego wypowiadania się odnośnie [do] przydatności poszczególnych osób. Obecnie zmierzamy w kierunku kategorycznego zakazu pracownikom organów bezpieczeństwa ingerencji w politykę kadrową prowadzoną przez aparat administracji państwowej i gospodarczej oraz zakazu udzielania przez pracowników organów bezpieczeństwa wszelkich informacji i opinii pracownikom aparatu kadrowego. Wyjątek tu będą stanowić określone kategorie osób wyjeżdżających za granicę lub mających styk z zagranicą oraz zatrudnionych w ściśle określonych działach pracy związanych z obronnością kraju. Zasady wypowiadania się w tych sprawach określi specjalna instrukcja wydana przez Komitet do spraw Bezpieczeństwa Publicznego. Kładzie to wreszcie kres szkodliwym skutkom, jakie wynikały na tle ingerencji pracowników organów bezpieczeństwa w politykę kadrową.

Łączy się to z ogólnym nastawieniem partii sprowadzenia do właściwej roli aparatu kadrowego i wzmocnienia odpowiedzialności administracji państwowej i gospodarczej oraz instancji partyjnych za prawidłowy dobór, rozstawienie i wychowanie kadr.

Likwidacja referatów ochrony na zakładach pracy ma ogromne znaczenie polityczne, a nie strukturalne. Referaty ochrony zajmowały się różnego rodzaju ingerencjami w sprawy administracyjne zakładów pracy, rozbudowywały szeroką sieć informacyjną, w przytłaczającej większości wśród klasy robotniczej, stosowały szkodliwą praktykę masowych przesłuchań, wtrącały się do polityki personalnej. W ten sposób masowa rozbudowa referatów ochrony na zakładach pracy była w samym założeniu fałszywa. Referaty ochrony stały się czynnikiem hamującym śmiały rozwój krytyki na zakładach pracy i wzrost poczucia odpowiedzialności załogi za swój zakład. Na zakładach pracy w ciągu ostatnich lat poważnie wzrosły politycznie i organizacyjnie organizacje partyjne, aktywne są organizacje związkowe, wyrosła kadra działaczy gospodarczych, inżynieryjnych i technicznych. Zlikwidowanie referatów ochrony na zakładach przemysłowych przyczyni się niewątpliwie do dalszego podniesienia odpowiedzialności administracji zakładowej, organizacji partyjnej i związkowej oraz całej załogi za zabezpieczenie mienia państwowego i stworzenie odpowiedniej atmosfery na zakładzie sprzyjającej normalnemu tokowi produkcji.

Pozostają jednostki aparatu bezpieczeństwa z odpowiednio zmniejszoną ilością pracowników tylko na obiektach przemysłu specjalnego oraz na obiektach mających szczególne znaczenie dla gospodarki narodowej (dla przykładu: Kędzierzyn[18], Dwory[19]). Ilość tego rodzaju placówek na terenie kraju ograniczy się do kilkudziesięciu (wobec obecnych kilkuset).

Dotychczasowy stosunek organów bezpieczeństwa do polityki kadrowej instytucji państwowych i gospodarczych oraz masowa rozbudowa referatów ochrony na zakładach pracy ilustrują dobitnie niewłaściwe ustawienie organów bezpieczeństwa publicznego w systemie życia państwowego w kraju. To niewłaściwe ustawienie najostrzej wystąpiło w wypaczeniu charakteru pracy agenturalno-informacyjnej. Agentura jest podstawowym narzędziem kontrwywiadu dla walki z podziemiem, szpiegostwem, dywersją i inną antypaństwową działalnością. Jednak masowy werbunek informatorów i agentów, wykorzystywanie ich do zbierania informacji o nastrojach ludności, o stosunkach panujących w instytucjach i urzędach, w organizacjach społecznych itp., ingerencja w życie polityczne i gospodarcze kraju, naciski na obywateli są jaskrawym wyrazem dotychczasowej szkodliwej praktyki, która wynikała z fałszywego zrozumienia, że rządzenie krajem i kierowanie masami można w dużym stopniu zastąpić organami bezpieczeństwa.

W sytuacji, kiedy wróg po szeregu druzgocących uderzeń zmienił swą taktykę, przechodząc od odkrytego frontu walki przeciwko władzy ludowej do głębokiego agenturalnego działania z ukrycia, masowa sieć agenturalno-informacyjna staje się tym bardziej bezużyteczna. W sytuacji, kiedy w społeczeństwie dokonały się tak radykalne zmiany, że absolutna większość popiera politykę partii i rządu, masowa sieć agenturalno-informacyjna przeradza się jeszcze bardziej w czynnik kontroli i ingerencji organów bezpieczeństwa w różne dziedziny naszego życia, co wpływa niewątpliwie hamująco na aktywizację życia społecznego i politycznego.

Głównym błędem w dotychczasowej pracy agenturalno-informacyjnej, nawet w tej części, która nie miała zadań ogólnoinformacyjnych, było to, że była ona skierowana na rozpracowanie takich grup i osób, które nie powinny być przedmiotem zainteresowania organów kontrwywiadu.

Trafne rozeznanie wroga jest podstawowym warunkiem tego, by ciosy nasze szły we właściwym kierunku, by były celne i skuteczne, by organa bezpieczeństwa publicznego spełniały właściwą rolę w walce klasowej.

W tym rozeznawaniu nie ma w tej chwili ostrości widzenia, a często pokutuje fałszywe podejście i zła ocena.

Tysiące i dziesiątki tysięcy osób wywodzących się z burżuazyjnych i kontrrewolucyjnych formacji politycznych, z AK, WRN, PSL, obozu klerykalnego, z aparatu sanacyjnego itp., osób, które wczoraj stały na pozycjach wrogich i obcych Polsce Ludowej, są dzisiaj lojalnymi, a nierzadko aktywnymi obywatelami. Aparat nasz jednak wciąż jeszcze odnosi się do nich, jak gdyby się nic nie zmieniło, jak do wrogów, i przez rozpracowanie ich, obstawianie agenturą, stosowanie szykan różnego rodzaju stwarza wokół nich atmosferę nieufności, stwarza u nich samych poczucie niepewności i lęku i wytwarza w ten sposób w całych środowiskach niechęć do władzy ludowej oraz powoduje hamowanie dalszych procesów pozytywnych przemian społecznych.

Wiele szkody przynosi również pochopne podchodzenie jak do wrogów, do elementów chwiejnych, niewyrobionych politycznie, nieświadomych nosicieli obcych ideologicznie poglądów itp. Nieraz krytyczne wypowiedzi czy wystąpienia są niesłusznie kwalifikowane jako wrogie. Szczególnie nie może to mieć miejsca w stosunku do nieświadomych klasowo robotników i chłopów, a jak wskazuje statystyka aresztów, padają oni nadto często ofiarą błędnej i klasowo niesłusznej polityki represyjnej.

W chwili, kiedy partia walczy o to, by skupić najszersze warstwy społeczne we wspólnym Froncie Narodowym, tego rodzaju praktyka organów bezpieczeństwa publicznego staje w poprzek wysiłkom partii, jest sprzeczna z linią partyjną i utrudnia cementowanie Frontu Narodowego.

Główne niebezpieczeństwo, jakie ten stan rzeczy kryje dla samej pracy bezpieczeństwa publicznego, jest to, że właściwy wróg pozostaje poza obstrzałem naszej agentury, działa bezkarnie i uchodzi represjom.

Stwierdzenie, że ogromna ilość ludzi, że całe środowiska, które dawniej były przeciw władzy ludowej, dziś czynnie ją popierają, nie może wywołać u nas w najmniejszej mierze samouspokojenia. Przeciwnie. Sytuacja w świecie, zaostrzenie walki klasowej, nieustające naprężenie wywoływane przez imperialistów amerykańsko-angielskich i niemieckich, montowanie bloku wojennego, tworzenie agresywnej armii neohitlerowskiej, działające przeciw Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej zagraniczne ośrodki dywersyjno-szpiegowskie amerykańsko-adenauerowskie, emigranckie i inne – wszystko to każe nam wzmóc czujność i naprężyć siły w walce z wrogiem. Im większe są nasze sukcesy w budownictwie socjalistycznym w kraju, tym wścieklejsze są próby szpiegów i dywersantów imperialistycznych, by nam przeszkodzić.

Masowo są przerzucani do kraju z zagranicznych centrów szpiedzy. Ośrodki rewizjonistyczne uprawiają coraz bardziej intensywną i zuchwałą robotę, by podburzać do walki z państwowością polską ludność na terenach autochtonicznych[g]. Dywersja i sabotaż wyrządza poważne straty w gospodarce narodowej. Wojownicze i najbardziej zacięte jednostki i grupy spośród kułaków trwają w głuchej, wrogiej postawie politycznej i czyhają jedynie na osłabienie naszej czujności i bojowości, by przejść do wyraźnie aktywnej walki, by na nowo formować grupy podziemne i bandyckie dla hamowania rozwoju gospodarki socjalistycznej na wsi i osłabienia ustroju Polski Ludowej.

Najbardziej reakcyjne elementy klerykalne prowadzą wrogą kampanię ideologiczną i polityczną na wsi i w mieście, szczególnie wśród młodzieży, i z ukrycia patronują powstawaniu sprzyjających warunków dla odrodzenia się podziemia kułacko-klerykalnego.

Dla wykrycia i unieszkodliwienia działalności wroga na obecnym etapie walki klasowej potrzebna jest tylko taka sieć agenturalno-informacyjna, która posiada bezpośrednie dotarcie do wroga, która tkwi w konkretnych rozpracowaniach wrogiego elementu, która posiada konkretne zadania operacyjne. Konieczne jest przejrzenie wrogiej bazy tak, aby przy uwzględnianiu procesu przemian rozwojowych określić kategorie osób, którymi organa bezpieczeństwa muszą się interesować.

To nowe i podstawowe określenie charakteru i kierunku pracy agenturalnej i kierunku rozpracowań musi się stać przedmiotem skoncentrowanego wysiłku całego naszego aktywu. Programowe dokumenty w tych sprawach znajdują się w końcowym stadium opracowania.

Biuro Polityczne w ocenie pracy organów bezpieczeństwa stwierdziło również, że jeśli chodzi o ochronę partii i walkę z penetracją wrogich elementów do partii i z prowokacją, to słusznie czyniono w tym kierunku szereg wysiłków, ale stwierdzić należy, że tworzenie na gruncie bezpieczeństwa organów w tym celu, a w szczególności powołanie w styczniu 1952 roku X Departamentu[20], było, mimo specyficznych cech tego okresu i związanych z nim konieczności, niesłuszne i kolidujące z leninowskimi zasadami budownictwa partyjnego.

Należy tu jeszcze raz z całym naciskiem przestrzec, że jakakolwiek agenturalno-informacyjna robota w szeregach partyjnych jest niedopuszczalna i będzie uważana za robotę antypartyjną. W stosunku do winnych nieprzestrzegania tej zasady będą wyciągane wszelkie wnioski partyjne i służbowe.

Dotychczas jeszcze ciągle wśród agentów i informatorów organów bezpieczeństwa publicznego znajduje się pewna liczba członków partii. Konieczna jest dalsza i ciągła analiza tego zagadnienia w świetle nowych wytycznych w pracy aparatu bezpieczeństwa publicznego w kierunku zwolnienia członków partii z obowiązku pracy agenturalno-informacyjnej, ograniczając się do najbardziej koniecznych i operacyjnie usprawiedliwionych wypadków. Jednocześnie obowiązkiem kierowniczych ogniw aparatu bezpieczeństwa publicznego jest informowanie właściwych instancji partyjnych o członkach partii, którzy mimo swej pozytywnej współpracy z organami bezpieczeństwa publicznego nie powinni być w szeregach partyjnych.

Radykalne zmiany muszą być dokonane w metodach i całym systemie pracy aparatu śledczego. Podstawową zasadą śledztwa musi stać się walka o wyjawienie obiektywnej prawdy, ocena przestępstwa tylko na podstawie uzyskania obiektywnych dowodów winy. Przyznanie się do winy podejrzanego jest rzeczą cenną, ale nie może ono stanowić dostatecznego dowodu winy. Chęć uzyskania za wszelką cenę przyznania się podejrzanego, bez badania obiektywnych faktów potwierdzających winę, prowadzi do stosowania niedozwolonych nacisków, do wymuszania zeznań, do brutalnego łamania praworządności.

Wypaczenia w pracy organów bezpieczeństwa w dużym stopniu poderwały zaufanie mas pracujących do organów bezpieczeństwa. Odrobić stracone zaufanie wśród szerokich mas – to najważniejszy partyjny obowiązek każdego pracownika organów.

Za niewłaściwą pracę partyjną w organach bezpieczeństwa – jak zwróciło na to uwagę kierownictwo partii – znaczną odpowiedzialność ponoszą komitety wojewódzkie i powiatowe [PZPR], które w niedostatecznej mierze pomagały i kierowały pracą partyjnych organizacji w organach bezpieczeństwa.

W roku bieżącym tylko 8 komitetów wojewódzkich na posiedzeniu egzekutywy komitetu wojewódzkiego omawiało problemy pracy organów bezpieczeństwa i pracy partyjnej w urzędach bezpieczeństwa i Milicji Obywatelskiej. Kierownictwa wojewódzkich urzędów bezpieczeństwa [publicznego], których jeden z członków wchodzi w skład egzekutywy komitetu wojewódzkiego, nie upominały się, nie odczuwały wcale potrzeby zwracania się do komitetu wojewódzkiego o ocenę i pomoc w pracy partyjnej w urzędzie bezpieczeństwa i pracy urzędu.

Doświadczenie wskazuje, że tam, gdzie komitety wojewódzkie zajmowały się tym problemem, zwracały one słusznie uwagę na niedomagania w pracy urzędu, na poważne słabości w pracy organizacji partyjnych w urzędach bezpieczeństwa.

Egzekutywy komitetów wojewódzkich w bieżącym roku wskazały na szereg podstawowych braków w pracy partyjnej w urzędach, między innymi na brak walki organizacji partyjnej o należytą postawę partyjną ze strony pracowników urzędu, na często wyniosły ich stosunek do swego otoczenia, do instytucji państwowych i organizacji społecznych, [na] traktowanie z góry obywatela.

Komitety wojewódzkie podkreślały niezdrowe tendencje do zasklepiania się pracowników urzędów bezpieczeństwa na swoim wąskim odcinku pracy, niedostrzegania jej związku z całością zagadnień politycznych i zadań wysuwanych przez partię. Organizacje partyjne, szczególnie w powiatowych urzędach bezpieczeństwa publicznego, nie zapoznawały pracowników urzędu z uchwałami partii.

Egzekutywa Komitetu Wojewódzkiego [PZPR] w Olsztynie wskazała na fakt oderwania się pracowników urzędu od terenu, na usiłowanie pracy w dalszym ciągu metodami z 1946–1947 r., na tendencje dzielenia ludzi na tych „zza Buga”, z akcji „W”[21] i autochtonów, bez dostrzegania zmian, jakie zaszły i dalej zachodzą w społeczeństwie w ciągu dziesięciolecia władzy ludowej.

Pracownicy urzędów bezpieczeństwa w wielu wypadkach nie ustrzegli się od takich metod pracy, które sprowadzały się często do zastraszania i stosowania przymusu, co w konsekwencji pociągało za sobą [to], że stawali się oni postrachem ludności. Wskazuje na to ocena Komitetu Wojewódzkiego [PZPR] Bydgoszczy, Olsztyna, Szczecina. W wielu wypadkach zanotowano próby komenderowania i stawiania urzędów ponad partią. Na przykład w województwie bydgoskim w powiecie Tuchola szef usiłował tak stawiać sprawę, że nie „on dla partii”, a „partia dla niego”. W WUBP Olsztyn naczelnicy wydziałów uważają, że „przede wszystkim urząd”, a organizacja partyjna stoi „gdzieś z boku” i dyscyplina partyjna ich nie obowiązuje. Naczelnik byłego Wydziału V WUBP w Poznaniu podporządkował sobie oddziałową organizację partyjną, a organizacja omawiała tylko te sprawy, na które naczelnik wydziału wyrażał zgodę. Zebrania tej oddziałowej organizacji nosiły charakter odpraw służbowych.

Komitety wojewódzkie zwracały uwagę na wypadki ukrywania przed partią faktów łamania praworządności, chuligaństwa i demoralizacji, na przykład WUBP w Poznaniu. Przy czym niektóre takie fakty były znane i członkom partii, którzy nie reagowali na to i nie sygnalizowali w porę o tym organizacji partyjnej.

Od postawy kierownictw urzędów bezpieczeństwa żądających stałej pomocy komitetów wojewódzkich, komitetów powiatowych, właściwego stosunku do organizacji partyjnej w urzędzie bezpieczeństwa i głębokiej pracy wychowawczo-politycznej wśród ogółu pracowników i ich rodzin zależy w znacznej mierze poprawa w samej pracy urzędów bezpieczeństwa i wzrost autorytetu tych organów i pracowników bezpieczeństwa w społeczeństwie.

Szefowie wojewódzkich urzędów do spraw bezpieczeństwa publicznego winni częściej niż dotychczas stawiać na posiedzeniach egzekutywy problemy związane z pracą bezpieczeństwa, pracą organizacji partyjnej w urzędzie itp. Szefowie wojewódzkich urzędów do spraw bezpieczeństwa publicznego powinni wiedzieć, że nie ma takiej sprawy, z którą nie mógłby być zaznajomiony I sekretarz komitetu wojewódzkiego partii.

Kierownictwo partii zobowiązuje komitety wojewódzkie i komitety powiatowe – całą partię – do otoczenia organów bezpieczeństwa troskliwą opieką, okazania im niezbędnej pomocy w kierunku podniesienia ich autorytetu i zacieśnienia ich więzi z masami pracującymi. To zaufanie mas pracujących musimy wykuwać naszą pracą i walką, właściwą postawą partyjną, mądrością i kulturą w codziennej działalności.

Kampania wyborcza do rad narodowych, jak również wyniki wyborów[22] wskazują na dalszy wzrost zaufania społeczeństwa do polityki partii i władzy ludowej, na wzrost przywiązania narodu do naszej polityki, którą uważa za swoją.

Wysoka aktywność mas w kampanii wyborczej, wyrażająca się w wielkiej fali zobowiązań w zakładach produkcyjnych i czynach społecznych na wsi, wysoka frekwencja, sięgająca 94% uprawnionych do głosowania, a zwłaszcza liczba 15 389 000 głosów, które padły na listy Frontu Narodowego, wskazują na wzrost politycznej dojrzałości mas w ciągu dziesięciolecia władzy ludowej, [wzrost] aktywności mas, która paraliżowała w dużej mierze poczynania wroga w toku kampanii wyborczej.

Przebieg kampanii wyborczej oraz wyniki głosowania wskazują, że stopień dojrzałości mas uzasadnia całkowicie stanowisko partii, że nigdy nie mają racji ci, którzy masom nie ufają. Dziś, po dziesięciu latach władzy ludowej, ogromnej pracy polityczno-wychowawczej dokonanej przez partię wśród mas, znacznych osiągnięć gospodarczych i wzrostu znaczenia Polski na arenie międzynarodowej oraz wkładu naszego kraju do walki o utrwalenie pokoju, kampania wyborcza i jej wynik wykazały dalszy wzrost świadomości mas i ich zaufania do partii i rządu.

Głęboko słuszna była polityka partii śmiałego zasięgania opinii mas przy wysuwaniu kandydatów do rad, zapewnienia pełnej tajności głosowania i sprowadzenia ingerencji organów bezpieczeństwa wyłącznie do wypadków wyraźnie wrogiej działalności.

Wymowa polityczna przebiegu kampanii wyborczej i wyników głosowania musi być głęboko zrozumiana przez pracowników organów bezpieczeństwa. Zachodzące zmiany wymagają od pracowników organów bezpieczeństwa właściwego ustawienia się, stałego podnoszenia poziomu moralno-politycznego, obiektywności w pracy, wysokiej kultury pracy operacyjnej oraz wzrostu wymagań w stosunku do siebie.

Walka z wrogiem staje się coraz bardziej skomplikowana, wróg zaś bardziej chytry i zamaskowany. Brawurą, pokrzykiwaniem czy temu podobnymi metodami nie można osiągnąć żadnych rezultatów. Prowadzi to w prostej linii do wypaczeń i łamania zasad praworządności ludowej. Obecny etap walki z wrogiem wymaga stałego i systematycznego podnoszenia świadomości politycznej, opanowywania i przyswajania sobie nauki marksizmu-leninizmu. Należy więc tak zorganizować pracę, aby zapewnić możliwość systematycznego podnoszenia czujności rewolucyjnej, poziomu politycznego i ideologicznego pracowników. Ważne jest to tym bardziej w aparacie bezpieczeństwa publicznego, który stale narażony jest na penetrację ze strony wroga. Sprawa prowokatora Światły wskazuje, jakie szkody może wyrządzić brak czujności i nieujawnianie w porę elementów obcych i zgniłych zakradających się w nasze szeregi.

Wysoki poziom pracownika organów bezpieczeństwa, głęboka partyjność w codziennej pracy zawodowej, wzorowy pion moralno-polityczny, czujność rewolucyjna stanowią gwarancję nienaruszalności Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, pełne poszanowanie praw obywatela, a co za tym idzie pogłębienie ścisłej więzi z szerokimi masami ludu pracującego.

Podstawowym orężem w walce o wychowanie pracowników organów bezpieczeństwa o wysokich partyjnych walorach jest organizacja partyjna. Biuro Polityczne, oceniając przyczyny wypaczeń w pracy niektórych ogniw aparatu bezpieczeństwa, stwierdziło, że podstawową przyczyną tego zjawiska jest jaskrawy brak kontroli i zaniedbanie leninowskich zasad w pracy organizacji partyjnej. Jak wykazał przebieg zebrania aktywu partyjnego w ministerstwie i poszczególnych departamentach, normy życia partyjnego nie były przestrzegane.

Demokracja wewnątrzpartyjna była łamana, krytyka hamowana. Doprowadziło to do tego, że życie partyjne było niezwykle ubogie, płynęło ono w oderwaniu od zagadnień zawodowych, co wpłynęło na ten fakt, że o słabościach i brakach w pracy Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego oraz niedopuszczalnych wypaczeniach nie sygnalizowała instancjom partyjnym organizacja partyjna, która przecież składa się w poważnej mierze ze starych i doświadczonych kadr z wieloletnim stażem partyjnym.

Prowokacyjna działalność Światły i zwyrodniałe praktyki Różańskiego mogły zaistnieć i uchodzić bezkarnie przez tak długi czas tylko na tle głębokich schorzeń i wad w wielu dziedzinach pracy zawodowej i na tle słabego tętna życia partyjnego w aparacie.

Aktyw partyjny Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego poddał w szczególności ostrej krytyce styl pracy kierownictwa, brak kontroli ze strony zwierzchników i niepobudzanie inicjatywy od dołu, pokrzykiwanie jako często stosowany system kierowania, który występował na wszystkich szczeblach aparatu. Aktyw potępił szkodliwe ocenianie pracy poszczególnych pracowników i ogniw aparatu tylko na podstawie powierzchownych efektów, co było jedną z przyczyn pogoni wyłącznie za ilością werbunków, spraw i aresztów, ze szkodą dla walki z wrogiem. Przy wysuwaniu kadr często nie stosowano kryteriów partyjnych i nie brano pod uwagę opinii kolektywu. Aktyw partyjny Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, krytykując słuszne braki kierownictwa ministerstwa, nie umiał samokrytycznie ocenić pracy odcinka, którym kieruje.

Dorobkiem ostatnich narad aktywu partyjnego w Ministerstwie Bezpieczeństwa Publicznego i departamentach jest to, że utorowały one drogi do normalnego rozwoju życia partyjnego, że w ogniu szerokiej krytyki i samokrytyki ujawniła się partyjna troska o usprawnienie pracy oraz że okazały się najlepszą drogą do ujawnienia braków i niedociągnięć w pracy zawodowej.

Błędy, braki i wypaczenia zakorzenione w aparacie bezpieczeństwa publicznego nie mogą przekreślić ani zmniejszyć tego dużego i chlubnego dorobku, jaki organa bezpieczeństwa publicznego mają w ciągu 10 lat wytężonej, ofiarnej walki przeciw wrogom Polski Ludowej.

W swej ocenie całokształtu pracy bezpieczeństwa publicznego Biuro Polityczne podkreśliło to i stwierdziło, że zasadniczy kierunek uderzeń we wroga, jaki miały organa bezpieczeństwa publicznego, był słuszny i doprowadził do rozbicia zbrojnego podziemia, przyczynił się do rozgromienia Mikołajczykowskiego PSL, zlikwidowania wielu siatek szpiegowskich, do izolacji najbardziej reakcyjnych elementów kleru, do paraliżowania prób dywersji nacjonalistycznej w aparacie państwowym, wojsku i partii itd.

Nowe ustawienia organów bezpieczeństwa publicznego i zmiany ich funkcji nie oznaczają bynajmniej, że zmniejsza się waga i ciężar gatunkowy pracy bezpieczeństwa publicznego w ochronie zdobyczy państwa ludowego. Póki imperializm zagraża pokojowi świata, póki stosuje metody szpiegostwa, dywersji, terroru, póki prowadzi ukrytą i jawną walkę polityczną przeciw władzy ludowej, póki trwają ostre zmagania klasowe na wsi, póty organa bezpieczeństwa publicznego muszą i powinny stać w pierwszej linii walki, jaką toczy klasa robotnicza i cały naród pod przewodem partii.

Przełomowy zwrot w treści, stylu i metodach pracy, jaki winien dokonać się jak najszybciej, pozwoli nam jeszcze skuteczniej niż dotąd bić wroga, paraliżować wszelkie jego zakusy przeciw naszemu pokojowemu budownictwu socjalistycznemu i walczyć o dalszy wspaniały rozwój i szczęście naszej ojczyzny.

Przed organami bezpieczeństwa publicznego stają następujące zadania:

1) Ustawić właściwie organa bezpieczeństwa w systemie władzy ludowej i aparatu państwowego. Dokonać gruntownej rewizji pracy organów bezpieczeństwa publicznego, zmienić podstawowe metody i formy naszej walki z wrogiem i w ten sposób jak najszybciej zlikwidować powstałe opóźnienie.

2) Uwolnić organa bezpieczeństwa publicznego od balastu niepotrzebnych funkcji, nacelować ich działalność na tym sprawniejszą i skuteczniejszą walkę z wrogiem, na podstawie metod zgodnych z naszą moralnością i przenikniętych wolą ustalenia prawdy obiektywnej, partyjnością i pełnym zrozumieniem złożoności walki klasowej w naszych warunkach.

Mieć zawsze w polu widzenia wroga, wnikliwie śledzić za przebiegiem jego działalności, ujawniać zorganizowaną wrogą działalność i celnie bić w działającego wroga. Wymaga to umiejętności przystosowania i zmiany metod działalności organów bezpieczeństwa w zależności od konkretnych warunków i układu sił klasowych – przez likwidację masowej sieci agenturalno-informacyjnej i niepotrzebnego rozpracowania szerokiego kręgu obywateli.

3) Rozwikłać wszystkie zagmatwane sprawy, ustalić sprawy podlegające umorzeniu, wypuścić na wolność i zrehabilitować niewinnych, a w stosunku do winnych przyśpieszyć zakończenie śledztwa i przekazanie spraw do prokuratury i sądu. Zobowiązuje to nas do wnikliwego rozpatrzenia szeregu spraw, zarówno operacyjnych, jak i śledczych, powstałych w wyniku niewłaściwych metod pracy, celem naprawienia szkód, jakie one wyrządziły.

4) Oczyścić aparat bezpieczeństwa od tych, którzy zachowaniem swym nie zasługują na pracę w organach bezpieczeństwa, od tych, którzy przypadkowo dostali się do aparatu i nie wkładają wszystkich swoich możliwości w walkę z wrogiem, wreszcie od tych, którzy prymitywizmem swym przynoszą szkody naszej pracy. W wyniku tego winna wzmocnić się dyscyplina, sumienność i bojowość w pracy.

5) Przeprowadzić szybko i sprawnie podział i reorganizację aparatu. Szefowie WU[ds]BP przypilnują, ażeby podział urzędów na ich terenie odbywał się w ustalonych terminach. Szefowie wojewódzkich urzędów [do spraw] bezpieczeństwa publicznego powinni po partyjnemu podejść do sprawy podziału kadry, inwentarza i urządzeń, tak aby oba ogniwa były od razu zdolne do wykonywania zadań wynikających z dekretów.

6) Zawężenie zakresu działalności organów bezpieczeństwa wiąże się z poważną redukcją stanów osobowych. Zadaniem wojewódzkich urzędów [do spraw] bezpieczeństwa publicznego i powiatowych urzędów [do spraw] bezpieczeństwa publicznego jest kierowanie do pracy zwolnionych w porozumieniu z instancjami partyjnymi i radami narodowymi. Należy wykorzystać możliwości ich zatrudnienia w aparacie Ministerstwa Spraw Wewnętrznych.

7) Wzmóc pracę partyjną w organach bezpieczeństwa, we wszystkich ich ogniwach. Stworzyć warunki dla pełnego rozwoju życia partyjnego w organach bezpieczeństwa, dla podniesienia roli organizacji partyjnej, dla przestrzegania w pełni bez żadnego ograniczenia leninowskich norm życia partyjnego, demokracji wewnątrzpartyjnej i krytyki.

Sprawy stawiane na dzisiejszym aktywie będą podstawą dla pracy całego naszego aparatu na dłuższy okres czasu. Winny one szybko dojść do każdego ogniwa i pracownika naszych organów. Muszą być one głęboko przemyślane i przyswojone, i stać się drogowskazem w codziennej pracy.

Źródło: AIPN, 1583/2, k. 111–142, kopia, mps.

[a] Powyżej wpisano odręcznie datę I 1955 r., którą poprawiono na 10 XII 1954 r. Obok dopisek odręczny strony 32 pozycja 36, a na lewym marginesie tow. Janic (?).

[b] Numeru nie wpisano.

[1] Jest to prawdopodobnie odczytana przez Dworakowskiego wersja referatu, w nieco zmienionej wersji powielono go w kilkuset egzemplarzach i rozesłano do terenowych urzędów do spraw bezpieczeństwa publicznego. Podczas narady zabierało głos ponad trzydziestu mówców. Z uwagi na dużą objętość zapisu z całego posiedzenia publikujemy tylko referat wprowadzający Dworakowskiego i wygłoszone przez tegoż podsumowanie oraz dwie ważne wypowiedzi: Franciszka Mazura, członka Biura Politycznego i Sekretariatu KC, w którego gestii znajdował się wówczas aparat bezpieczeństwa, i Stanisława Radkiewicza, dopiero co zdymisjonowanego ministra bezpieczeństwa publicznego, który wygłosił swego rodzaju samokrytykę.

[2] Biuro Polityczne obradowało 24–25 XI 1954 r. (protokół zob. Centrum władzy..., s. 133–136).

[3] Józef Światło – w aparacie bezpieczeństwa od stycznia 1945 r., w latach 1945–1948 zastępca szefa WUBP kolejno w Warszawie, Olsztynie i Krakowie, od października 1948 r. w Grupie Specjalnej, a później w Departamencie X (jako wicedyrektor). W grudniu 1953 r. przeszedł granicę w Berlinie. We wrześniu 1954 r. ogłoszono, że otrzymał azyl w Stanach Zjednoczonych, a w październiku RWE zaczęła nadawać długi cykl jego pogadanek „Za kulisami bezpieki i partii”. Audycje te wymusiły na kierownictwie PZPR reorganizację aparatu bezpieczeństwa i zmiany personalne na najwyższym szczeblu aparatu.

[4] Narada „centralnego aktywu partyjnego” odbyła się 29–30 XI 1954 r.

[c-c] Tak w tekście.

[5] Franciszek Jóźwiak „Witold” – członek KC konspiracyjnej PPR, od grudnia 1948 r. członek Biura Politycznego KC PZPR, w latach 1944–1949 komendant główny MO i podsekretarz stanu w MBP, od 1949 r. prezes Najwyższej Izby Kontroli, następnie minister kontroli państwowej, w latach 1949–1955 przewodniczący Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej.

[6] Franciszek Mazur – działacz komunistyczny od 1919 r., funkcjonariusz KC PPR i PZPR, od maja 1950 r. sekretarz KC, od około 1952 r. odpowiedzialny za MBP.

[7] Adam Doliński – członek KC PPR i PZPR.

[8] Komisję powołano na posiedzeniu 19 X 1954 r.

[9] Roman Romkowski – działacz nielegalnej KPP, w aparacie bezpieczeństwa od sierpnia 1944 r., kierownik Kontrwywiadu Resortu Bezpieczeństwa Publicznego, od 1 I 1945 r. dyrektor Departamentu I, od 15 I 1946 r. na stanowisku pomocnika ministra, jedna z najważniejszych osób w bezpiece, odwołany ze stanowiska 28 XI 1954 r., później usunięty z KC PZPR i z partii, aresztowany w 1956 r., sądzony i skazany w 1957 r.

[10] Faktycznie Departament X zlikwidowano 9 VI 1954 r.

[11] Józef Różański – działacz nielegalnej KPP, w aparacie bezpieczeństwa od września 1944 r., cały czas w pionie śledczym – jako naczelnik Wydziału Śledczego i dyrektor Departamentu Śledczego MBP, zwolniony 5 III 1954 r.

[12] Różański został aresztowany 5 XI 1954 r.

[13] Faktycznie plenum odbyło się w dniach 21–24 I 1955 r.

[14] Anatol Fejgin – działacz nielegalnej KPP, w latach 1944–1949 w wojsku (w GZP i GZI), w aparacie bezpieczeństwa od 1 III 1950 r. jako dyrektor Biura Specjalnego, a później Departamentu X, zwolniony 1 I 1954 r., usunięty z PZPR, w 1956 r. aresztowany, w 1957 r. sądzony i skazany.

[15] Komisję powołano na posiedzeniu 19 X 1954 r.

[d] Numeru nie wpisano. Chodzi o uchwałę nr 830.

[e] Daty nie wpisano. Uchwałę podjęto 7 XII 1954 r.

[16] Reforma (uchwalona przez sejm 25 IX 1954 r.) polegała na likwidacji gmin i zastąpieniu ich gromadami.

[f] Daty nie wpisano.

[17] Chodzi o dekret z 7 XII 1954 r. przyznający radom narodowym (ust. 2, art. 4) uprawnienia kontrolne wobec MO.

[18] Kędzierzyn – ważny ośrodek przemysłu chemicznego, którego pierwotne centrum stanowiły zakłady IG Farben, budowane od 1939 r. (m.in. przez więźniów niemieckich obozów koncentracyjnych).

[19] Dwory – dzielnica Oświęcimia, gdzie były zlokalizowane duże zakłady chemiczne budowane w czasie okupacji, m.in. przez więźniów obozu Auschwitz.

[20] Formalnie Departament X został powołany rozkazem 0168/org. ministra bezpieczeństwa publicznego z 30 XI 1951 r.

[21] Chodzi o akcję „Wisła”, tj. przesiedlenie w 1947 r. ludności ukraińskiej z ziem Polski południowo-wschodniej na tereny Polski zachodniej i północnej.

[22] Wybory do rad narodowych wszystkich szczebli (pierwsze w historii PRL) odbyły się 5 XII 1954 r.

[g] W dokumencie autochtońskich. Chodzi o dawne ziemie niemieckie; określenia „autochtoni” używano zarówno w odniesieniu do ludności polskiej (słowiańskiej), jak i niemieckiej.

Nr 2

[1954 grudzień 11, Warszawa] – Wystąpienie członka Biura Politycznego KC PZPR Franciszka Mazura na naradzie aktywu partyjno-służbowego organów bezpieczeństwa publicznego

Tow. Mazur

Obecny aktyw partyjny organów bezpieczeństwa ma doniosłe znaczenie – towarzysze – dlatego, że po tym aktywie powinien nastąpić przełom w pracy organów bezpieczeństwa we wszystkich ogniwach. Towarzysze z centrali mieli możność już nieraz omawiać te zagadnienia, Komitet Centralny również badał sytuację w Ministerstwie [Bezpieczeństwa Publicznego] i wyciągał odpowiednie wnioski, a obecnie chodzi o to, aby to nastawienie przenieść w teren. Dlatego ja szczególnie uważnie słuchałem przemówień towarzyszy z terenu. Gdyby sądzić na podstawie przemówień, to musiałbym stwierdzić, że towarzysze nie zdają sobie sprawy z całej wagi i doniosłości zagadnienia.

Rozumie się, że dyskusja, szczególnie dzisiejsza, wzbogaciła ogólny obraz i pomogła w wyjaśnieniu omawianych zagadnień. Ale większość towarzyszy z terenu stawiała sprawę tak: „w ministerstwie to rzeczywiście było źle, ale u nas to na ogół nic strasznego się nie stało”. Ci towarzysze, którzy myślą, że chodzi o zwykłe usprawnienie dotychczasowej pracy w urzędach bezpieczeństwa, mylą się. Sprawa wygląda nie tak. [Teraz] chodzi o zasadniczą przebudowę pracy organów bezpieczeństwa we wszystkich ogniwach: i w województwie, i w powiatach, chodzi o przestawienie siebie, przestawienie ludzi, którymi kierujecie, chodzi o nowe nastawienie w pracy i o nowe metody w pracy. Towarzysze muszą sobie uświadomić, że to wymaga wielkiego wysiłku wszystkich członków partii.

Dlatego trzeba samokrytycznie spojrzeć na swoją pracę, śmiało przeanalizować braki, tak jak to zrobił w swoim referacie towarzysz [Władysław] Dworakowski[1] – a trzeba powiedzieć, towarzysze terenowcy, że samokrytyki w waszych wypowiedziach było bardzo mało. Ja bym powiedział więcej: zdaje się, że towarzysze nie rozumieją wielkości i zasięgu zagadnienia. Zagadnienie nie ogranicza się do organów bezpieczeństwa. Tow. Dworakowski w swoim referacie mówił wam, że chodzi również o przestawienie pracy partyjnej i państwowej w ogóle, że Biuro Polityczne naszej partii przeprowadziło krytyczną ocenę pracy samego Biura Politycznego i Sekretariatu KC, a także Prezydium Rządu i pozostałych kierowniczych organów, zarówno partyjnych, jak i państwowych. Biuro Polityczne stwierdziło brak kolegialności i inne słabości w pracy Biura Politycznego, wskazało na wypaczenia zasad demokracji wewnątrzpartyjnej, na komenderowanie masami i ingerowanie przez instancje partyjne [w] inicjatywy organizacji partyjnej. Podstawową przyczyną tych ujemnych objawów w naszym życiu jest zaniedbanie leninowskich zasad. Tak mówiło Biuro Polityczne o sobie i instancjach partyjnych i państwowych – śmiało i samokrytycznie.

Czyżby u was, towarzysze kierownicy urzędów wojewódzkich, praca rzeczywiście wyglądała tak, że nie wymaga poważniejszego przestawienia i można ograniczyć się do pewnych tylko usprawnień? Towarzysze słusznie tutaj krytykowali porządki w ministerstwie. Rozumie się, że ministerstwo ma bardzo dużo grzechów, ale trzeba stwierdzić, że nie tylko ministerstwo, ale i urzędy wojewódzkie i urzędy powiatowe mają w swej pracy dużo wypaczeń, fałszywych nastawień, które trzeba także zasadniczo zmienić, i to zmienić jak najszybciej.

Przyznam się, że byłem zmartwiony, słuchając poszczególnych towarzyszy, którzy z trybuny procesowali się z dyrektorami departamentów [o] różne, często drobne sprawy. Nie ulega wątpliwości, że są również sprawy, które trzeba stawiać i wyjaśniać, bo to pomaga w usprawnianiu pracy, ale obecnie trzeba skoncentrować swoją uwagę na sprawach zasadniczych i samokrytycznie ocenić całość swojej pracy – po to zwołaliśmy dzisiejszy aktyw partyjny organów bezpieczeństwa.

Ja podzielam oburzenie tego towarzysza, który mówił tutaj, że wiceminister bezpieczeństwa kazał mu, aby spróbował powiesić się na chusteczce do nosa – to jest oburzające – i słusznie, że te sprawy są tutaj stawiane. Ale, towarzysze, cała sprawa wynikła w związku z tym, że u nas powiesił się człowiek, a u was to zagadnienie, dlaczego powiesił się człowiek, zupełnie wypadło. Wychodzicie na trybunę i procesujecie się z wiceministrem o to, że on po chamsku postąpił z wami – ja jestem po waszej stronie i podzielam wasze oburzenie – ale przecież u nas powiesił się człowiek, a za to my wszyscy odpowiadamy.

U nas zanadto stwardniała skóra, towarzysze. Straciliśmy zdolność wyczuwania bolączek ludzkich, trosk człowieka, narobiliśmy ludziom dużo krzywd i świństw. Od nas, z organów bezpieczeństwa, niewinni ludzie szli do domów wariatów, wychodzili kalekami i musimy to, towarzysze, głęboko przemyśleć, przejąć się tym tak, aby już nigdy nie powtórzyły się podobne rzeczy. Podważyliśmy w społeczeństwie autorytet organów bezpieczeństwa, musieliśmy wywołać nawet oburzenie i nieufność i teraz to wszystko trzeba odrobić. Aby odrobić ten autorytet, trzeba dobrze zrozumieć, gdzie są korzenie, gdzie są przyczyny tych schorzeń, które miały miejsce w organach bezpieczeństwa.

Trzeba stwierdzić, że my te zagadnienia omawiamy z wielkim opóźnieniem, i to jest nasz poważny błąd. Można było i powinniśmy byli postawić te wszystkie sprawy wcześniej. Nie postawiliśmy, gdyż sami nie rozumieliśmy wielu rzeczy. Przecież w Związku Radzieckim w czasie zdemaskowania Berii [były] postawione te wszystkie zagadnienia, które my dopiero teraz omawiamy na aktywie naszej partii. Z grubsza to są następujące zagadnienia: wypaczenia w organach bezpieczeństwa, stawianie tych organów ponad partię, zagadnienia kolektywnego kierownictwa w partii, w życiu państwowym i społecznym, więź kierownictwa z partią – a partii z masami – dalej kult jednostki jako szkodliwy objaw w życiu partyjnym i społecznym. Nam się zdawało, że u nas nie może być tych wszystkich braków i wypaczeń, które stwierdziliśmy teraz w organach bezpieczeństwa. Myliliśmy się. I dlatego omawiamy te wszystkie zagadnienia z poważnym opóźnieniem.

Stwierdziliśmy u nas, że komenderowanie masami, straszenie ludzi było dość szeroko rozpowszechnione w naszym aparacie, nie tylko w aparacie bezpieczeństwa. Częste ignorowanie inicjatywy organizacji partyjnej przez instancje partyjne, fikcja kolektywnego kierownictwa, podmieniana formalnymi posiedzeniami, to było również zjawisko szeroko rozpowszechnione. Pielęgnowaliśmy kult jednostki jako radykalny środek umacniania naszej władzy, rozumowaliśmy fałszywie, niezgodnie z zasadami marksizmu-leninizmu. Niektórzy towarzysze uważają, że bolączki kultu jednostki to sprawa tylko centralna, to sprawa Warszawy. Pogląd taki jest niesłuszny. Kult jednostki to nie tylko jakieś zjawisko uczuciowe, to jest system, który zakorzenił się i rozpowszechnił w całym kraju, na województwach i powiatach, w wielu, wielu dziedzinach naszego życia. Byliśmy zasugerowani tym systemem i często zamiast działaczy politycznych wychowywaliśmy kacyków, a przy nich lęgły się lizusy, podskakiwacze, karierowicze – natomiast ludzie myślący, zachowujący swoją godność partyjną często byli odpychani i krzywdzeni. Łamaliśmy nasze leninowskie zasady. To wszystko musimy zmienić, i to szybko. Że[by] zmienić, to trzeba z całą ostrością samokrytycznie ocenić wszystkie braki w swojej pracy. Spójrzcie, towarzysze, czy wy nie otaczaliście się ludźmi wedle osobistego zaufania, a nie wedle zdolności fachowych, politycznych i zalet moralnych. A ilu u was w urzędach wysuwaliście ludzi, którzy przed wami trzaskali obcasami (sporo mówiono tu o tym trzaskaniu obcasami), natomiast ludzi, którzy zachowywali swoją godność członka partii, bardzo często krzywdziliśmy. Trzeba spojrzeć po nowemu na te objawy i wszelkie wypaczenia wykorzeniać z całą bezwzględnością. Każdy pracownik bezpieczeństwa musi pracować uczciwie, kierując się zasadami moralności leninowskiej, z poczuciem wielkiej odpowiedzialności za powierzone mu sprawy i z zachowaniem swojej partyjnej i ludzkiej godności. Tow. Dworakowski, mówiąc o organach bezpieczeństwa, nieprzypadkowo zaczął od oceny braków i wypaczeń w życiu partyjnym i państwowym w ogóle. Nieprzypadkowo dlatego, że te wszystkie braki na odcinku partyjnym i państwowym i w ogóle w naszym życiu skoncentrowały się jak w soczewce w organach bezpieczeństwa i w tych organach doprowadziły do spotęgowania wypaczeń i wynaturzeń – zjawisko to wystąpiło nie tylko u nas w Polsce.

Dlaczego tak się stało? Dlatego, że organa bezpieczeństwa w okresie dyktatury proletariatu, w okresie władzy ludowej są powołane do bezpośredniej walki z wrogiem. Nasze organa bezpieczeństwa wykazały zresztą, że zasadniczo działały słusznie i spełniły swoje zadania i możemy się tym chlubić, i wszyscy bezpieczniacy mogą być dumni z tego. Ale jak widzimy obecnie, narobiliśmy wiele błędów, które pociągnęły za sobą poważne szkody. Często obarczaliśmy organa bezpieczeństwa niewłaściwymi zadaniami, które prowadziły do wypaczenia kierunku ich działalności. Stąd to dążenie organów bezpieczeństwa do wszechwiedzy, do ingerowania we wszystkie dziedziny naszego życia, do nacisku i straszenia mas. Wypływało to z fałszywego rozumowania, że w rządzeniu krajem można działalnością organów bezpieczeństwa zastąpić pracę z masami i aktywność mas.

Często w swoim rozumowaniu wypaczaliśmy pojęcie skomplikowanej mechaniki walki klasowej, a często jej przejawy traktowaliśmy jako wynik walki wywiadów. Musiało to prowadzić do spłycenia życia politycznego i do osłabienia mobilizacji mas w prawdziwej walce klasowej w kraju.

To fałszywe nastawienie musiało prowadzić do szkodliwych objawów, o których tutaj towarzysze wspominali, jak mania szpiegostwa, mania spisku itp. Tak, towarzysze, była u nas i szpiegomania, i spiskomania, a wynikało to z niezrozumienia politycznej mechaniki walki klasowej, z wulgaryzacji nauki leninowskiej, z szukaniny łatwizny i efekciarstwa. Była u nas również megalomania administracyjnego aparatu i wiara we wszechmoc administracyjnego oddziaływania, dlatego też w organach bezpieczeństwa, organach wysuniętych na przednie pozycje w walce z wrogiem, rozpanoszyło się poczucie wszechmocy i nadrzędności. Wytworzyły się sprzyjające warunki do wynaturzeń, demoralizacji, deformacji, zakłamania i nieuczciwości, a wszystko to przy niedostatecznej kontroli partyjnej jeszcze bardziej wzmagało nastawienie w waszej pracy. My próbowaliśmy poprzez nacisk na masy pracą bezpieczeństwa podmieniać pracę masową. I stąd, towarzysze, te nadmierne zadania dla bezpieczeństwa: akcja skupu – bezpieczeństwo, akcja wyborcza – bezpieczeństwo, nawet akcja pokojowa – również bezpieczeństwo. Stąd ten szkodliwy rozmach werbowania agentury wszędzie, a wynik – jak nam opowiadał towarzysz z Olsztyna – „jak zbadaliśmy tę naszą agenturę, to okazało się, że zaledwie 6% nadaje się do roboty”.

Tym dążeniem do wszechwiedzy, do wszechmożliwości, do interwencji wszędzie wypaczyliśmy całą pracę organów bezpieczeństwa i zgubiliśmy wroga. Bo co to znaczy, że towarzysze wychodzą tutaj na trybunę i mówią, że „wydajność organów bezpieczeństwa jest nikła, chociaż pracujemy dzień i noc”. Znaczy to, że duża część pracy idzie na próżno, i to trzeba sobie uświadomić, towarzysze.

Dlatego praca organów bezpieczeństwa wymaga kardynalnego przestawienia. To nie jest łatwe, my sobie z tego zdajemy sprawę, ale dopiero kiedy wszyscy aktywiści organów bezpieczeństwa zrozumieją, że chodzi tutaj o kardynalne, wielkie rzeczy, to wówczas potraficie znaleźć te nowe drogi i właściwe ustawienie w swojej pracy.

Towarzysze domagali się szybszego wydania nowych instrukcji – w Komitecie opracowują takie instrukcje – powinno to pomóc w pracy, ale naiwnością byłoby myśleć, że te instrukcje wszystko załatwią. Załatwiają przecież ludzie, nastawienie, zrozumienie zagadnienia – przecież człowiek to nie jest automat, który wykonuje tylko określony paragraf, on musi myśleć – o to chodzi i do tego trzeba przygotować cały aktyw organów bezpieczeństwa.

Tow. Dworakowski w swoim referacie mówił, że masowy werbunek informatorów i agentów, wykorzystywanie ich do zbierania informacji o nastrojach ludności, o stosunkach panujących w instytucjach i urzędach, w organizacjach społecznych itp., ingerencja w życie polityczne i gospodarcze kraju, nacisk na obywatela są jaskrawym wyrazem szkodliwej praktyki organów bezpieczeństwa. Ja doskonale rozumiem, że niejeden kierownik urzędu przyjdzie do siebie i zacznie myśleć – dużo zrobiono w próżnię, a jak teraz, jak dzisiaj zacząć pracę po nowemu? I ja rozumiem jego trudności. Jasne jest jedno – trzeba walczyć z wrogiem, a nie dążyć do wszechwiedzy, do ingerencji wszędzie. Ale gdzie i jak znaleźć tego wroga? W tej masowej agenturze sami żeśmy się zaplątali. Która dobra, a która zła, to trudno wybrać, tam jest i dobra, i zła, i wysegregować to nie jest łatwa sprawa.

Jak ustaliliśmy tutaj, często ludzie zamiast walki z wrogiem pracowali dla statystyki, na pokaz. Jeden z towarzyszy mówił o sfingowanych werbunkach, o tym, że pracownicy wprost podrabiają zobowiązania zawerbowanego, fikcyjnego agenta i całą następną dokumentację. Są to objawy bardzo groźne, świadczą, że demoralizacja posunęła się bardzo głęboko, ale świadczy to również o tym, że system jest fałszywy, że pracę oceniają [nie] wedle wyników walki z wrogiem, a wedle ilości zawerbowanych agentów. A bywa, towarzysze, i gorzej!

Przy badaniu pracy Departamentu X MBP natknęliśmy się na dyrektywy, które dawano kierownikowi X Wydziału wojewódzkiego urzędu. Dyrektywy te wyglądały mniej więcej tak: źle pracujecie, bo nie dajecie spraw, nie macie spraw, bo macie słabo rozbudowaną agenturę w organizacjach partyjnych, rozbudujecie agenturę, będziecie mieli sprawy – rozumie się, że jak będą sprawy, to będzie uznanie, będzie awans itp., itp.

Zadaniem organów bezpieczeństwa jest zwalczanie wroga i gdybyśmy mieli taką sytuację, że wroga zwalczyliśmy i spraw nie ma, to bylibyśmy bardzo zadowoleni. Niestety sytuacja nie jest taka. Wróg grasuje, tylko my często go nie widzimy i bardzo źle z nim walczymy. Natomiast w poszczególnych ogniwach, jak na przykład w Departamencie X, zaczęliśmy robić wprost szkodliwą robotę. Dzisiaj rozumiemy dobrze, że samo stworzenie Departamentu X było poważnym błędem politycznym, który wynikał z niedocenienia roli organizacji partyjnych i pracy z masami.

Przecież dzisiaj, towarzysze, będziemy wydobywać i rozwijać jak najwięcej elementów demokratycznych w naszym społeczeństwie, będziemy stosować jak najszerzej demokratyzację metod naszej pracy, aby stale pogłębiać więź z masami we wszystkich dziedzinach życia. A organy bezpieczeństwa powinny temu pomagać. Mnie się wydaje, że wkrótce nasze organy bezpieczeństwa potrafią zdobyć taki autorytet, ażeby mieć tę prawdziwą więź z masami i pomoc mas w swej pracy. I to jest jedno z zadań, które powinno być postawione przed organami bezpieczeństwa. Trzeba przestawić się szybko, bo czasu nie ma, to nie jest plan na rok – to jest zadanie na jutro. Ustawić się skromniej, ale mocniej – a partia wam pomoże. Partia zrobi wszystko, ażeby umacniać organy bezpieczeństwa, ale, towarzysze członkowie partii pracujący w organach bezpieczeństwa, musicie pomóc partii, musicie przestać być tylko urzędnikami, a stać się działaczami politycznymi – trzeba ściśle związać się z instancjami partyjnymi, bo dotychczas to mocno szwankowało, a często było nawet źle.

Ja wam opowiem, towarzysze, niedawną rozmowę szefa urzędu bezpieczeństwa z sekretarzem komitetu wojewódzkiego. Ten kierownik urzędu bezpieczeństwa wprost powiedział sekretarzowi: „ja teraz dopiero zrozumiałem, jaki ja byłem ślepy, przychodziłem na egzekutywę i byłem przekonany, że nie mogę mieć do nikogo zaufania, miałem nawet dużo kłopotów, czułem, że potrzebuję pomocy, ale pójść do was i prosić o radę i pomoc nie miałem zaufania. Ja teraz widzę, w jakim ja byłem błędzie i do jakich nieszczęść takie rozumowanie mogło doprowadzić”.

To akurat dobrze świadczy o tym towarzyszu, widać, że zrozumiał swój błąd i szczerze o tym mówi. Powiedzmy sobie otwarcie, że jeśli każdy z was dobrze zastanowi się nad swoim stanowiskiem, nad swoją praktyką, to może nie tak jaskrawe wypadki, ale podobne fałszywe rozumowanie znajdzie często i u siebie.

Tutaj dzisiaj dużo mówiło się o różnych szkodliwych teczkach – owszem, były różne teczki nie tylko niepotrzebne, ale i szkodliwe. Bywały teczki i na odpowiedzialnych pracowników komitetów wojewódzkich. Musiało to prowadzić do nadrzędności, a w takich warunkach nie mogło być ani kontroli partyjnej, ani skutecznej pomocy partyjnej instancji. Ale z tym trzeba kategorycznie skończyć. Krytyka i samokrytyka powinna stać się metodą pracy. Wszyscy rozumiemy, że w organach bezpieczeństwa są specyficzne warunki, ale to nie znaczy, że to ma przeszkadzać rozwojowi krytyki i samokrytyki. Znaczy to tylko, że musimy w praktyce, opierając się na doświadczeniu, opracować odpowiedni tryb i właściwe metody, odpowiadające tym specyficznym warunkom. Tutaj słyszeliśmy, jak jeden z kierowników wojewódzkiego urzędu – zresztą towarzysz na poziomie – mówił: „dziwna rzecz, ale nas nie krytykują, nie bacząc na to, że my towarzyszy zachęcamy”.

To jest właśnie bardzo dziwna rzecz i każdy z was musi się zastanowić – bo przecież tak dalej być nie może – dlaczego, nie bacząc na zachęcenie, towarzysze nie krytykują was? Trzeba, towarzysze, pomyśleć nawet i nad taką możliwością, że może nagromadziło się w przeciągu lat tyle zarzutów do was, że towarzysze sami nawet wzdrygają się, czy można to wszystko wywalić naraz – i dlatego nie wiedzą, od czego zacząć. Kierownicy urzędów, komitety partyjne muszą zrobić wysiłek, i to wielki wysiłek, aby zorganizować krytykę – a zacząć trzeba od samokrytyki kierowników. Jeśli nie wychodzi na ogólnym zebraniu, trzeba próbować rozmawiać z towarzyszami w mniejszej grupie, w pojedynkę – trzeba nauczyć się ludzi pytać i wysłuchiwać ich opinii. Wiecie, towarzysze, że wysłuchiwać ludzi jest trudniej, niż rozkazywać im, ale kierownik musi nauczyć się tej sztuki, bo inaczej nie może być kierownikiem, szczególnie w obecnych warunkach.

Musimy zmienić atmosferę partyjną i wzmocnić kontrolę partyjną, ale nie dopuścić do powtórzenia tych chorobliwych wypaczeń, które miały miejsce w pracy organów bezpieczeństwa. Ja rozmawiałem z towarzyszami z ministerstwa, którzy mówili mi, że widzieli i zdawali sobie sprawę, że w ministerstwie dzieje się źle. Pytałem tych towarzyszy, jak mogło się stać, że wy, wyrobieni członkowie partii, nie mogliście przebić się z tym do kierownictwa partyjnego? Towarzysze tłumaczyli mi, że po pierwsze zabrakło im śmiałości i hartu partyjnego, a po drugie, że byli oszukiwani przez swoich kierowników. Okazało się, że gdy podnosił się głos krytyki z dołu, to tłumaczono go, powołując się na Biuro Polityczne, na sekretarzy KC – oszukiwano po prostu tych członków partii. To doświadczenie powinno nas wszystkich nauczyć, że trzeba wychowywać w każdym członku partii poczucie obowiązku – poczucie odpowiedzialności i wysokie walory etyczno-moralne, a jeżeli członek partii uważa, że coś jest niesłuszne, to jego obowiązkiem, a nie tylko prawem, jest sygnalizować o tym instancji partyjnej i nikt nie ma prawa zabronić członkowi partii zgłaszać do instancji partyjnej swoje spostrzeżenia i wątpliwości. Nie ma takich spraw, z którymi członek partii nie mógłby zwrócić się do sekretarza komitetu wojewódzkiego, i obowiązkiem każdego kierownika jest pomóc takiemu członkowi partii, ażeby mógł dostać się do instancji partyjnej i przedstawić swoje wątpliwości i wnioski. Wówczas będzie zdrowa atmosfera, będziemy lepiej pracować, będziemy wychowywać ludzi z charakterem i aktyw nasz będzie rosnąć.

Sporo mówiono tutaj o szkoleniu. Słusznie towarzysze poruszyli sprawę szkół i szkolenia – musimy się uczyć i podnosić swoje kwalifikacje zawodowe, bo praca w bezpieczeństwie jest niełatwa i aby sprostać tym zadaniom, trzeba się uczyć. Ale trzeba zwrócić również uwagę na szkolenie w samej pracy, trzeba troszczyć się o ludzi i pomagać im w pracy. A musimy przyznać, że często nie tylko zaniedbywaliśmy ludzi, ale i deprawowaliśmy ich. Jeśli śledczy pracuje z oskarżonym, stosuje bicie, konwejer i inne sztuczki, to doprowadza tego oskarżonego do otępienia, ale zarazem siebie również doprowadza do otępienia. I wówczas sam nie jest zdolny pomyśleć, wniknąć w sprawę i dlatego staje się [ona] zagmatwana. Przy takich metodach pracy każda sprawa musi zejść na fałszywe tory i nie ma innej rady. Podobne metody i stałe pokrzykiwanie na ludzi, o których tutaj mówili towarzysze, nie mogły ludzi wychowywać. W organach bezpieczeństwa musi być mocna dyscyplina, może jutro mocniejsza niż wczoraj, ale zarazem musi być ludzki stosunek do ludzi. Dyscyplina to nie jest poniewieranie godności ludzkiej. Godność człowieka, godność członka partii, musimy stale pielęgnować, a szczególnie obecnie, kiedy musimy zdecydowanie przestawić [ich] na naszą pracę – a dokonać to możemy tylko wysiłkiem całego kolektywu.

Jest przy tym przestawieniu niebezpieczeństwo demobilizacji aparatu, bo przecież zwalnia się ludzi, wprowadza nowe metody, krytykuje – a krytykę niektórzy towarzysze traktują jako złą ocenę ich pracy i często opuszczają ręce – trzeba zrobić wszystko, aby nie dopuścić do demobilizacji. Nie taka jest sytuacja, abyśmy mogli pozwolić sobie na jakiś urlop. Musimy przestawiać się w toku pracy, przy maksymalnym ożywieniu życia partyjnego, przy pomocy i pod kierunkiem komitetów wojewódzkich. Tow. Dworakowski powiedział tu, że nie ma takich spraw, które by trzeba było ukrywać przed I sekretarzem komitetu wojewódzkiego. Przy takim nastawieniu będzie wam lżej, będziecie częściej radzić się z sekretarzem komitetu, a ważniejsze sprawy bezpieczeństwa w województwie będziecie stawiać na egzekutywie. Każde województwo ma swoje oblicze i swoje odmienne zadania: Opole czy Lublin, Rzeszów czy Olsztyn, to są różne województwa i każde z nich ma swoje zagadnienia. Omawianie zadań na egzekutywie komitetu wojewódzkiego pomoże organom bezpieczeństwa lepiej ustawić i zorganizować swoją pracę w województwie. Kierownicy urzędów powinni prosić o kontrolę partyjną, a nie unikać jej.

Tak jak sprawa krytyki – póki nie zorganizujemy jej z góry, póki nie stwarzamy warunków do krytyki, krytyka nie rozwija się – podobnie jest z kontrolą partyjną.

Chcemy, aby organa bezpieczeństwa jak najściślej były powiązane z instancjami partyjnymi. Komitet Centralny na przewodniczącego Komitetu [do spraw] Bezpieczeństwa Publicznego wyznaczył sekretarza KC towarzysza Dworakowskiego, a na jego pierwszego zastępcę kierownika Wydziału Organizacyjnego KC towarzysza [Antoniego] Alstera[2]. Skierowaliśmy towarzyszy, których partia zna i którzy są związani z komitetami wojewódzkimi i znają dobrze teren. Na pewno pod nowym kierownictwem przezwyciężycie szybko wszystkie bolączki i braki i doprowadzicie do wzmocnienia organów bezpieczeństwa.

Źródło: AIPN, 1583/8, k. 176–184, kopia, mps.

[1] Sylwetka Władysława Dworakowskiego zob. Wstęp, s. 14.

[2] Sylwetka Antoniego Alstera zob. Wstęp, s. 15.

Nr 3

[1954 grudzień 11, Warszawa] – Wystąpienie byłego ministra bezpieczeństwa publicznego Stanisława Radkiewicza na naradzie aktywu partyjno-służbowego organów bezpieczeństwa publicznego[1]

Tow. [Stanisław] Radkiewicz[a][2]

Nie ulega wątpliwości, towarzysze, że nasza dzisiejsza odprawa jest i będzie miała przełomowe znaczenie w dalszej działalności, w walce i pracy organów bezpieczeństwa publicznego.

Referat przewodniczącego Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego tow. Dworakowskiego na tej odprawie ma tak samo historyczne znaczenie dla organów bezpieczeństwa jak i referat tow. Bieruta na aktywie centralnym partyjnym, gdzie została poddana krytycznej analizie praca Biura [Politycznego KC PZPR], gdzie tak ostro wydobyto i postawiono zagadnienie przestrzegania leninowskich norm życia partyjnego.

W referacie tow. Dworakowskiego pierwsze stronice są właśnie poświęcone tym ogólnym problemom, ogólnopartyjnym zagadnieniom. Wydaje mi się, że naszemu aparatowi bezpieczeństwa publicznego, szczególnie teraz, kiedy my tak krytycznie analizujemy naszą pracę, kiedy musimy jeszcze bardziej krytycznie ją analizować, jest ważne wczuć się w nowe wiatry, jest ważne wczuć się w te nowe wiatry, które wieją szeroką falą ze Związku Radzieckiego, te nowe wiatry, które wieją ze wszystkich krajów demokracji ludowej. I trzeba zrozumieć, że my jako członkowie partii musimy to zrozumieć, że te nowe wiatry i związana z tym konieczność wymiatania całego szeregu narośli sięgają do całego życia politycznego, ekonomicznego i kulturalnego.

Tow. Mazur słusznie nazwał, że tu chodzi o wielki problem demokratyzacji stosunków życia, działalności organów władzy ludowej, chodzi o wzbudzenie i wskazanie wszystkim działaczom, na wszystkich odcinkach życia, że problem siły, gwarancja naszych zwycięstw leży w siłach mas.

Otóż wiara w tę siłę mas, to, co cechowało i cechuje każdą partię rewolucyjną, otóż przypomnienie tego na dzisiejszym etapie ma szczególnie ważne znaczenie. I pod tym kątem widzenia, zrewidowania szeregu utartych pojęć, nawyków, które przeszkadzają na dzisiejszym etapie w naszym marszu naprzód. Zagadnienie stoi na szerokiej płaszczyźnie politycznej, krytyczna analiza błędów, wypaczeń i braków, często zwyrodnienie w organach bezpieczeństwa zostały właśnie umiejscowione na tle krytycznej analizy, braków ogólnych, wypaczeń, braków w metodach działania naszej całej administracji państwowej. I z punktu widzenia całości problemu te wypaczenia, grandy, zwichnięcie na odcinku organów bezpieczeństwa publicznego są bardzo bolesne, wyjątkowo ważne, są nieznośne, niedające się ścierpieć, ale z punktu widzenia całości problemu nie są najważniejsze, bo najważniejszy jest problem partii, najważniejszy jest problem ogólnej polityki.

Ale stąd, towarzysze, my musimy rozumieć to, musimy sobie zdawać sprawę z całości, że tak powiem, wagi problemu i widzieć tę soczewkę jednocześnie dla nas, jako oczywiście najważniejsze, bo to nasz odcinek, tu myśmy najwięcej nawinili i stąd oczywiście widzieć to trzeba, koniecznie trzeba widzieć, żeby zrozumieć właśnie wagę problemu, bo w oderwaniu od tego całego ogromnego problemu nie potrafimy do końca przezwyciężyć tych błędów i braków, które niewątpliwie musimy szybko przezwyciężać. Stąd rzecz jasna nie powinniśmy, nie wolno nam udzielać sobie ani na jotę, nawet podświadomie, amnestii, nie wolno nam, powiadam, nawet podświadomie udzielać amnestii, bo [b]myśmy, aparat bezpieczeństwa, najwięcej w tym wszystkim szkód wyrządziliśmy, najwięcej krzywd ludziom wyrządziliśmy[b].

I tu nie chodzi, towarzysze, tylko o te najbardziej jaskrawe fakty zwyrodnienia, które, powiedzmy sobie, mieliśmy w poszczególnych ogniwach aparatu centralnego ministerstwa. Nie chodzi o to, żebyśmy tutaj operowali tylko już tymi właśnie najbardziej jaskrawymi faktami, kiedy dzięki naszym metodom ludzie znajdywali się w domach wariatów, niewinnie skazani itd. Nie zasłaniajmy sobie tymi wypadkami, tymi najbardziej ordynarnymi, ogromnej masy faktów, w formie łagodniejszej występującej wprawdzie, ale bardziej masowej, a zatem politycznie z punktu widzenia interesów partii i szkód, [zadających] krzywdy masom większe i dotkliwsze.

I dlatego jeśli mnie wolno dziś powiedzieć i ustosunkować się do wypowiedzi towarzyszy z terenu, to muszę przyłączyć się do tych ocen, które tutaj już padły, że towarzysze z terenu nie zdobyli się na to, ażeby tutaj właśnie tę masę drobniejszych, mniejszych... A zresztą my nie wszystko wiemy, tak jest, my nie wszystko wiemy i wy nie wszystko wiecie, tych krzywd jest znacznie więcej.

Otóż [problem w tym], że o tych rzeczach teren milczy. Prawie milczy. Więc albo nie rozumie wagi, albo to nie doszło, albo jeszcze ma te opory, opory samokrytyki, opory, które niewątpliwie ciążą, ale które towarzysze trzeba przełamać, dlatego że bez przełamania tych oporów my kroku nie zrobimy, bo to jest świadectwem, gdzie, że tak powiem, my się znajdujemy. Czy na pograniczu pewnego bagażu, balastu, który na nas ciąży, czy też na pograniczu degeneracji politycznej, tak stoi sprawa. Oczywiście [ważne], że[by była] ta świadomość, że właśnie na tym odcinku aparatu bezpieczeństwa publicznego najostrzej występują te wypaczenia. Kierownictwo dotychczasowego Ministerstwa Bezpieczeństwa [Publicznego], a w szczególności ja [to] widzę, może najbardziej dla siebie [ocenić] i skalę braków, i skalę niedopatrzeń, i brak czujności, i cały szereg innych braków, które trzeba przezwyciężać.

Ważne tu jest i wydaje mi się to, o czym wspomniałem, żebyśmy teraz, kiedy tak zasadniczo zostały postawione sprawy na szerokiej płaszczyźnie, wystrzegali się – i jak powtarzam, nawet podświadomie – przez jakąkolwiek amnestię i łagodzenie naszej winy, i przede wszystkim widzenia ostrości wszystkich wypaczeń, braków, błędów. Trzy momenty, które mi się tak nasuwają na tle dzisiejszej dyskusji [i] które według mnie mają no takie wyjątkowe dla nas znaczenie. Pierwszy z nich to jest problem agentury. Ja bym powiedział, że to jest w tym całym naszym zagadnieniu jednak główny problem. Dlaczego to jest główny problem? Po pierwsze dlatego, że to jest ten najbardziej podstawowy instrument działania organów w ogóle. A więc jeśli ten podstawowy instrument działania chociaż w minimalnym stopniu jest niesprawny, to cała działalność jest wypaczana.

Dlaczego on po drugie jest najważniejszy? Dlatego że on faktycznie jest teraz niesprawny, a więc nieprzydatny, a więc żaden to instrument. Oczywiście nie w całości, tam jest dużo dobrego, ale nie o to chodzi. Po trzecie [dlatego], że ten instrument działania, ta najważniejsza broń tego aparatu naszego, on i w budowie swojej, szczególnie ostatniego okresu, i w korzystaniu z tego instrumentu, jest zjawiskiem masowego łamania praworządności, jest źródłem i masowych krzywd ludzi. No tak to powiedzmy.

Ja, towarzysze, chcę przypomnieć wam, żebyśmy zdali sobie sprawę z tego, że tak powiem, jak myśmy zdobywali tę agenturę na przestrzeni 10 lat. Myśmy ją przez 10 lat budowali, to jest wielka praca, towarzysze, i zdajmy sobie sprawę z wagi tego zagadnienia, [gdyż] jeśli my ten problem, problem agentury teraz kwestionujemy, a w znacznej mierze ją trzeba kwestionować, to ją trzeba będzie latami nam budować. Ja nie chcę teraz rzucać procentów, ale obawiam się, że dwie trzecie trzeba już dziś wyrzucić i to będzie dla praworządności dobrze, dla sprawy dobrze, dla aparatu dobrze, dla walki z wrogiem dobrze.

Otóż budowaliśmy ją na przestrzeni 10 lat w różnych okresach historycznych, na różnych etapach walki klasowej, z różną funkcją tej agentury, z różnymi zadaniami tej agentury. Przypomnijcie [sobie] nawet, proszę was, niedawne lata, gdzieś tak [19]50, [19]52, ile agentura ta nasza jeszcze miała przymiotników, a [to] sieć sygnalizacyjna, [a to] sieć ochronna, [a to] sieć informacyjna. Ile ona miała przymiotników.

No, myśmy na przykład werbowali masowo w okresie walki z PSL. Masowo żeśmy wtedy ją zdobywali. Z jakim zadaniem, jakie zadania ona miała? Czy informować nas o wrogu? Wcale nie. Myśmy werbowali PSL-owców po to, żeby oni milczeli, żeby nie głosowali za Mikołajczykiem, żeby występowali przeciwko nim, żeby rozłam u nich robić. O, tego rodzaju była agentura w masie swojej, na tym odcinku w tamtym etapie, na tamtym okresie. Było tak? Było. Czy słusznie wtedy było? Ja uważam, że słusznie, trzeba było to robić. Ale to trzeba było robić wtedy i po wyborach[3], po tym, jak sytuacja się zmieniała, zlikwidować [ją], zmieniać, naprawiać. Ale ona pozostawała.

Słusznie tutaj towarzysze krytykowali nas. Akcja jakaś idzie w naszych zarządzeniach, myśmy [je] sami pisali i podpisywali. Werbować sieć, werbować sieć itd., itd. Otóż ta masowość agentury zdobywana była w znacznej swojej części jako instrument terroru. Tak to trzeba powiedzieć: żeby sterroryzować przeciwnika. W tym sensie na tamtym etapie to ja nie wykluczam takich form, mogą być i takie formy. Mnie się tak wydaje, [choć] może to dyskusyjna sprawa. Ale później to żeśmy przecież niespostrzeżenie dla siebie metodę zdobywania tej agentury rozpowszechnili i stała się ona powszechna. W jakim sensie? My jak żeśmy w PSL masowo werbowali, żeby ich złamać, związać, na innych odcinkach myśmy to też robili. To ta metoda przeszła w ogóle, przecież u nas był okres, nie wiem czy i teraz on nie jest górujący, że jak nasi pracownicy myślą o werbunku, to przecież inaczej nie mogą myśleć jak kategoriami złamania go. O tym była [już] mowa. No i się łamie tych ludzi. Jaka korzyść z nich? Ten złamany człowiek jaką on korzyść nam daje? To są wszystko problematyczne wielkie rzeczy. Weźmy komprmateriały i te wszystkie inne [rzeczy]. Ale to później tak poszło: złamać, bez złamania my nie umiemy werbować. Przecież tak to było. No i nałamaliśmy tych ludzi dosyć sporo, no i dalej łamiemy. Czy problem agentury jako jeden z instrumentów [[c]] pewnej części ludzi niewątpliwie wystąpił i stąd [w nim] ostrość tkwi. Ile złej krwi wokół tego zagadnienia jest do dnia dzisiejszego? Dlatego też ten problem niewątpliwie jest jednym z najbardziej ostrych zagadnień wymagających szybkich zmian.

Druga uwaga dotyczy problemu wychowania naszych pracowników operacyjnych. No, mnie się wydaje, że trzeba też sobie powiedzieć to, że nasze wychowanie było jednostronnym wychowaniem. Myśmy wpajali ludziom słusznie nienawiść do wroga, to żeby on był, że tak powiem, no, zdolny stanąć oko w oko z wrogiem, żeby on był odważny i w akcji, i w działaniu, żeby on miał tą nienawiść do wroga klasowego. To była ta główna linia naszego wychowania. To jest słuszne, inaczej być nie może, ale jeśli to wychowanie załamuje się u ludzi w formie nie tylko nienawiści do wroga, ale w nienawiści do ludzi w ogóle, a bardzo często my takie zjawiska mamy w naszym aparacie, to wtedy widzimy całą grozę wypaczenia ludzi i zdajmy sobie, towarzysze, z tego sprawę, że nasi ludzie w terenie, że tak powiem – może nie należałoby tego uogólniać – ale w większej czy w mniejszej mierze mają te wypaczenia bardzo daleko posunięte.

W związku z tym co nam trzeba by było wysunąć? Czego brak u nas było w naszej wychowawczej robocie dotychczas? Myśmy mieli brak w naszej wychowawczej robocie wpajania ludziom obok nienawiści do wroga, [obok] bezwzględności wobec wroga, tej drugiej części. Brak tej w dostatecznej mierze no, tak powiedziałbym, nawet miłości dla człowieka, brak wysiłku w kształceniu u ludzi naszego aparatu sumienia. Sumienie to nie jest, towarzysze, pojęcie burżuazyjne, daleko nie. Sumienie, sumienie partyjne dzieli się na ogromną [masę] treści i masę problemów na to się składa, żeby u człowieka to sumienie kształcić, sumienie partyjniaka, człowieka, dla którego zagadnienie humanizmu socjalistycznego nie jest frazesem, ale składową częścią natury bardzo rozbudowanej, bardzo rozwiniętym [elementem] kształcenia ludzi, ludzkiego sumienia.

Bo to, co nam mówił ...[d], a my wiemy i wy wiecie z praktyk waszej i naszej praktyki, ale to, co mówił nam wczoraj zdaje mi się tow. [Jan] Szewczyk[4] o tym fakcie, jak tego chłopa, Utratę[5], ...[e] aresztowali nasi pracownicy, który jechał na tym wozie z sześcioletnim dzieckiem, i tego chłopa winnie, niewinnie i okazało się niewinnie za kark do urzędu, a dziecko z koniem puścił na pastwę losu. Przecież to jest wyraz daleko posuniętego zwyrodnienia. A te znęcania się wszelkiego rodzaju, wszelkiego rodzaju poniewieranie ludzkiej godności itd. To są te elementy, które ciążą na tym naszym aparacie.

Otóż jeśli my chcemy dokonać zwrotu, a ten zwrot musimy dokonać za wszelką cenę i jak najszybciej, musimy natychmiast zmobilizować wszystkie środki i siły, wewnętrzne, urzędowe i partyjne, ażeby prostować i kształcić charaktery ludzi, bo po tylu bezdrożach, wypaczeniach wypaczeni są ludzie. I my mamy garby i [nam] samym trzeba spojrzeć na te garby. To nie tylko twarda skóra, tow[arzyszu] Mazur, to też niedobrze, [ale] to są garby całe. Więc sięgnijmy troszkę do tych elementów i mocno sięgnijmy [do tych] elementów, które by przywróciły równowagę w postawie moralno-politycznej, [na] to, [co] się składa na postawę moralno-polityczną człowieka naszego aparatu, połóżmy uwagę wielką i na dziś, i na jutro, jako wniosek, gorzki wniosek z naszej przeszłości, na kształtowanie sumienia naszych ludzi. To jest taki odcinek naszej pracy, pracy organów bezpieczeństwa, gdzie ten problem nie może schodzić nigdy z porządku dziennego, nawet w najlepszej sytuacji, jeśli chcemy, żeby ten aparat był sprawiedliwy, ostry dla wroga i ludzki dla człowieka.

To jest druga uwaga. Trzecia uwaga: mnie się wydaje, żeśmy tutaj na naszej odprawie pominęli jedno niewielkie doświadczenie z ostatniego okresu, które moim zdaniem ze względu na to, że tam są pewne elementy nowości, warto podnieść byłoby je do godności jeszcze nie przykładu, ale w każdym bądź razie coś takiego. Wybory do rad narodowych. Ja podejdę tylko od strony aparatu bezp[ieczeństwa], nawet nie będę analizował tej platformy, którą partia zastosowała, odmienną, nową zupełnie. Jakże myśmy postawili zagadnienie w tym roku ochrony tych wyborów? Co było charakterystyczne i odróżniało wszystkie dotychczasowe akcje nasze tego typu? To, żeśmy przede wszystkim tam [[f]] prawie odstawili na bok i powiedzieliśmy, że waszym zadaniem jest tylko i wyłącznie reagowanie na jawne, wrogie i ostre wystąpienia, działania wroga. I więcej [w] nic nie wtrącajcie się. Nie powiedzieliśmy, jak zawsze mówiliśmy, werbujcie agenturę. To wszystko odpadło. Mnie się wydaje, że to jest ważne, ważne jako maleńka próba pewna, coś nowego tu w tym jest. Nie powiedzieliśmy [o agenturze] i powiedzieliśmy inną rzecz, zupełnie nową. Wiem o sygnałach, które miały miejsce, niepokój niektórych towarzyszy, nawet w ministerstwie były wypadki, [ale] myśmy powiedzieli, że ochronę całej akcji wyborczej organizuje MO na bazie czynnika społecznego. Przede wszystkim MO, aktyw, szczególnie na wsi, to są ci, którzy powinni chronić swoje wybory. Ja uważam, że to jest zupełnie nowy i bardzo ważny w treści swojej element, w podejściu do zagadnień.

Ja powiadam, że ja wiem o tym, że u całego szeregu ludzi w naszym aparacie był wyraz zdumienia, jak to tam będzie, zawali się to wszystko, bez nas przepadnie. No, oczywiście, że rezultat wyborów też dla wielu był zaskoczeniem. Co to jest, skąd ta obawa, skąd, że tak powiem, zaskoczenia? Stąd, że w masy nie wierzymy, stąd, że my ten czynnik trzymania za mordę, łamania, wynosimy het gdzieś i bez niego nie wyobrażamy sobie poważniejszych rzeczy. Przecież to jest to. A tymczasem wybory się odbyły. Była nieznaczna ilość stosunkowo napadów za cały okres czasu, jakie[go]ś prawie miesiąca, jakieś 21. Ja nie wiem, jeśli podsumować przeciętny miesiąc, to tych napadów myśmy mieli i nie tylko w akcji wyborczej i taką samą ilość, a czasem i więcej. No nic dziwnego, okres walki politycznej był ostry, wróg był atakowany przez naszą partię, wyciskany. Nic dziwnego, że mogły być takie rzeczy. Mnie np. zwrócił uwagę jednak i taki szczegół, jeśli chodzi o statystykę aresztowanych i zatrzymanych. Największe pozycje zatrzymanych to są nieduże pozycje wprawdzie, ale największe z tych wszystkich pozycji, to jest, proszę was, zakłócanie spokoju na zebraniach i wroga propaganda. No, wroga propaganda to jest ...[g], ale mam wrażenie, że w jednym wypadku i w drugim myśmy też i tu za daleko poszli z tym tzw. zakłócaniem zebrań. Nie wiem, czy tak koniecznie trzeba było we wszystkich tych wypadkach [zakłócać] wypowiedzi takie czy inne, jakie to zakłócenie, to trudno powiedzieć. To są raczej na wyczucie mówione rzeczy, ale warto przeanalizować te sprawy, które wy macie: aresztowanych za zakłócanie tego porządku, ile tam jest spraw i jakiego typu, i czy [we] wszystko tam trzeba było ingerować i aresztować. Ja w to wątpię.

No, jest gruba, proszę was, [sprawa] tzw. profilaktyki, której myśmy nie zalecali wcale w naszych dyrektywach. Wcale żeśmy nie zalecali, to już [była] ta narodna[h] twórczość, wykroczenie w gruncie rzeczy wasze, i to we wszystkich województwach to jest. Otóż ta profilaktyka, proszę was, przesłuchanie i rozmowa, ona objęła też niezbyt dużo ludzi, ona objęła około 500 ludzi na kraj za ten cały czas, ale to jednak 500 ludzi. Nie wiem, czy to było potrzebne. No, powiedzmy sobie, może rozumiem niektórych autochtonicznych. Zresztą nie próbuję tutaj doszukiwać się, gdzie to [było] potrzeba, ja wątpię, czy to było potrzeba [robić]. Nie wytrzymali, musieli, że tak powiem, z tą profilaktyką wyleźć, mimo że w naszych zarządzeniach tego nie było. Co to jest? To jest [właśnie] ta bojaźń, niewiara w masy, niewiara w siły naszej partii, niewiara w ten wielki przełom, który się dokonał w tych czasach, to w dalszym ciągu widzenie wroga. To nie jakaś panika, ale to już weszło w krew, przecież to szefowie wojewódzkich urzędów kierowali tym wszystkim, w waszą krew [to] weszło. Więc ten żar jest wielki i różnorodny u nas wszystkich. Nauka stąd taka, że trzeba w tych masach widzieć nie tylko jako tego wroga, ale przede wszystkim jako naszą oporę, siłę. Tam więcej sił jest niżeli wszelkie nasze UB. I nasza próba oparcia się o czynnik społeczny zdała w pełni egzamin, to trzeba w pełni powiedzieć, i stąd wyprowadzić naukę i wniosek na przyszłość.

Oczywiście, że w walce z [obcą] agenturą, w walce z podziemiem, nasz aparat nie może polegać na ideowości, na masach, że one nam doniosą itd. Nie można [na tym] polegać, musimy werbować, musimy mieć agenturę, mądre i słuszne tutaj były uwagi. Trzeba to będzie jeszcze więcej uściślać, ale [słuszne jest] że i w problemach bezpieczeństwa kraju jest cały szereg zagadnień i spraw, które można i należy opierać się, rozwiązywać w oparciu o czynnik społeczny, o masy. A jakie to ma znaczenie polityczne? Niesłychanie duże znaczenie, bo masy tam na wsi, w gromadzie, same wyłaniają spośród siebie ludzi, aktyw, stawiają koło tego domu wyborczego i powiadają pilnuj, i jest w porządku. Przecież [to] niezmierna waga polityczna, aktywizacja mas w rządzeniu krajem. Przecież to jest to, o co nam chodzi.

Głęboka i wnikliwa krytyka podstawowych założeń pracy organów bezpieczeństwa, dokonana w referacie tow. Dworakowskiego, jest słuszna, tak samo jak są na wskroś słuszne wnioski organizacyjne, które Biuro Polityczne wyciągnęło. Jest to zapoczątkowanie zwrotu, wyprowadzenie organów bezpieczeństwa, jego pracy z kryzysu, z kryzysu, który, mnie się tak wydaje, zaczął się jeszcze gdzieś w [19]49 r., a przybrał na ostrej formie w ostatnim roku. Stąd znaczenie przełomowe tych zmian, jakie dokonano przez Biuro Polityczne i postawione tutaj nam w referacie tow. Dworakowskiego. Im głębiej będziemy sięgać z krytyczną analizą wypaczeń i błędów, im śmielej będziemy odrzucać na śmietnik nagromadzone złe, a często szkodliwe i obce metody pracy, agenturalne i śledcze, w postawie pracowników, tym prędzej organy bezpieczeństwa staną się rzeczywiście sprężystym organem w walce z wrogiem. Rzecz polega towarzysze na tym – i to też może należałoby przypomnieć, kiedy wymieniam datę [19]49 [rok] – no, Lenin kiedyś uczył, że dyktatura proletariatu przewiduje, że tak powiem, różnego rodzaju formy, występują różnego rodzaju formy tej dyktatury proletariatu, są, jak on mówi, pokojowe i wojskowe, są ekonomiczne i polityczne, gospodarcze, kulturalne itd. Na pewnych określonych etapach różne formy te różnie działają, żadna z tych form w warunkach dyktatury proletariatu nie jest do odrzucenia, wszystko gra, ale nasilenie jej w zależności od sytuacji, od układu sił [jest] mniejsze lub większe. Tak samo jest z zagadnieniem represji po [19]48 roku, po rozgromieniu Mikołajczyka, po utrwaleniu władzy. Wprawdzie band było jeszcze sporo, wprawdzie trzeba było jeszcze dużo i dużo uciekać się do instrumentu aparatu bezpieczeństwa, ale już należało myśleć o tym, gdzie i jak organy te najbardziej ostre pomniejszać i zadania ich i funkcje, oczywiście stopniowo [ograniczać], ale [do tego] trzeba było widzieć całą perspektywę. U nas zarysowała się właśnie od tego okresu inna perspektywa i zwiększenie aparatu i później podziały czwórki[6] na kilka departamentów, i rozbudowa naszego aparatu w powiatach – i odnośnie [do] sieci, i odnośnie [do] zakresu działania – wszystko, że tak powiem, rosło w odwrotnym kierunku. Nam rzecz jasna i dziś jest niezbędny i potrzebny bardzo silny aparat bezpieczeństwa, silny swoją partyjnością, silny swoją umiejętnością w pracy, silny swoją sprężystością w walce z wrogiem, i to daje to nowe ustawienie tego aparatu, nowe ustawienie w systemie władzy ludowej.

Przy tym wszystkim właśnie w tym ustawieniu nowym odrzucono wszystko to, co przeszkadza sprawności tego aparatu, i wszystko to, co narażało go, pchało go nawet, na wszelkiego rodzaju wypaczenia. Ustawienie obecne wiąże się ściśle z tymi ogólnymi założeniami. Tutaj u towarzyszy w dyskusji takie były wątpliwości u niektórych, czy ta nasza dzisiejsza odprawa nie jest czasem albo czy nie będzie czasem jeszcze jedną taką deklaratywną rzeczą. Nie, takiej obawy, towarzysze, być nie powinno, bo ona jest inaczej ustawiona. Na tej odprawie postawione są zasadnicze i polityczne problemy i od razu organizacyjnie zamocowane, od razu został określony zakres działania i poza ten zakres bezpieczeństwo nie śmie wykraczać, więc tych obaw nie powinno być. Ja [myślę, że] odwrotnie, przy zdawaniu [sobie] sprawy z tego, że ma nowe kierownictwo ogromne zadania i niemałe trudności w naprawianiu tego, co myśmy naknocili, ma duże trudności, ale zarówno to polityczne ustawienie aparatu, jak i organizacyjne posunięcie z tym związane – szczególnie w związku z tym, że na kierownictwo resortu powołany został tow. Dworakowski, że kierownictwo to zostało gruntownie odnowione – daje gwarancję, że przy aktywnym współudziale wszystkich nas pracujących i niepracujących, jeśli to będzie potrzebne, aparat ten znów będzie ostrym mieczem w ręku naszej partii.

Źródło: AIPN, 1583/8, k. 143–152, kopia, mps.

[a] Poniżej dopisek odręczny II-gi egz.

[1] Tekst jest poprawionym językowo transkryptem zapisu magnetofonowego przemówienia.

[2] Stanisław Radkiewicz – działacz nielegalnej KPP, w aparacie bezpieczeństwa od 22 VII 1944 r. jako kierownik Resortu Bezpieczeństwa Publicznego i minister bezpieczeństwa publicznego, odwołany 9 XII 1954 r., w 1955 r. usunięty z Biura Politycznego i KC PZPR.

[b-b] Tak w tekście.

[3] Mowa o wyborach do Sejmu Ustawodawczego ze stycznia 1947 r.

[c] Brak wyrazu.

[d] Wykropkowanie w dokumencie.

[e] Wykropkowanie w dokumencie.

[4] Jan Szewczyk – w aparacie bezpieczeństwa publicznego od sierpnia 1944 r., w latach 1944–1952 w pionie kontrwywiadu, od 15 II 1952 r. naczelnik Wydziału Socjalnego.

[5] Bliższych danych nie ustalono.

[f] Brak wyrazu.

[g] Wykropkowanie w dokumencie.

[6] Chodzi o Departament IV MBP, z którego 27 XII 1950 r. wydzielono Departament VIII (ochrona komunikacji), a 8 I 1953 r. Departament IX (przemysł specjalny). Ten ostatni 12 VI 1954 r. ponownie włączono do „czwórki”, utworzono natomiast wówczas Inspektorat Wiejski, który miał status departamentu.

[h] Od ros. narodnaja – ludowa (tu: oddolna).

Nr 4

[1954 grudzień 11, Warszawa] – Podsumowanie narady aktywu partyjno-służbowego organów bezpieczeństwa publicznego, wygłoszone przez przewodniczącego Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego Władysława Dworakowskiego[1]

Dworakowski

...[a] w wystąpieniu tow. Mazura, w wystąpieniu tow. Witolda, tow. Radkiewicza, [tow. Stefana] Kalinowskiego[2], [tow. Jana] Ptasińskiego[3], [tow. Witolda] Sienkiewicza[4] był poważny wkład przy wszystkich brakach dyskusji dnia wczorajszego i tych momentów, które naświetlali i którymi się dzielili i towarzysze z terenu, tak ci, którzy bezpośrednio odpowiadają za operatywną pracę, jak i ci, którzy pełnią funkcję na odcinku partyjnej roboty. Ja nie mam potrzeby i nie zakładam sobie tego celu i zamiaru jakiegoś ustosunkowywania się do poszczególnych wypowiedzi i nawet wyjaśniania wszystkich, może istotnych spraw do końca, które tutaj były postawione. Co trzeba, towarzysze, ogólnie stwierdzić w wyniku tej naszej dwudniowej narady, że ...[b] mnie jest trudno określić, bo ja nie znam charakteru, atmosfery podobnych narad, ale wydaje mi się jest słuszność tego twierdzenia, że ona niewątpliwie w zrozumieniu jej wagi przebiegu, w samej atmosferze, różni się od odpraw i narad, które do tej pory miały miejsce. Że niezależnie od tych słabych stron wczorajszej dyskusji, od tych pewnych kwiatków czy drobnostek, czy polemik, bo i takie były przejawy tego, niewątpliwie stanowi duży wkład do tego, ażeby całe nasze grono... ja powiem więcej: chcę, aby Komitet nowo powołany i towarzysze z kierownictwa partyjnego[5] [którzy] o wielu sprawach dzisiaj się dowiedzieli i jak chodzi, towarzysze, o wyrobienie sobie przeświadczenia, że waga tych problemów dociera do świadomości, że stwarza się poczucie odpowiedzialności za tę wielką sprawę, za to niemałe zadanie, które przed nami Komitet Centralny postawił.

Jak chodzi o problemy, które wymagają praktycznego załatwienia, wiele spraw, które jest w referacie zamarkowanych, oświetlone są niektóre zagadnienia węzłowe, jak chodzi o sprawę motywów, intencji, analizy politycznej, która dyktowała potrzebę zmian organizacyjno-strukturalnych, czy jak chodzi o te poszczególne odcinki wynikające z uchwał Prezydium Rządu, to, co, towarzysze, było nacelowane już dziś na konkretną pracę zawodową, to, co stanowi pewien kierunek działania. Wiele tych spraw – i o to referat tak samo zahaczał i tak postawił – będzie wymagało ujęcia w dokumenty, instrukcje, ażeby je jeszcze przetrawić, przepracować i w oparciu o nie zabrać się do uregulowania i nowego ustawiania szeregu ważnych działań w naszej pracy. Wartość tej dyskusji polega na tym, że głosy, uwagi niewątpliwie będą stanowiły pewien materiał do ostatecznego szlifowania, redagowania tych dokumentów.

Ze spraw takich, które mnie się nasuwają jeszcze, oceniając całą wielką wartość tej naszej narady, doceniając i wiedząc to rozwinięcie zagadnień przez tow. Mazura szczególnie, zagadnień, które w kierunku wydobycia i wagi tej sprawy i nacelowywały, i oświetlały problem atmosfery, która jest do tego potrzebna, odpowiedzialności za tę sprawę, pokazywały i oświetlały to, jak to wiąże najściślej się z brakami w całokształcie naszej pracy partyjnej, w tym zagadnienie kolegialności, norm życia partyjnego, sprawy, która w większej czy mniejszej mierze, ale bezspornie, jak uznajemy, a tak przecież nas tego uczą, wychowują, tę przodującą rolę partii, że o ile są w życiu partyjnym braki, to one biją, wychodzą na inne dziedziny naszego życia państwowego i politycznego.

Ja bym pragnął, nie rozwodząc się jeszcze nad szeregiem elementów, ale wydaje mi się, że jedną z istotnych spraw jest sprawa uświadomienia sobie, że to, co się stawia, to, co stoi przed nami w tej chwili do roboty, na tle tej sytuacji politycznej i mając to doświadczenie nasze pewnych nawrotów, które na przestrzeni ostatnich lat życia partyjnego występowały, tego, co myśmy nieraz tak oceniali i określali, że w górze mogą jedno mówić, a w dole to my inaczej myślimy i inaczej trochę sytuacja wygląda. Ja, mówię, nie chcę tego, towarzysze, tutaj na tę płaszczyznę stawiać, nie mam najmniejszych powodów ku temu, bo nie są te sprawy dla mnie do głębi znane, ale znam je i z roboty partyjnej, z doświadczeń partyjnych. Ja tylko pamiętam kampanię, która towarzyszyła uchwale w sprawie Gryfic[6]. No, myśmy mieli po tej uchwale niewątpliwie przejawy oportunizmu, lęk przed robotą, ucieczkę od roboty, zahamowania pewne, ale mieliśmy i zjawisko, jak to się nazywało wtedy, „mrugania lewym okiem”. Ono polegało na tym, [że] jak partia stawiała zagadnienie dobrowolności w sprawie spółdzielni produkcyjnych, to byli u nas aktywiści, którym to się referowało, to oni tak sobie gdzieś z boku mówili: „no, to tak, tam jest ocena, a u nas inaczej, inne warunki i jak my do tych starych metod i praktyk nie wrócimy, to nie będziemy mieli efektu”. Ja [to] mówię, towarzysze, nie dlatego, żebym miał to porównywać, bo nie mam ku temu żadnych tutaj elementów, ale jak patrzymy na partię, na odbicia, na różne złe nawroty, które występowały koło pewnych ważnych [wydarzeń] w życiu naszej partii, w etapach jej pracy i [pewnych] momentach, to mieliśmy tego rodzaju przejawy. I dlatego wydaje mi się, że najważniejszą sprawą jest to, ażeby do głębi, z całym poczuciem obowiązku partyjnego, z całym zrozumieniem wagi tej sprawy, że bez przełamania tej atmosfery, która będzie w terenie, w niższych ogniwach, patrzenia nieraz na to, że jedno się mówi tu, a co innego można po cichu robić, to my, towarzysze, będziemy napotykali na wielkie trudności, będziemy mieli na tym odcinku proces likwidowania i przestawiania się daleko powolniejszy. Dlatego wydaje mi się, że w całokształcie przenoszenia tych spraw, doprowadzania do świadomości naszych pracowników, naszych aktywistów partyjnych, ten problem, że to nie jest na zewnątrz, ale że to jest sprawa, która musi być konsekwentnie, uparcie, do końca być wprowadzona w życie, jest momentem bardzo istotnym, zagadnieniem, które będzie decydować o tym, jak my będziemy i szybko, i prawidłowo na tory tej nowej roboty wchodzili.

Sprawę, którą jeszcze pragnąłbym podkreślić, z takich ogólnych zagadnień, to wydaje mi się zagadnienie pewnego niebezpieczeństwa liberalizmu. To referat oświetlał, towarzysze czują i podnosili [to]. Wystąpienia i tow. Mazura, i nie tylko jego wskazywały, że są powody, są okoliczności, które nie tylko warunkują konieczność istnienia aparatu bezpieczeństwa, a które nam warunkują i każą oczekiwać na tym odcinku ostrej walki klasowej, widzenia wroga, bicia tego wroga i upartej bojowej walki z tym wrogiem. Stoi w całokształcie tych zagadnień wielki problem, węzłowy problem walki o praworządność, walki o przestrzeganie naszych praw, naszych kodeksów, o nasz humanizm socjalistyczny do człowieka, nawet jak chodzi o przestępcę, to [o] inny stosunek do niego. Nie będę rozwijał tego tła politycznego, jakie to ma skutki, do czego to prowadzi, gdy to się narusza, gdy to się łamie, ale jest rzeczą bezsporną, że mogą być niebezpieczeństwa i przejawy, bo to stanowi między innymi w całokształcie tej naszej kampanii wewnętrznej naszego aparatu, naszych organizacji partyjnych pewną treść, o ile my z jednej strony musimy się bić uparcie o to, ażeby i na tym odcinku ugruntować tę świadomość i znaczenie przestrzegania tej praworządności, pokazania, jakie ona ma znaczenie w całokształcie naszej pracy, w polityce partii, w umacnianiu naszej władzy, to jest rzeczą konieczną i słuszną, ażeby widzieć, [że] w pewnych ogniwach, u pewnych ludzi to może być zrozumiane, że my tutaj [po]puszczamy trochę uwagę, że mniej tego wroga doceniamy, no i że mogą być wypadki liberalnego podejścia do [jakiegoś] faktu.

Dlatego wydaje się, że i to zagadnienie powinno być w centrum uwagi, całokształtu przenoszenia tej tematyki, całokształtu ustawiania naszej pracy. Jest rzeczą bezsporną, i to trzeba sobie uświadomić, zadanie, które my mamy na odcinku ustawienia po nowemu i organizacyjnie, i strukturalnie, tych swoich zadań, które wynikają i z uchwały, i z referatu, jak to doświadczenie pokazuje na wielu odcinkach i życia partyjnego, i państwowego, tworzy pewne niebezpieczeństwo osłabienia tętna tej pracy, którą mamy normalnie robić. Składają się [na to] pewne obiektywne przyczyny, to, co jest napisane już, to, co postawiliśmy w referacie, to, co przyjdzie w dodatkowych dokumentach, [to] będzie dodatkowym kawałem roboty, będzie, bo to trzeba będzie już wtedy rozwiązywać te problemy, przekazywać, ustawiać, chwytać się za te problemy agentury, śledztwa. Będzie to okres niewątpliwie bardziej napiętej roboty, tzn. nie dopuścić do demobilizacji, prawidłowo wprowadzać to, co już jest postawione, a i z drugiej strony w terminach, na porę, na czas słusznie ustawiać aparat Komitetu w terenie. Dlatego, przewidując te pewne niebezpieczeństwa, powinniśmy sobie postawić zadanie, żeby robiąc to, wprowadzając te organizacyjne założenia w życie, możliwie nie dopuścić do tej demobilizacji, do tych zahamowań, do załatwienia tych ważnych spraw, które wynikają ze specyfiki, z charakteru, z roli naszych organów, żeby na tym odcinku ten okres był co najmniej najkrótszy. To mnie się wydaje ta sprawa, która wymaga podkreślenia.

Może, towarzysze, jeszcze, jak chodzi o teren. Po linii tych zagadnień organizacyjno-strukturalnych poszły takie orientacyjne wytyczne[7]. Mogą być do tych wytycznych jeszcze jakieś uzupełnienia, poprawki, ale to, co już jest, niezależnie od referatu, stawia zadania na najbliższy okres. Dlatego trzeba, żeby nasi kierownicy urzędów za tę sprawę po przyjeździe się zabrali, musimy, towarzysze, stworzyć i to MSW. Powiedzmy sobie wyraźnie, ja nie będę znowu wchodził tu w szczegóły, ale o tym, jak ono prędko powstanie, jak ono prędko okrzepnie, jak ono się ustawi, to ma duże znaczenie dla naszej pracy. Przerzuca się na nie cały szereg zagadnień, cały szereg działów, służb, cały szereg problemów i zadań, które myśmy do tej pory robili. I trzeba, towarzysze, w podejściu, w pomocy, jak chodzi o przekazywanie spraw i ludzi, i jak chodzi o cały stosunek do tego resortu, widzieć, że on jest, towarzysze, postawiony też na podobnym froncie co i my. My mamy pewne zadania postawione, sprecyzowane, określone, ale to będzie ten nasz brak w całokształcie naszej pracy. Dlatego tutaj ten obywatelski stosunek, to podejście nie tylko wąsko podwórkowe musi dominować i cechować nasze postępowanie w terenie. Oczywiście jest sprawą ważną, jest sprawą słuszną, [jak] kierownictwo partii ocenia, iż nasz Komitet, jego organa w terenie muszą mieć to wszystko ...[c] na te zadania, które stoją, co jest temu potrzebne w ludziach, sprzęcie, w zaopatrzeniu, ale mamy, towarzysze, i taką praktykę, która nie zawsze ma to podejście, ten stosunek państwowy, i dlatego to zagadnienie ja pragnę jako jedno z ogólnych zagadnień podkreślić.

Nasunęły się, towarzysze, niektóre takie sprawy konkretne, z pytań, wypowiedzi z dyskusji. Jest rzeczą, towarzysze, bezsporną, że na tle tego ustawienia, tego ogólnego kierunku na skróty w ludziach, [w] etatach, będzie trochę niepokoju w aparacie, dlatego wydaje się, że tych spraw skrótowych, tych spraw „kto, gdzie” wyście nie powinni, towarzysze, niżej sprowadzać, bo to są zupełnie ludzkie sprawy. Niejasność, niepewność, to ma swój wpływ. I dlatego wydaje się, że te rzeczy powinny być jakoś sztabowo przygotowane. Tu będą na gruncie ministerstwa jeszcze analizowane, określone i konsultacja z departamentami, Komitet się będzie tym zajmował, ale nie wprowadzać tej atmosfery głębiej [w teren], bo to nam w tym okresie będzie wprowadzać elementy pewnej demobilizacji.

Jak chodzi, towarzysze, o pewne sprawy dot[yczące] agentury, towarzysze, mianowicie szczególnie dot[yczące] pewnego wycinka, było to pytanie kilkakrotnie podnoszone: co zrobić, jak chodzi o informatorów na odcinku rad narodowych. Jest taki pogląd, ażeby zwolnić [ich] z obowiązku. Całokształt tej sprawy, wielkiej, jak my to możemy nazwać, transmisji, chociaż to nie jest ta transmisja w zrozumieniu tym, ale na odcinku rad narodowych nie ma potrzeby kontynuowania tego. Dlatego na tę sprawę my już dzisiaj możemy sobie jasno i wyraźnie odpowiedzieć. Ale chcielibyśmy, i to będzie wskazane, ażeby towarzysze poinformowali Komitet o tym zjawisku. Żeby mieć jakiś wniosek, może zajdą jakieś okoliczności potrzebne do tego, szczególne warunki i potrzeby, ale zasadę przyjmujemy, że to trzeba zlikwidować. To samo, towarzysze, trzeba przeciąć, bo pomimo tych wielu oświadczeń i deklaracji przykłady i fakty ostatnich dni mówią o tym bezpośrednie, że na odcinku prokuratury i sądów te sprawy mają swoją kontynuację. Oczywiście to może nie jest w takiej mierze, jak było temu parę lat, parę miesięcy, ale ciągną się jeszcze ogony. Trzeba i na tym odcinku to przeciąć, zlikwidować. Tego nie będziemy tolerować. I tak samo na tym odcinku, towarzysze, te materiały przesłać do Komitetu. To są te dwie konkretne sprawy, które się tak wysunęły niezależnie od całości problemu, który będzie ujęty w dokumencie, w którym będą uwzględnione wasze uwagi i wypowiedzi, ale to już jest do praktycznego wprowadzenia w życie.

Kilka słów, towarzysze, na zakończenie o wnioskach z naszej dzisiejszej narady od strony organizacyjnego jej przeniesienia w teren. Na całości tej wielkiej problematyki, która stoi, problematyki wynikającej z oceny politycznej, wynikającej z tych słabości partii, w powiązaniu z aktualną sytuacją u nas i międzynarodową, oceną i wyborów, my będziemy mieli plenum KC i cały szereg spraw wyjdzie i zostanie oświetlone, stanie się szerokim materiałem do kampanii wewnątrz naszego życia partyjnego i nie tylko, ale w całym narodzie, bo takie [są] przecież właściwości i role spełniają nasze plenumy[d] KC. Ale my tutaj jesteśmy w szczególnej sytuacji, my mamy swoje zadania sprecyzowane, nakreślone w referacie, dlatego wydaje się, że to już, co możemy robić, to rysuje się taka forma przeniesienia, ażeby na szczeblach wojewódzkich – o mniej więcej w takim układzie organizacyjnym, ściśle z udziałem kierowniczego aparatu w urzędach wojewódzkich, tzn. kierowników, za[stęp]ców, sekretarzy oddziałowych organizacji, z powiatów kierowników, zastępców, sekretarzy partyjnych organizacji – przygotować takie odprawy, [i] żeby w wyniku tych narad, w powiatowych urzędach, ale już naczelnicy i szefowie, przeprowadzili po linii służbowej narady[8]. My musimy w całokształcie tego zamknąć tę problematykę, w zasięgu naszej organizacji partyjnej w naszych resortach i wśród naszych pracowników. I dlatego, towarzysze, otrzymany referat, niech zapoznają [się] z tym referatem I sekretarze KW, przemyślą u siebie doświadczenia dzisiejszej narady, i kierownicy wojewódzkich urzędów powinni w takim składzie dla swego kierowniczego aktywu przenieść te zagadnienia, które zawiera referat, z oświetleniem swojego terenu. Spowodujemy, ażeby na tych naradach wzięli udział sekretarze KW, będzie słuszne, ażeby wyjechało na te narady [też] i z kierowniczego aktywu samego ministerstwa, i towarzysze dyrektorzy wyjadą, bo szereg zadań, które jest, my tu musimy wybierać, bo one są typowe nasze, nas dotyczą. Dlatego tak się to z grubsza rysuje, mniej więcej, jak chodzi o kierunek tego organizacyjnego przenoszenia. Więc to jest tak, towarzysze, ta sprawa.

Jak chodzi, towarzysze, żeby nie przewlekać tej sprawy, kilka końcowych uwag. Ja mogę wyrazić na zakończenie, oceniając przebieg tej narady, etap, na którym jesteśmy, zadania, które postawił przed nami Komitet Centralny, że to nie będą łatwe sprawy, że one będą wymagały niewątpliwie ze strony Komitetu bardzo dużej operatywności, napięcia i niemałe będą trudności. Ja tu nie chcę deklarować, towarzysze, że wszystko się jak najlepiej zrobi, bez zacięć, bez zahamowań, bez różnych braków, które występują, to będzie niemała robota. Ale wydaje się, towarzysze, że jak my się razem weźmiemy, tak się mówi – potocznie – w kupę, jak w pełni ugruntujemy u siebie tę świadomość, wagę tej sprawy, jak wyciągniemy wnioski i dobre, i złe – a wiele jest dobrego – to nie ulega kwestii, towarzysze, że w spiętrzonych terminach i w tej atmosferze i sytuacji, która będzie wymagała dużej mobilizacji i pomocy ze strony organizacji partyjnych w terenie, to wkroczymy na tę drogę, którą nam zakreśla Komitet Centralny. No, jesteśmy, towarzysze, komunistami, jesteśmy ludźmi, [z] który[ch] każdy z nas w większej czy mniejszej mierze, ale wszyscy tutaj ma[ją] swoje poświęcenie, ma[ją] swój hart, ma[ją] niewątpliwie zrozumienie znaczenia i wagi tych spraw. I jak my tak to pojmiemy, jak my na tym odcinku będziemy rozumieli uchwały i wytyczne Komitetu Centralnego, jak przepoimy takim duchem naszych wszystkich pracowników, jak nasze instytucje partyjne terenowe tak to będą rozumiały, no to można wyrazić przekonanie i można, towarzysze, tutaj to przekonanie przyjąć sobie za wielki obowiązek i partyjny, i państwowy, ażebyśmy wyciągnęli lekcję nauki z tego, i żebyśmy sam Komitet jako centrala i nasze agencje w terenie, wojewódzkie urzędy, powiatowe urzędy, ustawili odpowiednio i nacelowali na tę robotę, którą nam daje w swoich wskazaniach i uchwałach Komitet Centralny. (oklaski)

Źródło: AIPN, 1583/8, k. 153–159, kopia, mps.

[a] Wykropkowanie w dokumencie, brak początku wystąpienia.

[b] Wykropkowanie w dokumencie.

[1] Publikowany tekst jest poprawionym językowo transkryptem zapisu magnetofonowego przemówienia.

[2] Stefan Kalinowski – od 9 IX 1950 r. pokurator generalny PRL, członek komisji do zbadania działalności MBP powołanej przez Biuro Polityczne KC PZPR 19 X 1954 r.

[3] Sylwetka Jana Ptasińskiego zob. Wstęp, s. 15–16.

[4] Sylwetka Witolda Sienkiewicza zob. Wstęp, s. 16.

[5] Ze ścisłego kierownictwa PZPR w naradzie uczestniczyli tylko Mazur i Jóźwiak (jeśli nie liczyć Radkiewicza, który wciąż był członkiem Biura Politycznego).

[6] W związku z ujawnionymi przypadkami stosowania przymusu w czasie akcji skupu zboża w powiecie gryfickim kilku funkcjonariuszy UBP zostało skazanych, a 25 V 1951 r. – w pierwszym dniu ich procesu – ogłoszono uchwałę Biura Politycznego KC PZPR potępiającą „łamanie linii partii”.

[c] Wykropkowanie w dokumencie, brak kilku wyrazów.

[7] Zapewne chodzi o rozkaz nr 1 przewodniczącego KdsBP z 10 XII 1954 r.

[d] Plenumy – w żargonie partyjnym posiedzenia plenarne KC.

[8] Informacja o przebiegu narad na szczeblu wojewódzkim zob. posiedzenie Komitetu z 20 XII 1954 r. (dok. nr 20).

Nr 5

[1955 marzec 29, Warszawa] – Zagajenie I zastępcy przewodniczącego Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego Antoniego Alstera podczas narady aktywu kierowniczego aparatu bezpieczeństwa 24–26 marca 1955 r.[1]

Egz. nr 2[a]

Tow. Alster

Towarzysze, aby przeprowadzić naradę w ciągu trzech dni, aby omówić szereg ważnych problemów w atmosferze spokoju, cierpliwie, rozważając sprawy, starając sobie odpowiedzieć na wszystkie wątpliwości i pytania, jakie się nam nasuną w związku z problemami, które poruszymy, chcemy, aby na naszej dzisiejszej naradzie omówić w miarę możliwości jak najgłębiej dokumenty: uchwałę Komitetu, jedną i drugą instrukcję, zatwierdzone przez kierownictwo partyjne, przez rząd nasz.

Możemy, towarzysze, spróbować podsumować sobie okres trzech miesięcznic, któryśmy przeżywali dotychczas, okres reorganizacji, wykonując wytyczne i uchwały kierownictwa i rządu naszego w zbudowaniu nowego aparatu na bazie starego, nowego aparatu z nowymi zadaniami aparatu bezpieczeństwa.

Wreszcie chcieliśmy, w miarę możliwości, przeanalizować sobie problemy, jakie były poruszone na wielu szczeblach zebrań partyjnych, [b]które brały udział tysiące, tysiące ludzi, które niejednokrotnie słuszne uwagi o pracy naszej wskazywało[b]. Chcielibyśmy, aby i z tych wielosetnych[c] zebrań wyciągnąć, i dla kierownictwa, i dla nas wszystkich, odpowiednie wnioski.

Komitet proponuje następujący porządek dzienny:

1. Referat o przestawianiu pracy organów bezpieczeństwa w związku z wytycznymi III Plenum [KC PZPR] – wygłosi tow. Ptasiński.

2. Omówienie instrukcji o zasadach prowadzenia rozpracowania agenturalnego i ewidencji operacyjnej – tow. [Zbigniew] Paszkowski[2].

3. Omówienie instrukcji o zasadach pracy z agenturą – tow. [Julia] Brystygier[3].

Poza tym chcemy wmontować w nasze trzydniowe narady pokazanie obecnej naszej techniki operacyjnej – biednej jeszcze, niedoskonałej, a mamy poważne ambicje, żeby tę naszą technikę operacyjną poważnie rozwinąć, a więc i potrzebne są uwagi towarzyszy[4].

Chcemy przy okazji naszej narady wysłuchać referatu o sytuacji międzynarodowej, który przypuszczalnie w naszych planach będzie umieszczony w trzecim dniu.

Taki jest plan narady naszej. Jakie by były uwagi, towarzysze, do naszego planu?

Przystąpimy do realizacji, udzielam głosu tow. Ptasińskiemu.

Źródło: AIPN, 1583/3, k. 1, kopia, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[b-b] Tak w tekście.

[c] Tak w tekście.

[1] Z tej bardzo długiej narady publikujemy tylko wprowadzenie Antoniego Alstera, referat Jana Ptasińskiego oraz ogólną informację o jej przebiegu.

[2] Sylwetka Zbigniewa Paszkowskiego zob. Wstęp, s. 16.

[3] Julia Brystygier – w aparacie bezpieczeństwa od grudnia 1944 r., w MBP m.in. dyrektor Departamentu V, od 1 VIII 1954 r. dyrektor Departamentu III, w KdsBP dyrektor Departamentu III.

[4] Nie udało się odnaleźć informacji na temat tej prezentacji.

Nr 6

[1955 marzec 29, Warszawa] – Referat na temat przestawiania pracy organów bezpieczeństwa w związku z wytycznymi III Plenum KC PZPR wygłoszony przez zastępcę przewodniczącego Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego Jana Ptasińskiego podczas narady aktywu kierowniczego 24–26 marca 1955 r.[1]

[[a]] Na przestrzeni ostatnich miesięcy kierownictwo naszej partii kilkakrotnie zajmowało się pracą organów bezpieczeństwa. Podjęte przez kierownictwo partii uchwały w sprawie pracy organów bezpieczeństwa stanowią nieocenioną pomoc partii w przezwyciężaniu błędów, braków i wypaczeń w dotychczasowej pracy agenturalno-operacyjnej oraz w rozwinięciu ofensywnego natarcia przeciwko aktywizującej się agenturze wywiadów imperialistycznych.

Na obecną naradę aktywu kierowniczego organów bezpieczeństwa przychodzimy z zatwierdzonymi przez kierownictwo partii i rządu nowymi dokumentami, a mianowicie z uchwałą Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego z dnia 11 marca 1955 r. o zasadach pracy z agenturą, prowadzeniu rozpracowań agenturalnych i ewidencji operacyjnej; z instrukcją [nr] 03/55 o zasadach prowadzenia rozpracowania agenturalnego i ewidencji operacyjnej w organach bezpieczeństwa publicznego PRL oraz z instrukcją [nr] 04/55 o zasadach pracy z agenturą w organach bezpieczeństwa PRL[2].

Dokumenty te – jak wskazuje sama nazwa – zawierają podstawowe wytyczne i wskazania, na których powinna oprzeć się praca agenturalno-operacyjna organów bezpieczeństwa publicznego. Zgodnie z uchwałami III Plenum dokumenty te stanowią podstawę, na której dokonana zostanie gruntowna przebudowa metod pracy organów bezpieczeństwa.

Na dokumenty te z niecierpliwością czeka cały skład operacyjny organów bezpieczeństwa. Stwierdzić tu należy, że zbyt długo „docierały się” one w kierownictwie Komitetu, że to długie oczekiwanie nie sprzyjało aktywności organów bezpieczeństwa, tak niezbędnej w obecnej sytuacji politycznej. Sądzimy jednak, że pod kierownictwem partii i przy pomocy organizacji partyjnych w organach bezpieczeństwa – wspólnym wysiłkiem całego składu operacyjnego – potrafimy nadrobić powstałe opóźnienie i zabezpieczyć w oparciu o nowe dokumenty przebudowę pracy agenturalno-operacyjnej.

Prawie cztery miesiące trwa okres reorganizacji naszego aparatu. Każda reorganizacja stanowi swego rodzaju przegrupowanie sił, a więc zawiera pewne elementy zastoju w normalnej, codziennej pracy. Przystępując do dość zasadniczej reorganizacji służby bezpieczeństwa, zarówno w zakresie struktury, metod pracy i zakresie działania całego aparatu, jak i poszczególnych służb, zakładaliśmy, że uda się nam dokonać tego dzieła w walce bez osłabienia pracy organów. Trzeba jednak stwierdzić, że okres reorganizacyjny przeciągnął się zbyt długo, że nastąpiło wyraźne osłabienie działalności organów bezpieczeństwa, a na szeregu odcinków niedopuszczalna demobilizacja.

W niektórych ogniwach aparatu bezpieczeństwa zaczęły narastać tendencje likwidatorskie. Znalazło to swój wyraz w próbach zlikwidowania niektórych jednostek operacyjnych organów bezpieczeństwa, a w szczególności w realizacji zarządzenia [nr] 04/55 Komitetu ds. Bezp[ieczeństwa] Publ[icznego][3]. Były liczne wypadki masowej eliminacji agentury, bez wnikliwego rozpatrzenia jej możliwości, a w nielicznych na szczęście wypadkach tendencje do zupełnego wyzbycia się agentury. Nie przeciwstawiono się w sposób zdecydowany ze strony kierowników jednostek przekazywaniu do archiwum spraw i materiałów niewyjaśnionych do końca, tylko na tej podstawie, że były to dane jednoźródłowe czy też stare lub trudne do wyjaśnienia.

Można również przytoczyć wiele przykładów niesłusznego przekazywania spraw i materiałów, które wymagały dalszego wyjaśnienia, organom Milicji Obywatelskiej lub prokuratury, aczkolwiek, sądząc po treści, były to sprawy lub materiały dotyczące antypaństwowej działalności. Odpychanie spraw i materiałów, pośpieszna ich likwidacja łączyły się częstokroć z oportunistyczną teorią „nie ma spraw, nie ma materiałów, nie zrobisz błędu, a więc nie będziesz krytykowany i bity”. Tej oportunistycznej teorii nie przeciwstawiono się w sposób zdecydowany, a głos zaczęli podnosić ci pracownicy, którzy przed tym nic nie robili, a więc nie dopuścili się żadnych błędów i wypaczeń.

Słaboduszni o miękkim charakterze i bez kręgosłupa partyjnego poczęli rozpowszechniać atmosferę „dziewiczej wstydliwości” z powodu ich służby w organach bezpieczeństwa. Wstydzą się tego – powiadają – że służą w organach bezpieczeństwa. Na szczęście słabeuszy tych było niewielu, niemniej jednak niemało było takich, którzy przestali być dumni z tego, że pracują w organach bezpieczeństwa, że partia zaufała im, kierując ich na pierwszą linię walki z wrogą agenturą. W zaaprobowanej przez Biuro Polityczne naszej partii uchwale Komitetu do spraw Bezpieczeństwa [Publicznego] zostało podkreślone, że służbę w organach bezpieczeństwa partia traktuje jako szczególnie odpowiedzialne zadanie, przynoszące zaszczyt towarzyszom wykonującym je umiejętnie i z godnością. Słuszna krytyka organów bezpieczeństwa na skutek wypaczeń w pracy agenturalno-operacyjnej w niektórych ogniwach aparatu podziałała na niektórych pracowników w sposób niewłaściwy. Zamiast zmobilizować cały aparat do usunięcia wypaczeń i zwiększenia wysiłku w wykrywaniu zbrodniczej antypaństwowej działalności wroga, zaczęła się rozwijać tendencja asekuranctwa i biernego wyczekiwania. Znalazło to swój wyraz w braku podejmowania decyzji, w pewnym zaniku osobistej odpowiedzialności, co z kolei wpływało ujemnie na sprężystość działania aparatu bezpieczeństwa. W parze z tym pojawiły się objawy rozluźnienia dyscypliny służbowej, fakty niereagowania na wyraźne przejawy dywersyjnej działalności wroga (np. Kraśnik[4]). Osłabła wyraźnie praca z agenturą. Obniżyła się jej obowiązkowość, przejawiały się objawy nieśmiałości w pracy z agenturą.

Ta atmosfera i nastroje bierności i wyczekiwania, szczególnie w okresie zaostrzającej się sytuacji międzynarodowej, która nie pozostaje bez wpływu na działalność wroga w kraju, odbiły się ujemnie na rezultatach walki organów bezpieczeństwa z wrogą działalnością. Mamy wyraźny zastój na odcinku werbunku nowej agentury do prowadzonych spraw. Daje się odczuć zupełny brak zakładania nowych rozpracowań, zaś w prowadzonych sprawach nieśmiałość twórczych poczynań. W sposób zastraszający spada ilość aresztów dokonywanych przez organa bezpieczeństwa, zupełnie nieproporcjonalnie w stosunku do przejawów działalności wroga. W niektórych ogniwach aparatu i u poszczególnych pracowników występują objawy dezorientacji na odcinku rozeznawania wroga, pojawiają się oznaki samouspokojenia i swoista teoria wygasania walki klasowej.

Oceniając działalność organów bezpieczeństwa w okresie tej czteromiesięcznej reorganizacji, stwierdzić należy, iż znajduje się ona w stosunku do wroga w pozycji defensywnej. Wiadomo zaś powszechnie, że pozycja obronna w walce z wrogiem powoduje wzrost jego działalności, stwarza poczucie bezkarności. Walkę z wrogą działalnością trzeba prowadzić na wszystkich odcinkach w rozwiniętej ofensywie. W związku z tym przed organami bezpieczeństwa publicznego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej stoi podstawowe zadanie: przejść z pozycji obronnej w zaczepne ofensywne działanie przeciwko działalności imperialistycznych agentur w kraju i za granicą.

Z oceny sytuacji międzynarodowej wyrażonej w wystąpieniach kierownictwa KPZR i rządu ZSRR na ostatniej sesji Rady Najwyższej ZSRR[5], jak również w wystąpieniach kierownictwa PZPR i rządu PRL na toczącej się obecnie sesji Sejmu PRL, wynika, iż agresywne koła imperialistyczne wzmogły swą prowokacyjną działalność przeciwko krajom obozu socjalistycznego[6]. W parze z tym wzrosła działalność wszystkich central i ośrodków dywersyjno-wywiadowczych skierowana przeciwko naszym krajom. Według oceny amerykańsko-angielskich kół imperialistycznych porażka wojsk hitlerowskich w toku ostatniej wojny światowej nastąpiła dlatego, iż hitlerowski sztab generalny nie posiadał dokładnych danych o potencjale obronnym i armii ZSRR. Stąd też obecnie w przygotowaniu nowej wojny podejmują one zwiększone wysiłki na odcinku zdobycia dokładnych danych wywiadowczych o potencjale obronnym, stanie i uzbrojeniu sił zbrojnych krajów obozu socjalistycznego.

Doświadczenie pracy organów bezpieczeństwa PRL w zwalczaniu imperialistycznych wywiadów wskazuje, iż wróg w sposób masowy poprzez dostępne mu kanały zarzuca do naszego kraju swoją agenturę. W jednym tylko 1954 roku organa bezpieczeństwa aresztowały ponad 230 agentów imperialistycznych wywiadów.

Agenturę swoją imperialistyczne wywiady zarzucają do naszego kraju poprzez wszelkie dostępne im [zarówno] legalne, jak i nielegalne kanały, np. poprzez „zieloną granicę”, z samolotów, z morza, poprzez werbunek obywateli polskich wyjeżdżających za granicę, głównie zaś marynarzy i lotników. Jako główne zadania przed przerzucaną do naszego kraju agenturą wywiad imperialistyczny stawia: zdobywanie wiadomości o naszym potencjale zbrojeniowym, o dyslokacji i uzbrojeniu naszego wojska, o rozmieszczeniu lotnisk i poligonów, o transporcie kolejowym i morskim. W oddzielnych wypadkach – jak to zostało ujawnione – usiłuje wokół obiektów zbrojeniowych, postoju jednostek wojskowych, na obiektach transportu organizować grupy dywersyjne.

Najbardziej aktywną działalność przeciwko PRL przejawia wywiad głównych państw imperialistycznych, USA i Anglii. W ostatnim roku podjął dość aktywną działalność przeciwko Polsce wywiad zachodnioniemiecki, a zwłaszcza ośrodki wywiadu gehlenowskiego. W pobliżu granic Polski – w różnych krajach kapitalistycznych – powstała sieć ośrodków i szkół szpiegowskich, których głównym zadaniem jest przygotowanie agentury, zarzucenie jej do krajów demokracji ludowej dla prowadzenia wywiadu. W samym tylko Berlinie Zachodnim pracuje przeciwko krajom socjalizmu ponad 100 różnego rodzaju ośrodków wywiadowczych głównych państw imperialistycznych. Istnieje liczna sieć ośrodków w Niemczech Zachodnich, Austrii, Szwecji oraz we wszystkich portach kapitalistycznej Europy, do których zawijają nasze statki.

Cechą charakterystyczną dla działalności imperialistycznych ośrodków wywiadowczych przeciwko PRL jest to, iż posługują się one kadrą pracowników sanacyjnego wywiadu i kontrwywiadu. Ułatwia to niewątpliwie działalność wszystkim imperialistycznym agenturom, a z drugiej strony stwarza to również – dotychczas niewykorzystane – możliwości dla prowadzenia naszego wywiadu w celach kontrwywiadu. Podstawową bazę dla werbunku zarzucanej do kraju agentury stanowią emigracyjne organizacje reakcyjne oraz różnego rodzaju zdrajcy i dezerterzy. W kraju zaś opierają się o stare swoje kontakty organizacyjne i rodzinne.

Dość ożywioną działalność w Polsce przejawiały i nadal jeszcze przejawiają pracownicy organów wywiadowczych państw imperialistycznych działających pod przykryciem placówek dyplomatycznych. Korzystając z nieograniczonych możliwości poruszania [się] na terenie całego kraju, wywiadowcy w postaci dyplomatów wyjeżdżają w interesujące ich tereny, często fotografując obiekty przemysłowe, uzupełniają szkice dróg, linii kolejowych, mostów i portów. Dużo cennych informacji o naszym potencjale gospodarczym dostarczają wywiadom imperialistycznym artykuły – przepuszczane niestety przez urzędy kontroli prasy w oficjalnych czasopismach i wydawnictwach.

Według posiadanych przez nas wiadomości centrale wywiadów państw imperialistycznych w ostatnim okresie zwiększyły swoją działalność przeciwko krajom obozu socjalistycznego. Znajduje to swoje potwierdzenie w postaci powstawania zjednoczonych central szpiegowskich, np. przy NATO, lub ośrodków koordynacyjnych przy przedstawicielstwach dyplomatycznych w krajach obozu pokoju. Imperialistyczne centrale szpiegowskie – jak wskazują na to dane otrzymane przez nasze organy bezpieczeństwa – przebudowują kierunek swej pracy na zdobywanie wiadomości naukowo-technicznych, o przemyśle zbrojeniowym i ciężkim oraz wszelkich danych posiadających znaczenie strategiczne.

W ocenie dotychczasowej pracy organów bezpieczeństwa – ujętej w uchwale Komitetu do spraw Bezpieczeństwa [Publicznego] – stwierdza się, że organa bezpieczeństwa w niedostatecznie ofensywny sposób docierały do ośrodków wrogich wywiadów, do szkół dywersyjno-szpiegowskich, nie doceniały faktu, że wróg – na równi z nasyłaniem agentury do naszego kraju – prowadzi głęboko obliczoną na długą perspektywę pracę agenturalną, że wreszcie zaniedbane zostało rozpracowywanie działalności pracowników organów wywiadu działających pod przykryciem przedstawicielstw oficjalnych.

W parze ze wzrostem wywiadowczej działalności agentur imperialistycznych wzrosła oszczercza antydemokratyczna propaganda. Wiadomo, że dla ułatwienia bezpośredniej działalności wywiadowczej imperializm amerykańsko-angielski uruchomił cały zespół środków oszczerczej propagandy. Wystarczy przypomnieć, że na czele specjalnego komitetu tej politycznej dywersji stoi odpowiedzialny pracownik amerykańskich organów wywiadu. Imperialistyczne szczekaczki tylko w ciągu jednej doby przez przeszło [b]220[b] godzin wsączają jad zabójczej trucizny. Jak dowiodły liczne procesy, różne wrogie i zdemoralizowane elementy czerpały z nich natchnienie do swej antypaństwowej działalności. Byłoby jednostronne, gdyby rolę imperialistycznych rozgłośni ograniczyć tylko do szczekania zgrai wściekłych psów. Spełniają one poza tym role pewnych skrzynek wywiadowczych zbierających informacje wywiadowcze o Polsce. Jak ustalono, na ponad 100 adresów w różnych krajach kapitalistycznych, stanowiących skrzynki zbiorcze, kierowane są listy zawierające nie tylko oszczerczą propagandę, ale również materiały wywiadowcze.

Ostatnio – jak wiadomo – amerykańskie ośrodki „zimnej wojny” przystąpiły do masowego zasyłania poprzez pocztę i „akcję balonikową” kłamliwych i oszczerczych broszur z wypowiedziami prowokatora i renegata Światły. Akcja ta obliczona jest na osłabienie jedności naszej partii oraz na aktywizację wszelkich wrogich elementów w kraju. Broszury te stają się rozsadnikiem wrogiej propagandy. Ponieważ akcja ta dopiero rozpoczęła się, a transporty tej trucizny nadchodzą z USA do Niemiec Zachodnich, należy szybko przygotować się do zwalczania tej formy działania wroga[7].

W działalności swej przeciwko Polsce Ludowej wywiady imperialistyczne opierają się na zakupionej za dolary reakcyjnej emigracji. Jak dowiodły tego liczne procesy i opublikowane materiały, a zwłaszcza „sprawa WiN” i „Bergu”[8], to bez żadnych skrupułów sprzedają się oni tym, kto więcej płaci, a ponieważ wywiad amerykański posiada dużo dolarów, więc najwięcej nabywa tych akcji judaszowskich. Od dłuższego czasu Amerykanie próbują połączyć skłócone ze sobą grupy emigracyjne. Czynią to w tym celu, aby poprzez nich móc łatwiej prowadzić zbrodniczą działalność przeciwko naszej ojczyźnie.

Nie będę zatrzymywał się szczegółowo nad omówieniem sytuacji pośród reakcyjnej emigracji, gdyż będzie to przedmiotem odrębnego omówienia. Chciałbym jednak wskazać na wysiłki „bohaterów białych koni” nad zmontowaniem spośród Polaków mieszkających za granicą oddziałów janczarów w służbie amerykańsko-niemieckiego imperializmu. Z naszej strony wymaga to bardziej ofensywnego i zdecydowanego działania dla pokrzyżowania ich zbrodniczych zamierzeń.

Aktywizacja działalności wrogich grup emigracyjnych nie pozostaje bez wpływu na postawę b[yłych] działaczy partii nacjonalistyczno-burżuazyjnych w kraju. Wystarczy wymienić tu ostatni proces Skowrona-Lewrzeckiego[9], z którego widać, jak od przedstawicieli reakcyjnej emigracji prowadzi prosto droga do b[yłych] działaczy reakcyjnych w kraju zachowujących wrogą postawę wobec władzy ludowej. Szereg sygnałów, które w ciągu ostatniego okresu wpłynęły do organów bezpieczeństwa, świadczy również o pewnym ożywieniu różnych b[yłych] aktywistów kontrrewolucyjnych organizacji.

Organa bezpieczeństwa w dotychczasowej swojej działalności zbyt szeroko zajmowały się b[yłymi] historycznymi środowiskami. Zajmując się nimi w szerokim zasięgu, nie uwzględniały procesu przeobrażeń społecznych, jaki dokonał się wśród b[yłych] członków tych organizacji. Z drugiej strony, zajmując się szeregowymi członkami b[yłych] reakcyjnych organizacji, organa bezpieczeństwa spuściły z pola widzenia kierowniczy aktyw tych organizacji, który może przedstawiać niebezpieczeństwo w różnych okresach.

Chciałbym zwrócić uwagę na kilka zagadnień z odcinka walki z wrogim podziemiem, które wskazują na pewne ożywienie wrogiej działalności. Na czoło niewątpliwie wysuwa się terrorystyczna bandycka działalność wroga. Mimo iż w ciągu ubiegłego roku zrealizowano ponad 130 działających grup bandyckich, ilość napadów utrzymuje się nadal na wysokim poziomie. Utrzymuje się również dość wysoka ilość napadów o charakterze politycznym (około 40) oraz morderstw aktywu partyjnego i służbowego.

Zlikwidowane grupy bandyckie działalność swoją opierają o kułactwo, np. bandy: Kuchczyńskiego[10], Tryby[11] i Arciszewskiego[12] „Kruczka”; o aktyw b[yłych] organizacji kontrrewolucyjnych, np. bandy: Dynusa[13], Żbikowskiego[14], Sawickiego[15]. Należy liczyć się z faktem, że w związku z zaostrzającą się sytuacją międzynarodową, jak również z nadejściem wiosny, działalność bandycka zacznie wzrastać.

Utrzymuje się również tendencja organizowania nielegalnych organizacji wśród młodzieży. W roku ubiegłym zrealizowano około 70 grup nielegalnych wśród młodzieży, głównie o charakterze antypaństwowym. Z tego niektóre z nich dość liczne, np. w Białymstoku czternastoosobowa. Podkreślić należy tu również fakt, że ośrodki wywiadowcze poczęły nastawiać się na werbowanie młodzieży, że kler podejmuje próby zwiększenia swego oddziaływania na młodzież, że wreszcie propaganda imperialistyczna usiłuje w coraz szerszym stopniu zatruwać umysły młodzieży polskiej.

Przeprowadzając realizację grup bandyckich i nielegalnych organizacji, organa bezpieczeństwa skonfiskowały szereg magazynów broni. Sygnały, jakie otrzymujemy, szczególnie z terenu województwa kieleckiego, świadczą, iż w posiadaniu b[yłych] członków podziemia znajduje się duża ilość broni, że istnieją zakonserwowane magazyny broni. Zagadnienia te nie powinny ujść z codziennej uwagi naszego aparatu.

W ostatnim okresie daje się zaobserwować wzrost ilości oszczerczych anonimów kierowanych do działaczy partyjnych i spółdzielczych, różnego rodzaju wrogich ulotek rozrzucanych w zakładach pracy, [na] ulicach i drogach oraz napisów. Działalność organów bezpieczeństwa na odcinku wykrywania sprawców anonimów, ulotek i napisów jest daleko niewystarczająca. Fakty jednak wskazują na to, że jest to zorganizowana działalność.

W związku z sytuacją międzynarodową, a szczególnie z forsowaniem odbudowy neohitlerowskiego Wehrmachtu, wzrastać poczyna rewizjonistyczna działalność na terenach autochtonicznych. Wpływ na wzrost tej działalności posiada aktywność zachodnioniemieckich ziomkostw. Zwiększa się ilość wrogiej korespondencji, paczek i literatury kierowanej na Śląsk i Ziemie Odzyskane od rodzin i różnego rodzaju organizacji w Niemczech Zachodnich. Poczynają przejawiać większą aktywność b[yli] aktywiści hitlerowskich organizacji. Zaczyna stawiać swoje kroki wywiad gehlenowski. Rozpoznanie elementów rewizjonistycznych przez organa bezpieczeństwa jest bardzo słabe. Wystarczy przypomnieć, że rewizjonistyczna organizacja „Czarne Wilki” istniała od 1949 roku, a została wykryta dopiero w 1954 r.[16]

W zwalczaniu reakcyjnego podziemia – podkreśla uchwała Komitetu do spraw Bezpieczeństwa [Publicznego] – organy bezpieczeństwa nie wykazywały dostatecznej uporczywości i ofensywności w wykrywaniu kierowniczych ogniw podziemia, w ustalaniu dróg i kanałów łączności podziemia z ośrodkami reakcji polskiej.

Wskazywałem już, że wzrasta zainteresowanie wroga naszym potencjałem gospodarczym, a zwłaszcza przemysłem zbrojeniowym, transportem i przemysłem ciężkim. Zainteresowanie to, można powiedzieć, zmierza w dwu kierunkach. Chodzi wrogowi o zdobycie wiadomości, dokładnych informacji dotyczących jakości produkcji i technologii, które pomogą mu orientować się w stanie uzbrojenia naszej armii, o stanie naszego transportu, który oprócz „nerwu” naszego życia gospodarczego posiada decydujące znaczenie strategiczne. Po wtóre, jak świadczy opracowany pod kierownictwem Amerykanów znany plan „Wulkan”, chodzi o przygotowanie grup dywersyjnych, które w odpowiednim momencie – w chwili wybuchu konfliktu – zdolne byłyby unieruchomić część naszego przemysłu i transportu[17].

W parze z tą długofalową działalnością wroga mają miejsce w naszej gospodarce narodowej akty dywersyjnej działalności. Ilość różnego rodzaju aktów o charakterze dywersyjnym utrzymuje się nadal na tym samym poziomie. Stosunkowo jednak duża ilość aktów dywersji ma miejsce w przemyśle ciężkim i transporcie. Jest również wiele sygnałów – niestety niewyjaśnionych do końca – sabotażowej działalności wroga na odcinku zahamowania rozwoju naszej bazy surowcowej.

Z analizy sytuacji na odcinku wsi wynika, iż wszelka wroga działalność opiera się na wrogiej klasie kapitalistów wiejskich – kułactwie. Wśród kułactwa znajdują oparcie działające bandy zbrojne, z inspiracji kułactwa rozpowszechnia się wszelka wroga plotka, spośród kułactwa wyrasta opór przeciwko polityce partii i rządu i wreszcie wśród kułactwa żerują wszelkie agentury wroga.

Prowadząc walkę z wrogą działalnością w gospodarce narodowej – stwierdza uchwała Komitetu – organa bezpieczeństwa wykonywały funkcje niezwiązane z pracą kontrwywiadowczą, co nie pozwalało im właściwie zorganizować pracy agenturalno-operacyjnej i skupić uwagę na najważniejszych odcinkach gospodarki narodowej, na rozszyfrowaniu sieci długofalowego szpiegostwa, dywersji i sabotażu.

Z tej pobieżnej analizy zrobimy proste zestawienie. Wynika z niego, że mamy z jednej strony wzrastający obraz działalności wroga na wszystkich odcinkach i liniach, a z drugiej strony wyraźne osłabienie działalności aparatu bezpieczeństwa, przechodzące niejednokrotnie w bierność i wyczekiwanie. Stan ten jest niepokojący i muszą być podjęte natychmiastowe środki dla pełnej mobilizacji aparatu bezpieczeństwa. Szczególnie w obecnej sytuacji, kiedy partia wskazuje na niebezpieczeństwo aktywizacji wroga w kraju w okresie wzmożonych przygotowań imperializmu do nowej wojny, aparat bezpieczeństwa powinien być w pełnej gotowości bojowej, zdolny do zadania ciosów wzrastającej aktywności wroga.

Śmielej należy przełamywać objawy liberalizmu, jaki pojawił się w związku ze słuszną krytyką pracy organów bezpieczeństwa. Wpajać w pracowników organów bezpieczeństwa głęboko partyjną zasadę, bić się konsekwentnie o słuszną sprawę, przeciwstawić się z całą ostrością wszelkiemu naciskowi uginania się pod naporem zgniłego liberalizmu ze strony różnego rodzaju asekurantów.

Przed aparatem bezpieczeństwa partia postawiła trudne, lecz jakże zaszczytne zadania. Wróg rozbity skrył się w głębokie podziemie, aby z ukrycia prowadzić bardziej wyrafinowaną i zamaskowaną działalność skierowaną przeciwko naszej ojczyźnie. Aby wydobyć wroga z głębokiego podziemia i zadać mu druzgocące ciosy, trzeba, aby cały nasz aparat nie żył dniem wczorajszym, aby nauczył się patrzeć naprzód, myśleć o dzisiejszej i jutrzejszej walce z wrogiem.

W związku z tym przed organami bezpieczeństwa PRL – na obecnym etapie walki klasowej – stoją następujące główne kierunki pracy:

1) Cały aparat bezpieczeństwa, wszystkie jednostki operacyjne – zgodnie z ustalonym zakresem działania – nakierować na ujawnienie dróg i kanałów łączności oraz siatek szpiegowskich wywiadów państw imperialistycznych, a w szczególności na:

a) należytą organizację pracy kontrwywiadowczej wokół oficjalnych przedstawicielstw państw kapitalistycznych, placówek dyplomatycznych, przedstawicielstw i firm handlowych oraz cudzoziemców przebywających w Polsce;

b) właściwą organizację pracy kontrwywiadowczej na najważniejszych obiektach przemysłu ciężkiego, a zwłaszcza przemysłu zbrojeniowego oraz floty morskiej i transportu kolejowego. Zabezpieczenie przed agenturą państw imperialistycznych tajnych dokumentacji i planów w zakładach i instytucjach naukowo-technicznych;

c) udzielanie wydatnej pomocy organom Informacji MON w zabezpieczeniu wojska, sztabów, magazynów przed próbami przenikania tam agentów obcych wywiadów.

Wykonując te zadania, organy bezpieczeństwa powinny zwiększać wysiłki na odcinku wykrywania starej osiadłej agentury państw imperialistycznych, która obliczona jest na podjęcie działalności w warunkach konfliktu wojennego.

2) Prowadzenie wywiadu w celu kontrwywiadu, to znaczy: wykorzystać istniejące w kraju możliwości dla przygotowania cennej agentury w celach wprowadzenia jej do organów wywiadu głównych państw imperialistycznych, jak USA, Wielkiej Brytanii, Niemiec Zachodnich, Francji i Watykanu, dla wykrycia i przechwycenia kanałów przerzutu wrogiej agentury, wykrycia zasyłanych i osiadłych w kraju szpiegów, jak również ich łączności z reakcyjnym podziemiem.

3) Pokrzyżowanie zbrodniczych planów imperializmu amerykańskiego obliczonych na wykorzystanie za pośrednictwem reakcyjnej emigracji resztek podziemia w kraju.

W związku z tym aparat bezpieczeństwa winien:

a) wykorzystując sprzeczności w łonie emigracyjnych partii i ugrupowań, [działać] dla zupełnego ich rozbicia i rozkładu;

b) przechwytywać wszelkie kanały łączności reakcyjnej emigracji z resztkami reakcyjnego podziemia w kraju;

c) zwiększyć wysiłki nad wykarczowaniem do końca resztek bandytyzmu politycznego;

d) podjąć zdecydowane kroki dla przecinania w zarodku wszelkich prób wrogiej dywersyjnej działalności i propagandy, natychmiastowego wykrywania sprawców ulotek, napisów i anonimów.

4) Rozwinięcie szerokiej ofensywy na odcinku zwalczania wzrastającej działalności rewizjonistyczno-odwetowej przeciwko Polsce Ludowej. W tym celu organa bezpieczeństwa powinny szeroko wykorzystywać istniejące możliwości w celu:

a) wprowadzenia agentury do kierowniczych organów Niemiec Zachodnich, do central prowadzących rewizjonistyczną, wywiadowczą i dywersyjną działalność przeciwko Polsce Ludowej;

b) zwiększenia wysiłku nad rozpracowaniem podziemia rewizjonistycznego, szybkiego wykrywania sprawców wszelkiej antypolskiej działalności.

5) Skoncentrować uwagę organów bezpieczeństwa na zabezpieczeniu przed wrogą działalnością najważniejszych gałęzi gospodarki narodowej, mającej bezpośredni związek z obronnością kraju, jak: przemysł zbrojeniowy, podstawowe gałęzie przemysłu ciężkiego, flota morska i powietrzna oraz transport kolejowy. Organizacja pracy kontrwywiadowczej na tym odcinku powinna zmierzać do:

a) pełnego zabezpieczenia tajności prac nad rozpracowaniem i produkcją sprzętu wojennego, który idzie na uzbrojenie naszej armii – zarówno w instytucjach naukowo-technicznych, organach planujących i zarządzających, [jak i w] laboratoriach i zakładach przemysłowych,

b) wykrywania i natychmiastowego przecinania prób wszelkiej wrogiej działalności zmierzającej do zahamowania rozwoju przemysłu obronnego lub sprawności transportu,

c) sparaliżowania wszelkich prób kułackiej działalności wymierzonej przeciwko przebudowie ustroju rolnego na wsi oraz polityce partii i rządu.

Wykonanie tych zasadniczych zadań, które przed organami bezpieczeństwa stawia nasza partia, wymaga przede wszystkim gruntownej zmiany metod pracy operacyjnej, zgodnie z wymaganiem obecnego złożonego etapu walki klasowej. Wprowadzane obecnie w życie – uchwałą Komitetu do spraw Bezpieczeństwa [Publicznego] – podstawowe instrukcje o zasadach prowadzenia agenturalnego rozpracowania, ewidencji operacyjnej i zasadach pracy z agenturą dają w ręce pracowników organów bezpieczeństwa dostateczny oręż dla dokonywania tej przebudowy.

Ponieważ oba te dokumenty będą tematem odrębnych referatów towarzyszy z kierownictwa naszego Komitetu, pozwólcie zatrzymać się tylko nad niektórymi podstawowymi zagadnieniami, jakie one wnoszą do treści naszej pracy agenturalno-operacyjnej.

Zagadnienie samego ustawienia i określenia zadań dla poszczególnych służb organów bezpieczeństwa. Dotychczas poszczególne jednostki operacyjne organizowały walkę z wrogą działalnością według zwyczajowo przyjętych podziałów pracy, co z reguły doprowadzało do szkodliwego funkcjonalizmu. Wytwarzał się swojego rodzaju „monopol” w poszczególnych dziedzinach i kierunkach pracy. Dla przykładu: departament kontrwywiadowczy szukał działalności szpiegowskiej w całym kraju, na obiektach i liniach pracy innych jednostek operacyjnych. Rzecz jasna, że ograniczało to inicjatywę i samodzielność na odcinku zwalczania działalności szpiegowskiej tych jednostek oraz, z drugiej strony, nie pozwalało departamentowi kontrwywiadu właściwie zorganizować pracy na swoich zasadniczych odcinkach i obiektach. W rezultacie tego niewielka tylko część aparatu zaangażowana była w zwalczaniu podstawowej formy działalności wroga, jaką jest szpiegostwo. Podobnie rzecz miała się z innymi liniami walki z wrogiem.

Nowo opracowany zakres zadań dla poszczególnych służb organów bezpieczeństwa przewiduje dla każdego departamentu określone odcinki i obiekty pracy, na których organizuje on pracę kontrwywiadowczą. Dla przykładu Dep[artament] IV, koncentrując swoją działalność [c]przede wszystkim[c] na podstawowych obiektach gospodarki narodowej, odpowiedzialny [jest] za zwalczanie wszelkiej wrogiej działalności, a [d]przede wszystkim[d] szpiegostwo i podziemie. Zaś departament kontrwywiadu powinien pomagać i koordynować przedsięwzięcia w zwalczaniu obcego wywiadu przez wszystkie[e] jednostki operacyjne. Takim sposobem każda jednostka operacyjna oprócz swoich specyficznych zadań wykonuje ogólne zadania stojące przed aparatem bezpieczeństwa oraz w zakresie swoich specjalności koordynuje pracę innych służb organów bezpieczeństwa. Uważamy, że takie ustawienie aparatu bezpieczeństwa podniesie aktywność, inicjatywę, twórczość każdej jednostki aparatu oraz napełni konkretną treścią kontrwywiadowczą codzienną pracę organów.

Sprawa agentury. Dokumenty przywracają agenturze – jako podstawowej broni organów bezpieczeństwa w walce z wrogiem – ostrość. Zabraniają one kategorycznie bezcelowego werbunku sieci dla przykrycia obiektów, dla fizycznej ochrony czy też zbierania informacji. Werbunek agentów i informatorów dokonuje się celem zdemaskowania przestępczych zamierzeń i działalności wrogich organizacji, grup i poszczególnych osób prowadzących walkę przeciwko Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. W tym celu instrukcja o zasadach pracy z agenturą zezwala werbować tylko takie osoby, które można wykorzystać w walce z wrogą działalnością wywiadów imperialistycznych i reakcyjnych ugrupowań emigracyjnych, z terrorystyczną dywersyjną i propagandową działalnością podziemia i niemieckich ośrodków rewizjonistycznych oraz w walce z dywersją, sabotażem i szkodnictwem w gospodarce narodowej, a także dla wykonywania wywiadowczych przedsięwzięć w krajach kapitalistycznych.

Pozwoli to z całą konsekwencją wprowadzić zasadę, że każda jednostka sieci agenturalno-informacyjnej powinna być zaangażowana w konkretnej sprawie ewidencji operacyjnej lub posiadać konkretne zadania operacyjne.

Wprowadzane w życie dokumenty likwidują różnorodność przyjętych dotychczas nazw, określeń i pojęć i wprowadzają jednolite formy rozpracowań we wszystkich jednostkach aparatu. Ujmują w ramy regulaminowe najważniejsze czynności agenturalno-operacyjne, nie hamując w niczym twórczej inicjatywy, pomysłowości i samodzielności w prowadzeniu rozpracowań. Cechą charakterystyczną tych dokumentów jest również to, że wprowadzają one do pracy aparatu ducha ofensywności, konkretności i że maksymalnie zabezpieczają go przed próbami wypaczeń oraz prowokacji. Ustalają one konkretne formy organizacji kontroli pracy organów aparatu i poszczególnych jego pracowników. Wnoszą one poza tym do treści pracy agenturalnej metodę przekonywania jako podstawową formę werbunku, pracy i wychowania agentury.

Jak wiadomo, jednym z poważniejszych hamulców w zwalczaniu wrogiej działalności było to, że organy bezpieczeństwa, nie uwzględniając procesu rewolucyjnych przemian, bez żadnej operacyjnej potrzeby zajmowały się rozpracowaniem masy b[yłych] członków reakcyjnych organizacji w formie tzw. rozpracowań środowiskowych. Instrukcja o agenturalnym rozpracowaniu znosi tę formę „rozpracowań środowiskowych” jako operacyjnie nieuzasadnioną, a politycznie szkodliwą. Instrukcja wprowadza pojęcie sprawy ewidencyjno-obserwacyjnej, w ramach której ujmuje się konkretne osoby spośród określonych w specjalnym załączniku kategorii osób. Są to w zasadzie osoby, które w przeszłości zajmowały kierownicze stanowiska w organach represji rządu faszystowskiego, w partiach i ugrupowaniach burżuazyjno-nacjonalistycznych oraz w okresie okupacji pracowały na odpowiedzialnych stanowiskach w reakcyjnym podziemiu. Osoby te ze względu na swoją reakcyjną przeszłość, pochodzenie społeczne, powiązanie z działaczami reakcyjnej emigracji, a obecnie negatywną postawę do władzy ludowej mogą w odpowiednim momencie podejmować antypaństwową działalność. Z tego też względu wymagają agenturalnej obserwacji przez organa bezpieczeństwa.

Dokumenty porządkują sprawę ewidencji operacyjnej jako ważnego środka organów bezpieczeństwa w rozpracowywaniu wrogiej działalności. Zmierzają one do oczyszczenia kartotek z niepotrzebnego balastu zaciemniającego obraz działalności wrogiego elementu oraz przeciwdziałania naszego aparatu. Ewidencję operacyjną organów bezpieczeństwa należy doprowadzić do takiego stanu, aby w każdej chwili tak jak w zwierciadle odbijała się cała działalność organów bezpieczeństwa, układ i rozmieszczenie oraz stopień aktywności wrogiego elementu. Poza tym ewidencja operacyjna powinna być czynnikiem kontroli prawidłowości pracy aparatu bezpieczeństwa.

Zwróciłem uwagę na kilka cech charakterystycznych, jakie do skarbnicy naszych doświadczeń wnoszą wydane ostatnio dokumenty. Są to dokumenty programowe i wymagać będą codziennej realizacji przez dłuższy okres czasu. Aby przystąpić do wprowadzenia ich w życie, należy zgodnie z ich wymogami przebudować pracę agenturalno-operacyjną. Zgodnie z tym przed organami bezpieczeństwa na okres najbliższych miesięcy staną następujące praktyczne zadania.

1) Uporządkować sytuację na odcinku sieci agenturalno-informacyjnej. Tę wielką pracę analityczną można podzielić z grubsza na trzy etapy:

a) wykonać w terminie do 30 kwietnia 1955 roku eliminację tych kategorii sieci, które wymienia zarządzenie [nr] 04 z 1954 r.;

b) włączyć do konkretnych spraw ewidencji operacyjnej tę agenturę, która posiada możliwości rozpracowania lub obserwacji interesujących organa bezpieczeństwa osób;

c) i wreszcie w terminie do 31 lipca 1955 roku przeanalizować pozostałą część sieci, która z różnych przyczyn nie jest wykorzystywana przy rozwiązywaniu konkretnych zadań stojących przed organami bezpieczeństwa, i zadecydować o dalszej jej przydatności lub nieprzydatności.

Pracę tę należy wykonać z poczuciem pełnej odpowiedzialności, bez zbytniego pośpiechu, z wnikliwością, tak aby – jak się często u nas zdarza – nie uronić nic z dotychczasowego dorobku organów bezpieczeństwa.

2) Zgodnie z nową instrukcją o zasadach prowadzenia rozpracowania agenturalnego przeanalizować dotychczas prowadzone sprawy i materiały, aby:

a) w terminie do 30 kwietnia br. zakończyć pracę nad analizą i podjąć decyzję w stosunku do spraw, o których mowa w zarządzeniu [nr] 04 z ub[iegłego] roku,

b) w terminie do 30 czerwca br. przeanalizować prowadzone przez organa bezpieczeństwa wszystkie dotychczasowe sprawy agenturalne i wstępno-agenturalne i w zależności od zawartych w nich materiałów – zgodnie z wymogami instrukcji – podjąć odpowiednią decyzję dla założenia odpowiedniej sprawy ewidencji operacyjnej lub [o] zaniechaniu i złożeniu do archiwum;

c) w terminie do 31 lipca 1955 roku przejrzeć wszystkie sprawy „środowiskowe”, „obiektowe” i inne i w zależności od materiałów podjąć odpowiednie decyzje.

Prace te należy również wykonać bez zbytniego pośpiechu, z wnikliwością i poczuciem pełnej odpowiedzialności.

3) Wszystkie sprawy operacyjne zarejestrować zgodnie z ustalonym trybem w Departamencie [X] i Wydziale X. Zarejestrować również osoby przechodzące w tych sprawach, a podlegające zgodnie z instrukcją rejestracji. Srogo przestrzegać, aby wszystkie sprawy i osoby będące w zainteresowaniu organów bezpieczeństwa obowiązkowo rejestrować w odpowiednich jednostkach ewidencji operacyjnej.

4) Niezwłocznie przystąpić do oczyszczania kartotek zgodnie z wydanymi już instrukcjami.

5) Dalszą pracę agenturalno-operacyjną oprzeć na zasadzie instrukcji wprowadzonych w życie uchwałą Komitetu.

Przebudowa pracy agenturalno-operacyjnej organów bezpieczeństwa nie może osłabić walki z wrogiem. Przeciwnie, w toku przebudowywania pracy organów bezpieczeństwa powinna wzrastać ich aktywność.

Nie można przebudowywać pracy, osłabiając tempo walki, gdyż to oznaczałoby pogłębienie bezczynności wobec wzrastającej aktywności wroga. Wyciągając wnioski ze zbyt długiego okresu reorganizacji, należy przestrzec przed niebezpieczeństwem zbytniego obciążenia aparatu operacyjnego przeglądaniem starych materiałów, wykonywaniem technicznych czynności, kosztem żywej pracy operacyjnej.

Partia stawia przed nami zadanie: przejście do ofensywnego działania przeciwko wrogowi. Aby to zadanie wykonać, aktyw kierowniczy organów bezpieczeństwa publicznego swoim osobistym przykładem powinien porwać do walki cały skład operacyjny organów bezpieczeństwa, tak aby wszelka działalność wroga była w zarodku przecinana i likwidowana, tak aby zapewnić niezakłócony i pokojowy rozwój naszej ojczyzny.

Wyk[onano] 5 egz./WA

Źródło: AIPN, 1583/3, k. 36–55, oryginał, mps.

[a] Powyżej dopisek odręczny tow. Ptasiński, poniżej 22 III 1955 (data przekreślona) Odprawa w KdsBP Warszawa, w lewym górnym rogu t[ow.] Szyft (?) i skreślona parafka.

[1] Tekst referatu został przedyskutowany na posiedzeniu KdsBP 22 marca (zob. dok. nr 36).

[2] Teksty instrukcji zob. Instrukcje pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa (1945–1989), oprac. T. Ruzikowski, Warszawa 2004, s. 47–92.

[3] Zarządzenie nr 04/55, wydane z datą 28 XII 1954 r., dotyczyło pracy z siecią agenturalno-informacyjną, m.in. nakazywało zwolnienie z sieci członków PZPR, członków prezydiów rad narodowych oraz osoby pełniące funkcje kierownicze w ZMP i związkach zawodowych.

[4] Nie udało się ustalić, o jakie wydarzenie chodzi.

[5] Zapewne chodzi o bardzo obszerne przemówienie Wiaczesława Mołotowa wygłoszone 9 II 1955 r. na wspólnym posiedzeniu Rady Związku i Rady Narodowości, poświęcone sytuacji międzynarodowej (zob. „Trybuna Ludu”, 9 II 1955).

[6] Podczas sesji sejmu, która rozpoczęła się 16 marca, premier Józef Cyrankiewicz wygłosił exposé o polskiej polityce zagranicznej, po czym sejm uchwalił stosowną deklarację (zob. „Trybuna Ludu”, 17 III 1955).

[7] Już tydzień po pojawieniu się w Polsce pierwszych balonów z broszurą Światły KdsBP wydał specjalną instrukcję nr 02/55 z 19 II 1955 r. dotyczącą przeciwdziałania docieraniu egzemplarzy broszury do ludności. Zgodnie z instrukcją w KBW powołano jednostkę pozostającą w łączności z Państwowym Instytutem Hydrologiczno-Meteorologicznym i sygnalizującą Departamentowi III KdsBP oraz KG MO możliwość pojawienia się balonów. Przyznawano też nagrody (w wysokości 100 zł) za „dobrowolnie przyniesiony” balon (AIPN, 1583/66, Instrukcja nr 02/55 I zastępcy przewodniczącego KdsBP w sprawie zabezpieczenia terenu przed kolportażem ulotek pochodzenia zagranicznego w języku polskim oraz ujawniania kolporterów tych ulotek, k. 1–4).

[8] Chodzi o dwie udane operacje bezpieki: przeciwko WiN (operacja „Cezary”) i przeciwko ośrodkowi szkolenia dywersantów w Bergu (RFN).

[9] Eryka Skowrona skazano 14 III 1955 r. na 15 lat więzienia, a Jerzemu Lewszeckiemu, sądzonemu 19 marca tego roku w osobnym procesie, wymierzono karę śmierci, która została wykonana.

[10] Zapewne chodzi o dwunastoosobową grupę, która w latach 1951–1954 działała na terenie Pomorza pod dowództwem Jana Kuchczyńskiego, przez bezpiekę zaliczoną do oddziałów „bez ustalonego zabarwienia politycznego” (Informator o nielegalnych i antypaństwowych organizacjach i bandach zbrojnych działających w Polsce Ludowej w latach 1944–1956, Lublin 1993, s. 172).

[11] Prawdopodobnie chodzi o trzynastoosobowe ugrupowanie dowodzone przez Klemensa Trybę „Półtoraka”, które w latach 1951–1954 prowadziło działania na terenie województwa gdańskiego. Trybę aresztowano 12 II 1954 r.; 30 VI 1954 r. WSR w Gdańsku skazał go na karę 15 lat więzienia (AIPN, 0189/176, k. 3–21, Elżbieta Piechowicz „Banda terrorystyczno-rabunkowa pod d[owódz]twem Tryby Klemensa”. Opracowanie Wydziału II Biura „C” MSW; szerzej na temat Klemensa Tryby i innych członków tego oddziału zob. ibidem, k. 41–127).

[12] Najprawdopodobniej chodzi o Stanisława Arciszewskiego „Krogiela” (być może w dokumencie maszynistka błędnie zapisała „Kruczka”), który w styczniu 1951 r. zbiegł z ośrodka pracy w Mysłowicach, a jesienią 1952 r. nawiązał kontakt z oddziałem Klemensa Tryby. Arciszewskiego aresztowano 10 III 1954 r.; 30 VI 1954 r. WSR w Gdańsku skazał go na karę 15 lat więzienia.

[13] Być może chodzi o dziewięcioosobowy oddział Euzebiusza Dynusa działający w Kieleckiem w 1952 r., przez bezpiekę zaliczony do „oddziałów rabunkowo-terrorystycznych” (Informator o nielegalnych i antypaństwowych organizacjach..., s. 199).

[14] Zapewne chodzi o dziesięcioosobową organizację Polska Armia Wyzwoleńcza, która działała w latach 1951–1954 na terenie województwa olsztyńskiego. Jej dowódcą był Hieronim Żbikowski „Ryś”. Bezpieka zaliczyła ją do podziemia poakowskiego (ibidem, s. 39).

[15] W Informatorze o nielegalnych i antypaństwowych organizacjach... nazwisko Sawicki występuje 7 razy (s. 50, 65, 66, 81, 85, 94, 117). Trudno ustalić, o którego Sawickiego chodzi. W każdym razie wszyscy byli związani z oddziałami poakowskimi lub – jak to UB nazywał – „podziemiem endeckim”.

[16] Wedle danych bezpieki istniały dwie organizacje o zbliżonych nazwach: pięcioosobowa „Schwarzer Wolf”, działająca w pow. Koźle w 1954 r., oraz – i o nią najpewniej chodziło mówcy – „Schwarzer Wolf von Hubertus”, która miała liczyć ponad sto osób i działać w latach 1949–1954 na terenie Gliwic i Opolszczyzny (Informator o nielegalnych i antypaństwowych organizacjach..., s. 160). Zob. też protokół posiedzenia KdsBP 27 XII 1954 r. – dok. nr 21).

[17] Przygotowania do operacji „Wulkan” (Operation „Vulcan”) zainicjowały jesienią 1951 r. wspólnie wywiady brytyjski i amerykański, bazując na istniejących kontaktach z WiN, który – jak wiadomo – był instrumentem gry operacyjnej bezpieki m.in. wobec zachodnich wywiadów. Zgodnie z planem operacji struktury WiN miały wyszukać i wskazać obiekty komunikacyjne i przemysłowe, które w chwili wybuchu wojny zostałyby zbombardowane przez lotnictwo alianckie (Z. Woźniczka, Trzecia wojna światowa w oczekiwaniach emigracji i podziemia w kraju w latach 1944–1953, Katowice 1999, s. 213–214; plan operacji zob. ibidem, s. 339–352).

[b]–b Wpisano odręcznie.

[c-c] Wpisano odręcznie.

[d-d] Wpisano odręcznie w miejsce skreślonego włączając w to.

[e] Wpisano odręcznie w miejsce skreślonego pozostałe.

Nr 7

1955 marzec 29, Warszawa – Informacja o przebiegu narady aktywu kierowniczego aparatu bezpieczeństwa w dniach 24–26 marca 1955 r.

Warszawa, dnia [a]29[a] marca 1955 r.

[[b]] W dniach 24–26 III 1955 r. odbyła się odprawa, na której byli obecni kierownicy urzędów [wojewódzkich] i ich zastępcy, z Komitetu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] naczelnicy wydziałów, dyrektorzy [departamentów] i ich zastępcy. Na odprawie tej stanęły zagadnienia: organizacja pracy operacyjnej na bazie nowych instrukcji, uchwała Komitetu[1], instrukcja [nr] 03 o zasadach prowadzenia rozpracowania agenturalnego i ewidencji oper[acyjno]-ag[enturalnych], [nr 04] o zasadach pracy z agenturą w organach BP, aktywizacja i przejście do ofensywy na odcinku pracy kontrwywiadowczej i wywiadowczej.

Na ten temat zasadniczy referat wygłosił z[astęp]ca przewodniczącego Komitetu tow. Ptasiński i dwa koreferaty: tow. Paszkowski – sekretarz Komitetu – o prowadzeniu rozpracowania agenturalnego i tow. Brystygier – dyrektor Departamentu III – o pracy z agenturą.

Tow. Ptasiński, omawiając okres reorganizacji w naszym aparacie, zaznaczył, że były tendencje ze strony niektórych towarzyszy likwidacji ogniw ekonomicznych, nie patrząc na to, że wróg kieruje tam swoje ostrze. Próby eliminacji sieci w sposób masowy, powierzchowne podejście do analizy sieci, a także materiałów, [gdyż] w szeregu wypadków oddawano materiały do archiwum bez sprawdzenia. Mówił o demobilizacji i asekuranctwie, przytaczając powiedzenia asekurantów „nie ma spraw – nie będzie błędów”, brak ofensywności w okresie reorganizacji, znajdujemy się nie w ofensywie, a defensywie, o czym świadczy spadek aresztów przy jednoczesnym nasileniu wrogiej działalności – stąd tow. Ptasiński stawia zadania przejść do ofensywy. Dalej tow. Ptasiński opowiada o nasileniu działalności różnej maści wywiadów na tereny kraju, których głównym zainteresowaniem jest WP, obiekty specjalne, transport i kluczowe obiekty gospodarki narodowej, aktywizacja reakcyjnej części kleru, wzmożona działalność w pierwszym rzędzie wywiadowcza placówek dyplomatycznych na terenie naszego kraju, braki na tym odcinku.

Niezbyt ofensywne docieranie do ośrodków wywiadowczych

Wzrost wrogiej propagandy – akcja balonowa, broszury prowokatora Światły[2] obliczone na poderwanie zaufania mas do partii i rządu. Braki: nikogo za to nie aresztowano.

Emigracja, aktyw reakcyjnych organizacji stara się przygotować siły „przyszłej” rozgrywki.

W kraju wzmożona akcja wywiadowcza, [c]Amerykanie – wywiad totalny[c], wroga działalność na odcinku gospodarki narodowej.

Nie osłabia się działalność bandycka pomimo likwidacji band – mamy szereg młodzieżowych organizacji, wzrost anonimów i ulotek, i [d]w ogóle[d] wrogiej propagandy.

Słabe rozpracowanie elementów rewizjonistycznych[3].

Kierunek pracy

Ujawnienie siatek, dróg i kanałów wywiadów[e] krajów imperialistycznych na obiektach specjalnych, ciężkiego przemysłu, PKP i flocie. Zabezpieczyć WP.

Zaktywizować prowadzenie wywiadu dla kontrwywiadu. Nie dopuszczać do wykorzystania byłego podziemia, wykorzystać sprzeczności w środku tych grup, przechwytywać łączność z zagranicą, rozbijać tworzące się organizacje, paraliżować działalność kleru, walczyć z propagandą, walczyć z bandami, paraliżować rewizjonistyczną działalność, aktywna kontrwywiadowcza praca na terenie kluczowych obiektów gospodarczych.

W celu sprawniejszego wykonania tych zadań należy prędzej uporządkować sytuację na odcinku pracy z siecią:

– uporządkować sprawy i materiały zgodnie z instrukcją[4],

– zarejestrować wszystko w X Departamencie,

– oczyścić ewidencje,

– wprowadzić instrukcje,

– współpracować z prokuraturą, WOP, KBW dla zapewnienia bezpieczeństwa,

– ściśle współpracować z Informacją MON w celu ochrony WP.

[f]Tow. Ptasiński poleca przejść do ofensywy na wszystkich odcinkach pracy oper[acyjnej][f].

Tow. Paszkowski w swoim koreferacie szczegółowo omówił, jak wielkie znaczenie dla pracy operacyjnej ma nowa instrukcja o rozpracowaniach agenturalnych – wskazując na nasze błędy w dotychczasowej pracy operacyjnej na tym odcinku, że my rozpracowywaliśmy za szerokie środowiska, co było politycznie niesłuszne, nie potrafiliśmy przestawić się w toku [wz]rostu świadomości i aktywności społeczeństwa naszego, przy tym wcale albo bardzo mało rozszyfrowując działalność obecną, a nawet i w przeszłości czołowy aktyw tych wrogich środowisk.

Tow. Brystygier wskazuje na nasze osiągnięcia w pracy z agenturą, jednocześnie szeroko omawia zasadnicze braki na tym odcinku, szczególną uwagę zwraca na treść pracy z agenturą, na jej wychowanie i konsekwentne wykonywanie zadań, zwraca uwagę na formę werbunku, że niekoniecznie zawsze od każdego [należy] brać zobowiązanie, może dostateczne będzie zobowiązanie o dochowaniu tajemnicy państwowej lub zwykła rozmowa, a najważniejsze to dobra robota jego z nami – treść pracy.

Tow. Sienkiewicz w swoim wystąpieniu bardzo szczegółowo zanalizował działalność wrogą skierowaną przeciwko Polsce Ludowej reakcyjnych ośrodków emigracji polskiej, [powiedział] o wykorzystaniu ich przez obce wywiady, generalne sztaby. O tym, że oni wykorzystują każdą okazję do prowadzenia wrogiej roboty przeciwko naszej ojczyźnie. Werbują naszych obywateli, którzy wyjeżdżają za granicę, namawiają do ucieczek, prowadzą oszczerczą kampanię przez prasę, radio, korespondencję do krewnych i znajomych. Także za pomocą korespondencji dość często prowadzą robotę wywiadowczą – w ten czas, jak nasz aparat także ma szerokie możliwości prowadzenia pracy na tym terenie wywiadowczej i kontrwywiadowczej, tych możliwości prawie nie wykorzystuje.

Dyskusja na odprawie także toczyła się pod kątem widzenia zaktywizowania pracy wywiadowczej i kontrwywiadowczej.

Tow. Alster w swoim podsumowaniu mocno zaznaczył, że najwyższy czas zlikwidować zastój w pracy i przejść do ofensywy w walce z wrogiem, mówił o braku szukania nowych form w pracy, osłabieniu dyscypliny pracy, braku werbunków, o wykrzywieniu krytyki – krytykuje się hierarchię, ale nie krytykuje się złej pracy, co można, to się spycha, wówczas jak przedtem wyrywało się nawzajem.

Omawiając wagę i znaczenie nowych dokumentów, [powiedział, że] posiadane nawet dobre dokumenty bez głowy nic nie dadzą. Jak widzicie, towarzysze, [powiedział Alster] cała odprawa przebiegała pod znakiem mobilizacji naszego aparatu, przejścia do ofensywy w walce z obcym wywiadem i wrogiem klasowym. Była mowa i o naszych obiektach, o ich ważności, o zainteresowaniu się nimi przez wroga, była także mowa o naszej pracy, żeśmy niedostatecznie aktywnie pracowali na tym odcinku, małe wyniki mieliśmy w pracy i niedostateczną pomoc i kierownictwo udzielaliśmy dla terenu. Uważam, że będzie słuszne, jeżeli my w świetle tej odprawy przeanalizujemy stan naszej pracy operacyjnej, jak prędzej i lepiej wprowadzić w życie instrukcje operacyjne, jak lepiej i prędzej wykonać zadania postawione przez naszą partię i kierownictwo naszego Komitetu, likwidować dotychczasowe braki w pracy operacyjnej i przejść na wszystkich odcinkach do szerokiej i aktywnej ofensywnej walki z wrogami naszej ojczyzny.

Źródło: AIPN, 1583/3, k. 2–6, kopia, mps.

[a-a] Wpisano odręcznie.

[b] W lewym górnym rogu dopisek odręczny sekcja informacji.

[1] Chodzi o uchwałę KdsBP z 11 III 1955 r. o zasadach pracy z agenturą.

[c-c] Wpisano odręcznie.

[d-d] Wpisano odręcznie w miejsce skreślonego zasada.

[e] Wpisano odręcznie nad skreślonym placówek dyplomatycznych.

[2] Zob. Wstęp, s. 11.

[3] W ówczesnym słownictwie politycznym termin „rewizjonizm” oznaczał RFN lub/i Niemców zamieszkałych w Polsce.

[f-f] Dopisano odręcznie.

[4] 8 IV 1955 r. KdsBP przygotował dwie instrukcje dotyczące ewidencji: nr 017/55 o trybie rejestracji spraw ewidencji operacyjnej i technice ich ewidencji oraz nr 018/55 o trybie rejestracji i technice ewidencji agentury (AIPN, 1583/66, k. 5–14, 15–23).

Nr 8

1955 czerwiec 4, Warszawa – Wybrane wystąpienia z odprawy kierowników wojewódzkich urzędów do spraw bezpieczeństwa publicznego i dyrektorów departamentów Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 1 czerwca 1955 r.

Warszawa, dnia 4 [a]VI[a] 1955 r.

Ściśle tajne

Niektóre przemówienia na odprawie kierowników wojewódzkich urzędów do spraw bezpieczeństwa [publicznego] i dyrektorów departamentów [Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] z dnia 1 czerwca 1955 r.[1]

Tow. Ptasiński

Dwa miesiące upłynęły od wprowadzenia uchwały i nowych instrukcji. Analiza pracy naszego aparatu w ciągu tego czasu wskazuje, że wzrasta ofensywność aparatu i zostają przełamywane nastroje demobilizacji. Wyraża się to we wzroście ilości i podniesieniu jakości nowych werbunków, które są przeważnie dokonywane do konkretnych spraw ewidencji operacyjnej. Większość zawerbowanych rekrutuje się z wrogich środowisk i warstw społecznych.

Uporządkowano w pewnym stopniu stare materiały operacyjne i nadano im formę konkretnych spraw. Około 30% ogólnej ilości zarejestrowanych na nowo spraw założono na podstawie nowo uzyskanych materiałów. Notuje się pewien wzrost ilości aresztów i, co najważniejsze, ich jakości (za przestępstwa antypaństwowe). Pozbyto się balastu bezużytecznej sieci informacyjnej, eliminując ponad 30% sieci, która była bezwartościowa. Przekazano do archiwum dziesiątki tysięcy nieaktualnych i bezużytecznych materiałów. Zaniechano około 2000 rozpracowań nieprzedstawiających perspektyw. Aparat zaczyna się lepiej ustawiać do konkretnego wroga. Około 77% przeanalizowanej starej sieci ustawiono w konkretnych sprawach. Lepiej walczymy ze szpiegostwem.

Podstawowe słabości w realizacji przez nasz aparat nowych dokumentów:

1. Bardzo słabo, a nawet źle, dociera do dołowego aparatu treść i duch tych dokumentów. Brak zrozumienia, że dokumenty te [[b]] nie są [c]zwyczajnymi zarządzeniami[c], których wydaje się bardzo wiele. Mało zagląda się do tych dokumentów, a zwłaszcza do podstawowego dokumentu, jakim jest uchwała Komitetu. Stąd też wiele wypadków planowania werbunków na podstawie materiałów kompromitujących, które kończą się zawerbowaniem na zasadzie lojalności.

2. Tak zw[any] ukłon szpiegowski w sprawach terenowych. Nie należy przenosić mechanicznie walki z wywiadem do powiatowych urzędów. Notuje się bardzo często niedocenianie innych – poza szpiegostwem – form i metod wrogiej działalności.

3. Niezrozumienie na odcinku zakładania spraw ewidencyjno-obserwacyjnych. Sprawy te należy zakładać wtedy, gdy nie ma sygnałów o aktualnej wrogiej działalności figurantów. Liczne przykłady niewłaściwego zakładania spraw ewidencyjno-obserwacyjnych świadczą o pewnej ucieczce przed trudnościami i kontrolą. Przy zakładaniu tych spraw należy przestrzegać kategorii wymienionych w załączniku do instrukcji.

Zabezpieczenie nienaruszalności tajemnicy państwowej.

Obecnie jest w toku opracowania i dyskusji projekt o pracy naszych organów na tym odcinku. Przewiduje się ustalenie następujących zagadnień:

a) ustalenie nomenklatury stanowisk tajnych przez administrację państwową. Organy bezpieczeństwa winny wypowiadać się przy ich obsadzaniu;

b) uprawnienie organów bezp[ieczeństwa] do przeprowadzenia kontroli ochrony tajemnicy państwowej;

c) ustalenie form i metod pracy sprawdzania i wypowiadania się odnośnie [do] kandydatów do prac tajnych;

d) organizacja pracy agenturalnej na obiektach, na których tajemnica państwowa podlega kontroli organów bezpieczeństwa. W tych wypadkach agentura winna otrzymywać zadania ujawniania faktów naruszania tajemnicy państwowej. W działach tajnych winniśmy korzystać z agentury i kontaktów poufnych;

e) dochodzenia w sprawach naruszania tajemnicy państwowej winna prowadzić specjalna komórka organów bezpieczeństwa.

Organizacja powiatowych urzędów.

Również w tej sprawie przygotowuje się odpowiedni dokument. Powiatowe urzędy stanowią najsłabsze ogniwo w pracy aparatu bezpieczeństwa. Kierownicy powiatowych urzędów winni ponosić pełną odpowiedzialność za walkę z wrogą działalnością na terenie powiatu (walka z bandytyzmem i drobną wrogą działalnością). Powiatowe urzędy winny zajmować się konkretnymi przejawami wrogiej działalności na swoim terenie. Zasadą winien być terytorialno-obiektowy podział pracy, z tym że poszczególne referaty PUdsBP pracują wg swoich linii. Współdziałanie powiatowych urzędów z MO, zamiast poprawiać się, ostatnio raczej pogarsza się. Sieć agenturalną powiatowe urzędy rozbudowują na wsi wśród kułaków, kleru, b[yłych] czł[onków] partii reakcyjnych oraz specjalistów. Należy podnieść rolę i odpowiedzialność kierownika powiatowego urzędu i jego z[astęp]cy. Wydziały wojewódzkich urzędów winny pomagać powiatowym urzędom w prowadzeniu ich spraw, a nie zabierać do własnego prowadzenia.

Na uciekinierów za granicę nie należy zakładać spraw poszukiwawczych. Na uciekinierów, o których wiemy, że są w ośrodkach[2], należy zakładać sprawy agenturalne.

Odnośnie [do] sekcji filtracyjnych istniejących przy wydziałach II wojewódzkich urzędów powzięto decyzję, by zajmowały się one tylko sprawą filtracji. Należy tę decyzję wprowadzić w życie.

Do oczyszczenia kartoteki dotychczas jeszcze nie przystąpiliśmy. Niedługo (w ciągu około dwóch tygodni) winien się w tej sprawie ukazać odpowiedni dokument.

Rozpracowanie kanałów łączności z zagranicą należy prowadzić w ramach spraw na ośrodek.

Materiały agenturalne tyczące członków partii należy przyjmować, informować o nich instancje partyjne i wyjaśniać.

W najbliższych dniach postaramy się wyrównać niesłuszne obniżenie grup uposażeniowych pracowników wydz[iałów] „B”.

Tow. [Józef] Dziemidok[3]

Obecnie przeprowadza się analizę spraw pionu Dep[artamentu] VI. Obserwuje się brak wysiłku nad słusznymi sprawami i zaczepkami, które posiadamy od dawna. W tych sprawach zarówno Dep[artament] VI, jak i kierownicy wojew[ódzkich] urzędów nie udzielają dostatecznej pomocy. Odczuwa się duże trudności w naszym pionie w prawidłowym kwalifikowaniu spraw. Często trudno jest określić, czy dana sprawa kwalifikuje się na agenturalno-sprawdzeniową czy na ewidencyjno-obserwacyjną. Niekiedy w sprawach agenturalno-sprawdzeniowych nie wiadomo, co należy sprawdzić. Na przykład w stosunku do księży – zadeklarowanych wrogów należałoby moim zdaniem zakładać sprawę albo agenturalną, albo ewidencyjno-obserwacyjną.

Podstawowym brakiem w pracy, szczególnie ze starą agenturą, jest jej żywiołowość. Przyjmuje się od duchownych to, co dają. Stan ten uległ ostatnio poprawie, ale w stopniu niewystarczającym. Niedopuszczalny jest werbunek bez określonego celu.

Niekiedy włącza się sztucznie informatorów do sprawy (sąsiad, luźny kontakt). Odczuwa się trudności w dawaniu konkretnych zadań. Konkretne zadania nie zawsze muszą tyczyć się spraw. Trzeba ujawniać zamiary nawet w dziedzinie legalnej działalności kleru celem informowania władz państwowych lub partyjnych. Należy raczej rezygnować z informatorów, którzy nie mogą wykonywać konkretnych zadań lub nie chcą tego robić. W terenie obserwuje się asekuranctwo w formie ucieczki nawet od prób werbunku.

Jako dodatnie zjawisko należy zanotować zainteresowanie się zagranicznymi kontaktami kleru. Zagadnieniem tym należy odpowiednio kierować.

Najgorzej praca nasza stoi w powiatach, które w większości odsunęły się całkowicie od tej pracy, zwłaszcza przy podziale terenowym. Kierownicy powiatowych urzędów nie mają właściwego stosunku do tej bardzo trudnej pracy. Odgrywają tu dużą rolę braki naszych pracowników w dziedzinie doświadczenia życiowego, poziomu ogólnego i obycia. Warunki spotkań i ustalania miejsca spotkań są w terenie bardzo trudne.

Poważnym błędem jest odsunięcie się naszego aparatu w terenie od zajmowania się sprawami rabunków i profanacji. Uważamy, że jest to nasza sprawa, gdyż nawet w wypadku rabunku z pobudek materialnych sprawa posiada aspekt polityczny.

W pionie Dep[artamentu] VI należy zakładać teczki zagadnieniowe, lecz nie we wszystkich powiatach są ludzie wyznaczeni do prowadzenia tych teczek. Do tego należy wyznaczać specjalnego pracownika.

Tow. Sienkiewicz

Dodatnim zjawiskiem jest wzrost ofensywności naszego aparatu w dziedzinie docierania do ośrodków wywiadowczych i ujawniania ich działalności w kraju. Jednakże nie wszędzie jest to słusznie rozumiane.

1) Nie należy stawiać sprawy walki ze szpiegostwem tam, gdzie to jest sprzeczne ze specyfiką powiatu. Jednakże jeśli idzie o wojew[ódzkie] urzędy, to sprawa ta winna wszędzie stać bardzo ostro. Dotychczas jednak więcej mówimy o tej sprawie, niż robimy.

2) Naszym przedmiotem zainteresowania są nie tylko ośrodki szpiegowskie, lecz również wszystkie inne wrogie ośrodki zagraniczne. Dotychczas nie widać ofensywności w naszej praktycznej działalności w tej dziedzinie.

Praktyczne wskazówki:

1) Kierownictwo WUdsBP winno przenieść i stale kontrolować realizację zadań na odcinku analizy agentury mającej styczność z zagranicą. Nie wolno zadowalać się udanym werbunkiem ani nawet osiągnięciami w pracy z agentem. Przykład agenta ps. „Robert” świadczy, że w większości wypadków nie znamy dobrze agenta, a zwłaszcza jego zachowania się za granicą. Należy stale i systematycznie sprawdzać całą agenturę.

Agent może być wynagradzany tylko przez nas, natomiast wynagrodzenie z ośrodka należy składać do depozytu.

2) Departament I i II nie czują dostatecznej pomocy z terenu w zagadnieniu przerzutu agentury i nie mają dostatecznej bazy do tego. W tych sprawach należy niekiedy ryzykować.

3) Werbunki za granicą. W wykorzystywaniu naszych podstaw pod ośrodki, grupy i osoby wykazujemy zbędną cierpliwość i całymi latami czekamy na przekazanie im kontaktu i siatki na kraj, co kosztuje nas bardzo wiele.

Należy wykorzystywać informacje od naszej agentury dla typowania kandydatów do werbunku. Trzeba brać pod uwagę każdy pozytywny sygnał o ludziach z ośrodków. Na tym odcinku należy dokonać przełomu. Trzeba natychmiast sygnalizować o każdej informacji o człowieku pozytywnym (podstawa patriotyczna, rodzinna, materialna). Obecna sytuacja polityczna jest dla nas sprzyjająca i musimy śmielej z niej korzystać. Należy agenturze dać zadania niemal masowego szukania takich ludzi.

4) Pozostaje również zagadnienie nakłaniania działaczy zagranicznych do powrotu, wzgl[ędnie] zdobywania materiałów dla ich kompromitacji.

Odb[ito] 2 egz. PA

Źródło: AIPN, 1583/4, k. 14–19, oryginał, mps.

[a-a] Wpisano odręcznie.

[1] Odprawa dotyczyła oceny stanu realizacji uchwały KdsBP z 11 III 1955 r. oraz instrukcji nr 03/55 i 04/55. Zabierali na niej głos: kierownik WUdsBP w Krakowie – Lutosław Stypczyński, kierownik WUdsBP w Szczecinie – Eliasz Koton, kierownik WUdsBP w Łodzi – Teodor Mikuś, dyrektor Departamentu III KdsBP – Julia Brystygier, dyrektor Departamentu II KdsBP – Edward Leśniewski, dyrektor Departamentu IV KdsBP – Jan Górecki, kierownik WUdsBP we Wrocławiu – Jan Onacik, wicedyrektor Departamentu Kadr i Szkolenia KdsBP – Henryk Piasecki, kierownik WUdsBP w Olsztynie – Kuźma Romaniuk, zastępca kierownika WUdsBP w Bydgoszczy – Mikołaj Maszara, dyrektor Departamentu IX KdsBP – Karol Więckowski, zastępca przewodniczącego KdsBP – Jan Ptasiński, dyrektor Departamentu VI KdsBP – Józef Dziemidok, zastępca przewodniczącego KdsBP – Witold Sienkiewicz, przewodniczący KdsBP – Władysław Dworakowski. Ponadto referaty na odprawę nadesłali kierownik WUdsBP w Lublinie – Bolesław Krzywiński oraz kierownik WUdsBP w Opolu – Stanisław Żydzik. Zaprotokołowano jedynie wystąpienia Ptasińskiego, Dziemidoka i Sienkiewicza (AIPN, 1583/4, Notatka Zofii Pietrzyńskiej z 14 VI 1955 r., k. 14).

[b] Skreślono odręcznie to.

[c-c] Poprawiono odręcznie ze zwyczajne zarządzenia.

[2] Zapewne chodzi o amerykańskie i brytyjskie ośrodki szkoleniowe dla kandydatów do nielegalnego przerzucenia do Polski.

[3] Józef Dziemidok – w aparacie bezpieczeństwa od maja 1945 r., w MBP m.in. naczelnik wydziału Departamentu V, następnie wicedyrektor Departamentu XI, w KdsBP dyrektor Departamentu VI (ten sam zakres co poprzednio Departament XI, tj. sprawy Kościoła i związków wyznaniowych).

Nr 9

[1955 październik 26, Warszawa] – Protokół odprawy operacyjnej kierowniczego aparatu organów Informacji WP 26 października 1955 r.

Protokół[a]

z odprawy operacyjnej aparatu kierowniczego organów Informacji z dnia 26 X 1955 r.

Obecni na odprawie: szefowie zarządów Informacji, z[astęp]cy szefów zarządów, szefowie oddz[iałów] Gł[ównego] Zarz[ądu] Inf[ormacji] i z[astęp]cy szefów oddz[iałów] II Zarz[ądu] GZI, szef Oddz[iału] ZSW[1], szef Wydz[iału] Inf[ormacji] 3 Bryg[ady] WOP, szef Wydz[iału] Polit[ycznego] GZI, komendant OSI i jego z[astęp]cy.

Porządek dzienny:

1. Referat na temat: „O wynikach pracy w wojskowych organach bezpieczeństwa”.

2. Dyskusja.

Odprawę zagaił szef Głównego Zarządu Informacji płk Bąkowski[2], który oświadczył, że w naradzie bierze udział I z[astęp]ca przewodniczącego Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego tow. Alster.

Następnie z[astęp]ca szefa Gł[ównego] Zarz[ądu] Inf[ormacji] płk [Edward] Radzieńczak[3] wygłosił referat (w załączniku[4]).

W dyskusji zabierali głos:

1. Szef Zarz[ądu] Inf[ormacji] Pomorskiego OW ppłk [Ludwik] Mochejski[5]

Na wstępie chciałem krótko zobrazować, jak wygląda sytuacja operacyjna na obsługiwanych przez nas obiektach. Otóż w ostatnim kwartale otrzymaliśmy szereg materiałów o różnego rodzaju przejawach wrogiej działalności w obsługiwanych przez nas jednostkach. Stosunkowo najwięcej sygnałów posiadamy o zainteresowaniach charakteru szpiegowskiego. O ciekawszych tego rodzaju materiałach krótko wspomnę później.

W okresie tym, a w szczególności w pierwszym półroczu br., mieliśmy także znaczną ilość wypadków dezercji i przejawów zdradzieckich, głównie w jednostkach Garnizonu Szczecin i Garnizonu Grudziądz. Ogółem w bieżącym roku zdezerterowało w obsługiwanych przez nas jednostkach 75 żołnierzy, z tego 7 żołnierzy z bronią. Dezerterzy z wyjątkiem 1 podoficera i 1 szeregowego (bez broni) zostali ujęci.

Przeprowadzona przez nas analiza zaistniałych wypadków dezercji i zamiarów zdradzieckich wykazała, że niektóre z nich – jak dezercja 3 żołnierzy z Garnizonu Grudziądz, dezercja szer. „G” z 8 Dzmech, dezercje szer. „K” i „M” [z] Garnizonu Szczecin – miały podłoże polityczne.

Powstałe wypadki w przeważającej większości były dokonywane na skutek niewłaściwego traktowania żołnierzy przez ich przełożonych, na skutek stosowania gdzieniegdzie „pruskiej dyscypliny”. Poza tym, także w szczególności w pierwszym półroczu, zanotowaliśmy dość pokaźną ilość wypadków zaginięcia tajnych dokumentów oraz kradzieży broni i amunicji. Najwięcej tego rodzaju wypadków zanotowano przede wszystkim w 8 Dzmech, 15 Dzmech i 16 Dzmech.

Tylko w pierwszym półroczu zanotowano 14 wypadków zaginięcia tajnych dokumentów oraz 22 wypadki zaginięcia i kradzieży broni. Gdzie ta broń podziewa się i do jakich celów w większości wypadków została skradziona, świadczy zaistniały fakt [ze] składnicy amunicji w Grudziądzu, ochranianej przez 26 kompanię wartowniczą. W jednostce tej, jak wykazało przeprowadzone przez nas śledztwo, istniała grupa 7 żołnierzy, którzy systematycznie kradli broń, zamierzając wykorzystać ją po dokonaniu dezercji dla celów rabunkowych. Żołnierze ci po dokonaniu szeregu napadów i zaopatrzeniu się w pieniądze planowali następnie przedostać się za granicę.

Rzecz jasna, że do kradzieży aż 10 sztuk broni w tej jednostce, która została zakwestionowana podczas przeprowadzonych w okresie późniejszym rewizji, a o sprawach, których to wypadków poprzednio nie wiedzieliśmy – mogło dojść tylko na skutek nieodpowiedniego podejścia do obsługiwania tego obiektu ze strony oficera Informacji i szefa wydziału, a także braku kontroli ze strony Zarządu Informacji. Pozostała zaginiona broń, oprócz 1...[b] z 14 Dzmech i 1 z 20 Dzmech, na skutek wszczęcia poszukiwań została odnaleziona w miejscach ukrytych. Jednak sprawców kradzieży – pomimo istnienia materiałów poszlakowych – dotychczas nie zdołano ustalić. Równolegle z wypadkami zaginięcia broni ustalono w różnych organach 9 wypadków kradzieży amunicji przez żołnierzy służby zasadniczej. I tak na początku br. w 16 Dzmech dopuścili się kradzieży amunicji szer. „U”, szer. „S” i szer. „K”, którzy przekazywali ją czł[onkom] terror[ystyczno]-rabunkowej bandy, do której także sami przed wcieleniem do wojska należeli. Żołnierzy tych po zdemobilizowaniu przekazano organom bezp[ieczeństwa]. W m[iesią]cu lipcu ustalono także fakt kradzieży amunicji w 12 Okręgowej Składnicy w m. Bydgoszcz przez szer. „R” i „K”, która następnie została przez nich przekazana osobnikowi cywilnemu.

Należy tu zaznaczyć, że jedną z przyczyn, która miała duży wpływ na zaistnienie wypadków dezercji, kradzieży broni i amunicji, jak też zagubienia tajnych dokumentów – były dość duże braki w sieci agenturalnej, jakie posiadaliśmy prawie do końca pierwszego półrocza. Na skutek nienależycie zrozumianego zagadnienia celowego werbunku oficerowie Inf[ormacji] niejednokrotnie nie werbowali agentury w pododdziałach mimo istnienia konkretnych potrzeb. Na skutek tego w szeregu wypadków nawet pododdziały posiadające poważny sprzęt nie były należycie zabezpieczone agenturą. Szczególnie duże braki w sieci agenturalnej, jak wykazały przeprowadzone przez urząd kontrole, istniały właśnie w jednostkach, gdzie nasilenie przejawów wrogiej działalności było stosunkowo największe.

Zagadnienie celowego werbunku i pracy z agenturą, w ogóle tzw. wolnej agentury[6], było przez nas dostrzegane na odprawach, jak i przy wyjazdach w teren – na skutek czego tego rodzaju wypaczeń obecnie notuje się coraz mniej[c]. Na podstawie napływających z terenowych organów sygnałów [o] stosowaniu „pruskiej dyscypliny”, nienależytym zabezpieczeniu składów uzbrojenia i amunicji, nieodpowiednim obchodzeniu się z dokumentami tajnymi często informowaliśmy d[owód]ztwo, które, reagując na te fakty, w pewnym stopniu zahamowało rozrastanie się wypadków nadzwyczajnych. Ostatnio zmniejszyła się ilość dezercji, wypadków kradzieży broni (zanotowano 4), a zaginięcia poważniejszych dokumentów nie stwierdzono w ogóle. Trzeba tu także stwierdzić, że drugą przyczyną zaistnienia tych przejawów wrogiej działalności, a którym nie byliśmy w stanie w porę przeciwdziałać, w szczególności jeżeli chodzi o dezercję oraz kradzieże broni i amunicji, to słaba praca z agenturą, którą później także krótko postaram się scharakteryzować.

Mówiąc o sytuacji operacyjnej w jednostkach, postaram się także w sposób krótki naświetlić, jak wygląda na naszym terenie kwestia wrogiego oddziaływania kleru na wojsko. Na dzień dzisiejszy materiałów tego charakteru mamy bardzo mało. Niemniej na podstawie posiadanych danych można stwierdzić, że takie oddziaływanie istnieje. W ostatnim okresie ustalono, że zamieszkały na terenie Lidzbarka Warm[ińskiego] ksiądz stara się nawiązywać kontakty z wojskowymi, którzy zachodzą do jego gospodyni za kupnem mleka. Podobne fakty nawiązywania kontaktów z wojskowymi przez księdza zanotowano także w Garnizonie Orzysz.

Rozpatrzeniem tego zagadnienia w tych i innych garnizonach zajmiemy się wspólnie z organami bezp[ieczeństwa] publ[icznego] w tym kwartale. Dość charakterystyczne dla niektórych jednostek naszego okręgu są także próby ich penetrowania ze strony placówek dyplomatycznych państw kapitalistycznych. Ogółem w br. zanotowano 12 wypadków przejazdów dyplomatów państw zachodnich w rejonach dyslokacji obsługiwanych przez nas jednostek. Dane te nie są pełne, ponieważ, jak informował nas ostatnio WUdsBP w Bydgoszczy, faktów takich było nieco więcej.

Dotychczas nasz kontakt z org[anami] bezp[ieczeństwa] na tym odcinku w terenie był nieco za luźny i w szeregu wypadków nie wiedzieliśmy przed faktem dokonanym o mającym nastąpić przejeździe tych osób przez rejony m[iejsc] p[ostoju] jednostek. Jak wskazują dane WUdsBP w Bydgoszczy, pracownicy amerykańskich placówek dyplomatycznych szczególne zainteresowanie wykazują jednostkami położonymi w miejscowościach Brodnica, Chełmno, Szczecin i Grudziądz.

Posiadane przez nas dane mówią o tym, że placówki te od poruszania się wokół jednostek przeszły do usiłowania w niektórych wypadkach przedostawania się bezpośrednio na teren jednostek – jak to miało miejsce w 3 BPDes (VI [19]55 r.), gdzie dopiero interwencja oficera (Informacji) i wartowników zmusiła obcego dyplomatę (USA) do zawrócenia z rejonu fortyfikacji, gdzie dwukrotnie usiłował on się przedostać. Mając na uwadze specyfikę wykonywanych prac przez bryg[adę] p[owietrzno]des[antową], jak też ich położenie, w końcu ub[iegłego] kwartału poczyniliśmy szereg kroków dla uzyskania w blokach fortyfikacji agentury z otoczenia. W chwili obecnej posiadamy już taką agenturę w 5 BPDes. W 2 i 3 wspólnie z org[anami] BP typujemy kandydatów na werbunki.

Mówiąc o oddziaływaniu wrogiego otoczenia na wojsko, chciałbym zaznaczyć, że jak dotychczas rozpracowywanie wrogich środowisk utrzymujących lub nawiązujących kontakty z wojskowymi nie stoi na odpowiednim poziomie. Pomimo istnienia odpowiednich dyrektyw, a nawet już i po połączeniu org[anów] Inf[ormacji] z org[anami] bezp[ieczeństwa] publ[icznego], w dalszym ciągu istnieje między niektórymi terenowymi organami Inf[ormacji] i bezp[ieczeństwa] tylko współpraca zamiast aktywnego współdziałania. Pomimo tego, że poszczególne jednostki bezp[ieczeństwa] posiadają szereg sygnałów i wyjść w swoich sprawach na wojsko, dotychczas szefowie poszczególnych org[anów] nie potrafili domówić się z kierownikami właściwych urzędów, aby wspólnie przeanalizować te materiały i sygnały, wspólnie nakreślić odpowiednie przedsięwzięcia w sprawach, które się wzajemnie zazębiają.

II.[d] Rozpracowania

Zanim przejdę do ogólnej charakterystyki prowadzonych rozpracowań, chciałbym nadmienić, że w chwili obecnej każdy z pracowników wydz[iału] II, a także kierownictwo zarz[ądu], posiada na kontroli po 1–2 lub 3 sprawy.

Nie będę tu omawiał wszystkich rozpracowań, a zatrzymam się jedynie nad niektórymi, bardziej charakterystycznymi. I tak w Garnizonie Grudziądz w ub[iegłym] m[iesią]cu uzyskano dane, że szer. „W”, technik i II B.B. [batalion budowlany?], przed wcieleniem go do wojska został zawerbowany do współpracy przez agenta wywiadu francuskiego ob. „P”. Z posiadanych materiałów wynika, że figurant był przygotowany przez „P” na rezydenta, ponieważ są poszlaki, że na polecenie tegoż osobnika odbierał materiały szpiegowskie od 3 osób cywilnych. W Garn[izonie] Szczecin prowadzimy rozpracowanie por. „P”, który utrzymuje podejrzanego charakteru kontakt z ob. „S” rozpracowywanym przez WUdsBP Szczecin jako podejrzany o prowadzenie działalności szpiegowskiej (na korzyść wywiadu angielskiego).

W Wydz[iale] Inf[ormacji] 1 Korp[usu] Arm[ii] uzyskano agenturalne dane na por. „K”, mówiące o tym, że pracując w Stoczni Gdańskiej, zajmował się on zbieraniem materiałów o charakterze wywiadowczym, wykorzystując dla ich przewożenia swojego znajomego ob. „O” zam[ieszkałego] w Grudziądzu.

W 8 Dzmech otrzymano materiały na ob. „C”, która wg zeznań aresztowanych za prowadzenie działalności szpiegowskiej przechowywała agenta wywiadu angielskiego.

Poważną przyczyną tego stanu rzeczy jest dość znaczna ślamazarność i nieudolność szefów tych organów w kierowaniu podległym im aparatem.

Gdzie są przyczyny tego stanu rzeczy? Wydaje mi się, że jednym z zasadniczych niedociągnięć w pracy aparatu naszego okręgu jest jeszcze w dalszym ciągu występująca nieumiejętność obiektywnej oceny materiałów – tak ze strony niektórych oficerów, szefów, a nawet odpowiedzialnych pracowników Zarz[ądu] Inf[ormacji]. Zdarzały się wypadki, a zdarzają się one i obecnie, chociaż niewątpliwie w mniejszym stopniu, że oper[acyjny] pracownik, a z nim i szef, niekiedy przy udziale zarz[ądu], rozdmuchują byle jakie materiały do niebywałych rozmiarów, które później po dokładnym ich przeanalizowaniu nie przedstawiają żadnej wartości, jak to wydawało się początkowo. Rzecz jasna, że prowadzenie takich rozpracowań to rzeczywiście szukanie wroga tam, gdzie go nie ma, to odwracanie swojej uwagi od rzeczywistego ukrytego wroga w jednostce. Druga przyczyna nikłych rezultatów w rozpracowaniach na terenie obsługiwanych przez nas jednostek to zbyt opieszałe sprawdzanie otrzymywanych materiałów.

Dalsze bardzo poważne niedociągnięcie w prowadzonych przez nas rozpracowaniach – co u nas znalazło szczególnie jaskrawy wyraz, i to w kilku wypadkach – to niejednokrotnie nieumiejętność zdemaskowania w sposób szybki prowokatora lub nawet umożliwienie mu prowadzenia wrogiej roboty. Charakterystyczne dla naszego okręgu jest tu to, że wszystkie tego rodzaju „sygnały” otrzymano właśnie nie od agentury, a od osób niezwiązanych z nami współpracą.

Najbardziej jaskrawym przykładem prowokacji była sprawa Koreckiego[7] i Hadriana, podejrzanych wg materiałów oficjalnych dostarczanych przez szer. Pyzika o zamiary dokonania zdrady ojczyzny. Podobny fakt prowokacji, który jednak został szybko ujawniony, miał także miejsce ze strony szer. Hoppe[e] z Garn[izonu] Szczecin.

Dalsze przyczyny małych rezultatów w prowadzonych przez nas rozpracowaniach to jeszcze w dalszym ciągu w szeregu wypadków niesłuszne planowanie prowadzonych rozpracowań oraz brak operatywności w realizacji zaplanowanych do wykonania przedsięwzięć.

Wszystkie niedociągnięcia na odcinku prowadzonych u nas rozpracowań mają moim zdaniem swoje źródło w tym, że jak dotychczas wielu szefów przygniata się różnego rodzaju papierkami i tzw. sprawami bieżącymi. W związku z czym brak im czasu na zajęcie się prowadzonymi rozpracowaniami na co dzień. Zjawisko takie stwierdziłem osobiście podczas wyjazdów w teren u szeregu szefów organów. Za mało pomocy, choć ostatnio niewątpliwie zwiększyła się ona znacznie, udziela [się] także w rozpracowaniach terenowym organom. Mało także zwracamy uwagi na koordynację przedsięwzięć w rozpracowaniach z org[anami] b[ezpieczeństwa] p[ublicznego], w szczególności jeżeli chodzi o rozpracowanie charakteru kontaktów z osobami cywilnymi.

Kierowniczy aparat zarządu, a nierzadko i szefowie wydz[iałów], nie posiadają perspektywnych[f] spraw w osobistym prowadzeniu, nie mają wartościowej agentury na łączności. Myślę, że jeżeli zlikwidujemy omówione przeze mnie niektóre niedociągnięcia na odcinku rozpracowań, jakie popełniliśmy w jednostkach naszego okręgu, przybiorą one bardziej ofensywny charakter.

III. Dobór, wychowanie i wykorzystanie sieci agenturalnej

Przeprowadzone na przestrzeni b[ieżącego] r[oku] kontrole w poszczególnych wydz[iałach] Inf[ormacji] POW wykazały, że stan sieci agenturalnej w zasadzie jest wystarczający w stosunku do potrzeb wynikających z sytuacji operacyjnej w jednostkach. Jeżeli chodzi o agenturalne zabezpieczenie rozpracowań, to jest ono poza nielicznymi wyjątkami należyte. Nie stwierdza się również obecnie poważniejszych braków w sieci w jednostkach liniowych (pułki, brygady, samodzielne bataliony czy dywizjony). Posiadamy natomiast jeszcze do chwili obecnej braki w sieci agenturalnej w różnego rodzaju drobnych składnicach (poza składnicami uzbrojenia) i pododdziałach tyłowych, a w tym i w szpitalach wojskowych. W szpitalach szczególnie mocno odczuwa się brak agentury spośród personelu lekarskiego. Posiadamy także jeszcze braki w sieci, jeżeli chodzi o pracowników kontraktowych, jak i w otoczeniu jednostek. Niecała jednak sieć agenturalna jest należycie wykorzystywana. I tak np. w czasie przeprowadzanych kontroli w niektórych jednostkach POW (2, 3 i 5 BPDes, 8, 15 i 16 Dzmech, 16 DAPlot) stwierdzono, że część tajnych współpracowników na skutek niewłaściwej oceny sytuacji operacyjnej i słabej pracy oficerów obiektowych pozostawała w ciągu dłuższego czasu bez konkretnych zadań.

Do słabych punktów w pracy nad zabezpieczeniem tajemnicy wojskowej należy niedostatecznie jeszcze postawiona praca agenturalna wśród pracowników kontraktowych, a szczególnie wśród maszynistek [ze] sztabów i rodzin oficerów zatrudnionych przy pracach charakteru tajnego. Wśród tej kategorii osób posiadamy jeszcze w kilku organach dość poważne braki, które jednak stopniowo są usuwane.

Ponadto stwierdzono, że w kilku organach ofic[erowie] Inf[ormacji] pod naciskiem szefa wydz[iału] przyjmują od agentury bezwartościowe doniesienia w celu wyliczenia się przed nim z przeprowadzonych przez siebie spotkań (6 DAPlot).

Praca nad wychowaniem agentury, mimo że ogólnie biorąc, uległa znacznej poprawie, to jednak nie we wszystkich jeszcze organach zwraca się należytą uwagę na [g]podnoszenie wiadomości politycznych[g] współpracownika w celu uodpornienia go na wpływy wrogiego środowiska, w które go kierujemy. Nieprzestrzeganiu podstawowych zasad konspiracji w pracy z agenturą i niedostatecznej jeszcze pracy wychowawczej należy przypisać fakt zaistnienia w bieżącym roku 24 wypadków dekonspiracji. Muszę tu stwierdzić, że nie bez winy pozostaje w tym wypadku i Zarząd Inform[acji], który zbyt liberalnie ustosunkowywał się do tego zagadnienia – w większości wypadków ograniczano się do rejestracji faktów dekonspiracji.

Instrukcje i rozkazy Komitetu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] do wiadomości całego składu osobowego zostały doprowadzone po raz pierwszy trzy m[iesią]ce temu na specjalnie zorganizowanych w tym celu 3 odprawach obsłużonych przez kierow[ników] zarz[ądów] i z udziałem kierownictwa GZI. Od tej pory szefowie poszczególnych org[anów] przerabiali je sposobem seminaryjnym z podległymi im oper[acyjnymi] pracownikami, posługując się przy tym przykładami z bieżącej pracy operacyjnej. Wydawałoby się więc, że instrukcje i rozkazy te winny być do tej pory dokładnie znane całemu składowi operacyjnemu poszczególnych jednostek i realizowane w codziennej pracy.

A jak ta sprawa wygląda w praktyce? Trzeba tu przyznać, że po wprowadzeniu w życie dokumentów w m[iesią]cu sierpniu i wrześniu w zbyt małym stopniu interesowaliśmy się podczas wyjazdów w teren stopniem ich przyswojenia przez skład osobowy, jak też metodą przerabiania tych materiałów. Zwrócenie specjalnej uwagi na to zagadnienie podczas wszystkich wyjazdów w teren w różnych sprawach w m[iesią]cu październiku br. wykazało, że część składu osobowego, a nawet niektórzy szefowie org[anów] niezupełnie dobrze znają wprowadzone do użytku dokumenty.

I tak np. nawet szef Wydz[iału] Inf[ormacji] 21 DP kpt. Łapiński[8] nie był w stanie w sposób wyczerpujący odpowiedzieć, na podstawie jakich materiałów i w jakich wypadkach zakładamy sprawy agenturalno-śledcze, w jaki sposób winniśmy przystąpić do opracowania planu agenturalno-śledczych przedsięwzięć, co winien on zawierać. Tenże szef organu niezupełnie dokładnie orientował się, jak należy przygotować się i przeprowadzić spotkanie z agentem, jak w sposób prawidłowy opracować meldunek agenturalny. Powierzchowna znajomość instrukcji.

O ile jeszcze poszczególni pracownicy znają w większym lub mniejszym stopniu obowiązujące instrukcje, rozkazy, to ich realizacja budzi nieco poważniejsze zastrzeżenia. Widzimy [to] w szeregu wypadków, tak w przygotowaniu do spotkania czy opracowaniu materiału agenturalnego, jak i sporządzeniu raportu na werbunek, tak przy poborze agentury dla wprowadzenia w rozpracowania, jak i opracowaniu kandydata, u którego zamierzamy założyć lokal kontaktowy.

Trzeba podczas wszystkich wyjazdów w teren zwracać uwagę na stopień znajomości dokumentów przez oper[acyjnych] prac[owników], kontrolując sposób i jakość ich realizacji. Myślę, że przyzwyczaiwszy skład operacyjny do codziennego posługiwania się instrukcjami i zarządzeniami Komitetu, potrafimy podnieść pracę operacyjną w jednostkach na wyższy poziom.

Mjr [Leonard] Kazanowski[h] – szef Oddziału II Zarządu I Gł[ównego] Zarz[ądu] Inf[ormacji][9]

W referacie zostały poruszone najbardziej istotne zagadnienia nurtujące całe organa Informacji. W swoim wystąpieniu chciałbym zastanowić się tylko nad niektórymi zagadnieniami, a konkretnie nad pracą agenturalno-operacyjną w sztabach. Sztaby są punktem koncentracji ważnych tajemnic wojskowych i dlatego też są obiektami najbardziej narażonymi na działalność wywiadów kapitalistycznych. Z tego krótkiego stwierdzenia widać, jak wielką wagę winniśmy przykładać zagadnieniu pracy agenturalnej w sztabach.

Skład operacyjny Zarządu I do niedawna jeszcze nie w pełni doceniał ważność obsługiwania tego rodzaju obiektów. Dlaczego stan taki istniał? Wynikało to szczególnie z nieznajomości sytuacji operacyjnej w sztabach i temu zagadnieniu nie przywiązywano należytej wagi. Nieznajomość sytuacji operacyjnej była główną przyczyną niskiego stanu pracy agenturalnej. Nie znając sytuacji operacyjnej, niemożliwe było wykorzystać właściwie agenturę, celowo ją werbować, nacelowywać jej ostrze na interesujące nas zagadnienia, odpowiednio instruować ją i wykrywać wrogą działalność. Jak również nie widzieliśmy, czym i kim należy się interesować. W wyniku tego nastąpił zastój w pracy z agenturą, od dłuższego czasu nie posiadaliśmy ciekawszych agenturalnych sygnałów bądź to materiałów pogłębiających nawet prowadzone sprawy.

Sytuacja ta wymagała radykalnej zmiany i ustawienia pracy we właściwym kierunku. Kierując się uchwałą Komitetu i wskazówkami kierownictwa GZI, potrafiliśmy dotrzeć [do tego], gdzie tkwią źródła niskiego stanu pracy agenturalnej. Zaczęliśmy analizować swą pracę w świetle uchwały Komitetu i okazało się, że głównym hamulcem w pracy agenturalno-operacyjnej zarządu jest nieznajomość sytuacji operacyjnej na obsługiwanych obiektach sztabowych centr[alnych] instytucji, od znajomości której są uzależnione wyniki w pracy z agenturą i na odcinku rozpracowań.

Znając, gdzie tkwi jedna z głównych przyczyn słabej pracy agenturalnej, natychmiast przystąpiliśmy do realizacji zadań, do opanowania sytuacji operacyjnej na obiektach. W tej kwestii napotykaliśmy na trudności – szczególnie w zrozumieniu tego zagadnienia przez operacyjnych pracowników. Szereg oficerów chciało uprościć to zagadnienie, uchwyciło się [więc] prostej formy, mało zresztą istotnej, jak pobieranie różnych instrukcji dotyczących obowiązków poszczególnych pracowników sztabów, i na tym kończyło się rozeznanie obiektu. Jasne jest, że tak powierzchowne podejście do tej sprawy w konsekwencji swojej nie dałoby nam nic. Tego rodzaju tendencje zostały w porę uchwycone i dopiero trzeba było uczyć i pokazywać na konkretnych faktach.

Od dłuższego czasu u szeregu oficerów Zarządu I istniały sugestie, że sztabami nie ma co się specjalnie zajmować, gdyż upartyjnienie wynosi do 90%, [a] kadra jest specjalnie podbierana. W związku z tym nie widzieli potrzeby posiadania agentury. Zaczęło się masowe wykluczanie agentury, nie patrząc nawet na komórki specjalne, gdzie posiadanie agentury jest konieczne. Równolegle z tym agentura w sztabach nie była odpowiednio instruowana, nie zaostrzało się jej czujności, gdyż tej cechy brak było u oper[acyjnych] pracowników. Dopiero po przeanalizowaniu sytuacji operacyjnej w sztabach i jej zrozumieniu sugestie te zostały obalone. Zajęliśmy się w pierwszym rzędzie analizą posiadanej agentury, jej możliwościami, dzięki czemu poważna część agentury w zarządzie posiada już właściwy kierunek pracy. Właściwe nastawienie agentury to rezultat lepszej znajomości sytuacji operacyjnej na obiektach, gdyż bez tego czynnika w żadnym wypadku niemożliwe jest odpowiednie wykorzystanie naszej agentury.

Te początkowe czynności, jakie dokonaliśmy, wpłynęły pozytywnie na tok pracy agenturalno-operacyjnej. Już w pierwszej fazie zanotowaliśmy w sztabach szereg wypadków, że oficerowie rozgłaszają tajemnice służbowe wśród otoczenia, przed rodzinami, wynoszą tajne dokumenty poza teren wojska, stykają się z cywilami, którzy posiadają kontakty z pracownikami ambasad kapitalistycznych. Zanotowaliśmy szereg wypadków zaginięć dokumentów tajnych itp. Mimo krótkiego okresu czasu i nie w pełni wprowadzenia instrukcji Komitetu w życie posiadaliśmy już widoczne rezultaty, które wynikają ze zrozumienia istoty sytuacji operacyjnej przez skład osobowy Zarządu I. Od ostatniej odprawy zaczęły napływać ciekawsze operacyjnie materiały. Na przykład drogą agenturalną ustalono, że jeden z pracowników ambasady kapitalistycznej trudniący się pracą wywiadowczą kontaktuje się z trzema wojskowymi pełniącymi służbę na różnych obiektach. Następnie w jednym ze sztabów przez nowo zawerbowanego t[ajnego] informatora ustalono, że żołnierz zbierający zniszczone dokumenty zamyka się z nimi w swej kancelarii i przegląda je. Ponadto czyni jakieś zapiski w chwilach, kiedy jest sam i nikt mu nie przeszkadza. Ciekawszych sygnałów otrzymujemy coraz więcej, co świadczyć może, że tylko poprzez całkowite zrozumienie uchwały Komitetu [i] realizację wytycznych kierownictwa Gł[ównego] Zarz[ądu] Inf[ormacji] pracę agenturalną można postawić na właściwy poziom.

Wiele zrobiono odpraw i omawiano różne zagadnienia, ale w większości odprawy nie znajdowały właściwego zrozumienia wśród składu operacyjnego, dlatego też chcę zaalarmować na przykładzie Zarządu I, że niezupełnie jasno są omawiane zagadnienia dla operacyjnych pracowników. Napotykaliśmy trudności w praktycznym realizowaniu ich, gdyż szereg oficerów Informacji nie w pełni zrozumiało wytyczne. I dlatego trzeba było wysiłku ze strony aparatu kierowniczego, by na konkretnych faktach i przykładach doprowadzić do zrozumienia ich. Operacyjni pracownicy niemal do ostatniego czasu nie rozumieli kwestii agentury tak zw[anej] zabezpieczającej, traktowali ją niepoważnie, uważali, że spełnia ona zadanie wartownika, który musi być w tej czy innej komórce dla ochrony dokumentów. To zagadnienie zostało przez nas uregulowane i właściwie zrozumiane, dzięki czemu od tej kategorii agentury zaczynają wpływać materiały ciekawsze operacyjnie.

Istniało także niezrozumienie co do agentury z otoczenia. Oper[acyjni] pracownicy uważali, że agentura z otoczenia musi zamieszkiwać w pobliżu jednostki, by notować różne styki ludności cywilnej z wojskowymi. Ze względu na to, że skład osobowy sztabów zamieszkuje w różnych dzielnicach Warszawy, operacyjni pracownicy wytworzyli sytuację tego rodzaju, że praca w otoczeniu jest niemożliwa w takich warunkach, przy tym negowali dotychczasowe odprawy, na których stawiano to zagadnienie, i twierdzili, że ten problem stawiany jest od kilku lat i w ogóle nierealizowany. Znając panujące nastroje i niejasności w tym zagadnieniu, przeprowadziliśmy pracę z oficerami Informacji konkretnie na przykładach, na prowadzonych rozpracowaniach, ograniczonych do terenu wojska. Dopiero ta praca dopomogła oficerom Informacji zrozumieć potrzebę organizowania pracy w otoczeniu. Posiadamy na tym odcinku już pewne rezultaty, chociaż praca po otoczeniu dopiero jest organizowana.

Za pomocą zdobytej agentury z otoczenia rozpracowywanych figurantów w szeregu spraw materiały pogłębiono. Na przykład posiadaliśmy dane agenturalne na pracownika sztabu, że dość często wynosi poza teren wojska dokumenty tajne. Poprzez zdobytą agenturę z otoczenia ustaliliśmy, że pracownik ten poza godzinami pracy kontaktuje się z podejrzaną osobą cywilną, która powróciła z Zachodu. W wyniku sprawdzenia przez Komitet ds. BP ustalono, że osobnik ten jest aktywnie rozpracowywany w podejrzeniu o szpiegostwo i stanowi kanał przerzutu ludzi za granicę.

W Zarządzie I od chwili ukazywania się poważniejszych materiałów od agentury i po rozpracowaniach zmienił się nastrój wśród składu operacyjnego. Widać, że oficerowie chętniej zabierają się do rozpracowań, śmielej występują z różnymi propozycjami w sprawach, bardziej zacieśniają i koordynują przedsięwzięcia z Komitetem ds. BP. Jest to zdrowy objaw i przy dalszej realizacji wytycznych na odcinku prowadzenia rozpracowań od strony pozasłużbowej osiągnięte mogą być poważne rezultaty.

Towarzysze – omówiłem pracę Zarządu I raczej od pozytywnej strony, kierowałem się w danym wypadku tym, że zagadnienia te są przedmiotem dzisiejszej odprawy, a u nas w zarządzie znajdują się już częściowo w realizacji. Nie chciałbym być źle zrozumiany, że praca agenturalno-operacyjna w Zarządzie I stoi na dobrym poziomie. Nie jest jeszcze tak, dopiero zaczęliśmy praktycznie zagadnienia te realizować. W pracy agenturalno-operacyjnej posiadamy jeszcze cały szereg braków i niedostatków, ale przy pełnej realizacji wytycznych Komitetu i kierownictwa Głównego Zarządu Informacji możliwe będzie usunięcie ich. W Zarządzie I stworzyliśmy dopiero pewne podstawy do polepszenia stanu pracy agenturalno-operacyjnej, a uzyskiwane rezultaty utwierdzają w nas przekonanie, że tylko poprzez odpowiednie realizowanie wytycznych można osiągnąć cel – dlatego też przed Zarządem I stoją zadania kontynuowania dalej rozpoczętej w tym kierunku pracy, jakie wynikają z dzisiejszego referatu.

Chciałbym także poruszyć sprawę pracy agenturalno-operacyjnej na odcinku sportu wojskowego. Zarząd I obsługuje Centralny Wojskowy Klub Sportowy. W ostatnim czasie napłynęło szereg ciekawych sygnałów – wyjeżdżających sportowców za granicę nachalnie niemalże agituje się, by pozostawali za granicą. Szereg sportowców utrzymuje różnego rodzaju kontakty za granicą oraz z przedstawicielami różnych kapitalistycznych placówek dyplomatycznych. Poruszam to zagadnienie dlatego, że istnieją we wszystkich okręgach wojskowych kluby sportowe, a praca agenturalno-operacyjna jest w nich zorganizowana bardzo słabo, w wyniku czego spotykamy się z wypadkami zdrady ojczyzny.

Orientowanie się w sytuacji operacyjnej na obiektach wg mnie nie wyczerpuje całkowicie tego zagadnienia, dlatego też prosiłbym kierownictwo GZI, by orientowało nas szerzej o istniejącej sytuacji na obecnym etapie walki z zewnątrzklasowym wrogiem, jak i z działalnością wywiadów kapitalistycznych na konkretnych przykładach.

Ppłk [Jerzy] Mrówczyński[10] – szef Zarządu Informacji Śląskiego OW

Chciałem poruszyć [temat], jakie zmiany zaszły w działalności wroga w ostatnim okresie. W jednostkach Śląskiego OW notujemy dużo wypadków zamiarów zdrady ojczyzny. Jeśli w II kwartale br. nastroje rewizjonistyczne były żywsze, to dzisiaj nastroje te słabną. Wielu figurantów odkłada zamiary zdrady ojczyzny po wyjściu z wojska. W ostatnim okresie mamy do czynienia z faktami, że starzy dezerterzy sami się ujawniają po 2–5 latach dezercji. W związku z Targami Poznańskimi i ostatnio odbytymi ćwiczeniami nastąpił wzrost zainteresowania się tymi faktami przedstawicieli państw kapitalistycznych. Otrzymaliśmy wiele sygnałów o „szp[iegostwie]” – 15 przejazdów przez jedną miejscowość ze strony placówek dyplomatycznych dobitnie świadczy o tym. Mamy również do czynienia ze wzrostem zagubienia broni i amunicji oraz tajnych dokumentów. Broń i amunicja oczywiście zazwyczaj idzie do rąk bandyckich. Zagubiono w czasie ćwiczeń 12 map z naniesioną sytuacją bojową, z czego odnaleziono 7. W 11 pp zginęło 5 pistoletów TT, 1 pm, setki sztuk amunicji. Ginie trotyl i inny materiał wybuchowy. Widzimy, że wśród d[owódz]twa brak troski o właściwe zabezpieczenie, przechowywanie broni i amunicji. Nie wyciąga się konsekwencji w stosunku do winnych, co utrudnia dalsze zabezpieczenie. W tym wypadku musimy z jednej strony pomóc d[owódz]twu we właściwym zabezpieczeniu i przechowywaniu broni i amunicji i tajnych dokumentów, z drugiej strony wzmocnić pracę z siecią agenturalną dla zapobiegania podobnym wypadkom.

Dlaczego mamy za mało spraw? Przyczyna obiektywna to mała ilość agentury, ale i agentura, która istnieje, w zasadzie [i]całkowicie nie spełnia w zupełności[i] swej roli. Około 80% agentury interesuje się tylko wąskim gronem osób, z którymi najbliżej się kontaktuje w miejscu pracy. Na ogół operacyjni pracownicy chętniej realizują sprawy, gdy już dokonano przestępstwa, a mniej chętnie, gdy wróg przygotowuje takowe. Trudno idą rozpracowania, mimo iż mamy szereg ciekawych spraw i zaczepek. Wydział II nauczył terenowe organy szybkiego reagowania w zaistniałych nadzwyczajnych wypadkach. Za mało było pomocy ze strony Zarządu Informacji w prowadzonych rozpracowaniach, mimo że w ostatnim okresie przeprowadzono szereg kombinacji operacyjnych z dobrymi rezultatami. To zagadnienie jest obecnie w dużej uwadze kierownictwa zarządu. W tym wypadku duża rola stoi przed II wydziałami.

Według mnie należy na szczeblu centralnym załatwić i uregulować, jakimi konkretnie sprawami winniśmy się zająć, a jakimi prokuratura i d[owódz]two. Uważam, że wrogie napisy, ulotki, dezercje to sprawa prokuratury i d[owódz]twa, gdyż nieraz ustalono autorów wrogich napisów – nie wrogów, ale ludzi o niskim poziomie intelektualnym i politycznym.

Chciałbym jeszcze poruszyć zagadnienie instruowania agentury. Stwierdzono, że agentura potrafi określić moralne oblicze ludzi, ale nie umie określić oblicza politycznego. Tutaj oficerowie Informacji nie dają należytego instruktażu, co odbija się i na pracy operacyjnej w ogóle.

Obecnie w zasadzie mało interesujemy się wrogimi wypowiedziami, czy czasami nie jest to przegięciem w drugą stronę? Nieraz i tutaj można natrafić nawet na organizację. Szef terenowego organu przechodzi często do porządku dziennego nad materiałami świadczącymi, że żołnierze kolportują ulotki Światły. Ten fakt również winien być w naszej uwadze.

Wreszcie chciałem powiedzieć o współpracy organów Informacji z Urzędem ds. Bezpieczeństwa Publicznego. Mimo iż instrukcje Komitetu ds. Bezp[ieczeństwa] Publ[icznego] są obowiązujące w organach Informacji, to jednak nie potrafiono wszędzie wprowadzić tego w życie i oficerowie z trudnością wprowadzają je w życie. Współpraca z terenowymi organami bezpieczeństwa jest obecnie lepsza, niż była. Otrzymujemy konspekty do szkolenia. Niemniej jednak trzeba jeszcze bardziej zacieśnić tę współpracę, a bądźmy pewni, że będą obopólne korzyści dla pracy operacyjnej.

Ppłk [Józef] Mikołajczyk[11] – szef Zarządu Informacji Marynarki Wojennej

Ustosunkowując się do referatu z[astęp]cy szefa Głównego Zarządu Informacji, wyjaśnia, że jedną z przyczyn braku spraw ewidencji operacyjnej to jest mały i pilnie dobierany skład osobowy Mar[ynarki] Woj[ennej]. Na kształtowanie się sytuacji operacyjnej w Mar[ynarce] Woj[ennej] wpływają takie elementy, jak:

– rodzaj stanu osobowego,

– paskudne otoczenia – przeważnie element napływowy i autochtoniczny,

– bezpośredni wpływ świata kapitalistycznego w postaci przewijających się obcych marynarzy, istnienia szeregu placówek dyplomatycznych państw kapitalistycznych itp.

Z tego wypływa wniosek, ażeby szukać wrogich przejawów i penetracji w otoczeniu. W chwili obecnej już wytypowano kilka typowych spraw z otoczenia. Dużo rozpracowań w otoczeniu lub związanych z nim jest na tym ważnym odcinku, jakim jest dla Mar[ynarki] Woj[ennej] półwysep Hel oraz rejon Głównej Bazy[12]. Są także sygnały o próbach wrogiej działalności wśród samego składu osobowego, przeważnie o zabarwieniach: zdrada ojczyzny, (pojedyncze wypadki), sabotaż i w mniejszym [stopniu] dezercja.

Sygnały o działalności sabotażowej są w lotnictwie Mar[ynarki] Woj[ennej] i artylerii nadbrzeżnej. Skład operacyjny napotyka na duże trudności w ustaleniu, czy dany fakt był aktem wrogiej działalności, czy też nastąpił z innych przyczyn. Figuranci spraw o zabarwieniu „zdrada ojczyzny” znajdują się przeważnie na pomocniczych jednostkach pływających, gdzie istnieje możliwość dokonania takiego wrogiego aktu. Natomiast jeśli chodzi o zasadnicze jednostki pływające – to na dzień dzisiejszy mamy pewność, że nie ma tam niebezpieczeństwa zdrady ojczyzny.

Brak spraw pojedynczych i grupowych, mimo iż są sygnały o wrogiej działalności wskazujące na konieczność założenia takich spraw. Świadczy [to], że wśród naszego składu operacyjnego pokutuje przejaw asekuranctwa. W ostatnim okresie zarysowało się pozytywne zjawisko w rozpracowaniach w postaci większej ofensywności w stosowaniu kombinacji operacyjnych, mimo że część z nich była nieudana. Jest szereg spraw, którymi należałoby aktywnie zajmować się, a które leżą bez zainteresowania ze strony kierownictwa zarządu i III Wydziału[13].

Przyczyny jeszcze niedostatecznej ofensywności w rozpracowaniach polegają na tym, że po pierwsze proces przekształcania się psychiki oficerów Informacji odbywa się bardzo trudno i powoli. Na pracy odbijają się stare metody pracy w postaci dużej ilości agentury i szerokiej profilaktyki. I po drugie nasz skład operacyjny posiada niedostateczne wykształcenie – zarówno operacyjne, jak i ogólne. W związku z tym nasuwa się propozycja – przekształcić nasze k[ursy] d[oskonalenia] o[ficerów] w dwuletnie, aby dać oficerom średnie wykształcenie. Po trzecie pomoc II Wydziału na odcinku rozpracowań dla podległych organów była jeszcze niedostateczna.

Sieć agenturalna w MW jest zbudowana zgodnie z obowiązującymi instrukcjami [i] w zasadzie zdolna do pracy. 80% tej agentury bierze udział w pracy zabezpieczającej i profilaktycznej, a 20% bierze udział w rozpracowaniu konkretnych osób. Najskuteczniej i najprędzej proces wychowania wartościowej agentury odbywa się w toku rozpracowania. Natomiast zagadnienie wychowania pozostałej agentury wymaga długiego procesu (duży procent z niej nie daje wartościowych materiałów). Agentury z otoczenia jest około 4%, jednak nie jest ona w należytym stopniu wykorzystywana. Pytanie w sprawie agentów, czy warto przekwalifikować posiadanych kandydatów do kategorii agentów, jeśli nie ma teraz możliwości ulokowania w konkretnym rozpracowaniu – [referent] uważa, że nie należy tego robić.

Na zakończenie uważa za konieczne wzmóc bardziej kontrolę podległych organów (dotychczas więcej pomagali, niż kontrolowali) oraz zwiększyć udział aparatu kierowniczego zarządu i podległych organów w rozpracowaniach. Ponadto wskazał, że w GZI szwankuje operatywność w pracy z kadrami, i to należy usprawnić (sprawa kpt. [Bogdana] Sienkiewicza[14] i [mjr. Tadeusza] Rakowskiego)[15].

Tow. Alster – I z[astęp]ca przewodniczącego Komitetu ds. BP

Tow. Mikołajczyk źle powiedział, że „dzięki Bogu” sprzedaliśmy Sienkiewicza do organów bezpieczeństwa. Jeśli to był zły pracownik, to po co było go przekazywać. Trzeba widzieć jedne organy bratnie.

Zjawiska, jakie zachodzą w Informacji, różne są od zjawisk w organach bezpieczeństwa. Sytuacja w organach bezpieczeństwa jest inna. Tutaj mamy już rezultaty po zjednoczeniu z organami Informacji. Myśmy nie wiedzieli, co się dzieje w Informacji, a nawet i dziś za mało wiemy. W walce ze szpiegostwem nie mamy rezultatów. W takich wypadkach, jak: dezercje, zdrada ojczyzny, kradzieże broni, są tutaj rezultaty, chociaż można krytykować i w tych wypadkach. Inaczej jest, jeśli chodzi o walkę z wrogiem wewnętrznym. Likwidujemy bandy, np. „Cieśla”[16], ale jeśli mówimy, że w kraju mamy około 200 bandytów w 1955 r., to trzeba się zapytać organów bezpieczeństwa publicznego – jak długo taka sytuacja będzie istniała? Jeśli zaaresztujemy młodzieżowe bandy – jak długo to będzie istniało? Lepiej się w tym roku urodziło zboże, ale gorzej kartofle, trzeba sprowadzić 1 mln ton zboża – to jednak są setki pożarów, które pochłaniają tysiące złotych [w] PGR i spółdzielniach [produkcyjnych oraz w] POM – jak długo to będzie trwało? Może mamy spadek ilości przestępstw, ale urosło społeczeństwo, poziom jego uświadomienia wzrósł, bo jest przecież 1955 r. Czuć w aparacie bezpieczeństwa więcej żywości na odcinku walki z wrogiem zewnętrznym, ale gorzej z wewnętrznym. Mamy wyniki na odcinku walki z agentami (festiwal [młodzieży][17], Targi Poznańskie). Mamy i mniejsze sprawy – „Agacki”[18] i inne. U was te rzeczy wyglądają odwrotnie. Chodzi się koło szpiegostwa, ale się go nie rusza. Nie udało się ożywić aparatu do dużych spraw. Na Komitecie zastanawiano się, jak pomóc towarzyszom w tym zakresie. Mamy niedobre zjawiska u niektórych pracowników, [wynika z nich], że sytuacja międzynarodowa wpłynęła na zmniejszenie się aktywności walki z wrogiem (Jugosławia, Austria, Niemcy[19] itp.).

Dlatego też są [to] posunięcia w złym kierunku. Problem ten jest bardzo ważny – w rzeczywistości mamy sygnały (USA, Wielka Brytania), że wywiady przeorganizowują się, zmieniają metody pracy, usuwają kadry stare, nie dowierzają im, mamy szereg wiadomości, że chlebodawcy siatek nie są z ich pracy zadowoleni i to ma posłużyć po to, aby zmienili metody pracy. Nowa sytuacja wymaga lepszych metod i dlatego i my musimy ulepszyć nasz styl, metody. My musimy być mądrzejsi – trzeba myśleć. Wobec odprężenia w sytuacji międzynarodowej będziemy gościli senatorów USA[20], gościli cały świat i trzeba na to być przygotowanym. Również i my wysyłać będziemy sportowców, naukowców, uczonych itp. za granicę. Przecież główne zadanie to nie zwiedzanie MDM czy Nowej Huty, ale uzyskanie wiadomości szpiegowskich – co robimy, co budujemy, nowe uzbrojenie. Okres odprężenia dla nas jest i będzie ciężkim okresem.

KC powiedział – repatriacje. To znaczy jesteśmy gotowi przyjąć emigrację po to, aby ją leczyć, wychowywać, a nie po to, aby gdyby doszło do wojny, nie była ona lepem dla Andersów. Chcemy podciąć grunt Andersowi, zdemoralizować go, aby ten podział wśród emigracji „kto za krajem, kto przeciwko” rozszerzyć. Myśmy solidnie zamieszali w kotle emigracyjnym – w sierpniu przybyły 24 osoby, we wrześniu 60 osób i w październiku 30 emigrantów, mimo że ci nie wiedzą, co ich u nas czeka. Będą przyjeżdżać tysiące, a wśród nich przyjeżdżać będą ludzie z konkretnymi zadaniami szpiegowskimi. I my o tym wiemy, bo kapitalista nie byłby kapitalistą, wywiady przestałyby być wywiadami, gdyby się do wojny nie przygotowywały. Mamy już takich, co sami przychodzą i mówią, że byli zawerbowani przez wywiady imperialistyczne.

Polecenie dla nas – praca nad likwidacją dekretu o faszyzacji kraju[21] [i o] współpracy z okupantem[22]. To jest znowuż setki ludzi, którzy nam nie życzą dobrze, do których wróg będzie próbował podchodzić, aby ich zawerbować do swej pracy[j]. My musimy widzieć trudny okres, dużą robotę dla nas wszystkich, pracowników organów bezpieczeństwa. Wróg będzie próbował sprawdzać nasze posunięcia. Mobilizujmy się, towarzysze, do wysiłku.

Druga konkretna sprawa – to zagadnienie przeglądu sieci agenturalnej. Pozbyliśmy się przeszło połowy sieci agenturalnej w niektórych WUdsBP. Nie widziano w pracy operacyjnej różnicy między woj. lubelskim a gdańskim, gdzie obcokrajowcy więcej szukają penetracji na wojsko. Teraz trzeba naprawić te błędy. Mam wrażenie, że zanadto kurczowo trzymano się tej części sieci agenturalnej, z której nic nie uzyskiwano. „Wolnej” agentury musimy się pozbyć i mieć [jej] ograniczoną ilość. Trzeba więcej konsultować sieć i jeśli jest zła, nie trzymać na siłę. Nie warto, [szkoda] czasu, bo one demoralizują oficera.

Za długo, towarzysze, ciągniemy sprawy. Są ogniwa w aparacie śledczym, które nie chcą kończyć sprawy, bo „co on będzie robił?”. Dzisiaj sprawa winna się ciągnąć kilka miesięcy. Ja jestem za tym, aby razem siadać nad sprawami Informacji i sprawami organów bezpieczeństwa publicznego i wtedy zadowolenie będzie obopólne. Trzeba śmiało przychodzić z wnioskami własnymi, nie bać się, że może będą one złe.

Następna sprawa to akcja powrotu emigracji. Jeśli nas włączono do tej roboty, to nie po to, aby włączać w tę sprawę agenturę. Z wyczuciem robić, ale nie przez sieć agenturalną. Wróciło do nas 3 marynarzy z „[Prezydenta] Gottwalda”[23], i to trzeba widzieć. Będziemy wizytowali Polonię, dzisiaj Polacy nie uciekają, ale przybywają[24].

Jeszcze jedno zagadnienie – nie można mechanicznie przeklasyfikować kategorii agentury. Agentura winna tkwić w rozpracowaniach i właśnie od tego zależeć będzie kategoria agentury.

Trzeba, towarzysze, odciążyć oper[acyjnych] pracowników od papierkowej roboty, a dać im więcej czasu na zajęcie się sprawami operacyjnymi. Kierownicy organów winni i muszą mieć swoje sprawy – swoje rozpracowania. Mieć sprawy w swoim prowadzeniu to najważniejsze dzisiaj zagadnienie.

Ppłk Kurowski[25] – szef Zarządu Informacji Warszawskiego OW

Wskazał, że siatki szpiegowskie bezpiecznie posiadają swoje wtyczki w wojsku i w związku z tym wynika konieczność koordynacji spraw z organami bezpieczeństwa publicznego, czego dotychczas w należytym stopniu nie było i jeszcze nie ma. Kierownictwo Komitetu i Gł[ównego] Zarz[ądu] Informacji powinny tę sprawę ustalić na szczeblu centralnym – da to lepsze rezultaty w pracy.

Wiedza obiektowych pracowników operacyjnych o formach i metodach działalności szpiegowskiej jest niska. W ostatnim czasie skład operacyjny daje także nastawienie agenturze, aby sama wychodziła naprzeciw wroga, szczególnie w otoczeniu, i w rezultacie tego już teraz otrzymano kilka ciekawych materiałów.

Drugim zagadnieniem sytuacji operacyjnej w Warszawskim OW to jest sprawa broni i amunicji. Widoczne jest niedocenianie tych spraw przez oficerów Informacji. Należy tu doszukiwać się symptomów politycznych (wrogiej działalności), co umożliwia wyjście na b[ardziej] poważne sprawy.

Przyczyny słabych wyników na odcinku rozpracowań tkwią w braku współpracy z organami bezpieczeństwa, w trudnościach, jakie napotykają oficerowie Informacji w sprawach (zwłaszcza młodzi). Z powodu braku doświadczenia na tym odcinku szybkiego przełomu oczekiwać nie możemy, a należy obarczyć sprawami bardziej doświadczonych pracowników. U wielu oficerów występują obawy przed stosowaniem aktywnych przedsięwzięć. Małe doświadczenie w pracy uwidacznia się u niektórych pracowników operacyjnych już przy dawaniu pierwszego zadania informatorowi, co w konsekwencji doprowadza do dekonspiracji sprawy niekiedy b[ardzo] trudnej do wykrycia.

Niektórzy szefowie i pracownicy operacyjni na skutek słabego wyrobienia politycznego nie umieją analizować materiałów agenturalnych, kierownicy nie potrafią nauczyć podległych im oficerów. Niesłuszne byłoby interesować się wszystkimi ludźmi, którzy wypowiadają się negatywnie – tym zajmować się winien aparat partyjno-polityczny.

Wcielenie w życie instrukcji Komitetu nr 03 i nr 04 napotyka trudności, wymaga to pewnego okresu, aby oficerowie zrozumieli, jak tę sprawę praktycznie zrealizować. W rozkazie wprowadzającym szefa GZI do ww. instrukcji nie było mowy o zachowaniu agentury tzw. zabezpieczającej – stwarza to możliwość dowolnego interpretowania. Wskazane byłoby wprowadzić uzupełniającą instrukcję o zabezpieczeniu wojska i w jaki sposób to czynić. Dałoby to niewątpliwie korzyści dla szefów i pracowników operacyjnych.

Dotychczas istniał niesłuszny podział agentury, obecnie należy ją dzielić na biorącą udział w konkretnych rozpracowaniach i agenturę zabezpieczającą. Pozostała to balast, której należy się pozbyć. Oficerowie Informacji powinni przy typowaniu kandydatów na werbunek więcej zastanawiać się nad walorami agentury zabezpieczającej.

Odnośnie [do] dwóch aresztów za dezercję [referent] wyjaśnił, że w jednym wypadku dezerter został zatrzymany na granicy, a drugi zdezerterował z bronią i posiadał przy sobie mapę w kierunku NRD. Ich ujęcie przez nas było słuszne.

Sprawa nurtująca – zagadnienie kadr, aby należycie pracować i mieć wyniki, należy mieć odpowiednie kadry. A my mamy takie zjawisko, że oper[acyjni] prac[ownicy] mają niskie wykształcenie, werbują agenturę do swego poziomu. Główny Zarząd Informacji powinien zabezpieczyć kwestię wzrostu wiedzy operacyjnej naszych oficerów.

Ppłk [Ludwik] Sateja[26] – z[astęp]ca szefa II Zarządu Głównego Zarządu Informacji

W paru słowach ustosunkuję się do kilku spraw. Dotąd było tak, że występujący z II Zarządu G[łównego] Z[arządu] Inf[ormacji] krytykował pracę terenu. Chcę mówić o dotychczasowych sprawach. Jeśli się wychodzi z założenia, że uczymy się na dobrych rozpracowaniach. U nas ogólną chorobą jest brak materiałów pierwiastkowych o aktualnej wrogiej działalności. Zarząd Informacji Śląskiego OW na dzień dzisiejszy najszybciej leczy się z [tej] choroby. Posiada sygnałów o wrogiej działalności więcej niż razem wzięte zarządy pozostałe. Jest szereg ciekawych materiałów o „szp[iegostwie]”, podziemiu nacjonalistycznym, sabotażu. W Zarządzie Informacji Śląskiego OW agentura oficerska była im znana, czego nie ma w innym okręgu. Dużo kontrolno-instruktorskich spotkań i zbadanie, co ten informator sobą przedstawia, co on robi, itd. To pozwoliło na osiągnięcie takich rezultatów. Są jednak i braki. Sygnały nadal pozostają sygnałami, nie poszukuje się sprawców wrogiej działalności. Źródło tego tkwi w zbiurokratyzowanej pracy II Wydziału, który pracuje starym systemem instruktorsko-kontrolnym, nadal II Wydział czuje się w roli kontr[wywiadu], a nie czuje się odpowiedzialny za sprawy.

W Pomorskim Okręgu Wojskowym jest inaczej. Mimo stwierdzenia tow. Mochejskiego, że za dużo pracy kontrolnej, to mnie się wydaje, że za mało, gdyż brak sygnałów. Tam, gdzie materiały [są] lipne, nie można stosować przedsięwzięć głębokich, gdyż jest to prowokacja. Wprawdzie mamy tu sprawy, chociaż [są one] nie bardzo treściwe. W ubiegłym roku w 6 DLM zginęło 6 pistoletów i nic się nie zrobiło, i dopiero kiedy przeanalizowano [to] w ciągu 1 miesiąca, potrafiono aresztować 3 żołnierzy. Była sprawa o zabarwieniu „szp[iegostwo]”, trudno było podebrać agenturę i kiedy szef okręgowego zarządu wziął w [swoje] ręce sprawę, można było doprowadzić ją do końca. W POW w Garnizonie Szczecin uzyskano w czasie b[ieżącego] r[oku] materiały, że cywil utrzymuje kontakty z oficerem rozpracowywanym [w sprawie] o „szp[iegostwo]”. Teraz dopiero sprawa ruszyła z miejsca, spec[jalne] przedsięwzięcia i kontakty z UBP pozwoliły potwierdzić materiały. Na przykładach trzeba uczyć oper[acyjnych] pracowników, to i rezultaty będą.

Teraz chcę poruszyć sprawę agentury „po zabezpieczeniu”. Agentura jest w k[ontr]w[ywiadzie] po to, aby wykrywała wrogą działalność. Przeanalizowałem fakty ginięcia broni i dokumentów. Tego nie podawała agentura, a tylko zarząd Sztabu Generalnego. Na przestrzeni tego roku agentura nic nie podawała, więc po co ona jest? W Dęblinie, w Oficerskiej Szkole Lotniczej, jest 5 informatorów „po zabezpieczeniu” – zginęły 3 pistolety. Kontrola II Zarządu stwierdziła, że od grudnia ubiegłego roku agentura w ogóle nie otrzymywała zadań. W Żurawicy w 1 miesiącu zginęło 2,5 tys. amunicji i agentura nie sygnalizowała. Okazuje się, że agentura od kilku miesięcy nic nie złożyła i nie była przeinstruowana. Wina jest nasza. W 21 Dyw[izji] Piechoty ginie instrukcja tajna, co ujawniła kontrola ogólna. A gdzie myśmy byli? Kierownik tajnej kancelarii, nasz tajny informator, nic o tym nie meldował. Trzeba się zastanowić nad tym zagadnieniem.

Chcę teraz poruszyć zagadnienie „zdrajców ojczyzny”. Ci, co uciekają, są werbowani przez obce wywiady i przerzucani z powrotem do kraju. Jeśli to żołnierz, to mniej groźne, ale jeśli to oficerowie, to gorzej. Mogą oni penetrować poprzez swoje kontakty. Dołowe organy muszą zrozumieć, że nacisk z II Zarządu Gł[ównego] Zarz[ądu] Inf[ormacji] jest podyktowany potrzebą sprawy. Dobrze jest w tym zakresie w Zarządzie Informacji Marynarki Wojennej. Inaczej jest w Warszawskim Okręgu Wojskowym. Jeśli podejrzewamy zdrajców, [należy] ściągnąć ich zainteresowanie na nową agenturę.

Problem dezercji jest również groźny – 90% ujmujemy zazwyczaj przez patrol. Gorzej jest, jeśli jest trwałe uchylenie się od służby wojskowej. Mało stosujemy środków agent[ury] operacyjnej do tych dezerterów, mało wykorzystujemy agentury. Jeśli więcej będziemy wykorzystywać agenturę i lepiej instruować, to i lepsze będą rezultaty w walce z wrogiem.

Ppłk [Józef] Chmielewski[27] – szef Zarządu Informacji Wojsk Lotniczych

Sytuacja operacyjna w zasadzie nie różni się od innych okręgów. Jedyną specyfiką sytuacji operacyjnej w lotnictwie jest zagadnienie zdrady ojczyzny. Są sygnały, że obce wywiady drogą zdrady lotników starają się pozyskać dane o nowej broni. Obecnie jest 25 aktualnych spraw o tym zabarwieniu, na pilotów. To zagadnienie nie jest jeszcze dogłębnie zrozumiane i rozpracowane. Wskazane byłoby opracować dokument zawierający analizę faktów zdrady ojczyzny i metod walki z nią. Opracowanie takiego dokumentu można by powierzyć Zarządowi Informacji Wojsk Lotniczych.

Na odcinku rozpracowań zarysowała się pewna poprawa, wyjaśniono i zlikwidowano szereg spraw starych. Częściej są stosowane aktywne przedsięwzięcia. Ujemna strona – brak inicjatywy ze strony dołowych organów w stosowaniu aktywnych przedsięwzięć.

Na odcinku doboru i wychowania agentury jest również pewna poprawa, podebrano już kilku kandydatów na agentów. W tym zagadnieniu u oficerów widać dwie skrajności. Po pierwsze asekuranctwo, motywowane brakiem podstawy werbunków. Po drugie mają miejsce przypadkowe werbunki, bez należytego przygotowania i sprawdzenia kandydatów. 20% agentury zaangażowane jest w rozpracowaniach, pozostała agentura pracuje po zabezpieczeniu. Nie można przeprowadzić jakiejś zdecydowanej granicy między tymi dwiema kategoriami agentury, jednak i pewne różnice istnieją. Termin „agentury wolnej” nie ma racji bytu, agentura taka – czyli balast – nie ma żadnych perspektyw do dalszego wykorzystania.

Niektórzy oper[acyjni] pracownicy niesłusznie podchodzą do zagadnienia werbunków tzw. agentury zabezpieczającej, np. werbujemy magazyniera tylko dlatego, że on magazynier, a nie analizujemy jego osobistych wartości i cech. Istnieją braki w zabezpieczeniu pułków obserwacyjno-meldunkowych, gdzie sytuacja operacyjna jest bardzo poważna i złożona ze względu na ich duże rozproszenie po całym terenie Polski. Obecnie nie mamy sprecyzowanego poglądu, gdzie tam trzeba werbować agenturę. Braki na odcinku rozpracowań i doboru agentury mają miejsce z winy szefów organów i na skutek ich nieudolności. Szefowie nie posiadają spraw w osobistym prowadzeniu, nie typują, nie werbują agentury. Przeszli natomiast w drugą skrajność – dużo wyjeżdżają w teren, często podmieniają oficerów obiektowych, zaniedbują odcinki przez nich obsługiwane (11 i 6 DP). W rezultacie niektórzy szefowie z czasem zapominają, jak należy prowadzić sprawę, nie mogą przekonać i nauczyć podwładnych oficerów, jak należy prowadzić rozpracowania. Obecnie zarząd prowadzi pracę w kierunku uaktywnienia szefów, przydziela im sprawy, wzywa celem zreferowania spraw.

Druga przyczyna słabości rozpracowań tkwi w zagadnieniu szkolenia składu operacyjnego i szefów organów. Niektórym szefom brak jest teoretycznych i praktycznych podstaw operacyjnych. Wskazane byłoby zorganizować odpowiednie szkolenie. Wniosek do Głównego Zarządu Informacji – rozpatrzyć zagadnienia możliwości wykorzystania agentury spośród oficerów zajmujących generalskie stanowiska, ponieważ w sztabie Wojsk Lotniczych obecnie odczuwa się brak terenowej agentury, a jest tam dużo osób skompromitowanych.

Mjr [Władysław] Mrowiec[28] – szef Oddziału I Zarządu II Gł[ównego] Zarz[ądu] Inf[ormacji]

Zgodnie z poleceniem kierownictwa przeglądano sprawy rozpracowań. Na dzień dzisiejszy mamy szereg [spraw] w Śląskim OW – 39, w Pomorskim OW – 16 spraw. Z liczby spraw kontrolowanych b[ardzo] mało było aresztów, co świadczy o tym, że niewłaściwie sprawy były prowadzone. W Zarządzie Informacji Wojsk Lotniczych, w II Wydziale, wzięto na kontrolę 50 spraw, ale i b[ardzo] szybko zdjęto (30), dzisiaj mają 4 sprawy.

Ujemną stroną ze strony II wydz[iałów] i kierownictwa zarządów było to, że zamiast sprawdzać materiały, to wierzyły jednostronnym materiałom. Sprawa w 27 Dyw[izji] Piechoty – bezkrytycznie szef podszedł do materiałów złożonych, a co gorsza, dawał sam agenturze prowokacyjne zadania. W rezultacie sama agentura prowokuje. Dzięki należytej kontroli uniknięto poważniejszych następstw i w porę zareagowano, z wyjątkiem sprawy Pyzika w POW. Nieraz werbuje się agenturę, ale nie wykorzystuje się jej, gdyż oper[acyjni] pracownicy długo sprawdzają szczerość we współpracy.

Konieczne jest wyjaśnić II wydz[iałom], jaki zakres samodzielności i działania mają sami, nie przyjeżdżając do okręgu czy Głównego Zarządu Informacji. Często przedłuża to zrobienie oper[acyjnego] przedsięwzięcia. W tym momencie tow. Bąkowski przerwał, mówiąc: nas to wszystkich dotyczy.

[ciąg dalszy wypowiedzi mjr. Władysława Mrowca] Wydział II Zarz[ądu] Inf[ormacji] POW za dużo chce naraz przekwalifikować (11 t[ajnych] inf[ormatorów] do agentów), co nie ma umotywowania, gdyż brak jest spraw. Brak jest również planowania dnia pracy. Niektórzy mówią, [że] w terenie nie ma co robić, czym się zajmować. Stoi zadanie przed szefami terenowych okręgów pomóc tym oficerom w planowaniu. W KBW był wypadek, że po wybraniu figuranta do władz partyjnych natychmiast przerwano jego rozpracowanie. Później do władz wybrano informatora, co również przerwało rozpracowywanie. Takie postępowanie szkodzi sprawie, a nie pomaga, i w tych sprawach trzeba, aby Główny Zarząd Informacji pomógł organom terenowym.

Mjr [Bolesław] Ogonowski[29] – szef Zarządu Informacji W[ojsk] W[ewnętrznych]

Jednostki KBW są zróżniczkowane[k] pod względem wykonywania zadań. Ciągły ruch pododdziałów powoduje trudności w obsługiwaniu, szczególnie w pracy i wychowaniu agentury (utrudniona kontrola ofic[erów] Inf[ormacji]).

Zagadnienie dezerterów traktuje się dość poważnie, ponieważ w WW związane to jest ze zdradą poważnych tajemnic państwowych. Kontakty z osobami cywilnymi badane są szczegółowo, ponieważ istnieje możliwość wykorzystywania żołnierzy do wrogiej działalności, tak samo jakby gromadzenie amunicji. Nawet wroga agitacja na niektórych obiektach jest bardzo głęboko analizowana. Oficerowie Informacji poprzednio rozdrabniali się. Stosunkowo dużo zajmowano się składem szeregowym, profilaktyką i informowaniem.

Najczęstszym przejawem wrogiego oddziaływania było moralne rozkładanie składu osobowego. Kontynuowanie rozpracowań nie było możliwe ze względu na [[l]] jednostek. Obecnie ogranicza się zagadnienie profilaktyki do minimum. W spec[jalnej] brygadzie[30] istnieje jeszcze konieczność życiowa utrzymywania szerokiej sieci agenturalnej. Od 1953–1954 r. zmniejszono sieć o 50%, jednak w świadomości oficerów pozostały stare nawyki (nawet tam, gdzie nie ma potrzeby szerokiej sieci).

Uważamy, że na kilku spec[jalnych] obiektach należy nadal utrzymywać szeroką sieć i pracę profilaktyczną – warunków dla rozpracowań tam absolutnie nie ma. Zachodzi również potrzeba wykorzystania agentury z członków partii. Na spec[jalnych] obiektach oficerowie zatracają nawyki pracy operacyjnej i niezdolni są do pracy operacyjnej po przeniesieniu. W związku z tym zachodzi potrzeba stałej zamiany składu osobowego. Pozostałe wydziały należy kierować na konkretne sprawy i jakościową agenturę. Zbyt obszerna sprawozdawczość hamowała pracę.

Przejawy wrogiej działalności:

– dezercje pojedyncze z bronią i bez broni,

– kradzież i przechowywanie amunicji,

– zagubienie tajnych pism,

– powiązanie z wrogimi elementami,

– słuchanie kapitalistycznych audycji.

Sieć pod względem ilości [agentury] jest całkowicie dostateczna, natomiast niezadawalniające[m] są sposoby wykorzystywania agentury, mało jej jest zaangażowanej w rozpracowaniach. Istnieje stosunkowo duży procent balastu. Niedostateczna była praca kontrolno-instruktorska zarządu, nie odpowiadała wymaganiom (18 wydz[iałów] 5–8 informatorów). Praca samego kierownictwa szła w kierunku piśmiennictwa. Obecnie odczuwa się brak agentury w sztabach i u oficerów wyższych. Słaba jest praca osobista szefów, nie było z naszej strony systematycznej kontroli nad ich pracą.

Na odcinku rozpracowań popełniliśmy gruby błąd. Sekcja „rozpracowań” kontrolowała 20 spraw (3 oficerów), co ograniczało się do formalnej wymiany korespondencji, często dawano nierealne wskazówki, rozpracowania były przewlekane. Powstała taka sytuacja, że wydziały ukrywały przed zarządem szereg ciekawych spraw.

Wnioski

– konieczność analizy kontrolowanych spraw i umorzenie niektórych,

– kontynuowanie rozpracowania ciekawszych zaczepek,

– właściwe ustawienie pracy II Wydziału,

– wprowadzić jako zasadę – rozpracowanie prowadzą doświadczeni pracownicy,

– ulepszyć pracę na odcinku agentury oficerskiej,

– wymaga wyjaśnienia sprawa zajmowania się wyższymi oficerami.

[Referent] uważa, że [skoro jest] 5 spraw o zabarwieniu „wroga agitacja”, [to] nie jest ich dużo.

Tow. [Włodzimierz] Gorzkowski[31] – szef Oddziału IV Gł[ównego] Zarz[ądu] Inf[ormacji]

Warto tutaj wspomnieć o sprawach śledczych w pracy organów Informacji. Za mało uwagi przywiązuje się do wyjaśnienia kontaktu, charakteru inspiracji podejrzanego. Zbyt mało korzysta się z pomocy organów bezpieczeństwa i MO. Cechuje sprawy powierzchowność i mała wnikliwość charakteru przestępstwa, brak krytycyzmu z przesłuchania. Trzeba wykorzystywać wszystkie poszlaki. Jeszcze wyłazi stary formalizm w sprawach śledczych. Nieraz przekazuje się sprawy prokuraturze, mimo że wszelkie dane wskazują na kontrrewolucyjną działalność, np. WOW, Śląski OW. Sprawa podejrzanego Mrówki[32] i innych w POW, którą prokuratura zwróciła z adnotacją, że jest to polityczna działalność. Przez okres 20 dni nikogo w tej sprawie nie przesłuchano.

Zagadnienie przesłuchiwań również ma dużo ujemnych elementów. Bierność oficerów w ofensywności i brak konkretnych pytań w przesłuchiwaniach cechuje sprawy. Rola szefa Wydziału Śledczego jest duża, gdyż jest on wychowawcą oficerów. Nie można również przedłużać toku śledztwa. Trzy miesiące to górna granica przetrzymywania osób aresztowanych. Przedłużyć można tylko w sprawach bardzo ważnych. Brak jest również planów realizacji sprawy, np. sprawa Estera[33] w Śląskim OW. Przyczyny tego:

– stare nawyki jednostronnego traktowania śledztwa,

– brak przygotowania się do przesłuchania,

– asekuranctwo w śledztwie i niezrozumienie uchwał II Plenum[34] KC [PZPR],

– zbyt słaby udział w śledztwie szefów wydziałów IV,

– niewychowanie oficerów śledczych i nieudzielanie im pomocy,

– nierównomierne obarczanie oficerów śledczych sprawami,

– brak kontroli ze strony kierowniczego aparatu w toku śledztwa.

– Oddz[iał] IV Gł[ównego] Zarz[ądu] Inf[ormacji] również mało kieruje i pomaga w sprawach śledczych w terenie,

– szefowie zarządów winni interesować się więcej wydziałami IV,

– szkolenie oper[acyjnych] pracowników wykorzystać w czynnościach operacyjnych, odciążyć wydziały IV od spraw administrowania aresztów,

– poza tym nie ma jasności rozkaz 026[35], nie sygnalizowano do G[łównego] Z[arządu] Inf[ormacji], a tylko wówczas o nich się mówi, jeśli pracownik IV Oddziału GZI wyjedzie na miejsce do zarządów.

Po zakończeniu referowania przez ppłk. Gorzkowskiego zadał mu pytanie płk [Jerzy] Szerszeń[36]: dlaczego jeśli aresztowani siedzieli, [dlaczego] pod bokiem IV Zarządu były takie błędy?

Ppłk Gorzkowski odpowiada: IV Zarząd sam nie wiedział, jak ma zrobić, trzeba było wiele porozumiewać się z Naczelną Prokuraturą Wojskową.

Mjr [Michał] Michałowski[37] – szef Zarządu Informacji WOP

Podkreślił pewną specyfikę pracy organów Informacji w WOP, gdzie główne wysiłki idą w kierunku uniemożliwienia przekroczenia granicy, a przede wszystkim dokonywanych w celach szpiegowskich (organizowanie dwukierunkowych kanałów przerzutowych) i charakteru przemytniczego. Również każda brygada WOP ma swoją specyfikę szkoły (morskie, zachodnie, południowe)[38].

Skład operacyjny napotyka dwie trudności w pracy: ze względu na duże odległości i brak dostatecznych środków transportowych. Trudności polegają także na tym, że oficer Informacji zmuszony jest stale krążyć od strażnicy do strażnicy, aby odebrać materiały od agentury, a do tego dochodzą b[ardzo] trudne warunki dla przeprowadzenia spotkań. Problem zorganizowania rezydentur na strażnicach też jest dość skomplikowany ze względu na brak odpowiednich kandydatów. W związku w tym większość rezydentów werbuje się z liczby podoficerów służby czynnej.

Posiadane sprawy nie są prowadzone aktywnie. Szefowie organów osobiście rozpracowań nie prowadzą. Stworzenie II Wydziału musi przyczynić się do ulepszenia pracy na tym odcinku. Dotychczas dużym niedociągnięciem było to, że skład operacyjny szkolił się w różnych szkołach i nie jest należycie przygotowany – w rezultacie oficerowie często wykruszają się. W strukturze Zarządu Informacji W[ojsk] W[ewnętrznych] problem WOP nie znalazł właściwego odzwierciedlenia: II Wydział (5 inspektorów) oraz sekcja „rozpracowań” (3 ludzi) nie mogły objąć całości spraw.

Niebezpiecznym przejawem w WOP są sygnały o zamiarach zdrady ojczyzny – żołnierze znajdują się na granicy i jeżeli dokonują jakiegokolwiek przestępstwa, to idą za granicę. Skład osobowy styka się z ludnością cywilną, która źle oddziałuje na żołnierzy i demoralizuje ich. Są sygnały o próbach rozpijania oficerów WOP w portach, jednak kontakty tych oficerów są mało uchwytne i trudne do rozpracowania.

Po III Plenum KC PZPR w jednostkach WOP została wykluczona agentura – balast. Jednak są jeszcze szkodliwe pozostałości w postaci istnienia dużej ilości zabarwień na tak zw[aną] „bazę potencjalną”. [Referent] zwraca się z prośbą do szefa Zarządu II, aby ustawić właściwie pracę II Wydziału, oraz do kierownictwa, aby dawało oficerów Informacji z odpowiednim wykształceniem.

Szef Wydziału Ogólnego Zarządu Informacji WOW

Korzystając z tego, że jestem w komisji Z[astępczej] S[łużby] W[ojskowej], skonkretyzuję tok pracy w tych jednostkach, chociaż komisja nie zakończyła pracy. Trzeba powiedzieć, że tam sztucznie stworzono d[owódz]two – sekcje, zawierające kilka baonów pracy. W tych sekcjach są pracownicy i operacyjni, ale żaden z nich nie ma t[ajnego] inform[atora] na łączności ani nie prowadzi rozpracowania. Kierownik sekcji otrzymuje wskazówki od szefa i posyła [je] w dół, np. „codziennie napisać 2 charakterystyki, nie przekraczając 1/2 godziny pisania”, albo planuje wyjazd do baonu na 2 dni, ale tego nie wykonuje. Dołowi oper[acyjni] pracownicy przysyłają [do] kierowników sekcji materiały, a ci dają rezolucje, nie znając sprawy. Oficer pisze różnego rodzaju sprawozdania – analityczne, sytuacyjne, okresowe, operacyjne, często na 20–28 stron. Poza tym robi różne wykresy. Siedem maszynistek nie może nadążyć pisać meldunków, a muszą jeszcze pisać wymienione sprawozdania. Założona jest ewidencja spraw prowadzonych przez nas i prokuraturę.

Nie ma kontroli i pomocy dla dołowych pracowników, którzy są bardzo słabi w pracy operacyjnej. Należy zmieniać, przeszkolić i pomagać tym pracownikom. Trzeba bezwarunkowo pomocy ze strony Głównego Zarządu Informacji.

Kpt. [Ireneusz] Krupa[39] – z[astęp]ca szefa Oddziału I Zarządu II GZI

Osobiście widzę, że w niektórych organach Wojsk Lotniczych istnieje samouspokojenie. Łatwiej wykorzenić to w centrum niż w terenie. Wróciłem z 9 DLM, gdzie widziałem szereg momentów samouspokojenia. W 41 plm w czerwcu odkręcono rozpylacz w samolocie i odkręcono śruby. Było to celowo zrobione i tylko dzięki temu, że samolot nie wyleciał w powietrze, uniknięto katastrofy. Oficer Informacji nic nie robił przez 1 miesiąc, gdyż uważał, że to nie dywersja, a przypadek. Pokazał się wrogi napis i oficer Informacji daje polecenie, aby spisać wrogi napis. Zdjęto drzwi ubikacji z wrogim napisem i chciano przysłać. W 29 pułku pisarz kancelarii, będąc na urlopie, miał plany lotów i oficer Informacji nic nie robił. Zgubiono tablicę posterunków, też nic się nie robi, aby wykryć sprawcę. Szef naiwnie się tłumaczył, że nie było czasu, że to znikło z jego pola widzenia.

II Zarząd musi więcej zwracać uwagi na takie zagadnienia, więcej znać ludzi, a wówczas lepiej będzie można udzielać pomocy dla terenowych organów.

Szef Głównego Zarządu Informacji – płk Bąkowski

Referat z[astęp]cy [szefa GZI] płk. Radzieńczaka został w zasadzie potwierdzony w dyskusji. Tow. Alster wskazał na wzrastającą rolę organów bezpieczeństwa, w tej liczbie i wojskowych, na obecnym etapie sytuacji międzynarodowej i wewnętrznej. W związku z trudnościami, które będzie nastręczać nowa sytuacja, wzrosną wymagania w stosunku do pracowników operacyjnych. W referacie i w toku dyskusji zostało wyjaśnione zagadnienie sytuacji operacyjnej, jakie czynniki należy uwzględniać przy jej ocenie i jakie wnioski wyciągnąć dla pracy operacyjnej.

Warto podkreślić ważność widzenia w pełni sytuacji operacyjnej przez Główny Zarząd Informacji, okr[ęgowe] zarz[ądy] Inf[ormacji], wszystkie organy i cały skład operacyjny – z analizy tej sytuacji powinien wynikać kierunek pracy operacyjnej. Przed składem operacyjnym stoi zagadnienie stałego konfrontowania sytuacji operacyjnej z bieżącą pracą. Na odcinku rozpracowań uwidocznił się brak wyników w sprawach, a szczególnie o zabarwieniu „szpiegostwo”. Należy nam uwypuklić ich wagę i spowodować, ażeby stały się one naszymi centralnymi zagadnienieniami.

Przyczyny braku takich spraw i ofensywności w nich tkwią w tym, że sprawy te nie są w centrum zainteresowania kierowniczego składu organów (GZI i innych), [że] skład kierowniczy nie włączył się do bezpośredniego prowadzenia i kierowania tymi sprawami. Wiele z tych spraw wymaga wspólnego opracowania i realizacji planów z organami bezpieczeństwa. Warunki aktywizacji tych spraw istnieją, mamy ciekawe dane i sprawy, mamy ludzi, którzy są w stanie prowadzić te sprawy. Mamy aparat agenturalny i technikę operacyjną oraz fundusze pieniężne. Jednak my uchylamy się od tych spraw i pozostawiamy je oficerom obiektowym, ograniczamy się do powierzchownej kontroli, wykonujemy niektóre czynności, ale to wszystko nie zabezpiecza ofensywności.

Z powyższego nasuwają się takie wnioski:

– nie może być pracownika kierowniczego, który by nie prowadził jakiejś ważniejszej sprawy ewidencji operacyjnej (w G[łównym] Z[arządzie] Inf[ormacji], o[kręgowym] z[arządzie] Inf[ormacji] itp.);

– kierować rozpracowaniami przy współudziale prac[ownika] operacyjnego, plan zestawia szef, z agenturą spotyka się oficer. Kontrolne i ważniejsze spotkania przeprowadza szef;

– niektóre czynności operacyjne na obiekcie wykonują agenci i oper[acyjny] pracownik. Czynności wykraczające poza jednostkę wykonuje szef.

Za kontrolowane rozpracowanie odpowiedzialność ponosi oper[acyjny] pracownik przy współodpowiedzialności szefa. Pracownicy II wydziałów kierują i odpowiadają za wspólne prowadzenie sprawy i kontrolują sprawy, za które odpowiadają wydziały (kontrolowanie planów, badanie przyczyn ich niewykonywania i stawianie wniosków). Taki system pozwoli przejść od biurokratycznego stosunku do kontroli, do aktywizacji prowadzonych spraw.

Musimy uczyć skład operacyjny, pomagać, ale jednocześnie i wymagać od niego, nie dopuszczać do naruszeń dyscypliny w rozpracowaniach. Taką metodę należy stosować nie mechanicznie, ale przeanalizować sprawy i zastanowić się, które należy wziąć na kontrolę, które do osobistego prowadzenia szefa OZI, szefa II wydz[iału] itp. Nie chodzi o ilość, ale o istniejące możliwości oper[acyjne] pracownika, szefa wydziału i pracownika II Wydziału.

Rola agenta w sprawie nie może być mechaniczna (ilość), trzeba posiadać agentów, wychodząc z potrzeb operacyjnych konkretnej sprawy. Zagadnienie agentury wymaga jeszcze wyjaśnienia, ponieważ jest jeszcze pewien chaos i niezrozumienie. W naszej pracy profilaktycznej jest czynne działanie. Nastawiamy się na wykrywanie osób zamierzających dokonać wrogą działalność, a nie na aresztowanie osób, [n]już dokonawszych przestępstwo[n]. Czynna profilaktyka to niedopuszczenie do aktów wrogiej działalności. Natomiast informowanie d[owództ]wa jest naszym obowiązkiem partyjnym i służbowym.

Istnieje różnica między agenturą zaangażowaną w rozpracowania i agenturą zabezpieczającą, różnica ta wynika z tego, że poprzez agenturę w sprawach uzyskujemy potwierdzenie posiadanych danych w celu pociągnięcia do odpowiedzialności, ustalamy zamiary, charakter wrogiej działalności. Poprzez agenturę zabezpieczającą ochraniamy ważniejsze ogniwa, zabezpieczamy tajemnicę odnośnie [do] schematów i właściwości uzbrojenia, tajemnice ważnych dokumentów. Werbujemy taką agenturę, aby nas informowała, jakie są naruszenia, które mogą być wykorzystane przez ośrodki wywiadowcze lub wrogi element z otoczenia. Jest to agentura czynna. Jej informacje o naruszeniach są dla nas cenne, wymagają analizy, konkretnych zadań i instrukcji dla agentury.

Trzeba dotrzeć do konkretnych obiektów i wskazać oper[acyjnym] prac[ownikom], gdzie trzeba zawerbować agenturę. Wiedza o sytuacji operacyjnej powinna być stale pogłębiana. Z tego punktu widzenia należy przeanalizować agenturę, tak zw[ana] agentura wolna nie jest nam potrzebna. Należy rozpocząć tę pracę na szczeblu wydziału i unikać mechanicznego nastawienia ze strony GZI i OZI, bo może to przynieść szkody. Odnośnie [do] agentury na generalskich stanowiskach obowiązuje zarządzenie. Obecnie istnieje potrzeba posiadania takiej agentury, której nie mamy. Trzeba występować z wnioskami na takie werbunki.

Odnośnie [do] agentury w WOP, KBW i ZSW ważne jest uwzględnienie zadań stojących przed jednostką. Celowość werbunków należy ustawić w kierunku podstawowych form wrogiej działalności. WOP – zdrada ojczyzny, uniemożliwienie przekroczenia granicy. KBW – ochrona obiektów przed szpiegostwem i innymi formami wrogiej działalności, walka z bandytyzmem. ZSW – walka z sabotażem i dywersją na kopalniach. Niesłuszne jest nastawienie na wrogą agitację. Należy powiązać pracę z pracą funkcjonariuszy obsługujących kopalnie, ochrona pewnych tajemnic na kopalniach. Należy zastanowić się, jak właściwie ustawić agenturę, przełamać zgodnie z instrukcjami nr 03, 04 i uchwałą masowość w pracy z agenturą.

Na odcinku śledztwa szefowie nie interesują się sprawami prowadzonymi przez wydziały śledcze. Sprawa śledcza nie jest tylko udokumentowaniem winy, należy doszukiwać się przyczyn i źródeł inspiracji. Te wnioski są potrzebne dla aparatu operacyjnego, celem właściwego ustawienia pracy. Niekiedy mało mamy materiałów do śledztwa, co uniemożliwia ustalenie źródeł, a śledztwo samo do tego nie kwapi się. Należy zwrócić uwagę na konieczność politycznego wykorzystania procesów (decydować się, czy otwarty czy zakryty itp.). Z każdej sprawy należy wyciągnąć wnioski polityczne.

W sprawach kadrowych należy podkreślić, że w stosunku do stawianych przed organami Informacji zadań jesteśmy jeszcze za słabi. Jednak tych wiadomości, które mamy, nie możemy właściwie wykorzystać, przenieść ich do obiektowego oficera. Wytyczne z odpraw są mechanicznie przenoszone, a należy na dole mówić bardziej po ludzku, zrozumiale. Główne źródło leży w samych metodach naszej pracy wychowawczej, którą należy stale doskonalić. Również należy to robić w GZI w pracy z szefami, a przede wszystkim na dole.

Zabezpieczy to wykonanie tych zadań, które dziś stawiamy. Oficerów należy wychowywać w toku pracy operacyjnej. Trudności wychowania młodego narybku polegały na tym, że nie wychowujemy go w kolektywie. Należy zastanowić się nad właściwym ich ustawieniem, dać do pomocy starszym oficerom, okazywać pomoc (uwzględnić w planach). Obecnie mamy stabilizację kadry, ocenianie i wysuwanie winno odbywać się na podstawie czynników pracy.

OZI zabrania się wydawania we własnym zakresie instrukcji i dyrektyw bez uzgodnienia z GZI.

Po przeprowadzonej dyskusji nad referatem płk. Radzieńczaka wysłuchano krótkiej informacji dyrektora Departamentu IX Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego tow. Więckowskiego[40] na temat „Sposób stosowania i wykorzystanie w pracy kontrwywiadowczej techniki operacyjnej”.

Po wysłuchaniu powyższego szef Głównego Zarządu Informacji stwierdził, że odprawa zostaje zakończona.

Protokółowali:

Mjr Muszel

Kpt. Duda[o]

Dnia 26 X 1955 r.

Odbito w 1 egz.

Druk S.Cz.

Nr 1106[p]

Dn. 12 XII 1955 r.

Źródło: AIPN, 842/168, k. 334–358, oryginał, mps.

[a] Powyżej pieczęć kancelaryjna Komitet do spraw Bezpieczeństwa Publicznego Główny Zarząd Informacji Oddział Organizacyjny. Wpłynęło dn. 31 XII 1955 r. Nr V 001982/55. Zał. (datę i numer sprawy wpisano odręcznie).

[1] Tzn. w jednostkach pracujących w kopalniach, kamieniołomach i wykonujących podobne ciężkie i niebezpieczne prace.

[2] Sylwetka Karola Bąkowskiego zob. Wstęp, s. 17–18.

[3] Edward Radzieńczak – zastępca szefa GZI od 26 VII 1955 do 10 I 1957 r.

[4] Zob. dok. nr 10.

[5] Ludwik Mochejski – szef Zarządu Informacji POW od czerwca 1954 do grudnia 1956 r.

[b] Wykropkowanie w dokumencie.

[c] Wpisano odręcznie w miejsce skreślonego więcej.

[6] Zapewne chodzi o tajnych współpracowników czy agentów niezaangażowanych w konkretnym rozpracowaniu.

[7] Nie ustalono szczegółów żadnej ze spraw wymienionych w tym akapicie.

[e] Hope?

[f] Tak w tekście.

[8] Bliższych danych nie ustalono.

[h] W dokumencie Kaznowski.

[9] Oddział II był częścią Zarządu II (który odpowiadał za zabezpieczenie Naczelnego Dowództwa, Sztabu i Instytucji Centralnych MON), zajmował się zabezpieczeniem dowództw rodzajów broni.

[i-i] Tak w tekście.

[10] Zarządem Informacji ŚOW aż do kwietnia 1954 r. dowodzili oficerowie sowieccy; ppłk Jerzy Mrówczyński był pierwszym Polakiem na tym stanowisku (P. Piotrowski, Śląski Okręg Wojskowy. Przekształcenia organizacyjne 1945–1956, Warszawa 2003, s. 237).

[11] Józef Mikołajczyk – szef Zarządu Informacji Marynarki Wojennej od maja 1954 do grudnia 1956 r.

[12] Główna Baza Marynarki Wojennej znajdowała się w Gdyni.

[13] Wydziały III zajmowały się kontrolowaniem działalności pozostałych pionów.

[14] Bliższych danych nie ustalono.

[15] Nie udało się ustalić, o jaką sprawę chodzi.

[16] Być może mowa o oddziale poakowskim „Cieśla”, który działał pod dowództwem Edwarda Cieśli „Zabawy” w powiecie namysłowskim w latach 1950–1951 (Informator o nielegalnych i antypaństwowych organizacjach..., s. 28).

[17] V Światowy Festiwal Młodzieży i Studentów odbył się w Warszawie 31 VII – 14 VIII 1955 r. Wymagał on pełnej mobilizacji sił bezpieki i MO.

[18] Edward Agacki został zatrzymany przez straż graniczną NRD i przekazany władzom polskim 20 IV 1955 r., a następnie skazany za szpiegostwo na rzecz wywiadu amerykańskiego (Informator o osobach skazanych za szpiegostwo w latach 1944–1984, Lublin 1994, s. 34).

[19] Mówca wspomina o elementach tzw. polityki odprężenia – wizycie Nikity Chruszczowa w Jugosławii (27 maja – 2 czerwca), przywróceniu suwerenności Austrii (układ czterech mocarstw podpisany 15 maja) oraz nawiązaniu stosunków dyplomatycznych między Związkiem Sowieckim a RFN (20 września).

[j] Poprawiono odręcznie ze sprawy.

[20] Nie udało się ustalić, o jaką wizytę chodzi.

[21] Dekret o odpowiedzialności za klęskę wrześniową i faszyzację życia państwowego został przyjęty 22 I 1946 r. (DzU 1946, nr 5, poz. 46). Osoby, które miały być oskarżone na jego podstawie, powinny być sądzone przez Najwyższy Trybunał Narodowy (powołany tego samego dnia). Dekret uchylono dopiero w kwietniu 1969 r. w związku z przyjęciem nowego kodeksu karnego.

[22] Chodzi zapewne o Dekret o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego z 31 VIII 1944 r. (DzU 1944, nr 4, poz. 16).

[23] Polski statek handlowy m/s „Prezydent Gottwald” został w 1954 r. zatrzymany i zarekwirowany przez marynarkę Stanów Zjednoczonych, gdy próbował przełamać blokadę morską Chińskiej Republiki Ludowej. Większość marynarzy „wybrała wolność”.

[24] Towarzystwo Łączności z Wychodźstwem „Polonia” powstało formalnie 18 X 1955 r., było jednym z kanałów oddziaływania UB na środowiska polonijne, a z czasem także emigracyjne.

[25] Bliższych danych nie ustalono.

[26] Ludwik Sateja – zastępca szefa Zarządu II GZI od listopada 1954 do listopada 1955 r.

[27] Józef Chmielewski – szef Zarządu Informacji IX (Zarządu Informacji Wojsk Lotniczych) od lipca 1955 do lutego 1956 r.

[28] Władysław Mrowiec – od grudnia 1954 r. szef Oddziału I Zarządu II GZI, od października 1955 r. szef Oddziału II Zarządu II GZI.

[k] Tak w tekście.

[l] Brak jednego lub kilku wyrazów.

[29] Bliższych danych nie ustalono.

[30] Zapewne chodzi o Specjalną Brygadę Ochrony Rządu, która figuruje w organigramie KBW z 1955 r. (M. Jaworski, Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego. 1945–1965, Warszawa 1984, aneks nr 8 – strony nienumerowane).

[m] Tak w tekście.

[31] Oddział IV GZI i wydziały IV zarządów Informacji zajmowały się śledztwami.

[32] Bliższych danych nie ustalono.

[33] Bliższych danych nie ustalono.

[34] Zapewne mówcy chodziło o III Plenum (21–24 I 1955 r.), a nie o II (2–3 VII 1954 r.), które było poświęcone sprawom rolnictwa.

[35] Prawdopodobnie chodzi o rozkaz 026/55 przewodniczącego KdsBP z 10 V 1955 r. o zasadniczej przebudowie metod pracy agenturalno-operacyjnej (AIPN, 1583/35, k. 8–15).

[36] Jerzy Szerszeń – szef Zarządu I GZI od maja 1954 do sierpnia 1956 r.

[37] Bliższych danych nie ustalono.

[38] Prawdopodobnie chodzi o to, że WOP działały w trzech strefach – granicy morskiej, zachodniej (z NRD) i południowej (z Czechosłowacją), a każda z nich miała inną specyfikę.

[39] Ireneusz Krupa – od grudnia 1954 r. zastępca szefa Oddziału I Zarządu II GZI, od października 1955 r. szef Wydziału III Zarządu I GZI.

[o] Obok odręczny podpis Duda kpt.

[p] Poprawiono odręcznie z 1006.

[40] Karol Więckowski – w aparacie bezpieczeństwa od listopada 1945 r., m.in. dyrektor Departamentu XI MBP, w KdsBP dyrektor Departamentu VI, od czerwca 1955 r. Departamentu XI.

[d] W dokumencie brak punktu I.

[g-g] Tak w tekście.

[n-n] Tak w tekście.

Nr 10

[1955 październik 26, Warszawa] – Referat zastępcy szefa Głównego Zarządu Informacji Edwarda Radzieńczaka o wynikach pracy w wojskowych organach bezpieczeństwa, przygotowany na odprawę operacyjną aparatu kierowniczego organów Informacji WP

Ściśle tajne[a]

Referat[b]

[c]O wynikach pracy w wojskowych organach bezpieczeństwa[c]

W okresie ostatniego półrocza w pracy agenturalno-operacyjnej organów Informacji nastąpiło szereg pozytywnych zmian jako rezultat realizacji wytycznych III Plenum [KC PZPR] nakierowanych na właściwe ustawienie organów bezpieczeństwa.

Tak więc na mocy uchwały Rady Ministrów z dnia 3 września br. organy Informacji weszły w skład jednostek Komitetu ds. BP jako pion wojskowych organów bezpieczeństwa. Wprowadziliśmy w życie podstawowe dokumenty Komitetu, ustalające jednolity kierunek i zasady pracy agenturalno-operacyjnej i śledczej[1]. Uporządkowaliśmy w znacznym stopniu ewidencję operacyjną i wzmocniliśmy walkę na niektórych odcinkach przestępczej działalności. Dokonaliśmy szeregu poważnych zmian w składzie i organizacji sieci agenturalno-informacyjnej. Ściślej [d]nawiążemy się[d] z jednostkami bezpieczeństwa publicznego nad wspólnym zabezpieczeniem przed penetracją wywiadów imper[ialistycznych] jednostek wojskowych. Wykonaliśmy wreszcie szereg przedsięwzięć w kierunku stabilizacji kadr organów Informacji.

W toku pracy napotkaliśmy ze strony poszczególnych pracowników szereg wahań, niezrozumienia politycznej treści naszej pracy oraz niejasności, które hamująco wpływały na wyniki walki z wrogą działalnością, utrudniały lub nawet uniemożliwiały wykrywanie przestępców politycznych. Należy tu przede wszystkim nadmienić o pewnym samouspokojeniu jako wyniku błędnego wyciągnięcia wniosków dla pracy kontrwywiadowczej z odprężenia sytuacji międzynarodowej. Poza tym zarysowało się w niektórych organach niedocenianie sieci agenturalno-informacyjnej, pociągające za sobą lekceważenie celowego doboru t[ajnych] współpracowników, negowanie rezydentur, brak należytego rozeznania sytuacji operacyjnej na obsługiwanych obiektach. Na odcinku rozpracowań przez cały okres obserwuje się systematyczny spadek aktywnych form spraw agenturalnych, przy jednoczesnym wzroście spraw agenturalnego sprawdzenia, co jest rezultatem pewnego rodzaju asekuranctwa niewytępionego do końca w naszym aparacie kierowniczym. Stwierdziliśmy też fakty prowokacyjnego postępowania t[ajnych] współpracowników, tolerancyjny stosunek do tych zjawisk niektórych oficerów i niedostateczną walkę z dezinformacją.

Wiele wahań ujawniło się wśród składu osobowego w związku z włączeniem organów Informacji do Komitetu. Wskazywały one na małe zrozumienie naszej roli jako pracowników organów bezpieczeństwa wojskowego, niesłuszne przyrównywanie się do korpusu oficerów dowódców i niedostateczną pracę wychowawczą w kierunku rozwijania zamiłowania do wykonywanego zawodu, a nie zewnętrznych form wojskowych. Wystąpiły też w tym czasie jaskrawo takie zjawiska, jak krytykanctwo zamiast rzeczowej twórczej krytyki, częściowe rozprężenie dyscypliny pracy i stawianie osobistych interesów na pierwszym planie [[e]].

Nie sposób omówić szczegółowo wszystkich zagadnień, które wymagają jeszcze wyjaśnienia i dalszego rozstrzygnięcia. Można o tych sprawach wypowiedzieć się w dyskusji. Dokładniej chcę zatrzymać się na dwóch podstawowych problemach – rozpracowaniach i pracy z siecią agenturalno-informacyjną.

Ażeby właściwie ocenić stan rozpracowań i wyniki, należy przynajmniej w ogólnych zarysach ocenić sytuację operacyjną na obsługiwanych obiektach. [f]Polityczna ocena sytuacji operacyjnej jest niezbędnym warunkiem dla określenia zasadniczego kierunku wrogiej działalności, która może być prowadzona na danych obiektach, dla właściwego ustawienia sieci agenturalno-informacyjnej, właściwego planowania przedsięwzięć i kierowania całokształtem pracy podległych organów i poszczególnych oper[acyjnych] pracowników[f].

I. Sytuacja operacyjna na obiektach obsługiwanych przez organy Informacji

Na ocenę sytuacji składa się wiele czynników, jak np. miejsce dyslokacji i otoczenie, przejawy wrogiej działalności, stopień tajności dokumentacji, [stopień] uzbrojenia i techniki, ważność obronna danej jednostki, stopień tajności wykonywanych prac przez pododdział, stan moralno-polit[yczny] składu osobowego i inne. Wszystkich tych czynników dostatecznie nie uwzględniają w swej pracy zarządy Informacji, ograniczając się do odcinkowej i niepełnej oceny sytuacji operacyjnej tylko na podstawie niektórych, często niesprawdzonych faktów lub przejawów wrogiej działalności.

[[g]] Nadal stwierdza się, że szereg osób z otoczenia cywilnego stara się dotrzeć do jednostek wojskowych, do szeregowców, podoficerów i oficerów, by uzyskać dane wywiadowcze, a nie bierze się pod uwagę, na jakim terenie takie sygnały otrzymano, jak charakteryzują tego rodzaju wrogą działalność kierowaną przeciwko wojsku WU[ds]BP, jak reaguje na takie zjawiska skład osobowy jednostek, czy nam sygnalizuje o tych faktach agentura itp.

Poszczególne zarządy Informacji widzą na podstawie ustalonych faktów, jak też dokonanych aresztów, podstawowy kierunek wrogiej działalności, co powinno naturalnie zmobilizować skład operacyjny do energicznego przeciwdziałania, gdyby jednak szerzej i głębiej przeanalizować sytuację, znalazłyby szereg problemów wymagających szybkiego rozstrzygnięcia, a planowane przedsięwzięcia byłyby wówczas pełniejsze, konkretniejsze i lepiej realizowane. Niepełna analiza sytuacji operacyjnej przedstawiona przez poszczególne zarządy Informacji w sprawozdaniach jest wyrazem niedoceniania tej sprawy i znajduje swoje odbicie w nieznajomości sytuacji operacyjnej na poszczególnych obiektach, co naturalnie ujemnie wpływa na organizację pracy oficera Informacji. Uogólniając wszystkie materiały zebrane w ciągu ub[iegłego] kwartału i porównując te dane z poprzednimi okresami, możemy stwierdzić pewne nowe momenty, których poprzednio nie spotykaliśmy.

A więc, jak już zaznaczyłem, są dane otrzymane z doniesień obywatelskich, jak też agenturalnych, wskazujące na bardziej bezczelne docieranie do jednostek wojskowych i poszczególnych osób, agentur imperialistycznych wywiadów. Dyrektywy wywiadowczych organów USA zmierzają do aktywizacji ogniw wywiadowczych dla rozeznania stanu gotowości bojowej. Placówki dyplomatyczne krajów kapitalistycznych w znacznie większym stopniu rozwijały swą działalność wywiadowczą niż w okresach poprzednich. Wywiadowcze zainteresowanie ze strony wrogich osób i otoczenia cywilnego wykryto szczególnie w jednostkach POW i Mar[ynarki] Woj[ennej]. Ożywioną penetrację przedstawicieli placówek dyplomatycznych zanotowano w okresie Targów Poznańskich i ćwiczeń armijnych na terenie ŚOW. Ustalono też, że poważne dane wpływają do wywiadów imperialistycznych ze sztabów większych jednostek.

Brak tych spostrzeżeń na terenie innych rodzajów wojsk i OW bynajmniej nie mówi, że tam nie prowadzi się działalności szpiegowskiej, wskazuje raczej na bardzo słabe rozeznanie sytuacji operacyjnej i nieprawidłowy kierunek pracy agenturalnej.

Nowym zjawiskiem jest wykrycie faktów przygotowań do ucieczki za granicę inspirowanych z zewnątrz w POW oraz w jednostkach pomocniczych Mar[ynarki] Woj[ennej]. I znów nasuwa się pytanie, czy w innych jednostkach tego rodzaju zjawisk w ogóle nie ma, dlaczego zwłaszcza jest takie zacisze w Wojskach Lotniczych i O[bronie] P[rzeciw]l[otniczej] O[bszaru] K[raju]. Nie ulega przecież dla nas wątpliwości, iż zdrada Jareckiego[2] i Jaźwińskiego[h][3] były inspirowane z zewnątrz, podobnie jak wiele innych prób ucieczki za granicę. A mimo to ani w pracy operacyjnej, ani też śledczej nie zdołaliśmy wyjść na zewnątrz i wykryć inspiratorów. Świadczy to również o tym, że nie uwzględniamy wszystkich okoliczności i czynników w prowadzonych sprawach.

W Marynarce Wojennej stwierdzono szereg faktów wskazujących na próby szkodnictwa i dywersji, jak np. zalanie wodą tub głosowych w jednostkach artylerii stałej, włożenie nitu do lotki samochodu, uszkodzenie zapalników elektrycznych w baterii artylerii stałej, wrzucenie opiłków żelaza do agregatu chłodni na „Zetempowcu”. Jakie skutki mogły spowodować tego rodzaju akty, jest dla nas jasne, ale nie zdajemy sobie sprawy, jak wykorzystać należy czujność składu osobowego dla wykrycia sprawców, gdyż czynnika tego w analizie naszej nie doceniamy.

Do poważnego problemu urosły inne fakty, które często przez skład operacyjny są lekceważone i nazywane tylko wypadkami nadzwyczajnymi, mimo że wśród nich jest niewątpliwie wiele przejawów celowej wrogiej działalności.

Tak więc w ciągu kwartału ustalono:

– kradzież i zagubienie broni – 21 (odnaleziono 9),

– zaginięcia tajnych dokumentów – 13,

– dezercje z bronią – 10 (ujęto 9),

– dezercje bez broni – 128 (ujęto 111).

Fakty kradzieży i ginięcia broni notuje się przede wszystkim w WOW. Zginęło tam i dotychczas nie wykryto 60 jednostek broni w latach 1950–[19]55: 6 pm, 51 TT, 1 kbk, 2 kbks. W ciągu tylko trzeciego kwartału br. w WOW zginęło: 1 pm, 3 TT, 49 kg głowic do pocisków art[yleryjskich] i kilkaset sztuk amunicji do pistoletu [[i]]. Zapobieganie faktom kradzieży broni, amunicji i dezercjom z naszej strony jest minimalne. Nie wykryto np. dotychczas sprawców kradzieży broni w 11 pp 4 DP dokonanej poprzednio, a już w trzecim kwartale znów skradziono materiały wybuchowe i amunicję.

Zjawiskiem bardzo niepokojącym jest ilość dezercji utrzymująca się na tym samym poziomie co i w poprzednich kwartałach. Nie wiemy, czy wszyscy oficerowie Informacji zdają sobie sprawę ze szkodliwości tego rodzaju faktów, z wpływu, jaki to wywiera na stan moralno-polityczny żołnierzy [[j]]. Tego oczywiście w ocenie sytuacji operacyjnej zarządy Informacji również nie uwzględniły.

Zobaczmy teraz, jak wyglądają wyniki naszej pracy na tle przedstawionej tylko schematycznie sytuacji operacyjnej. Za podstawę do analizy weźmiemy areszty dokonane w ostatnim kwartale br. W okresie sprawozdawczym aresztowano ogółem 55[k] osób za następujące przestępstwa:

IC

WOW

POW

ŚOW

MW

WL

KBW

WOP

ZSW

Razem

Szpiegostwo

-

-

-

-

1

-

-

-

-

1

Zdrada ojczyzn[y]

-

1

4

-

-

1

-

-

-

6

Reakcyjne podziemie

-

-

-

1

-

-

-

-

-

1

Kradzież broni i mienia

1

-

4

6

-

8

-

-

-

19

Nieleg[alne] posiad[anie] broni

-

-

-

1

-

-

-

-

-

1

Dezercja z bronią

-

1

-

-

-

3

-

-

2

6

Dezercja bez broni

-

-

5

-

-

-

3

-

-

8

Kolaboracja

-

-

-

1

-

-

-

-

-

1

Fałszerstwo dokument[acji]

-

-

-

-

-

-

-

1

-

1

Wroga propaganda

-

-

1

3

1

-

4

2

-

11

Ogółem:

1

2

14

12

2

12

7

3

2

55

Za szpiegostwo, mimo tak dużej liczby sygnałów, nie aresztowaliśmy w b[ieżącym] r[oku] faktycznie ani jednej osoby. Oficer aresztowany w Mar[ynarce] Woj[ennej] był wynikiem realizacji siatki Millera[4]. Stan taki jest dla nas [l]niepokojący, a nawet kompromitujący i świadczący o naszej słabości[l].

Z większej liczby aresztów należy wymienić zdradę ojczyzny, kradzieże broni i mienia, dezercje z bronią i bez broni. Tych przestępców (39 osób) aresztowaliśmy już po dokonaniu przestępstwa, po wielu trudnych przedsięwzięciach nad ich ujęciem, a nie w wyniku rozpracowania agenturalnego i pracy zapobiegawczej.

W wykazie aresztowanych pokaźną pozycję zajmuje zabarwienie wroga agitacja. I tak należy podkreślić jako zupełnie nienormalne zjawisko, że w Zarządzie Inform[acji] KBW i WOP 50% aresztowanych zostało za wrogą agitację, zwłaszcza jeżeli weźmie się pod uwagę staranny dobór składu zmiennego[5] i kadry do tych wojsk.

Warto również przyjrzeć się wynikom pracy poszczególnych zarządów Informacji. Na przykład w WOW aresztowano tylko 2 osoby za dezercję po dokonaniu jej. Podobnie w Mar[ynarce] Woj[ennej] aresztowano [tylko] oficera do sprawy Millera i jedną osobę za wrogą propagandę. W Zastępczej Służbie Wojskowej aresztowano 2 osoby za dezercję z bronią (chociaż na batalion jest 15 karabinów).

Przedstawiając te cyfry, zastrzegam się, by mnie źle towarzysze nie zrozumieli. Tu nie chodzi o zarzut odnośnie [do] małej liczby aresztowanych. Sprawa natomiast polega na tym, że jest przecież szereg sygnałów o działalności szpiegowskiej, sabotażowej, dywersyjnej, o zmowach, próbach zaboru broni, t[ajnych] dokumentów itp., a wyników należytych przecież nie ma. Z takiego stanu nasuwają się bezpośrednie wnioski:

– brak głębokiej analizy sytuacji operacyjnej,

– nieoperatywność,

– samouspokojenie,

– niedostateczne współdziałanie z organami bezpieczeństwa publicznego.

Taka jest w bardzo schematycznym rzucie sytuacja operacyjna w jednostkach wojskowych i w organach Informacji.

II. Rozpracowania

Przejdę do omówienia następnego zagadnienia – rozpracowań. Ogółem na dzień 1 X 1955 r. organy Informacji posiadały 709 spraw agenturalnych, w tym:

Na osobę

Poszukiwawcze

Śledcze

Sprawdzenia

Razem:

IC

1

2

-

38

41

WOW

4

6

7

50

67

POW

6

11

7

53

77

ŚOW

5

20

3

96

124

MW

-

30

1

32

63

WL

3

12

5

54

74

KBW

18

6

18

33

75

WOP

19

12

20

51

102

ZSW

7

26

-

48

81

Ogółem:

63

125

61

455

704

Ponadto Zarząd Inf[ormacji] KBW posiada 1 sprawę agenturalną na grupę (na dwie osoby o zabarwieniu szpiegostwo), a Zarząd Inf[ormacji] ŚOW 3 sprawy ewidencyjno-obserwacyjne i Zarząd I G[łównego] Z[arządu] Inf[ormacji] 1 sprawę tego charakteru.

Zabarwienie istniejących 63 spraw agenturalnych na osobę przedstawia się następująco:

IC

WOW

POW

ŚOW

MW

WL

KBW

WOP

ZSW

Razem

Szpiegostwo

1

1

4

4

-

2

5

2

2

21

Zdrada ojczyzn[y]

-

-

-

1

-

-

-

1

-

2

Reakcyjne podziemie

-

-

1

-

-

1

10

1

-

13

Dywersja

-

-

-

-

-

-

-

1

-

1

Sabotaż

-

-

1

-

-

-

-

1

1

3

Bandytyzm polit[yczny]

-

1

-

-

-

-

-

-

-

1

Kolaboracja

-

1

-

-

-

-

-

-

-

1

Rewizjonizm

-

-

-

-

-

-

-

2

-

2

IC

WOW

POW

ŚOW

MW

WL

KBW

WOP

ZSW

Razem

Wroga propaganda

-

1

-

-

-

-

3

9

4

17

Przestępstwa graniczne

-

-

-

-

-

-

-

2

-

2

Ogółem:

1

4

6

5

-

3

18

19

7

63

Sprawy agenturalno-poszukiwawcze są o charakterze:

2 – szpiegostwo (ŚOW),

61 – zdrada ojczyzny (18 WW),

12 – dezercja z bronią,

50 – dezercja bez broni (26 WW).

Zabarwienie spraw agenturalno-śledczych jest następujące:

1 – terror lokalny (ŚOW),

12 – dywersja (10 WW),

24 – zaginięcie broni i sprzętu (11 WW),

8 – zaginięcie tajnych dokumentów (5 WW),

4 – wroga propaganda (2 WW),

3 – samobójstwa i morderstwa,

1 – kolaboracja,

8 – przestępstwa graniczne (WOP).

Sprawy agenturalnego sprawdzenia są o charakterze:

158 – szpiegostwo (19 WW),

59 – zdrada ojczyzny (15 WW),

38 – reakcyjne podziemie (15 WW),

15 – kontakt z placówkami dypl[omatycznymi],

11 – podejrzany kontakt z zagranicą,

5 – kolaboracja (4 WW),

3 – rewizjonizm,

7 – organizacje religijne,

33 – wroga propaganda (20 WW),

8 – przestępstwa graniczne (WOP),

118 – inne (50 WW).

W okresie sprawozdawczym na odcinku prowadzonych rozpracowań uwidoczniła się pewna aktywizacja, będąca również rezultatem większej pomocy, kontroli i włączenia się do prowadzenia spraw doświadczonych pracowników. Odbiciem tego między innymi jest zrealizowanie:

– 3 spraw agenturalnych na osobę (o zabarwieniu „kolaboracja”, „zdrada ojczyzny” i „wroga agitacja”),

– 7 spraw agenturalno-poszukiwawczych,

– 5 spraw agenturalno-śledczych,

– 1 sprawy agenturalnego sprawdzenia.

Powyższe potwierdza także ciężar gatunkowy istniejących aktywnych spraw, wśród których dominują rozpracowania w podejrzeniu o szpiegostwo [[m]].

Aktywizacja szczególnie uwidoczniła się na odcinku spraw agenturalno-poszukiwawczych. Skład operacyjny bardziej niż w okresach poprzednich docenia znaczenie operatywnego i konsekwentnego działania w takich wypadkach, jak poszukiwanie zdrajców, dezerterów, zaginionej broni i tajnych dokumentów oraz autorów wrogich napisów i sprawców profanacji. Dotyczy to zwłaszcza Śląskiego OW.

Lepiej również skład operacyjny potrafi rozeznać przejawy wrogiej działalności w jednostkach i na bazie tego ustawiać swoją pracę. O ile poprzednio wrogie akty oraz nadzwyczajne wypadki mniej absorbowały obiektowych oper[acyjnych] pracowników od posiadanych przez nich rozpracowań agenturalnych, o tyle obecnie zainteresowanie to jest bardziej równomierne i pracownicy więcej dopatrują się powiązań i źródeł we wrogiej robocie z całością posiadanych przez nich sygnałów i danych.

Obok tych niewątpliwych osiągnięć i pozytywnych momentów zarysowują się nadal poważne niedociągnięcia i braki. Na podkreślenie przede wszystkim zasługuje nieuzasadniona obawa przed zakładaniem spraw aktywnego rozpracowania agenturalnego, mimo potwierdzonych i sprawdzonych wstępnych materiałów o wrogiej działalności rokujących perspektywę dalszego ich rozwoju i pogłębienia. Świadczy o tym niewspółmiernie mała ilość spraw agenturalnych na osobę w porównaniu z ilością spraw agenturalnego sprawdzenia.

Na osobę

Poszukiwawcze

Śledcze

Sprawdzenia

Razem:

IC [MON]

-

2

-

6

8

WOW

1

1

2

18

22

POW

1

-

7

23

31

ŚOW

2

10

3

35

50

MW

-

-

1

8

9

WL

1

4

2

15

22

KBW

1

3

4

9

17

WOP

1

-

4

14

19

ZSW

-

-

-

16

16

Ogółem:

7

20

23

144

194

Są jednak uwidaczniające się jeszcze tendencje do prowadzenia spraw opartych na materiałach wątpliwych, dezinformacyjnych, a niekiedy wręcz prowokacyjnych, co szczególnie w ostatnim okresie dało się stwierdzić w Pomorskim OW. Na przykład:

– szer. Pyzik od dłuższego czasu składał oficjalne meldunki na dwóch innych szeregowych o zamiarach dezercji z ich strony. Mimo nasuwających się wątpliwości co do prawdziwości tych danych, na co zwracaliśmy w swoim czasie uwagę, Zarząd Informacji [POW] doprowadził do realizacji sprawy. Już we wstępnym śledztwie ustalono, że materiały były dezinformacyjne, w rezultacie czego aresztowanych trzeba było zwolnić;

– szer. Hope[n] składał oficjalne meldunki na ob. „W”, który rzekomo, działając wspólnie z nieznanym osobnikiem, inspiruje go, wraz z innym szeregowym, do zdrady ojczyzny. Mimo, że szer. Hope jeszcze z cywila charakteryzował się jako chuligan, a w dostarczonych przez niego materiałach uwidaczniało się szereg niedorzeczności, przyjęto je za pewnik i zamierzano go zawerbować do sprawy. Po dokładnej analizie tych materiałów i przeprowadzonych przedsięwzięciach ustaliliśmy, iż nie polegają one na prawdzie, chociaż oper[acyjni] pracownicy prowadzący tę sprawę nie dają jeszcze temu wiary;

– szer. „K” złożył oficjalny meldunek na szer. „R” o dokonaniu przez niego kradzieży amunicji, którą następnie wspólnie z nim dostarczył osobnikowi cywilnemu. Mimo że szer. „K” udzielił pomocy w dokonaniu przestępstwa, skierowano go na rozpracowanie szer. „R”, przy czym dla wyjaśnienia sprawy zamierzano [o]udostępnić ostatniemu ponownie kradzież[o] amunicji i następnie aresztować go z „dowodem rzeczowym”. Prowokacji tej w porę zdołaliśmy zapobiec.

Szefowie terenowych organów, zwłaszcza w Wojskach Lotniczych, nie angażują się zbytnio do rozpracowań i rzadko też bezpośrednio sami prowadzą sprawy. Wielu z nich z chwilą otrzymania wstępnych materiałów przystępuje do ich sprawdzenia i rozwijania dość aktywnie i ofensywnie, jednak przy napotykaniu w późniejszym okresie większych trudności ta ofensywność i aktywność słabnie, czego niekiedy wydziały II nie dostrzegają.

Plany rozpracowań nie zawsze wyczerpują wykorzystanie wszystkich istniejących możliwości na danym etapie rozpracowania, przy czym poważnie szwankuje jakość planowanych przedsięwzięć – większość po wykonaniu ich w zasadzie nic nowego nie wnosi do sprawy. Ponadto planowane przedsięwzięcia są niejednokrotnie niewykonywane we właściwym czasie, szczególnie w sprawach dotyczących poszukiwania zaginionej broni i tajnych dokumentów, co w konsekwencji doprowadza do przeciągania rozpracowań. Często również stosuje się nieprzemyślane przedsięwzięcia, w wyniku których doprowadzono ostatnio do dekonspiracji szeregu rozpracowań, zwłaszcza w Marynarce Wojennej. Na przykład:

– rozpracowywana przez Zarz[ąd] Inf[ormacji] Mar[ynarki] Woj[ennej] w podejrzeniu o szpiegostwo ob. „B” zamieszkiwała na terenie Gdyni u funkcjonariusza MO, z którym bez bliższego rozpoznania bliższych z nim powiązań przeprowadzono na jej temat rozmowę. Rezultatem powyższego było zdekonspirowanie przed nim naszych zainteresowań wymienioną, gdyż, jak się okazało, pozostawał on z nią w zażyłych stosunkach;

– szef Wydz[iału] I Zarz[ądu] Inf[ormacji] Mar[ynarki] Woj[ennej] mjr [Henryk] Bednarski[6], chcąc ustalić miejsce przebywania zdrajcy [Wojciecha] Pierścionka[7] z ORP „Żuraw”[8], udał się do rodziny [tego] ostatniego, gdzie występował w roli agenta, pozorując brata innego zdrajcy z tego okrętu. Gdy pokazano mu tam zdjęcie grupowe z prośbą o wskazanie na nim rzekomego brata, nie potrafił [tego zrobić], czym wzbudził w stosunku do siebie uzasadnione podejrzenia i już następnym razem do mieszkania nie został wpuszczony;

– szef Wydz[iału] Inf[ormacji] 5 Dyw[izji] Piech[oty] Śląskiego OW przeprowadził spec[jalne] przedsięwzięcie nr 3 u rozpracowywanego w podejrzeniu o szpiegostwo plut. „CH”, w czasie którego wybrał z aparatu fotograficznego film z zamiarem wywołania go. Przedsięwzięcie to mogłoby doprowadzić do dekonspiracji sprawy, czemu jednak w porę zapobiegliśmy.

Rozpracowywanie osób podejrzanych nadal ogranicza się tylko do terenu jednostki, natomiast słaba jest jeszcze dążność do pozyskiwania odpowiedniej agentury ze środowisk, w których osoby te przebywają poza służbą, co obniża rezultaty prowadzonych spraw. W rozpracowaniach dotyczących osób poszukiwanych dominuje nastawienie na agenturalne zabezpieczenie ich rodzin. Brak jest natomiast agentury spośród kontaktów zdrajców i dezerterów, która mogłaby na przykład wskazać miejsce ich przebywania.

Z ogólnego, cyfrowego przeglądu spraw agenturalnych prowadzonych przez organy Informacji poza wysuniętymi już wnioskami należy dodać i podkreślić następujące:

– Słabe i nieumiejętne jest jeszcze wykorzystanie naszej agentury w konkretnych sprawach. Sam dobór t[ajnego] współpracownika do sprawy idzie często po linii najmniejszego oporu. Dobiera się agentów z najbliższego otoczenia, nie uwzględniając ich możliwości. Tak np. w rozpracowanie ppłk. „M”, człowieka nadzwyczaj sprytnego i chyba dostatecznie doświadczonego w konspirowaniu swej szpiegowskiej roboty, wprowadzono szeregowców (których wykorzystał jako zboczeniec). W tym i wielu innych rozpracowaniach operacyjni pracownicy nie widzieli konieczności wprowadzenia agentury spoza jednostek wojskowych. Sprawa werbunków do konkretnych rozpracowań osób z otoczenia jednostek jest nadal zaniedbana. Wynika to przede wszystkim z niezrozumienia istoty powiązań wrogiej działalności na terenie wojskowym z wrogą działalnością na terenie cywilnym oraz z jednostronnej analizy materiałów rozpracowań.

– Mimo [[p]] zmiany, jaka zaszła ostatnio we współdziałaniu wojskowych organów bezpieczeństwa z organami bezpieczeństwa publicznego, mamy szereg oporów w korzystaniu z ich doświadczeń i pomocy. Są nieraz nieuzasadnione obawy, że nie otrzyma się należytej pomocy, że organy bezpieczeństwa publicznego przejmą od nas jakąś sprawę, są objawy nieufności, a nawet zarozumialstwa.

– Chociaż posiadamy stosunkowo dużą ilość spraw agenturalnych na osobę i sprawdzeniowych o zabarwieniu szpiegostwo, na dzień dzisiejszy nie kontrolujemy żadnej aktualnie działającej siatki lub kanału. Wykrywalność tego rodzaju przestępczej działalności jest zupełnie niedostateczna, jeżeli weźmiemy pod uwagę ilość faktów ginięcia i wynoszenia poza miejsce pracy ściśle tajnych dokumentów. Podobne zjawisko istnieje na odcinku wykrywalności faktów sabotażu, szkodnictwa i dywersji; nieraz tylko na podstawie częściowych i niepewnych danych specjaliści stwierdzają obiektywne przyczyny katastrof i awarii, a my przyjmujemy te opinie za wyczerpujące i na tym kończymy agenturalne sprawdzenie.

III. Sieć agenturalna

Wykrywalność przestępczej politycznej działalności, wyniki naszych rozpracowań i skuteczność pracy nad zabezpieczeniem jednostek wojskowych uzależnione są w bardzo dużym stopniu od jakości, wychowania i wykorzystania sieci agenturalnej. Mamy zbudowaną sieć agenturalną we wszystkich jednostkach. Spośród kadry mamy 40,7%, składu zmiennego 51,7%, kontraktowych 5,9%, otoczenia 1,7%. Stosunek procentowy nie budzi poważniejszych zastrzeżeń, z wyjątkiem zbyt małej liczby t[ajnych] współpracowników z otoczenia. Jakość tej sieci nasuwa natomiast poważne uwagi.

Mamy np. w sieci około 28% członków partii. Część z nich to naturalnie rezydenci i oficerowie z jednostek specjalnych o dużym stopniu upartyjnienia. Jest jednak wśród nich duża liczba takich, którzy we współpracy nie dadzą nam korzyści, jest też wielu rezydentów niewykorzystywanych obecnie i niemających takiej perspektywy. Mimo więc analizy przeprowadzonej w ub[iegłym] kwartale stan liczbowy agentury spośród członków partii nie zmienił się.

W różnych formach rozpracowań agenturalnych zaangażowanych jest 1650 t[ajnych] współpracowników, w tym 40 agentów na ogólną liczbę 57. Tak mała liczba agentów zaangażowanych w rozpracowania wskazuje, że w większości naszych spraw agentura głęboko nie została wprowadzona, że my ślizgamy się po powierzchni wrogiej działalności, otrzymujemy materiały często przypadkowe, a treści wrogiej roboty nie znamy i nie kontrolujemy osób rozpracowywanych.

Mimo istnienia masowej sieci agenturalno-informacyjnej nadal w wielu poszczególnych pododdziałach o specjalnym znaczeniu i tam, gdzie są symptomy wrogiej działalności, nie ma agenturalnego zabezpieczenia. Szczególnie jaskrawo zjawisko to zarysowało się w jednostkach WOW, gdzie stwierdziliśmy wyraźne niedocenianie agentury i rezydentur oraz błędną interpretację celowości werbunków. Wielu pracowników do dnia dzisiejszego nie wie, kiedy werbunek jest niezbędny i celowy. Dlatego też dobór kandydatów na werbunek jest formalny, nieprzemyślany, a cel werbunku podawany w raporcie często fałszywy. Jest to przecież proste, w pojęciu celowości werbunku mało[q] zmieniło się od początku istnienia organów Informacji, były natomiast wypaczenia tego pojęcia. Nietrudno [wytłumaczyć], i trzeba to tłumaczyć całemu składowi operacyjnemu, że w pododdziałach specjalnych, narażonych wybitnie na wrogą działalność, celowy będzie każdy werbunek niezbędny dla zabezpieczenia. Celowość w tym wypadku warunkuje również dobór kandydata takiego, który faktycznie będzie mógł wykonać zadania zabezpieczenia, to znaczy będzie w stanie wykrywać fakty wrogiej działalności ze względu na swoje osobiste walory i odpowiednie stanowisko. Odnośnie [do] celowości werbunków w innych pododdziałach niektórzy szefowie wydziałów WOW mieli zupełnie błędne pojęcia. Jeden np. stwierdzał, że werbunki są niezbędne dla naświetlenia i rozpoznawania „figurantów” materiałów pierwiastkowych, a zapytany, jakie to są materiały, odpowiedział, że np. kontakty z zagranicą, przeszłość itp. Drugi skarżył się, że dowództwo nie informuje go dostatecznie o ujemnych przejawach i dlatego nie może znaleźć celu werbunku. Wyjaśnić należy wszystkim operacyjnym pracownikom, że celem werbunku nie może być masowe nasadzanie sieci dla tzw. przykrycia obiektu[r], a rozpoznanie konkretnych przejawów wskazujących, że w danym pododdziale może istnieć zorganizowana wroga działalność dla wykrycia osób prowadzących ją.

Należy zwrócić uwagę na niektóre sformułowania sprawozdań wskazujące na wątpliwości w sprawie werbunków i rozmieszczenia sieci. Na przykład Zarząd Inf[ormacji] WOW mówi o „nierównomiernym rozmieszczeniu agentury”, jak gdyby sugerując konieczność werbunków nie według operacyjnej potrzeby, a według ilości pododdziałów i składu osobowego. Zarząd Informacji POW zwraca uwagę na potrzebę zwiększenia werbunków ze środowisk na bazie [[s]], pomijając przy tym sprawę celowości. Tego rodzaju niezrozumienia w sprawie celowości werbunków doprowadziły np. w WOW do tego, że w kompanii ciężkich amfibii – najnowocześniejszego sprzętu bojowego – skierowanej na ćwiczenia nie było ani jednego t[ajnego] współpracownika. Spowodowało to, że nie możemy ustalić, kto odkręcił zawory w poszczególnych amfibiach przed forsowaniem przeszkody wodnej.

Zdarzają się też błędy w procesie werbunku. Na przykład Wydział Informacji Garnizonu Warszawa, chcąc odwołać z ćwiczeń kandydata na werbunek, przedstawił dowództwu sfabrykowany list, że kandydat zamierza nadawać w czasie ćwiczeń wiadomości wywiadowcze za granicę. W związku z tym na okres ćwiczeń dowódca zamknął wszystkie radiostacje i nie wykonał swego zadania.

Jak już wspomniałem, uwidacznia się w niektórych jednostkach niedocenianie rezydentur. Na przykład w WOW czynnych jest tylko 41% rezydentów, a na łączności posiadają 8% t[ajnych] informatorów. Wynika to z błędnego uogólnienia, że informatorzy w rezydenturach pracują gorzej niż na łączności oficera Informacji.

Najpoważniejsze niedociągnięcia uwidaczniają się w wychowaniu sieci agenturalnej, na wiązaniu wychowania z wykonywaniem konkretnych zadań. Większość instruktaży na spotkaniach z agenturą nosi charakter ogólnikowy, niezwiązany z pododdziałem, w którym dany informator pracuje. Dlatego też np. o zaginięciu tajnego dokumentu dowiadujemy się w spóźnionym czasie od dowództwa, nie znamy przejawów w poszczególnych pododdziałach sprzyjających wrogiej działalności, nie znamy sytuacji operacyjnej. Agentura otrzymuje zadania ogólne, nieprzemyślane i szablonowe. Nawet w rozpracowaniach agentura mało otrzymuje zadań na piśmie, to znaczy uprzednio dobrze i wszechstronnie obmyślanych.

Na tym odcinku nie mamy przykładu z góry. Wielu naszych pracowników kierowniczych posiada b[ardzo] mało albo wcale nie ma na swej łączności odpowiedniej agentury. [t]Dotyczy nie tylko szefów wydziałów, ale też szefów zarządów, ich z[astęp]ców, jak też kierowniczych pracowników G[łównego] Z[arządu] Inf[ormacji][t]. Agentura spośród oficerów starszych należy do rzadkości. W związku z tym niektórzy szefowie wydziałów zwiększają bezplanowo ilość spotkań kontrolnych, by wykazać się jakąś pracą. Jasna rzecz, że na wyzbycie się agentury spośród starszych dowódców duży wpływ miały wytyczne regulaminu organów Informacji, ale to wypaczenie trzeba w końcu naprawić. Należy postawić zadanie przed szefami wydziałów, by przejrzeli swą agenturę i przyjęli na łączność taką, z którą oficer obiektowy ze względu na jej stanowisko i walory nie powinien pracować.

Wspomnieć wreszcie należy o warunkach konspiracji pracy z agenturą. W okresie obozowym pracujemy bez lokali konspiracyjnych, w warunkach naturalnych. Natomiast w garnizonach większość agentury powinna być spotykana w lokalach konspiracyjnych lub odpowiednich lokalach kontaktowych poza koszarami. A obecnie istnieje takie zjawisko, że oficer większość swej agentury spotyka w koszarach w rozmieszczonych w różnych pododdziałach pokojach, o których wszyscy wiedzą. Takich pokoi jest nieraz na terenie jednostki 4–5. To nie zabezpiecza konspiracji i zniechęca t[ajnych] współpracowników. Stan ten należy w jak najkrótszym czasie zmienić.

Reasumując całość, chcę wysunąć i podkreślić jeszcze raz następujące zasadnicze wnioski i propozycje:

1. Nieznajomość sytuacji operacyjnej, słaba wykrywalność przejawów i zamiarów wrogiej działalności, słabe wyniki w rozpracowaniach mają swe źródło przede wszystkim w niedostatecznej pracy z siecią agenturalno-informacyjną. Jako główne na tym odcinku wysuwają się:

– niedostatecznie przemyślany dobór kandydatów na werbunek,

– braki w wychowaniu i wykorzystaniu t[ajnych] współpracowników,

– odsuwanie się od pracy z agenturą składu kierowniczego,

– opory w werbunku agentury z otoczenia dla konkretnych spraw,

– niedocenianie roli rezydentów i znaczenia konspiracji,

– niezrozumienie w kwestii kwalifikacji agentów – podstawowej, najcenniejszej części naszej sieci.

Wymienione braki i niedociągnięcia są po części wyrazem niezrozumienia ducha instrukcji [nr] 04, jak też braku pryncypialnej wymagalności wykonania ustalonych zasad. Wielu pracowników, rozumiejąc dobrze zasady, łamie je świadomie dla ułatwienia sobie pracy kosztem dalszych ujemnych następstw, na które przymyka oczy.

W związku z tym obok pracy wyjaśniającej należy wzmóc walkę z łamaniem zasad pracy z siecią, nie tolerować żadnego świadomie popełnionego wykroczenia. [[u]]

2. Mimo wielu przedsięwzięć w kierunku rozwinięcia inicjatywy twórczej w terenie, na odcinku rozpracowań, są nadal tendencje [do] asekuranctwa i niezaradność. Stanu tego nie przełamaliśmy przez włączenie wielu pracowników kierowniczych do prowadzenia i kontroli spraw agenturalnych, ponieważ to włączenie nosi dotychczas charakter formalny. Włączyć się w rozpracowanie to znaczy poznać gruntownie treść materiałów, warunki życia rozpracowywanych osób. To znaczy spotykać się z agenturą zaangażowaną w sprawie, wykonywać osobiście szereg przedsięwzięć, planować takie czynności, które zbliżają do wykrycia prawdy i faktów przestępstwa.

Należy więc formalne włączenie [się] do rozpracowań przekształcić w rzeczywiste przez zwiększenie wymagalności, wyrugowanie asekuranctwa, nawiązanie rzeczowej współpracy w poszczególnych sprawach z zainteresowanymi pracownikami organów bezpieczeństwa publicznego, przez systematyczne rozwijanie inicjatywy twórczej prowadzących sprawy pracowników obiektowych, wyciąganie surowych konsekwencji w stosunku do popełniających wykroczenia na tym odcinku oraz śmiałe wyróżnianie i nagradzanie za wyniki. [[v]]

Innych wniosków i propozycji nie wysuwam, gdyż winny one wypłynąć w czasie dyskusji i omawiania spraw odcinkowych.

Źródło: AIPN, 842/168, k. 321–333, oryginał, mps.

[a] Poniżej pieczęć kancelaryjna Komitet do spraw Bezpieczeństwa Publicznego Główny Zarząd Informacji Oddział Organizacyjny Wpłynęło dn. 21 XII 1955 r. Nr N-0018/55.

[b] Wpisano odręcznie.

[c-c] Wpisano odręcznie w miejsce skreślonego Podstawowe problemy pracy w organach Informacji w obecnym okresie. Tekst referatu był w wielu miejscach odręcznie poprawiany. Publikujemy go z uwzględnieniem tych poprawek, nie wskazując zmienionych fragmentów.

[d-d] Od ros. naładitsia – nawiązać się, ustalić, uregulować, uporządkować.

[1] Mowa o przywoływanych już instrukcjach nr 03/55 i 04/55 oraz uchwale KdsBP z 11 III 1955 r.

[e] Skreślono odręcznie pod pozorem troski o człowieka.

[f-f] Dopisano odręcznie.

[g] Skreślono odręcznie Z tych też względów ocena sytuacji operacyjnej w ostatnim kwartale prawie się nie różni od oceny w poprzednich okresach.

[h] W dokumencie Juźwiński.

[2] Ppor. pilot Franciszek Jarecki uciekł na Bornholm samolotem odrzutowym MiG-15 5 III 1953 r., tj. w dniu śmierci Stalina. Maszynę Duńczycy zwrócili.

[3] Ppor. pilot Franciszek Jaźwiński uprowadził samolot dwa miesiące później, także na Bornholm. Nie ma żadnych dowodów, aby ucieczki te były „inspirowane z zewnątrz”.

[i] Skreślono odręcznie Jaki jest natomiast stosunek Zarządu Informacji do tego problemu, może świadczyć fakt, że sprawcę kradzieży amunicji przekazano prokuraturze, ponieważ wydział śledczy nie dopatrzył się jakoby w jego czynach pobudek politycznych.

[j] Skreślono odręcznie i czy zadają sobie pytanie: a co będzie w wypadku działań bojowych?

[k] Poprawiono odręcznie z 53.

[l-l] Wpisano odręcznie w miejsce skreślonego wprost kompromitujący.

[4] Być może chodzi o Jana Milera, organizatora siatki wywiadu brytyjskiego działającej w latach 1951–1955, aresztowanego 15 IV 1955 r., skazanego 16 II 1956 r. (Informator o osobach skazanych za szpiegostwo..., s. 177).

[5] Chodzi o żołnierzy z poboru.

[o-o] Tak w tekście.

[6] Henryk Bednarski – od lipca do października 1955 r. szef Wydziału I Zarządu Informacji Marynarki Wojennej, w 1956 r. szef Sekcji Informacji Garnizonu Ustka.

[7] Wojciech Pierścionek – starszy marynarz na ORP „Żuraw”, 1 VIII 1951 r. wraz z dwoma szeregowymi marynarzami sterroryzował obsadę oficerską okrętu i skierował go na wody terytorialne Szwecji, na początku września 1951 r. Sąd Marynarki Wojennej zaocznie skazał go na karę śmierci.

[8] Szerzej na temat kulis ucieczki ORP „Żuraw” oraz związanych z nią działań Informacji Wojskowej zob. P. Semków, Informacja Marynarki Wojennej w latach 1945–1947, Warszawa 2006, s. 169–177.

[p] Skreślono odręcznie poważnej.

[m] Skreślono odręcznie Śmielej i bardziej operatywnie prowadzono rozpracowania, o czym może świadczyć fakt, że więcej stosowano skomplikowanych przedsięwzięć operacyjnych, w wyniku których na przykład wyjaśniono i umorzono: 5 spraw agenturalnych na osobę, 3 sprawy agenturalno-poszukiwawcze, 1 sprawę agenturalno-śledczą, 65 spraw agenturalnego sprawdzenia (w tym 5 spraw założonych na pilotów podejrzanych o zdradzieckie zamiary).

[n] Hoppe?

[q] Wpisano odręcznie w miejsce skreślonego nic nie.

[r] Wpisano odręcznie w miejsce skreślonego wyłapania wrogiej działalności.

[s] Wyraz wpisany odręcznie, nieczytelny.

[t-t] Dopisano odręcznie.

[u] Skreślono odręcznie Zalecić wszystkim pracownikom operacyjnym dokładne, powtórne przestudiowanie instrukcji [nr] 04 i uprzedzić, że będą składać egzaminy ze znajomości jej treści i ducha.

[v] Skreślono odręcznie Zlecić również gruntowne przestudiowanie instrukcji [nr] 03 i uprzedzić o planowanych z tego zakresu egzaminach.

Nr 11

1956 kwiecień 26, Warszawa – Protokół narady kierownictwa Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego z kierownikami wojewódzkich urzędów do spraw bezpieczeństwa publicznego 17 kwietnia 1956 r.[1]

Warszawa, dnia 26 kwietnia 1956 r.[a]

Ściśle tajne

Egz. nr 1[b]

Protokół

z narady z kierownikami wojewódzkich urzędów [do spraw bezpieczeństwa publicznego]

w dniu 17 kwietnia 1956 r.

Naradę zagaił przewodniczący Komitetu towarzysz [Edmund] Pszczółkowski[2], wskazując następujące zagadnienie jako temat dnia:

– nastroje w aparacie w związku z dyskutowaniem materiału XX Zjazdu [KPZR],

– praca z agenturą, trudności, wyniki, nastroje w środowiskach wrogich,

– przygotowanie się do święta 1 Maja.

Informacje na powyższe tematy wygłosili – zgodnie z planem narady – kierownicy urzędów: Poznań (mjr [Feliks] Dwojak[3]), Kraków (ppłk [Stanisław] Filipiak[4]), m. Warszawa (ppłk [Mikołaj] Krupski[5]), Wrocław (mjr [Bonifacy] Jedynak[6]), Stalinogród (ppłk [Franciszek] Szlachcic[7]), Szczecin (płk [Eliasz] Koton[8]) i Łódź (ppłk [Teodor] Mikuś[9]). Następnie głos zabierali dyrektorzy departamentów: III – płk [Julia] Brystygier, VI – płk [Józef] Dziemidok, X – płk [Jan] Zabawski[10], I – płk [Józef] Czaplicki[11] i VII – płk [Józef] Kratko[12] (informacja o projekcie ustawy amnestyjnej). Z kolei głos zabrał I zastępca przewodniczącego tow. Alster.

Wskazując na aktualne zadania w pracy wychowawczej wśród pracowników i w pracy z agenturą, dyskusję podsumował przewodniczący Komitetu tow. Pszczółkowski.

Kierownicy wojewódzkich urzędów w wystąpieniach swoich podkreślili następujące momenty:

Nastroje wśród pracowników organów bezpieczeństwa

Dyscyplina wśród pracowników jest dobra. Widoczna jest większa śmiałość w krytykowaniu przełożonych (Stalinogród).

Na ogół – podkreślali to wszyscy kierownicy urzędów, którzy zabierali głos – wśród pracowników panuje nastrój dużego przygnębienia wywołany nie tylko powszechną, bardzo surową krytyką dotychczasowej pracy organów bezpieczeństwa, lecz wypadkami wyolbrzymiania błędów, a nawet szkalowania aparatu bezpieczeństwa i poszczególnych jego funkcjonariuszy. Nawet ze strony niektórych pracowników aparatu partyjnego występują pewne objawy niechęci do organów bezpieczeństwa. Funkcjonariusze nie umieją sobie wytłumaczyć, że nawet centralna prasa partyjna występuje tylko z krytyką błędów aparatu bezpieczeństwa, tak jakby aparat ten w ciągu 12 lat nie zrobił niczego dobrego. Wielu funkcjonariuszy zwraca uwagę, że [podczas] gdy ocena pracy bezpieczeństwa na III Plenum KC PZPR była całkowicie słuszna, to obecnie jest ona rażąco jednostronna. Funkcjonariusze niejednokrotnie czują się tak, jakby ich wieloletni ciężki wysiłek i ofiara krwi w walce z wrogami Polski Ludowej zostały zupełnie zapomniane.

Najwięcej zrozumienia dla trudności obecnej sytuacji, gdy chodzi o aparat bezpieczeństwa, wykazują starzy pracownicy, natomiast młodzi wykazują dużo nerwowości, a niektórzy myślą o zwolnieniu się z aparatu. Dotyczy to zwłaszcza skierowanych z nakazu pracy. Funkcjonariuszy uradowała niedawna wypowiedź towarzysza Chruszczowa na naradzie młodych budowniczych odnośnie [do] roli organów bezpieczeństwa[13]. Pracownicy dyskutowali, dlaczego nasze kierownictwo partyjne również tak nie stawia tej sprawy.

Przytaczano szereg wypowiedzi ilustrujących nastroje wśród pracowników, np.: „dlaczego tylko Różański został skazany spośród przełożonych i dlaczego dostał on tylko 5 lat, a podlegli mu pracownicy dostali dużo większe wyroki”[14], „dlaczego odpowiadać ma tylko aparat bezpieczeństwa, podczas gdy takie np. sprawy, jak Gomułki[c] i Spychalskiego, musiały być przecież akceptowane przez KC”, „po referacie tow. Chruszczowa jest jasne, że kierownictwo b[yłego] MBP nie ponosi żadnej winy za wypaczenia w aparacie, gdyż mają one swe źródło w pracy organów bezpieczeństwa ZSRR”.

W dyskusjach podczas zebrań partyjnych zadawano m.in. i takie również pytania: „czy polityka PRL przed XX Zjazdem była suwerenna?”, „jak w istocie wygląda sprawa Katynia?”, sprawa pomocy Armii Radzieckiej dla powstania warszawskiego, pakt ZSRR z Niemcami w 1939 r., „czy Gomułka wróci do władz partyjnych?” itd., itp.

W powiatowych urzędach dyskusja przebiegała dużo spokojniej, bez tylu i tak ostrych pytań.

W niektórych wypadkach miały miejsce niewłaściwe wypowiedzi pewnych aktywistów partyjnych i społecznych, co wpłynęło również na nastroje pracowników, np. w Ośrodku Szkolenia Partyjnego we Wrocławiu głównym tematem jest krytyka organów bezpieczeństwa. W jednym z komitetów dzielnicowych (Wrocław) padło wiele głosów, że wszystko, czego dokonał aparat bezpieczeństwa, było z gruntu złe. Przewodniczący MRN w jednym z powiatów województwa łódzkiego odmówił przydziału mieszkań dla pracowników aparatu bezpieczeństwa, tłumacząc, że jego zadaniem jest zabezpieczanie interesów klasy robotniczej. Personalnik jednej z instytucji (Łódź) wystąpił [z apelem], że jeśli kogoś widziano w towarzystwie pracownika bezpieczeństwa, to nie należy go wybierać do władz partyjnych.

Nastroje pracowników są stosunkowo lepsze tam, gdzie mają oni bliższą łączność z liczną klasą robotniczą – zwłaszcza w Stalinogrodzie i Łodzi.

Pogłoski o skrótach

Nastrój przygnębienia spotęgowany jest powszechnymi pogłoskami o mającym nastąpić zmniejszaniu aparatu i poważnych redukcjach pracowników. Pogłoska ta ma swoje źródło w atmosferze, jaką otoczony jest obecnie aparat, również ogłoszona w prasie wypowiedź tow. Paszkowskiego na komisji sejmowej zrozumiana została jako zapowiedź redukcji. Mówi się o ograniczeniu pracy tylko do zagadnień departamentów I i II i przekazaniu zakresu pracy innych departamentów do MO, a nawet o „projekcie” włączania aparatu bezpieczeństwa jako jednego z departamentów do MSW.

Między innymi tow. Filipiak mówił, że sekretarz KW na zebraniu partyjnym w urzędzie powiedział, że jego zdaniem aparat bezpieczeństwa winien być skrócony o 50%. Również tow. Koton powiedział, że przedstawiciel KW postawił i u nich redukcję aparatu.

Sprawa byłych pracowników bezpieczeństwa

Są fakty zwalniania byłych pracowników bezpieczeństwa z zakładów pracy, co znacznie pogłębia przygnębienie w samym aparacie (Kraków). Tamże zanotowano fakty szykanowania byłych funkcjonariuszy BP.

W Łodzi urządzono spotkanie z byłymi pracownikami zwolnionymi podczas reorganizacji. Wielu z nich zarabia obecnie poniżej 700 zł miesięcznie, a niektórzy są bez pracy, o którą obecnie w Łodzi bardzo trudno. Kilku z nich zajmowało się lub obecnie zajmuje się nielegalnym handlem. Niektórzy spotykają się na zakładach pracy z zarzutami, że są płatnymi agentami urzędu (bowiem trudno uwierzyć, aby rzeczywiście godzili się na pracę za 700 zł) lub w inny sposób są szykanowani. Wielu spośród byłych pracowników znajduje się w bardzo krytycznej sytuacji i bez udzielenia im pomocy nie będą mogli odpowiednio urządzić się.

Trudności w pracy z agenturą

Wszyscy kierownicy wojewódzkich urzędów występujący na naradzie podkreślali duże trudności, jakie wystąpiły obecnie w pracy z agenturą. Są bardzo liczne wypadki odmawiania współpracy z organami bezpieczeństwa, przy czym jako uzasadnienie agentura podaje: „ujawnienie wypaczeń organów bezpieczeństwa otworzyło im oczy, czemu naprawdę służyli”, „wobec potępienia szpiegomanii współpraca ich z organami bezpieczeństwa jest już niepotrzebna”, „w razie aresztowania pracownika na procesie sądowym okaże się, że byli oni agentami”, „dziś bije się w pracowników bezpieczeństwa, a jutro zacznie się bić w ich tajnych współpracowników, lepiej więc na czas wycofać się” itp.

Nacisk agentury na pracowników

Widoczny jest nacisk ze strony agentury, który wyraża się przede wszystkim w stawianiu przez agenturę [pytań] o prowokacyjnym charakterze, zaczerpniętych nieraz i z wrogiej propagandy. Jak podkreślili kierownicy wojewódzkich urzędów, pracownicy nieraz temu naciskowi ulegają. Szczególnie dużo wypadków odmowy współpracy występuje wśród agentury z duchowieństwa i zakonów (Wrocław).

Nastroje i zamierzenia wrogich środowisk

Widoczne jest duże ożywienie we wszystkich wrogich środowiskach i wśród reakcyjnej części kleru. Stwierdza się uaktywnienie byłych elementów AK-owskich, PSL-owskich, WRN-owskich, chadeckich, SN-owskich i nacjonalistów ukraińskich. Główna myśl tych elementów – to wykorzystać obecne możliwości dla przesuwania polityki państwa na prawo.

Jako szczególnie dogodny moment dla zamanifestowania swojej postawy elementy reakcyjne uważają zbliżające się wybory do sejmu[15], a obecnie zajmują postawę wyczekiwania i obserwacji, „czy zachodzące zmiany są trwałe”. Szeroko rozwijane są w dyskusjach plany stworzenia legalnej opozycji.

WRN – była prawica PPS. Aktywizuje się w Warszawie, Łodzi i Krakowie. Mówi się o „upadku dyktatury proletariatu” i snuje plany wykorzystania sytuacji w związku z przewidywanymi zmianami w aparacie kierowniczym. Czynione są spekulacje na temat [Edwarda] Osóbki-Morawskiego[16], chociaż koła te poważnie go nie traktują. Charakterystyczna wypowiedź ze środowiska WRN-owskiego mówi: „w ten sposób dawno chcieliśmy pomóc klasie robotniczej, ale za to wsadzano nas do więzień” (Łódź). Agentura w środowisku WRN-owskim wyraźnie uchyla się od współpracy (Kraków).

Byli członkowie AK. Widoczne są objawy zadowolenia z manewrów rehabilitacyjnych. Są próby bardzo ostrożnego reaktywowania form organizacyjnych – odbyło się np. tajne zebranie byłych członków 27 [Wołyńskiej] Dywizji [Piechoty] AK (Warszawa). Zebranie to inspirowało artykuł na temat AK w „Po Prostu”[17]. Widoczne jest również utrzymywanie łączności przez kadrę byłych oficerów AK (Kraków).

Byli członkowie NSZ. Według sygnału z Wrocławia również zbierają się i prowadzą rozmowy.

Środowisko chadeckie. Lansowane są plotki o planach stworzenia legalnej chadeckiej partii opozycyjnej (Stalinogród – Kraków). W Łodzi mówi się o utworzeniu „nowej partii katolickiej”. W związku z tym są wypowiedzi, że powstanie partii opozycyjnej zapobiegłoby powtórzeniu się w przyszłości tych wypaczeń, jakie mieliśmy, ponieważ były one wynikiem braku krytyki.

PSL. Na zebraniach członków ZSL były wypowiedzi domagające się wykreślenia hasła spółdzielczości produkcyjnej z programu ZSL.

Kler. Szykowanie „misji wschodniej” przez biskupa [Zdzisława] Golińskiego[18] (Stalinogród). Pokazywanie jako „męczennika” mnicha repatriowanego z ZSRR (Łódź).

Ustanowienie przez Watykan święta Józefa Rzemieślnika w dniu 1 maja.

Ucieczki za granicę

W województwie wrocławskim stwierdzono wzrost ilości wypadków nielegalnego przekroczenia granicy do NRD.

Aktywność w pracy operacyjnej

W I kwartale 1956 r. nie zmalała w porównaniu do IV kwartału 1955 roku, a nawet ilość założonych spraw i przeprowadzonych werbunków jest większa.

To wyraźne ożywienie pracy operacyjnej trwało do połowy marca, a obecnie widoczne jest zahamowanie tej aktywności.

Wnioski w sprawach struktury, etatów i organizacji pracy

1. W związku z tworzeniem nowych powiatów proponuje się (Kraków) nie tworzyć tam powiatowych urzędów ani delegatur, lecz teren ten obsługiwać z najbliższego powiatowego urzędu. Należałoby rozważyć sprawę utrzymywania słabych kadrowo delegatur w niektórych powiatach.

2. Aparat można by liczebnie zmniejszyć, wzmacniając go za to jakościowo (Łódź).

3. Stworzyć (Poznań – z uwagi na targi, Łódź), a tam, gdzie są (Stalinogród), wzmocnić komórki Departamentu I.

4. Utworzyć wydział do walki z rewizjonizmem, a zlikwidować sekcję włókienniczą, mieszcząc się w ramach przyznanych etatów (Stalinogród).

5. Zaniechać zasady, że wojewódzki urząd musi być w zakresie struktury miniaturą Komitetu i że tyle np. musi być sekcji w Wydziale II czy IV, ile jest wydziałów w Departamencie II lub IV. Należałoby strukturę naginać do potrzeb wynikających ze specyfiki terenu.

6. Tow. Szlachcic (Stalinogród) zgłosił wniosek w sprawie lepszego i szybszego informowania przez Komitet kierownictwa wojewódzkich urzędów odnośnie [do] bieżących zagadnień politycznych. Tow. Szlachcic podał też przykład, że o zwolnieniu Gomułki i Spychalskiego funkcjonariusze dowiadywali się od agentury i byli tym zaskoczeni. Wniosek w sprawie polepszenia informacji politycznej spotkał się z poparciem wszystkich kierowników wojewódzkich urzędów.

7. Zgłoszono również postulaty w sprawie przyznania terenowi większej swobody inicjatywy w decyzji (Stalinogród) i zwiększenia uprawnień kierowników wojewódzkich urzędów, m.in. w sprawach dysponowania funduszem operacyjnym.

Analiza aktualnej sytuacji operacyjnej i pewne wynikające stąd wnioski zawarte zostały w wystąpieniu tow. Brystygier.

Widoczne jest – mówi tow. Brystygier – ożywienie nadziei reakcji, że uda się zahamować budownictwo socjalistyczne i zrobić szczelinę między Polską a ZSRR. Taktyka elementów wrogich polega na usiłowaniu przesunięcia polityki państwa w kierunku na prawo. Wahnięcie elementów mieszczańskich przejawia się m.in. w postawie publicysty [Edmunda] Osmańczyka[19], który podejmuje próby przeciwstawiania Frontu Narodowego partii.

Za mało wiemy o próbach uzyskania wpływów przez WRN na zakładach pracy i o tym, jak reaguje wieś. Jest fala religianctwa, są próby organizowania zbiorowego chodzenia członków ZMP do kościoła. Jest wiele środowisk akowskich, które od lat 1952–[19]53–[19]54 wyszły z naszego pola widzenia. Konieczne jest sięgnięcie do starej agentury akowskiej, aby uzyskać lepsze rozeznanie obecnej sytuacji. Rzeczy tych nie wolno robić szablonowo ani mechanicznie. Reflektor naszej pracy operacyjnej nie nadąża za zmianami w sytuacji – w związku z tym sprawy prowadzone przez nas nie są odbiciem sytuacji.

Z kolei głos zabrał I zastępca przewodniczącego tow. Alster. W wystąpieniu swoim tow. Alster wskazał na konieczność poważnego zmobilizowania sił aparatu i znacznie lepszej osobistej kontroli i pomocy ze strony kierownictwa wojewódzkich urzędów w ważniejszych sprawach oraz dla właściwego ustawienia i umiejętnej pracy z agenturą. Sposoby przecinania wrogiej roboty, czy to przez areszt, czy to drogą innych posunięć, zależeć będą od różnych okoliczności. Szybciej należałoby pokazać społeczeństwu przez procesy i odpowiednie sprawozdania prasowe sprawy szpiegowskie, jak również, że ujęliśmy tych (mamy takie sprawy np. w Białymstoku, Zielonej Górze), którzy podnieśli rękę na aktywistę społecznego, chłopa spółdzielcę. Winno to unaocznić, że organa bezpieczeństwa publicznego pracują i stoją w ochronie człowieka pracy.

W wypadkach antypartyjnych wyskoków funkcjonariuszy – tak jak to miało miejsce w Wydziale III Urzędu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] na m. Warszawę – trzeba wyciągać odpowiednie konsekwencje partyjne.

Na zakończenie wymiany informacji tow. Pszczółkowski powiedział, że na obecnym głębokim nurcie ogólnej dyskusji i krytyki występuje i brudna piana. Nie tylko ból powoduje, że niektórzy towarzysze tracą jasność spojrzenia, przestają trzeźwo myśleć, gubią się w sytuacji. Jest również wiele zjawisk świadczących o niedojrzałości politycznej, wyłażącym teraz bagażu drobnomieszczańskich poglądów, jak też histerii.

Ten stan stara się wykorzystać wróg, mamy próby organizowania się wroga i kreślenia długofalowych perspektyw. To wszystko wymaga czujności i wnikliwości. Celem wroga jest uchwycenie władzy. Jest ożywienie wroga – ale nie można powiedzieć, że wszystkie te elementy AK-owskie i WRN-owskie, które zbliżyły się do nas, odsuwają się z powrotem. To byłby niewybaczalny błąd.

W stosunku do wroga najwłaściwszą profilaktyką jest jego rozpracowanie i areszt. W stosunku do niezdecydowanych trzeba profilaktyki politycznej, silniejszego politycznego oddziaływania.

Nastroje w aparacie są wynikiem tego, co się wokół dzieje. Droga do poprawy to spokojne wyjaśnianie, że w nowej sytuacji organa bezpieczeństwa publicznego są nie mniej, ale więcej potrzebne partii. Trzeba uzbrajać pracowników, żeby byli pewni swej roli i znaczenia i umieli oddziaływać na agenturę. Przed pionem Departamentu III stoją zadania wzmożenia pracy. Jest również niewątpliwe, że wróg zewnętrzny wzmoże swą aktywność. Nie ma w tej sytuacji mowy o redukcji. Poszukiwać oszczędności będziemy. Słuszne jest żądanie większych uprawnień dla kierownictwa wojewódzkich urzędów. Komitet usprawni również informację polityczną dla kierowników wojewódzkich urzędów. Struktura wojewódzkich urzędów nie powinna być miniaturą Komitetu. Kierownicy wojewódzkich urzędów w sprawach tych winni składać umotywowane wnioski. Teren nowo tworzących się powiatów należy obsługiwać z siedziby istniejących urzędów, tworząc wydzielone grupy.

Sprawa święta 1 Maja.

Obecnie nie mamy sygnałów, że elementy wrogie lub nieświadome przygotowują cokolwiek dla zakłócenia spokoju i porządku. Wzmocnić należy pracę, by móc w porę zasygnalizować partii o ewentualnych zamiarach takich elementów.

Mówi się o ożywieniu pracy w I kwartale 1956 r. w porównaniu do roku 1955. Należałoby przestrzec przed nieuzasadnionym optymizmem. Trzeba obecnie dużego wysiłku i zwartości aparatu.

Należy wystąpić z inicjatywą, aby na egzekutywach komitetów wojewódzkich wysłuchano kierowników wojewódzkich urzędów, którzy winni przedstawić obecną sytuację w organach bezpieczeństwa, nastroje i zamierzenia wrogich środowisk i trudności w pracy, na jakie napotykają nasze organa.

Protokółował: M[ieczysław] Jakubowicz[d][20] i T[adeusz] Fuks[e][21]

Odbito w 4 egz.

Źródło: AIPN, 1583/6, k. 5–13, oryginał, mps.

[a] Powyżej dopisek odręczny tow. Pszczółkowski, w lewym górnym rogu Tow. Drzewiecki zwrot 21 V [19]56 r. i nieczytelny podpis.

[b] Numer wpisano odręcznie.

[1] Tekst tego protokołu zob. też A. Paczkowski, UB – nastroje po XX Zjeździe, „Puls” 1992, nr 1, s. 70–78.

[2] Sylwetka Edmunda Pszczółkowskiego zob. Wstęp, s. 17.

[3] Feliks Dwojak – w aparacie bezpieczeństwa od lutego 1945 r., w MBP pełnił różne funkcje kierownicze w WUBP i w centrali, od 1 III 1953 r. naczelnik wydziału Departamentu V (później III), to samo stanowisko zajmował początkowo w KdsBP, od 25 VI 1955 r. kierownik WUdsBP w Poznaniu.

[4] Stanisław Filipiak – w aparacie bezpieczeństwa od marca 1945 r., w MBP m.in. wicedyrektor Departamentu V, w KdsBP wicedyrektor Departamentu III, od 1 I 1956 r. kierownik WUdsBP w Krakowie.

[5] Mikołaj Krupski – w aparacie bezpieczeństwa od sierpnia 1944 r., w MBP m.in. szef WUBP w Bydgoszczy i Lublinie, w KdsBP początkowo sekretarz Sekretariatu Zastępcy Przewodniczącego (tj. Alstera), później kierownik UBP dla m.st. Warszawy.

[6] Bonifacy Jedynak – w aparacie bezpieczeństwa od lutego 1945 r., od lutego 1954 r. do dyspozycji dyrektora Departamentu Kadr MBP, od maja 1955 r. zastępca kierownika WUdsBP we Wrocławiu, od sierpnia 1955 r. p.o. kierownik, od grudnia 1955 r. kierownik WUdsBP we Wrocławiu.

[7] Franciszek Szlachcic – w aparacie bezpieczeństwa od lutego 1945 r., w MBP m.in. zastępca szefa WUBP w Krakowie, szef WUBP w Olsztynie i Rzeszowie, w latach 1954–1955 słuchacz Kursu Specjalnego (w Związku Sowieckim), od 12 IV 1955 r. kierownik WUdsBP w Stalinogrodzie (Katowicach).

[8] Eliasz Koton – absolwent kursu w szkole NKWD w Kujbyszewie, w aparacie bezpieczeństwa od sierpnia 1944 r., wielokrotnie zajmował stanowiska szefa lub zastępcy szefa WUBP, m.in. w Białymstoku, Gdańsku, Krakowie, w Szczecinie od 6 II 1950 do 14 IX 1956 r.

[9] Teodor Mikuś – w aparacie bezpieczeństwa od marca 1946 r., od września 1954 r. szef WUBP w Łodzi, od stycznia 1955 r. kierownik WUdsBP w Łodzi.

[10] Jan Zabawski – w aparacie bezpieczeństwa od czerwca 1946 r., w MBP m.in. szef WUBP we Wrocławiu, dyrektor Departamentu VIII, w KdsBP dyrektor Departamentu V, a od 1 VI 1955 r. Departamentu X.

[11] Józef Czaplicki – w aparacie bezpieczeństwa od września 1944 r., zajmował wiele stanowisk kierowniczych, m.in. w MBP dyrektora Departamentu VII i III, wicedyrektora Departamentu I i VII, w KdsBP p.o. dyrektor, a od 1 II 1956 r. dyrektor Departamentu I.

[12] Józef Kratko – w latach 1944–1946 w MO, od lipca 1946 r. w aparacie bezpieczeństwa, m.in. szef WUBP w Katowicach, dyrektor Departamentu IV i Departamentu Szkolenia, w KdsBP wicedyrektor Departamentu VII.

[c] W dokumencie tu i dalej pisownia Gomółka.

[13] Chodzi o przemówienie Nikity Chruszczowa wygłoszone 11 kwietnia na Wszechzwiązkowej Naradzie Młodych Budowniczych. Sprawy bezpieczeństwa poruszył w nim marginalnie, wzywał jednak do czujności i „udaremniania wszystkich poczynań wrogów” („Kronika” 1956, s. 327).

[14] 13 VII 1955 r. pod zarzutem łamania praworządności zostało aresztowanych pięciu funkcjonariuszy Departamentu X: Józef Dusza, Jerzy Kaskiewicz, Jerzy Kędziora, Jan Misiurski i Jan Kieras. Ich proces toczył się od 27 do 29 grudnia (a więc tuż po procesie Józefa Różańskiego). Wyrok ogłoszono 2 I 1956 r.: Duszę skazano na 5 lat więzienia, Kaskiewicza na 4 lata, Kędziorę na 3, Misiurskiego na 2; tylko Kierasowi wymierzono karę większą niż Różańskiemu – 9 lat więzienia. Na mocy amnestii z kwietnia 1956 r. wszystkie wyroki obniżono, co zostało zakwestionowane przez Sąd Najwyższy. Ponowny proces – tym razem tylko Duszy, Kaskiewicza i Kierasa – odbył się dopiero na początku 1959 r. Duszy i Kaskiewiczowi zasądzono wyższe kary niż w pierwszym procesie (K. Szwagrzyk, Kierownictwo X Departamentu MBP przed sądami PRL [w:] Departament X MBP. Wzorce – struktury – działanie, red. K. Rokicki, Warszawa 2007, s. 253–257). Zresztą Różański także był ponownie sądzony (w 1957 r.) i też dostał wyższy wyrok.

[15] Zgodnie z ordynacją wyborczą kadencja sejmu kończyła się 26 października, a nowe wybory powinny się odbyć przed 27 grudnia.

[16] Edward Osóbka-Morawski – prokomunistyczny działacz PPS, w latach 1944–1948 jeden z przywódców tzw. koncesjonowanej PPS, przewodniczący PKWN, premier Rządu Tymczasowego i TRJN (1945–1947), w 1949 r. został odsunięty na boczny tor (dyrektor Centralnego Zarządu Uzdrowisk).

[17] Zapewne chodzi o artykuł Jerzego Ambroziewicza, Walerego Namiotkiewicza i Jana Olszewskiego Na spotkanie ludziom z AK („Po Prostu” 1956, nr 11).

[18] Zdzisław Goliński był biskupem częstochowskim. Nazwa Stalinogród została użyta zapewne dlatego, że Częstochowa znajdowała się wówczas w województwie stalinogrodzkim.

[19] Edmund Osmańczyk – pochodził z Opolszczyzny, w latach 1932–1939 działacz Polonii w Niemczech, dziennikarz, m.in. korespondent z procesu w Norymberdze, od 1952 r. poseł na sejm.

[d] Poniżej nieczytelny podpis.

[e] Poniżej podpis Tadeusza Fuksa.

[20] Mieczysław Jakubowicz – w aparacie bezpieczeństwa od stycznia 1945 r., w MBP w kilku różnych pionach, od czerwca 1954 r. w Gabinecie Ministra, w KdsBP naczelnik wydziału w Gabinecie Przewodniczącego.

[21] Tadeusz Fuks – w aparacie bezpieczeństwa od kwietnia 1946 r., cały czas w Gabinecie Ministra, w KdsBP sekretarz Gabinetu Przewodniczącego.

Nr 12

1956 październik 6, Warszawa – Protokół odprawy kierownictwa Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego oraz wojewódzkich urzędów do spraw bezpieczeństwa publicznego

Warszawa, dn[ia] 6 października 1956 r.

Ściśle tajne

Egz. nr 4[a]

Protokół

z odprawy kierowniczych pracowników Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

w dniu 6 października w sprawie pracy organów bezpieczeństwa

w związku z wyborami do sejmu

Obecni: członkowie Komitetu, kierownicy wojewódzkich urzędów oraz dyrektorzy departamentów i zaproszeni przedstawiciele KBW i MO.

Przewodniczył tow. Pszczółkowski.

Tow. Alster

Problem wyborów budzi obecnie duży niepokój w organach partyjnych i państwowych. Zjawia się pytanie, czy obecny okres jest dla nas odpowiedni, by stanąć do walki wyborczej. Czy teraz, gdy jest tyle niepokoju i tyle wątpliwości nurtuje szeregi partyjne, możemy rozpocząć i wygrać tak ważny polityczny bój. Tego rodzaju myśli są uzasadnione. Obecna sytuacja partii jest taka, że można się niepokoić, czy podołamy temu wielkiemu zadaniu. Jesteśmy jeszcze nieprzygotowani do wyborów. Ale kierownictwo partii i nasz rząd doszło do wniosku, że odroczenie wyborów nie byłoby wyjściem[1]. Poza tym, jeśliby nawet odroczyć wybory na parę miesięcy, to wydaje się, że sytuacja w ciągu tego czasu i tak nie zmieni się na tyle, by opłacało się dokonać odroczenia. Tak więc trzeba przystąpić do wyborów w wyznaczonym terminie i muszą to być wybory dla nas zwycięskie – inaczej być nie może. Wybory do sejmu muszą stać się dla nas tym elementem dośrodkowym, który spowoduje skupienie i zmobilizowanie całej partii, wszystkich ogniw państwowych i społecznych. Zbliżające się wybory zmuszą organa partyjne i państwowe do szybszego realizowania tych zadań i problemów, które życie przed nami wysuwa. Wybory staną się dla nas potężnym czynnikiem mobilizacyjnym. Kampania wyborcza zmusi wroga do ujawniania się, zmusi go do ujawniania swych planów, zamiarów i prób powrotu do odegrania roli politycznej w kraju. Nadchodzące wybory odbędą się w specyficznej sytuacji, w której wróg myśli, że może mu się udać zdobycie władzy. Powstaje teraz sojusz PSL i kleru. Następuje duże ożywienie kleru próbującego wykorzystać trudną wg nich sytuację wyborczą. Stąd domagania się z ich strony, aby 90% miejsc w sejmie należało do posłów katolickich, ponieważ „społeczeństwo polskie jest w 90% katolickie”[2]. Stąd duże ożywienie starych wodzów PSL-owskich, myślących o zdobyciu obecnie mandatów poselskich i rozpoczęciu walki z nami z trybuny sejmowej.

Myśmy po VII Plenum[3] stracili dużo czasu, poświęcając go niejednokrotnie na sprawy drugorzędne. Trzeba sobie zdać sprawę, że nasz program wyborczy to problemy VII Plenum. Innego programu nie będzie. Chodzi teraz o to, jak my te zadania postawione przez VII Plenum realizujemy. Trzeba stwierdzić, że nasze organa partyjne i państwowe straciły dużo drogocennego czasu w okresie po VII Plenum, zamiast bezzwłocznie przystąpić do realizacji postawionych problemów i zadań. Utrudnia nam to sytuację wyborczą i teraz trzeba ten stracony czas odrobić. Opóźniamy się z nowymi problemami zarządzania zakładami, z demokratyzacją naszego życia gospodarczego. Nie będziemy tu kopiować wzorów jugosłowiańskich, lecz musimy tworzyć nasze formy odpowiadające naszym warunkom i potrzebom. Nie daliśmy też odporu prasowej fali burżuazyjno-liberalnych tendencji i to ciąży teraz na naszym życiu politycznym. Nie oświetlaliśmy dotychczas błędności tych tendencji. Nie przeciwstawiliśmy się próbom podważania naszego ustroju. Sytuacja obecna jest niewątpliwie trudna. Obecnie musimy regulować zaległości wobec klasy robotniczej, jakie zebrały się w poprzednim okresie. Narastająca fala żądań spowodowała dwukrotne przekroczenie funduszu na podwyższenie stopy życiowej w stosunku do pierwotnie planowanego. Fundusz ten, który wynosi już 10 mld złotych, bardzo nadszarpnął konto 1957 r. Teraz trzeba myśleć, jak wyglądać będzie sprawa pokrycia towarowego na tę sumę. Korzystnie składa się, że nasze zakłady środków konsumpcji wykonują plany produkcyjne, a w rolnictwie mamy w tym roku urodzaj. Pomocy towarowej udzieliła nam też Czechosłowacja i NRD. Dzięki temu wszystkiemu w najbliższych miesiącach nie będziemy mieć trudności towarowych, lecz sumy 10 mld nie możemy teraz przekroczyć.

W sprawie systemu wyborów były dwa warianty, tj. okręgów jednomandatowych i okręgów wielomandatowych. System jednomandatowy ma te złe strony, że oznacza mechaniczne dzielenie kraju na okręgi, odbiera wyborcy możność wyboru spośród kilku kandydatów oraz pogłębia niebezpieczeństwo bojkotu w tych okręgach, na których jedynym kandydatem będzie przedstawiciel partii. A jest sporo pretensji do naszej partii. Oczywiście można by sprawę postawić w ten sposób, że o jeden mandat ubiegałoby się trzech kandydatów partii, ale stwarza to dodatkowe niebezpieczeństwo polegające na tym, że chwaląc jednego, siłą rzeczy jednocześnie gani się drugiego. Taka sytuacja sprzyjałaby rozbijaniu, a nie cementowaniu jedności szeregów partyjnych. Z tych względów podjęta została decyzja wprowadzenia wielomandatowych okręgów wyborczych, z tym że będą to okręgi mniejsze i będzie ich więcej niż dawniej. Z okręgu przewiduje się 3–5 mandatów, a ilość wystawionych kandydatów na posłów będzie o połowę większa niż ilość mandatów. Tak więc wyborca będzie miał prawo wyboru np. 5 posłów spośród 8 kandydatów. Trzeba będzie przy tym zgodzić się na wejście do sejmu dużo większej liczby bezpartyjnych, niż to ma miejsce w obecnym sejmie[4]. Kandydatów na posłów trzeba będzie dobrać spośród ludzi, którzy mają wpływy w terenie. Instytucji zastępców posłów nie przewiduje się. W razie śmierci, ustąpienia lub odwołania posła do sejmu wejdzie następny kandydat, który w czasie wyborów uzyskał co najmniej 50% głosów, a jeżeli takiego nie będzie, w danym okręgu odbędą się nowe wybory.

Takie wybory będą miały znaczenie sondy nastrojów w czasie trwania kadencji sejmowej. W nadchodzących wyborach należy się też liczyć ze spadkiem frekwencji wyborczej. Uzyskanie obecnie pełnej, prawie 100% frekwencji wyborców nie jest raczej w pełni prawdopodobne. Należy chyba bardziej liczyć na 75–80% frekwencję wyborców, ale będą to niewątpliwie ludzie, którzy z przekonania pójdą do urn wyborczych. Jest też projekt wprowadzenia listy państwowej, która objęłaby około 10% mandatów. Z listy tej weszliby do sejmu działacze państwowi niezwiązani szczególnie z jakimś terenem. W razie kandydowania przez nich z okręgów zachodzi obawa, że przeciwko nim mobilizowałyby się wszystkie głosy negatywne. Chodzi tu o wicepremierów, członków Rady Państwa, a więc nie tylko PZPR-owców. Słabą stroną listy państwowej jest to, że kandydaci z tej listy nie są wybierani przez okręg i nie mogą być odwoływani. Teraz mogą się pojawić głosy prasy, że ludzie ci boją się kandydować normalnie z okręgów[5].

W obecnym okresie jest wiele apetytów na wystawianie innych list wyborczych, poza listą Frontu Narodowego[6]. Ale inne listy nie będą dopuszczone. Mógłby ktoś np. zaproponować listę rzemieślników, ale powstałoby wówczas pytanie, dlaczego rzemieślnicy nie mogą wejść w skład Frontu Narodowego. Należy zaznaczyć, że bardzo zmniejszy się ilość posłów spośród ministrów i wiceministrów. Nie wszyscy też sekretarze KW muszą być posłami. Chodzi o to, że kandydować powinni ludzie rzeczywiście znani w terenie. Odnośnie [do] ministrów należy wziąć pod uwagę, że bardzo trudno im wykonywać jednocześnie obowiązki ministrów i posłów. Mówiąc o charakterze przyszłego sejmu, należy też od razu stwierdzić, że nie będzie to sejm odpowiadający marzeniom pos[ła] [Juliana] Hochfelda[7].

W czasie kampanii wyborczej należy się poważnie liczyć z próbami szkalowania naszych kandydatów do sejmu.

W kołach ZSL toczą się dzisiaj dyskusje, czy do sejmu powinni wysuwać działaczy ostatniego dwunastolecia, czy też starszych działaczy ludowych. My wypowiadamy się za nowymi, ale nie wyłącznie. Do sejmu mogą wejść również starzy działacze, o ile są naszymi sojusznikami, a nie wrogami. Nam chodzi o to, aby w sejmie znaleźli się rzeczywiście posłowie, a nie „potakiwacze”.

Najbliższe plenum KC PZPR odbędzie się za 7–10 dni[8]. To plenum zajmie się sprawą programu wyborczego i ordynacji wyborczej. Na tym plenum załatwiona też będzie sprawa włączenia tow. Gomułki[b] do KC i do roboty wyborczej[9]. Ciężki okres przedwyborczy wymaga zwarcia szeregów partyjnych, będącego warunkiem ofensywności partii. W obecnym okresie przedwyborczym należy też zdać sobie sprawę z nauk, jakich dostarczył nam Poznań. Wczoraj rozpoczął się trzeci proces. Po nim nastąpi przerwa i dalsze procesy, które, choć jawne, będą odbywać się „w tonie przyciszonym”. Jest bowiem przewidzianych jeszcze dużo procesów, a to nam w wyborach nie pomoże[10]. Ze słabszych procesów w ogóle zrezygnujemy. Na procesach tych zwraca uwagę bezczelne zachowanie się korespondentów i przedstawicieli placówek państw kapitalistycznych. Adwokaci dokładnie ich o wszystkim informują i pomagają im. Jest wiadomość, jeszcze niesprawdzona całkowicie, że jeden z sędziów spotkał się wczoraj, a więc przed wydaniem wyroku, z dwoma przedstawicielami ambasady amerykańskiej i angielskiej i odbył z nimi 1,5-godzinną rozmowę w kawiarni. Trzeba stwierdzić, że ze strony obrony wszystko jest tam zgrane i nastawione na oddziaływanie na opinię publiczną, a z naszej strony nie ma tak dobrego przygotowania procesów. Obecnie USA chcą zaprosić m.in. naszych przedstawicieli na ich wybory, oczywiście na warunkach wzajemności. Doświadczenie z zachowania się przedstawicieli placówek dyplomatycznych i agencji prasowych USA i Anglii na procesach poznańskich wyraźnie wskazuje, że nie możemy się na to zgodzić.

W pracy organów bezpieczeństwa uwidacznia się niejednokrotnie brak zorientowania, brak wyczucia, w jakich sprawach organa te powinny wkraczać. Chodzi tu o sprawy, w których obowiązani jesteśmy wkraczać albo bezpośrednio jako organa bezpieczeństwa, albo też dobijać się tego, aby prokuratura była rzeczywiście prokuraturą, dobijać się w instytucjach partyjnych załatwiania spraw, nad którymi nie można przejść do porządku. Wielka walka polityczna, jaką jest zbliżająca się kampania wyborcza, wymaga od nas skupienia wszystkich sił i wykorzystania wszystkich możliwości.

Tow. Brystygier

Zadania stojące przed organami bezpieczeństwa w okresie kampanii wyborczej należy podzielić na dwa działy: 1) zadania dla aparatu bezpieczeństwa, wykonywane nieraz wspólnie z innymi organami państwowymi. Tu odpowiedzialność za ich wykonanie obarcza nas, 2) zadania polityczne, w których organa bezpieczeństwa mają swój udział, chociaż nie my jesteśmy tu organizatorami.

Omawiając stan bezpieczeństwa w kraju, należy rozpocząć od zagadnień walki z bandytyzmem. Z tej racji, że chociaż nie jest to najpowszechniejszą formą wrogiej działalności, ale jest najbardziej drastyczną. Drugim zagadnieniem będą nowe zjawiska: demonstracje i zbiegowiska uliczne oraz chuligańskie wystąpienia zbiorowe. Środkami właściwymi pracy organów bezpieczeństwa nie można oczywiście usunąć źródeł społecznych tych zjawisk, ale można przeciwdziałać ich rozrastaniu się. Wreszcie trzecie zagadnienie to walka z wrogą propagandą w postaci nielegalnych druków, anonimów itp.

W sprawie bandytyzmu myśmy przed tym stwierdzili, że stare bandy zostały już rozbite, że dalsza walka z bandytyzmem powinna należeć do MO, ponieważ chodzi tu o bandytyzm pospolity. Ale obecnie, na tle wzrostu aktywności politycznej wśród wrogich elementów, wszelki bandytyzm zaczyna nabierać charakteru politycznego, rabunek łączy się z terrorem i walka z bandytyzmem staje się naszą sprawą. Mamy wzrost napadów bandyckich w szeregu województw, jak białostockie, kieleckie, zielonogórskie, lubelskie i inne. Zwiększyła się poważnie liczebność band. Kiedy uprzednio mieliśmy do czynienia z bandami 2–3-osobowymi, to obecnie występują bandy 6–10-osobowe, np. banda „Ryby”[11] zyskała szereg nowych członków. Nowym momentem jest też jawny publiczny charakter wyczynów bandyckich, dokonywanych nieraz na oczach większej ilości sterroryzowanych ludzi. Ostatnio miała miejsce seria napadów na pograniczu województwa warszawskiego, w których bandyci, udając się kolejno do GRN, poczty, GS, zrywali portrety przywódców państwowych, rozwieszali wrogie ulotki oraz dokonywali rabunku, zaznaczając, iż zabierają tylko pieniądze państwowe. Duży udział w napadach biorą recydywiści wypuszczeni z więzień na podstawie amnestii.

Zbiegowisko i demonstracje wywołane są nieraz przez ludzi przypadkowych, nieraz przez elementy chuligańskie, a nawet prowokatorów. Ale ważne jest to, że z powodu jakiegoś drobnego nawet incydentu łatwo powstaje od razu tysiączne zbiegowisko, którego agresywność zaczyna szybko narastać. Przedwczoraj studenci we Wrocławiu wyszli wieczorem z pochodniami przed WRN i urządzili tam demonstrację, krzycząc, że w domach akademickich często psuje się światło i „bić tych, co nie dają światła”[12]. Dawniej chuligani występowali po 2–3, a teraz mamy do czynienia z całymi szajkami. Groźnym sygnałem są wypadki w Pleszewie[13]. Incydent powstały w domu poprawczym rozszerzył się od razu na całe miasto i trzeba było użyć wojska dla stłumienia awantur wychowanków tego domu. Trzeba zwrócić uwagę na łatwość powstawania nastrojów antyradzieckich i antysemickich. Charakterystycznym przykładem jest przedstawienie łódzkiego teatru „Święto[c] Winkelrida”, na którym publiczność szybko zorientowała się, o kogo rzeczywiście chodzi, gdy wyśmiewa się na scenie przyjaźń z Portugalią, i odpowiedziała od razu oklaskami[14]. Występuje też rozbudzenie nacjonalizmu polskiego, skierowanego przeciw zamieszkałym w Polsce Ukraińcom, autochtonom, jak też ożywianie nacjonalizmu tych ostatnich. Groźnym sygnałem rozbudzania nastrojów antysemickich są wypadki w Wałbrzychu[15]. Ze strony kleru szeroko występuje rozpalanie religianctwa, szczucie przeciw Polsce Ludowej, wyrażające się nawet w organizowaniu strajków szkolnych[16].

W urzędach naszych daje się zauważyć uspokojenie tym, że zjawisko bandytyzmu jakoby wygasło. W tym ma swe źródło spadek wykrywalności sprawców napadów bandyckich. Szczególny niepokój budzi ospałość, brak natychmiastowej reakcji na napady. Szczególnie drastyczne są przykłady braku benzyny w chwili, gdy trzeba rozpocząć pościg, psucia się samochodów i inne tego rodzaju przeszkody, powodujące opóźnianie pościgu nieraz o wiele godzin, a które to przeszkody mogą być przecież na czas usunięte, o ile będzie stała dbałość o te sprawy. Występują też trudności w uzyskaniu szybkich połączeń telefonicznych tam, gdzie nie ma [aparatów] w[ysokiej] cz[ęstotliwości]. Nieraz wyczekuje się połączenia telefonicznego według kolejki zamówionych rozmów, przy czym towarzysze usiłują się tłumaczyć, że wydatki na błyskawiczne rozmowy na hasło nie są zatwierdzane. Wszystko to powoduje, że pościg za bandą prawie zawsze opóźnia się i maleją widoki na jego skuteczność. W Pleszewie trwało bardzo długo, nim ściągnięto większe siły mogące zabezpieczyć spokój w mieście. Teraz w okresie wyborów szybkość reakcji ze strony organów bezpieczeństwa na wszelkie wrogie wystąpienia musi być natychmiastowa. Uwidacznia się też naszą słabość w pracy przy zapobieganiu napadom. Występuje brak odpowiedzialności i inicjatywy w walce z bandytyzmem. Przyczyn tego stanu rzeczy należy szukać również w zastraszaniu organów MO złą, niesprawiedliwą oceną ich pracy i „przegięciami praworządności” w stosunku do milicjantów. Ale te nastroje trzeba przełamać. Rażący jest też liberalizm prokuratury, którego przykładem jest wypuszczenie z aresztu przez prokuratora dwóch schwytanych bandytów, którzy udawali umysłowo chorych. Po wydostaniu się na wolność bandyci ci dokonali kilku morderstw i dopiero znacznie później nakładem wielkich wysiłków ujęto ich powtórnie.

Organa bezpieczeństwa muszą się przygotować do wypełniania takich zadań, jak zabezpieczenie kandydatów na posłów i aktywu przed terrorem i innymi wrogimi wystąpieniami, zabezpieczenie wieców wyborczych, lokali itp. Duże są nasze zadania w zakresie pomocy dla MO przy rozpraszaniu zbiegowisk, a szczególnie w dziedzinie profilaktyki. W zakresie walki z wrogimi ulotkami i anonimami szczególne zadania stają przed nami w okresie wyborczym. Należy się nawet liczyć z próbami puszczania falsyfikatów ulotek Frontu Narodowego w celach prowokacyjnych. Rozpocznie się też kampania oszczerstw i szkalowania naszych kandydatów. Dzisiaj ograniczamy się niejednokrotnie jedynie do zbierania ulotek, a nie walczymy z ich autorami. Wzrost skuteczności[d] naszej walki w tej dziedzinie zależy od odpowiedniego rozwoju specjalizacji tej dziedziny pracy, jaką jest walka z wrogą pisaną propagandą.

W dziedzinie walki z wrogimi politycznymi środowiskami musi przede wszystkim nastąpić odpór polityczny ze strony partii. Obecna sytuacja sprzyja aktywizowaniu się tych środowisk i przechodzeniu na ich stronę elementów chwiejnych, zdezorientowanych i rozczarowanych. Aktywizacja następuje przede wszystkim nie w grupach skrajnie faszystowskich, te czekają zaczajone, wiedząc, że ich czas jeszcze nie nadszedł, lecz wśród żywiołów liberalno-burżuazyjnych, które dawniej szukały dla siebie miejsca w systemie dyktatury proletariatu, a dzisiaj aktywizują się w kierunku zmierzającym do koncepcji burżuazyjnych.

Następuje duże ożywienie wśród elementów PSL-owskich na wsi, które szermując demagogicznymi hasłami przeciwko spółdzielczości produkcyjnej i obowiązkowym dostawom, chcą sobie pozyskać chłopów w zbliżających się wyborach. Aktywizacja b[yłych] członków PSL wskazuje, jak pilną sprawą jest umiejętność dostrzegania złożoności tych zjawisk, bo jeśli stary PSL-owiec przychodzi do nas, aby pracować – no to dobrze, ale niedobrze, jeśli przychodzi z myślą, aby przechwycić władzę. Jak szkodliwe są niegdyś popełnione błędy w dziedzinie stosunków z ludowcami, widać z niedawnego incydentu w Wadowicach. Na zebranie ZSL przybył tam sekretarz KP [PZPR], którego zebrani wyprosili i który musiał opuścić salę.

W kołach b[yłego] aktywu PPS-owskiego słychać dyskusje, czy nie czas na reaktywowanie PPS, na stworzenie dawnej PPS. Inni na to nie idą, ale mówią, że byli członkowie PPS powinni dominować w PZPR i przekształcić ją w[e] partię typu socjaldemokratycznego. Aktywizacja ośrodków PPS-owskich przejawia się m[iędzy] innymi w zachowaniu Osóbki-Morawskiego (sprawa rzekomo udzielonego przezeń wywiadu dla prasy angielskiej) i rozmów na temat strajków demonstracyjnych i politycznych, jeśli ordynacja nie okazałaby się zgodna z życzeniem tych kół b[yłych] członków PPS.

Przyjrzyjmy się środowiskom AK-owskim – przy czym miejmy tu na uwadze szkodliwość wszelkiego generalizowania, o czym przekonaliśmy się w okresie ubiegłym na przykładzie naszego stosunku do inteligencji. Ogólny kierunek jest tu wyraźnie reakcyjny – koła te prowadzą przecież walkę o rehabilitację reakcyjnej ideologii, [Jan] Rzepecki[17] np. żąda rewizji przeszłości z pozycji antypartyjnej, antyradzieckiej i liberalno-burżuazyjnej.

Podobny obraz aktywizacji widoczny jest wśród kleru. Sytuację ilustrują próby powrotu podjęte przez biskupów [Stanisława] Adamskiego i [Juliusza] Bieńka[18], którzy chyłkiem w nocy wrócili do swoich pałaców i na rano już msze zamówili. Szczęśliwie szybka decyzja i natychmiastowe usunięcie obydwu zapobiegło powrotom innych i rozpasaniu religianctwa.

W tej sytuacji musimy być czynnikiem sygnalizującym o zamierzeniach wrogich środowisk, o zamiarach tych, którzy zwalczają platformę wyborczą naszej partii i rządu. Teraz nie jesteśmy w stanie określić – i nie stoi dziś na porządku dziennym – jak organa bezpieczeństwa mogłyby reagować.

Co mówi obecnie wróg na temat wyborów? Wróg mówi przede wszystkim o bojkocie wyborów. Mniej popularne jest hasło wyborów pod kontrolą ONZ. W konwentyklach działaczy WRN [i] PSL omawiana jest idea własnych list wyborczych, popartych 100–150 podpisami. I w związku z tym trzeba być czujnym, bo nas zwykle zaskakują te akcje podpisowe. Może być w okresie wyborczym sabotaż dostaw obowiązkowych, może być kampania terroru, jak też oszczerstw i anonimów przeciwko aktywistom wyborczym i kandydatom na posłów, ale w tych ostatnich trzeba się uważnie przyglądać, czy te oszczerstwa i anonimy nie są wyrazem specyficznie wyrażanej krytyki tych osób.

W odróżnieniu od poprzednich akcji wyborczych z dala będziemy od spraw typowania mężów zaufania, członków komisji wyborczych itp., ale i tu nie możemy zupełnie stać na uboczu – trzeba tu, abyśmy sygnalizowali instancjom partyjnym i komisjom wyborczym, jeśli coś wiemy o członkach komisji, a nawet o kandydatach na posłów.

Poruszyć jeszcze należy sprawę agentury, choć sprawa ta nie stoi na porządku dziennym dzisiejszej odprawy. Winniśmy zdawać sobie sprawę, że w nadchodzącym okresie możemy mieć dalsze trudności w pracy z siecią. W środowiskach bandyckich posługujemy się agenturą w sposób zbyt mało ruchliwy. Trzeba również innego klimatu, innego stylu pracy z agenturą sondującą nastroje polityczne. Stosowana ongiś przez pracownika operacyjnego w rozmowie z agentem metoda oparta o aluzję „my wszystko o was wiemy” nie zawsze jest teraz jeszcze dobra. Jeśli chcemy uzyskać pomoc od człowieka, nie możemy mu dawać do zrozumienia, że „wszystko o nim wiemy”, „zamordyzm” nie da tu rezultatów.

W dyskusji zabierało głos 5 kierowników wojewódzkich urzędów.

Tow. [Włodzimierz] Zwierchanowski[19] (WU[dsBP] w Rzeszowie)

Po wypadkach poznańskich nastąpiło na terenie województwa nasilenie bandytyzmu, przy czym charakterystyczne jest, że poza jednym ukrywającym się bandytą wszyscy inni do czasu ich rozpoznania żyli na jawnej stopie i pracowali.

Wroga propaganda w postaci ulotek charakteryzuje się tym, że treść ich nawiązuje do aktualnych wydarzeń politycznych, przede wszystkim do wypadków w Poznaniu. Zmieniają się też formy kolportażu, np. wkładanie ulotek do odchodzących pociągów, puszczanie ulotek w butelkach po rzekach. Obecnie natrafiono już na ślad jednego ze sprawców.

Tow. Zwierchanowski zwraca też uwagę na dużą aktywizację wrogich elementów wśród kleru oraz elementów PSL-owskich, operujących demagogicznymi hasłami.

Tow. [Artur] Mickiewicz[20] (WU[dsBP] w Lublinie)

Wyraźnie występuje wzrost bandytyzmu, wystąpień chuligańskich i kradzieży. Nie ma jednak spadku wykrywalności sprawców, lecz przeciwnie – wzrost. Charakterystycznym momentem jest to, że poza dwoma ukrywającymi się kadrowymi bandytami, którzy obecnie aktywnie nie działają, we wszystkich innych wypadkach na terenie ich województwa mamy do czynienia z nowo powstałymi bandami.

Notuje się wzrost ilości ulotek i anonimów zastraszających, szczególnie po wypadkach poznańskich. W bieżącym roku ulotek krajowych jest dwa razy więcej niż w roku ubiegłym. Treść ich jest przede wszystkim antyradziecka i antysemicka.

Stwierdzając aktywizację wrogich środowisk, tow. Mickiewicz podał, że urząd nie ma jeszcze danych o ich konkretnych zamiarach. Wygląda na to, że czekają oni ze sprecyzowaniem swych planów aż do ogłoszenia ordynacji wyborczej.

Na terenie województwa występuje duży wzrost wystąpień chuligańskich przy wzrastającej bierności ze strony MO. Przyczyna tego stanu leży przede wszystkim w bardzo liberalnym stosunku prokuratury i sądów do tych przestępstw. Prokuratura odmawia sankcji na areszt. Terminy rozpraw przeciwko chuliganom są wielokrotnie odkładane, sprawy przeciągają się, a wreszcie zapadają bardzo małe wyroki. Natomiast reakcja na wszelkie niewłaściwości w postępowaniu milicjantów jest szybka i bardzo ostra. Niedawno w Lublinie toczył się proces przeciwko jednemu komisariatowi MO, w którym oskarżonymi byli kierownik komisariatu i milicjanci, a oskarżycielami dwóch znanych chuliganów, którzy skarżyli się na rzekomo niewłaściwe obchodzenie się z nimi ze strony milicji. Mimo wielu perswazji prokuratura nie chciała spraw umorzyć. Uczynił to dopiero sąd, przy czym sędzia zwrócił uwagę prokuratorowi na niesłuszność i bezzasadność kierowania takiej sprawy do sądu. W tych warunkach oczywiste jest, że MO nie może skutecznie walczyć z przestępczością.

Tow. [Bolesław] Krzywiński[21] (WU[dsBP] Białystok)

Na przykładzie pościgu za bandą „Ryby” tow. Krzywiński opisuje trudności, jakie napotykają obecnie organa bezpieczeństwa w walce z bandytyzmem. Stwierdzając brak przygotowania do prowadzenia tej walki ze strony urzędów bezpieczeństwa i MO oraz biurokratyczny system utrudniający uruchomienie oddziałów KBW, wskazuje jednocześnie na takie trudności, jak nieliczenie się pracowników poczty z potrzebą udzielania pilnych połączeń telefonicznych organom bezpieczeństwa oraz niepociąganie do odpowiedzialności ludzi, którzy nie meldują o napotkaniu bandytów, a nawet nie czynią najmniejszego wysiłku, by przeszkodzić bandzie w rabowaniu pieniędzy państwowych. Wyraża się to np. w oddawaniu bandytom odpowiednich kluczy do szaf na pierwsze ich wezwanie, mimo iż mogliby oświadczyć, iż np. znajdują się one u innych osób. Powoduje to, że bandyci występują częstokroć zupełnie jawnie, dokonując rabunku na oczach wielu ludzi, prowadzą wrogą propagandę, zaznaczając, iż zabierają wyłącznie pieniądze państwowe. Tow. Krzywiński wskazuje, że taką bandę jak „Ryby” można ująć wyłącznie przy uruchomieniu KBW.

Wśród funkcjonariuszy brak aktywności i ofensywności w walce z wrogiem, co wynika z dużej dezorientacji co do zadań organów bezpieczeństwa. Częstokroć praca kończy się na zbieraniu doniesień i odkładaniu ich do teczek. Brak odporu ze strony partii wobec wrogich nieraz wystąpień politycznych powoduje, że aparat nasz demoralizuje się. A tymczasem kułak podnosi głowę, obszarnik wraca do swego dawnego majątku, domagając się jego zwrotu. Teraz trzeba przystąpić szybko do realizacji linii partii w terenie i od tego, jak szybko do tego przystąpimy, jak szybko damy polityczny odpór wrogowi, zależy również zmobilizowanie aparatu bezpieczeństwa w związku z akcją wyborczą. Nasz funkcjonariusz musi mieć możność twardego oparcia się o ideologię naszej partii, aby móc walczyć z wrogiem, który twierdzi, że władza obecnie boi się i odstępuje. W związku z czekającą nas pracą w okresie wyborów trzeba koniecznie sprecyzować nasze zadania wśród wrogich środowisk. Trzeba nam dać prawo werbowania wśród tych środowisk.

Trzeba też pomyśleć, jak nasz aparat będzie mógł działać w warunkach ostrej zimy. Zaopatrzenie obecne jest niewystarczające. Również odnośnie [do] środków lokomocji wytwarza się sytuacja, że bandyta posiada często motocykl, a nasz pracownik musi go ścigać na rowerze.

Tow. [Stanisław] Wałach[22] (WU[dsBP] Kielce)

Po amnestii i wypadkach poznańskich ilość napadów gwałtownie wzrosła. Szerzeniu się bandytyzmu sprzyja też postawa ludności, np. przy napadzie na GS obecni tam ludzie i personel dają się bardzo łatwo sterroryzować, nie widać nawet najmniejszych prób nie tylko przeciwstawienia się bandytom, lecz chociażby utrudnienia im rabunku poprzez bierny opór. Świadczy to o złym stosunku ludzi do mienia społecznego. Za to niewłaściwe postępowanie nie wyciąga się jednak w stosunku do winnych żadnych konsekwencji.

Zasadniczym problemem nie jest jednak bandytyzm, choć wzrósł on znacznie. Główne niebezpieczeństwo polega na braku rozpracowania wrogich grup, braku naszego rozeznania wśród figurantów rozpracowań.

Tow. Wałach stwierdza następnie duże rozwydrzenie wśród elementów chuligańskich oraz poważny wzrost ilości zagranicznych ulotek zrzuconych na balonach. Organa bezpieczeństwa wykryły wielu kolporterów tych ulotek, prokuratura nie daje jednak sankcji na zastosowanie wobec nich aresztu.

Tow. [Bolesław] Galczewski[23] (WU[dsBP] Zielona Góra)

Dla scharakteryzowania nastrojów wśród kleru tow. Galczewski przytacza słowa [[f]] ordynariusza gorzowskiego[24]: „atakować, bo teraz oni są w rozsypce, skłóceni. Oni później opamiętają się, ale co zdobędziemy, tego już nam nie odbiorą”. Tow. Galczewski przytacza następnie przykłady wrogiej działalności kleru, zwracając uwagę, że inspirowane przez księży petycje o przywrócenie nauki religii są nieraz redagowane i podpisywane przez członków partii, wobec których nie wyciąga się żadnych konsekwencji.

Liberalizm prokuratury i sądów sprzyja szerzeniu się przestępczości. Za jawne podburzanie do wystąpień antypaństwowych sądy dają wyroki i 1 miesiąca aresztu. Prokurator odmówił sankcji na aresztowanie 18-letniej dziewczyny, która 2 dni po wypadkach poznańskich rozrzucała ulotki nawołujące do „powtórzenia Poznania” na ich terenie. Prokurator nazwał przy tym postępowanie wymienionej „dziecinadą”. Prokurator odmówił również aresztowania kobiety, u której znaleziono 2 pistolety i podrobioną legitymację [aparatu] bezpieczeństwa na nazwisko jej męża, którego miejsce pobytu nie jest znane. Prokurator odmowę swą uzasadniał osobistą opinią, iż nie jest ona normalna umysłowo. Dopiero interwencja w Komitecie [Wojewódzkim PZPR], który z kolei zwrócił się do Generalnej Prokuratury, zmusiła prokuratora do wydania sankcji. Przeprowadzone następnie badanie lekarskie nie wykazało u wymienionej choroby umysłowej. Były nawet próby zastraszania naczelnika Wydziału Śledczego WU[dsBP] przez prokuratora, który namawiał go do niesłuchania poleceń kierownika urzędu. Wytwarza się taka sytuacja, że organa bezpieczeństwa muszą toczyć walkę z przestępczością wbrew prokuraturze.

W końcu tow. Galczewski wskazał na zadania aparatu woj. zielonogórskiego w walce z przestępcami, którzy udają się na teren tego województwa celem przekroczenia granicy państwowej.

Podsumowania dyskusji dokonał tow. Pszczółkowski.

Wszyscy chcemy – oświadczył tow. Pszczółkowski – żeby partia i rząd szybciej i operatywniej rozwiązywały różne zagadnienia. To pragnienie i nam nie jest obce. Ale trzeba też umieć odpowiadać na niecierpliwość i zwalczać fałszywą opinię, jakoby po VII Plenum nic się nie robi dla realizacji zadań przez to plenum postawionych. Załatwiono podstawową sprawę dalszego podwyższania stopy życiowej i likwidacji wielu błędów i wypaczeń z lat poprzednich. Czasem poszliśmy zbyt śmiało naprzód, np. zamiast zapowiedzianych 5 mld złotych podwyżki doszliśmy już do 10 mld. Mamy więc z czym przyjść do klasy robotniczej w okresie kampanii wyborczej, a jednocześnie klasa robotnicza musi teraz tak pracować, by zwiększona masa towarowa odpowiadała podwyżce płac.

Musimy przystąpić do energicznego zwalczania demagogicznych wystąpień elementów PSL-owskich. W bieżącym roku wieś otrzymała 5 mld złotych więcej za dostarczone produkty rolne niż w roku ubiegłym. Chłopi mają zagwarantowane wysokie, opłacalne ceny na produkty rolne w ciągu całego roku. W jakim to ustroju chłop może realizować cały urodzaj od razu po zbiorach po wysokich cenach? Przy takich sprzyjających rozwojowi produkcji rolnej warunkach nasze państwo idzie jeszcze dalej – znosi obowiązkowe dostawy mleka. Demagogiczne wystąpienia PSL-owców zmierzają jedynie do katastrofy gospodarczej, która swą siłą dotknęłaby również i wieś.

Trzeba stawiać wymagania sobie samym i stawiać wymagania wyższym instancjom. Nie wolno jednak nie widzieć przy tym tego wszystkiego, co zrobiono już po VII Plenum. Trzeba też rozumieć, że naprawa wszystkich błędów minionych 12 lat nie da się załatwić jakimś jednym dekretem, na to trzeba całego procesu likwidacji wypaczeń. Walcząc stale o poprawę w naszym życiu gospodarczym i politycznym, nie możemy jednocześnie pozwolić na opluwanie naszych zdobyczy, a przede wszystkim nie wolno nam samym tracić wiary w nasze siły. Będą teraz podjęte kroki dla ukrócenia działalności tych, którzy szkalują i opluwają nasz dorobek i naszą walkę o socjalizm, chociaż sami występują jakoby w imię socjalizmu.

(Obecnie zaczyna przeważać opinia, aby listy państwowej nie było i aby działacze państwowi kandydowali z okręgów. Nie należy więc wspominać o żadnej liście państwowej).

Omawiając zagadnienie bandytyzmu, tow. Pszczółkowski wskazał, że główny sens wzrostu bandytyzmu to rozzuchwalenie wrogich elementów i poczucie przez nich słabości władzy. W okresie przedwyborczym wszelki bandytyzm niezależnie od swego politycznego oblicza posiada znaczenie polityczne o tyle, że wskazuje przy rozrastaniu się na słabość władzy ludowej, a przy zaniku bandytyzmu na siłę tej władzy. Dlatego zadaniem organów bezpieczeństwa, razem z organami MO, jest szybka likwidacja bandytyzmu w naszym kraju.

W sprawie walki z masowymi wystąpieniami połączonymi z incydentami chuligańskimi należy zdawać sobie sprawę, że występują tu elementy polityczne. Wszelkie wystąpienia chuligańskie ułatwiają działalność wrogich elementów w kampanii wyborczej. Szybkiej i energicznej interwencji wymagają wypadki złej postawy prokuratorów, liberalizmu sądów i niewłaściwego stosunku do Milicji Obywatelskiej, paraliżującego jej działalność. Kierownicy urzędów muszą przystąpić do oceny sytuacji na swoim terenie i wraz z instancjami partyjnymi walczyć o podniesienie autorytetu władzy ludowej. Komitet ze swej strony prowadzić będzie rozmowy w centralnych organach o właściwe ustawienie organów władzy do walki z przypadkami anarchii i samowoli. O wszelkich faktach nieprawidłowego reagowania ze strony prokuratury, sądownictwa i MO należy natychmiast meldować do Komitetu, aby sprawy te można było stawiać na szczeblu centralnym.

Najistotniejszą dla nas sprawą jest określenie, jaka powinna być nasza rola polityczna w okresie wyborów. Dziś nie możemy jeszcze dać wam jakichś doskonałych instrumentów umożliwiających każdorazowe określenie naszych zadań. Organa bezpieczeństwa winny pomóc władzom partyjnym w rozeznaniu sytuacji politycznej. W tym zakresie wynikające stąd zadania byłyby sprzeczne z dotychczas wydanymi instrukcjami, to [jednak] w tych zagadnieniach instrukcje te mogą być przekroczone. Można więc i należy nastawiać agenturę na rozeznanie sytuacji i zamiarów środowisk. Nie może to jednak oznaczać rozpracowania tych środowisk. Celem naszym jest udzielenie pomocy partii. Na przykład jeśli stary działacz PSL-owski stara się o zdobycie mandatu poselskiego, naszym zadaniem jest informowanie partii o jego zamierzeniach i działalności. Należy zaznaczyć, że również okręgi wielomandatowe nie zabezpieczają nas przed ewentualnością bojkotu wyborów. Można się też spodziewać agitacji za skreślaniem czołowych przedstawicieli partii. Najtrudniej jest określić [g]granicę naszej [po]mocy w postaci informowania partii, a naszym bezpośrednim wkraczaniem jako organów bezpieczeństwa[g]. Niewątpliwie organa nasze mają obowiązek wkraczania wszędzie tam, gdzie jest przestępstwo, gdzie łamie się ustawy. Ale dopiero bieżąca praktyka pozwoli nam na dokładne zorientowanie się w tej mierze. Kierownicy urzędów winni stale nadsyłać informacje ze swego terenu do Komitetu. Na tej podstawie będzie opracowywana i rozsyłana do urzędów centralna „Informacja” o metodach i zamiarach wroga.

Tow. Pszczółkowski, mówiąc o rozeznaniu sytuacji politycznej w podejrzanych środowiskach, wskazuje, że nie można widzieć tych środowisk niezmienionych w ciągu 12 lat. W zajściach poznańskich udział brała przede wszystkim młodzież, a nie ludzie wywodzący się ze starych środowisk. Awantury potrafią wywołać synowie robotników. I dlatego w tych zagadnieniach wymagana jest pełna wszechstronność.

Nie ulega też wątpliwości, że kler, który obecnie koncentruje swe wysiłki na najłatwiejszym dla nich odcinku walki o wprowadzenie religii w szkołach, włączy się już wkrótce do akcji wyborczej. I tutaj konieczne jest okazanie wobec wrogich wystąpień kleru siły władzy ludowej. Rozzuchwalenie kleru będzie wzrastać wtedy, gdy my okażemy naszą słabość i niezdecydowanie. Na tym odcinku trzeba działać ze szczególnym spokojem i rozwagą, ale jednocześnie z całą stanowczością, w oparciu o odpowiednie ustawy.

W miarę zbliżania się terminu wyborów wzrastać będzie bojowość partii. Nie może się zakraść do naszych szeregów cień niepokoju lub niewiary w nasze siły. Sytuacja wymaga zwartości i bojowości aparatu bezpieczeństwa oraz pewności i śmiałości naszych funkcjonariuszy w poczuciu, że władza ludowa jest trwała i nikt nam jej nie odbierze. Omawiając zagadnienia związane z wyborami, kierownicy urzędów powinni przede wszystkim postawić cały aparat w stan pełnej mobilizacji.

Protokółował: T[adeusz] Fuks[h] i M[ieczysław] Jakubowicz[i]

Wyk[onano] egz. 4

Masz[ynopis] ZP i MR

Źródło: AIPN, 1583/6, k. 17–31, kopia, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[1] Mimo licznych obaw i obiekcji 4 października Biuro Polityczne i Sekretariat KC uznały, iż wybory powinny odbyć się w terminie przewidzianym przez ordynację, i ustaliły, że odbędą się one 16 grudnia. Następnego dnia na naradzie I sekretarzy KW PZPR i kierowników wydziałów KC poświęconej wyborom zajmowano się sprawami związanymi z taktyką układania list (zapis przebiegu narady zob. Gomułka i inni. Dokumenty z archiwum KC, 1948–1982, oprac. J. Andrzejewski [A. Paczkowski], Londyn 1987, s. 72–78). Dopiero podczas posiedzenia Biura Politycznego 17 października, z udziałem Gomułki, postanowiono przesunąć termin wyborów na 20 stycznia, co zostało przyjęte przez sejm – łącznie z nową ordynacją wyborczą – 24 października.

[2] Stwierdzenie Alstera nie znajduje potwierdzenia ani w dokumentach partyjnych, ani w kościelnych.

[3] VII Plenum KC PZPR obradowało od 18 do 28 lipca (z dwudniową przerwą na uroczystości państwowe 22 lipca).

[4] W sejmie I kadencji (1952–1956) członkowie PZPR stanowili 64,2 proc., a bezpartyjni 8,7 proc.W sejmie II kadencji posłowie bezpartyjni (w tym katoliccy z PAX i Klubu Znak) otrzymali 13,7 proc. mandatów.

[5] Ostatecznie zrezygnowano z listy krajowej.

[6] Kierownictwo PZPR postanowiło zmienić tę zbyt „konfrontacyjną” nazwę i 29 listopada, podczas krajowej narady „aktywu społeczno-politycznego”, przyjęto nazwę Front Jedności Narodu.

[7] Julian Hochfeld, poseł na sejm i członek KC PZPR, do 1948 r. był działaczem PPS i jednym z głównych propagatorów „humanizmu socjalistycznego”. W 1956 r. parokrotnie wypowiadał się w sprawie nadania sejmowi większego znaczenia. Być może mówca odnosi się do artykułu Hochfelda Kontrola i odpowiedzialność („Życie Warszawy”, 24 IX 1956).

[b] W dokumencie Gomółki.

[8] Mowa o VIII Plenum KC PZPR, które obradowało od 19 do 21 X 1956 r.

[9] O włączeniu Gomułki do Biura Politycznego zadecydowano dopiero 12 października.

[10] Pierwsze dwa procesy rozpoczęły się 27 września, trzeci – 5 października. Do dnia, w którym odbywała się odprawa, żaden z nich się nie zakończył. Pierwszy wyrok zapadł 8 października (dwie osoby skazano na 4,5 roku, a jedną na 4 lata więzienia). W trzecim procesie wyrok miał być ogłoszony 22 października, ale z uwagi na VIII Plenum KC PZPR proces odroczono i nie został już wznowiony. Żadnych innych procesów nie było. W sumie skazano więc dziesięć osób. W końcu września przed sądem powiatowym toczyły się też procesy za przestępstwa pospolite popełnione w czasie rozruchów. Skazano w nich trzynaście osób (E. Makowski, Poznański czerwiec 1956. Pierwszy bunt społeczeństwa w PRL, Poznań 2001, s. 220–299).

[c] Wpisano odręcznie w miejsce skreślonego Noc.

[11] Stanisław Marchewka „Ryba” w sierpniu 1954 r. przejął dowództwo powinowskiego oddziału działającego w województwie białostockim od 1949 r. po śmierci jego założyciela Jana Tabortowskiego „Bruzdy”. „Ryba” zginął podczas obławy przeprowadzonej w nocy z 3 na 4 III 1957 r.

[12] Szerzej zob. S. Ciesielski, Wrocław 1956, Wrocław 1999, s. 102.

[13] Nie udało się ustalić szczegółów.

[14] Prapremiera tej sztuki, autorstwa Jerzego Andrzejewskiego i Jerzego Zagórskiego, odbyła się w łódzkim Teatrze Nowym 15 IX 1956 r.

[15] Szerzej o nastrojach antysemickich w 1956 r. zob. P. Machcewicz, Polski rok 1956, Warszawa 1993, s. 216–233. Nie ma tam jednak wzmianki o incydencie w Wałbrzychu.

[16] Szerzej o wystąpieniach jesienią 1956 r. związanych z domaganiem się powrotu religii do szkół zob. H. Konopka, Religia w szkołach Polski Ludowej. Sprawa nauczania religii w polityce państwa (1944–1961), Białystok 1997, s. 182–189.

[d] Poprawiono odręcznie ze skutecznej.

[e] Poprawiono odręcznie z na.

[17] Jan Rzepecki (1899–1983) – ppłk dyplomowany, w latach 1940–1944 szef Biura Informacji i Propagandy KG AK, po Powstaniu Warszawskim w obozie jenieckim, po powrocie do kraju zastępca komendanta głównego AK, szef Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj, założyciel Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”, aresztowany w 1945 r., skazany w 1947 r., zwolniony na mocy amnestii, ponownie aresztowany w 1949 r.; po wyjściu z więzienia w grudniu 1955 r. jako jeden z najwyższych stopniem i stanowiskiem oficerów AK w kraju gromadził wokół siebie dużą część środowiska akowskiego; w 1956 r. publikował artykuły poświęcone AK; pracował w Instytucie Historii PAN, m.in. gromadził materiały dotyczące konspiracji; w grudniu 1956 r. wszedł do władz ZBoWiD.

[18] Katowiccy biskupi, ordynariusz Stanisław Adamski i sufragan Juliusz Bieniek, występowali przeciwko usuwaniu religii ze szkół. 7 XI 1952 r. na mocy decyzji Komisji Specjalnej do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym zostali wydaleni z diecezji na 5 lat. Jako powód podano prowadzenie działalności godzącej w interesy państwa polskiego. We wrześniu 1956 r. hierarchowie otrzymali pismo z Prokuratury Generalnej o cofnięciu zarzutów, powrócili więc do Katowic, skąd ponownie ich usunięto w nocy z 27 na 28 września.

[19] Włodzimierz Zwierchanowski – oficer sowiecki, absolwent kursu w szkole NKWD w Kujbyszewie, p.o. szef WUBP/WUdsBP w Rzeszowie od marca 1954 do grudnia 1955 r., kierownik WUdsBP w Rzeszowie od grudnia 1955 do grudnia 1956 r., uzyskał zgodę na zmianę obywatelstwa i pozostanie w Polsce, zmarł w 1976 r. w Warszawie.

[20] Artur Mickiewicz – zastępca szefa WUBP/WUdsBP w Rzeszowie od czerwca 1952 do września 1955 r., kierownik WUdsBP w Lublinie od października 1955 do grudnia 1956 r.

[21] Bolesław Krzywiński – funkcjonariusz NKWD we Lwowie w latach 1939–1941, absolwent kursu w szkole NKWD w Kujbyszewie w 1944 r., szef WUBP/WUdsBP w Lublinie od stycznia 1953 do września 1955 r., kierownik WUdsBP w Białymstoku od 1 X 1955 do stycznia 1957 r.

[f] Skreślono odręcznie sytuacji.

[22] Stanisław Wałach (Zdzich-Wałach) – p.o. szef WUBP/WUdsBP w Kielcach od listopada 1954 do grudnia 1955 r., kierownik WUdsBP w Kielcach od grudnia 1955 do listopada 1956 r.

[23] Bolesław Galczewski – w aparacie bezpieczeństwa od marca 1945 r.; w MBP zajmował liczne kierownicze stanowiska, m.in. dyrektor Departamentu IV, w latach 1954–1955 słuchacz Kursu Specjalnego (prawdopodobnie na szkoleniu w Związku Sowieckim), w KdsBP od 12 V 1955 r. zastępca kierownika WUdsBP w Szczecinie, od 10 XII 1955 r. kierownik WUdsBP w Zielonej Górze.

[24] W latach 1951–1958 ordynariuszem gorzowskim był bp Teodor Bensch (jako delegat prymasa Polski). Diecezja miała wówczas status administratury apostolskiej.

[g-g] Tak w tekście.

[h] Poniżej nieczytelny podpis.

[i] Poniżej nieczytelny podpis.

Nr 13

1956 listopad 29, Warszawa – Protokół zebrania kierowników jednostek Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego i wojewódzkich urzędów do spraw bezpieczeństwa publicznego oraz sekretarzy podstawowych organizacji partyjnych 14 listopada 1956 r.

Warszawa, dnia 29 listopada 1956 r.

Protokół

z zebrania kierowników jednostek Komitetu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] i kierowników wojewódzkich urzędów [do spraw bezpieczeństwa publicznego] oraz sekretarzy POP, które odbyło się w dniu 14 listopada 1956 r.

Na zebraniu był obecny minister spraw wewnętrznych – tow. [Władysław] Wicha.

Przewodniczył zebraniu tow. Pszczółkowski.

1. Informacja o głównych kierunkach reorganizacji aparatu bezpieczeństwa publicznego. Referował tow. Pszczółkowski.

2. Sprawa zatrudnienia, przeszkolenia i materialnego zabezpieczenia funkcjonariuszy, którzy w związku z reorganizacją mają być zwolnieni. Referował tow. Alster.

Po zreferowaniu powyższych dwóch [spraw] zabrał głos tow. Wicha, który zapoznał zebranych z warunkami, na jakich odbywać się będzie przejście aparatu bezpieczeństwa do MSW, oraz możliwościami zatrudnienia w poszczególnych służbach MSW pracowników zwolnionych w związku z reorganizacją. Tow. Wicha wskazał, że połączenie w ramach MSW nie powinno być tylko mechaniczne. Pracownicy bezpieczeństwa winni czuć się pracownikami bezpieczeństwa MSW, a wzrost zaufania społeczeństwa do działalności tego ministerstwa będzie jednocześnie wzrostem zaufania do organów bezpieczeństwa jako służby MSW.

W dyskusji zabierali głos tow. tow.: Dziemidok, Krupski, [Aleksander] Bogusławski[1], Krzywiński, Szlachcic, [Jan] Onacik[2], [Marian] Cieślak[3], Filipiak, [Michał] Drzewiecki[4] i [Edward] Leśniewski[5].

Towarzysze zgłosili też szereg pytań i wniosków. Tematem wystąpień były sprawy dotyczące organizacji przyszłej służby bezpieczeństwa w aparacie MSW, a w szczególności stopnia usamodzielnienia i zwartości pionu służby bezpieczeństwa w ramach tego ministerstwa. Ożywioną dyskusję wywołała sprawa oceny dotychczasowej pracy organów bezpieczeństwa i w związku z tym postawy, jaką winni zachować zarówno ci funkcjonariusze, którzy pozostaną w aparacie, jak i ci, którzy odejdą do zawodów cywilnych. Z powszechną aprobatą spotkało się wystąpienie tow. Szlachcica, który oświadczył, że nie tylko nie wstydzi się swej dwunastoletniej pracy w aparacie bezpieczeństwa i nie zamierza tego nigdy ukrywać, lecz uważa te lata za chlubną kartę swego życia. Ukrywać swą przeszłość usiłuje tylko przestępca. Tow. Gomułka dał ocenę pracy aparatu bezpieczeństwa i my sami – powiedział tow. Szlachcic – nie powinniśmy tej oceny wypaczać. Tow. Gomułka wskazał też na zadania stojące przed organami bezpieczeństwa PRL i [stwierdził, że] ci wszyscy, którzy powodują obecnie, że organa te tracą swą zdolność walki z wrogiem, powinni być pociągnięci do odpowiedzialności. Na zakończenie tow. Szlachcic powiedział, że pracownicy bezpieczeństwa w woj. katowickim noszą się z zamiarem utworzenia przy Związku Bojowników o Wolność i Demokrację kół złożonych z zasłużonych b[yłych] funkcjonariuszy bezpieczeństwa publicznego.

Tow. Alster oświadczył, że wypowiedź tow. Szlachcica jest głosem prawdziwego bezpieczniaka. Reorganizacja i włączenie aparatu bezpieczeństwa do MSW, podyktowane obecną sytuacją polityczną, nie może oznaczać chowania się za skrzydła MSW. Pracy organów bezpieczeństwa nie mogą wypełniać ci, którzy wstydzą się tego, że byli funkcjonariuszami bezpieczeństwa.

Wielu z występujących towarzyszy wskazywało na bardzo trudne położenie tych pracowników, którzy przejść mają do zawodów cywilnych, ze względu na nieprzychylny, a często nawet wrogi stosunek społeczeństwa do organów bezpieczeństwa i co za tym idzie, do b[yłych] funkcjonariuszy tych organów. Wskazywano też na niecelowość wydawania zaświadczeń o zwolnieniu z pracy przez MSW, poruszano sprawy zamiany nakazów kwaterunkowych na nakazy rad narodowych, zamiany dowodów osobistych na normalne (bez spec[jalnych] znaków), zachowania w rezerwie stopni wojskowych i szereg innych spraw. Prawie wszyscy towarzysze wskazywali na palącą potrzebę rozpoczęcia przez instancje partyjne akcji mającej na celu przełamanie niewłaściwego stosunku społeczeństwa do funkcjonariuszy bezpieczeństwa oraz zdecydowanego przeciwstawienia się przez KC [PZPR] nieodpowiedzialnym wystąpieniom szkalującym aparat i jego funkcjonariuszy.

Tow. Pszczółkowski, zakańczając[a] zebranie, powiedział, że pod wpływem sytuacji w kraju słyszy się liczne głosy, które nie tylko odcinają się od dawnych wypaczeń organów bezpieczeństwa, lecz również przekreślają całkowicie ich dorobek. Jest wiele wypadków powoływania się na słowa tow. Gomułki i jednoczesnego wypaczania tych słów przez niewłaściwe działanie. Wśród pracowników aparatu występują nieraz przejawy paniki politycznej. Wielki proces odnowy życia politycznego nie może przebiegać bez trudności i różnych „produktów ubocznych”, które na jego tle powstają. Problem niewłaściwego stosunku do organów bezpieczeństwa jest jednym z wielu innych, nieraz bardziej zasadniczych problemów, które mogą być rozwiązane w pierwszym rzędzie na drodze pracy politycznej i wzmocnienia dyscypliny partyjnej. Reorganizacja aparatu bezpieczeństwa wynikająca z obecnej sytuacji politycznej nie może oznaczać i nie oznacza likwidacji organów bezpieczeństwa i ucieczki „ze strachu” do MSW. W ramach MSW pion służby bezpieczeństwa będzie na tyle odrębny, na ile wymaga tego dobro jego pracy. Reorganizacja musi spowodować organiczne powiązanie organów bezpieczeństwa z organami MO – czym niższy szczebel, tym większe powinno być [to] powiązanie, ale nie wolno przy tym zatracać wewnętrznej więzi całego aparatu bezpieczeństwa, albowiem walka z wrogiem nie może być zdecentralizowana, trzeba ją organizować łącznie w całym kraju i na wszystkich odcinkach.

Tow. Pszczółkowski zapowiedział też, że zgłoszone na zebraniu sprawy związane z urządzeniem pracowników odchodzących z pracy w aparacie będą wnikliwie rozpatrzone, oraz wezwał zebranych do przeciwstawienia się wszelkim plotkom i przejawom paniki, jakie ostatnio można zaobserwować.

Protokółował T[adeusz] Fuks

Odbito w 2 egz.

Masz[ynopis] Z[ofia] Pietrzyńska[6]

Źródło: AIPN, 1583/5, k. 13–14, oryginał, mps.

[1] Aleksander Bogusławski – w aparacie bezpieczeństwa od 5 IV 1956 r., wicedyrektor, a od 1 VIII 1956 r. p.o. dyrektor Departamentu Łączności.

[2] Jan Onacik – kierownik WUBP, następnie kierownik WUdsBP we Wrocławiu od września 1954 do maja 1955 r., od września 1955 r. kierownik WUdsBP w Bydgoszczy, w latach 1943–1944 członek sowieckiej dywersyjno-rozpoznawczej grupy desantowej NKGB na Białostocczyznę.

[3] Marian Cieślak – w aparacie bezpieczeństwa od 1944 r., od maja 1955 r. kierownik WUdsBP w Koszalinie.

[4] Michał Drzewiecki – w aparacie bezpieczeństwa od 1946 r., naczelnik wydziału Departamentu V MBP, od 1951 r. dyrektor Gabinetu Ministra, w KdsBP dyrektor Gabinetu Przewodniczącego.

[5] Edward Leśniewski – w aparacie bezpieczeństwa od lutego 1945 r., w MBP wicedyrektor Departamentu I, w KdsBP wicedyrektor, a od 15 III 1955 r. dyrektor Departamentu II.

[a] Tak w tekście.

[6] Bliższych danych nie ustalono.

Protokoły posiedzeń i zebrań Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Nr 14

[1954 grudzień 1, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

[a]Egz. 1[a]

Protokół nr 1

z posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

w dniu 1 grudnia 1954 r.

Obecni: tow. tow. Dworakowski, Alster, Ptasiński, Sienkiewicz, Paszkowski oraz tow. Radkiewicz.

Tow. Dworakowski podał zebranym tekst uchwały Prezydium Rządu dot[yczącej] składu personalnego Komitetu, a mianowicie:

przewodniczący – tow. Dworakowski,

I zastępca przewodniczącego – tow. Alster,

zastępcy przewodniczącego – tow. Ptasiński, tow. Sienkiewicz,

sekretarz Komitetu – tow. Paszkowski.

Tow. Dworakowski proponuje następujący tymczasowy podział pracy wśród członków Komitetu:

I. Przewodniczącemu Komitetu tow. Dworakowskiemu oprócz ogólnej korespondencji będą podlegać następujące jednostki:

1. Gabinet Przewodniczącego,

2. Inspektorat Przewodniczącego,

3. Departament Kadr i Szkolenia,

4. Departament do Walki z Reakcyjną Działalnością Kleru,

5. Departament Finansowy,

6. Samodzielny Wydział Wojskowy.

II. I z[astęp]cy przewodniczącego tow. Alsterowi będą podlegać:

1. Departament [do] Walki z Podziemiem Reakcyjnym,

2. Departament Śledczy,

3. Departament Ochrony Rządu,

4. Archiwum.

III. Zastępcy przewodniczącego tow. Ptasińskiemu będą podlegać:

1. Departament [do] Walki z Wrogą Działalnością w Przemyśle i Rolnictwie,

2. Departament [do] Walki z Wrogą Działalnością w Transporcie,

3. Departament Ewidencji i Statystyki,

4. Wydział „B” (dawny Wydział „A”).

IV. Zastępcy przewodniczącego tow. Sienkiewiczowi będą podlegać:

1. Departament Wywiadowczy,

2. Departament Kontrwywiadowczy,

3. Departament Techniki Operacyjnej i Instytut Techniki Operacyjnej,

4. Departament Łączności,

5. Biuro „A” (dawne Biuro „C”).

V. Sekretarzowi Komitetu tow. Paszkowskiemu, obok zadań wynikających z zabezpieczenia sprawności prac Komitetu jako organu kolegialnego, podlegać będą:

1) Departament Administracyjno-Gospodarczy,

2) Komendantura.

Dyskusja:

Tow. Ptasiński wypowiada się, że w projekcie podziału przewodniczący został zanadto obciążony, a w szczególności chodzi tu o przyszły Departament Kadr, który obejmuje zakres pracy trzech dotychczasowych departamentów. W związku z tym proponuje, aby przekazać tow. Alsterowi Departament XI. Departamenty III i XI – jako zazębiające się bezpośrednio w pracy – proponuje poddać jednemu kierownictwu. Tow. Ptasiński nadmienia też, że proponowany Departament Ewidencji i Statystyki będzie zawierał nieujęte jeszcze w dokumentacji archiwum operacyjne.

Tow. Sienkiewicz popiera pierwotną propozycję tow. Dworakowskiego odnośnie [do] podziału pracy oraz wnosi o rozważenie sprawy uwolnienia tow. Alstera od nadzorowania pracy Archiwum (akt dawnych).

Tow. Paszkowski podaje do wiadomości opinie doradców, że sekretarz Komitetu powinien być w zasadzie wolny od obsługi departamentów. Jednakże z uwagi na to, że Departament Administracyjno-Gospodarczy będzie w okresie reorganizacji jednostką bardzo absorbującą, zgadza się tymczasowo na przejęcie tego departamentu i popiera w całości propozycję tow. Dworakowskiego.

Tow. Radkiewicz zgłasza uwagi dodatkowe, na podstawie własnych doświadczeń, że należy maksymalnie odciążyć przewodniczącego, stwarzając warunki dla rozwinięcia pracy z kolektywem Komitetu.

W wyniku dyskusji postanowiono odciążyć tow. Dworakowskiego od bezpośredniego zajmowania się Samodzielnym Wydziałem Wojskowym i przekazano ten wydział tow. Alsterowi.

Po wniesieniu zmiany co do Samodzielnego Wydziału Wojskowego propozycję tow. Dworakowskiego odnośnie [do] podziału pracy przyjęto.

Ustalono polecić powiadomienie kierowników samodzielnych jednostek Komitetu o dokładnym podziale pracy między członków Komitetu. Odpowiedzialny – sekretarz Komitetu.

Postanowiono również wezwać w tym samym dniu o godz. 15.00 dyrektorów departamentów i kierowników innych samodzielnych jednostek MBP dla podania uchwały Prezydium Rządu o powołaniu Komitetu i jego składzie personalnym.

Przewodniczący

I zastępca przewodniczącego

zastępcy przewodniczącego

sekretarz Komitetu

Odb[ito] egz. 3 GZ

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 1–3, oryginał, mps.

[a]–a Wpisano odręcznie.

Nr 15

[1954 grudzień 1, Warszawa] – Podział nadzoru nad wojewódzkimi urzędami ds. bezpieczeństwa publicznego – załącznik do protokołu posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego z 1 grudnia 1954 r.

Zatwierdzony przydział WUdsBP do stałej obsługi przez członków kierownictwa Komitetu

Tow. Dworakowski – Łódź, Kraków, Poznań,

Tow. Alster – Opole, Warszawa miasto, Bydgoszcz, Lublin,

Tow. Ptasiński – Stalinogród, Rzeszów, Kielce, Warszawa województwo,

Tow. Sienkiewicz – Szczecin, Gdańsk, Koszalin, Zielona Góra,

Tow. Paszkowski – Białystok, Olsztyn, Wrocław.

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 4, oryginał, mps.

Nr 16

[1954 grudzień 8, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

[a]Egz. 1[a]

Protokół nr 2

z posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

w dniu 8 grudnia 1954 r.

Obecni: tow. tow. Dworakowski, Alster, Ptasiński, Sienkiewicz, Paszkowski oraz Radkiewicz, [Mieczysław] Mietkowski[1], Brystygier i Czaplicki.

Punkt 1 porządku dziennego.

Rozpatrzono projekt referatu przewodniczącego Komitetu na krajową naradę partyjno-służbową, opracowany przez komisję w składzie: tow. Alster, tow. Ptasiński, tow. Sienkiewicz i tow. Mietkowski.

Po uwzględnieniu poprawek zgłoszonych przez obecnych przyjęto tekst referatu, który załącza się do protokółu[2].

Punkt 2 porządku dziennego.

Rozpatrzono i zatwierdzono propozycję Gabinetu Ministra co do składu osobowego narady. Imienny wykaz uczestników narady załącza się do protokółu[3].

Datę narady wyznaczono na dzień 10 grudnia br.

Zatwierdzono tekst telefonogramu do kierowników wojewódzkich urzędów zawiadamiający o naradzie.

Uznano za słuszne zwrócić się do Sekretariatu KC, aby w naradzie z ramienia kierownictwa partii wzięła udział Komisja B[iura] P[olitycznego] – tow. Mazur, tow. Witold i tow. Kalinowski.

Przewodniczący

I zastępca przewodniczącego

zastępcy przewodniczącego

sekretarz

Odb[ito] egz. 3 GZ

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 5, oryginał, mps.

[a-a] Wpisano odręcznie.

[1] Mieczysław Mietkowski – w aparacie bezpieczeństwa od października 1944 r., zastępca kierownika Resortu Bezpieczeństwa Publicznego, od 1 I 1945 r. wiceminister bezpieczeństwa publicznego, odwołany 9 XII 1954 r.

[2] W aktach brak tego załącznika. Referat Dworakowskiego zob. dok. nr 1.

[3] W aktach brak tego załącznika.

Nr 17

[1954 grudzień 13, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 13 grudnia 1954 r.

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 3

z posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

z dnia 13 grudnia 1954 r.

Obecni:

– tow. Dworakowski – przewodn[iczący] Komitetu,

– tow. Alster – I zastępca,

– tow. Ptasiński – zastępca,

– tow. Sienkiewicz – zastępca,

– tow. Paszkowski – sekretarz Komitetu.

Ponadto obecni byli: tow. Radkiewicz i tow. Mietkowski.

Porządek dzienny:

1. Informacja tow. Dworakowskiego.

2. Obsada personalna kierownictwa Dep[artamentu] Śledczego.

3. Zatwierdzenie terminów narad partyjno-służbowych w województwach oraz zatwierdzenie listy osób delegowanych dla obsłużenia tych narad.

4. Sprawa przygotowania – dla przedstawienia Komitetowi – instrukcji o agenturze oraz o formach rozpracowań agencyjnych.

5. Wyznaczenie dni wolnych przyjęć[1] przez członków Komitetu.

Tow. Dworakowski informuje zebranych o decyzji zwolnienia Gomułki, podaje wrażenia z odbytej z nim rozmowy[2].

Tow. Radkiewicz referuje przebieg rozmowy z Gomułkową[3]. W związku ze skargami wysuniętymi przez Gomułkową postanowiono zwrócić się do tow. [Kazimierza] Mijala[4] o przydzielenie lepszego mieszkania dla rodziny Gomułki. Wykonanie postanowiono powierzyć tow. Alsterowi.

Następnie tow. Dworakowski informuje, że kierownictwo partyjne jest zaniepokojone brakiem wiadomości o losach Hermanna Fielda, przy istnieniu danych o organizowaniu nacisku na niego poprzez część wrogo usposobionych członków rodziny[5].

Postanowiono powierzyć tow. Sienkiewiczowi i tow. Brystygier opracowanie planu przedsięwzięć dla ustalenia obecnego miejsca pobytu Hermanna Fielda i zabezpieczenie dopływu informacji o jego dalszych losach.

Sprawę obsady personalnej w Dep[artamencie] Śledczym referuje tow. Alster. W związku z sytuacją w Dep[artamencie] Śledczym tow. Alster proponuje wzmocnienie kierownictwa Dep[artamentu] Śledczego przez skierowanie na drugiego zastępcę dyrektora tow. Kratkę, a na dyrektora Dep[artamentu] Śledczego tow. Alster chciałby pozyskać z aparatu partyjnego KC tow. Szymańskiego[6], absolwenta dwuletniej szkoły KC. W ten sposób skład kierownictwa Dep[artamentu] Śledczego byłby następujący: dyrektor – tow. Szymański, zastępcy – tow. tow. Kratko i [Ryszard] Matejewski[7].

W dyskusji na temat obsady personalnej kierownictwa Depart[amentu] Śledczego tow. Radkiewicz uważa, że do Dep[artamentu] Śledczego bezwzględnie powinien przyjść ktoś z aparatu partyjnego, człowiek na wysokim poziomie intelektualnym i politycznym, zdolny do wnikliwej oceny i analizy spraw będących w Dep[artamencie] Śledczym.

Tow. Dworakowski i tow. Ptasiński wyrażają się z uznaniem o postawie partyjnej, bezwzględnej prawości i dokładności tow. Szymańskiego, wyrażali jednak obawę, czy sprosta tym zadaniom, gdyż w okresie, kiedy znali go bliżej, cechował go słaby poziom wykształcenia ogólnego, pewna nieśmiałość, nawet lękliwość.

Tow. Sienkiewicz wysunął pewne obiekcje w sprawie wysuwania kandydatury tow. Kratki do Dep[artamentu] Śledczego, uważając, że byłby bardziej potrzebny w innej jednostce, np. w kadrach.

Ustalono w zasadzie zatwierdzić propozycje tow. Alstera. Tow. Dworakowski i tow. Alster poczynią kroki dla uzyskania zgody [dla] przejścia tow. Szymańskiego do aparatu BP.

Zatwierdzono terminarz narad partyjno-służbowych w województwach oraz listę aktywu delegowanego do obsłużenia tych narad (załącznik do protokołu).

Na wniosek tow. Alstera postanowiono zwołać na dzień 15 XII 1954 r. na godz. 19.00 krótką odprawę wytypowanych delegatów. Instruktaż poprowadzi tow. Alster.

Odnośnie [do] przygotowania instrukcji dla przedstawienia Komitetowi tow. Paszkowski informuje, że według danych zaczerpniętych u doradców przygotowanie projektu o pracy z agenturą jest w zasadzie zakończone, a zakończenie pracy nad instrukcją o formach rozpracowań agencyjnych przewidują doradcy na początek przyszłego tygodnia, przy czym opracowanie rozdziału o kategoriach osób podlegających rozpracowaniom pozostawiają do naszej decyzji i opracowania. W związku z powyższym należy reaktywować działalność komisji, która dotychczas opracowywała te zagadnienia. Wobec tego, że w komisji ubył tow. [Stefan] Antosiewicz[8], na jego miejsce proponowany jest tow. Czaplicki. Ustalono następujący skład komisji do opracowania instrukcji dla przedstawienia Komitetowi: tow. Paszkowski – przewodniczący, tow. Brystygier, tow. Kratko, tow. [Leon] Andrzejewski[9], tow. Czaplicki. Termin przedstawienia Komitetowi instrukcji – 28 grudnia [19]54 r.

W sprawie ustalenia dni wolnych przyjęć przez członków Komitetu tow. Paszkowski referuje, jak ta sprawa była zorganizowana dotychczas w ministerstwie. Postanowiono, ażeby poszczególni członkowie Komitetu przyjmowali kolejno w różnych dniach tygodnia i w godzinach wcześniejszych dla ułatwienia przyjęć osób przyjeżdżających z terenu. Sporządzony zostanie wykaz przyjęć w formie komunikatu, zawiadamiający o strukturze i godzinach przyjęć przez członków Komitetu. Powyższe do wykonania zlecono sekretarzowi Komitetu.

Następnie omawiano sprawę urządzenia zabawy noworocznej. Postanowiono zabawę noworoczną urządzić w Klubie K[ds]BP, z zaproszeniem tow[arzyszy] z kierownictwa partyjnego oraz wydzieleniem odpowiedniej ilości zaproszeń dla MSW. Zorganizowanie zabawy zlecono Gabinetowi Przewodniczącego.

Tow. Radkiewicz przypomniał o wysłaniu nagranych przemówień z narady aktywu kierowniczego następującym towarzyszom: tow. Mazurowi[10], tow. Jóźwiakowi, tow. Kalinowskiemu, tow. Dworakowskiemu i tow. Radkiewiczowi[11] – dla korekty. Odpowiedzialny – tow. Paszkowski.

Przewodniczący Komitetu

I zastępca przewodniczącego

zastępca [przewodniczącego]

zastępca [przewodniczącego]

sekretarz Komitetu

Odb[ito] egz. 3 MW

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 10–13, oryginał, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[1]Chodzi o dni otwarte dla petentów.

[2] Dworakowski rozmawiał z Gomułką, który przebywał w szpitalu resortu, 13 grudnia.

[3] Zofię Gomułkową aresztowano wraz z mężem, ale Gomułka nie wiedział, czy osadzono ją w więzieniu. Oboje zostali osadzeni w warunkach całkowitej izolacji w tym samym areszcie X Departamentu w Miedzeszynie pod Warszawą. Gomułkową zwolniono już w lipcu 1954 r., gdy z więzień wypuszczono pierwszą grupę osób aresztowanych przez X Departament.

[4] Kazimierz Mijal – członek KC PZPR, minister-szef Urzędu Rady Ministrów od listopada 1952 r.

[5] Hermann Field, aresztowany w sierpniu 1949 r. w związku z przygotowywaniem procesu Mariana Spychalskiego i Władysława Gomułki, został zwolniony w październiku 1954 r. po pierwszych audycjach Światły; opuścił Polskę 19 XI 1954 r. i udał się najpierw do Szwajcarii, a następnie Wielkiej Brytanii. Zgodnie z przyrzeczeniem danym polskiej bezpiece nie uczestniczył w akcjach propagandowych, a swoje wspomnienia (Opóźniony odlot. W okowach zimnej wojny) opublikował dopiero w 1997 r.

[6] W kierownictwie Departamentu Śledczego KdsBP nie było nikogo o tym nazwisku. Być może chodzi o Stanisława Szymańskiego, zastępcę kierownika Wydziału Organizacyjnego KC PZPR, który w styczniu 1955 r. objął stanowisko kierownika Wydziału Administracyjnego KC (podlegał mu m.in. resort bezpieczeństwa).

[7] Ryszard Matejewski – w aparacie bezpieczeństwa od października 1945 r., w MBP m.in. szef WUBP w Gdańsku, od 1 VII 1954 r. wicedyrektor Departamentu Śledczego, w KdsBP wicedyrektor Departamentu VII.

[8] Stefan Antosiewicz – w aparacie bezpieczeństwa od listopada 1944 r., m.in. szef WUBP w Poznaniu i Katowicach, dyrektor Departamentu I (kontrwywiad), od 10 XII 1954 r. podsekretarz stanu w MSW.

[9] Leon Andrzejewski – w aparacie bezpieczeństwa od sierpnia 1944 r., w MBP zajmował wiele stanowisk kierowniczych, m.in. wicedyrektora Departamentu IV, w KdsBP najpierw na identycznym stanowisku, od kwietnia 1956 r. wicedyrektor Departamentu I.

[10] Wypowiedź Franciszka Mazura zob. dok. nr 2.

[11] Wypowiedź Stanisława Radkiewicza zob. dok. nr 3.

Nr 18

[1954 grudzień 13, Warszawa] – Kalendarz narad w wojewódzkich urzędach ds. bezpieczeństwa publicznego – załącznik do protokołu posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 13 grudnia 1954 r.

Kalendarz narad w wojewódzkich urzędach ds. bezpieczeństwa publicznego

Lp.

Województwo

Data narady

Kto obsłuży

1

m.st. Warszawa

18 XII 1954 r.

tow. Dworakowski

2

woj. Warszawa

18 XII 1954 r.

tow. Sienkiewicz

3

woj. Białystok

18 XII 1954 r.

tow. Tracz[1]

4

woj. Bydgoszcz

18 XII 1954 r.

tow. Drzewiecki

5

woj. Gdańsk

18 XII 1954 r.

tow. Czaplicki

6

woj. Kielce

21 XII 1954 r.

tow. Górecki[2]

7

woj. Koszalin

18 XII 1954 r.

tow. Kubajewski[3]

8

woj. Kraków

21 XII 1954 r.

tow. Ptasiński

9

woj. Lublin

20 XII 1954 r.

tow. Więckowski

10

woj. Łódź

17 XII 1954 r.

tow. Brystygier

11

woj. Olsztyn

18 XII 1954 r.

tow. Kratko

12

woj. Opole

18 XII 1954 r.

tow. Leśniewski

13

woj. Poznań

17 XII 1954 r.

tow. Matejewski[a]

14

woj. Rzeszów

17 XII 1954 r.

tow. Andrzejewski

15

woj. Stalinogród

21 XII 1954 r.

tow. Alster

16

woj. Szczecin

17 XII 1954 r.

tow. Konar[4]

17

woj. Wrocław

18 XII 1954 r.

tow. Paszkowski

18

woj. Zielona Góra

16 XII 1954 r.

tow. Krupski

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 6, oryginał, mps.

[a] W dokumencie Matyjewski.

[1] Edward Tracz – w aparacie bezpieczeństwa od maja 1945 r., w MBP w pionie ds. funkcjonariuszy, od 1 VIII 1949 r. wicedyrektor Biura ds. Funkcjonariuszy, w KdsBP kierownik Inspektoratu Przewodniczącego.

[2] Jan Górecki – w aparacie bezpieczeństwa od listopada 1944 r., m.in. szef WUBP w Poznaniu, wicedyrektor departamentów IX i IV w MBP, w KdsBP dyrektor Departamentu IV.

[3] Daniel Kubajewski – w aparacie bezpieczeństwa od grudnia 1944 r., w MBP m.in. szef WUBP w Białymstoku i we Wrocławiu, w KdsBP wicedyrektor i dyrektor Departamentu V.

[4] Julian Konar – w aparacie bezpieczeństwa od 1 VIII 1944 r., cały czas w pionie kontrwywiadu (m.in. wicedyrektor Departamentu I), od grudnia 1952 do października 1953 r. słuchacz Kursu Podstaw Marksizmu-Leninizmu przy KC PZPR, w KdsBP wicedyrektor Departamentu II.

Nr 19

[1954 grudzień 14, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Protokół nr 4

z posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

z dnia 14 XII 1954 r.

Obecni: tow. Dworakowski, tow. Alster, tow. Ptasiński, tow. Sienkiewicz, tow. Paszkowski oraz tow. Radkiewicz, tow. Mietkowski i do punktu 1 tow. [Jan] Lech[1].

Porządek dzienny:

1) Omówienie trybu i zasad podziału majątku pomiędzy Komitetem do spraw BP a jednostkami wchodzącymi do MSW.

2) Zatwierdzenie wzorów legitymacji służbowych.

3) Sprawy personalne dot[yczące] kierownictwa departamentów I i VII.

Punkt 1 porządku dziennego referuje tow. Lech.

a) Sprawa podziału lokali biurowych.

Stosownie do uchwały Prezydium Rządu z dotychczasowego stanu posiadania MBP winny być przekazane dla MSW budynki przy ul. Koszykowej nr 8 i 10, w zamian MSW zwolniłoby pomieszczenia biurowe na Ksawerowie zajmowane przez odchodzące do Komitetu jednostki (Szefostwo Służby Zdrowia, Gen[eralna] Dyr[ekcja] Zaopatrz[enia]). Realizacja uchwały Prezydium Rządu przysporzy trudności Komitetowi, gdyż wymaga przemieszczenia trzech dep[artamentów] operacyjnych na Ksawerów, w tym Dep[artamentu] Ochrony Rządu, którego funkcjonowanie ściśle związane jest z centrum miasta. Postanowiono porozumieć się z tow. Wichą co do wspólnego wystąpienia MSW i Komitetu do spraw BP o rewizję powyższej uchwały. Przy czym MSW za budynki Koszykowa 8 i 10 otrzymałoby rekompensatę w odpowiedniej ilości lokali i kubaturze na Ksawerowie. Powyższą propozycję przedstawi tow. Alster.

b) Projekt uchwały Prezydium Rządu w sprawie organizacji i zadań Centralnego Zarządu Konsumów[2].

Dla wspólnego wystąpienia przewodniczącego Komitetu ds. Bezp[ieczeństwa] Publ[icznego], min[istra] spraw wewnętrznych i min[istra] handlu wewnętrznego projekt uchwały przygotował Zarząd Konsumów MBP. Projekt przewiduje m.in. przekazanie wszystkich majątków Centr[ali] Konsumów do Min[isterstwa] PGR[3]. Dyrektor Dep[artamentu] Ochrony Rządu występuje o wyłączenie z powyższego punktu majątków Łomna i Marciszew, z których to zaopatrywane są – za pośrednictwem i pod nadzorem Dep[artamentu] Och[rony] Rządu – osoby przez nich chronione.

Na wniosek tow. Radkiewicza postanowiono wnieść odpowiednią poprawkę do projektu uchwały, a wyłączone majątki podporządkować Depart[amentowi] Gospodarczemu Komitetu do spraw BP.

Przyjęto poprawki wysunięte przez tow. Mietkowskiego o równouprawnieniu przewodniczącego Komitetu do spraw BP z min[istrem] s[praw] w[ewnętrznych] w kwestii delegowania pracowników etatowych do zadań w Centr[alnym] Zarządzie Konsumów. Par. 7, pkt 1 i 2 projektu uchwały oraz równouprawnienie w kwestii wytycznych organizacyjno-rozwojowych zawartych w par. 9.

Przyjęto również poprawkę tow. Dworakowskiego włączającą do par. 10 projektu uchwały (o osobach uprawnionych do korzystania z Konsumów) prok[uratorów] i wiceprok[uratorów] Gen[eralnej] Prok[uratury], [prokuratury] wojew[ódzkiej] i powiatowej oraz aktyw organizacji społecznych, których wykaz określi prez[es] Rady Ministrów.

c) Zasady i tryb podziału środków transportu.

W tej kwestii tow. Lech przedstawi dokument opracowany przez płk. [Zbigniewa] Fijałka[a] i ppłk. [Aleksandra] Oberharda[4], którzy kierują przygotowaniem rozdziału środków transportu, a obaj są już faktycznie pracownikami MSW. Stąd o ile projekty podziału baz samochodowych i garaży nie nasuwają wątpliwości, to projekt podziału samochodów będących w użyciu oraz wozów nowych sporządzony jest w sposób nieobiektywny.

Tow. Mietkowski wykazuje poszczególne pozycje, w których zaprojektowany podział jest niesłuszny, a mianowicie:

– podział wozów marki W[arsza]wa M-20 w stosunku 1 dla Komitetu, 5 dla MSW,

– wyłączenie z podziału, a faktycznie przejęcie w całości na konto MSW wozów nowych osobowych marki Škoda,

– w rozdziale rezerw samochodowych – zatajenie rezerw KBW.

W rozdziale samochodów płk Fijałek kieruje się zasadą zaspokojenia wszelkich potrzeb MSW, podczas gdy zasadą podziału winno być, że każda jednostka odchodzi ze środkami transportowymi, a rezerwy i zapas wozów nowych winny być dzielone proporcjonalnie do stanów jednostek odchodzących i pozostałych.

Komitet postanowił odrzucić przedstawione propozycje, polecając tow. Lechowi pod nadzorem tow. Mietkowskiego opracowanie nowego projektu podziału opartego na obiektywnych danych, uwzględniając operatywne zadania Komitetu (wniosek tow. Alstera).

Ponadto zgłoszono następujące uwagi dotyczące:

1) równomiernego zaopatrzenia baz samochodowych w sprzęt obrabiarkowy (wniosek tow. Dworakowskiego);

2) zbadanie przez fachowców stanu gotowości produkcyjnej baz remontowych (wniosek tow. Radkiewicza);

3) zastrzeżenie do wyłącznej dyspozycji Komitetu zbiorników benzynowych na Służewcu (wniosek tow. Radkiewicza).

d) Rozpatrzono i w zasadzie przyjęto przedstawione przez tow. Lecha kryteria rozdziału w gospodarce mundurowej, a mianowicie:

1) Jednostki odchodzące zabierają umundurowanie właściwe swojej służbie (MO, Straż Więz[ienna]) w całości.

2) Materiały cywilne pozostają przy Komitecie.

3) Materiały khaki, bielizna, obuwie itp. dzieli się proporcjonalnie według stanów oficerskich i żołnierskich.

e) Uzbrojenie.

Przedstawione przez tow. Lecha zasady rozdziału uzbrojenia przewidujące pozostawienie do dyspozycji Komitetu niedużych ilości i niektórych tylko rodzajów uzbrojenia: 1) pistolet[y] TT, 2) pistolety maszynowe oraz 3) kbk i k[ara]b[iny] małokalibrowe dla celów szkoleniowych i ćwiczebnych, przyjęto z poprawką tow. Radkiewicza, podwyższającą liczbę pistoletów z 4 do 5 tys. dla zaoszczędzenia odpowiednich wydatków w roku przyszłym.

W innych działach gospodarki dokumenty normujące zasady podziału nie są jeszcze przygotowane. Tow. Lech sygnalizuje rozbieżności zdań w kwestii rozdziału planu materiałowego na rok 1955, gdzie przedstawiciele MSW liczą na zmniejszenie naszego stanu osobowego do 22 tys. osób i do tej liczby chcą dostosować nasz udział w planie przyszłorocznym. Na razie jednak liczba 22 tys. jest problematyczna, a redukcje w aparacie będą następowały sukcesywnie, w związku z czym żądania MSW są nie do przyjęcia.

Tow. Paszkowski sygnalizuje o dążeniu gen[eralnego] dyr[ektora] płk. Fijałka do wyposażenia pustego biurowca przy ul. Stalina 2 kosztem zmniejszenia wyposażenia w sprzęt kwaterunkowy naszych pokoi na Ksawerowie. Tow. Paszkowski proponuje w podziale sprzętu kwaterunkowego oprzeć się na zasadach podobnych jak przy podziale transportu, tj. przejęciu jednostek z ich pełnym wyposażeniem dotychczasowym oraz postawić do dyspozycji MSW całkowity sprzęt nietypowy.

Propozycje i stanowiska wysunięte przez tow. Lecha i tow. Paszkowskiego zostały przez Komitet akceptowane.

Komitet przyjął również uwagi tow. Radkiewicza o:

1) konieczności zachowania dla budowy nowego gmachu dla Komitetu przesuszonego drzewa budowlanego (zapasy w Łodzi)[5],

2) [konieczności] wzięcia pod uwagę – przy rozdziale maszyn biurowych – rezerw wynikających z nadetatowego ich posiadania przez posterunki MO,

3) uwagi tow. Radkiewicza i tow. Mietkowskiego o potrzebie przystąpienia do wyodrębnienia działów adm[inistracyjno]-gosp[odarczego] i finansowego Komitetu – zarówno organizacyjno-etatowego, jak i w pomieszczeniach gospodarskich.

Polecono, aby tow. Lech i tow. [Jan] Kisielow[6] sporządzili projekty organizacyjno-etatowe swoich departamentów [i ich] odpowiedników w terenie, imiennych list pracowników centrali pozostających i przekazywanych oraz wykazów stanowisk w terenie przechodzących do pionu MSW.

[Punkt 2 porządku dziennego]

Zatwierdzono przedstawiony przez Dep[artament] Kadr wzór legitymacji służbowych Komitetu, uwzględniając następujące uwagi:

1) przeniesienie do części wewnętrznej legitymacji, nieokazywanej poza aparatem, rubryki „stanowisko służbowe” (wniosek tow. Paszkowskiego);

2) legitymacje winny być podpisane: dla dyr[ektorów] dep[artamentów] i kierowników wojew[ódzkich] urzędów do spraw BP – przez przewodniczącego Komitetu, dla pracowników aparatu centralnego – przez dyr[ektora] Dep[artamentu] Kadr, dla wojewódzkich i powiatowych urzędów do spraw BP – przez kierownika wojew[ódzkiego] urzędu (wniosek tow. Ptasińskiego);

3) sporządzić i załączyć do legitymacji wkładki pouczające o ważniejszych prawach i obowiązkach związanych z posiadaniem legitymacji służbowej (wniosek tow. Mietkowskiego).

Uzgodniono również zmianę koloru okładek legitymacji służb[owych] na kolor granatowy, z tłoczonymi złotymi literami.

Polecono Dep[artamentowi] Kadr sporządzenie i przedstawienie próbnych egzempl[arzy] nowego wzoru legitymacji oraz projektu tekstu wkładki.

[Punkt 3 porządku dziennego]

Sprawy personalne odnośnie [do] kierownictwa Dep[artamentu] I.

Tow. Sienkiewicz referuje przebieg rozmów przeprowadzonych z udziałem tow. Dworakowskiego i tow. Radkiewicza z tow. Leśniewskim. Z rozmów tych wynika, że tow. Konar wprawdzie uważa, że ewent[ualność] pozostawienia jego jako zastępcy przy tow. Leśniewskim jako dyrektorze nie będzie odpowiadała rzeczywistemu układowi autorytetu w Dep[artamencie] I, jednakże cała postawa tow. Konara przemawia za tym, że współpraca między nimi ułoży się należycie. Wniosek tow. Sienkiewicza o zatwierdzeniu tow. Leśniewskiego jako p.o. dyrektora Dep[artamentu] I, a tow. Konara jako z[astęp]cy przyjęto.

W sprawie kierownictwa Dep[artamentu] VII na wniosek tow. Sienkiewicza postanowiono pełnienie obowiązków dyrektora Dep[artamentu] VII powierzyć tow. Czaplickiemu, z mianowaniem drugiego z[astęp]cy zaczekać do powrotu słuchaczy z Moskwy[7]. Decyzję o mianowaniu zakomunikuje tow. Czaplickiemu tow. Dworakowski.

Poza sprawami ujętymi w porządku dziennym postanowiono upoważnić tow. Alstera do reprezentowania Komitetu w komisji dla opracowania Kodeksu karnego na miejsce b[yłego] wicemin[istra] Romkowskiego.

Tow. Dworakowski przypomniał, że członkowie Komitetu nie mają jeszcze załatwionych nominacji. W tym względzie polecono sekretarzowi Komitetu tow. Paszkowskiemu przygotować na dzień następny pisemne wystąpienie przewodniczącego Komitetu do prezesa Rady Ministrów.

Przewodniczący Komitetu

I zastępca [przewodniczącego Komitetu]

zastępca [przewodniczącego Komitetu]

zastępca [przewodniczącego Komitetu]

sekretarz [Komitetu]

Odb[ito] 5 egz. MW

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 11–15, oryginał, mps.

[1] Jan Lech – w aparacie bezpieczeństwa od maja 1945 r., w MBP m.in. wicedyrektor Departamentu IV, od 1951 r. w pionie zaopatrzenia, m.in. p.o. dyrektor Departamentu Zaopatrzenia, w KdsBP dyrektor Departamentu Administracyjno-Gospodarczego.

[2] Centrala Konsumów MBP powstała na mocy rozkazu ministra z 5 VI 1945 r. Była to sieć sklepów („za żółtymi firankami”) zapewniająca zaopatrzenie w artykuły żywnościowe i przemysłowe funkcjonariuszy i pracowników aparatu bezpieczeństwa, MO, KBW, a także pracowników aparatu partyjnego i prokuratorów (M. Jastrząb, Puste półki. Problem zaopatrzenia ludności w artykuły powszechnego użytku w Polsce w latach 1949–1956, Warszawa 2004, s. 285–339. Omówienie uchwały Prezydium Rządu nr 65/55 z 29 I 1955 r. w sprawie reorganizacji Konsumów i formalnego podporządkowania ich ministrowi handlu wewnętrznego zob. ibidem, s. 315–316).

[3] W grudniu 1954 r. ministrem PGR został, być może przypadkiem, Stanisław Radkiewicz.

[a] W dokumencie tu i dalej pisownia Fiałek. Zbigniew Fijałek – w aparacie bezpieczeństwa od maja 1947 r., najpierw w Biurze Kontroli, od 1 VII 1953 r. dyrektor generalny MBP ds. zaopatrzenia, od 10 XII 1954 r. na analogicznym stanowisku w MSW.

[4] Aleksander Oberhard – w aparacie bezpieczeństwa od 1952 r., zajmował kierownicze stanowiska w pionie transportu MBP, od 1 V 1955 r. dyrektor Zarządu Służby Transportowej MSW.

[5] Kompleks budynków przy ul. Rakowieckiej został oddany do użytku już po likwidacji KdsBP.

[6] Jan Kisielow – oficer sowiecki, w MBP od kwietnia 1945 r., faktyczny szef finansów MBP: najpierw naczelnik wydziału, następnie dyrektor departamentu (w MBP i KdsBP).

[7] Kurs zaczął się w końcu 1953 r., a zakończył wczesną wiosną 1955 r. Szerzej o szkoleniu, w którym uczestniczyła grupa 35 funkcjonariuszy (od majora wzwyż), zob. F. Szlachcic, Wspomnienia z okresu pracy w Organach Bezpieczeństwa i Ministerstwie Spraw Wewnętrznych (lata 1945–1972), Warszawa 1988, mps powielony do użytku wewnętrznego MSW, s. 66.

Nr 20

[1954 grudzień 20, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Protokół nr 5

z posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

z dnia 20 grudnia 1954 r.

Obecni: tow. tow. Dworakowski, Alster, Ptasiński, Sienkiewicz, Paszkowski oraz tow. tow. Mietkowski i [Gieorgij] Jewdokimienko[1].

Porządek dzienny:

1) Przyjęcie protokołów posiedzeń Komitetu nr 1, 2 i 3.

2) Informacja o przebiegu aktywów part[yjno]-służbowych w woj[ewódzkich] urzędach do spraw BP.

3) Wstępne omówienie zadań i zakresów pracy w departamentach.

Ad 1) Przyjęto protokoły posiedzeń Komitetu nr 1, 2 i 3, wnosząc poprawki redakcyjne.

Ustalono, że protokoły z ostatecznej redakcji będą podpisywane przez wszystkich czł[onków] Komitetu. Protokoły ostateczne winny być sporządzone w trzech egzempl[arzach]. Egzemplarz 1 dla przewodniczącego Komitetu, egz. 2 przechowuje sekretarz, a 3 egz. do ewent[ualnej] dyspozycji prez[esa] Rady Ministrów.

Z zatwierdzonych protokołów winny być sporządzane wyciągi dotyczące postanowień odnośnie [do] poszczególnych depart[amentów] dla przekazania departamentom i członkowi Komitetu opiekującego się danym departamentem oraz wyciągi postanowień dotycz[ących] zleceń dla członków Komitetu.

Ad 2) Relacje z przebiegu narad w województwie: warszawskim i wrocławskim, składają bezpośredni uczestnicy tych narad – tow. Sienkiewicz i tow. Paszkowski. Tow. Dworakowski i tow. Alster uzupełniają relację z informacji pośrednich.

Ogólna ocena dotychczasowego przebiegu narad w świetle powyższych relacji wypada pozytywnie. Ujemną stronę stanowią występujące tu i ówdzie, a wyraźniej występujące w [województwie] poznańskim, nastroje przekreślenia całej dotychczasowej pracy aparatu, które mogą stać się źródłem demobilizacji.

Dla pogłębienia obrazu przebiegu narad i nastrojów w aparacie na wniosek tow. Alstera postanowiono: zebrać ustne relacje od delegowanych do obsłużenia tych narad pracowników Komitetu, a także polecić opracowanie krótkich notatek na piśmie, z których sporządzona zostanie notatka zbiorcza[2]. Zebrania powracających z terenu wyznaczono na dzień 23 XII godz. 19.00. Zebranie przeprowadzi tow. Dworakowski. Odpowiedzialny za przygotowania – sekretarz Komitetu tow. Paszkowski.

W kwestii dalszego przenoszenia tematyki narad partyjno-służbowych do powiatowych urzędów na wniosek tow. Dworakowskiego postanowiono – w związku z tym, że zagadnienia te będą szeroko przenoszone i naświetlane po najbliższym plenum KC – na razie w PUBP przeprowadzić zebrania informacyjne, podając w ogólnych zarysach [informacje] o zmianach zaszłych w aparacie. Zebrania te winny być przeprowadzane jedynie ze składem operacyjnym urzędu i ściśle wewnętrzne. Za przekazanie tego stanowiska w teren odpowiedzialny – tow. Paszkowski.

W dyskusji tow. Mietkowski wyjaśnił, że występujące na naradach partyjno-służbowych skierowanie się uwagi dyskutujących na niemal wyłączną krytykę przeszłości jest rzeczą zrozumiałą wobec nieukazania się dotąd podstawowych instrukcji określających bliżej przyszłą pracę aparatu BP. Tow. Mietkowski zwrócił uwagę na konieczność opracowania i realizowania wniosków zgłoszonych na naradach, a także [na to, że] nie czekając ukazania się instrukcji zasadniczych, należy już teraz wystąpić ze sprostowaniami niektórych niesłusznych zarządzeń MBP.

Tow. Jewdokimienko mówi o sygnałach świadczących o niedostatecznym zrozumieniu nowych zasad w aparacie centralnym, w związku z czym, jak np. w Dep[artamencie] IV, wystąpiły nastroje likwidatorskie w stosunku do całego zakresu pracy ich departamentu. Wobec tego, że opracowywane instrukcje zasadnicze z ostatecznej redakcji mogą wyjść dopiero około połowy stycznia 1955 r., słuszne byłoby wydać natychmiastowe zarządzenie regulujące kilka specjalnie nabrzmiałych zagadnień, jak:

1) stosunek do [agentury] werbowanej wśród czł[onków] partii i członków ZMP,

2) agentura zdekonspirowana i dwulicowa,

3) sprawy agencyjne i śledcze powstałe bądź z prowokacji agentury, bądź z prowokacji pracowników, którzy nadali prowokacyjną rolę agenturze,

4) sprawy prowadzone na czł[onków] partii,

5) sprawy nieposiadające charakteru antypaństwowej działalności, kompetencyjnie nienależące do rozpracowań w Komitecie do spraw BP.

W związku z wypowiedziami tow. Mietkowskiego i tow. Jewdokimienki postanowiono do poniedziałku, tj. do 27 XII [19]54 r., zebrać protokoły narad partyjno-służbowych w województwach, zorganizować ich rozpatrzenie i kontrolę wykonania wniosków wysuniętych na tych naradach. Odpowiedzialny – tow. Paszkowski.

Polecono tow. Paszkowskiemu przygotowanie na środę 22 XII uzgodnionego z dyrektorami departamentów projektu zarządzenia w kwestiach wysuniętych przez tow. Jewdokimienkę, włączając i kwestię RO.

Tow. Jewdokimienko przedstawia Komitetowi opracowane przez grupę doradców notatki określające ramowe zadania i strukturę podstawowych departamentów Komitetu. Opracowane projekty bazują na strukturze, która wynikła z historycznego rozwoju walki z wrogą działalnością, stosownie do zmian w metodach i głównych kierunkach uderzenia wroga. Nowe opracowania starają się przezwyciężyć błędny funkcjonalizm cechujący dotychczasowe zakresy. Przyjęta jest zasada, że każda jednostka na swoim odcinku odpowiada za całość zadań Komitetu. Na przykład Dep[artament] Ekonomiczny zwalczać będzie nie tylko dywersję, sabotaż, szkodnictwo, a również i w związku z tym winien wykrywać i podziemie, i siatki szpiegowskie. W ten sposób Dep[artament] Kontrwyw[iadowczy] nie będzie posiadać monopolu na walkę z obcym wywiadem, natomiast winien on ogarniać całość tego zagadnienia i orientować innych, zachowując dla siebie wyłącznie zainteresowanie operacyjne obcymi poselstwami, ambasadami, rozpracowaniem byłych współpracowników i agentów organów wywiad[owczych] oraz obecnej agentury kadrowej. Z projektów wynika [zarówno] osobista odpowiedzialność jednostek organizacyjnych Komitetu, jak i poszczególnych pracowników za bezpieczeństwo konkretnych odcinków. W wypadkach napotkania przejawów wrogiej działalności wychodzącej poza obiekty o tym, kto ma prowadzić dalsze rozpracowanie tego zagadnienia, każdorazowo decyduje kierownik danej jednostki.

Tow. Ptasiński nakreśla istniejące w Dep[artamencie] Ekonom[icznym] tendencje odejścia od zasady obiektowej, które prowadzą konsekwentnie do poglądów o potrzebie zupełnej likwidacji dep[artamentów] ekonomicznych. Występujący z tymi poglądami tow[arzysze] przyczynę słabości pracy Dep[artamentu] Ekonom[icznego] upatrują w strukturze, co jest niesłuszne, gdyż przyczyna leży w złej organizacji pracy. Istnieją także projekty połowiczne, według których jednostka ekonomiczna ma być podzielona na dwa zasadnicze działy: od pracy – tzn. obiektowej, od zwalczania dywersji (Wydział Antydywersyjny). W pionach terenowych dep[artamentów] ekonomicznych istnieją daleko idące chęci ustawienia aparatu wyłącznie do rozpracowania poszczególnych wypadków wrogiej działalności, niesłuszne są też dążenia terenu do całkowitego zrzucenia obowiązku wypowiadania się aparatu w niektórych zastrzeżonych sprawach personalnych. Dopóki istnieją dep[artamenty] ekonomiczne, musi na nich ciążyć obowiązek ochrony obiektu.

Tow. Sienkiewicz uważa, że zadania Dep[artamentu] Kontrwyw[iadowczego] przysparzają trudności praktycznych, szczególnie w kwestii pola do działania Dep[artamentu] K[ontr]w[ywiadowczego] poza placówkami dyplomatycznymi. Przewiduje poważne trudności w koordynowaniu pracy jednostek.

Tow. Mietkowski w rozważaniach wychodzi od celów i metod ośrodków zagranicznych, podkreślając ich dążenie nie do działań masowych, a agenturalnych. Niektóre typy rozpracowań nakładają się i zawsze istniały z tego powodu spory, trudności takie nawet będą większe. Zasada „wszyscy szukają wszystkiego” w każdym razie jest lepsza od obecnego funkcjonalizmu.

Tow. Paszkowski stwierdza, że wszystkie dotychczasowe rozwiązania strukturalne, włącznie z tegoroczną reorganizacją, posiadają dwie zasadnicze wady:

– po pierwsze – struktura nie jest dostosowana do potrzeb objęcia kontrolą agenturalną, największych w miastach, skupisk elementów wrogich. Szczególnie wydziedziczonych klas, które od dawna, a szczególnie od III Plenum [KC PZPR][3], uplasowały się w drobnej wytwórczości, spółdzielczości, handlu miejskim itp. Do tych dziedzin dociera, i [to] tylko wyrywkowo, pion Dep[artamentu] III i tylko w stosunku do osób, które pełniły rolę kierowniczą w życiu politycznym;

– po drugie – struktura Komitetu, a nawet poszczególnych dep[artamentów], tworzona jest według różnych kryteriów. Niektóre jednostki według typów działalności wrogiej (Dep[artament] I, część Dep[artamentu] III), inne według tego, gdzie wroga działalność ma miejsce (Dep[artament] Ekonom[iczny], część Dep[artamentu] III), jeszcze inne pracują nad elementem wrogim według jego dawniejszych przynależności politycznych i organizacyjnych (Dep[artament] III), wreszcie Inspektorat Wiejski skupiał swoją uwagę na obecnej postawie klasowej – kułactwo. Stosowanie różnorodnych kryteriów prowadzi do powstawania operacyjnie niesłusznych zagęszczeń agentury (tow. Paszkowski przytacza liczne przykłady tego rodzaju spraw) i przeciwnie, niebezpiecznych rozrzedzeń, jak to ma miejsce w wyżej wspomnianych środowiskach. Z wyjątkiem form organizacyjnych, w których działalność wroga przyjmuje mniej więcej określony zakres, postawę elementów wrogich cechuje wielostronność, np. kułak (który najczęściej jest b[yłym] PSL-owcem i b[yłym] AK-owcem) organizuje i wspiera bandy, organizuje nasłuchy radiowe, uprawia wrogą propagandę, uszkadza mienie społeczne, korumpuje aparat państwowy, jest duszą oporu przeciw gospodarczym akcjom państwa, a także wystąpień klerykalnych itp. Operacyjne docieranie do różnych stron działalności tejże samej osoby przez różne piony jest niecelowe.

Rozwiązanie tych trudności tow. Paszkowski upatruje w takiej strukturze aparatu, w której poszczególne piony obejmowałyby kontrwyw[iadowczo] ważniejsze dziedziny, prowadząc walkę z niezorganizowanymi przejawami wrogiej działalności, a wyodrębniona grupa specjalistów włączałaby się w wypadku natrafienia na działalność organizacyjną (siatki podziemia, siatki szpiegowskie).

Tow. Alster stwierdza, że w rozważaniach należy brać za punkt wyjścia ustawienie się wroga. Istniała sytuacja, kiedy kłócono się o sprawy. W obecnej atmosferze istnieją powody do obaw, że wszyscy mogą chcieć oddawać uzyskane [w trakcie rozpracowań] wyjścia. W przedłożonych projektach najsłabiej ustawiony jest problem koordynacji. Główną rolę koordynacyjną winien pełnić Komitet. W określeniu zadań brak jest ostrzeżeń, czego robić nie wolno. Doświadczenia sprawy WiN wskazują na istnienie silnej – a niedostatecznie wykorzystanej przez aparat – broni: agenturalnego rozkładania obozu wroga, tworzenia wyrw we wrogich środowiskach, a nie tylko zastraszenia wrogich elementów procesami. Jest przeciwny tworzeniu specjalistycznych komórek, opierając się w tym względzie na doświadczeniach z pracy aparatu partyjnego.

Tow. Jewdokimienko przychyla się do poglądów, iż będą trudności z koordynacją i spory między jednostkami. Zaletę projektu stanowi [fakt], że każdy posiada konkretny odcinek i dla konkretnej pracy. Potrzeba koordynacji będzie istniała tylko wtedy, gdy sprawa z charakteru swojego będzie należała do innego departamentu, z jednoczesnym warunkiem, że rozmiary sprawy będą wychodziły poza ramy obiektu. W innych przypadkach, nawet przy różnych charakterach spraw, prowadzić ją winna jednostka odpowiedzialna za obiekt.

Tow. Dworakowski stwierdza jako bezsporną potrzebę, aby w zakresach pracy i strukturze panował nowy duch. Zakresy muszą określić ściśle obowiązki, [z jednej strony] pokrywanie całego życia agenturą, z drugiej, że nie eliminujemy pojęcia obiektu. Kwestie dokładniejszego [rozgraniczania] jednostek – od i do – [są] ograniczone z jednej strony faktem, że nie pójdziemy na pokrywanie całego życia agenturą, z drugiej, że nie eliminujemy pojęcia obiektu[4]. Kwestie dokładniejszego sprecyzowania zadań, jak również określenia, czego robić nie należy, znajdą swój wyraz w podstawowych instrukcjach operacyjnych. Jednakże dokumenty o zakresach [pracy] powinny dokładniej określać zadania.

Tow. Jewdokimienko wyraża pogląd, że wykazanie dotychczasowych niedostatków w pracy oraz sposobów organizowania wykonania zadań wynikających z instrukcji winno stanowić treść przyszłego rozkazu wprowadzającego instrukcję do użytku.

Na wniosek tow. Sienkiewicza postanowiono, że czł[onkowie] Komitetu w oparciu o notatki doradców zwrócą uwagę podległym dyrektorom na kwestie, które należy uwzględnić w opracowaniu dokumentów departamentalnych.

Czł[onkowie] Kolegium polecą również dyrektorom skonsultowanie projektów departamentalnych z doradcami.

Dalszy ciąg posiedzenia Komitetu w dniu 20 XII 1954 r.

Obecni: tow. tow. Dworakowski, Sienkiewicz, Paszkowski oraz Mietkowski, [Mikołaj] Orechwa[5], Kisielow i Lech.

Omówiono i zatwierdzono projekty struktury i etatów Dep[artamentu] Administr[acyjno]-Gosp[odarczego] i Dep[artamentu] Finansowego i ich odpowiedników w terenie. Nie został zatwierdzony i odesłany do ponownego przygotowania projekt struktury i etatów kwatermistrzostwa centralnych jednostek. Odpowiedzialni – tow. Lech i tow. Orechwa.

Rozpatrzono i zatwierdzono wzory pieczęci urzędowych Komitetu i jednostek terenowych, przedstawione przez Dep[artament] Kadr.

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 16–21, oryginał, mps.

[1] Gieorgij Stepanowicz Jewdokimienko (Jewdochimienko?) – oficer NKWD i KGB, od września 1954 r. główny doradca przy ministrze bezpieczeństwa publicznego, następnie przy przewodniczącym KdsBP.

[2] Tekst notatki zob. D. Jarosz, Nieznany dokument na temat nastrojów w aparacie bezpieczeństwa w Polsce w końcu 1954 r., „Biuletyn Głównej Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu” 1993, t. 36, s. 141–153.

[3] Być może mówca miał na myśli posiedzenie KC PZPR, które odbyło się 11–13 XI 1949 r. pod hasłem „Zadania partii w walce o czujność rewolucyjną na tle obecnej sytuacji”. Z władz partyjnych usunięto wówczas Władysława Gomułkę, Zenona Kliszkę i Mariana Spychalskiego.

[4] Dwa ostatnie zdania są ze sobą sprzeczne. Najprawdopodobniej błędnie zapisano pierwsze z nich.

[5] Mikołaj Orechwa – oficer sowiecki, przed 1939 r. członek Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi, w aparacie bezpieczeństwa od 1 VIII 1944 r. – cały czas jako szef pionu kadr, w KdsBP dyrektor Departamentu Kadr i Szkolenia, zwolniony w styczniu 1956 r., powrócił do Związku Sowieckiego.

Nr 21

[1954 grudzień 27, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Protokół nr 6

z posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

z dnia 27 grudnia 1954 r.

Obecni: tow. tow. Dworakowski, Alster, Ptasiński, Sienkiewicz, Paszkowski oraz tow. tow. Mietkowski.

Porządek dzienny:

1) Informacja dotycząca niektórych spraw operacyjnych.

2) Omówienie sprawy śledczej „Cz[arny] W[ilk] od Hubertusa”

3) Wstępne omówienie spraw personalnych kierownictw dep[artamentów] i wojewódzkich urzędów do spraw BP.

Ad 1) Tow. Dworakowski referuje cztery sprawy operacyjne, które były konsultowane przez kierownictwo partyjne, a w których należy podjąć praktyczne decyzje, a mianowicie:

Niejaki Neugebauer[1], obywatel polski pochodzenia autochtonicznego, rzekomo na skutek stosowanego wobec niego nacisku podczas werbunku zbiegł do Niemiec Zachodnich, gdzie został wciągnięty do roboty wywiadowczej. Później został pozyskany przez wywiad NRD. Po ściągnięciu go na teren NRD Neugebauer został wykorzystany dla wystąpienia demaskującego wywiad zachodni oraz służył jako świadek do sprawy innego agenta. Obecnie został przekazany do Polski. Dep[artament] I zapytywał, czy aresztować go, czy zostawić na wolności, oraz w kwestii ewent[ualnego] wykorzystania operacyjnego[2].

Tow. Sienkiewicz proponuje wykorzystać propagandowo Neugebauera na naszym terenie oraz operacyjnie, w sensie uzyskania kontaktów i nacisku korespondencyjnego na jego współpracowników w Niemczech Zachodnich.

Tow. Mietkowski prostuje, że Neugebauer nie może być uważany za człowieka oddanego nam, na teren NRD został ściągnięty siłą, organa wywiadu Zw[iązku] Radz[ieckiego] i NRD postawiły nas w sytuacji przymusowej. W związku ze zniknięciem Neugebauera miały już miejsce wystąpienia dyplomatyczne. Do wykorzystania propagandowego na większą skalę nie nadaje się, natomiast należy zasygnalizować jego obecność u nas oraz użyć go do nacisku na kontakty w Niemczech Zach[odnich]. Możliwość wykorzystania operac[yjnego] wewnątrz kraju jest bardzo problematyczna, a niewątpliwie powinien znajdować się sam pod nadzorem operacyjnym. Z więzienia należy go zwolnić.

Postanowiono, że Neugebauer udzieli jednorazowego wywiadu w prasie, a następnie postąpi się w stosunku do niego według rad tow. Mietkowskiego.

Następna sprawa to sprawa agenta ps. „Wolski”[3] zawerbowanego przez Wydział V WUBP Kraków przy ujawnianiu się byłego AK. „Wolski” po zawerbowaniu pracował dobrze, osiągnął również odpowiedzialne stanowisko w Stronnictwie Pracy. Półtora roku temu został przejęty przez Dep[artament] VII. „Wolskiemu” zorganizowano ucieczkę z kraju dla wykorzystania za gr[anicą] w dotarciu do środowisk zagranicznych AK i SP. W związku z nieudolnie zalegendowanym przejściem przez granicę czesko-austriacką zadania nie wykonał, natomiast Amerykanie zastosowali do niego długotrwałą kwarantannę w obozie. Ostatnio przywieziono go do kraju z powrotem, licząc się z tym, że prawdopodobnie był znany Światle. Z tego samego powodu wykorzystanie propagandowe „Wolskiego” jest nieaktualne.

Tow. Sienkiewicz proponuje anonimowe wykorzystanie „Wolskiego” do opisów stosunków i działaczy za granicą, które mogłyby być umieszczane w prasie.

Propozycję tow. Sienkiewicza przyjęto.

Dalej do sprawy niejakiego Tarnawskiego[4]. Jest to b[yły] ZMP-owiec, skazany na więzienie za udział w awanturze, w której zabity został żołnierz WP. Po wyjściu z więzienia Tarnawski zbiegł do Niemiec Zachodnich, gdzie został zawerbowany, przeszkolony, a po zaopatrzeniu w broń i pieniądze wysłany do kraju. W drodze powrotnej Tarnawski sam zgłosił się do władz NRD, przez które został przekazany do dyspozycji naszych organów. Obecnie przebywa na lokalu konspiracyjnym, a Dep[artament] I zapytuje, czy należy wytoczyć [mu] sprawę, czy wypuścić na wolność.

Postanowiono sprawę umorzyć, dopomóc w znalezieniu pracy i roztoczyć nad nim obserwację agencyjną.

Z Dep[artamentu] I wpłynęło zapytanie co do werbunku obywateli jugosłowiańskich, gdyż ostatnio nasuwały się takie możliwości.

Według informacji tow. Dworakowskiego sprawa ta była konsultowana przez kierownictwo partyjne, które wyraziło pogląd, że w obecnej sytuacji robić tego nie należy.

Ad 2) Sprawę organizacji pod nazwą Czarny Wilk od Hubertusa referuje tow. [Stanisław] Łyszkowski[5]. Organizacja ta młodzieżowa bazowała na młodzieżowym elemencie autochtonicznym. Powstała na przełomie 1949–[19]50 roku. Do tej pory aresztowano 60 osób, mniejszej wagi wyjścia nie były realizowane. Na czele organizacji stał niejaki Lucia Alfred[6] i „rada starszych”. Na czele poszczególnych grup stali „gruppenführerzy”. Organizacja ta miała na celu – licząc na wybuch III wojny światowej – rozszerzyć i przygotować kadry dla dywersji w momencie konfliktu. Prócz tych dążeń zasadniczych planowano wysadzenie elektrowni Zabrze-Zachód, wysadzenie linii kolejowych, zdobywanie broni przez napady i zabójstwa, terroryzowanie aktywistów (dokonano z tego tylko jednego pobicia [i] jednego najścia na dom aktywisty), propagowano używanie języka niemieckiego, miały miejsce wypadki publicznego wyszydzania aktywu przez czł[onków] tej organizacji. Organizacji udało się zgromadzić kilka sztuk broni, wprawdzie bardzo zniszczonej, ale zdatnej do użytku, wykradziono również w jednej z kopalń pewną ilość materiału wybuchowego. Poza tym usiłowali też nawiązać kontakt z Niemcami Zach[odnimi], jednakże wysłannik tej organizacji został schwytany w NRD. Dopuszczali się również, terroryzując strażników, kradzieży w stawach rybnych.

Sprawę założył i prowadził Wydz[iał] IX WUBP Stalinogród. Na skutek wstępnej informacji inf[ormatora] „Zając” o istnieniu wrogiej organizacji wprowadzono 3 agentów, którzy występowali w roli szpiegów zachodnich, dawali organizacji „Czarnego[a] Wilka” polecenia informacji szpiegowskich i takowe otrzymywali. Agentura także w pewnym stopniu aktywizowała organizację, co uwidaczniało się m.in. w zagęszczeniu zebrań organizac[yjnych] od chwili wprowadzenia agentury. Aresztowany przywódca grupy Lucia Alfred domyśla się, iż rzekomi szpiedzy byli agentami [naszych] organów, i to stanowi słaby punkt sprawy. Śledztwo prowadzone było obiektywnie. Już po zlikwidowaniu większości organizacji jedna z pozostających na wolności grup, tzw. grupa [Gintera] Bieli[7], dokonała napadu zbrojnego na sklep. W pościgu zabity został [jeden] funkc[jonariusz] MO, a jeden został ciężko ranny. Z biorących udział w napadzie – dwaj zabici, jeden ranny.

Tow. Alster informuje, że akty oskarżenia są już doręczone oskarżonym, rozprawa odbędzie się w niedługim czasie[8]. Komitet Wojew[ódzki] [PZPR] początkowo zaangażował się w kierunku nadania zbyt wielkiego rozgłosu sprawie. Obecny charakter sprawy uzgodniony jest z KW. W drażliwej kwestii nadanych przez agenturę akcentów szpiegostwa nie ma niebezpieczeństwa wystąpienia Luci, tym bardziej że poprzednio o kontakt szpiegowski Lucia sam się starał. Uzgodnione jest nie stawiać silnego akcentu i nie podkreślać na zewnątrz, że powyższa organizacja wywodzi się z b[yłych] faszystowskich org[anizacji]. Proces nie powinien być masowy, nie powinien stwarzać fałszywych pozorów siły i wpływów adenauerowskich. Istnieje różnica zdań co do użycia art. 85 kk[9], w której to kwestii tow. Alster, w związku z tym, że naczelnym dążeniem organizacji było oderwanie ziem zach[odnich], uważa że powinien być zastosowany.

Tow. Mietkowski stwierdza, że niezgodności pomiędzy nim a tow. Alsterem w nowym oświetleniu [sprawy] są mniejsze. Pozostaje wątpliwość co do zastosowania art. 85 [kk], który przewiduje kary od 5 lat [więzienia] do kary śmierci włącznie, co nie odpowiada realnemu stopniowi winy. Dążenie do oderwania części ziem Polski wypada nieprzekonywająco wobec faktu, że między Polską a Niemcami Zach[odnimi] leży NRD.

Tow. Ptasiński, polemizując z tow. Mietkowskim, wyjaśnia, że głównym momentem w założeniach organizacji było jednak przygotowanie akcji o charakterze piątej kolumny. Sami członkowie nazywali siebie „13. dywizją”, nawiązując w ten sposób do 12. Dywizji [Bundeswehry] w Niemczech Zach[odnich]. Wątpliwości istnieją raczej od strony niewykrycia kierownictwa powyżej Luci, na co były sygnały i wyjścia. Za tę część przestępstw, które popełniono na skutek włączenia się agentury, sądzić nie zamierzamy. Warto uwydatnić na rozprawie [b]otrzymanie listów[b] od miejscowej ludności, wyrażającej wdzięczność organom za zlikwidowanie grasującej szajki.

Tow. Alster mówi, że towarzysze z komitetu wojew[ódzkiego] mają wyczucie i trzeba się z nimi liczyć. Zgadza się, że na zewnątrz nie trzeba szermować kwestią oderwania ziem zachodnich, jednak dla właściwej kwalifikacji sprawy użycie art. 85 jest bezsporne. Ostateczną i z pewnością najwłaściwszą kwalifikację zastosuje sąd. Dalszy spór jest bezcelowy, gdyż w dniu dzisiejszym akty oskarżenia są już doręczone. Należy z tego wyciągnąć wniosek i dla pracy Komitetu, aby rozpatrywanie spraw odbywało się we właściwym terminie.

Tow. Dworakowski określa słabe strony sprawy: młody wiek przywódcy, brak kontaktu z zagranicą, niewątpliwe elementy prowokacji, które włączyły się w trakcie rozpracowania, a ujawnienie[c] ich na rozprawie sądowej może poważnie osłabić całą sprawę. Byłoby szkodliwe wywołanie przeświadczenia, że sprawy elementów dążących do oderwania ziem polskich są u nas traktowane liberalnie, a z drugiej strony nie byłoby właściwe wyolbrzymianie tego akcentu na zewnątrz. Należy podbudować sprawę włączeniem bandyckiej działalności grupy Bieli, co można osiągnąć chociażby przez stawienie Bieli w charakterze świadka na rozprawie. W oparciu o te wskazówki winny być dokonane ostateczne przygotowania i ustawienia charakteru procesu.

Ad 3) Rozważono wstępne propozycje tow. Orechwy co do obsady kierownictwa departamentów i samodzielnych jednostek Komitetu. Spośród osób pełniących te obowiązki w b[yłym] MBP postanowiono zatwierdzić rozkazem personalnym przewodniczącego Komitetu następujących towarzyszy:

Dep[artament] III – tow. Brystygier

Dep[artament] IV – tow. Górecki z nominacją na dyr[ektora] (dotychczas p.o.)

Dep[artament] XI – tow. Więckowski

Dep[artament] Ochr[ony] Rządu – tow. [Faustyn] Grzybowski[10]

Dep[artament] Łączności – tow. [Feliks] Suczek[11]

Dep[artament] Kadr – tow. Orechwa

Biuro „A” – tow. [Antoni] Boński[12]

Wydz[iał] „B” – tow. [Józef] Wojciechowski[13]

Centr[alne] Archiwum – tow. [Zygmunt] Okręt[14]

Komendantura – tow. [Wincenty] Małecki[15].

Co do pozostałych dyrektorów, wicedyrektorów oraz ewent[ualnych] kandydatów na te stanowiska – przed ponownym postawieniem tej sprawy na Komitecie postanowiono, że tow. Dworakowski skonsultuje się z tow. Mazurem, tow. Orechwa zasięgnie opinii tow. [Tadeusza] Strębskiego[16], tow. Alster przeprowadzi rozmowę z kandydatem na wicedyr[ektora] DOR płk. [Aleksandrem] Paczkowskim[17]. Poza tym postanowiono wszystkich dotychczasowych szefów WUBP przeprowadzić rozkazem personalnym na kierowników WUdsBP[d].

Ponadto zatwierdzono projekt zarządzenia ustalającego nazwy i numerację jednostek Komitetu w nowej strukturze (projekt w załączeniu[18]).

Dla dekoracji odznaczeniami państwowymi grupy doradców oraz pracowników terenowych jednostek ustalono dzień 30 XII godz. 10.30. Odznaczenia wręczy tow. Dworakowski.

Wyznaczono 3 członków Komitetu, tow. tow. Alstera, Ptasińskiego i Sienkiewicza, dla przepracowania z kierownictwem dep[artamentów] zakresów struktury i etatów departamentalnych przed ich wyniesieniem na Komitet.

W związku z przewidywanym zakończeniem w połowie stycznia [19]55 r. kursu po linii Dep[artamentu] VII postanowiono przygotować pisemne wystąpienie do władz radz[ieckich] o ponowne uruchomienie takiego kursu[19]. Przygotuje tow. Sienkiewicz. Jednocześnie Dep[artament] Kadr przystąpi do typowania nowych kandydatów na [e]przewidywany kurs[e], przy czym około 15 osób winno być wytypowanych do przeszkolenia w kraju przez powracających kursantów.

Rozpatrzono propozycję dotycz[ącą] trybu załatwiania spraw personalnych zawartą w notatce tow. Orechwy. Regulujący te zagadnienia rozkaz ministra BP nr 051[20] stracił na aktualności w związku z likwidacją MBP. Jednakże zasady dotychczasowego trybu nadają się do przeniesienia odpowiednio do Komitetu. W związku z uchwałą Prez[ydium] Rządu zmiana następuje jedynie w stosunku do nominacji na stanowiska naczelników i zastępców. Projekt nowego zarządzenia przygotuje tow. Orechwa.

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 22–27, oryginał, mps.

[1] Bliższych danych nie ustalono.

[2] Nie udało się ustalić szczegółów tej sprawy.

[3] Bliższych danych nie ustalono.

[4] Bliższych danych nie ustalono.

[5] Stanisław Łyszkowski – funkcjonariusz pionu śledczego MBP od marca 1945 r., w KdsBP naczelnik wydziału Departamentu VII.

[6] Zapewne chodzi o Manfreda Lucię (zob. Informator o nielegalnych i antypaństwowych organizacjach..., s. 160).

[a] Poprawiono odręcznie z Czerwonego.

[7] Ginter Biela stał na czele jednej z „podgrup” należących do grupy Floriana Ibroma działającej na terenie Opolszczyzny (ibidem, s. 160).

[8] Manfred Lucia został 5 I 1955 r. skazany na 15 lat więzienia. Oprócz niego skazano jeszcze około trzydziestu osób.

[9] Prawdopodobnie chodzi o art. 85 kkWP z 23 IX 1944 r., który brzmiał: „Kto usiłuje pozbawić Państwo Polskie niepodległego bytu lub oderwać część jego obszaru, podlega karze więzienia od lat 10 do 15 albo karze śmierci”.

[b-b] Poprawiono odręcznie z kwestie otrzymania listów, które napłynęły.

[c] Wpisano odręcznie w miejsce skreślonego omówienie.

[10] Faustyn Grzybowski – oficer sowiecki, w aparacie bezpieczeństwa od sierpnia 1944 r., piastował wiele odpowiedzialnych stanowisk, m.in. szef WUBP w Białymstoku, Lublinie i we Wrocławiu, od 1 VI 1948 r. w pionie ochrony rządu, od 12 XII 1949 r. dyrektor Departamentu Ochrony Rządu.

[11] Feliks Suczek – oficer sowiecki, w MBP od maja 1950 r. jako dyrektor Departamentu Łączności.

[12] Antoni Boński – w aparacie bezpieczeństwa od marca 1946 r., m.in. naczelnik wydziału Departamentu II MBP, od 1 X 1950 r. szef Biura Szyfrów (Biuro „A”) MBP, to samo stanowisko zajął w KdsBP.

[13] Józef Wojciechowski – w aparacie bezpieczeństwa od września 1944 r., w MBP m.in. od lipca 1946 r. zastępca naczelnika i p.o. naczelnik Wydziału „A”, w KdsBP p.o. naczelnik Wydziału „B”, od 1 IV 1956 r. wicedyrektor Biura „B”.

[14] Zygmunt Okręt – w aparacie bezpieczeństwa od kwietnia 1948 r., m.in. wicedyrektor Departamentu VII MBP, od 25 II 1951 r. dyrektor Centralnego Archiwum, to samo stanowisko piastował w KdsBP.

[15] Wincenty Małecki – nie był uprzednio funkcjonariuszem MBP.

[16] Tadeusz Strębski – funkcjonariusz KC PZPR, w latach 1952–1954 kierownik Sektora Kadr Wydzielonych (sprawował kontrolę kadrową nad wojskiem, aparatem bezpieczeństwa i wymiarem sprawiedliwości), po włączeniu tej komórki do Wydziału Administracyjnego zastępca kierownika wydziału.

[d] Poprawiono odręcznie z WUBP.

[e-e] Poprawiono odręcznie z przewidywane następne kursa.

[17] Aleksander Paczkowski – do KdsBP przeszedł z wojska, w KdsBP wicedyrektor Departamentu VIII.

[18] W aktach brak tego załącznika.

[19] Nie natrafiono na materiały archiwalne dotyczące takiego kursu.

[20] Chodzi prawdopodobnie o zarządzenie nr 01/51 z 10 I 1951 r. ministra bezpieczeństwa publicznego dotyczące przeprowadzenia spisu statystycznego wśród wszystkich funkcjonariuszy etatowych (wojskowych i cywilów) UBP, Straży Więziennej i MO (AIPN, 1572/790, k. 1).

Nr 22

[1955 styczeń 17, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Protokół [nr] 1[a]

z posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego odbytego w dniu 17 stycznia 1955 r.

Obecni: tow. tow. Dworakowski, Alster, Ptasiński, Sienkiewicz, Paszkowski, Jewdokimienko oraz do pkt 1 tow. tow. Czaplicki, [Marek] Fink[1], Mitiuk[2] [i] do pkt 2 tow. Boński.

Porządek dnia:

1) Wytyczne dla opracowania zadań, zakresu i struktury Departamentu I.

2) Struktura i etaty Wydziału „A”.

Ad 1) Na podstawie propozycji kierownictwa Departamentu [I] i rekomendacji towarzyszy doradców przeprowadzono wstępną dyskusję nad określeniem głównych zadań i wynikającej z nich właściwej struktury Departamentu I. Ustalono przyjąć za podstawę opracowania rekomendację towarzyszy radzieckich jako słuszniejszą, zarówno w określeniu kierunków pracy, jak i precyzyjniejszą w sformułowaniach. W szczególności dyskusja zwróciła uwagę na wydobycie ściślejszych cech wywiadu i kontrwywiadu w miejsce przeważających obecnie elementów wywiadu ogólnopolitycznego, rozwinięcie pracy w stosunku [do] i na bazie emigracji politycznej i zarobkowej, koncentrację pracy przeciw głównym ośrodkom imperialistycznym. W tym duchu kierownictwo Departamentu I winno przygotować projekt pełny, w terminie pięciodniowym przedstawić tow. tow. Alsterowi i Sienkiewiczowi. W terminie siedmiodniowym wnieść na Komitet.

Ad 2) Rozpatrzono przedstawiony przez tow. Bońskiego projekt zakresu obowiązków, struktury i etatów Wydziału „A”. Dokonano poprawek w części określającej zadania. Przyjęto wnioski co do likwidacji tzw. parafrazy[3]. Postanowiono, w uzgodnieniu z MSZ, przejąć siedmioosobową [grupę pracowników] szyfrów z terenu MSZ, podnieść[b] stanowiska pracy przewidziane dla deszyfrażu materiałów obcych, zabezpieczyć w Sekcji II pracę nad tworzeniem systemów własnych.

Protokółował: Zb.P.

Odb[ito] egz. 6 PZ/PZb.

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 28, oryginał, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[1] Marek Fink – w aparacie bezpieczeństwa od września 1944 r., w MBP m.in. zastępca kierownika WUBP w Katowicach, wicedyrektor Departamentu VII, w KdsBP wicedyrektor Departamentu I.

[2] Mitiuk – doradca sowiecki. Bliższych danych nie ustalono.

[b] Tak w dokumencie.

[3] Parafraza – streszczenie.

Nr 23

[1955 styczeń 19, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Protokół [nr] 2[a]

z posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 19 stycznia 1955 r.

Obecni: tow. tow. Alster, Ptasiński, Sienkiewicz, Paszkowski, Jewdokimienko oraz do pkt 1 tow. tow. Więckowski, Matejewski, Sokołow[1] [oraz] do pkt 3 tow. Orechwa.

Porządek dzienny:

1) Zakres, struktura, etaty Departamentu VII.

2) Rozpatrzenie listy placówek bezpieczeństwa publicznego, które pozostają na obiektach przemysłowych.

3) Sprawy organizacyjne.

Ad 1) Rozpatrzono projekt zakresu, struktury i etatów Departamentu VII przedstawiony i zreferowany przez kierownictwo departamentu, dokonując na miejscu poprawek i uzupełnień w sformułowaniach zadań i obowiązków Departamentu. Zaakceptowano proponowany skrót osobowy i likwidację Wydziału Specjalnego[2]. Zalecano przemianować Wydział III – na IV, zwrócono uwagę na niedopuszczalny wzrost w grupach uposażeń. Polecono wrócić do przeciętnej dla aparatu centralnego propozycji stanowisk i grup uposażeniowych.

Ad 2) Rozpatrzono listę obiektów, na których pozostają komórki bezpieczeństwa publicznego, przedstawioną przez tow. Ptasińskiego. Postanowiono dodatkowo wyodrębnić listę obiektów, do których przy wycofaniu RO pozostanie przytwierdzony personalnie stały pracownik odpowiedzialny za obiekt. Lista przed wysłaniem zostanie jeszcze skonsultowana z kierownictwem WUdsBP – tow. Ptasiński.

Ad 3) Rozpatrzono sprawy personalne kierownictw wojewódzkich [urzędów do spraw bezpieczeństwa publicznego] zreferowane przez tow. Orechwę. Postanowiono wystąpić do KC o zatwierdzenie dotychczasowych kierowników i zastępców WUdsBP, w tym traktując kierowników WUdsBP Gdańsk – tow. [Henryka] Żmijewskiego[3] – i [WUdsBP] Koszalin – tow. [Władysława] Śliwę[4] – jako pozycje tymczasowe. Odwołać niezrealizowane wnioski b[yłego] MBP na tow. tow. Dwojaka i [Lutosława] Stypczyńskiego[5], spośród zastępców zdjąć do dyspozycji tow. [Kazimierza] Piecychnę[6], a do zwolnienia tow. Kowalskiego[7], oraz zlikwidować zbędne w nowym ustawieniu organów stanowiska zastępców kierowników WUdsBP do spraw gospodarczych, pełniących te obowiązki funkcjonariuszy odwołać do dyspozycji kadr.

Egz. 6 PZ/PZb.

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 29, oryginał, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[1] Sokołow – doradca sowiecki. Bliższych danych nie ustalono.

[2] Wydział Specjalny zajmował się więźniami odbywającymi wyroki.

[3] Henryk Żmijewski – w aparacie bezpieczeństwa od września 1945 r., w MBP m.in. na stanowiskach kierowniczych w Departamencie I, od 16 VIII 1954 r. szef WUBP w Gdańsku; w lipcu 1955 r. powrócił do pracy w kontrwywiadzie.

[4] Władysław Śliwa – w aparacie bezpieczeństwa od września 1944 r., w MBP m.in. zastępca szefa WUBP w Łodzi i Koszalinie, w KdsBP zastępca kierownika WUdsBP w Koszalinie, od 1 VIII 1955 r. słuchacz Kursu Specjalnego, następne stanowisko w KdsBP objął 1 IX 1956 r.

[5] Lutosław Stypczyński – w aparacie bezpieczeństwa od lutego 1945 r., w MBP m.in. zastępca szefa, następnie szef WUBP w Krakowie, którą to funkcję pełnił też w KdsBP, od 1 I 1956 r. naczelnik wydziału Departamentu III.

[6] Kazimierz Piecychna – zastępca szefa WUBP/WUdsBP w Łodzi.

[7] Zapewne chodzi o Józefa Kowalskiego – w aparacie bezpieczeństwa od września 1944 r., od 11 VII 1949 r. zastępca szefa WUBP w Olsztynie; 30 IV 1955 r. zwolniony ze służby w KdsBP, przeszedł do więziennictwa.

Nr 24

[1955 styczeń 24, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Protokół [nr] 3[a]

z posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 24 stycznia 1955 r.

Obecni: tow. tow. Alster, Ptasiński, Sienkiewicz, Paszkowski, Jewdokimienko oraz do pkt 1 tow. tow. Czaplicki, Fink, Mitiuk.

Porządek dzienny:

1) Zakres działania, struktura i etaty Departamentu I.

2) Informacje o realizacji zarządzenia nr 04[1].

3) Sprawy organizacyjne.

Ad 1) Tow. Czaplicki udzielił dodatkowych wyjaśnień w stosunku do złożonego przez kierownictwo Departamentu I projektu[2]. W dyskusji zwrócono uwagę na pasywny charakter projektu, niezabezpieczający organizacyjnie wykonania ofensywnych zadań tego odcinka pracy aparatu bezpieczeństwa publicznego, oraz na brak namierzenia uwagi na główne państwa imperialistyczne. Polecono, aby kierownictwo Departamentu I pod nadzorem tow. Sienkiewicza w ciągu 3 dni przygotowało projekt poprawiony w myśl dyskusji. Należy, nie rozszerzając etatów, dokonać wewnętrznych przesunięć zabezpieczających wykonanie wniosków, w tym wyodrębnić wydział dla wywiadu na USA i Anglię. Wniesiono poprawki redakcyjne do tekstu określającego zadania departamentu i jego jednostek. Komitet postanowił w miesiącu lutym wysłuchać sprawozdania i rozpatrzyć projekt rozwinięcia pracy wywiadowczej. Odpowiedzialny za przygotowanie – tow. Czaplicki.

Ad 2) O przebiegu realizacji zarządzenia nr 04 na podstawie dokonanych inspekcji i meldunków z województw referuje tow. Ptasiński. Prócz niewłaściwości uwidocznionych w notatce sporządzonej przez Inspektorat Gabinetu Przewodniczącego obserwuje się powoływanie nieprzewidzianych zarządzeniem komisji, obawy przed przyjęciem jakiegokolwiek doniesienia obciążającego członka partii. W WUdsBP Wrocław zorganizowano debatę nad pracą agenturalną z czynnym udziałem i kierującą rolą w tej naradzie prokuratury. Departamenty nie czuwają nad realizacją zarządzenia w swoich pionach.

Postanowiono notatkę o realizacji zarządzenia nr 04 rozmnożyć dla dyrektorów departamentów, a także wysłać do kierownictwa partyjnego. Pisemne wystąpienie do terenu, nacelowane na likwidację wypaczeń w przebiegu zarządzenia nr 04, oparte o dane notatki przygotuje i wyda tow. Paszkowski. Zebranie dyrektorów departamentów dla omówienia aktualnych zadań departamentów w realizacji zarządzenia nr 04 zorganizuje tow. Ptasiński.

Ad 3) Powołano komisję strukturalno-etatową dla wojewódzkich i powiatowych urzędów, która przystąpi do pracy natychmiast po ustaleniu zakresów pracy główniejszych pionów. Przewodniczący – tow. Paszkowski, członkowie tow. tow.: Orechwa, Drzewiecki, Kubajewski, sekretarz – tow. [Edward] Holsztyński[3]. Ponadto do pracy w komisji w miarę możności będą włączali się członkowie Komitetu oraz wzywani będą, przy rozpatrywaniu spraw pionów, odpowiedni dyrektorzy departamentów.

Postanowiono na wniosek tow. Sienkiewicza wystąpić do KC z kandydaturą tow. Mackiewicza[4] na wicedyrektora Departamentu I. Na wniosek tow. Alstera [postanowiono] skierować do pracy w Departamencie Śledczym tymczasowo na stanowisko wicedyrektora tow. Kratkę.

W związku z zasygnalizowaną przez Departament Kadr MON możliwością przedłużenia służby w organach obywateli radzieckich[5] postanowiono, że Komitet wystąpi o dalszą delegację na tow. tow. Grzybowskiego i Kisielowa oraz będzie reklamował z resortu MSW tow. Fasenkę[6], typując tego ostatniego na przyszłego kierownika Departamentu Łączności, wobec złego stanu zdrowia tow. Suczka. Komitet nie wystąpi z reklamacją tow. tow. Orechwy i Suczka.

Przyjęto przedstawiony przez tow. Drzewieckiego projekt instrukcji o pełnieniu dyżurów w Komitecie.

Protokółował Zb.P.

Odb[ito] egz. 6 PZ/PZb.

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 30–31, oryginał, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[1] Chodzi o zarządzenie nr 04/54 przewodniczącego KdsBP z 28 XII 1954 r. w związku z osłabieniem pracy z siecią agenturalno-informacyjną (AIPN, 1583/19, k. 4–8).

[2] Nie odnaleziono tego dokumentu.

[3] Edward Holsztyński – w aparacie bezpieczeństwa od grudnia 1947 r., w KdsBP sekretarz Gabinetu Przewodniczącego.

[4] Bliższych danych nie ustalono. Zapewne osoba ta nie pracowała w aparacie bezpieczeństwa.

[5] Prawdopodobnie chodzi o wystąpienia ministra obrony narodowej marsz. Konstantego Rokossowskiego do sowieckiego ministra obrony marsz. Nikołaja Bułganina z 29 XII 1954 r. oraz do szefa Sztabu Generalnego marsz. Sokołowskiego z 2 II 1955 r. Dotyczyły one sowieckich oficerów i doradców w WP (E.J. Nalepa, Oficerowie Armii Radzieckiej w Wojsku Polskim 1943–1968, Warszawa 1995, s. 131–132).

[6] Bliższych danych nie ustalono, w każdym razie Fasenko nie objął żadnych stanowisk w KdsBP.

Nr 25

[1955 styczeń 25, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Protokół [nr] 4[a]

z posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 25 stycznia 1955 r.

Obecni: tow. tow. Alster, Ptasiński, Sienkiewicz, Paszkowski, Jewdokimienko oraz [Michał] Taboryski[1], [Walenty] Czysler[2].

Porządek dnia:[b]

Rozpatrzono przedłożony przez tow. Taboryskiego projekt organizacji Departamentu Techniki Operacyjnej oraz związane z tym projektem propozycje przesunięć w całym pionie inwigilacji korespondencji[3]. Likwidacja wyrywkowego przeglądu korespondencji wewnętrznej daje oszczędność 155 stanowisk etatowych. Prócz tego w skali kraju 115 osób zajmuje się inwigilacją korespondencji zagranicznej, co zabezpiecza ledwie nikły procent tejże. Propozycja kierownictwa departamentu zmierza do przeniesienia do centrali 250 stanowisk z terenu w celu stworzenia jednego biura odpowiedzialnego za całość kontroli korespondencji zagranicznej, co dałoby możność kontroli +/– 50-procentowej. Scentralizowanie jest również koniecznością ze względu na nową organizację obiegu korespondencji zagranicznej w Ministerstwie Poczt.

Komitet postanowił zlecić tow. Taboryskiemu opracowanie i upoważnił tow. tow. Alstera i Sienkiewicza, w porozumieniu z tow. Dworakowskim, do przejrzenia i ewentualnego zatwierdzenia nowego projektu, który by [ograniczył?] liczbę stanowisk etatowych, biorąc pod uwagę zastosowanie udoskonaleń technicznych oraz zróżnicowanie zainteresowania odpowiednio do źródeł i kierunków korespondencji, między innymi [przez] stworzenie tzw. kont operacyjnych zainteresowań, dawał możność pełnej kontroli i lepszego operacyjnego wykorzystania.

W dyskusji zwrócono uwagę, że Departament IX skupia między innymi 3 rodzaje służb całkowicie odrębnych: radiokontrwywiadu, inwigilacji korespondencji i właściwej techniki operacyjnej, co do których należałoby dążyć do ich organizacyjnego usamodzielnienia.

Odrzucono wniosek tow. Czyslera o nadanie zupełnej samodzielności Instytutowi Techniki Operacyjnej. Zobowiązano tow. Czyslera, aby wspólnie z tow. Kisielowem przygotowali projekt siatki płac zabezpieczający pozyskanie dla instytutu poważniejszych sił naukowych. Projekt winien zawierać motywację, gdyż będzie musiał być wniesiony pod obrady Prezydium Rządu.

Protokółował Zb.P.

Odb[ito] egz. 6 PZ/PZb.

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 32, oryginał, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[b] Porządku dnia nie podano.

[1] Michał Taboryski – oficer sowiecki, w aparacie bezpieczeństwa od października 1944 r., w MBP m.in. wicedyrektor i p.o. dyrektor Departamentu II, w KdsBP p.o. dyrektor Departamentu IX, od 1 IV 1956 r. wicedyrektor Biura „W”.

[2] Walenty Czysler – oficer sowiecki, w MBP od lipca 1947 r., dyrektor Departamentu Techniki Operacyjnej od 15 VI 1954 r., później dyrektor Instytutu Techniki Operacyjnej, w KdsBP dyrektor ITO, zwolniony 10 VIII 1955 r.

[3] Biuro „W” utworzono na mocy rozkazu przewodniczącego KdsBP 067/org. z 21 IV 1955 r. najpierw jako część Departamentu IX, od 7 XII 1955 r. jako samodzielną jednostkę.

Nr 26

[1955 styczeń 26, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Protokół [nr] 5[a]

z posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 26 stycznia 1955 r.

Obecni: tow. tow. Alster, Ptasiński, Sienkiewicz, Paszkowski, Jewdokimienko, do pkt 1 tow. tow. Drzewiecki, Fuks, do pkt 2 tow. tow. Wojciechowski, [Ludwik] Szenborn[1], [Jerzy] Nowakowski[2].

Porządek dzienny:

1) Rozpatrzenie projektu zakresu, struktury i etatów Gabinetu Przewodniczącego.

2) Rozpatrzenie projektu zakresu, struktury i etatów Wydziału „B”.

Ad 1) Zadania i organizację Gabinetu Przewodniczącego zreferował tow. Drzewiecki. Po dyskusji i wyjaśnieniach tow. tow. Drzewieckiego i Fuksa postanowiono: przyjąć proponowaną strukturę, zmniejszyć dodatkowo etat o 20 pozycji faktycznych, możliwych do wykonania przy lepszej organizacji pracy, przekazanie przepustek do Komendantury, zmniejszenie ilości wydawnictw Gabinetu Przewodniczącego. Szczególną uwagę zwrócono na niezwykle niską wydajność pracy Biura Skarg i Zażaleń. Polecono tow. Drzewieckiemu poczynienie właściwych kroków dla zwiększenia odpowiedzialności i dyscypliny załatwiania spraw Biura Skarg i Zażaleń przez teren. Z projektu etatów Gabinetu Przewodniczącego skreślono projekt wicedyrektora i z[astęp]cy naczelników.

Ad 2) Projekt zreferowany przez tow. Wojciechowskiego, przewidujący komasację działów pracy „B” Komitetu, Urzędu ds. Bezpieczeństwa Publicznego na m.st. Warszawę i Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego [w Warszawie] w jeden organizm na etacie centrali z obowiązkiem załatwiania także zleceń obu warszawskich urzędów, został odrzucony. Komitet postanowił scentralizować przeprowadzanie wywiadów i realizacji na terenie Warszawy, w tym celu wzmocnić odpowiednie komórki UdsBP na m.st. Warszawę, przy likwidacji odpowiedników w Komitecie i zmniejszeniu realizacji w WUdsBP; postanowiono włączyć sekcje obserwacyjne UdsBP na m.st. Warszawę [i] WUdsBP w jedną przy urzędzie stołecznym.

Komasacje i przechodzenie w miarę możności do szerszego stosowania techniki operacyjnej winny dać poważne oszczędności etatowe. Upoważniono tow. Paszkowskiego do ostatecznego załatwienia, w porozumieniu z zainteresowanymi jednostkami, kwestii strukturalno-etatowych związanych z reorganizacją służby „B”.

Protokółował Zb.P.

Odb[ito] egz. 6 PZ/PZb.

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 33–34, oryginał, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[1] Ludwik Szenborn – w aparacie bezpieczeństwa od listopada 1946 r., w MBP m.in. zastępca szefa WUBP w Krakowie, szef MUBP w Warszawie, w latach 1950–1952 w Biurze Specjalnym i w Departamencie X, w KdsBP początkowo kierownik MUdsBP w Warszawie, od 1 VII 1955 r. kierownik WUdsBP w Bydgoszczy.

[2] Jerzy Nowakowski – w aparacie bezpieczeństwa od sierpnia 1947 r., od 24 IV 1950 r. do 31 VII 1953 r. w Biurze Specjalnym i Departamencie X MBP, następnie p.o. szef WUBP w Warszawie, w KdsBP zastępca kierownika i kierownik WUdsBP w Warszawie.

Nr 27

[1955 styczeń 29, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Protokół [nr] 6[a]

z posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 29 stycznia 1955 r.

Obecni: tow. tow. Dworakowski, Alster, Ptasiński, Sienkiewicz, Paszkowski.

Porządek dzienny:

1) Sprawy organizacyjne.

Rozpatrzono i podjęto decyzje w następujących sprawach:

1) Wnieść pod obrady Prezydium Rządu projekt ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników bezpieczeństwa publicznego. Przed wniesieniem tow. Alster doręczy prezesowi Rady Ministrów i zasięgnie opinii prezesa.

2) Zatwierdzono ostateczny wzór legitymacji służbowej, ustalając 15 IV br. jako termin wprowadzenia w aparacie. Odpowiednie zarządzenia przygotują: tow. Orechwa i tow. Małecki.

3) Rozprowadzić wśród członków Komitetu i dyrektorów departamentów projekt instrukcji o rozpracowaniach agenturalnych, zorganizować wspólne przedyskutowanie: Komitet, komisja redakcyjna i niektórzy z dyrektorów departamentów. Odpowiedzialny – tow. Paszkowski.

4) Powołać pod przewodnictwem tow. Ptasińskiego komisję dla zredagowania projektu rozkazu wprowadzającego do użytku służbowego nowe instrukcje.

5) Polecić tow. Drzewieckiemu opracowanie projektu określającego tryb wprowadzenia w życie instrukcji.

6) W związku z odejściem na urlop zdrowotny tow. Dworakowskiego postanowiono, że z jednostek pod bezpośrednim nadzorem przewodniczącego departamenty: VI, Kadr i Szkolenia, Finansowy – przejmie tow. Alster, Inspektorat i Gabinet Przewodniczącego – tow. Paszkowski.

7) Zatwierdzono listę aktywu spośród odpowiedzialnych pracowników Komitetu na środową naradę w KC[1].

8) Ustalono na przyszłym posiedzeniu w dniu 31 stycznia br. rozpatrzyć projekty zakresów i struktur Departamentu Kadr i Szkolenia, Departamentu Łączności i Archiwum. Projekty już rozpatrzonych jednostek przedstawić do zatwierdzenia prezesowi Rady Ministrów. Odpowiedzialny – tow. Paszkowski.

Protokółował Zb.P.

Odb[ito] egz. 6 PZ/PZb.

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 35–36, oryginał, mps.

[1] Nie udało się ustalić, o jaką naradę chodzi.

[a] Numer wpisano odręcznie.

Nr 28

[1955 styczeń 31, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Protokół [nr] 7[a]

z posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 31 stycznia 1955 r.

Obecni: tow. tow. Alster, Ptasiński, Sienkiewicz, Jewdokimienko, do pkt 1 tow. tow. Orechwa, [Henryk] Piasecki[1], [Stefan] Młynarczyk[2], do pkt 2 tow. tow. [Anna] Mekler[3], [Zenon] Orzechowski[4], do pkt 3 tow. Okręt.

Porządek dzienny:

1) Rozpatrzenie zakresu działania, struktury i etatów Departamentu Kadr i Szkolenia.

2) Rozpatrzenie zakresu działania, struktury i etatów Departamentu Łączności.

3) Rozpatrzenie zakresu działania, struktury i etatów [Centralnego] Archiwum.

4) Informacja o odbytej w Warszawie konferencji służb pelengacyjnych.

Ad 1) Rozpatrzono projekt zakresu działania, struktury i etatów przedłożony przez kierownictwo Departamentu Kadr i Szkolenia. Po dyskusji i wysłuchaniu wyjaśnień kierownictwa Departamentu Kadr i Szkolenia postanowiono: uprościć strukturę działu szkoleniowego – z 3 wydziałów na 2, analogicznie [strukturę] pionu ściśle kadrowego przez połączenie wydziałów III i IV, zmniejszyć etaty Wydziału VII, do zadań departamentu wnieść opiekę nad zwolnionymi pracownikami. Ponadto zgłoszono szereg uwag o charakterze redakcyjnym. Polecono projekt w ostatecznej szacie przedstawić w terminie dwudniowym.

Ad 2) Rozpatrzono projekt zakresu [działania], struktury i etatów Departamentu Łączności przedstawiony przez chwilowo pełniącego obowiązki kierownika departamentu tow. Mekler. Projekt przyjęto, odrzucając z niego wnioski kierownictwa departamentu zmierzające do ukrytej podwyżki płac. Odrzucono wniosek departamentu o przejęcie brygady TKN. Polecono w projekcie wprowadzić mniejszej wagi poprawki oszczędnościowe. Postanowiono spowodować rewizję abonentów spec[jalnej] poczty, sieci rządowej i w[ysokiej] cz[ęstotliwości] oraz abonentów centrali wewnętrznej. W tym celu zobowiązano departament do dostarczenia w ciągu dwóch dni odpowiednich wykazów. Do poczynienia starań o zmniejszenie liczby abonentów zobowiązano tow. Sienkiewicza.

Ad 3) Rozpatrzono projekt zakresu pracy, struktury i etatów Centralnego Archiwum przedstawiony przez tow. Okręta. Wobec uwag dyskutujących, którzy wskazywali na budzące wątpliwości, a szeroko zakreślone zamiary kierownictwa archiwum, nadające naszemu archiwum charakter ogólnopaństwowego i partyjnego, postanowiono zatwierdzić tymczasowo etat [Centralnego] Archiwum według dotychczasowego stanu faktycznego. W przyszłości: zbadać bliżej pracę archiwum, biorąc kierunek na oddanie, według właściwości, materiałów niemających znaczenia dla pracy organów, [przeprowadzić] decentralizację materiałów archiwalnych o lokalnym znaczeniu, przeanalizować listy mil[iona] osób zarejestrowanych przez archiwum, [dokonać] zawężania listy instytucji korzystających z archiwum i charakterów zapytań [oraz] zlikwidowania czynności dublowanych z Departamentem X. Z zakresu pracy archiwum skreślono fragment ustawiający Centralne Archiwum jako zwierzchnią instytucję nad całością zagadnień archiwalnych aparatu.

Ad 4) Tow. Sienkiewicz zreferował wyniki odbytej w Warszawie międzynarodowej konferencji służb pelengacyjnych[5] krajów demokracji ludowej i ZSRR. Na wniosek referującego protokół konferencji wraz ze zobowiązaniami z niego wypływającymi dla Komitetu – przyjęto.

Protokółował Zb.P.

Odb[ito] egz. 6 PZ/PZb.

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 37–38, oryginał, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[1] Henryk Piasecki – w aparacie bezpieczeństwa od marca 1945 r., m.in. wicedyrektor Biura Specjalnego i Departamentu X MBP, od 1 XII 1953 r. wicedyrektor Departamentu Szkolenia MBP, w KdsBP wicedyrektor Departamentu Kadr i Szkolenia.

[2] Stefan Młynarczyk – w aparacie bezpieczeństwa od maja 1945 r., od 25 IX 1945 r. w Wydziale ds. Funkcjonariuszy, wicedyrektor Biura ds. Funkcjonariuszy od 20 IV 1953 r., w KdsBP wicedyrektor Departamentu Kadr i Szkolenia, do którego włączono kontrolę funkcjonariuszy.

[3] Anna Mekler – inżynier łączności, w aparacie bezpieczeństwa od stycznia 1952 r., w KdsBP wicedyrektor ITO.

[4] Zenon Orzechowski – oficer sowiecki, w aparacie bezpieczeństwa od września 1953 r., naczelnik wydziału Departamentu Łączności MBP, w KdsBP na analogicznym stanowisku, zwolniony 10 IX 1955 r.

[5] Nie udało się ustalić, kiedy odbyła się taka konferencja.

Nr 29

[1955 luty 3, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Protokół [nr] 8[a]

z posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 3 lutego 1955 r.

Obecni: tow. tow. Alster, Ptasiński, Sienkiewicz, Jewdokimienko oraz komisja redakcyjna instrukcji o pracy operacyjnej: Brystygier, Bołdakow[1], Czaplicki, Górecki, Rozenwaks[2].

Porządek dzienny:

1) Rozpatrzenie projektu instrukcji o pracy z agenturą.

Projekt instrukcji przygotowała w ostatecznej formie komisja w składzie jak wyżej. Ogólny charakter instrukcji oraz szczególne miejsca, co do których w komisji ścierały się poglądy, zreferował przewodniczący komisji tow. Paszkowski.

W wyniku dyskusji, w której zabierali głos wszyscy obecni, postanowiono wnieść poprawki w kierunku: zaakcentowania charakteru werbunku jako procesu, z zaznaczeniem potrzeby oddziaływania psychicznego, a także w miarę potrzeby organizowania innych okoliczności sprzyjających przeprowadzeniu werbunku (polecono tow. Czaplickiemu zredagowanie odpowiedniej wstawki do tekstu), sprecyzowania w sensie mniej rygorystycznym kwestii pozyskania[b] werbowanego na komprmat[eriałach], oddzielenia wyraźniejszego w rozdziałach o szkoleniu i nagradzaniu agentury pozytywnych, patriotycznych elementów od pracujących pod przymusem. Ponadto dokonano przeglądu całego tekstu, wnosząc szereg poprawek o mniejszym znaczeniu. Postanowiono, aby instrukcję o pracy z agenturą w formie przyjętej przez Komitet przygotował do rozmnożenia tow. Rozenwaks pod nadzorem tow. Paszkowskiego w terminie tygodniowym.

Protokółował Zb.P.

Odb[ito] egz. 6 PZ/PZb.

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 39, oryginał, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[b] W dokumencie przyznania.

[1] Bołdakow – doradca sowiecki, bliższych danych nie ustalono.

[2] Być może chodzi o Józefa Rozenwaksa – do 1 XI 1953 r. zastępcę naczelnika wydziału w WUBP w Warszawie.

Nr 30

[1955 luty 9, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Protokół [nr] 9[a]

z posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 9 lutego 1955 r.

Obecni: tow. tow. Alster, Ptasiński, Sienkiewicz, Paszkowski, Jewdokimienko. Zaproszeni: tow. tow. Orechwa, Piasecki, Młynarczyk, Kisielow, Drzewiecki.

Porządek dzienny:

1) Rozpatrzenie wniosków Departamentu Kadr i Szkolenia w kwestii:

a) trybu udzielania zezwoleń na wyjazdy zagraniczne funkcjonariuszy,

b) uchylenia zezwoleń na zawarcie związku małżeńskiego,

c) zwalniania i przenoszenia na niższe stanowiska kobiet ciężarnych.

2) Rozpatrzenie wniosku Departamentu Administracyjno-Gospodarczego o znowelizowaniu trybu postępowania w sprawach szkód w majątku BP.

3) Sprawy organizacyjne.

Ad 1a) Przedstawiony przez tow. Orechwę projekt przyjęto z następującymi poprawkami:

– wyłączenia prywatnych wyjazdów do krajów kapitalistycznych,

– wyjazdy służbowe osób z nomenklatury przewodniczącego Komitetu i grupowe zastrzec do decyzji kolegialnej Komitetu,

– z punktu 1 wydzielić i odrębnie potraktować wyjazdy do krajów kapitalistycznych, odrębnie do krajów demokracji ludowej i ZSRR.

Ad 1b) Wniosek Departamentu Kadr i Szkolenia o uchylenie rozkazu ministra [bezpieczeństwa publicznego] nr 07 z 16 II 1949 r. o obowiązku posiadania zezwolenia na zawarcie związku małżeńskiego przez pracowników bezpieczeństwa publicznego przyjęto. Komitet nie zgodził się natomiast z żądaniem Dep[artamentu] Kadr i Szkolenia, aby kandydaci na współmałżonków składali w kadrach ankiety i życiorysy. Kontrolę specjalną na współmałżonka należy jednak prowadzić, [a] przy uzyskaniu poważniejszych obciążeń ustosunkować się co do pozostawienia w organach pracownika nieodpowiednio ożenionego. Polecono tow. Orechwie w terminie do 14 II [19]55 r. przygotować projekt zarządzenia przewodniczącego uchylającego rozkaz nr 07 oraz odrębnie wskazówek dla aparatu kadrowego.

Ad 1c) Przedłożony przez Departament Kadr [i Szkolenia] projekt zarządzenia przewodniczącego dot[yczącego] zwalniania i przenoszenia kobiet ciężarnych[1] przyjęto z poprawką do pkt 2, zatrzymując uprawnienia w tym względzie b[yłego] ministra bezpieczeństwa publicznego dla przewodniczącego Komitetu.

Ad 2) Wniosek Departamentu Administracyjno-Gospodarczego w kwestii szkód w majątku bezpieczeństwa publicznego zreferował tow. Paszkowski. Wniosek zmierza do ustanowienia osoby upełnomocnionej przez przewodniczącego Komitetu do decyzji ostatecznej, którą to funkcję pełnił uprzednio tow. Fijałek. Dla dokładniejszego ustosunkowania się do szkód proponowane są też trzyosobowe komisje opiniujące. Wniosek przyjęto, ustanawiając pełnomocnikiem tow. Kisielowa.

Ad 3) W sprawach organizacyjnych tow. Paszkowski wniósł kwestie wypłaty za niewykorzystane urlopy zwalnianych obecnie pracowników. Dyrektor Departamentu Kadr [i Szkolenia] bez porozumienia z kierownictwem wydał okólnik [nr] 5/55, w którym nakazuje wypłacać, wobec czego odchodzący pracownicy obok trzymiesięcznej odprawy otrzymują wynagrodzenia za czwarty miesiąc. Opinia Biura Prawnego Urzędu Rady Ministrów i tow. [Stefana] Rozmaryna[2] jest przeciwna takiej praktyce. Natomiast należałoby zaniechać ściągania należności za sorty mundurowe. Wniosek tow. Paszkowskiego przyjęto, zalecając wycofanie okólnika [nr] 5/55, jednocześnie polecono tow. Kisielowowi przygotowanie wystąpienia do Prezydium Rady Ministrów o anulowanie należności za niezamortyzowane sorty mundurowe.

Tow. Orechwa wysunął sprawę zajęcia się ustawieniem w pracy poza aparatem grupy pracowników b[yłego] Departamentu X i Dep[artamentu] Śledczego, których KC nie akceptowało do pracy w organach. Na wniosek tow. Alstera polecono Dep[artamentowi] Kadr [i Szkolenia] nie zajmować się znajdowaniem pracy, gdyż to należy do Sektora Spec[jalnego] KC[3].

Tow. Orechwa wysunął również sprawę naboru na kurs Dep[artamentu] I. Sporządzoną przez kadry listę kandydatów kwestionuje poważnie dyrektor Dep[artamentu] I. Polecono tow. Sienkiewiczowi zajęcie się tą sprawą, ze wskazówką, aby w zasadzie dobierać kandydatów ze stanowisk powyżej kierownika sekcji.

W związku z przygotowywanym rozszerzeniem zadań prokuratur i sądów powszechnych[4] tow. Młynarczyk prosi Komitet o wypowiedzenie się w kwestii odpowiedzialności karnej przestępców spośród funkcjonariuszy. W tej sprawie wszyscy członkowie Komitetu i tow. Jewdokimienko stanęli na stanowisku utrzymania odpowiedzialności funkcjonariuszy przed sądami wojskowymi.

W związku z tym, że każdorazowe przydziały mieszkań pracowniczych wywołują wiele pretensji ze strony pominiętych, tow. Paszkowski proponuje powołanie jednej komisji odwoławczej od decyzji dyrektorów departamentów. Postanowiono powołać trzyosobową komisję z dyrektorem Gabinetu Przewodniczącego na czele.

Tow. Paszkowski wniósł projekt zarządzenia o powołaniu komisji do zbadania i decyzji w sprawach b[yłych] wydziałów X WUBP. Projekt zarządzenia i skład komisji przyjęto, polecając tow. Drzewieckiemu opracowanie wskazówek organizacyjnych o trybie pracy komisji[5].

Tow. Ptasiński poruszył sprawę udzielania zezwoleń na wyjazdy za granicę. Dotychczasowy system, w którym faktycznie tylko [M]BP decyduje o wydaniu paszportu, jest niesłuszny, winna o tym decydować Komisja KC lub URM, a nasza opinia winna być tylko jednym z elementów powstania decyzji. Postanowiono, aby tow. Ptasiński przed wystąpieniem z oficjalnym wnioskiem do Wydziału Administracyjnego KC skonsultował swoją propozycję z tow. Mazurem.

Na wniosek tow. Sienkiewicza postanowiono dotychczas p.o. dyrektora Departamentu II tow. Leśniewskiego zatwierdzić na dyrektora Departamentu II, tow. Fasenkę na z[astęp]cę dyrektora Departamentu Łączności.

Na dyrektora Departamentu I tow. Sienkiewicz typuje tow. Wrońskiego[6]. Polecono w tej sprawie poradzić się tow. Mazura.

Protokółował Zb.P.

Odb[ito] egz. 6 PZ/PZb.

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 40–42, oryginał, mps.

[1] Chodzi o zarządzenie nr 05/55 przewodniczącego KdsBP z 18 II 1955 r. w związku z redukcją części aparatu bezpieczeństwa (AIPN, 1583/30, k. 35–36).

[2] Stefan Rozmaryn – prawnik, wyższy urzędnik w URM.

[3] W strukturze aparatu KC PZPR nie było takiego wydziału, zapewne mówca miał na myśli Sektor Kadr Wydzielonych.

[4] Ustawa o przekazaniu sądom powszechnym dotychczasowej właściwości sądów wojskowych w sprawach karnych osób cywilnych, funkcjonariuszy organów bezpieczeństwa publicznego, Milicji Obywatelskiej i Służby Więziennej została uchwalona 5 IV 1955 r. (DzU 1955, nr 15, poz. 83). Sejm nie uwzględnił więc zastrzeżeń bezpieki.

[5] Komisja taka „na zlecenie KC PZPR” została powołana zarządzeniem nr 04 przewodniczącego KdsBP z 12 II 1955 r. (A. Kochański, Polska 1944–1991. Informator historyczny, t. 1: Podział administracyjny, ważniejsze akty prawne, decyzje i enuncjacje państwowe (1944–1956), Warszawa 1996, s. 559).

[6] Nie udało się ustalić, kogo mówca miał na myśli.

[a] Numer wpisano odręcznie.

Nr 31

[1955 luty 14, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Protokół [nr] 10[a]

z posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 14 lutego 1955 r.

Obecni: tow. tow. Alster, Ptasiński, Sienkiewicz, Paszkowski, Jewdokimienko. Zaproszeni: tow. tow. Brystygier, Kratko, Górecki, Taboryski, Drzewiecki, Bołdakow.

Porządek dzienny:

1) Omówienie projektu rozkazu wprowadzającego instrukcję o pracy operacyjnej.

2) Informacja o akcji przerzutu broszur J[ózefa] Światły drogą balonową.

3) Sprawa sekcji filtracyjnych.

4) Sprawa charakterystyk służbowych pracowników organów bezpieczeństwa publicznego.

Ad 1) Referuje tow. Ptasiński. Projekt rozkazu wprowadzającego do użytku instrukcje o pracy z agenturą i formach ewidencji operacyjnej przygotowała komisja pod przewodnictwem tow. Ptasińskiego. Rozkaz ma na celu również wskazanie, co i jak należy wykonać dla likwidacji pozostałości poprzedniego okresu[b] wypaczeń działań organów BP w częściach nieobjętych zarządzeniem nr 04. Projekt rozkazu przyjęto, wnosząc jedynie poprawki natury stylistycznej. Zobowiązano komisję do przedstawienia ostatecznej redakcji na 17 bm.

Ad 2) Informacji o rozwinięciu szeroko zakrojonej akcji przerzutu oszczerczych broszur J[ózefa] Światły drogą napowietrzną i korespondencyjną udzielili tow. tow. Brystygier i Sienkiewicz.

Postanowiono, na wniosek tow. Alstera, odpowiedzialność za całość kontrakcji przydzielić Departamentowi III, zalecając nawiązanie współpracy z jednostkami MSW, użycie między innymi formy materialnego zainteresowania ludności w zdawaniu władzom znalezionych egzemplarzy, porozumienie z czeskimi organami BP w celu przejęcia ich doświadczeń zwalczania akcji balonowej do terenowych jednostek.

W punkcie tym tow. Brystygier wysunęła wniosek o powierzenie Departamentowi III odpowiedzialności za całość akcji organów w związku ze Światłą, w której to sprawie z braku gospodarza nic się nie robi. Na wniosek tow. Alstera – odłożono do oddzielnego rozpatrzenia.

Ad 3) Sprawę sekcji filtracyjnych referuje tow. Kratko. Przy opracowaniu zakresów i etatów sekcje filtracyjne wyłączono z pionu Departamentu II z myślą przekazania do pionu Departamentu VII. Tow. Kratko jest temu przeciwny. Postanowiono powołać jednorazową komisję z tow. Sienkiewiczem na czele dla przeprowadzenia rozmów ze wszystkimi zainteresowanymi i przedstawienia ogólnego poglądu.

Ad 4) Do Komitetu wpłynęły z różnych stron sygnały, że w związku z obowiązkiem zaznajomienia każdego funkcjonariusza z charakterystyką wystawioną na niego przez przełożonego (rozkaz MBP [nr] 048/50[1]), charakterystyki te stają się zupełnie jałowe i nieistotne. Polecono tow. Orechwie skonsultowanie z tow. Strębskim i przedstawienie ewentualnego wniosku o uchylenie tego punktu rozkazu [nr] 048/50.

Protokółował Zb.P.

Odb[ito] egz. 6 PZ/PZb.

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 43–44, oryginał, mps.

[1] Chodzi o zarządzenie nr 048/50 ministra bezpieczeństwa publicznego z 15 X 1950 r. o sporządzeniu przez przełożonych charakterystyk służbowych pracowników bezpieczeństwa publicznego (AIPN, 1572/775, k. 136–139).

[a] Numer wpisano odręcznie.

[b] W dokumencie zakresu.

Nr 32

[1955 luty 15, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Protokół [nr] 11[a]

z posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 15 lutego 1955 r.

Obecni: tow. tow. Alster, Ptasiński, Sienkiewicz, Paszkowski, Jewdokimienko oraz komisja redakcyjna dokumentów o pracy operacyjnej: Brystygier, Bołdakow, Górecki, Czaplicki, Rozenwaks. Zaproszeni: tow. tow. Taboryski, Drzewiecki, Kratko.

Omówienie projektu instrukcji o formach rozpracowań agenturalnych i ewidencji operacyjnej. Referuje przewodniczący komisji redakcyjnej tow. Paszkowski.

Po omówieniu zasadniczych tendencji instrukcji przeprowadzono przegląd poszczególnych rozdziałów, wnosząc poprawki redakcyjne. Postanowiono, aby tow. Rozenwaks w ciągu trzech dni sporządził ostateczne teksty, uwzględniając wniesione poprawki. Polecono tow. Góreckiemu przygotowanie odrębnie dokumentu, który rozwinąłby i sprecyzował kwestię agentury do zadań związanych z ochroną kluczowych obiektów.

Ponadto postanowiono zobowiązać Departament X do przedstawienia aktualnych danych o stanie i ruchu sieci agenturalno-informacyjnej i o sprawach[1], a także do przedstawienia w terminie siedmiodniowym informacji o stanie ewidencji operacyjnej wraz z projektem instrukcji o zreformowaniu kartoteki. Odpowiada tow. [Elżbieta] Motylowa[2].

Protokółował Zb.P.

Odb[ito] egz. 6 PZ/PZb.

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 45, oryginał, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[1] Zapewne chodzi o sprawy operacyjnego rozpracowania i podobne.

[2] Elżbieta Motylowa – w aparacie bezpieczeństwa od sierpnia 1945 r., cały czas w pionie personalnym, w KdsBP wicedyrektor Departamentu X.

Nr 33

[1955 luty 22, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Protokół [nr] 12[a]

z posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 22 lutego 1955 r.

Obecni: tow. tow. Alster, Ptasiński, Sienkiewicz, Paszkowski. Zaproszeni do pkt 1: tow. tow. Orechwa, Kisielow, Drzewiecki, [Tadeusz] Szczęśniak[1], [Stefan] Kulczyk[2].

Porządek dzienny:

1) Rozpatrzenie projektu dekretu o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników bezpieczeństwa publicznego.

2) Sprawy organizacyjne.

Ad 1) Projekt dekretu o zaopatrzeniu emerytalnym[3] zreferował tow. Kulczyk. Po wymianie poglądów, w której głos zabierali tow. tow. Ptasiński, Alster, Sienkiewicz, Paszkowski, Orechwa i Kisielow, postanowiono:

– odstąpić od wysuniętego żądania 85% emerytury dla osób przechodzących na emeryturę ze stanowisk generalskich,

– usunąć § 17, przewidujący szczególne uprzywilejowanie inwalidów III grupy,

– włączyć specjalny § zabezpieczający osobom zwolnionym z aparatu, a przechodzącym na powszechne zaopatrzenie emerytalne, zaliczenie do I kategorii zatrudnienia.

Wobec konsekwencji w stosunku do praw emerytalnych, jakie będą miały zwolnienia dyscyplinarne, zwrócono uwagę Dep[artamentu] Kadr [i Szkolenia] na konieczność ich szczególnie rozważnego stosowania. Komitet zajął stanowisko, iż przewidziane dekretem stosowanie zaliczeń 45 dni za 30 będzie mogło mieć miejsce w wąskim zakresie i tylko w stosunku do operacyjnego składu.

Postanowiono wystąpić z projektem dekretu na Prezydium Rządu, niezależnie od MSW. Ostateczny projekt, z uwzględnieniem zmian, sporządzić w ciągu trzech dni. Upoważniono tow. Paszkowskiego do skontrolowania ostatecznego tekstu przed wniesieniem na Prezydium Rządu.

Ad 2) Sprawę tow. [Stanisława] Żydzika[4], kierownika Wojewódzkiego Urzędu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego Opole, który naruszył rozkaz b[yłego] ministra bezpieczeństwa publicznego i trzykrotne różne przypomnienia, dopuszczając do przeglądu zabezpieczonych materiałów b[yłego] Wydz[iału] X, postawił tow. Alster. Postanowiono, aby przed powzięciem decyzji o ukaraniu wysłuchać tow. Żydzika osobiście. Wykonają – tow. tow. Dworakowski, Alster.

Sprawę prop[onowanego] przejęcia przez sądownictwo powszechne kompetencji sądów wojskowych w sądzeniu przestępców spośród funkcjonariuszy bezpieczeństwa publicznego zreferował tow. Alster.

Wobec tego, że poprzednie stanowisko Komitetu nieprzekazywania sądzenia nie ma szans przejścia, postanowiono, zgadzając się na przesunięcie tych kompetencji, wystąpić o zabezpieczenie specjalnych kompletów sędziowskich, ograniczenie liczby adwokatów dopuszczonych do tych spraw, zabezpieczenie możliwości sądzenia przez sąd powszechny z paragrafów wojskowych. Ustalono, aby przedstawiciel Komitetu nie popierał proponowanego rozbicia kompetencji w sprawach szpiegowskich na wojskowe i cywilne w zależności od szpiegowskiego celu.

Na wniosek tow. Alstera postanowiono wydawnictwem „Informacja Polityczna”[5] objąć dyrektorów departamentów operacyjnych I–VII, włącznie.

Tow. Ptasiński zasygnalizował Komitetowi o niektórych niepokojących objawach w dziedzinie realizacji zarządzenia [nr] 04. Departament X przygotuje odpowiednie statystyki i sprawa ta stanie na najbliższym posiedzeniu Komitetu.

Na wniosek tow. Sienkiewicza postanowiono wysłać sześciu pracowników różnych działów Dep[artamentu] Łączności i Dep[artamentu] IX na Targi Lipskie dla zapoznania nowości technicznych i ewentualnego zakupu.

Tow. Alster postawił sprawę zbierania przez pracowników Dep[artamentu] Kadr i załączania do akt personalnych osób krytykowanych wszelkich wypowiedzi krytycznych, jakie padają na służbowych i partyjnych naradach. Takie polecenia wydało kierownictwo Departamentu Kadr i Szkolenia. Komitet postanowił zakazać tej praktyki. Wykona – tow. Dworakowski.

Tow. Sienkiewicz poruszył sprawę kierownika WUdsBP w Szczecinie – Kotona, który jako jedyny z kierowników nie otrzymał zatwierdzenia na stanowisko. Tow. Alster zapewnił, iż zatwierdzenie w najbliższym czasie nadejdzie.

Protokółował Zb.P.

Odb[ito] egz. 6 PZ/PZb.

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 46–47, oryginał, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[1] Tadeusz Szczęśniak – w aparacie bezpieczeństwa od sierpnia 1944 r., funkcjonariusz pionów finansowych, w KdsBP wicedyrektor Departamentu Finansowego.

[2] Stefan Kulczyk – w aparacie bezpieczeństwa od września 1947 r., na stanowiskach prawniczych, w KdsBP w Gabinecie Przewodniczącego, naczelnik Wydziału Normatywno-Prawnego.

[3] Dekret o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy organów bezpieczeństwa publicznego oraz ich rodzin ostatecznie został przyjęty 27 VII 1955 r. (DzU 1955, nr 31, poz. 184). Analogiczny dekret dotyczący funkcjonariuszy MO i Służby Więziennej przyjęto 9 XI 1955 r. (DzU 1955, nr 43, poz. 273).

[4] Stanisław Żydzik – w aparacie bezpieczeństwa od 1945 r., szef WUBP w Opolu od 1 X 1954 r., później tamże kierownik WUdsBP do 14 IX 1956 r.

[5] „Informacja Polityczna” była wydawana przez Gabinet Przewodniczącego KdsBP i sygnowana przez dyrektora tej jednostki.

Nr 34

[1955 luty 28, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Protokół [nr] 13[a]

z posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 28 lutego 1955 r.

Obecni: tow. tow. Alster, Ptasiński, Sienkiewicz, Paszkowski, Jewdokimienko. Zaproszeni: tow. tow. Motylowa, [Antonina] Taube[1].

Porządek dzienny:

1) Sprawy Departamentu X:

a) projekt zarządzenia o wydzieleniu i przekazaniu do MO części kartoteki,

b) projekt instrukcji o zasadach korzystania z kartoteki sieci agent[uralno]-informacyjnej,

c) wstępne rozważenie kategorii notowań do całkowitego wycofania z kartoteki.

2) Omówienie przebiegu realizacji zarządzenia nr 04.

Ad 1a) Przedstawiony przez wicedyrektora Dep[artamentu] X tow. Motylową projekt zarządzenia traktującego o wydzieleniu do MO właściwej dla zakresu pracy MSW części kartoteki centralnej[2] i odpowiednio wojewódzkich przyjęto z poprawkami i uzupełnieniami:

– do pkt 4 zarządzenia – adnotacje: zarządu, wydziałów i sekcji Informacji WW, Wydziału VII WOP i jego pionu, pozostawić w kartotece Komitetu,

– do pkt 5 – wyłączyć tylko kryminalne notowania.

Włączyć do tekstu obowiązek przekazywania wraz z odpowiednią ilością sprzętu, pracowników odchodzących do MO przekazywać wraz z etatem. Spowodować wydanie równoległego zarządzenia przez KG MO.

Ad 1b) Opracowany przez Dep[artament] X dokument o zasadach korzystania z kartoteki sieci agenturalnej i informacyjnej przyjęto w brzmieniu proponowanym[3].

Ad 1c) Rozpatrzono i przedyskutowano wstępne propozycje Dep[artamentu] X co do wycofania z kartoteki niektórych kategorii zapisów, ustalając jako kategorie niewątpliwe: repatriantów i obcokrajowców z krajów demokracji ludowej i tzw. opornych chłopów. Zwrócono uwagę na mechaniczne i odpolitycznione traktowanie w dokumencie kategorii [występujących] pod jedną nazwą, a głęboko różnych w treści, [na] niedostateczne branie pod uwagę czynnika czasu oraz powtarzalności zapisów.

Polecono przygotować dokumenty:

1) zestawienie stanu rejestracji,

2) nowe propozycje co do wycofania, biorąc pod uwagę zastrzeżenia zgłoszone na Komitecie.

Nowe dokumenty należy przedłożyć do wypowiedzenia się dyrektorom departamentów i ponownie postawić na Komitecie, już w formie projektu zarządzenia. Odpowiedzialny – tow. Ptasiński.

Ad 2) Omówiono przebieg realizacji zarządzenia nr 04 na podstawie danych Departamentu X. Przedstawione dane statystyczne i opisowe wskazują na kilka niepokojących zjawisk:

– niektóre jednostki masowo eliminują lokale konspiracyjne,

– istnieje bardzo duża, bo w granicach od dziesiątek do tysięcy, rozpiętość w nadsyłaniu do wydziałów X teczek i materiałów z rzekomymi obciążeniami aktywu społecznego i politycznego,

– do archiwów wpływają materiały, które nie były oceniane pod względem ich przydatności dla dalszej pracy, czasem zupełnie wyraźnie wartościowe.

Postanowiono, że członkowie Komitetu rozmówią się ze swoimi grupami województw, zwracając uwagę na powyższe sygnały o wypaczeniach zarządzenia nr 04. Do województw, w których najostrzej wystąpiły odchylenia, wyjedzie odpowiednio wzmocniona grupa inspektorów celem zbadania [sytuacji] na miejscu. Za realizację odpowiedzialny – tow. Ptasiński.

Protokółował Zb.P.

Odb[ito] egz. 6 PZ/PZb.

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 48–49, oryginał, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[1] Antonina Taube – w aparacie bezpieczeństwa od października 1946 r., najpierw w Głównym Urzędzie Cenzury (de facto perlustracji), później w Departamencie II, w KdsBP naczelnik wydziału Departamentu X.

[2] Chodzi o uchwałę KdsBP z 11 III 1955 r. o zasadach pracy z agenturą, prowadzeniu rozpracowań agenturalnych, ewidencji operacyjnej, pkt 8 (AIPN, 1583/146, k. 11).

[3] Chodzi o zarządzenie nr 012/55 zastępcy przewodniczącego KdsBP z 2 IV 1955 r. w sprawie zasad korzystania z kartoteki sieci agenturalnej (AIPN, 1583/20, k. 19–22).

Nr 35

[1955 marzec 15, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Protokół [nr] 14[a]

z posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 15 marca 1955 r.

Obecni: tow. tow. Dworakowski, Alster, Ptasiński, Sienkiewicz, Paszkowski, Jewdokimienko.

Porządek dzienny:

1)[b]

2) Ustalenie porządku i składu narady krajowej w związku z zakończeniem opracowań podstawowych instrukcji o pracy operacyjnej.

3) Sprawy organizacyjne.

Ad 1) W związku z zaleceniami [[c]] przedstawienia przyjętych wytycznych do zaakceptowania przez kierownictwo partyjne postanowiono w terminie czterodniowym przygotować treściwą informację dla kierownictwa. Odpowiedzialny – tow. Sienkiewicz.

Ad 2) Wstępny projekt porządku i składu narady centralnej przedstawił tow. Paszkowski. Po dyskusji ustalono:

– naradę odbyć w dniach 24, 25, 26 III br.,

– przygotowanie referatu wstępnego polecono tow. Ptasińskiemu,

– przygotowanie referatu omawiającego instrukcję nr 03 polecono tow. Paszkowskiemu,

– przygotowanie referatu omawiającego instrukcję nr 04 polecono tow. Brystygier,

– wystąpienia zaplanowane powierzyć tow. tow. Sienkiewiczowi, Kratce, Leśniewskiemu, Góreckiemu i Szenbornowi (odpowiedzialny za zorganizowanie – tow. Paszkowski),

– w ramach narady zorganizować pokaz i omówienie środków techniki operacyjnej. Odpowiedzialny – tow. Taboryski.

Zatwierdzono przygotowany przez sekretarza projekt pisma odnośnie [do] narady. Zatwierdzono skład uczestników narady i zaproszonych gości, włączając naczelników wydziałów operacyjnych Komitetu.

Ad 3) Zreferowanie przed Komisją Prac Parlamentarnych[1] projektu budżetu Komitetu ds. BP powierzono tow. Paszkowskiemu. W Komisji Budżetowej Sejmu PRL weźmie udział tow. Alster.

Protokółował P.Zb.

Odb[ito] egz. 6 PZ/PZb.

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 50, oryginał, mps.

[1] Nie udało się ustalić, o jaką instancję chodzi. Być może była to komórka KC PZPR, ale Informator o strukturze i obsadzie personalnej centralnego aparatu PZPR. 1948–1990 (Warszawa 2000) nie uwzględnia takiej jednostki.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[b] W dokumencie nie wpisano treści punktu 1.

[c] W dokumencie pozostawiono odstęp, prawdopodobnie brak wyrazu lub kilku wyrazów.

Nr 36

[1955 marzec 22, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Protokół [nr] 15[a]

z posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 22 marca 1955 r.

Obecni: tow. tow. Alster, Ptasiński, Sienkiewicz, Paszkowski. Zaproszeni: tow. tow. Brystygier, Jewdokimienko.

Porządek dzienny:

1) Rozpatrzenie projektu referatu na naradę krajową.

2) Rozpatrzenie projektu tez omówienia instrukcji o rozpracowaniach.

3) Rozpatrzenie projektu tez omówienia instrukcji o agenturze.

4) Rozpatrzenie projektu rozkazu przewodniczącego.

Ad 1) Projekt referatu przygotował tow. Ptasiński. Członkowie Komitetu wstępne uwagi wnieśli w dniu 21 III, które to częściowo uwzględniono w przedłożonym projekcie. Po dyskusji, w której wzięli udział wszyscy obecni, projekt referatu przyjęto, wnosząc poprawki w kierunku:

– silniejszego zaakcentowania związku z całym społeczeństwem, oparcia się na nim w walce z wrogą działalnością,

– podkreślenia odpowiedzialności jednostek i poszczególnych pracowników za całość walki z wrogą działalnością na powierzonym odcinku,

– wyraźniejszego zaakcentowania wymogów co do polityki represyjnej,

– podkreślenia niebezpieczeństwa płynącego ze sfer rewizjonistycznych,

– podkreślenia znaczenia i konieczności współpracy z Informacją MON i jednostkami MSW,

– włączenia do tekstu przykładu jednej z aktualnych spraw szpiegowskich,

– krytycznego ustosunkowania się do braku rozpracowań szpiegowskich w niektórych województwach – z przykładami[1].

Ad 2 i 3) Wysłuchano też referatów omawiających nowe instrukcje, przygotowanych przez tow. tow. Brystygier i Paszkowskiego. Zgłoszono uwagi co do potrzeby wniesienia konkretnych wskazówek, jak przystąpić do przeobrażenia pracy w zgodności z nowymi instrukcjami: skoncentrowania uwagi i rozpoczęcia od form aktywnych oraz etatystycznego stosowania spraw ewidencyjno-obserwacyjnych. Polecono tow. tow. Brystygier i Paszkowskiemu przedstawić na dzień 23 III rozwinięcie tez na piśmie[2].

Ad 4) Projekt rozkazu przewodniczącego wprowadzającego do użytku uchwałę Komitetu oraz instrukcje nr 03 i 04 przyjęto w brzmieniu proponowanym przez Gabinet Przewodniczącego.

Protokółował Zb.P.

Odb[ito] egz. 6 PZ/PZb.

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 51–52, oryginał, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[1] Tekst referatu zob. dok. nr 6.

[2] Krótkie omówienie obu referatów zob. dok. nr 7.

Nr 37

[1955 po 9 kwietnia, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego z 7 kwietnia 1955 r.

Protokół [a]nr 1[a][1]

z zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 7 kwietnia 1955 r.

Obecni: I zastępca przewodniczącego Komitetu tow. Alster, zastępcy przewodniczącego tow. tow. Ptasiński, Sienkiewicz, sekretarz tow. Paszkowski, tow. Jewdokimienko.

Nieobecny przewodniczący Komitetu tow. Dworakowski.

Obradom przewodniczył tow. Alster.

Dla omówienia spraw zaproszeni zostali na zebranie dyrektorzy niektórych departamentów (wymienieni przy poszczególnych punktach porządku dziennego).

Zebranie trwało od godz. 11.00 do godz. 17.00.

Porządek dzienny:

1) Projekty instrukcji o współpracy jednostek Komitetu i MSW (MO, KBW, WOP, BPZ, więziennictwo).

Obecni: tow. tow. Czaplicki, Leśniewski, Brystygier, Motyl, Drzewiecki, Górecki (nieobecny).

2) Projekty instrukcji o trybie rejestracji i technice ewidencji agentury i instrukcji o trybie rejestracji i technice ewidencji spraw ewidencji operacyjnej.

Obecni ci sami towarzysze co do punktu poprzedniego.

3) Projekt zarządzenia o uzgadnianiu przez departamenty Komitetu projektów przepisów prawnych oraz zarządzeń wewnętrznych z Gabinetem Przewodniczącego.

Obecny tow. Drzewiecki.

4) Projekt zarządzenia o urlopach pracowników bezpieczeństwa publicznego.

Obecni tow. tow. Orechwa i Drzewiecki.

5) Projekt uchwały Prezydium Rządu o dodatku technicznym dla pracowników Instytutu Techniki Operacyjnej.

Obecni tow. tow. Orechwa, Taboryski, Drzewiecki i Kisielow.

6) Wniosek dyrektora Departamentu Kadr i Szkolenia w sprawie ilości, profilów i rozmieszczenia szkół operacyjnych Komitetu.

Obecni tow. tow. Orechwa, Piasecki, Kisielow i Drzewiecki.

7) Sprawa zakwaterowania jednostek Komitetu w nowo budującym się gmachu centralnym przy ul. Rakowieckiej.

Obecni tow. tow. Lech, Kisielow i Drzewiecki.

8) Projekt zarządzenia w sprawie zastępstwa sądowego jednostek bezpieczeństwa publicznego.

Obecni tow. tow. Kisielow, Drzewiecki i radca prawny tow. Tewel[2].

9) Sprawa sprawozdań Komitetu dla KC PZPR.

Ad 1) Projekty instrukcji o współpracy jednostek Komitetu i MSW[3]

a) Projekt instrukcji o współpracy MO z organami bezpieczeństwa publicznego

Po przeprowadzeniu dyskusji postanowiono: przyjąć formę „zarządzenia”, które ukaże się z dwoma podpisami – Komitetu i MSW. We wstępie zarządzenia powtórzyć teksty uchwał dotyczących zadań i współpracy MO i organów bezpieczeństwa. Sprawę informowania MO o zasadzkach organizowanych przez organa bezpieczeństwa, która w toku dyskusji wywołała pewne zastrzeżenia – pozostawić według obecnego tekstu. Uwzględnić w zarządzeniu sprawę pomocy MO przy poszukiwaniach przestępców antypaństwowych.

W rozdz[iale] I pkt 1 skreślić słowa „w nagłych wypadkach”. W tymże rozdziale w pkt 3 skreślić słowa „albo włącza się do niej”, jak też słowa „w szczególności cechy dywersji politycznej lub działalności nielegalnych organizacji”. W rozdz[iale] I pkt 4 niewłaściwe jest użycie słowa „konsultują”. W rozdz[iale] IV wykreślić pkt 13. W rozdz[iale] III w pkt 9 skreślić słowa „tras rządowych”. W rozdz[iale] V wyjaśnić i właściwie ująć sprawę deportacji oraz w pkt 18 dodać słowa o przekazywaniu urzędom również dokumentów dotyczących cudzoziemców.

b) Projekt instrukcji o współdziałaniu KBW z organami bezpieczeństwa publicznego[4]

Tow. Ptasiński proponuje zmianę redakcji rozdz[iału] III ze względu na to, iż do ochrony obiektów używana jest nie tylko Straż Przemysłowa, lecz również wojsko.

Tow. Sienkiewicz zwraca uwagę, że instrukcja ujmuje poszczególne zagadnienia nie od strony pracy i zadań, a z punktu widzenia – kto ma udzielić zgody na poszczególne przedsięwzięcia. Proponuje też przewidzieć w dokumencie sprawę szkolenia oficerów łączności.

Tow. Jewdokimienko zwraca uwagę na niewłaściwe ujęcie [w] całej instrukcji sprawy stosunku KBW do organów bezpieczeństwa. Należy przyjąć, że operacją kieruje i odpowiada za jej właściwe przeprowadzenie właściwy kierownik organów bezpieczeństwa, a wojska KBW są dodane do pomocy organom bezpieczeństwa, z tym że oddziałem wojskowym dowodzi oficer KBW. Gospodarzem w sprawach zwalczania bandytyzmu są organa bezpieczeństwa, a oddziały KBW wykonują zadania wynikające z planów operacyjnych.

Tow. Brystygier proponuje dodać, aby pomoc KBW przewidzianą w projekcie instrukcji rozszerzyć na inne wypadki, jak np.: przy ostatniej akcji zwalczania dywersyjnych zrzutów wrogich ulotek przy pomocy baloników.

Po dyskusji postanowiono: projekt dokumentu w formie zarządzenia przeredagować w myśl wytycznych tow. Jewdokimienko i tow. Ptasińskiego, uwzględniając uwagi tow. Sienkiewicza i tow. Brystygier. W rozdz[iale] II pkt 4 ppkt b skreślić słowo „resztek”, pozostawiając tylko słowo „bandytyzmu”.

c) Instrukcja o współdziałaniu WOP z organami bezpieczeństwa publicznego

Tow. Sienkiewicz zwraca uwagę na niewłaściwą redakcję pkt 1 ppkt a, b i c. W pkt 4 skreślić słowa „co najmniej raz w miesiącu”. W tymże rozdziale obok Departamentu II należy też mówić o Departamencie I, z tym że w ppkt d należy ograniczyć przekazywanie informacji o metodach i formach działania wywiadów imperialistycznych tylko do spraw związanych z ochroną granicy państwowej.

Tow. Jewdokimienko uważa za niewłaściwy tekst wstępu, jak też niesłuszne jest ujęcie poszczególnych punktów, z których wynika, że organa WOP są wyłącznym gospodarzem w strefie nadgranicznej i działają zupełnie samodzielnie. Całość należy ująć z punktu widzenia koordynowania działalności, opracowania wspólnych planów i wspólnego ich wykonawstwa, z tym iż działania WOP muszą być podporządkowane pracy kontrwywiadowczej organów bezpieczeństwa publicznego.

Tow. Brystygier proponuje omówienie w instrukcji zagadnienia rewizjonizmu.

Po dyskusji postanowiono: opracować nowy projekt w formie zarządzenia, w myśl podanych w toku dyskusji uwag[5].

Nowe projekty winny być przygotowane przez Gabinet Przewodniczącego na dzień 13 kwietnia br.

d) Instrukcja o współdziałaniu MSW i Komitetu w sprawach wyjazdów za granicę

W toku dyskusji wychodzi sprawa – kto ma decydować o wydaniu paszportu zagranicznego – Komitet czy MSW. Czy rola Komitetu ogranicza się tylko do opiniowania, a decyzję wydaje MSW.

Tow. Ptasiński wyjaśnia, iż jest projekt utworzenia komisji przy KC do decydowania w tych sprawach. Sam Komitet nie może decydować, ponieważ grają tu rolę nie tylko względy operacyjne. Dla decydowania w sprawach marynarzy i rybaków proponuje się utworzenie komisji przy właściwych komitetach wojewódzkich PZPR.

Tow. Sienkiewicz wyjaśnia, iż z proponowanego dokumentu o współpracy z MSW należy wyłączyć sprawy paszportów służbowych wydawanych przez MSZ. W sprawach paszportów służbowych wydawanych przez MSW obecnie decyduje resortowy wicepremier, minister Mijal i KC. Nasza rola powinna ograniczać się do opiniowania.

Tow. Czaplicki uważa, iż w sprawach wyjazdów prywatnych może decydować MSW, a my tylko opiniujemy. Należy przede wszystkim uwolnić nasze powiatowe urzędy od wykonywania wywiadów dla BPZ w sprawach prywatnych wyjazdów i przyjazdów do kraju.

Postanowiono, iż komisja, która opracowała pierwszy projekt, przygotuje nową redakcję, przy czym tow. Sienkiewicz udzieli potrzebnych wytycznych.

Ad 2) Projekty instrukcji o rejestracji i ewidencji agentury i spraw

Po dyskusji postanowiono dla ułatwienia pracy pracownikom operacyjnym wydać – niezależnie od instrukcji – krótką notatkę, określającą podstawowe obowiązki pracownika operacyjnego wynikające z wymienionych instrukcji. Podyktowane to jest tym, że instrukcje zawierają szereg szczegółowych przepisów dotyczących pracy jednostek ewidencji i w bieżącej pracy trudno by się było w nich orientować pracownikom operacyjnym.

Wicedyrektor Departamentu X przepracuje jeszcze poszczególne punkty (sprawa pośrednictwa wydziałów wojewódzkiego urzędu przy przesyłaniu kart przez powiatowe urzędy i inne zagadnienia) w myśl wytycznych tow. Ptasińskiego i tow. Paszkowskiego.

Ad 3) Projekt zarządzenia o uzgadnianiu przez departamenty Komitetu projektów przepisów prawnych oraz zarządzeń wewnętrznych z Gabinetem Przewodniczącego[6]

Po dyskusji postanowiono projekt zatwierdzić, z tym że: we wstępie zamiast słów „dla uniknięcia sprzeczności” użyć słów „dla zachowania zgodności przepisów”. Punkt 4 zarządzenia skreślić. Tak więc z Gabinetem Przewodniczącego będą uzgadniane wszystkie przepisy, zarówno operacyjne, jak i gospodarcze.

Ad 4) Projekt zarządzenia o urlopach

Postanowiono punkt ten zdjąć z porządku dziennego z powodu braku uzasadnienia co do potrzeby wydania takiego dokumentu w obecnym czasie.

Ad 5) Projekt uchwały Prezydium Rządu o dodatku technicznym dla pracowników ITO

Tow. Sienkiewicz nie zgadza się z proponowanym rozwiązaniem, uważając, iż pracownicy ITO winni być traktowani tak samo jak wszyscy inni pracownicy bezpieczeństwa, z tym iż dla wybitnych specjalistów należy przyznać dodatek techniczny, lecz nie przywiązywany do stanowiska, a do określonej imiennie osoby. Tow. Paszkowski proponuje rozpatrzyć, czy sprawy tej nie można rozwiązać w ramach dodatku specjalnego. Postanowiono polecić tow. Taboryskiemu opracować nowy projekt w myśl uwag tow. Sienkiewicza i [tow.] Paszkowskiego.

Ad 6) Sprawa profilów i rozmieszczenia szkół operacyjnych

Referuje tow. Orechwa. Wyłaniają się cztery podstawowe zagadnienia: a) projekt zniesienia etatów słuchaczy w szkołach i rozdzielenia tych etatów na urzędy, b) okres nauczania (jeden rok, dwa lata, trzy lata), c) utworzenie w C[entrum] W[yszkolenia] w Legionowie szkoły wieloprofilowej, d) sprawa naboru słuchaczy (absolwentów szkół czy ludzi z produkcji).

Po dyskusji postanowiono:

a) projekt zniesienia etatów słuchaczy w szkołach i rozdzielenia na urzędy odrzucić. Etaty słuchaczy zostają zachowane przy szkołach z następujących względów: ułatwi to kierowanie absolwentów szkół do pracy w tych jednostkach, w których okaże się to najbardziej potrzebne, nie będzie tzw. blokowania etatów przez pracowników wysyłanych na szkoły, uniknie się wyznaczania pracowników pełniących tymczasowe obowiązki – zamiast osób wysyłanych na szkoły (doświadczenie wykazało, że pracownicy niezwiązani na stałe ze stanowiskiem nie pracują na nim należycie).

[b)] Okresy nauczania winny być możliwie najkrótsze: 1 rok, a w pewnych wypadkach 2 lata. Wobec 7 tys. nieprzeszkolonych pracowników na stanowiskach referenckich należy pracę szkoleniową zorganizować w ten sposób, aby szkoły nasze mogły co rok przeszkalać po 700 wymienionych pracowników.

[c)] Wniosek o utworzenie wieloprofilowej szkoły w C[entrum] W[yszkolenia] w Legionowie odrzucić. Tworzenie tego rodzaju „kombinatu” byłoby niesłuszne, gdyż łatwo wówczas mógłby wypaść spod uwagi kierownictwa szkoły nie tylko jeden słuchacz, lecz nawet cały kurs. Szkoły winny być w zasadzie jednoprofilowe. Brak też funduszów na inwestycje w C[entrum] W[yszkolenia], które pozwoliłyby na likwidację innych szkół.

[d)] Odnośnie [do] naboru do szkół nie należy w zupełności rezygnować z przyjmowania ludzi z nakazu pracy. Wobec jednak licznych skarg na trudności w ustawieniu i ustabilizowaniu tych ludzi w naszym aparacie należy przy naborze zwracać szczególną uwagę, by oprócz nakazu pracy była również chęć ze strony kierowanego do pracy w organach bezpieczeństwa. Obecnie należy się przede wszystkim nastawić na dobór kandydatów nie spośród absolwentów szkół ogólnokształcących, a wśród ludzi z produkcji, którzy posiadają już pewne wyrobienie polityczne i zawodowe. Ponieważ chodzi tu o ludzi, którzy posiadają pewne obowiązki rodzinne, stanęła kwestia ich uposażenia w czasie przebywania na szkole. Wniosek, aby uposażenie ich na szkole odpowiadało ostatniemu uposażeniu w dawnym miejscu pracy, został odrzucony. Ustalono natomiast sprawę podniesienia wysokości stypendium dla słuchaczy szkół (około 250 osób rocznie). Postanowiono też rozważyć sprawę przyjmowania od razu na określone stanowisko i wypłacania przez okres pobytu w szkole uposażenia związanego z tym stanowiskiem, po odliczeniu kosztów wyżywienia na szkole. Postanowiono, że tow. Kisielow i tow. Orechwa opracują nowe odpowiednio uzasadnione projekty w myśl powyższych wytycznych.

Ad 7) Sprawa zakwaterowania jednostek Komitetu w centralnym gmachu przy ul. Rakowieckiej

Po dyskusji postanowiono: w nowo budującym się gmachu przy ul. Rakowieckiej winny znaleźć pomieszczenie wszystkie jednostki z wyjątkiem tych, które zajmują obecnie pomieszczenia w gmachu na Ksawerowie i pozostaną tam nadal. Instytut Techniki Operacyjnej również znajdować się będzie oddzielnie na Bielanach. Nowy gmach przy ul. Rakowieckiej ma być zakończony w pierwszej połowie 1957 r.

Tow. Paszkowski zbada wstępnie w Urzędzie Rady Ministrów sprawę uzyskania nowych środków na budowę centralnego gmachu, tak aby mógł on posiadać około 1400 pokoi (obecnie buduje się 907 pokoi).

Tow. Lech pod kierownictwem tow. Sienkiewicza i tow. Paszkowskiego ustali w porozumieniu z tow. Taboryskim i innymi dyrektorami zainteresowanych departamentów rzeczywiste potrzeby tych jednostek (według wniosków zgłoszonych przez dyrektorów nowy gmach musiałby składać się z 1700 pokoi). Potrzeby lokalowe Departamentu Śledczego ustali ostatecznie tow. Alster. Odnośnie [do] aresztu wewnętrznego, jaki ma znajdować się w gmachu przy ul. Rakowieckiej, należy zwrócić uwagę, aby nie przekształcił się on w żadne więzienie. Areszt ten w żadnym wypadku nie może zastąpić oddziału śledczego więzienia na Mokotowie.

Ad 8) Projekt zarządzenia w sprawie zastępstwa sądowego[7]

Projekt uzasadnia tow. Drzewiecki i radca prawny tow. Tewel. Postanowiono projekt przyjąć po dokonaniu szeregu zmian natury redakcyjnej. Ustalono, że tow. Paszkowski sprawdzi przed wydaniem ostatnią redakcję zarządzenia, przygotowaną przez Gabinet Przewodniczącego.

Ad 9) Sprawa sprawozdania Komitetu dla KC

Ustalono, że tow. Alster i tow. Ptasiński przygotują na zebranie Komitetu w dniu 13 kwietnia br. konspekt-plan sprawozdania. Samo sprawozdanie winno być gotowe w końcu kwietnia.

Sprawy nieprzewidziane porządkiem dziennym zebrania

1) Kwartalny plan pracy Komitetu

Ustalono, że tow. Paszkowski przygotuje na 13 IV br. kwartalny plan pracy Komitetu, zawierający problemy i ważniejsze sprawy wymagające rozpatrzenia przez Komitet w okresie kwiecień–maj–czerwiec br.

2) Sprawa zorganizowania kursów zawodowych pracowników pionu Departamentu IX (w ośrodku w Zatrzebiu)

Ustalono, że tow. Sienkiewicz wyda odpowiednie zarządzenia (zarządzenia nr 015 i 016 ukazały się w dniu 9 kwietnia br.).

3) Sprawy personalne

a) postanowiono wystosować pismo do KC w sprawie skierowania do pracy w organach bezpieczeństwa na stanowisko dyrektora departamentu towarzysza Stanisława[b],

b) tow. Alster powiadomił o skierowaniu przez KC do pracy w organach bezpieczeństwa na stanowisko wicedyrektora tow. M[8].

4) Ustalono, że tow. Paszkowski przygotuje na dzień 13 IV br. protokóły zebrań Komitetu.

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 53–60, oryginał, mps.

[a-a] Wpisano odręcznie.

[1] Z nieznanych powodów zmieniono numerację protokołów: po nr. 15 z 22 marca następuje nr 1 z 7 kwietnia.

[2] Być może chodzi o Juliusza Tewela – w latach 1961–1967 pracował w Wydziale Prawnym Gabinetu Ministra.

[3] Chodzi o zarządzenie nr 065/55 przewodniczącego KdsBP i ministra spraw wewnętrznych z 19 VII 1955 r. o zasadach współpracy organów bezpieczeństwa publicznego i Milicji Obywatelskiej (AIPN, 1583/21, k. 17–22).

[4] Chodzi o zarządzenie nr 059/55 przewodniczącego KdsBP i ministra spraw wewnętrznych z 7 VII 1955 r. o zasadach współpracy organów bezpieczeństwa publicznego i Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego (ibidem, k. 3–7).

[5] Mowa o zarządzeniu nr 060/55 przewodniczącego KdsBP i ministra spraw wewnętrznych z 12 VII 1955 r. o zasadach współpracy organów bezpieczeństwa publicznego z Wojskami Ochrony Pogranicza (AIPN, 1583/17, k. 8–12).

[6] Chodzi o zarządzenie nr 020/55 sekretarza KdsBP z 16 IV 1955 r. (AIPN, 1583/20, k. 26).

[b] W dokumencie brak nazwiska.

[7] Chodzi o zarządzenie nr 023/55 dyrektora Gabinetu Przewodniczącego KdsBP z 22 IV 1955 r. o zastępstwie sądowym i arbitrażowym jednostek bezpieczeństwa publicznego oraz o nadzorze nad prowadzeniem dochodzenia administracyjnego w sprawach szkód w majątku bezpieczeństwa publicznego (ibidem, k. 28–30).

[8] Nie udało się ustalić, o kogo chodzi.

Nr 38

[1955 kwiecień 13, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Protokół [a]nr 2[a]

z zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 13 kwietnia 1955 r.

Obecni: I zastępca przewodniczącego Komitetu tow. Alster, zastępcy przewodniczącego tow. tow. Ptasiński, Sienkiewicz, sekretarz tow. Paszkowski oraz tow. Jewdokimienko.

Nieobecny przewodniczący Komitetu tow. Dworakowski.

Obradom przewodniczył tow. Alster.

Dla omówienia spraw zaproszeni zostali na zebranie dyrektorzy niektórych departamentów (wymienieni przy poszczególnych punktach porządku dziennego).

Zebranie trwało od godz. 11.00 do godz. 16.00.

Porządek dzienny:

1) Konspekt sprawozdania Komitetu dla KC.

2) Zakres pracy i etat Domu Kultury Pracowników Komitetu. Referuje tow. Drzewiecki, zaproszony tow. Orechwa.

3) Zakres pracy i etat Komendantury Komitetu. Referuje tow. Małecki, zaproszeni tow. Orechwa i tow. Drzewiecki.

4) Zakres pracy i etat Biura „W”. Referuje tow. Taboryski, zaproszony tow. Orechwa.

5) Zakres pracy i etat Wydziału „C” (Wojskowego). Referuje tow. Paszkowski, zaproszeni tow. Orechwa i tow. Drzewiecki.

6) Projekty etatów pracowników kontraktowych i kierowców urzędów bezpieczeństwa publicznego. Referuje tow. Lech, zaproszony tow. Orechwa.

7) Projekt zarządzenia w sprawie wykonywania przez organy bezpieczeństwa wywiadów dla organów Informacji MON. Referuje tow. Drzewiecki.

8) Projekt zarządzenia o dyżurach operacyjnych w wojewódzkich urzędach. Referuje tow. Drzewiecki.

9) Projekt zarządzenia w sprawie postępowania organów kadrowych w przypadkach tymczasowego aresztowania funkcjonariusza organów bezpieczeństwa. Referuje tow. Młynarczyk, zaproszeni tow. Orechwa i [tow.] Drzewiecki.

10) Sprawa rozpowszechnienia spółdzielczego budownictwa wśród pracowników bezpieczeństwa. Referuje tow. Paszkowski, zaproszony tow. Drzewiecki.

Przebieg zebrania

Ad 1) Konspekt sprawozdania Komitetu dla KC

Na wniosek tow. Alstera postanowiono punkt ten zdjąć z porządku zebrania.

Ad 2) Zakres pracy i etat Domu Kultury

Po dyskusji postanowiono:

Dom Kultury powinien obejmować swoim zasięgiem tylko centralę. Do zakresu działania tego domu winien należeć całokształt spraw kultury (m.in. propaganda oświatowa, czytelnictwa, organizowanie dyskusji, zwiedzanie wystaw, [organizowanie] wycieczek, udostępnienie sportu, imprezy dla dzieci pracowników). Z punktu widzenia powyższego zakresu pracy proporcje etatowe, przedstawione w projekcie etatu, należy uznać za niewłaściwe. Przy utrzymaniu proponowanej ogólnej ilości etatów w sumie 23–[2]4 należy dokonać zmiany proporcji przez wydatne powiększenie grupy inspektorów imprez masowych kosztem innych stanowisk, co wiąże się ze zmianą kierunku pracy. W związku z tym należy też uchylić projektowany etat z[astęp]cy kierownika ds. administracyjno-gospodarczych, a ustanowić etat z[astęp]cy kierownika ds. artystycznych i etat referenta ds. administracyjno-gospodarczych.

Dom Kultury podporządkować dyrektorowi Gabinetu Przewodniczącego, który odpowiedzialny będzie za całość jego prac. Ze swej strony dyrektorzy zainteresowanych departamentów (Administracyjno-Gospodarczego i Finansowego) zajmą się właściwym ustawieniem i załatwieniem spraw gospodarczych i finansowych Domu Kultury. Należy przygotować dokument określający prawa i obowiązki kierownictwa Domu Kultury w sprawach finansowych (co do jakiej sumy mogą akceptować wydatki) i innych.

Zobowiązać tow. Orechwę do szybkiego obsadzenia etatów kierownictwa DK odpowiednimi pracownikami.

Dyrektor Gabinetu Przewodniczącego przygotuje nowy projekt zakresu pracy i etatu DK w myśl powyższych wytycznych.

Ad 3) Zakres pracy i etat Komendantury Komitetu

Po dyskusji postanowiono: przedstawiony projekt etatu uznać za zbyt rozrośnięty. W szczególności poważnie zmniejszyć należy ilość posterunków. Dla skontrolowania obecnego stanu i przedstawienia rzeczywistych potrzeb oraz opracowania nowego etatu powołać zespół w składzie: tow. tow. Krupski, Małecki, Fuks, który wykona swoją pracę pod kierownictwem tow. Paszkowskiego. Termin – 3 dni.

Skasować etat inspektorów dla terenu, a odpowiednimi obowiązkami w tej mierze obciążyć kierownictwo wojewódzkich urzędów. Gabinet Przewodniczącego przygotuje instrukcję zapewniającą jednolitość systemu ochrony w całym aparacie bezpieczeństwa.

Pozostawić w etacie Komendantury małą jednostkę operacyjną dla czuwania nad otoczeniem gmachów Komitetu. Tow. Paszkowski określi zasady pracy tej jednostki. Etat A[resztu] W[ewnętrznego] zmniejszyć stosownie do obecnych niewielkich potrzeb i niewielkich perspektyw na przyszłość. Ochronę przeciwpożarową zostawić przy Komendanturze. Zająć się sprawą TOPL.

Posterunki umieszczać wewnątrz gmachu, a nie na zewnątrz. Należy utworzyć więcej wejść i wyjść z gmachu Komitetu. Nazwę komendant Komitetu zmienić na komendant ochrony Komitetu.

Ad 4) Zakres pracy i etat Biura „W”

Po dyskusji postanowiono: przedstawiony projekt etatu w zasadzie zatwierdzić, z tym iż przepracowany zostanie zakres pracy biura. Pracy biura nie należy traktować jako cenzurę korespondencji. Współpraca z departamentami operacyjnymi nie może być traktowana jako wykonywanie zamówień departamentów. Sprawę współpracy należy potraktować dużo szerzej, w tym sensie, by Biuro „W” samo poddawało zaczepki departamentom operacyjnym, dążyło do ujawniania kanałów łączności wroga między krajem i zagranicznymi ośrodkami, [do] wykrycia tajnopisów, ustalania adresów zagranicznych oraz zatrzymania fali wrogiej propagandy przemycanej w korespondencji do kraju. Pracę Biura „W” należy oceniać nie według ilości przeczytanych listów, a według ilości ujawnionych przy jego pomocy wrogich aktów.

Należy dążyć do maksymalnego zmniejszenia kontrolowanej korespondencji krajowej, a zwiększenia kontroli korespondencji zagranicznej z państw kapitalistycznych.

Tow. Taboryski przepracuje zakres pracy Biura „W” w myśl powyższych wytycznych.

Ad 5) Zakres pracy i etat Wydziału „C”

Tow. Paszkowski, referując, zaznacza, iż wydział ten pomyślany został jako mała jednostka dlatego, iż w zasadzie w każdym departamencie musi być pracownik odpowiedzialny za te zagadnienia, a w Dep[artamencie] I nawet więcej niż jeden pracownik.

Po dyskusji postanowiono: etat i zakres pracy Wydziału „C” zatwierdzić. Dyrektora Departamentu Kadr [i Szkolenia] zobowiązać do przedstawienia w terminie 7 dni projektowanej obsady tego wydziału.

Należy spowodować przekazanie Komitetowi odpowiedniej dokumentacji opracowanej w swoim czasie przez Biuro Wojskowe b[yłego] MBP.

Z chwilą zorganizowania pracy należy skontaktować się z właściwą jednostką w Sztabie Generalnym.

Ad 6) Projekty etatów pracowników kontraktowych i kierowców

Postanowiono sprawę zdjąć z porządku dziennego z powodu niedostarczenia na czas odpowiedniej dokumentacji członkom Komitetu.

Ad 7) Projekt zarządzenia w sprawie wywiadów dla organów Informacji MON

Po dyskusji postanowiono projekt odrzucić. Dyrektorowi Gab[inetu] Przewodniczącego zlecić przepracowanie, w porozumieniu z dyrektorami zainteresowanych departamentów i Głównym Zarządem Informacji MON, dawnego zarządzenia o ochronie wojska przed wrogą działalnością, w myśl nowych potrzeb. Zadanie ochrony wojska jest jednym z głównych zadań aparatu bezpieczeństwa, który współpracować będzie ściśle z organami Informacji MON. Zagadnienie wywiadów może być uregulowane bądź w przyszłym zarządzeniu o całości współpracy, bądź też w oddzielnym zarządzeniu, z tym jednak, iż jest to w zasadzie sprawa Głównego Zarządu Informacji, który w razie potrzeby może wydać zarządzenie, aby jednostki Informacji same wykonywały potrzebne wywiady, zamiast przesyłać je do wykonania do urzędów bezpieczeństwa.

Ad 8) Projekt zarządzenia o dyżurach operacyjnych w wojewódzkich urzędach

Po dyskusji postanowiono projekt zarządzenia zatwierdzić z poprawką do pkt 4 idącą w tym kierunku, że w wojewódzkim urzędzie w niedziele i dni świąteczne odpowiedzialnymi za właściwe pełnienie dyżurów winno być kierownictwo urzędu (kierownik, zastępca, inspektor, a w szczególnych wypadkach wyznaczony przez kierownika jeden z najpoważniejszych naczelników wydziałów). W pkt 4 należy też wyraźnie zaznaczyć, że w dniach tych pełnić musi dyżur co najmniej kierownik sekcji.

Ad 9) Projekt zarządzenia w sprawie postępowania w przypadkach tymczasowego aresztowania funkcjonariusza[1]

Po dyskusji postanowiono projekt zatwierdzić z następującymi poprawkami: w pkt 6 zamiast dwóch zdań umieścić sformułowanie „W przypadkach tych funkcjonariusz winien w zasadzie powrócić do służby”. Sprawa powrotu do służby winna być ujęta z punktu widzenia rehabilitacji pracownika niesłusznie aresztowanego. W zarządzeniu należy umieścić również przepisy o uposażeniu, odprawie i inne i w tym celu włączyć do przygotowania ostatecznego tekstu tow. Kisielowa.

Nowy projekt przedstawi dyrektor Departamentu Kadr [i Szkolenia].

Ad 10) Sprawa spółdzielczego budownictwa mieszkaniowego

Po dyskusji postanowiono nie przyczyniać się do rozwoju budownictwa spółdzielczego wśród funkcjonariuszy ze względu na wymogi pracy w aparacie bezpieczeństwa, niewłaściwe nastroje, jakie w związku z tym mogłyby się wytworzyć, jak również i to, iż aparat bezpieczeństwa troszczy się specjalnie o budownictwo mieszkań pracowniczych.

Pracownik aparatu może natomiast tak jak każdy obywatel przystępować do spółdzielni budowlanych, względnie samemu budować.

Poza porządkiem dziennym płk Paszkowski przedstawił wniosek dyrektora Dep[artamentu] Kadr i Szkolenia w sprawie wpisywania do dowodów osobistych, posiadanych przez pracowników bezpieczeństwa, miejsca ich pracy.

Po dyskusji postanowiono miejsca pracy do dowodów osobistych pracowników nie wpisywać. Przemawiają za tym względy służbowe, miałoby to również znaczenie po zwolnieniu pracownika. Ponieważ w myśl przepisów bardzo wielu obywateli nie posiada adnotacji o miejscu pracy w dowodzie osobistym – brak tej adnotacji w dowodzie osobistym pracownika bezpieczeństwa nie będzie zwracał uwagi.

Protokółował: T[adeusz] Fuks

Wyk[onano] 8 egz. TF/WS

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 61–65, oryginał, mps.

[1] Chodzi o zarządzenie nr 034/55 przewodniczącego KdsBP z 18 V 1955 r. w sprawie postępowania organów kadrowych i dyscyplinarnych w przypadku tymczasowego aresztowania funkcjonariusza organów bezpieczeństwa publicznego (AIPN, 1583/20, k. 46–48).

[a-a] Wpisano odręcznie.

Nr 39

[1955 kwiecień 18, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Protokół [a]nr 3[a]

z zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 18 kwietnia 1955 r.

Obecni: I zastępca przewodniczącego Komitetu tow. Alster, zastępcy przewodniczącego tow. tow. Ptasiński, Sienkiewicz, sekretarz Komitetu tow. Paszkowski oraz tow. Pilnow[1].

Nieobecny przewodniczący Komitetu tow. Dworakowski.

Obradom przewodniczył tow. Alster.

Dla omówienia spraw zaproszeni zostali na zebranie dyrektorzy departamentów wymienieni przy poszczególnych punktach porządku dziennego.

Zebranie rozpoczęło się o godz. 11.00.

Porządek dzienny:

1) Wysłuchanie informacji o sytuacji w pracy pionu śledczego.

Referuje tow. Kratko. Zaproszeni: tow. tow. Matejewski, Leśniewski, Górecki, Drzewiecki i tow. Sokołow.

2) Rozpatrzenie i zatwierdzenie dokumentu w sprawie pracy śledczej.

Obecni ci sami towarzysze co przy pkt 1.

3) Sprawa przydziałów pracy dla absolwentów szkoły w Moskwie i omówienie nowego naboru.

Referuje tow. Orechwa.

4) Projekty etatów pracowników kontraktowych i kierowców urzędów do spraw bezpieczeństwa publicznego.

Referuje tow. Lech.

Przebieg zebrania:

Ad 1) Informacja o sytuacji w pracy pionu śledczego

W toku dyskusji zatwierdzono, co następuje: aparat śledczy do chwili obecnej nie potrafił jeszcze należycie ustawić swojej pracy, w której widoczne są ze strony oficerów śledczych wahania, niezdecydowanie i obawy. W starych sprawach, w których wyszły na jaw pewne niepraworządne posunięcia, uwidacznia się tendencja do umarzania tych spraw, zamiast dążenia do wykrycia i udowodnienia tych czynów przestępczych ze strony podejrzanych, które istotnie miały miejsce. To wszystko wywiera wpływ na wytworzenie niewłaściwej atmosfery wśród więźniów śledczych, której wyrazem jest rozzuchwalenie się i prowokacyjne wystąpienia ze strony przesłuchiwanych. W obecnej sytuacji, którą podejrzani – więźniowie śledczy – chcą wykorzystać do prowokacyjnej obrony, u oficerów śledczych występują wahania przy formułowaniu oskarżeń, nawet w nowych przekonywających sprawach, chęć omijania spraw spornych z prokuraturą i tym podobne przejawy braku ofensywności w śledztwie. Obecnym zadaniem winno być nie wypominanie starych błędów w pracy śledczej, a jak najszybsze położenie kresu obecnej niezdrowej atmosferze w aparacie śledczym.

Wobec stwierdzonych przejawów niezdrowej superostrożności w pracy śledczej aparatu terenowego oraz tendencji do przedłużania śledztwa w sprawach należy wydatnie wzmóc pomoc ogniwom terenowym celem właściwego ustawienia ich w pracy.

W pracy kierownictwa Departamentu Śledczego uwidacznia się pewien brak energii w dążeniu do szybkiego zakończenia prowadzonych od dłuższego czasu spraw. Należy dać więcej samodzielności naczelnikom wydziałów dla zakończenia powierzonych im spraw (bez dopuszczania jednak do samowoli, a kierownictwo departamentu winno osobiście zająć się zakończeniem kilku najpoważniejszych spraw).

W naszych kontaktach z prokuraturą, sądownictwem i więziennictwem trzeba nauczyć i przyzwyczaić aparat śledczy do śmiałej obrony swego stanowiska i dobijania się właściwego załatwienia sprawy.

Pokazowe procesy publiczne winny być urządzane nie tylko w najpoważniejszych sprawach o znaczeniu państwowym, lecz również w drobnych nieraz sprawach, lecz charakterystycznych dla obecnego etapu walki klasowej (sprawy o niedbalstwo, szkodnictwo, napady). Jednocześnie w poszczególnych sprawach należy zwracać uwagę na to, którzy z oskarżonych względnie podejrzanych mogą odpowiadać z wolnej stopy, a co do których niezbędne jest zastosowanie tymczasowego aresztu.

Ad 2) Dokument o sprawie pracy śledczej

Po dyskusji postanowiono: dokument o pracy śledczej winien ukazać się nie w formie uchwały Komitetu, lecz w formie rozkazu ujmującego zasadnicze zadania. Oprócz tego zasadniczego dokumentu należy opracować regulamin pracy śledczej, instrukcję o dokonywaniu aresztowań i przeprowadzaniu rewizji. O ile opracowanie tych szczegółowych dokumentów musiałoby przeciągnąć się, [o tyle] należy tymczasowo opracować wytyczne w formie załączników do wymienionego rozkazu.

Całą część wstępną dokumentu o pracy śledczej uznano za niewłaściwą i utrzymaną w nieodpowiednim tonie. We wstępie tym, zamiast mówić o aktualnych potrzebach i zadaniach pracy śledczej, umieszczono jakby akt oskarżenia przeciwko aparatowi śledczemu za jego dawne błędy i wypaczenia. Projekt wstępu zupełnie niepotrzebnie zawiera też dużo ogólnych sformułowań politycznych. Zasadniczym dokumentem, który ustawił pracę aparatu bezpieczeństwa w myśl wskazań III Plenum KC PZPR, jest uchwała Komitetu z dnia 11 marca 1955 r. i rozkaz o pracy śledczej winien nawiązywać do tej uchwały. Wstęp do rozkazu winien otwierać perspektywę na przyszłość i mobilizować do pracy, a nie powtarzać na nowo znanych już dokładnie zarzutów pod adresem dotychczasowej pracy śledczej.

W uwagach do poszczególnych punktów rozkazu postanowiono między innymi wprowadzić następujące poprawki i zmiany:

W pkt 1 zamiast słów: „dyrektor, kierownik” użyć: słów „kierownictwo departamentu, kierownictwo urzędu”. Dodać słowa: „o zasadniczej ustawie – konstytucji”. Wykreślić słowa: „wytycznych partii i rządu”.

W pkt 3 całą redakcję punktu skrócić, aby uniknąć powtórzeń i zbytecznych pouczeń, jak np. „sprawdzić tożsamość” i inne. Punktem wyjścia winien być nie areszt, a wszczęcie śledztwa, bowiem areszt nie wyczerpuje całości polityki represyjnej. O sankcję do prokuratora winien występować organ śledczy, a nie operacyjny. Celem wzmożenia odpowiedzialności jednostek operacyjnych, z wnioskiem o areszt do kierownictwa Komitetu winien występować dyrektor departamentu operacyjnego w uzgodnieniu z dyrektorem Departamentu Śledczego. Zatwierdza wniosek członek Komitetu.

W pkt 5 sprawę unieważnienia rozkazu nr 053/50[2] przenieść na koniec, a zasadniczą treść punktu zredagować w myśl naszych uwag do projektu kpk.

W pkt 6 wykreślić cały punkt jako niepotrzebny.

Pkt 7 należy przeredagować zgodnie z założeniami instrukcji nr 03/55 o prowadzeniu agenturalnych rozpracowań.

W pkt 8 zamiast słów: „w poszczególnych wypadkach” podać: „w zasadzie”. Szczegółowe przepisy odnośnie [do] rewizji przenieść do instrukcji względnie załącznika do rozkazu. Odnośnie [do] zabezpieczenia mienia w zapieczętowanych mieszkaniach po aresztowanych podać, iż winna się tym zająć komórka depozytów Departamentu X.

Pkt 9 należy opracować stosownie do założeń prowadzenia sprawy agenturalno-śledczej.

Pkt 11 sformułować w sensie pozytywnym, bez nieaktualnych dzisiaj zakazów.

Pkt 12 należy przeredagować stosownie do założeń projektu nowego kpk. Zmienić wadliwą redakcję, zaczynającą się od słów: „wychodząc z założenia...”.

W pkt 13, 14, 15 wstawić odpowiednio elementy obrony oskarżonego. Zredagować odpowiednio zagadnienie problemowego planu przesłuchania.

W pkt 17 wykreślić w pierwszym wierszu słowo: „tylko”, drugi ustęp tego punktu zredagować jako osobny punkt.

Pkt 20 przeredagować: „w terminie trzech miesięcy”.

W pkt 21 podać: „projekt aktu oskarżenia”.

W pkt 23 dodać, że organa śledcze w wypadku różnicy zdań z prokuraturą mogą i powinny postawić sprawę przed wyższą instancją prokuratorską.

W pkt 24 wykreślić słowa: „teczki kontrolno-obserwacyjne”, a zamiast tego podać, że Departament X prowadzi ewidencję spraw śledczych celem kontroli przestrzegania terminów.

Poza tym wniesiono szereg uwag redakcyjnych mających istotne znaczenie dla prawidłowego ujęcia poszczególnych zagadnień. Zlecono zredagować całość dokumentu nie w formie pouczeń, wskazań czy apelów, a w formie dokumentu rozkazującego. Przekontrolować również należy kolejność ustawienia poszczególnych punktów.

Celem opracowania wymienionego rozkazu[3] powołano komisję w składzie: tow. Ptasiński, tow. Kratko i tow. Jakubowicz.

Ad 3) Sprawa przydziałów pracy dla absolwentów szkoły w Moskwie i omówienie nowego naboru

Z obrad nad tą sprawą sporządzono osobny protokół[4].

Ad 4) Projekty etatów pracowników kontraktowych i kierowców

Punkt ten rozpatrzony został jedynie z udziałem tow. Alstera i tow. Paszkowskiego. Referował tow. Lech.

Po dyskusji postanowiono zmniejszyć etaty samochodowe poszczególnych departamentów w porównaniu do projektu etatu przedstawionego przez tow. Lecha:

Dep[artamentowi] I z 18 na 16,

Dep[artamentowi] II z 9 na 8,

Dep[artamentowi] VII z 5 na 6 (dodano 1 etat),

Dep[artamentowi] IX z 27 na 24 (mniej o 3 osoby),

Dep[artamentowi] X z 3 na 2 (bez furgonu).

Dep[artamentowi] Łączności z 15 na 12 (1 osob[owy], 1 furg[on] i 1 ciężar[owy]),

Dep[artamentowi] Adm[inistracyjno]-Gospod[arczemu] z 4 na 3,

Kwatermistrzostwu z 21 na 20,

Wydziałowi „B” i szkole z 12 na 11.

Poza tym skasować samochody Komisji, Domu Kultury i stołówek Konsumu.

Razem skasowano 19 wozów, dodano 1 = 18.

Postanowiono utworzyć w dyspozycji Dep[artamentu] Adm[inistracyjno]-Gospod[arczego] rezerwę w ilości kilku furgonów dla potrzeb różnych departamentów.

Postanowiono samochody posiadane przez Departament Ochrony Rządu dla swych własnych potrzeb włączyć do ogólnego stanu departamentów.

Wskazane wyżej skróty etatów samochodowych nie dotyczą jednak limitów benzyny, którą należy rozdzielić na pozostałe wozy i w ten sposób podnieść limit benzynowy wyznaczony tym wozom.

Tow. Lech zobowiązany został do opracowania nowego zestawienia etatów samochodowych w myśl powyższych uwag i przedstawienia go członkom Komitetu.

W etatach wojewódzkich zdjąć we wszystkich wojewódzkich urzędach po jednym samochodzie, tj. odpowiednio do zmniejszonego zakresu działania. Poza tym dokonać skrótów w takich urzędach, jak: Urząd [Bezpieczeństwa Publicznego] na m.st. Warszawę, Białystok, Gdańsk i niektórych innych, których etaty są niewspółmiernie większe w porównaniu do innych województw. Tow. Lech opracuje nowy etat samochodów wojewódzkich urzędów w myśl otrzymanych wytycznych. Etaty samochodowe w powiatowych urzędach postanowiono zatwierdzić według planu przedstawionego przez tow. Lecha.

W związku z przewidywanym skrótem etatów samochodowych w terenie o około 40 wozów postanowiono benzynę tych wozów przydzielić na pozostałe wozy i w ten sposób zwiększyć limit benzyny w tych powiatach, gdzie jest to bardziej potrzebne.

Na obiektach specjalnych[b] postanowiono zatwierdzić takie same etaty, jakie istniały dotychczas. W związku z tym zobowiązano tow. Orechwę do sporządzenia tabeli porównawczej i przedstawienia Komitetowi nowych etatów.

Przy omawianiu etatów sprzątaczek zwrócono uwagę na braki w utrzymaniu czystości pomieszczeń urzędowych. Zobowiązano tow. Lecha do przeprowadzenia ogólnego przeglądu i podjęcia odpowiednich kroków dotyczących organizacji i kontroli pracy sprzątaczek.

Etaty pracowników kontraktowych mają być ostatecznie przejrzane i ustalone pod kierownictwem tow. Paszkowskiego.

Punkt 1, 2, 4 porządku dziennego protokółował T[adeusz] Fuks

Wyk[onano] 8 egz. TF/WW

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 66–70, oryginał, mps.

[a-a] Wpisano odręcznie.

[1] Pilnow – doradca sowiecki. Bliższych danych nie ustalono.

[2] Mowa o rozkazie ministra bezpieczeństwa publicznego nr 053/50 z 9 XII 1950 r. w sprawie współpracy organów bezpieczeństwa publicznego z urzędem Generalnego Prokuratora RP (AIPN, 1583/56, k. 172).

[3] Chodzi o zarządzenie nr 051/55 zastępcy przewodniczącego KdsBP z 23 VI 1955 r. w sprawie zasad aktualizacji kartotek ogólnoinformacyjnych (AIPN, 1583/26, k. 13–69).

[4] W aktach brak tego protokołu.

[b] W dokumencie socjalnych.

Nr 40

[1955 kwiecień 25, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Protokół [a]nr 4[a]

z zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 25 kwietnia 1955 r.

Obecni: I zastępca przewodniczącego Komitetu tow. Alster, zastępcy przewodniczącego tow. tow. Ptasiński, Sienkiewicz, sekretarz tow. Paszkowski oraz tow. Pilnow.

Nieobecny przewodniczący Komitetu tow. Dworakowski.

Obradom przewodniczył tow. Alster.

Dla omówienia spraw zaproszeni zostali na zebranie dyrektorzy departamentów I, II, III, IV, V, VI, VIII i Gabinetu Przewodniczącego oraz zastępcy kierowników wojewódzkich urzędów [do spraw bezpieczeństwa publicznego] na m.st. Warszawę i Poznań.

Zebranie trwało od godz. 19.00 do 22.00.

Porządek dzienny:

1) Zatwierdzenie sprawozdania Komitetu dla KC PZPR.

Punkt ten na wniosek tow. Alstera ma być omówiony na osobnym zebraniu.

2) Zadania organów bezpieczeństwa w związku z Targami Poznańskimi.

Referuje tow. Górecki.

3) Zadania organów bezpieczeństwa w związku z Festiwalem Młodzieży.

Referuje tow. Brystygier.

4) Zadania organów bezpieczeństwa w związku ze świętem 1 Maja.

Referuje tow. Ptasiński.

Przebieg zebrania:

Ad 2) Zadania organów bezpieczeństwa w związku z Targami Poznańskimi

Po przeprowadzonej dyskusji Komitet postanowił:

Przygotowanie aparatu bezpieczeństwa w związku z Targami Poznańskimi uznać za zbyt powolne, a przede wszystkim jednostronne (dot[yczy] tylko Dep[artamentu] IV). Projektowany plan został uznany jako defensywny (zabezpieczenie targów przed wrogą działalnością), podczas gdy przed aparatem stoją zadania ofensywne („wyjście w świat”). Konieczne jest zmobilizowanie do tej pracy całego aparatu, a szczególnie włączenie obok Departamentu IV również Departamentu I i II celem wykorzystania wszystkich możliwości dla zadań wywiadowczych i kontrwywiadowczych. Kierownictwo tej wielkiej pracy musi objąć centrala, a nie Wojewódzki Urząd [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] w Poznaniu, gdyż przerasta to jego możliwości.

Postanowiono powołać sztab jako komórkę kierującą i koordynującą, pod przewodnictwem członka Komitetu. Skład sztabu: tow. Sienkiewicz, tow. Górecki, tow. Czaplicki, tow. Leśniewski i tow. [Mieczysław] Głowacki (z[astęp]ca kierownika Wojewódzkiego Urzędu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] w Poznaniu[1]). Do sztabu ma być włączony również przedstawiciel MSW.

Sztab opracuje i przedstawi Komitetowi w ciągu 3 dni, tj. do dnia 28 kwietnia br., nowy plan pracy w związku z targami (po linii wszystkich zainteresowanych departamentów). Do końca miesiąca maja sztab przedstawi sprawozdanie ze swej pracy.

W sprawie występowania na zewnątrz organów bezpieczeństwa postanowiono, że stopień ukrycia naszego aparatu i naszych zainteresowań targami winien być zależny tylko od tego, na ile pomaga nam w wykonywaniu zadań. W konkretnej sytuacji słuszne będzie „mocne usadowienie się” w administracji i kierownictwie targów.

Postanowiono zwrócić się do towarzyszy z organów bezpieczeństwa NRD celem zapoznania się z ich doświadczeniami z Targów Lipskich oraz zaprosić tych towarzyszy, jak też towarzyszy z organów bezpieczeństwa CSR, na Targi Poznańskie, aby umożliwić również im wykorzystanie sytuacji dla wspólnej naszej sprawy – walki z agenturami imperialistycznymi.

Na miejsce do Poznania winny wyjechać poważne grupy pracowników z departamentów I, II i IV, a wicedyrektorzy tych departamentów powinni już od połowy maja zacząć pracę w Poznaniu.

W trakcie dyskusji zwrócono też uwagę na konieczność właściwego przygotowania szeregu szczegółów, jak np. sprawdzenie naszych możliwości (m.in. pod względem prawnym), gdy chodzi o zatrzymanie Polaków, którzy teraz postarali się o obce obywatelstwo, aby przyjechać z zagranicy na targi dla realizowania swych wrogich zamiarów; uzyskanie wykazów agentury, jak też pracowników aparatu znających języki obce i ułożenie planu ich wykorzystania, ustanowienie w szeregu wojewódzkich urzędów pracowników odpowiedzialnych za sprawy związane z targami, sprawdzenie możliwości komunikacyjnych (m.in. rezerwowanie miejsc w samolotach dla potrzeb obserwacji).

Ad 3) Zadania organów bezpieczeństwa w związku z Festiwalem Młodzieży

W toku dyskusji zwrócono uwagę na następujące sprawy: koordynację pracy po linii zainteresowanych departamentów, w szczególności Departamentu I, II i III. Konieczne jest też przyciągnięcie do tej pracy organów MSW, w szczególności MO. Do pracy w związku z festiwalem należy włączyć słuchaczy szkół: C[entrum] W[yszkolenia], Departamentu I.

Odnośnie [do] uczestników festiwalu należy zwrócić uwagę na różne przekroje naszych zainteresowań, np.: w stosunku do kilkuset dziennikarzy i w stosunku do wielu tysięcy młodzieży – sportowców. Powstaje też sprawa ochrony pewnych grup młodzieży przed ewentualnymi próbami wrogiego oddziaływania ze strony innych grup zagranicznych. Omówiono sprawę tłumaczy, jako ważnego elementu rozeznania tego, co się dzieje w grupach, oraz sprawę techniki. Zwrócono uwagę na zajęcie się w okresie festiwalu członkami rodziny prowokatora Światły. Przedstawiono też sprawę przeciwdziałania wrogiej robocie ze strony placówek dyplomatycznych oraz sprawę otoczenia, w jakim znajdować się będą zagraniczni uczestnicy festiwalu. W końcu dyskusji przedstawiono zadania aparatu w transporcie (obsada konduktorska itp.).

Komitet postanowił powołać sztab pod przewodnictwem tow. Alstera. W skład sztabu wchodzą: tow. tow. Brystygier, Czaplicki, Leśniewski, [Ryszard] Nazarewicz[2]. Postanowiono zwrócić się o delegowanie do sztabu komendanta głównego MO, a w późniejszym okresie również przedstawicieli Wojsk Wewnętrznych.

Sztab złoży w miesiącu czerwcu sprawozdanie ze swej pracy.

Ad 4) Zadania organów bezpieczeństwa w związku ze świętem 1 Maja

W trakcie dyskusji towarzysze zgłosili szereg uwag natury porządkowej i operacyjnej, jak też w związku z zamierzeniami kleru. Uwagi te będą uwzględnione przez tow. Ptasińskiego jako przewodniczącego komisji do organizacji ochrony święta 1 Maja.

Protokółował: T[adeusz] Fuks

Wyk[onano] 10 egz. TF/ZD

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 71–73, oryginał, mps.

[1] Głowacki zajmował to stanowisko od 25 IV 1953 r.

[2] Ryszard Nazarewicz – zastępca szefa UBP dla m.st. Warszawy od 20 XII 1951 r.

[a-a] Wpisano odręcznie.

Nr 41

[1955 maj 3, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Protokół [a]nr 5[a]

z zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 3 maja 1955 r.

Obecni: I zastępca przewodniczącego Komitetu tow. Alster, zastępcy przewodniczącego tow. tow. Ptasiński, Sienkiewicz, sekretarz tow. Paszkowski oraz tow. Pilnow.

Nieobecny przewodniczący Komitetu tow. Dworakowski.

Obradom przewodniczył tow. Alster.

Zebranie rozpoczęło się o godz. 11.00.

Porządek dzienny:

1) Projekt aktualizacji centralnej kartoteki ogólnoinformacyjnej i projekt zarządzenia o zasadach pracy tej kartoteki.

Referuje tow. Motylowa. Obecni z Departamentu X: tow. Taube i tow. Jemielin[1]. Zaproszeni towarzysze: Czaplicki, Leśniewski, Brystygier, Górecki, Zabawski, Więckowski, Kratko i Drzewiecki.

2 a) Plany pracy w sprawie walki z działalnością wrogich ośrodków emigracyjnych na terenie Polonii zagranicznej.

b) Plan pracy po linii rezydentur nielegalnych.

Referuje tow. Czaplicki. Obecni z Departamentu I towarzysze: Marek Fink, Mackiewicz, [Leon] Winiawski[2] oraz tow. Mitiuk. Zaproszona – tow. Brystygier.

3) Sprawy personalne.

Przebieg zebrania:

Ad 1) Projekt aktualizacji centralnej kartoteki ogólnoinformacyjnej i projekt zarządzenia o zasadach pracy tej kartoteki

W toku dyskusji zwrócono uwagę na następujące sprawy:

Kartotekę należy traktować jako narzędzie pracy, a nie zbiór kartek, i z tego punktu widzenia trzeba zastanowić się nad potrzebą umieszczenia w niej poszczególnych kategorii osób. Na przykład o ile zdecydujemy się na pozostawienie w niej v[olks]d[eutschów], to konsekwentnie byłoby [[b]] wziąć się do ustalenia wszystkich v[olks]d[eutschów], co oczywiście nie miałoby sensu. Trzeba patrzeć, czy dane, z powodu których chcemy daną osobę zarejestrować w kartotece, świadczą o jej wrogiej linii życiowej, czy też nie, i w tym drugim wypadku odpada potrzeba rejestracji. Trzeba patrzeć, czy dane, z powodu których chcemy daną osobę rejestrować, stanowią siłę przyciągającą dla obcego wywiadu, czy też nie, np. przynależność przed wojną do ZZZ[3] nie jest takim momentem w stosunku do szeregowych członków – robotników Monopolu Tytoniowego.

W toku dyskusji zwrócono uwagę na szereg poważnych niekonsekwencji projektu Departamentu X przy określaniu kategorii osób, które powinny względnie nie powinny znaleźć się w kartotece (np. pozostawiono b[yłych] członków „Strzelca” i „Sokoła”, a usunięto osoby wrogo występujące przeciw apelowi pokoju itp.), oraz pominięcie szeregu kategorii, w szczególności odnoszących się do okresu okupacji i okresu po wyzwoleniu i innych, np. syjoniści. Odnośnie [do] chłopów opornych w dostawach brak rozróżnienia, czy chodzi tu o złośliwych wodzirejów kułackich, czy też o chłopów biednych i średnich. Brak bliższego określenia szeregu kategorii, np.: wpływowy, wybitny działacz, członkowie rodziny, kontakty, co może spowodować wielką dowolność przy rejestracji. Niewłaściwe dla kartoteki jest również określenie „reakcyjny kler”.

Padły też projekty utworzenia obok kartoteki operacyjnej pomocniczych kartotek nieoperacyjnych, dot[yczących] v[olks]d[eutschów], repatriantów i innych, które jednak zostały odrzucone w czasie dalszej dyskusji.

W projekcie brak właściwego rozwiązania sprawy likwidacji niesłusznych zapisów dokonywanych w latach ubiegłych przez jednostki operacyjne.

Do projektu zarządzenia zgłoszono między innymi następujące uwagi:

Należy odstąpić od sztywnego stosowania wymogu 5 określonych w projekcie danych, ponieważ w pracy operacyjnej często łatwiej będzie o dostarczenie innych danych równie dobrze służących do zidentyfikowania osoby. Pod względem terminowości odpowiedzi należałoby wprowadzić 3 kategorie zapytań: bardzo pilne – odpowiedź natychmiast, pilne – odpowiedź w ciągu 24 godzin, i inne, gdzie można na odpowiedź czekać kilka dni.

W podsumowaniu dyskusji uznano, że kartoteka aparatu bezpieczeństwa właściwie nie została zmniejszona, gdyż przekazanie 2,5 mln kart do MO świadczy nie o zmniejszeniu, a o podziale kartoteki. Taka olbrzymia kartoteka nadal mogłaby świadczyć o wykrzywieniach w naszej pracy. Podział tej kartoteki na różne jej stopnie w niczym nie zmieniłby tego szkodliwego stanu rzeczy. Dyskusja wykazała istniejące wahania w poglądach co do tego, kogo trzeba mieć na uwadze i kto może okazać się wrogiem – z jednej strony występuje dążenie do zmniejszenia kartoteki, a z drugiej obawa, aby nic nie stracić z tego, co się w niej obecnie znajduje.

Obecny projekt zawiera cały szereg dużych niekonsekwencji, np. dąży do utrzymania w ewidencji repatriantów, którzy – jak np. górnicy – byli specjalnie przez nasz rząd sprowadzani z zagranicy i obecnie ofiarnie pracują.

Zasadą tworzenia kartoteki musi być jej jasność, nie chodzi tu o ilość kart, a o jasność, dlaczego zostały one umieszczone w kartotece. Z tego punktu widzenia należy podejmować decyzję co do pozostawienia w kartotece względnie odrzucenia z niej.

Postanowiono powołać zespół dla opracowania nowego projektu pod kierownictwem członka Komitetu tow. Paszkowskiego. Skład zespołu: tow. tow. Motylowa, Górecki, Leśniewski i Czaplicki.

Termin opracowania projektu – 7 maja br.[4]

Protokółował: pkt 1 T[adeusz] Fuks

Wyk[onano] 9 egz. PZ/FT

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 74–76, oryginał, mps.

[a-a] Wpisano odręcznie.

[1] Jemielin – doradca sowiecki. Brak bliższych danych.

[2] Leon Winiawski – w aparacie bezpieczeństwa od maja 1945 r., początkowo w WUBP w Katowicach, od listopada 1951 r. w Departamencie VII, w KdsBP naczelnik wydziału Departamentu I.

[b] Skreślono odręcznie trzeba.

[3] ZZZ – Związek Związków Zawodowych, utworzona w 1931 r. centrala początkowo prorządowych (sanacyjnych), później niezależnych związków zawodowych.

[4] Zmiany normowało zarządzenie nr 051/55 zastępcy przewodniczącego KdsBP z 23 VI 1955 r. (AIPN, 1583/20, k. 13–69).

Nr 42

[1955 maj 17, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego[1]

Egz. [nr] 1[a]

Protokół [b]nr 6[b]

z zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 17 maja 1955 r.

Obecni: przewodniczący Komitetu tow. Dworakowski, I zastępca przewodniczącego Komitetu tow. Alster, zastępcy przewodniczącego tow. tow. Ptasiński, Sienkiewicz, sekretarz tow. Paszkowski oraz tow. Pilnow.

Obradom przewodniczył tow. Dworakowski.

Zebranie trwało od godz. 19.00 do godz. 24.00.

Porządek dzienny:

1) Plan pracy w sprawie Polonii zagranicznej.

Referuje tow. Czaplicki. Zaproszeni towarzysze: Fink Marek, Mackiewicz oraz [Andrzej] Karaś[2] i [Kazimierz] Żybura[c] (naczelnicy wydziałów Departamentu I).

2) Projekty zarządzeń:

– w sprawie opracowania pomocy naukowych szkolenia zawodowego,

– w sprawie szkolenia aparatu operacyjnego systemem pozaszkolnym.

Referuje tow. Piasecki. Zaproszeni towarzysze: Orechwa i [Edward] Matusiak[3] oraz towarzysze: Leśniewski, Brystygier, Górecki, Kratko i Drzewiecki.

3) Sprawa awansów i odznaczeń na dzień 22 lipca 1955 r.

4) Kwartalny plan pracy Komitetu (II kwartał).

5) Zadania Komitetu w sprawie realizacji instrukcji [nr] 03 i 04/55 o zasadach pracy z agenturą i prowadzenia rozpracowania agenturalnego.

6) Bieżące sprawy organizacyjne.

Ad 1) Plan pracy w sprawie Polonii zagranicznej

Plan referował tow. Karaś, a następnie tow. Czaplicki. Stwierdził on, że głównym zadaniem jest obecnie zdobycie wpływów wśród Polonii amerykańskiej. Drugim zadaniem jest zdobycie agentury spośród wpływowych osób z Polonii. Zadania te są obecnie bardzo trudne do wykonania, brak bowiem rozeznania tego środowiska. Świadczy to o słabości naszej pracy.

Dla uzyskania rozeznania należy:

a) odnaleźć i opracować tych ludzi w kraju, przez których można uzyskać dotarcie do interesujących nas osób spośród Polonii amerykańskiej,

b) wykorzystać wszelkie możliwości i tworzyć możliwości dla wyjazdów do USA. Należy też skończyć z dotychczasową hiperostrożnością w tych sprawach,

c) zająć się zagadnieniem społecznej organizacji uchodźstwa i kontaktów tej organizacji z USA (wyjazdy, przyjazdy),

d) wzmóc oficjalną pracę polonijną w USA. Nasza praca operacyjna może iść tylko w parze z masową akcją polityczną i pod jej przykryciem. Tej kampanii oficjalnej obecnie nie ma i nie ma jej kto robić spośród składu obecnych placówek dyplomatycznych w USA. Nasza praca musi iść szeroko, nastawienie się bowiem na węższe odcinki groziłoby od razu dekonspiracją ze względu na ścisłą kontrolę naszych pracowników w USA oraz ogólną atmosferę terroru.

W toku dyskusji nad wymienionym planem stwierdzono, co następuje:

W tym zagadnieniu nasze problemy operacyjne są ściśle związane, jak w żadnej innej sprawie, z szeroką robotą polityczną. Głównym zadaniem staje się polityczne dotarcie do Polonii amerykańskiej. Trzeba stwierdzić, że myśmy zaniedbali sprawę tych 6 mln ludzi Polonii amerykańskiej. Po wyzwoleniu wśród Polonii amerykańskiej było duże zainteresowanie sprawami kraju. Zainteresowanie to niepodtrzymywane z naszej strony powoli zamierało. Pewną rolę odegrała tu atmosfera zastraszenia panująca w USA, ale jedną z głównych przyczyn obecnych nastrojów wśród Polonii amerykańskiej było to, że nie myśleliśmy o politycznym obsługiwaniu tych 6 mln Polaków. Trzeba zwrócić uwagę na to, jak hitleryzm wykorzystywał niemieckie skupiska za granicą. Obecnie pięknym przykładem jest zainteresowanie się Chin Ludowych swymi braćmi za granicą. Przed organami bezpieczeństwa staje obecnie zadanie dopomożenia w zorganizowaniu Towarzystwa Łączności z Polonią i całej wielkiej ofensywy politycznej w tym kierunku. Przy organizowaniu wymienionego towarzystwa należy też zwrócić uwagę na silne wpływy katolickie wśród Polonii amerykańskiej i odpowiednio to uwzględnić w naszej pracy.

Obecnie wytwarza się niesłusznie mniemanie, jakoby cała Polonia amerykańska była jednym czarnym monolitem o reakcyjnych nastrojach. Chodzi o to, że myśmy tej Polonii należycie nie poznali i dlatego nie widzimy wielkich szczerb w tym „monolicie”, a przede wszystkim nie zwróciliśmy uwagi na klasę robotniczą, która jako klasa pokrzywdzona społecznie nastrojona jest pokojowo i patriotycznie, powinna być bazą naszej działalności.

Mamy tutaj też wiele dowodów politycznej aktywności, na czele strajków i akcji robotniczych w Ameryce stoją niejednokrotnie Polacy. Nasze dotarcie do klasy robotniczej, a więc również do przemysłu, jest sprawą wielkiej wagi, szczególnie na przyszłość na wypadek konfliktu.

Dla politycznego oddziaływania z naszej strony na Polonię amerykańską muszą być wykorzystane wszelkie środki: prasa, literatura, radio, listy, paczki oraz organizowanie wyjazdów do USA i zapraszanie przedstawicieli Polonii do kraju.

Nasza prasa i literatura jest obecnie bardzo źle i nieumiejętnie dostarczana i rozprowadzana wśród Polonii. Radio obecnie w ogóle nie dociera do tej Polonii. Odnośnie [do] korespondencji wytworzyła się taka sytuacja, że my właściwie naszym ludziom nie dajemy utrzymywać korespondencji z ich krewnymi i znajomymi w USA. Korespondencję tę utrzymują natomiast elementy wrogo ustosunkowane do władzy ludowej i wskutek tego Polonia otrzymuje w ich listach spaczony obraz Polski. Obecnie należy to zmienić, korespondencja do Ameryki winna stać się środkiem naszego politycznego oddziaływania. Również w sprawie paczek należałoby stworzyć możliwości, aby np. nasi przodownicy pracy mogli wysyłać paczki do swych krewnych lub znajomych w Ameryce, szczególnie [dla] bezrobotnych.

Polacy za granicą tęsknią do kraju, takie jest naturalne prawo. Dlatego zamiast mówić ogólnikowo o niechętnych rzekomo nastrojach wśród Polonii w stosunku do kraju, trzeba raczej powiedzieć, że sprawa ta została przez nas zaniedbana, że nie podtrzymujemy i nie rozwijamy tych naturalnych dążeń ludzkich wśród Polaków za granicą. Trzeba im pokazać Polskę taką, jaką ona rzeczywiście dzisiaj jest, pokazać np. człowiekowi, że w miejscowości, z której pochodzi, gdzie dawniej była tylko mała szkółka, obecnie wybudowano ładny gmach pełnej szkoły itp. Trzeba, żeby nasza literatura, wysyłana do USA, stała się pomostem między krajem i Polonią amerykańską. W związku z tym trzeba znać nastroje i mentalność tych ludzi, aby sami oni wyciągnęli ręce po naszą prasę i książkę. Uwzględniając nastroje Polonii amerykańskiej, należy również nastawić się na odpowiednie obsługiwanie i oddziaływanie na katolickie organizacje polonijne.

Bardzo ważnym zagadnieniem jest zorganizowanie oddziaływania na Polonię amerykańską poprzez Polonię francuską, wśród której istnieją bardzo silne elementy postępowe, pozytywnie ustosunkowane do Polski Ludowej, a przede wszystkim silny jest ruch robotniczy. W wielu zagadnieniach Polonii francuskiej względnie Polonii z innych państw europejskich łatwiej będzie dotrzeć i porozumieć się z Polonią amerykańską, aniżeli [gdy] byłoby to robione bezpośrednio z kraju.

Obecnie mamy wielkie zastrzeżenia do ostatniej emigracji – emigracji politycznej – w porównaniu do starej emigracji zarobkowej. Ale trzeba zwrócić uwagę, że u tej nowej emigracji musi być o wiele większy stopień powiązania z krajem ze względu na stosunkowo niewielki okres czasu od opuszczenia ojczyzny i ten moment trzeba należycie wykorzystywać. Oczywiście nie może to w niczym oznaczać jakiegokolwiek zaniedbania spraw starej emigracji.

Rozważając nasze możliwości pracy wśród Polonii amerykańskiej, należy stwierdzić, iż obecny stan naszego rozeznania jest równy zeru. Ale zadanie rozeznania nie może być rozpatrywane samo w sobie. Rozeznanie to musi być nastawione w tym kierunku, aby stwarzało możliwości przejścia do następnego etapu – realizacji naszych zadań operacyjnych.

Oczywiście tych zadań nie można zrealizować przy pomocy garstki ludzi. Nasza praca może rozwijać się tylko na bazie szerokiej akcji politycznej i kulturalnej. Naszym konkretnym zadaniem na dziś jest zbadanie sytuacji poszczególnych ośrodków Polonii amerykańskiej. Mamy obecnie w kraju wielu byłych konsulów i innych pracowników naszych zlikwidowanych obecnie placówek w USA. Trzeba tych ludzi odszukać i oni powinni nam pomóc poprzez wskazanie tego aktywu spośród Polonii, który chodził wówczas na nasze filmy, brał udział w nawiązywaniu łączności z krajem itp. Trzeba sprawdzić, kto rozpowszechnia i czyta wydawnictwo Polonii „Głos Ludowy”, i oprzeć się na tym aktywie. Należy też dążyć do zapraszania tych ludzi do kraju na różne uroczystości, np. 22 Lipca, a nawet rozważyć sprawę wycieczek na Jasną Górę.

Niesłuszne wydaje się dążenie do obsadzenia stanowiska kierownika propagandy Biura Łączności [z Polonią] przez naszego kadrowego pracownika, zarówno ze względu na obawy dekonspiracji, jak i trudności w podebraniu odpowiedniej kandydatury.

Niezbędne jest udzielenie przez nas pomocy we właściwym ustawieniu naszych placówek w USA i zasileniu ich naszymi kadrami. Słuszne będzie też zwrócenie się do rządu USA w sprawie otwarcia kilku naszych konsulatów. Pewne momenty świadczą, iż trudno im będzie odmówić nam, gdyby jednak nawet odmówiono, nasze wystąpienie będzie miało pozytywny oddźwięk polityczny wśród Polonii amerykańskiej.

Aby dobrze bić wroga, trzeba wpierw należycie poznać sytuację i stosunki. Dlatego też trzeba wysłać bardzo dobrego pracownika Departamentu I na 6 miesięcy do USA, aby on wprowadził nas w atmosferę Polonii amerykańskiej. To jest niezbędny warunek przy wytyczaniu kierunku i sposobu naszej akcji politycznej, tak aby była ona należycie przyjęta przez tę Polonię. Duża część Polaków znajduje się w przemyśle amerykańskim i gra idzie tutaj o wielką rzecz. Z tego punktu patrząc, konkretne przedsięwzięcia przewidziane w przedstawionym planie Departamentu I wydają się za drobne w stosunku do wielkości problemów.

Po przeprowadzonej dyskusji Komitet postanowił:

1. Zlecić kierownictwu Dep[artamentu] I opracowanie notatki dla KC, przedstawiającej z naszej strony postulaty roboty politycznej wśród Polonii amerykańskiej. Termin opracowania wymienionej notatki – 25 maja br.

2. Wystąpić o zorganizowanie u towarzysza Mazura konferencji z udziałem MSZ i innych zainteresowanych instytucji w sprawie naszych zadań wśród Polonii amerykańskiej i koordynacji pracy. Sprawę tę powierzono tow. Alsterowi.

3. Zlecić tow. Czaplickiemu i tow. Matusiakowi przedstawienie w terminie do dnia 1 czerwca br. wniosków kadrowych w sprawie uzupełnienia Dep[artamentu] I pracownikami na zagranicę w ilości 50 osób.

W związku z tym ustalono, że każdy departament operacyjny da po dwóch pracowników na szczeblu: jeden z[astęp]ca naczelnika wydziału i jeden kier[ownik] sekcji, każdy wojewódzki urząd da jednego pracownika na tym poziomie, a reszta będzie dobrana spośród kadry wykładowczej i słuchaczy szkół.

4. Sprawdzić, kto spośród młodzieży amerykańskiej przyjeżdża na festiwal do Warszawy, i zorganizować oraz sfinansować przyjazd młodzieży spośród Polonii amerykańskiej.

5. Sprawdzić sprawę sprzedaży Banku Polskiego w Argentynie w ręce niemieckie i podjąć kroki w celu niedopuszczenia do tej sprzedaży.

6. Zlecić tow. Czaplickiemu opracowanie wniosku w sprawie utworzenia w wojewódzkich urzędach odpowiedników Departamentu I w formie jedno- lub dwuosobowych komórek dla opracowania ludzi, przez których można uzyskać dotarcie do interesujących nas ludzi i środowisk za granicą.

Ad 2) Projekty zarządzeń w sprawie opracowania pomocy naukowych szkolenia zawodowego i w sprawie szkolenia systemem pozaszkolnym

Po przeprowadzonej dyskusji Komitet postanowił przyjąć projekt zarządzenia w sprawie opracowania pomocy naukowych z poprawką, aby „korespondenci” w departamentach byli ściśle powiązani z komórkami studiów i analiz departamentów.

Na przewodniczącego Centralnej Komisji Pomocy Naukowych powołany został tow. Paszkowski.

W sprawie organizacji szkolenia systemem pozaszkolnym zwrócono w toku dyskusji uwagę na następujące momenty: odpowiedzialnym za szkolenie winien być kierownik jednostki (np. dyrektor departamentu). Organizację szkolenia zaocznego należy powierzyć ośrodkowi w Warszawie (przy ul. Długiej), a nie ośrodkowi w Gdańsku. Konferencje teoretyczne, a właściwie konferencje dyskusyjno-szkoleniowe i wymiany doświadczeń, winny odbywać się tylko na szczeblu centralnym. Tematy na wymienione konferencje winny opracowywać zespoły autorskie przygotowujące pomoce naukowe, a nie dyrektorzy lub kierownicy urzędów. W ten sposób przygotowane przez zespoły pomoce naukowe mogłyby być przedyskutowane na konferencjach, a dyrektorzy i kierownicy urzędów zostaną odciążeni od bezpośredniego przygotowywania tematów, co było jedną z przyczyn niepowodzenia dotychczasowych konferencji. Poza tym wniesiono szereg uwag do planów tematycznych.

Po dyskusji Komitet postanowił, że konferencje teoretyczne odbywać się będą tylko na szczeblu centralnym.

Zagadnienie organizacji szkolenia systemem pozaszkolnym oraz tematyka tego szkolenia zostanie ponownie opracowana, z uwzględnieniem zgłoszonych w czasie dyskusji uwag. Zadanie to zostało powierzone kierownictwu Departamentu Kadr i Szkolenia pod kierownictwem tow. Paszkowskiego. Termin – 21 maja br.

Ad 3) Sprawa awansów i odznaczeń na dzień 22 lipca 1955 r.

Po dyskusji Komitet postanowił:

– w sprawie odznaczeń podwyższyć proponowany przez Dep[artament] Kadr [i Szkolenia] limit 100–150 na 200. Obok pracowników, którzy mają za sobą działalność w KPP, PPR i AL, wymienić również pracowników, którzy w ciągu ostatniego roku wyróżnili się w pracy;

– odnośnie [do] Medalu 10-lecia PRL uznać za wystarczający limit – 500;

– w sprawie awansów wojskowych Komitet postanowił, że warunkiem przedstawienia do awansu winna być w zasadzie wysługa lat odpowiednia dla danego stopnia oraz osiągnięcia w pracy, szczególnie w ciągu ostatniego roku.

Przedstawiony przez Dep[artament] Kadr i Szkolenia projekt został uznany za zbyt szeroki i ujmujący sprawę awansów mechanicznie. Dyrektorowi tego departamentu zlecono przerobienie projektu pisma okólnego w sprawie [[d]] awansów w myśl wyżej podanych uwag Komitetu.

Ad 4) Kwartalny plan pracy Komitetu (II kwartał)

Komitet postanowił, że towarzysze Alster i Paszkowski przygotują plan pracy Komitetu na drugą połowę maja i czerwiec, uwzględniając w nim sprawę wysłuchania paru kierowników wojew[ódzkich] urzędów. Termin – 20 maja br.

Ad 5) Zadania Komitetu w sprawie realizacji uchwały Komitetu z dnia 11 III [19]55 r. i instrukcji [nr] 03 i 04/55

Komitet postanowił wezwać na dzień 27 maja br. dla złożenia sprawozdań z realizacji uchwały i instrukcji dyrektorów dep[artamentów] II, III, IV oraz kierowników wojew[ódzkich] urzędów [do spraw bezpieczeństwa publicznego] w Krakowie, Łodzi i Szczecinie.

Ad 6) Sprawy organizacyjne

a) Sprawa wyjazdu członków Komitetu do NRD (niemieckich władz bezpieczeństwa) – referował tow. Sienkiewicz.

Komitet postanowił przygotować notatkę o problemach, które winny być wysunięte na konferencji z niemieckimi władzami bezpieczeństwa. Do NRD wyjedzie 2 członków Komitetu i ewent[ualnie] zainteresowani dyrektorzy departamentów[4].

b) Sprawa ilości samochodów i limitów benzyny – referował tow. Paszkowski, który podał, że ilości samochodów przydzielanych poszczególnym jednostkom zostały zmniejszone, a w zamian tego zwiększono limity benzyny. W sprawie tej ukaże się zarządzenie przewodniczącego Komitetu.

c) Sprawa zmniejszenia normy wyżywienia w domach wypoczynkowych dla odpowiedzialnych pracowników. Referował tow. Paszkowski. Komitet postanowił zmniejszyć dzienną normę z 33 zł na 25 zł.

d) Sprawa włączenia Informacji MON do aparatu bezpieczeństwa publicznego. Referuje tow. Paszkowski[5].

Komitet postanowił wyznaczyć do komisji zamiast tow. Konara (który zachorował) tow. [Michała] Goleniewskiego[6].

Komitet zlecił przygotowanie następujących dokumentów:

1) projektu uchwały Prezydium Rządu o przekazaniu Informacji MON do Komitetu,

2) projektu rozkazu ministra obrony narodowej i przewodniczącego Komitetu,

3) projektu uchwały Komitetu w sprawie organizacji i pracy organów Informacji w systemie aparatu bezpieczeństwa.

Protokółował T[adeusz] Fuks

Wykonano 10 egz. TF/ZP i JM

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 77–82, oryginał, mps.

[a] Wpisano odręcznie. Powyżej pieczęć Ściśle tajne.

[b-b] Wpisano odręcznie.

[c] W dokumencie Zybura. Kazimierz Żybura vel Żybylski, w aparacie bezpieczeństwa (wywiadzie) co najmniej od 1948 r., w 1955 r. zastępca naczelnika Wydziału I Departamentu I.

[1] Fragment tego protokołu opublikowano w: S. Cenckiewicz, Oczami bezpieki. Szkice i materiały z dziejów aparatu bezpieczeństwa PRL, Kraków 2004, s. 98–104 (aneks).

[2] Andrzej Karaś – w aparacie bezpieczeństwa od lutego 1945 r., w MBP m.in. zastępca naczelnika wydziału departamentów III i VII, w KdsBP naczelnik Wydziału V Departamentu I.

[3] Edward Matusiak – w aparacie bezpieczeństwa od 1 V 1955 r., wicedyrektor, później dyrektor Departamentu Kadr i Szkolenia. Być może to on właśnie był owym tow. M., o którym wspomniano na jednym z wcześniejszych posiedzeń (zob. s. 274).

[4] Zapewne chodzi o Alstera i Sienkiewicza, którzy od 20 do 22 czerwca byli w Berlinie, gdzie rozmawiali z przedstawicielami kierownictwa Sekretariatu Stanu ds. Bezpieczeństwa NRD Erichem Mielke i Markusem Wolfem. W wyniku rozmów podpisano porozumienie o współpracy (zob. Wstęp, s. 25).

[5] Zob. Wstęp, s. 18, przyp. 11.

[6] Michał Goleniewski – w aparacie bezpieczeństwa od sierpnia 1945 r., w MBP m.in. naczelnik wydziału w WUBP w Gdańsku i w Departamencie I, w KdsBP wicedyrektor Departamentu II; prawdopodobnie od około 1958 r. anonimowo przekazywał CIA tajne dokumenty wywiadu i kontrwywiadu MSW, w 1961 r. „wybrał wolność”.

[d] Pominięto powtórzone w sprawie.

Nr 43

[1955 maj 24, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Protokół [a]nr 7[a]

z zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 24 maja 1955 r.

Obecni: I zastępca przewodniczącego Komitetu tow. Alster, zastępcy przewodniczącego tow. Ptasiński i tow. Sienkiewicz, sekretarz tow. Paszkowski oraz tow. Pilnow.

Nieobecny przewodniczący tow. Dworakowski.

Obradom przewodniczył tow. Alster.

Zebranie trwało od godz. 11.00 do [godz.] 15.00.

Porządek dzienny:

1) Analiza wykonania budżetu b[yłego] Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego za rok 1954.

Referuje tow. Kisielow. Zaproszeni towarzysze: Lech i Drzewiecki.

2) Szkolenie ogólnokształcące.

Referuje tow. Piasecki. Zaproszeni towarzysze: Orechwa, Matusiak, Artemjew[1], Drzewiecki.

3) Sprawy organizacyjne:

a) sprawa zarządzeń o zasadach i trybie postępowania przy nadawaniu stopni wojskowych funkcjonariuszom organów bezpieczeństwa i zasadach i trybie wykonywania powszechnego obowiązku wojskowego przez tych funkcjonariuszy.

Referuje tow. Orechwa. Obecni ci sami towarzysze co przy poprzednim punkcie;

b) plan pracy Komitetu na okres od 24 maja do 30 czerwca br.

Ad pkt 1) Analiza wykonania budżetu b[yłego] Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego za rok 1954

Referuje dyrektor Departamentu Finansowego tow. Kisielow, według załączonego dokumentu[2].

Następnie, odpowiadając na szereg pytań członków Komitetu, tow. Kisielow podał, że Komitet przejął na siebie sprawę zamknięcia całości budżetu b[yłego] MBP, mimo iż należały do niego jednostki i służby wchodzące obecnie w skład MSW. Zadłużenia na dzień dzisiejszy już nie ma. Stoi natomiast sprawa refundacji z MSW. Przekroczenia kredytów i wypadki naruszeń dyscypliny finansowej powstały stąd, że niektóre obiekty wykonywane są w ostatniej chwili, co powoduje dodatkowe koszta. Nie jest również w pełni przestrzegana dyscyplina finansowa w zagadnieniach etatowych: chodzi tu o przekroczenia etatów, jak też pracowników, którzy przez dłuższy czas pozostają „do dyspozycji”. Omawiana była również sprawa nierytmicznego wykonywania budżetu, ze szczególnym obciążeniem ostatniego kwartału. Założenia odnośnie [do] akcji socjalnej nigdy nie były w pełni wykonywane, przede wszystkim z powodu nierównomiernego rozłożenia urlopów w ciągu roku i szczególnego obciążenia dwóch miesięcy letnich.

Po przeprowadzonej dyskusji uchwalono, co następuje:

1. Komitet wysłucha w dniu 1 sierpnia sprawozdania dyrektora Departamentu Finansowego o realizacji budżetu na 1955 r. W drugim półroczu Komitet wysłuchiwać będzie sprawozdania z realizacji budżetu co kwartał celem zapewnienia prawidłowego przebiegu (m.in. sprawa zwrotów i przerzutów). O wszelkich naruszeniach dyscypliny finansowej dyrektor Departamentu Finansowego winien bezzwłocznie powiadomić Komitet.

2. Kierownicy wojewódzkich urzędów zostają zobowiązani do zapoznania się z obowiązującymi przepisami finansowymi i wysłuchiwania co najmniej raz na kwartał naczelników wydziałów finansowych w sprawach realizacji budżetu.

Dyrektor Gabinetu Przewodniczącego opracuje odpowiednie pismo okólne.

Przy przekazywaniu wojewódzkich urzędów winny być powoływane komisje zdawczo-odbiorcze, w skład których winni wchodzić przedstawiciele departamentów Finansowego i Administracyjno-Gospodarczego.

3. Dyrektor Gabinetu Przewodniczącego opracuje odpowiedni dokument [skierowany] do dyrektorów departamentów Komitetu i kierowników wojewódzkich urzędów w sprawie zapewnienia równomiernego rozłożenia urlopów na wszystkie miesiące roku i opracowania planów urlopów. W dokumencie tym należy szczególnie uwzględnić maksymalne wykorzystanie urlopów w miesiącu czerwcu br. oraz sprawę szczególnego obciążenia aparatu bezpieczeństwa w związku z Targami Poznańskimi i festiwalem w Warszawie.

4. Zatwierdzić sprawozdanie z wykonania budżetu b[yłego] MBP za 1954 r.

5. Przyznać pracownikom Departamentu Finansowego premie.

Ad pkt 2) Zagadnienie szkolenia ogólnokształcącego pracowników służby bezpieczeństwa publicznego

Referuje tow. Piasecki, według załączonego dokumentu[3].

Po przeprowadzonej dyskusji Komitet uchwalił:

1. Uznać, że najgorzej i czysto formalnie załatwiona została sprawa szkolenia ogólnokształcącego pracowników powiatowych urzędów (szkolenie systemem korespondencyjnym nie rozwiązuje zupełnie sprawy).

Wicedyrektorom Departamentu Kadr i Szkolenia zlecono przygotowanie sprawy i opracowanie odpowiedniego dokumentu o zorganizowaniu na szczeblu powiatu przez Ministerstwo Oświaty sieci zamkniętych kursów dla pracowników urzędów do spraw bezpieczeństwa publicznego (zarówno operacyjnych, jak i nieoperacyjnych), Milicji Obywatelskiej, KBW, WOP, więziennictwa, jak też komitetów partyjnych, prezydiów rad narodowych, prokuratury i sądów.

Na szczeblu województwa, o ile liczba kandydatów do szkoły spośród pracowników aparatu bezpieczeństwa jest wystarczająca, można organizować zamknięte klasy tylko dla pracowników urzędów. Towarzysze Piasecki i Matusiak omówią te sprawy w Komitecie Centralnym PZPR i w MSW.

Ponadto w dokumencie wewnętrznym aparatu bezpieczeństwa należy opracować sprawę zapobiegania „wykruszaniu się” uczestników szkolenia w trakcie roku szkolnego, m.in. w drodze zobowiązania kierowników jednostek do dopilnowania wewnętrznej dyscypliny, jak też wprowadzenia zasady, że przy mianowaniu na pierwszy stopień oficerski niezbędnym warunkiem jest posiadanie średniego wykształcenia (zasada ta jednak nie może obowiązywać bezwzględnie).

2. Uznać za niesłuszny projekt Departamentu Kadr i Szkolenia utworzenia w [tym] departamencie trzyosobowej komórki dla spraw szkolenia ogólnego zamiast obecnych pracowników dla spraw szkolenia ogólnego w wojewódzkich urzędach. Zadania postawione przed tą komórką centralną w stosunku do aparatu bezpieczeństwa w całym kraju przerastałyby jej możliwości. W każdym wojewódzkim urzędzie powinien być pracownik do spraw szkolenia ogólnego, z tym iż nie musi on zajmować stanowiska etatowego, a wystarczy powierzenie tych obowiązków jednemu z inspektorów do spraw szkolenia.

Ad pkt 3) Sprawa zarządzeń o zasadach i trybie postępowania przy nadawaniu stopni wojskowych funkcjonariuszom organów bezpieczeństwa i zasadach i trybie wykonywania powszechnego obowiązku wojskowego przez tych funkcjonariuszy

Referuje tow. Orechwa, który proponuje załączony projekt zarządzenia o nadawaniu stopni wojskowych funkcjonariuszom bezpieczeństwa przyjąć jako uprzednio uzgodniony. Odnośnie [do] drugiego projektu zarządzenia o wykonywaniu powszechnego obowiązku wojskowego (w załączeniu[4]) tow. Orechwa zgłasza szereg zastrzeżeń nienaruszających jednak podstawowej zasady projektu. Wymienione zastrzeżenia podane są w załączonej do protokołu notatce Departamentu Kadr i Szkolenia[5].

W trakcie dyskusji stwierdzono, iż oba projekty zarządzeń oparte są na niesłusznej zasadzie wynikającej z niezrozumienia sytuacji i zadań aparatu bezpieczeństwa publicznego. Realizacja tych zarządzeń doprowadziłaby faktycznie do likwidacji organów bezpieczeństwa na wypadek mobilizacji, a w czasie pokoju uniemożliwiłaby ich normalne funkcjonowanie. Z punktu widzenia ogólnopaństwowego takie postawienie sprawy jak w wymienionych projektach wyrządziłoby poważne szkody sprawie bezpieczeństwa państwa, nie przynosząc jednocześnie żadnych korzyści wojsku.

Zagadnienie stopni służby bezpieczeństwa i stopni wojskowych powinno być uregulowane tak jak w ZSRR i krajach demokracji ludowej. Jednym z błędów projektu jest to, iż wadliwie określone zostały zasady postępowania przy kwalifikowaniu podoficerów i oficerów bezpieczeństwa publicznego, a mianowicie za punkt wyjścia przyjęto ewentualnie posiadany ostatni stopień wojskowy zamiast ostatniego stopnia służby bezpieczeństwa (co byłoby całkowicie zgodne z artykułem 53 dekretu z dnia 20 lipca 1954 r.[6]).

Zagadnienie to dotyczy nie tylko zwolnionych funkcjonariuszy, lecz [także] ma istotne znaczenie dla zasadniczego ujęcia sprawy stopni oficerskich służby bezpieczeństwa, a co za tym idzie, dla wszystkich obecnie pracujących funkcjonariuszy. Aparat bezpieczeństwa winien prowadzić własną ewidencję wojskową wszystkich pracujących funkcjonariuszy oraz tych zwolnionych, którzy zaliczeni zostaną do rezerwy Komitetu.

Zasadniczo niesłusznie i niepotrzebnie wprowadzono zagadnienie reklamowania funkcjonariuszy służby bezpieczeństwa, bez różnicy, czy ma to być reklamacja grupowa, czy indywidualna. Organa bezpieczeństwa to w istocie część sił zbrojnych państwa i wprowadzenie jakichkolwiek zasad reklamacji byłoby sprzeczne z podstawą istnienia i zadaniami zarówno samego aparatu bezpieczeństwa, jak i zapewnieniem obronności i bezpieczeństwa państwa.

Sprawa aparatu bezpieczeństwa winna być oddzielona od sprawy stosunku do służby wojskowej pracowników MO i więziennictwa oraz osobno uregulowana. Dotyczy to zarówno pracowników bezpieczeństwa, jak i pracowników organów Informacji.

Na porządku dziennym staje sprawa zorganizowania przeszkolenia wojskowego w niezbędnym zakresie składu osobowego aparatu bezpieczeństwa oraz sprawa przeszkalania okresowego rezerwy organów bezpieczeństwa w zakresie funkcji tych organów.

Komitet postanowił zlecić tow. Orechwie opracowanie nowego, jednego projektu w myśl powyższych uwag (obejmującego zarówno zagadnienie nadawania stopni wojskowych, jak i wykonywanie powszechnego obowiązku wojskowego przez funkcjonariuszy bezpieczeństwa). Termin – 7 dni.

Nowy projekt będzie przedstawiony przez I zastępcę przewodniczącego tow. Alstera w Komitecie Centralnym i w kierownictwie MON.

Komitet zlecił również tow. Orechwie opracowanie notatki przedstawiającej sprawę powoływania na ćwiczenia wojskowe pracowników aparatu (stan obecny, skutki dla bieżącej pracy aparatu).

Komitet postanowił zatwierdzić załączony do niniejszego protokółu plan zebrań Komitetu na okres 24 V – 30 VI [19]55 r.[7], z tym iż co dwa tygodnie Komitet wysłuchiwać będzie informacji o przebiegu realizacji uchwały z dnia 11 marca br. i instrukcji [nr] 03/55 i 04/55.

Wymienione informacje przygotują: kierownik Inspektoratu Przewodniczącego i dyrektor Departamentu X.

Protokółował T[adeusz] Fuks

Wykonano 10 egz. FT/WM

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 83–87, oryginał, mps.

[a-a] Wpisano odręcznie. W prawym górnym rogu wstemplowano Ściśle tajne.

[1] Artemjew – doradca sowiecki. Bliższych danych nie ustalono.

[2] W aktach brak tego załącznika.

[3] W aktach brak tego załącznika.

[4] W aktach brak tego załącznika.

[5] W aktach brak tego załącznika.

[6] Chodzi o dekret o służbie w organach bezpieczeństwa publicznego (DzU 1954, nr 34, poz. 142), który ustanawiał stopnie, w tym generała armii bezpieczeństwa publicznego. Tego samego dnia uchwalono podobne dekrety dotyczące MO (wprowadzono m.in. stopień generała MO) i Służby Więziennej.

[7] W aktach brak tego załącznika.

Nr 44

[1955 czerwiec 3, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 8

z zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 3 czerwca 1955 r.

Obecni: przewodniczący Komitetu tow. Dworakowski, I zastępca przewodniczącego Komitetu tow. Alster, zastępca przewodniczącego tow. Sienkiewicz, sekretarz tow. Paszkowski.

Nieobecny zastępca przewodniczącego tow. Ptasiński.

Obradom przewodniczył tow. Dworakowski.

Dla omówienia spraw zaproszeni zostali na zebranie:

– do pkt 1: dyrektor Departamentu Adm[inistracyjno]-Gospodarczego tow. Lech, dyrektor Departamentu Finansowego tow. Kisielow, wicedyrektor Departamentu Adm[inistracyjno]-Gospod[arczego] tow. [Stefan] Sampolski[1], tow. [Tadeusz] Kołakowski[2] (naczelnik wydziału Dep[artamentu] Adm[inistracyjno]-Gospod[arczego]), tow. [Zbigniew] Stępak[3] (zastępca naczelnika wydziału Dep[artamentu] Adm[inistracyjno]-Gospod[arczego]) oraz dyrektor Gabinetu Przewodniczącego tow. Drzewiecki.

– do pkt 2: dyrektor Departamentu I tow. Czaplicki, wicedyrektor tow. Mackiewicz, naczelnik wydziału Departamentu I tow. [Władysław] Michalski[4].

W zebraniu przy rozpatrywaniu pkt 2 wzięli udział tow. tow. Jewdokimienko i Mitiuk.

Zebranie rozpoczęto o godz. 11.00.

Porządek dzienny:

1) Plan inwestycyjny na rok 1956 i plan pięcioletni na lata 1956–1960.

Referuje tow. Lech.

2) Plan pracy po linii rezydentur nielegalnych.

Referuje tow. Czaplicki[5].

Przebieg zebrania:

Ad 1) Plan inwestycyjny na rok 1956 i pięcioletni na lata 1956–1960

Sprawę obu planów referuje dyrektor Departamentu Administracyjno-Gospodarczego według załączonego do niniejszego protokółu projektu i analizy planu[6].

W toku przeprowadzonej dyskusji stwierdzono, co następuje:

Przy opracowaniu planu inwestycyjnego budownictwa administracyjnego należy wziąć pod uwagę nasze zadania podwyższenia metod pracy w ciągu najbliższych lat i pod tym kątem ustawić pięcioletni plan inwestycji. W przedstawionym projekcie planu nie znalazły natomiast odbicia potrzeby pracy organów bezpieczeństwa, lecz jest on ułożony według często przypadkowych, a nawet nieaktualnych już obecnie zgłoszeń poszczególnych jednostek. Tak na przykład: niesłuszną i nieaktualną jest budowa gmachu Centralnego Archiwum, którego materiały w dużej mierze winny być przekazane do akt [Zakładu] Historii Partii oraz do państwowego archiwum. Zupełnie nieuzasadniony jest również projekt rozbudowy Centrum Wyszkolenia w Legionowie, oparty na odrzuconych już planach stworzenia w CW „kombinatu szkolnego”.

W związku z zasadniczym dążeniem aparatu [do] oparcia metod pracy na naukowych podstawach i wykorzystania najnowszych zdobyczy nauki i techniki konieczne jest umieszczenie w planie inwestycyjnym odpowiednich sum na wynikające z tych założeń budownictwo – przede wszystkim po linii Departamentu I, X i innych.

Budownictwo administracyjne w powiecie (domy dla powiatowych urzędów i delegatur) winno iść w kierunku łączenia naszego budownictwa z budownictwem MSW poprzez umieszczanie w jednym gmachu urzędu bezpieczeństwa i Milicji Obywatelskiej. To samo odnosi się do wspólnego budownictwa mieszkaniowego na terenie powiatu. W żadnym razie nie można dopuścić do budownictwa domów mieszczących razem powiatowy urząd i mieszkania pracownicze.

W zakresie budownictwa mieszkaniowego należy definitywnie skończyć z budową zamkniętych kolonii dla pracowników bezpieczeństwa. Obok mieszkań otrzymanych z budownictwa ZOR należy prowadzić również nasze budownictwo, lecz w formie pojedynczych domów. Budowa kolonii została uznana za niesłuszną politycznie, przy czym odpadły obecnie wszystkie inne względy, które w ubiegłych latach mogły częściowo usprawiedliwiać tego rodzaju budownictwo.

Należy dążyć, aby w blokach administrowanych przez nas mieszkali tylko pracownicy organów bezpieczeństwa. W związku z trudnościami akcji przekwaterunkowej należy uwzględnić również możliwość wydzielenia domu z naszego budownictwa dla przekwaterowania zwolnionych pracowników.

W związku z ustalonymi jak wyżej założeniami budownictwa Komitet postanowił zatwierdzić załączony do niniejszego protokołu plan inwestycyjny na rok 1956[7] z następującymi zmianami:

1) w zakresie budownictwa administracyjno-biurowego zrezygnować z budowy gmachu Centralnego Archiwum,

2) w zakresie budownictwa szkoleniowego – zakończyć w 1956 r. budowę szkoły Departamentu I i w tym celu przerzucić sumę 2,5 mln zł (przewidzianą uprzednio na Centralne Archiwum) na budowę tej szkoły w 1956 r.,

3) w zakresie budownictwa mieszkaniowego – utrzymać całość przewidzianych sum, z tym iż zaniechana zostanie forma „kolonii”,

4) w zakresie budownictwa burs – prowadzić budowę bursy w Warszawie, z tym że zamiast kawiarni i kina posiadać ona będzie jedynie stołówkę i świetlicę.

W sprawie pięcioletniego planu inwestycyjnego Komitet postanowił zatwierdzić budowę wojewódzkiego urzędu w Bydgoszczy. W sprawie pozostałych pozycji tego planu zlecono kierownictwu Departamentu Adm[inistracyjno]-Gospodarczego ustalić ich zasadność i aktualność w świetle zgłoszonych na zebraniu Komitetu wytycznych budownictwa (z tym że budowle już prowadzone powinny być kontynuowane). Komitet polecił również uwzględnić zmiany w zakresie budownictwa, jakie mogą wyniknąć w związku z włączeniem organów Informacji WP do aparatu bezpieczeństwa.

Protokółował pkt 1 T[adeusz] Fuks

Odb[ito] egz. 8 TF/TF

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 88–90, oryginał, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[1] Stefan Sampolski – w aparacie bezpieczeństwa od marca 1945 r., w MBP cały czas w pionie finansowym, w KdsBP m.in. wicedyrektor Departamentu Administracyjno-Gospodarczego.

[2] Tadeusz Kołakowski – w aparacie bezpieczeństwa od listopada 1946 r., do 1950 r. w Departamencie IV, później (także w KdsBP) zajmował się sprawami inwestycji.

[3] Bliższych danych nie ustalono.

[4] Władysław Michalski – w aparacie bezpieczeństwa (w wywiadzie) od marca 1948 r., w MBP m.in. naczelnik wydziału Departamentu VII, w KdsBP naczelnik Wydziału I Departamentu I.

[5] Omawianie tego punktu albo nie zostało zaprotokołowane, albo sporządzono odrębny protokół.

[6] W aktach brak tych załączników.

[7] W aktach brak tego załącznika.

Nr 45

[1955 czerwiec 11, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 9

z zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 11 czerwca 1955 r.

Obecni: I zastępca przewodniczącego Komitetu tow. Alster, zastępcy przewodniczącego tow. Ptasiński i tow. Sienkiewicz, sekretarz tow. Paszkowski oraz tow. Jewdokimienko i tow. Pilnow.

Nieobecny przewodniczący Komitetu tow. Dworakowski.

Obradom przewodniczył tow. Alster.

Dla omówienia spraw zaproszeni zostali na zebranie:

– do pkt 1: dyrektor Departamentu VII tow. Kratko, naczelnik wydziału Dep[artamentu] VII tow. Kisiel[1], dyrektor Departamentu II tow. Leśniewski, wicedyrektorzy Departamentu II tow. Konar i tow. Goleniewski oraz dyrektor Gabinetu Przewodniczącego tow. Drzewiecki,

– do pkt 2: dyrektor Departamentu IV tow. Górecki, dyrektor Departamentu I tow. Czaplicki, dyrektor Departamentu II tow. Leśniewski, wicedyrektor Departamentu I tow. Mackiewicz, dyrektor Departamentu III tow. Brystygier, wicedyrektor Departamentu III tow. Filipiak, dyrektor Departamentu V tow. [Józef] Jurkowski[2], dyrektor Gab[inetu] Przewodniczącego tow. Drzewiecki oraz z[astęp]ca kierownika Wojewódzkiego Urzędu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] w Poznaniu tow. Głowacki,

– do pkt 3: dyrektor Departamentu III tow. Brystygier, wicedyrektor Departamentu III tow. Filipiak, dyrektor Departamentu IV tow. Górecki, dyrektor Departamentu I tow. Czaplicki, tow. Leśniewski, dyrektor Departamentu II, dyrektor Departamentu V tow. Jurkowski oraz tow. Drzewiecki.

Porządek dzienny:

1. Informacja o przygotowaniu procesu [Napoleona] Idzikowskiego[3].

Referuje tow. Kratko i tow. Kisiel.

2. Informacja o przygotowaniu do Targów Poznańskich.

Referują tow. tow. Górecki, Czaplicki i Leśniewski.

3. Informacja o stanie przygotowań w związku z Festiwalem Młodzieży[b].

Referują tow. tow. Filipiak i Brystygier.

Przebieg obrad:

Ad 1) Informacja o przygotowaniu procesu Idzikowskiego

W toku obrad Komitet stwierdził, co następuje:

Obecny okres i rozwój sytuacji międzynarodowej wskazuje na słuszność wydobycia i podkreślenia w czasie procesu roli i metod amerykańskich agentur wywiadowczych. Słuszne będzie również ukazanie rywalizacji wywiadu amerykańskiego i angielskiego, ich nieporozumień i szkód, jakie stąd dla nich wynikają. Sprawy te jednak należy pokazać w ten sposób, aby pokazanie ich nie mogło pomóc im w usprawnieniu pracy.

Bardzo ważną sprawą jest pokazanie na procesie, jak brak czujności wyrażający się przede wszystkim w gadulstwie pomaga wrogowi w jego szpiegowskiej działalności, i położyć akcent na wzmożenie czujności wśród załóg robotniczych[c].

Trzeba mieć wpływ i właściwą kontrolę nad sprawozdaniami prasowymi z procesu ze względu na błędnie ujmowane nieraz fragmenty, jak to miało miejsce na procesie Dubielaka[4]. Wskazane też jest zorganizowanie konferencji prasowej, na której można by wyjaśnić tło i podłoże sprawy, patriotyzm obywatela pomagającego w ujęciu szpiega, pracę organów bezpieczeństwa oraz surowość, z jaką Polska Ludowa karze zdrajców, jak też możliwość przebaczenia tym, którzy zerwą ze zbrodniczą działalnością i zgłoszą się [do] władz Polski Ludowej. Na podstawie tych materiałów należy spowodować też opracowanie broszury, która mogłaby być wysłana za granicę. Między innymi należałoby wskazać na możliwość przebaczenia tym szeregowym członkom kompanii wartowniczych, którzy na to zasłużą. W ten sposób, wskazując na możliwość uzyskania przebaczenia za przestępstwo, jakim jest służba w kompaniach wartowniczych, jednocześnie wbijemy klin między szeregowych żołnierzy tych kompanii a reakcyjne oficerstwo.

W akcie oskarżenia należy poprawić wadliwe sformułowania, jak np.: na str. 5 „że osk[arżony] Stępień[5] należał do AK” – co miało być świadectwem jego wrogości. W takich wypadkach należałoby raczej przedstawiać takich AK-owców, którzy są obecnie oddanymi obywatelami Polski Ludowej, a takich jest bezwzględna większość. Na str. 9 i innych niesłusznie podaje się o rozdziale dużych sum pieniężnych za robotę szpiegowską, co w pewnym sensie mogłoby być zachętą dla wrogich elementów. Na str. 11 należy podać, że produkowany w Polsce gaz trujący Tabun jest środkiem owadobójczym, a nie gazem wojennym. Nie należy też pisać o tym, że Idzikowski jako szpieg czterokrotnie przekroczył granicę, gdyż wskazywałoby to na stosunkowo małe ryzyko przy [nielegalnym] przekraczaniu granicy i mogłoby być zachętą dla wrogich elementów. Nie należy ściągać na proces w charakterze świadka Dubielaka, który skazany już został na karę śmierci. Do ochrony procesu nie używać wojska KBW, gdyż byłoby to w obecnym okresie [działaniem] politycznie niesłusznym. Zorganizować natomiast mocną ochronę z funkcjonariuszy MO.

Komitet postanowił spowodować, wraz z KW PZPR, naradę kierowniczego aktywu huty w Ostrowcu dla omówienia wniosków w zakresie wzmożenia czujności w związku z ujawnionymi na procesie faktami.

Kierownictwo Departamentu Śledczego dokona odpowiednich poprawek projektu[d] aktu oskarżenia w myśl powyższych uwag i przedstawi go w dniu 11 czerwca br. prokuraturze. Najlepszym okresem dla przeprowadzenia procesu jest data 25–28 czerwca br., tak aby zakończył się on przed rozpoczęciem Targów Poznańskich.

Towarzysze Czaplicki, Leśniewski i Kratko przygotują materiały dla obsłużenia konferencji prasowej w związku z procesem Idzikowskiego.

Ad 2) Informacja o przygotowaniu do Targów Poznańskich

W toku obrad Komitet stwierdził, co następuje:

Przedstawione na obecnym zebraniu informacje przez dyrektorów departamentów I, II i IV oraz przez z[astęp]cę kierownika Wojewódzkiego Urzędu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] w Poznaniu nie dają ogólnego obrazu stanu naszych przygotowań do targów. Mimo utworzenia przez Komitet w dniu 25 kwietnia br. sztabu dla kierownika i koordynacji pracy organów bezpieczeństwa w związku z targami poszczególne departamenty pracują w tej sprawie samodzielnie, nie czując swej odpowiedzialności za całość prac. Uwidoczniła się też dwukierunkowość działalności pracy: z jednej strony Wojewódzkiego Urzędu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] w Poznaniu, a z drugiej departamentów Komitetu. Postanowiono w pełni uruchomić pracę sztabu, z tym że wchodzący do sztabu przedstawiciele departamentów pracować będą wspólnie nad całością, bez względu na linie (zakres pracy) swych departamentów. Należy natomiast uwzględnić wewnętrzny podział pracy sztabu, np. na sekcje zagraniczną i krajową. Praca sztabu winna koordynować całość zagadnień, a więc również po linii MO (nie tylko komisariatu na targach, lecz [także] porządku w całym mieście Poznaniu) oraz po linii Informacji MON[e].

Ciężar pracy w związku z targami należy przenieść do Wojewódzkiego Urzędu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] w Poznaniu, z tym że w departamentach pozostaną tylko właściwe odpowiedniki. Praca organów bezpieczeństwa w związku z targami to zadanie nie tylko Poznania, lecz [także] aparatu w całym kraju. W każdym wojewódzkim urzędzie wyznaczony został jeden z z[astęp]ców kierownika specjalnie do spraw targów. Obecnie trzeba opracować konkretną instrukcję dotyczącą ich pracy (zabezpieczenie agenturalne; zagadnienia obserwacji przedstawicieli państw kapitalistycznych, którzy z Poznania mogą wyjeżdżać do różnych miejscowości w kraju).

Trzeba już ściągać do Poznania tych pracowników aparatu, którzy znają obce języki – 182 osoby z całego kraju. Pracownicy ci winni być wykorzystywani w pierwszym rzędzie do techniki operacyjnej.

Należy zwrócić szczególną uwagę [na to], aby pracownicy aparatu, którzy mają objąć oficjalne stanowiska na targach, otrzymali stanowiska, które zezwolą im na poświęcenie całego czasu robocie operacyjnej (powinny więc być to stanowiska nie kierowników hal itp., a zastępców kierowników).

W związku z trudnościami w umiejętnym wprowadzeniu i rozmieszczeniu agentury sztab winien szczególnie zająć się tym zagadnieniem.

Po linii Departamentu I należy szybko posłać odpowiednią ilość doświadczonych pracowników do Wojewódzkiego Urzędu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] w Poznaniu.

Należy szybko doręczyć fotografie przyjeżdżających na targi celem umożliwienia właściwej kontroli dokumentów. Towarzyszowi, który wyjechał do NRD dla zapoznania się z ich doświadczeniami i materiałami w związku z Targami Lipskimi, należy jak najszybciej doręczyć wykazy osób, które przyjeżdżają na Targi Poznańskie, celem ich sprawdzenia.

Specjalną uwagę należy zwrócić na kontrolę wyjeżdżających i przyjeżdżających z zagranicy pociągów celem niedopuszczenia do nielegalnego przejazdu osób ukrytych wśród eksponatów, dekoracji itp.

W zasadzie praca organów bezpieczeństwa w związku z Targami Poznańskimi winna iść w dwóch kierunkach: jeden – zabezpieczeniowy (uniemożliwienie wrogim elementom nawiązania kontaktu z osobami przyjeżdżającymi z państw kapitalistycznych, zabezpieczenie przed próbami dywersji i inne tego rodzaju zadania), drugi kierunek – ofensywny (wykorzystanie Targów Poznańskich dla operacyjnych zadań aparatu po linii szczególnie Departamentu I i II).

Komitet postanowił, że sztab wydawać będzie co kilka dni informacje o stanie przygotowań w związku z Targami Poznańskimi.

Zastępcy przewodniczącego Komitetu tow. Ptasiński i tow. Sienkiewicz porozumieją się z tow. [Tadeuszem] Gede[6] i tow. [Konstantym] Dąbrowskim[7] dla omówienia planów państwowych w związku z targami.

Sekretarz Komitetu tow. Paszkowski zwróci się do tow. Mijala z wnioskiem o przydzielenie dla Komitetu na okres targów 50 samochodów.

Ad 3) Informacja o stanie przygotowań w związku z festiwalem

Informację o przygotowaniach złożył wicedyrektor Departamentu III tow. Filipiak.

Komitet postanowił, co następuje:

Tow. [Emil] Niemirowski[8] do dnia 18 czerwca br. rozpocznie pracę przy zagadnieniach związanych z festiwalem[f].

Zastępca przewodniczącego Komitetu tow. Sienkiewicz porozumie się z władzami bezpieczeństwa krajów demokracji ludowej celem ustalenia, kto z nich przyjedzie w związku z festiwalem do Warszawy, i skoordynowania pracy.

Powołany przez Komitet w dniu 25 kwietnia br. sztab dla koordynacji pracy w związku z festiwalem wydawać będzie raz na tydzień informację o stanie prac.

Tow. Filipiak złoży do dnia 10 lipca br. dokładne sprawozdanie z przygotowań aparatu bezpieczeństwa w związku z festiwalem.

Protokółował T[adeusz] Fuks

Odb[ito] egz. PZ/TF – 10

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 91–94, oryginał, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[1] Zapewne chodzi o Zbigniewa Kiszela – w aparacie bezpieczeństwa od kwietnia 1945 r., cały czas w pionie śledczym, od 1 IV 1955 r. naczelnika Wydziału I Departamentu VII KdsBP.

[2] Józef Jurkowski – w aparacie bezpieczeństwa od 1 VIII 1944 r., w MBP m.in. szef WUBP w Bydgoszczy, Gdańsku i Katowicach, w KdsBP dyrektor Departamentu V.

[b] Wpisano odręcznie.

[c] Obok na lewym marginesie dopisek odręczny tow. Alster, VII, I, II.

[3] Napoleon Idzikowski miał być zwerbowany na terenie Niemiec przez wywiad brytyjski, a następnie przez CIA. 21 IV 1955 r. został aresztowany w czasie przekraczania granicy; 14 VIII 1955 r. sąd wojskowy skazał go na karę śmierci, wyrok wykonano. Wcześniej, 18 marca, aresztowano, a 14 lipca skazano jego starszego brata Wiesława, któremu karę śmierci zmieniono w trybie łaski na dożywotnie więzienie (zwolniono go warunkowo w 1964 r.). 14 lipca zostali także skazani Wiesława Idzikowska (9 lat więzienia), Józef Kasprzyk (7 lat) i Adam Stępień (dożywocie), 18 sierpnia zaś Franciszek Kozera (7 lat) i Józefa Kasprzyk (5 lat) (Informator o osobach skazanych za szpiegostwo..., passim).

[4] Władysław Dubielak po ucieczce do Berlina Zachodniego w 1949 r. miał zostać zwerbowany przez wywiad brytyjski; aresztowano go na terenie NRD i wydano władzom polskim. Wyrokiem sądu wojskowego 4 VI 1955 r. został skazany na karę śmierci. Wyrok wykonano.

[5] Bliższych danych nie ustalono.

[f] Obok na lewym marginesie dopisek odręczny tow. Alster, I, II, III.

[6] Tadeusz Gede – członek KC PZPR, od czerwca 1952 do października 1956 r. wiceprezes Rady Ministrów.

[7] Konstanty Dąbrowski – członek KC PZPR, od listopada 1952 do grudnia 1956 r. minister handlu zagranicznego.

[8] Emil Niemirowski – w aparacie bezpieczeństwa od kwietnia 1945 r., w MBP na stanowiskach kierowniczych w Departamencie V oraz szef WUBP w Poznaniu, w KdsBP w Inspektoracie Przewodniczącego, od 1 II 1956 r. w Departamencie III.

[d] Wpisano odręcznie.

[e] Obok na lewym marginesie dopisek odręczny tow. Alster, tow. Ptasiński, tow. Sienkiewicz, tow. Paszkowski, IV, I, II, Poznań – nie.

Nr 46

[1955 czerwiec 14, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 10

z zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 14 czerwca 1955 r.

Obecni: przewodniczący tow. Dworakowski, I zastępca przewodniczącego tow. Alster, zastępcy przewodniczącego – tow. Ptasiński i tow. Sienkiewicz, sekretarz tow. Paszkowski oraz tow. Jewdokimienko i tow. Pilnow. Na zebraniu obecny był sekretarz Komitetu Zakładowego [PZPR] tow. Walczak[1].

Zebraniu przewodniczył – tow. Dworakowski.

Zebranie rozpoczęto o godzinie 18.00.

Porządek dnia:

1) Zadania organów bezpieczeństwa w dziedzinie zabezpieczenia tajemnicy państwowej.

Referuje tow. Górecki. Zaproszeni dyrektorzy departamentów II, III i V, dyrektor Gabinetu Przewodniczącego i kierownik Inspektoratu Przewodniczącego.

2) Projekt ustawy uposażeniowej funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa.

Referuje tow. Kisielow i naczelnik Wydziału [II] Dep[artamentu] Finansowego tow. [Kazimierz] Chojnacki[2]. Zaproszeni tow. tow. Orechwa i Drzewiecki.

3) Nabór słuchaczy na szkołę w Moskwie.

Referuje tow. Orechwa.

4) Sprawy organizacyjne.

Ad 1) Zadania organów bezpieczeństwa w dziedzinie zabezpieczenia tajemnicy państwowej

Referuje dyrektor Departamentu IV tow. Górecki. Tekst przedstawionego dokumentu w tej sprawie w załączeniu[3].

W toku dyskusji stwierdzono, że obecna redakcja dokumentu jest tak szeroka, że pod nią można rozumieć uprawnienie organów bezpieczeństwa do wszelkich czynności. W szczególności uprawnienie organów bezpieczeństwa do dokonywania oficjalnych kontroli okresowych stanu ochrony tajemnicy w tajnych komórkach może łatwo doprowadzić z powrotem do tendencji do „nadrzędności” oraz spowodować[b] przerzucenie całej odpowiedzialności za zabezpieczenie tajemnicy na organa bezpieczeństwa, a więc osłabienie czujności ze strony właściwych resortów.

Przewidziany w dokumencie Departamentu IV system pracy operacyjnej musiałby doprowadzić do werbunku masowej sieci. Oczywiste jest, że w miejscach, do których stara się dotrzeć szpieg, tj. w miejscach chronienia tajemnicy państwowej, potrzeba mieć agenturę celem udaremnienia szpiegowskich zamiarów.

W toku dyskusji towarzysze starali się przede wszystkim ustalić te zadania z dziedziny ochrony tajemnicy, którymi winien być obciążony aparat bezpieczeństwa.

Po przeprowadzonej dyskusji Komitet stwierdził, że problem zabezpieczenia tajemnicy jest ważnym państwowym problemem i zadania stąd wynikające dotyczą nie tylko organów bezpieczeństwa, lecz również szeregu innych resortów. Obok bardzo poważnych zadań, jakie musi wziąć na siebie aparat bezpieczeństwa, trzeba widzieć również rolę i zadania innych organów państwowych: Ministerstwa Kontroli Państwowej, prokuratury, kierownictwa resortów. Chodzi o to, aby aparat bezpieczeństwa skoncentrował się na dziedzinie zabezpieczenia tajemnicy, na walce z wrogiem, a nie stał się w ogóle „strażnikiem tajemnicy”. W ogólnopaństwowym zadaniu ochrony tajemnicy aparat bezpieczeństwa musi znaleźć swoje miejsce i wtedy uniknie się wkraczania w kompetencje innych organów państwowych. Na przykład należy uprawnić organa bezpieczeństwa do przeprowadzania oficjalnych kontroli stanu zabezpieczenia tajemnicy, z tym że od razu ustalone będzie, wraz z kim ta kontrola będzie przeprowadzana, w jakim zakresie i czego będzie dotyczyć.

Odnośnie [do] projektu utworzenia w Departamencie IV i innych specjalnych komórek, które by zajmowały się opiniowaniem kandydatów do prac tajnych, uznano, że komórki te stałyby się właściwie jednostkami kadrowymi i dlatego nie ma potrzeby ich tworzyć.

Postanowiono, że sprawa ta wymaga postawienia na konferencji u prezesa Rady Ministrów, z udziałem wszystkich zainteresowanych resortów. Już dekret o zabezpieczeniu tajemnicy państwowej i służbowej zapowiadał uregulowanie szeregu zagadnień, które jednak do dziś nie zostały załatwione. Tow. Górecki został zobowiązany do opracowania dokumentu przedstawiającego dotychczas nieuregulowane problemy i nasze wnioski na przyszłość. Dyrektor Gab[inetu] Przewodniczącego zleci Wydziałowi Prawnemu ustalenie obecnego stanu prawnego i udzielenie pomocy Dep[artamentowi] IV w opracowaniu wymienionego dokumentu. Przewodniczący Komitetu tow. Dworakowski zapowiedział, iż sprawę tę przedstawi w Komitecie Centralnym.

Ad 2) Projekt ustawy uposażeniowej

Referuje dyrektor Departamentu Finansowego tow. Kisielow.

Projekt ustawy w załączeniu[4].

W toku dyskusji stwierdzono, że przedstawiony projekt ustawy zawiera tak dużo delegacji dla przewodniczącego Komitetu, że w ramach tej ustawy można by wszystko przeprowadzić. Zmniejszeniu, według projektu ustawy, ulega tylko odprawa przy zwolnieniu, natomiast wzrost wydatków nastąpi przy dodatku funkcyjnym, urlopach, umundurowaniu, przeniesieniu się zwolnionego pracownika do innej miejscowości i w szeregu innych wypadków.

Wniesiono też szereg poprawek do poszczególnych postanowień projektu ustawy.

Po przeprowadzonej dyskusji Komitet stwierdził, że ustawa o uposażeniu funkcjonariuszy bezpieczeństwa jest potrzebna, gdyż szereg spraw musi być zalegalizowanych.

Wiele sformułowań jednak obecnego projektu i cała masa delegacji dla przewodniczącego w podstawowych sprawach czyni wrażenie, że chodzi tu o podwyżkę płac funkcjonariuszy bezpieczeństwa. Należałoby w tekście ustawy wyraźnie podkreślić to, że w zasadzie chodzi tylko o zalegalizowanie obecnego stanu płac.

Ponieważ w obecnym okresie sprawa tej ustawy nie może być postawiona, należy poczekać z nią parę miesięcy i w tym czasie opracować, stosownie do podanych przez Komitet uwag, nowy tekst pod kierownictwem sekretarza Komitetu tow. Paszkowskiego.

Do czasu wydania tej ustawy organa finansowe Komitetu opierać się będą w swej pracy na dotychczasowym stanie faktycznym.

Ad 3) Nabór słuchaczy na szkołę w Moskwie

Propozycje w tej sprawie przedstawił dyrektor Departamentu Kadr i Szkolenia tow. Orechwa.

W toku dyskusji zwrócono uwagę na duże rozbieżności w poziomie proponowanych przez Departament Kadr [i Szkolenia] kandydatów.

Następnie przystąpiono do szczegółowego omówienia niektórych kandydatur.

Komitet postanowił:

– przeznaczyć dla kandydatów z Informacji WP 5 miejsc i dla kandydatów WW 2 miejsca. Dla MO miejsc nie przeznaczać, gdyż będą oni skierowani na szkołę milicyjną,

– wytypować 2 kandydatów z dużych jednostek powiatowych,

– zatwierdzić wyjazd na szkołę tow. tow. Leśniewskiego, [Czesława] Boreckiego[5], Śliwy i Stefańczyka[6],

– powołać komisję w składzie: zastępca przewodniczącego tow. Sienkiewicz, dyrektor Departamentu Kadr i Szkolenia tow. Orechwa i dyrektor Departamentu II tow. Leśniewski.

Komisja przedstawi Komitetowi 33 kandydatury na 30 miejsc ze względu na możliwość odpadnięcia kilku kandydatów na komisji lekarskiej i z innych przyczyn.

Ad 4) Sprawy organizacyjne

W sprawach organizacyjnych tow. Sienkiewicz poruszył sprawę ciężkiej sytuacji kadrowej w Wojewódzkim Urzędzie [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] w Zielonej Górze i postawił wniosek o zwolnienie tego urzędu z obowiązku oddania jednego kierowniczego pracownika do Departamentu I Komitetu w myśl uchwały z dnia 17 maja br. Wniosek tow. Sienkiewicza został przez Komitet przyjęty. Postanowiono nałożyć obowiązek oddania wymienionego pracownika na inny wojewódzki urząd znajdujący się w lepszej sytuacji kadrowej. Do urzędu w Zielonej Górze będzie też skierowana odpowiednia ilość absolwentów szkół dla poprawienia sytuacji kadrowej.

Protokółował T[adeusz] Fuks

Odb[ito] egz. 10 PZ/FT

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 95–98, oryginał, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[1] Bliższych danych nie ustalono.

[2] Kazimierz Chojnacki – w aparacie bezpieczeństwa od lutego 1945 r., w MBP i KdsBP zawsze w pionie finansowym.

[b] W dokumencie spowoduje.

[3] Załączników nie publikujemy. Zob. AIPN, 1583/1, Wnioski w sprawie pracy Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego przy Radzie Ministrów PRL w dziedzinie zabezpieczenia nienaruszalności tajemnicy państwowej, k. 100–101; ibidem, Organizacja pracy organów Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego w dziedzinie zabezpieczenia tajemnicy państwowej, k. 102–107.

[4] W aktach brak tego załącznika.

[5] Czesław Borecki – w aparacie bezpieczeństwa od stycznia 1945 r., w MBP m.in. szef lub p.o. szef WUBP w Kielcach, Łodzi i Zielonej Górze, w KdsBP kierownik WUdsBP w Zielonej Górze do 9 XI 1955 r. Ponieważ następne stanowisko w komitecie, naczelnika wydziału Departamentu II, objął 1 VIII 1956 r., można sądzić, iż przebywał na szkoleniu między listopadem 1955 a sierpniem 1956 r.

[6] Zapewne chodzi o Jana Stefańczaka – w aparacie bezpieczeństwa od grudnia 1944 r., w MBP m.in. naczelnika wydziału Departamentu IV, od 12 XI 1952 r. zastępcę szefa WUBP w Katowicach, w KdsBP zastępcę kierownika WUdsBP w Katowicach do 1 IX 1956 r., kiedy to został wicedyrektorem Departamentu V. W nocie o przebiegu służby nie ma wzmianki o tym, że w tym okresie przeszedł jakiekolwiek szkolenie.

Nr 47

[1955 czerwiec 18, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Ściśle tajne[a]

Protokół

z posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 18 czerwca 1955 r.

Na posiedzeniu Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego w dniu 18 VI 1955 r. została rozpatrzona sprawa przeniesienia do pracy w Departamencie I Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego funkcjonariuszy z innych jednostek Komitetu oraz ze szkół organów bezpieczeństwa w celu wzmocnienia Departamentu I.

Komitet do spraw Bezpieczeństwa Publicznego postanowił przydzielić do pracy w Departamencie I 40 funkcjonariuszy zgodnie z załączoną listą[1].

Sekretarz Komitetu[b]

Odb[ito] w 2 egz.

SzE/GK

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 307, oryginał, mps.

[a] Powyżej w lewym rogu dopisek odręczny Zał[ącznik] do protokółu nr 6 z dnia 17 maja 1955 r.

[b] Poniżej z lewej strony wpisano odręcznie Protokół nr 6 zał[ącznik] 8.

[1] W aktach brak tego załącznika.

Nr 48

[1955 czerwiec 28, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 11

z zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 28 czerwca 1955 r.

Obecni: I zastępca przewodniczącego Komitetu tow. Alster, zastępcy przewodniczącego tow. Sienkiewicz, tow. Ptasiński, sekretarz tow. Paszkowski oraz tow. Jewdokimienko i tow. Pilnow.

Nieobecny przewodniczący Komitetu tow. Dworakowski.

Obradom przewodniczył tow. Alster.

Dla omówienia spraw zaproszeni zostali na zebranie:

– do pkt 1: szef Głównego Zarządu Informacji MON płk Bąkowski, tow. [Siergiej] Karandaszow[1], szef II Zarządu GZI MON płk Radzieńczak, szef Zarządu Informacji Wojsk Wewnętrznych – płk Waluk, dyrektor Gabinetu Przewodniczącego tow. Drzewiecki, wicedyrektor Departamentu III tow. Filipiak, dyrektor Departamentu Finansowego tow. Kisielow, naczelnik Wydziału Prawno-Normatywnego Gab[inetu] Przew[odniczącego] tow. Kulczyk.

Zebranie rozpoczęto o godz. 12.00.

Porządek dzienny:

1) Przekazanie organów Informacji MON i WW do Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego[2].

Referuje sekretarz Komitetu tow. Paszkowski.

2) Problem kapitalistycznych placówek dyplomatycznych.

Referuje dyrektor Departamentu II tow. Leśniewski[3].

Przebieg dnia:

Ad 1) Przekazanie organów Informacji MON i WW do Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Sprawę referował sekretarz Komitetu tow. Paszkowski.

Po przeprowadzonej dyskusji, w czasie której zwrócono uwagę przede wszystkim na niewłaściwość takiej sytuacji, aby pracownik organów Informacji był jednocześnie żołnierzem WP i funkcjonariuszem służby bezpieczeństwa, Komitet postanowił:

1. Organa Informacji MON i WW należy włączyć do aparatu bezpieczeństwa.

Ponieważ funkcjonariusze organów Informacji pracują na terenie wojska, słuszne będzie przyznanie im tych samych uprawnień co żołnierzom WP.

Włączenie do aparatu bezpieczeństwa nie powinno zmienić sytuacji oficerów Informacji również i z tego względu, że stopnie służby bezpieczeństwa będą zrównane ze stopniami wojskowymi.

2. Organa Informacji winny być tak ustawione w aparacie bezpieczeństwa, aby uwzględnić zarówno dzisiejszą sytuację, wymagającą organizacyjnego związania pewnych działów pracy GZI z jednostkami Komitetu, jak też sytuację, która może powstać w przyszłości w wypadku mobilizacji.

3. Zadaniem Informacji jest ochrona wojska i dlatego słuszne jest zadokumentowanie tego, że szef GZI powiadamia ministrów obrony narodowej i spraw wewnętrznych o wynikach pracy organów Informacji, jak też organa te wykonują zadania stawiane przez wymienionych ministrów.

4. Sprawy aresztów należy uzgadniać z właściwymi dowódcami (sformułowanie wskazujące, że na areszt trzeba uzyskać zgodę dowódcy, uznano za niesłuszne i w praktyce trudne do wykonania).

5. Stanowiska oficerów politycznych i liniowych w organach Informacji winny być obsadzane przez Główny Zarząd Polityczny MON względnie Departament Kadr MON, w porozumieniu z szefem GZI.

6. Organa Informacji winny być zaopatrywane przez MON i MSW ze środków otrzymywanych z budżetu Komitetu w trybie refundacji kredytów.

7. Sprawa zarządzenia wewnętrznego Komitetu o pracy organów Informacji została przełożona na termin późniejszy.

Przygotowanie ostatecznego tekstu projektów: dekretu, uchwały Rady Ministrów i zarządzenia ministrów obrony narodowej, spraw wewnętrznych i przewodniczącego Komitetu, powierzono tow. Paszkowskiemu, tow. Bąkowskiemu i tow. Ptasińskiemu. Termin 3 dni.

Protokółował pkt 1 T[adeusz] Fuks

Teksty dokumentów przedstawionych na zebraniu Komitetu, jak też teksty opracowane przez wymienioną komisję, w pkt 7 w załączeniu.

Odb[ito] egz. 6[b] PZ/FT

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 108–109, oryginał, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[1] Siergiej Karandaszow – doradca sowiecki, generał.

[2] Zob. Wstęp, s. 18.

[3] W protokole nie ma zapisu o podjęciu tego problemu, był omawiany dwa miesiące później (zob. dok. nr 53).

[b] Poprawiono odręcznie z 7.

Nr 49

1955 lipiec 14, Warszawa – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 13 lipca 1955 r.

Warszawa, dnia 14 lipca 1955 r.

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 12[b]

z odbytego zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

w dniu 13 lipca 1955 r.

Obecni: przewodniczący tow. Dworakowski, zastępcy przewodniczącego – tow. Ptasiński, tow. Sienkiewicz, sekretarz tow. Paszkowski oraz tow. Jewdokimienko i tow. Pilnow oraz sekretarz Komitetu Zakładowego [PZPR] tow. Walczak.

Nieobecny I zastępca przewodniczącego tow. Alster.

Zebraniu przewodniczył – tow. Dworakowski.

Zebranie rozpoczęto o godz. 11.00.

Porządek dzienny:

1) Informacja o przygotowaniach do festiwalu.

Referuje wicedyrektor Departamentu III tow. Filipiak.

Zaproszeni: dyrektor Departamentu I tow. Czaplicki, tow. Pachowski[1] – naczelnik wydziału Departamentu I, dyrektor Departamentu II tow. Leśniewski, tow. [Eugeniusz] Gruber[2], naczelnik wydziału w Departamencie II, wicedyrektor Departamentu IV tow. [Bernard] Konieczny[3], wicedyrektor Departamentu V tow. Kubajewski. Kierownik Urzędu [do spraw] Bezpieczeństwa [Publicznego] na m.st. Warszawę tow. Krupski oraz zastępca kierownika Urzędu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] na m.st. Warszawę tow. Nazarewicz. (Tow. Leśniewski nieobecny).

Przebieg zebrania:

Ad 1) Informacja o przygotowaniach do festiwalu

W toku dyskusji stwierdzono, co następuje:

Krótki czas trwania festiwalu wskazuje na konieczność zorganizowania pracy aparatu bezpieczeństwa w ten sposób, aby mógł on w pełni rozwinąć swą działalność już od chwili rozpoczęcia festiwalu (doświadczenie Targów Poznańskich wskazuje na konieczność wyeliminowania tzw. okresu rozkręcania się pracy organów dopiero w czasie trwania festiwalu). Ofensywność naszego aparatu musi rozpocząć się już w pierwszym dniu festiwalu, ponieważ inaczej nie zdążymy wypełnić naszych zadań.

W związku z licznymi przyjazdami delegatów na festiwal nieposiadających wiz wjazdowych, przyjazdami delegatów na tzw. listy zbiorowe oraz wypadkami przyjazdów bez żadnych dokumentów uprawniających należy zwrócić szczególną uwagę na zabezpieczenie się przed wykorzystaniem tej sytuacji przez ośrodki wywiadowcze dla przerzucenia agentury do Polski. Niezbędne jest ustalenie z dowództwem WOP systemu ewidencji i kontroli przyjeżdżających, aby nie dopuścić do wypadków ucieczki z Polski elementów przestępczych przyłączających się do wyjeżdżających delegacji po zakończeniu festiwalu.

W porozumieniu z MSW należy zorganizować zabezpieczenie przed różnego rodzaju dziennikarzami i fotografami zagranicznymi, którzy zechcą wykorzystać swój pobyt dla robienia prowokacyjnych fotografii. Tego rodzaju osoby należy kontrolować przy pomocy MO w ramach normalnych funkcji milicyjnych (przy przestrzeganiu przepisów ruchu drogowego itp.). W razie podejrzeń zabierać filmy do wyświetlania.

W okresie festiwalu należy również zabezpieczyć się przed działalnością placówek dyplomatycznych państw kapitalistycznych, które niewątpliwie zechcą wykorzystać nasze zajęcie się festiwalem dla szerokich rozjazdów po kraju w swoich celach.

Należy zainteresować się sprawą spowodowania, aby część przyjeżdżających na festiwal Polaków, którzy mają rodziny w Polsce, pozostała w kraju na stałe. Będzie to miało duży efekt polityczny.

Współdziałanie z MO musi być ściśle skoordynowane. Sztabowi powołanemu przez Komitet w związku z festiwalem powinna w tym zakresie podlegać również Milicja Obywatelska. Wobec pewnych tendencji separatystycznych ze strony MO należy spowodować zebranie w KC u tow. [Jerzego] Morawskiego[4] dla naprawienia tej sytuacji. Towarzysze z UBP na m.st. Warszawę wysunęli projekt, aby w okresie festiwalu umieścić na komisariatach i komendach dzielnicowych MO pracowników bezpieczeństwa, których zadaniem będzie szybkie orientowanie się i przekazywanie właściwym jednostkom aparatu otrzymanych przez MO sygnałów, jak też udział w dochodzeniach w związku z wypadkami dotyczącymi delegatów. Konieczne jest też właściwe zabezpieczenie przyjeżdżających delegacji przed działalnością elementów kryminalnych.

W sprawie operacyjnego zabezpieczenia zwrócono uwagę na wadliwe ustawienie pracy nakierunkowanej prawie wyłącznie na zabezpieczenie obiektów festiwalowych (hotele, stołówki dla delegatów itp.) i wypuszczenie z pola widzenia sprawy zabezpieczenia całego miasta Warszawy i całego kraju. Należy zdać sobie sprawę, iż przyjeżdżający na festiwal jak najmniej czasu spędzać będą w punktach noclegowych, stołówkach i innych tego rodzaju przygotowanych dla nich obiektach, a przebywać będą na ulicach miasta i dokonywać będą wyjazdów w teren. Należy się spodziewać, że agentura przyjeżdżająca pod maską festiwalu od razu, z pominięciem Warszawy, uda się w różne strony kraju, tam gdzie znajdują się interesujące ją obiekty. Tego uczy nas również doświadczenie Targów Poznańskich. W związku z tym należy opracować instrukcję dla całego aparatu w kraju wskazującą, że sprawa festiwalu to nie tylko sprawa Warszawy, lecz o ile chodzi o wrogie elementy, które przedostaną się do kraju wraz z delegacjami, [to] sprawa aparatu bezpieczeństwa w całym kraju. Należy również spowodować pouczenie aktywu młodzieżowego o obowiązku czujności.

Festiwal Młodzieży w Warszawie to ważne wydarzenie w skali międzynarodowej i z tego względu wymagana jest bardzo wysoka kultura pracy organów bezpieczeństwa (sprawy obserwacji itp.), szczególnie że chodzi nam o opinię demokratycznej młodzieży całego świata.

W ramach pracy aparatu bezpieczeństwa w związku z festiwalem należy zorganizować osobną grupę pracowników specjalnie dla zajęcia się konkretnymi sprawami operacyjnymi. Doświadczenie Targów Poznańskich pokazało, że bardzo poważne sprawy operacyjne gubiły się nieraz w szeregu innych i zanim[c] zorientowano się o ich charakterze i przekazano normalną drogą sygnały, było niekiedy już zbyt późno na przeciwdziałanie.

Po przeprowadzeniu dyskusji Komitet postanowił:

– powołany przez Komitet sztab w związku z festiwalem musi stać się rzeczywistym sztabem, centralizującym i koordynującym całość pracy organów bezpieczeństwa w tym zakresie (dotyczy to również regulowania ilości spraw obserwacji na terenie miasta Warszawy celem odciążenia Wydziału „B”, aby mógł on spełniać zadania związane z zabezpieczeniem festiwalu),

– sztab opracuje dyrektywę dla aparatu bezpieczeństwa w całym kraju w sprawie zadań w okresie festiwalu. Podczas gdy dotychczas[d] praca terenowych organów ograniczała się do biernej obserwacji w tym zakresie, obecnie należy sprecyzować konkretne zadania,

– w związku z niepokojącym zjawiskiem braku sygnałów co do zamierzeń wrogich grup i elementów w okresie i w związku z festiwalem należy wzmocnić prace na tym odcinku celem zorientowania się w sytuacji,

– załatwić sprawę koordynacji pracy z MO oraz z WOP,

– sztab winien umiejscowić się poza Komitetem, w gmachu szkoły na Długiej lub w gmachu urzędu na m. Warszawę,

– słuchacze szkoły na Długiej będą mogli być wykorzystani do prac związanych z festiwalem, z tym iż trzeba ich odpowiednio przeinstruować. Tak samo będzie mogła być wykorzystana grupa pracowników zajętych na targach w Poznaniu, którzy zakończą tam pracę najdalej do 27 lipca br.,

– w okresie festiwalu należy wykorzystać Ośrodek Szkoleniowy w Legionowie dla zakwaterowania i wyżywienia 250 pracowników,

– punkt kontaktowy z pracownikami bezpieczeństwa krajów demokracji ludowej przyjeżdżającymi na festiwal winien być odpowiednio zorganizowany i może mieścić się w budynku szkoły na Długiej,

– Departament I załatwi z MSZ sprawę wydania odpowiedniego polecenia do konsulatów co do nadsyłania informacji o przyjeżdżających na festiwal,

– wyznaczyć odpowiednią sumę na fundusz operacyjny do dyspozycji sztabu,

– nie tworzyć rezerw pracowników bez określonych zadań, ponieważ nie ma na to ludzi oraz trudne byłoby wciągnięcie ich dopiero podczas festiwalu do pracy. Każdy pracownik winien mieć określone zadanie.

W całości pracy w związku z festiwalem należy pamiętać, że obok ważnego zadania należytego zabezpieczenia festiwalu przed działalnością wroga przed aparatem stoi również ważne zadanie wyciągnięcia odpowiednich korzyści operacyjnych w pracy na zagranicę.

Porządek dzienny przewidywał tylko jeden punkt, do którego załącza się notatkę w sprawie przygotowań Komitetu do festiwalu[5].

Protokółował T[adeusz] Fuks

Odbito egz. 8 PZ/TF

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 110–112, oryginał, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[b] Numer protokołu wpisano odręcznie.

[1] W publikacjach obejmujących skład personalny aparatu bezpieczeństwa żadna osoba o tym nazwisku nie figuruje jako naczelnik wydziału.

[2] Eugeniusz Gruber – w aparacie bezpieczeństwa od października 1945 r., w MBP m.in. zastępca naczelnika wydziału Departamentu I, w KdsBP naczelnik Wydziału VII Departamentu II.

[3] Bernard Konieczny – w aparacie bezpieczeństwa od września 1945 r., w MBP m.in. naczelnik wydziału i wicedyrektor Departamentu IV, w KdsBP zajmował to samo stanowisko.

[4] Jerzy Morawski jako sekretarz KC PZPR formalnie nadzorował wówczas wydziały propagandy, kultury i nauki; zapewne podlegały mu również sprawy ruchu młodzieżowego.

[c] W dokumencie dopóki.

[d] Wpisano odręcznie.

[5] W aktach brak tego załącznika.

Nr 50

1955 sierpień 20, Warszawa – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 8 sierpnia 1955 r.

Warszawa, dnia 20 sierpnia 1955 r.

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 13

z odbytego zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

w dniu 8 sierpnia 1955 r.

Obecni: przewodniczący Komitetu tow. Dworakowski, I zastępca przewodniczącego Komitetu tow. Alster, zastępcy przewodniczącego Komitetu – tow. Ptasiński, tow. Sienkiewicz, tow. Jewdokimienko, tow. Pilnow oraz sekretarz Komitetu Zakładowego [PZPR] tow. Walczak.

Nieobecny sekretarz Komitetu tow. Paszkowski.

Zebraniu przewodniczył tow. Dworakowski.

Zebranie rozpoczęto o godz. 10.00 rano.

Porządek dzienny:

1) Informacja o przebiegu pracy organów bezpieczeństwa w związku z V Festiwalem Młodzieży.

Referuje wicedyrektor Departamentu III tow. Filipiak.

Zaproszeni: dyrektor Departamentu I tow. Czaplicki, wicedyrektor Departamentu I tow. Mackiewicz, dyrektor Departamentu II tow. Leśniewski, wicedyrektor Departamentu II tow. Goleniewski, dyrektor Departamentu IX tow. Więckowski, zastępca kierownika Urzędu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego na m.st. Warszawę tow. Nazarewicz.

2) Ocena pracy aparatu bezpieczeństwa na Targach Poznańskich.

Referuje tow. Goleniewski.

Zaproszeni: tow. Czaplicki, tow. Więckowski, tow. Andrzejewski.

3) Rozpatrzenie i zatwierdzenie planu inwestycyjnego na rok 1956.

Referuje dyrektor Departamentu Administracyjno-Gospodarczego tow. Lech[b].

Zaproszony wicedyrektor Departamentu Finansowego tow. Szczęśniak.

4) Rozdział puli mieszkań na rok 1956.

Referuje tow. Lech.

5) Sprawa przydziału umundurowania funkcjonariuszom organów bezpieczeństwa publicznego.

Referuje tow. Lech.

Przebieg zebrania:

Ad 1) Informacja o przebiegu pracy organów bezpieczeństwa w związku z V Festiwalem Młodzieży

Po zreferowaniu przez tow. Filipiaka sprawy przebiegu prac organów bezpieczeństwa w związku z V Festiwalem Młodzieży Komitet postanowił w dniu następnym zwołać naradę dyrektorów departamentów operacyjnych celem aktywniejszego udziału w pracach związanych z festiwalem jednostek Komitetu. (Narada odbyła się).

Ad 2) Ocena pracy aparatu bezpieczeństwa na Targach Poznańskich

Postanowiono odłożyć na 10 dni i zobowiązać tow. Goleniewskiego do opracowania dokumentu sprawozdawczego dla członków Komitetu.

Ad 3) Rozpatrzenie i zatwierdzenie planu inwestycyjnego na rok 1956

Sprawę zreferował tow. Lech. Komitet zatwierdził plan inwestycyjny na rok 1956.

Ad 4) Rozdział puli mieszkań na rok 1956

Sprawę zreferował tow. Lech. W związku z różnicą zdań w sprawie procentowego rozdziału mieszkań między Ministerstwem Spraw Wewnętrznych a Komitetem do spraw Bezpieczeństwa Publicznego (MSW proponuje 28% z ogólnej ilości, my żądamy 36%) postanowiono wystąpić do przewodniczącego Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego o rozstrzygnięcie.

Ad 5) Sprawa przydziału umundurowania funkcjonariuszom organów BP

Tow. Lech zreferował pismo PKPG w sprawie zniesienia przydziału umundurowania w organach bezpieczeństwa i wypłacania w zamian ekwiwalentu pieniężnego.

Postanowiono odpowiedzieć odmownie. Projekt odpowiedzi przedstawiony przez tow. Lecha zatwierdzono.

Protokółował – M[ichał] Drzewiecki[c]

Odb[ito] egz. 7 PZ/MD

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 113–114, oryginał, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[b] W dokumencie Lecz.

[c] Obok nieczytelny podpis.

Nr 51

1955 sierpień 25, Warszawa – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 24 sierpnia 1955 r.

Warszawa, dnia 25 sierpnia 1955 r.[a]

Ściśle tajne

Egz. nr 1[b]

Protokół nr 14

z zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 24 sierpnia 1955 r.

Obecni: I zastępca przewodniczącego Komitetu tow. Alster, zastępca przewodniczącego Komitetu tow. Sienkiewicz, sekretarz tow. Paszkowski, tow. Pilnow oraz sekretarz Komitetu Zakładowego [PZPR] tow. Walczak.

Nieobecni: przewodniczący Komitetu tow. Dworakowski, zastępca przewodniczącego tow. Ptasiński.

Obradom przewodniczył tow. Alster.

Zebranie rozpoczęto o godz. 10.00 rano.

Porządek dzienny:

1. Sprawozdanie z pracy organów bezpieczeństwa w związku z Targami Poznańskimi.

Referuje wicedyrektor Departamentu II tow. Goleniewski.

Zaproszeni: dyrektor Departamentu I tow. Czaplicki, dyrektor Departamentu II tow. Leśniewski, dyrektor Departamentu IV tow. Górecki, wicedyrektor Departamentu IX tow. Taboryski oraz dyrektor Gabinetu Przewodniczącego tow. Drzewiecki.

Przebieg obrad:

Udzielając odpowiedzi na pytania, właściwi dyrektorzy departamentów wyjaśnili sprawy: techniki bezprzewodowej (technika NRD okazała się lepsza od naszej), legalizacji agentury sprowadzonej z kraju na targi (dzięki pomocy KW [PZPR] w Poznaniu sprawę tę załatwiono należycie w drodze uzyskania zaświadczeń z różnych instytucji poznańskich), charakterystyk agentury pracującej na targach (charakterystyki te opracowano i przesłano do właściwych wojewódzkich urzędów), spotkań z agenturą na targach (sprawa ta była dobrze przygotowana – spotkania odbywały się w mieszkaniach i stosownie do dokumentów legalizacyjnych), współdziałania z MO (stwierdzono, że kontakty z MO były nieraz bardzo utrudnione. MO była nieprzygotowana w sprawie ograniczania wyjazdów cudzoziemców w teren – sprawa samochodowych punktów kontrolnych. Milicja nie wywiązała się również z zadania przy zwalczaniu nierządu).

Po stwierdzeniu szeregu pozytywnych wyników pracy aparatu bezpieczeństwa w związku z Targami Poznańskimi, jak wykrycie wielu szpiegów, dokonanie cennych werbunków oraz tego, że targi były dobrą szkołą dla aparatu, pozwalającą na nagromadzenie doświadczeń potrzebnych dla zabezpieczenia każdej imprezy międzynarodowej – w toku dyskusji wyciągnięto następujące braki i niedociągnięcia w pracy oraz wnioski co do usunięcia ich przy podobnych okazjach w przyszłości, jak też dalszego prowadzenia pracy rozpoczętej na targach.

Praca aparatu bezpieczeństwa w związku z targami rozwinęła się w pełni zbyt późno, bo dopiero w połowie okresu trwania targów. Poważnie ograniczyło to możliwości pracy, ponieważ targi trwały krótko, a niektórzy cudzoziemcy przyjeżdżali tylko na 2–3 dni. Celem uniknięcia tego błędu w przyszłości konieczne będzie, aby grupa operacyjna rozpoczynała swą pracę nie z chwilą otwarcia targów, a co najmniej na miesiąc naprzód. W pracy po linii Departamentu I należy szukać nowych form i metod kontaktowania się z cudzoziemcami, tak aby nie następowało to dopiero na targach. Sprawy te należy przygotowywać poprzez właściwych, zaufanych pracowników instytucji handlowych i polskich misji handlowych, którzy w poważnym stopniu mogą ułatwić nam nawiązywanie kontaktów z cudzoziemcami. Należałoby również wysyłać grupy operacyjne na targi międzynarodowe organizowane w krajach demokracji ludowej.

Sztab nie był należycie powiązany w swej pracy z urzędami bezpieczeństwa na terenie kraju, wskutek czego cudzoziemcy z krajów kapitalistycznych nieraz bez przeszkód rozjeżdżali [się] po kraju. Za mała też była pomoc departamentów Komitetu dla Wojewódzkiego Urzędu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] w Poznaniu.

Poważnym błędem w naszej pracy było to, że o przyjeździe cudzoziemców dowiadywaliśmy się zbyt późno. Mało było wstępnych meldunków, a i te ograniczały się niejednokrotnie tylko do podania podstawowych personaliów. Wielu cudzoziemców zostało zaproszonych na targi, a my nie wiedzieliśmy zawczasu o ich zaproszeniu i o ile pobyt takiego cudzoziemca w Polsce ograniczał się tylko do paru dni, nie było możliwości rozpoznania. Nie zapobieżono też przyjazdowi do kraju cudzoziemców znanych nam ze szpiegowskiej działalności, wskutek tego, że za późno otrzymywano wiadomość o jego przyjeździe do Polski. Wielu cudzoziemców przybywało do Poznania dopiero w kilka dni po przekroczeniu granicy Polski. Prócz tego były wypadki „zaginięcia” interesującego nas cudzoziemca na terenie samego miasta Poznania, wskutek zmiany przez niego hotelu itp. Dokładna ewidencja i umiejętna praca z agenturą hotelową mogła temu całkowicie zapobiec.

Nie rozpracowano należycie sprawy kontroli samochodów cudzoziemców przybyłych z państw kapitalistycznych. Kontrolę taką, mającą na celu wykrycie skrytek, należy zorganizować przy wjeździe do Polski w czasie odprawy celnej, a następnie urządzać zabezpieczone przez nas parkingi i stacje benzynowe dla obsługi wymienionych samochodów.

W czasie ubiegłych targów nie zabezpieczono należycie sprawy rozdziału pokoi hotelowych celem właściwego wykorzystania techniki. Tego rodzaju zadania natury organizacyjno-operacyjnej winny być opracowane i zabezpieczone na długo przed targami.

Część agentury skierowanej z wojewódzkiego urzędu okazała się zupełnie nieprzydatna do pracy w związku z targami. Stąd wniosek, iż grupa operacyjna winna przed targami wyjeżdżać w teren dla wcześniejszego i właściwego doboru na miejscu odpowiedniej agentury. Należy też kierować agenturę nie tylko z wojewódzkich urzędów, lecz również z departamentów Komitetu, czego tym razem nie wykorzystano. W czasie dyskusji mocno podkreślano brak odpowiedniej agentury kobiecej.

Z pola uwagi organów bezpieczeństwa wypadło w znacznej mierze zagadnienie dziennikarzy zagranicznych, którzy grupowali się obok targów w Klubie Dziennikarzy [[c]]. Dokonywali oni niejednokrotnie prowokacyjnych fotografii. Wskazane będzie urządzenie na punktach celnych aparatury do prześwietlania wywożonych przez tych dziennikarzy filmów.

W zagadnieniu techniki operacyjnej zwrócono uwagę, iż zadania dla techniki winny zawierać określenie wskazujące, o kogo chodzi i o co chodzi, co pozwoli pracownikom techniki na zwrócenie uwagi na odpowiednie momenty. W czasie ubiegłych targów w znacznym stopniu zawiedli tłumacze, których było mało, nie posiadali oni odpowiednich umiejętności, w niektórych językach nie było w ogóle tłumacza. Zwrócono też uwagę na szereg braków technicznych odnośnie [do] aparatury i umiejętności penetracji.

Grupa operacyjna zbyt wcześnie zakończyła swą pracę, kilka dni po zakończeniu targów, podczas gdy wielu cudzoziemców pozostało jeszcze dłuższy czas po targach i właściwa praca organów bezpieczeństwa w tym czasie mogła przynieść duże korzyści.

Szereg pracowników delegowanych do pracy w związku z targami nie stanęło na wysokości zadania. Były wypadki opieszałości, wygodnictwa, a nawet nieróbstwa i prób handlu. Obecnie należy dopilnować, czy wobec tych pracowników zostały wyciągnięte właściwe konsekwencje. Należy przekazać do ewidencji kadrowej odpowiednie notatki o tego rodzaju pracownikach, jak również o tych, którzy należycie pracowali i mogą być wykorzystani w przyszłości.

Na przyszłość należy przed targami organizować specjalne odprawy przed rozpoczęciem pracy, jak również prowadzić właściwą pracę z ludźmi w trakcie ich pracy na targach czy innych tego rodzaju imprezach.

Odnośnie [do] materiałów i rozpracowań rozpoczętych w związku z ubiegłymi targami postanowiono:

– Przeanalizować szybko uzyskane w czasie targów materiały, aby sprawdzić i odrzucić rzeczy bezwartościowe i kierunki fałszywie naprowadzone oraz wyłonić wartościowe sprawy aktywnych rozpracowań agenturalnych dla dalszej intensywnej pracy nad nimi. Należy zwrócić uwagę, że wiele momentów dotyczących interesujących nas cudzoziemców można i trzeba ustalić obecnie mimo to, że wyjechali oni z Polski.

– We wszystkich sprawach, w których nasza agentura nawiązała kontakt z podejrzanymi cudzoziemcami (chodzi tu przede wszystkim o szpiegostwo), należy ustalić dokładne wytyczne co do dalszego postępowania agentury. Stoi tu zagadnienie dezinformacji, ale głównym naszym celem jest, aby nasza agentura otrzymywała informacje, a nie by ich udzielała.

– Należy dokładnie sprawdzić wartość agentury uzyskanej przez nas w związku z targami, a przede wszystkim to, czy nie jest ona podstawiona przez obcy wywiad.

– Uzyskane w związku z targami materiały winny być przekazane do zainteresowanych departamentów dla dalszej pracy. Przed przekazaniem należy jednak wybrać te dane, które obrazują wymogi, potrzeby i organizację pracy aparatu bezpieczeństwa na targach, i założyć teczkę pt. „Targi” celem właściwego zachowania i umożliwienia wykorzystania w przyszłości zdobytych doświadczeń.

Spośród towarzyszy zatrudnionych na ubiegłych targach należy pozostawić pewną grupę stanowiącą zalążek grupy operacyjnej, która utworzona będzie w związku z przyszłymi targami.

Sprawozdanie tow. Goleniewskiego o pracy organów bezpieczeństwa w związku z Targami Poznańskimi Komitet postanowił przyjąć. Uwagi zgłoszone w czasie dyskusji uznane zostały za słuszne.

Komitet postanowił powołać grupę w składzie tow. tow. Leśniewski, Górecki, Czaplicki i Drzewiecki dla przygotowania dokumentu Komitetu zawierającego ocenę pracy aparatu bezpieczeństwa na Targach Poznańskich oraz aktualne zadania w związku z tym dla poszczególnych departamentów Komitetu (dokument ten powinien zawierać odpowiedni punkt szkoleniowy). Dokument ten winien mieć formę zarządzenia. Termin opracowania – 7 do 10 dni.

Protokółował T[adeusz] Fuks

Odb[ito] egz. 8 PZ/FT

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 115–118, oryginał, mps.

[a] W lewym rogu dopisek odręczny STZ-461/55.

[b] Numer wpisano odręcznie.

[c] Skreślono odręcznie Zagranicznych.

Nr 52

[1955 sierpień 29, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 15

z zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 29 sierpnia 1955 r.

Obecni: I zastępca przewodniczącego Komitetu tow. Alster, zastępca przewodniczącego tow. Sienkiewicz, sekretarz Komitetu tow. Paszkowski oraz tow. Pilnow.

Nieobecni: przewodniczący Komitetu tow. Dworakowski oraz sekretarz Komitetu Zakładowego [PZPR] tow. Walczak.

Obradom przewodniczył tow. Alster.

Zebranie rozpoczęto o godz. 19.00.

Porządek dzienny:

1. Projekt zarządzenia o zadaniach Departamentu V i jego odpowiedników w terenie na odcinku transportu wodnego.

Referuje dyrektor Departamentu V tow. Jurkowski.

Zaproszeni: dyrektor Departamentu I tow. Czaplicki, dyrektor i wicedyrektor Departamentu II tow. Leśniewski i tow. Konar, dyrektor Gabinetu Przewodniczącego tow. Drzewiecki.

2. Projekt etatów odpowiedników Departamentu I w terenie.

Referuje dyrektor Departamentu I tow. Czaplicki.

Zaproszeni: jak wyżej.

3) Sprawozdanie Departamentu Kadr [i Szkolenia] o obsadzie wojewódzkich urzędów drugimi zastępcami kierowników urzędów.

Referuje wicedyrektor Departamentu Kadr i Szkolenia tow. Matusiak.

Przebieg obrad:

Ad 1) Projekt zarządzenia o zadaniach Departamentu V i jego odpowiedników w terenie na odcinku transportu wodnego

W dyskusji nad dokumentem przedstawionym przez płk. Jurkowskiego padły głosy, że zadaniem Departamentu V winno być rozpracowanie środowiska marynarzy celem ujawnienia agentów obcego wywiadu, kanałów łączności z agenturą w kraju i wychodzenie z tych rozpracowań na ośrodki zagraniczne. W razie konieczności rozwinięcia rozpracowania przez wprowadzenie agentury do zagranicznego ośrodka wywiadowczego Departament V przekazuje sprawę do Departamentu II względnie dokonuje wymienionych czynności po uprzednim porozumieniu się z Departamentem II. Proponując takie ustawienie pracy Departamentu II, wychodzono z założenia prymatu Departamentu II w dziedzinie pracy kontrwywiadowczej – prowadzenia rozpracowań zagranicznych ośrodków wywiadowczych.

Powyższe stanowisko co do roli Departamentu V Komitet uznał za sprzeczne z ustalonym zakresem pracy Departamentu V oraz niesłuszne (oznaczałoby to poważne ograniczenie pracy Departamentu V i wyznaczenie mu tylko pasywnej roli). Nie przeczy to oczywiście prymatowi Departamentu II w rozpracowywaniu zagranicznych ośrodków wywiadowczych. Jednak do ośrodków tych dociera nie tylko Departament II, lecz również inne departamenty operacyjne: III, IV, V, VII. Departament V musi być uznany za równorzędny.

Komitet w zasadzie akceptował sformułowanie zadań Departamentu V według projektu płk. Jurkowskiego.

W trakcie dyskusji zwrócono szereg uwag na błędne ujęcie lub niewłaściwą redakcję poszczególnych punktów przedstawionego przez Departament V dokumentu. Między innymi należy: w pkt 1 usunąć słowo „kontrrewolucyjne”; w pkt 2 rozdzielić wyraźnie zadania kontrwywiadowcze od wywiadowczych; w pkt 3 usunąć słowa „reakcyjne ośrodki emigracyjne”; pkt 4 – treść tego punktu umieścić przed pkt 3, zmieniając kolejność numeracji. Ostatnie zdanie rozdziału I należy wykreślić. Usunąć ustęp o „Batorym”, podać wyraźnie nie tylko to, że agent winien zwrócić otrzymane od ośrodka wynagrodzenie, ale również i to, że otrzymuje on od nas wynagrodzenie. Określić dokładnie charakter teczki obserwacyjnej na port i podać, że teczki te prowadzi Departament [V]. W rozdziale III zmienić niewłaściwą redakcję, jakoby pracownikom powierzało się flotę lub statki. Na stronie 11 w pkt 2 rozdzielić zadania wobec marynarzy obcych i wobec marynarzy polskich, co do których wchodzą takie momenty, jak więź z rodziną, patriotyzm. Na stronie 13 zmienić niewłaściwą redakcję, sugerującą, jakoby pewne czynności należało załatwiać inaczej, niż to przewiduje uchwała Komitetu. Na stronie 14 należy wyraźnie sformułować, że w zagadnieniach morskich inne jednostki operacyjne obowiązane są współpracować z Departamentem V. Wszelkie przedsięwzięcia na statkach, jak werbunek, przerzut człowieka, muszą być zawsze uzgadniane z właściwym w tym zagadnieniu Departamentem V. Sformułowanie dotyczące Oddziału II Sztabu Generalnego należy usunąć jako niewłaściwe.

Postanowiono też usunąć z dokumentu pewne punkty zawierające elementarne zasady co do prowadzenia pracy operacyjnej, jako niepotrzebne w tego rodzaju dokumencie.

Odnośnie [do] form dokumentu postanowiono, że nie powinno to być zarządzenie, lecz wytyczne co do organizacji pracy operacyjnej w transporcie wodnym.

W zakończeniu obrad Komitet uznał przedstawiony przez Departament V dokument w zasadzie za przyjęty, z tym że kierownictwo departamentu dokona odpowiednich zmian i poprawek w myśl podanych wyżej uwag.

Ad 2) Projekt etatów odpowiedników Departamentu I w terenie

Sprawę zreferował płk Czaplicki.

Komitet postanowił, iż odpowiedniki te nazywać się będą „samodzielnymi grupami”. Kierownikowi grupy należy przyznać IV względnie III grupę uposażenia, zależnie od jego poziomu i kwalifikacji. Płk Czaplicki zobowiązany został do opracowania szczegółowego dokumentu o ich pracy.

Ustalono, że tow. Alster zreferuje prezesowi Rady Ministrów sprawę tych nowych komórek organizacyjnych wojewódzkich urzędów.

Ad 3) Sprawa drugich zastępców kierowników wojewódzkich urzędów

Sprawę zreferował tow. Matusiak według załączonego wykazu[1].

Komitet postanowił wyznaczyć na zastępców kierowników w[ojewódzkich] u[rzędów]: w Stalinogrodzie mjr [Jan] Gajek[2], w Gdańsku kpt. Jaworski[3], w Kielcach mjr [Ryszard] Szwagierczak[4], w Łodzi mjr [Stanisław] Mrożek[5], w Olsztynie mjr Żelazko[6], w Poznaniu tow. [Tadeusz] Matelski[7], w Rzeszowie kpt. [Bolesław] Kulikowski[8], we Wrocławiu mjr [Stefan] Starzemski[9] lub mjr [Antoni] Gutowski[10], w Zielonej Górze mjr Roszkowski[11]. Na kierowników w[ojewódzkich] u[rzędów] wyznaczono: w Białymstoku ppłk. Krzywińskiego, a w Lublinie mjr. Mickiewicza.

Protokółował T[adeusz] Fuks[b]

Egz. 8 TF/AP

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 119–120, oryginał, mps.

[1] W aktach brak tego wykazu.

[b] Obok podpis Tadeusza Fuksa.

[2] Gajek objął to stanowisko 15 XII 1955 r.

[3] Osoba o tym nazwisku nie piastowała wówczas stanowiska zastępcy kierownika ani innego stanowiska kierowniczego w WUdsBP w Gdańsku, zob. Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 1, Warszawa 2005, s. 142–156.

[4] Szwagierczak objął to stanowisko 1 X 1955 r.

[5] Mrożek objął to stanowisko 1 X 1955 r.

[6] Osoba o tym nazwisku nie zajmowała stanowiska zastępcy kierownika WUdsBP w Olsztynie, zob. ibidem, s. 311.

[7] Matelski nie objął tego stanowiska.

[8] Kulikowski objął to stanowisko 1 XI 1955 r.

[9] Starzemski nie objął tego stanowiska.

[10] Antoni Gutowski – w aparacie bezpieczeństwa od września 1944 r.; w MBP funkcjonariusz pionu kontrwywiadu, od czerwca 1953 r. naczelnik wydziału Departamentu I, w grudniu 1954 r. skierowany na Kurs Aktywu Kierowniczego MBP (być może chodziło o studia w Związku Sowieckim), od 1 VII 1955 r. w rezerwie kadrowej KdsBP; stanowisko zastępcy kierownika WUdsBP w Gdańsku objął 1 XI 1955 r. (Ludzie bezpieki w walce z narodem i Kościołem. Służba Bezpieczeństwa w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w latach 1944–1978 – Centrala, oprac. M. Piotrowski, Lublin 2000, s. 574) lub 1 IV 1956 r. (Aparat bezpieczeństwa w Polsce..., s. 143).

[11] Osoba o tym nazwisku nie piastowała stanowisk kierowniczych w WUdsBP w Zielonej Górze, zob. Aparat bezpieczeństwa w Polsce..., s. 497–505.

[a] Numer wpisano odręcznie.

Nr 53

[1955 sierpień 30, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 16

z zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 30 sierpnia 1955 r.

Obecni: I zastępca przewodniczącego Komitetu tow. Alster, zastępca przewodniczącego tow. Sienkiewicz, sekretarz Komitetu tow. Paszkowski oraz tow. Pilnow.

Nieobecni: przewodniczący Komitetu tow. Dworakowski oraz sekretarz Komitetu Zakładowego [PZPR] tow. Walczak.

Obradom przewodniczył tow. Alster.

Zebranie rozpoczęto o godz. 19.00.

Porządek dzienny:

1) Projekt uchwały Komitetu w sprawie rozpracowania wrogiej działalności placówek dyplomatyczno-konsularnych państw kapitalistycznych akredytowanych w Polsce.

Referuje dyrektor Departamentu II tow. Leśniewski według załączonego projektu uchwały[1].

Zaproszeni: z Departamentu II wicedyrektor tow. Konar i naczelnik wydziału tow. [Stanisław] Bejm[2], wicedyrektor Departamentu IX tow. Taboryski, zastępca naczelnika Wydziału „B” tow. [Wacław] Sadura[3], dyrektor Gabinetu Przewodniczącego tow. Drzewiecki.

Przebieg zebrania:

W dyskusji nad przedstawionym przez Departament II projektem uchwały zwrócono uwagę na następujące sprawy:

We wstępie do dokumentu, gdzie mowa o brakach w pracy, należy dodać jeszcze pkt 4, w którym byłaby mowa, że Departament II nie nastawił się w dostatecznym stopniu na otrzymywanie informacji wywiadowczych, oraz pkt 5, w którym należy wskazać na nieaktywne wykorzystywanie przez ten departament techniki operacyjnej.

Głównym zadaniem Departamentu II jest praca kontrwywiadowcza, a następnie zadania wywiadowcze i pomoc dla Departamentu I.

W przedstawionym dokumencie nie ma mowy o terenie, mimo że poważne zadania stoją tu przed organami bezpieczeństwa w Krakowie, Szczecinie, Gdańsku, Gdyni, wszędzie tam, gdzie znajdują się placówki zagraniczne państw kapitalistycznych. Należy też zwrócić uwagę na zabezpieczenie terenu całego kraju ze względu na liczne rozjazdy członków placówek dyplomatycznych i konsularnych.

Niewłaściwie ujęta została sprawa werbunku w środowisku intelektualistów na skutek niewłaściwej oceny tego środowiska. Sprawę tę należy ująć w tym sensie, aby zwiększyć stan celowo zwerbowanej sieci spośród artystów, którzy mają łatwy styk ze środowiskiem dyplomatów.

Poważnym zadaniem staje się znaczne zwiększenie agentury kobiecej dla rozpracowania środowiska dyplomatów.

Należy ograniczać tylko do rzeczywiście niezbędnych wypadki stosowania techniki bezprzewodowej.

Dla pracowników Departamentu II i jego odpowiedników w terenie należy wprowadzić jako obowiązkową naukę języków zachodnich.

Należy wyraźnie określić celowość urządzania mieszkań konspiracyjnych specjalnie urządzonych, o których mowa w przedstawionym projekcie uchwały, jak też podać, spośród kogo dobierać należy gospodarzy tych mieszkań.

W sprawie wynalezienia tych mieszkań, jak też zaopatrzenia w samochody o dużej szybkości, bezcelowe jest wydawanie poleceń Departamentowi Administracyjno-Gospodarczemu, który nie ma żadnych możliwości załatwienia tych spraw.

W przedstawionym projekcie uchwały nie znalazły należytego wyrazu zadania postawione w uchwale Komitetu z dnia 11 marca br., w której mówi się o śmielszym realizowaniu kombinacji i przedsięwzięć agenturalnych. Aby dokonać przełomu w tym zakresie, należy nie tylko opracować odpowiednie etaty i zabezpieczyć się w technikę, lecz przede wszystkim przeprowadzić odpowiednią pracę z ludźmi, którzy mają te zagadnienia wykonywać. W przedstawionym zaś dokumencie nic nie mówi się o szkoleniu pracowników, o ich wychowywaniu, ubojowieniu i zachęceniu do pracy. Jest to poważnym brakiem dokumentu.

W trakcie dyskusji wyłoniła się sprawa ewentualnego przejęcia z Milicji Obywatelskiej Batalionu Specjalnego, pełniącego służbę przed placówkami dyplomatycznymi państw kapitalistycznych. Funkcjonariusze tego batalionu winni być odpowiednio wyszkolonymi pracownikami operacyjnymi. Zachodzi tu możliwość albo całkowitego przejęcia wymienionego batalionu, albo też tylko w zakresie jego zadań operacyjnych z pozostawieniem części gospodarczej i administracyjnej w Komendzie Głównej MO. Sprawa przejęcia Batalionu Specjalnego wymaga odpowiedniej uchwały Prezydium Rządu.

Ustalono, że tow. Alster i tow. Sienkiewicz wystąpią z wnioskiem do ministra spraw zagranicznych o zorganizowanie w MSZ komórki dla zbiorowego załatwiania w obcych placówkach wiz dla wysyłanych za granicę obywateli polskich.

Następnie wniesiono do przedstawionego dokumentu szereg poprawek redakcyjnych, jak też zlecono usunąć punkty nienadające się do umieszczenia w tego rodzaju dokumencie, jak o zamianie 6 słabych pracowników, o pilnym wykonywaniu fotografii itd.

Dla właściwego opracowania dokumentu Komitet polecił kierownictwu Departamentu II porozumieć się z zainteresowanymi departamentami oraz zobowiązał dyrektora Gabinetu Przewodniczącego do udzielenia pomocy. Dokument ten winien mieć formę nie uchwały, a zarządzenia Komitetu. Termin opracowania do 3 września br.[4]

Niezależnie od powyższej sprawy Komitet zwrócił uwagę na konieczność właściwego przygotowywania dokumentów, które mają być przedmiotem obrad na zebraniach Komitetu. W szczególności wnioski zawarte w tych dokumentach winny być poparte konkretnymi materiałami w postaci projektu etatów, zestawienia kosztów, powołania się na odpowiednie przepisy prawne itp. Wszelkie dokumenty winny być też należycie zredagowane.

Protokółował T[adeusz] Fuks[b]

Egz. 8 TF/AF

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 121–122, oryginał, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[1] W aktach brak tego projektu.

[2] Stanisław Bejm – w aparacie bezpieczeństwa od kwietnia 1945 r., w MBP początkowo w pionie śledczym, od czerwca 1946 r. w kontrwywiadzie, m.in. naczelnik wydziału, w KdsBP naczelnik Wydziału VIII Departamentu II.

[3] Wacław Sadura – w aparacie bezpieczeństwa od marca 1945 r., w MBP w pionie „A” (obserwacja zewnętrzna), od 16 II 1954 r. słuchacz Kursu Specjalnego (prawdopodobnie na szkoleniu w Związku Sowieckim), od 1 V 1955 r. zastępca naczelnika Wydziału „B” (obserwacja zewnętrzna, w KdsBP zmieniono oznaczenia pionów), a potem wicedyrektor Biura „B”.

[4] Chodzi o zarządzenie zastępcy przewodniczącego KdsBP z 14 X 1955 r. w sprawie uaktywnienia pracy operacyjnej Departamentu II w zakresie rozpracowania placówek dyplomatycznych-konsularnych państw kapitalistycznych akredytowanych w Polsce (AIPN, 1583/21, k. 114–118).

[b] Obok podpis Tadeusza Fuksa.

Nr 54

[1955 sierpień 31, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 17

z zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 31 sierpnia 1955 r.

Obecni: I zastępca przewodniczącego Komitetu tow. Alster, zastępca przewodniczącego tow. Sienkiewicz, sekretarz Komitetu tow. Paszkowski oraz tow. Pilnow.

Nieobecni: przewodniczący Komitetu tow. Dworakowski oraz sekretarz Komitetu Zakładowego [PZPR] tow. Walczak.

Obradom przewodniczył tow. Alster.

Zebranie rozpoczęto o godz. 8 rano.

Porządek dzienny:

1) Projekt uchwały Komitetu o pracy Departamentu I.

Referuje dyrektor Departamentu I tow. Czaplicki według załączonego projektu uchwały[1].

Zaproszeni: wicedyrektorzy Departamentu I tow. Mackiewicz i tow. Fink Marek oraz tow. Mitiuk, dyrektor i wicedyrektor Departamentu II tow. Leśniewski i tow. Konar, wicedyrektor Departamentu III tow. Filipiak, dyrektor Departamentu IV tow. Górecki, dyrektor Departamentu V tow. Jurkowski, dyrektor Departamentu VI tow. Dziemidok i dyrektor Gabinetu Przewodniczącego tow. Drzewiecki.

Przebieg zebrania:

Projekt uchwały został zreferowany przez płk. Czaplickiego według załączonego dokumentu.

Referując proponowane ustawienie pracy Departamentu I, płk Czaplicki postawił tezę, że departament ten winien w zasadzie zajmować się tylko wywiadem. Skoro jednak obarczono go również zadaniami kontrwywiadowczymi – Departament I musi być koordynatorem całej pracy kontrwywiadowczej za granicą (koordynować całość pracy operacyjnej wszystkich departamentów nad rozpracowaniem zagranicznych ośrodków wywiadowczych).

W dyskusji dyrektorzy departamentów zajmowali się głównie stykami w pracy poszczególnych departamentów, rozgraniczeniem kompetencji oraz zagadnieniem prymatu Departamentu I, krytykując proponowane w wymienionym dokumencie ustawienie roli Departamentu I.

W podsumowaniu dyskusji Komitet uznał, że przedstawiony przez Departament I dokument posiada tendencję do nadrzędnego ustawienia tego departamentu, co należy uznać za niesłuszne.

Każdy departament, również i Departament I, posiada swoją rolę podstawową i swoją rolę usługową wobec innych departamentów. Podstawowym zadaniem Departamentu I jest prowadzenie wywiadu (w tym zakresie wszystkie departamenty obowiązane są pomagać Departamentowi I). Natomiast w sprawach kontrwywiadu Departament I spełnia rolę pomocniczą wobec innych departamentów.

Obecnie wobec dążenia do rozszerzenia naszych stosunków z krajami kapitalistycznymi szczególnego znaczenia nabiera problem wspólnych rozpracowań Departamentu I z innymi departamentami, na przykład z Departamentem IV w związku z organizowaniem targów międzynarodowych, konferencji technicznych itd.

Rozpatrując pracę Departamentu I, należy zwrócić uwagę, że atakować zagraniczne ośrodki wywiadowcze można z pozycji krajowych i pozycji zagranicznych. Atak z pozycji krajowej może dać rozpoznanie wstępne, ujawnienie kanałów itp. Natomiast atak z pozycji zagranicznych stanowi wyższą formę pracy, poprzez wprowadzenie agentury do tych ośrodków stwarza możliwość otrzymywania przez nas informacji, a nie udzielania ich. Tymczasem ustawienie Departamentu I jako koordynatora pracy kontrwywiadowczej spowodowałoby rozbudowę jego aparatu na kraj, a nie aparatu wywiadowczego.

Należy też dodać, że najwięcej informacji o zagranicznych ośrodkach otrzymujemy nie od naszej agentury zagranicznej, a od szpiegów aresztowanych w kraju. Tak więc ciężar[b] gatunkowy pracy kontrwywiadowczej w zakresie rozpracowania zagranicznych ośrodków i szkół wywiadu koncentruje się w Departamencie II, a nie I.

W trakcie dyskusji odrzucone też zostały przez Komitet propozycje w sprawie przydzielenia ośrodków zagranicznych do rozpracowania poszczególnym departamentom operacyjnym oraz w sprawie utworzenia w rezydenturach zagranicznych ekspozytur Departamentu II. Uznano natomiast za możliwe, by w rezydenturach tych, podporządkowanych Departamentowi I, wydzielić część pracowników do zadań kontrwywiadowczych. Każdy agent wysłany na dłuższy czas za granicę musi się znajdować na kontakcie rezydentury.

Po podsumowaniu dyskusji Komitet postanowił powołać grupę pod przewodnictwem tow. Sienkiewicza dla ponownego opracowania dokumentu o pracy Departamentu I w myśl podanych wyżej uwag i wytycznych. W skład grupy wchodzą tow. tow. Konar, Fink i Filipiak. Grupa porozumie się w poszczególnych sprawach z dyrektorami zainteresowanych departamentów.

Termin opracowania dokumentu – do dnia 7 września br.[2]

Protokółował T[adeusz] Fuks[c]

Egz. 8 TF/AP

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 123–124, oryginał, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[1] W aktach brak tego projektu.

[b] Wpisano odręcznie.

[c] Obok podpis Tadeusza Fuksa.

[2] Prawdopodobnie rezultatem prac komisji było powstanie dokumentu pt. „Zakres działania i struktura Departamentu I” (tekst dokumentu zob. A. Paczkowski, Wywiad (cywilny) PRL w 1955 r., „Zeszyty Historyczne” 2004, nr 150, s. 137–144).

Nr 55

[1955 wrzesień 13, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 18

z zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 13 września 1955 r.

Obecni: I zastępca przewodniczącego Komitetu tow. Alster, zastępca przewodniczącego tow. Sienkiewicz, członek Komitetu tow. Bąkowski, tow. Mitiuk oraz I sekretarz Komitetu Zakładowego [PZPR] tow. Walczak.

Nieobecny: przewodniczący Komitetu tow. Dworakowski, zastępca przewodniczącego tow. Ptasiński oraz sekretarz Komitetu tow. Paszkowski.

Obradom przewodniczył tow. Alster.

Zebranie rozpoczęto o godz. 19.00.

Porządek dzienny:

1) Rozpatrzenie projektu rozkazu wydawanego w związku z włączeniem organów Informacji do Komitetu.

2) Rozpatrzenie struktury i etatów organów Informacji.

Referuje tow. Radzieńczak, zastępca szefa Głównego Zarządu Informacji.

Zaproszeni do pkt 1 i 2 z Głównego Zarządu Informacji: tow. tow. Karandaszow, Szerszeń i [Isser] Rabinowicz[1]. Z Zarządu Informacji WW tow. Waluk oraz wicedyrektor Departamentu I tow. Fink Marek, wicedyrektorzy Departamentu II tow. Konar i tow. Goleniewski, wicedyrektor Departamentu III tow. Filipiak, dyrektor Departamentu IV tow. Górecki, dyrektor Departamentu V tow. Jurkowski, dyrektor Departamentu X tow. Zabawski, wicedyrektor Departamentu Kadr i Szkolenia tow. Matusiak i dyrektor Gabinetu Przewodniczącego tow. Drzewiecki.

3) Sprawa Wydziału „B” Urzędu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] na m.st. Warszawę.

Referuje tow. Młynarczyk.

Zaproszeni: wicedyrektor Departamentu Kadr i Szkolenia tow. Matusiak, kierownik Urzędu [do spraw] Bezpieczeństwa [Publicznego] na m.st. Warszawę tow. Krupski oraz zastępca naczelnika Wydziału „B” tow. Sadura.

Przebieg zebrania:

Ad 1) Rozpatrzenie projektu rozkazu wydawanego w związku z włączeniem organów Informacji do Komitetu

W trakcie dyskusji nad przedstawionym projektem rozkazu zastanawiano się przede wszystkim nad sprawą, na ile dokument ten wyczerpuje zagadnienia wynikające w związku z włączeniem organów Informacji do Komitetu i czy nie ma potrzeby opracowania jeszcze innych bardziej szczegółowych dokumentów.

Zwrócono też uwagę na potrzebę utrzymania w rozkazie jednolitej terminologii, stosownie do uchwały Rady Ministrów z dnia 3 września br., oraz rozpatrywano, czy potrzebne jest umieszczenie ustępu przedstawiającego organizację organów Informacji, jak też czy rozkaz ten winien być doprowadzony do wszystkich pracowników, czy też tylko do aparatu kierowniczego.

W rezultacie Komitet postanowił:

– uznać rozkaz za wystarczający w obecnym okresie, z tym że po paru miesiącach rozpatrzeć należy, jak przebiega jego realizacja, i w razie potrzeby regulować stopniowo wysuwające się w praktyce problemy;

– wprowadzić w tekście rozkazu m.in. następujące zmiany: używać wszędzie jedynie zwrotu „organa Informacji zostały włączone do Komitetu”, usunąć ustęp przedstawiający organizację organów Informacji, unikać sformułowań mówiących o „pouczaniu” organów Informacji przez organa bezpieczeństwa publicznego;

– rozkaz przeznaczyć tylko dla aparatu kierowniczego, z tym że wszyscy pracownicy powiadomieni zostaną o włączeniu organów Informacji do Komitetu, w jakim celu zostało to dokonane oraz jakie wynikają stąd dla nich obowiązki.

Dla przygotowania ostatecznego tekstu rozkazu powołana została grupa tow. tow.: Radzieńczak, Drzewiecki i tow. Fuks. Termin do dnia 14 września br.[2]

Ad 2) Rozpatrzenie struktury i etatów organów Informacji

Na wstępie pkt 1 zastępca przewodniczącego tow. Alster zaznaczył, że Komitet rozpatrywać będzie na dzisiejszym zebraniu tylko strukturę organów Informacji oraz etaty tych działów pracy, które zostają włączone do poszczególnych jednostek Komitetu. Natomiast wewnętrzne potrzeby poszczególnych komórek organów Informacji decydowane będą stopniowo w trakcie pracy w ramach aparatu bezpieczeństwa.

Sprawy referował zastępca szefa Głównego Zarządu Informacji płk Radzieńczak.

Między innymi poruszył on sprawę stanowiska kierownika wojewódzkiego urzędu w stosunku do organów Informacji na danym województwie, wskazując, że kierownik wojewódzkiego urzędu może sprawować tylko ogólne kierownictwo [nad] pracą Informacji. Członek Komitetu tow. Bąkowski określił następnie, że nadzór ze strony kierownika wojewódzkiego urzędu nad pracą organów Informacji może się sprowadzać do kontroli przestrzegania przez organa Informacji zarządzeń Komitetu oraz do kierownictwa we wspólnych sprawach organów bezpieczeństwa publicznego i organów Informacji. Sprawa kompetencji kierownika wojewódzkiego urzędu wymaga sprecyzowania, dlatego że terenowe organa Informacji nie mogą mieć dwóch kierowników, tj. GZI i kierownika w[ojewódzkiego] u[rzędu]. Większa rola kierownika wojewódzkiego urzędu jest praktycznie niemożliwa ze względu na zupełnie inne rozmieszczenie terenowe organów Informacji niż urzędów oraz to, że praca tych organów oparta jest na obsługiwaniu obiektowym (wzg[lędem] jednostek wojskowych). Również wprowadzenie specjalizacji w ramach poszczególnych komórek organów Informacji jest bardzo utrudnione ze względu na dużą różnorodność spraw prowadzonych przez małe liczebnie jednostki Informacji.

System specjalizowania się pracowników Informacji jest w pewnej mierze już obecnie wprowadzony, lecz musi się to dokonywać nie mechanicznie, lecz w związku z wynikającymi potrzebami.

Odnośnie [do] roli Departamentu X zostało stwierdzone, że skoro departament ten przejmuje z GZI prowadzenie ewidencji, musi on mieć możność kierowania całą pracą tego działu. Mała komórka ewidencji, jaka pozostaje w GZI, ma na celu udzielenie bezpośredniej pomocy jednostkom operacyjnym w ich bieżącej pracy.

Dla opracowania struktury i etatów tych działów pracy Informacji, które przechodzą do właściwych komórek Komitetu, powołana została grupa towarzyszy w składzie: tow. Radzieńczak, tow. Matusiak i właściwy dyrektor departamentu.

Całość sprawy etatów organów Informacji rozpatrzona będzie przez tow. Alstera, tow. Bąkowskiego i tow. Radzieńczaka.

Ad 3) Sprawa Wydziału „B” Urzędu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] na m.st. Warszawę

Tow. Młynarczyk referuje wyniki pracy komisji powołanej dla zbadania stanu pracy i stanu moralno-politycznego pracowników Wydziału „B” wymienionego urzędu. Komisja została powołana w związku z sygnałami [świadczącymi o] demoralizacji pracowników tego wydziału i poważnych nadużyciach w pracy (niewykonywanie zadań i pisanie fałszywych raportów).

Tow. Młynarczyk zaznaczył, że podobna sprawa miała już miejsce w ubiegłym roku. Wyciągnięto wówczas wobec winnych surowe konsekwencje, lecz jak się okazuje, nie zapobiegło to powtarzaniu się tego rodzaju wypadków. Przyczyny tkwią tu w słabym poziomie politycznym pracowników, oderwaniu ich od całości życia urzędu, słabej kontroli ze strony kierownictwa, nieinteresowaniu się życiem pozasłużbowym pracowników oraz niedostatecznej opiece ze strony organizacji partyjnej. Normalne formy życia partyjnego są trudne do zastosowania wśród pracowników obserwacji ze względu na konieczność zachowania ścisłej konspiracji. Wnioski komisji idą w kierunku usprawnienia organizacji pracy komórek obserwacyjnych (przejścia z pracy dwuzmianowej na trzyzmianową), zrównania uposażeń pracowników obserwacji z uposażeniami innych pracowników bezpieczeństwa (przyrównanie uposażenia wywiadowcy do uposażenia referenta), zajęcia się sprawami bytowo-kulturalnymi pracowników wydziałów „B” (urządzenie dla nich specjalnej stołówki, zorganizowanie nauki itd.), usprawnienia kontroli wewnętrznej wydziałów „B” oraz przemyślenia form pracy partyjnej wśród pracowników tych wydziałów i właściwego ustawienia ich organizacji partyjnej.

Następnie sekretarz Komitetu Zakładowego [PZPR] tow. Walczak omówił warunki pracy partyjnej wśród pracowników obserwacji oraz zwrócił uwagę, że dotychczas w wydziałach „B” było bardzo mało roboty polityczno-wychowawczej, a dużo nacisku administracyjnego na pracowników.

W trakcie dyskusji zwrócono uwagę, że w praktyce pracownicy różnych sekcji wydziałów „B” znają się nawzajem i nie ma przeszkód, aby posiadali wspólną organizację partyjną. Konieczne jest duże zwiększenie opieki partyjnej ze strony instancji partyjnej – komitetu zakładowego. Organizując życie kulturalne pracowników obserwacji, należy uwzględnić to, że mogą oni uczęszczać na odczyty Towarzystwa Wiedzy Powszechnej i innych tego rodzaju instytucji, co nie pociąga za sobą żadnej dekonspiracji. Należałoby również zorganizować okresowe szkolenia czternastodniowe pracowników obserwacji na specjalnych kursach.

Komitet postanowił:

Ze względu na poważne zadania stojące przed służbą obserwacji zachodzi potrzeba gruntownego zajęcia się zarówno stanem pracy, jak i poziomem moralno-politycznym pracowników wydziałów „B”. Przykład Wydziału „B” Urzędu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] na m.st. Warszawę jest alarmującym sygnałem.

W związku z tym Inspektorat Przewodniczącego i kierownictwo Wydziału „B” Komitetu zorganizuje wspólną inspekcję w wydziałach „B” wszystkich urzędów (do przeprowadzenia inspekcji włączać również odpowiednich pracowników wojewódzkich urzędów).

Inspekcją objąć również działy obserwacji Departamentu II.

Departament Kadr i Szkolenia w porozumieniu z kierownictwem Wydziału „B” Komitetu opracuje właściwe wnioski organizacyjne celem[b] uniknięcia na przyszłość takich wypadków, jakie zaistniały w wydziałach „B” Urzędu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] na m.st. Warszawę, i usprawnienia pracy tych wydziałów.

Na kierownicze stanowiska w wydziałach „B” kierować odpowiedzialnych pracowników o wysokim poziomie politycznym. Uregulować odpowiednio sprawę uposażeń pracowników tych wydziałów jako ważnego odcinka pracy aparatu bezpieczeństwa.

Wprowadzić też system częstszego nagradzania pracowników za osiągnięcia w pracy. Zbadać gruntownie system organizacji pracy wydziałów „B” i przemyśleć ewentualną zmianę sytemu dwuzmianowego na trzyzmianowy. Zabezpieczyć pracownikom tych wydziałów możliwości nauki i awansu w aparacie bezpieczeństwa oraz zająć się ich warunkami bytowymi.

W pracy wydziałów „B” bardzo dużo zależy od oddziaływania partyjnego aktywu tych wydziałów oraz opieki i pomocy ze strony władz partyjnych.

Protokółował T[adeusz] Fuks

Egz. 8 TF/AF

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 125–129, oryginał, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[1] Bliższych danych nie ustalono.

[2] Chodzi o zarządzenie nr 094/55 przewodniczącego KdsBP, ministra spraw wewnętrznych i ministra obrony narodowej z 14 IX 1955 r. o włączeniu organów Informacji Ministerstwa Obrony Narodowej i Wojsk Wewnętrznych do Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego (AIPN, 1583/14, k. 39–42) oraz rozkaz nr 096/55 przewodniczącego KdsBP z 17 IX 1955 r. o współdziałaniu organów bezpieczeństwa publicznego z organami Informacji w ochronie Wojska Polskiego przed penetracją wywiadów imperialistycznych i wrogą działalnością reakcyjnych elementów (AIPN, 1583/35, k. 35–39).

[b] Wpisano odręcznie.

Nr 56

[1955 wrzesień 21, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 19

z zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 21 września 1955 r.

Obecni: I zastępca przewodniczącego Komitetu tow. Alster, zastępca przewodniczącego tow. Ptasiński, sekretarz Komitetu tow. Paszkowski, członek Komitetu tow. Bąkowski, tow. Mitiuk[b], tow. Sokołow, tow. Bołdakow[c] oraz I sekretarz Komitetu Zakładowego [PZPR] tow. Walczak.

Nieobecny: zastępca przewodniczącego tow. Sienkiewicz.

Obradom przewodniczył tow. Alster.

Zebranie rozpoczęto o godz. 10 rano.

Porządek dzienny:

1. Informacja o budowie nowego gmachu Komitetu.

Referuje – dyrektor Departamentu Administracyjno-Gospodarczego tow. Lech.

Zaproszony: dyrektor Gabinetu Przewodniczącego tow. Drzewiecki.

2. Sprawa zaliczenia poszczególnych jednostek Komitetu do władz naczelnych i pozostałych jednostek na terenie m.st. Warszawy.

Referuje – dyrektor Departamentu Finansowego tow. Kisielow.

Zaproszeni: dyrektor Departamentu Kadr i Szkolenia[d], dyrektor Departamentu Administracyjno-Gospodarczego tow. Lech oraz dyrektor Gabinetu Przewodniczącego tow. Drzewiecki.

3. Projekt instrukcji o trybie rejestracji i technice ewidencji spraw śledczych i osób aresztowanych.

Referuje – dyrektor Departamentu X tow. Zabawski.

Zaproszeni: dyrektor Departamentu VII tow. Kratko, dyrektor Departamentu III tow. Brystygier, dyrektor Departamentu IV tow. Górecki, dyrektor Departamentu V tow. Jurkowski, dyrektor Departamentu VI tow. Dziemidok oraz dyrektor Gabinetu Przewodniczącego tow. Drzewiecki.

4. Projekt dokumentu o organizacji pracy agenturalno-operacyjnej na obronnych, kluczowych i innych obiektach gospodarki narodowej.

Referuje – dyrektor Departamentu IV tow. Górecki.

Zaproszeni: wicedyrektor Departamentu II tow. Konar, dyrektor Departamentu III tow. Brystygier, dyrektor Departamentu V tow. Jurkowski oraz dyrektor Gabinetu Przewodniczącego tow. Drzewiecki.

5. Projekt utworzenia i zakresu pracy Biura Wojskowego Komitetu (powstałego z obecnego Wydziału „C”).

Referuje – naczelnik Wydziału „C” tow. [Aleksander] Jałkowski[1].

Zaproszeni: dyrektor Departamentu II tow. Leśniewski, dyrektor Departamentu III tow. Brystygier, dyrektor Departamentu IV tow. Górecki, dyrektor Departamentu V tow. Jurkowski, dyrektor Departamentu Kadr i Szkolenia tow. Matusiak oraz dyrektor Gabinetu Przewodniczącego tow. Drzewiecki.

6. Przygotowanie i plan odprawy krajowej.

Referuje – zastępca przewodniczącego tow. Ptasiński.

Przebieg zebrania:

Ad 1) Informacja o budowie nowego gmachu Komitetu

Tow. Lech zreferował, według załączonej notatki informacyjnej[2], szereg zmian w planie budowy i rozmieszczeniu, jak: zwiększenie ilości pomieszczeń dla członków Komitetu z 5 do 8, zrezygnowanie z budowy aresztu na szóstym piętrze i przeznaczenie tych pomieszczeń na pokoje biurowe, powiększenie ilości pomieszczeń dla dyrektorów departamentów

oraz wstępny projekt rozmieszczenia jednostek Komitetu. Po dyskusji, w której występowali tow. Paszkowski, [tow.] Bąkowski i tow. Alster, postanowiono:

– zatwierdzić przeznaczenie szóstego piętra na pokoje biurowe, zwiększyć ilość pomieszczeń dla kierownictwa z 5 do 8;

– zatwierdzić prowizoryczny plan rozmieszczenia departamentów, z tym żeby każdemu dyrektorowi departamentu udostępnić obecnie na miejscu w trakcie budowy dokonanie rozmieszczeń;

– zlecić przerobienie schronu przewidzianego dla aresztu na normalny schron.

Ad 2) Sprawa zaliczenia poszczególnych jednostek Komitetu do władz naczelnych i pozostałych jednostek na terenie m.st. Warszawy

Tow. Kisielow zreferował projekt zaliczenia poszczególnych jednostek do władz naczelnych (projekt w załączeniu[3]). W dyskusji tow. Matusiak proponuje zaliczenie Instytutu Techniki Operacyjnej i szkoły na Długiej do władz naczelnych.

Tow. Lech proponuje zaliczenie Centralnego Garażu i Centralnej Składnicy Samochodowej do władz naczelnych.

Tow. Walczak proponuje wszystkie szkoły – Departamentu I, Legionowo i Długa – zaliczyć do władz naczelnych.

Tow. Bąkowski proponuje Centralną Składnicę Łączności, szkoły, Instytut Techniki Operacyjnej, Centralny Garaż zaliczyć do władz naczelnych oraz włączyć do wykazu Główny Zarząd Informacji.

Tow. Paszkowski stwierdza, że szereg jednostek niczym nie zarządza i nie powinny być zaliczone do władz naczelnych, ale wskutek nacisku na byłe kierownictwo MBP zostały do tych władz zaliczone. Już w 1954 r. była propozycja, aby uporządkować tę sprawę, ale tego nie zrealizowano. Obecnie konieczne jest uregulowanie, z tym aby nie obniżać uposażenia pracownikom już zatrudnionym w tych działach, lecz nowo przyjmowanym. Uważa, że szkoły nie powinny być zaliczone do władz naczelnych, natomiast należy rozważyć sprawę Centralnego Garażu (bez stacji obsługi).

Tow. Alster – należy zatwierdzić w zasadzie wniosek tow. Kisielowa, zmierzający do uregulowania tej sprawy. Polecić tow. Paszkowskiemu, Kisielowowi i Lechowi przeanalizować każdą jednostkę ponownie i zadecydować. Przy rozpatrywaniu należy brać pod uwagę fakt, że niektórym kategoriom specjalistów trzeba płacić wyższe stawki, jednak to nie powinno decydować o zaliczeniu jednostki do władz naczelnych.

Ad 3) Projekt instrukcji o trybie rejestracji i technice ewidencji spraw śledczych i osób aresztowanych[4]

Tow. Zabawski zreferował projekt instrukcji (projekt w załączeniu[5]).

W dyskusji tow. Kratko zaproponował, by w rozdziale o zatrzymaniu wykreślić pkt 4 oraz aby podkreślić w tym rozdziale, żeby nie wykorzystywać tych zatrzymań do werbunku.

Tow. Mitiuk – nie można nakładać obowiązków na sąd i prokuraturę bez uzgadniania z nimi. Na zatrzymanie w Komitecie powinna być sankcja członka Komitetu.

Tow. Jurkowski – instrukcja zdejmuje częściowo odpowiedzialność z Departamentu VII. Niektóre sformułowania należy zmienić, gdyż mają charakter kontroli nad sądami i prokuraturą.

Tow. Brystygier podtrzymuje stanowisko tow. Jurkowskiego i dodaje, że instrukcja pozbawia Departament VII kontaktu z prokuraturą.

Tow. Górecki proponuje zaprowadzić ewidencję zatrzymanych oraz wyraźnie określić, co robić z materiałami dot[yczącymi] osób zatrzymanych, a następnie zwolnionych w ciągu 48 godzin.

Tow. Alster stwierdza, że dokument jest bardzo konieczny dla uporządkowania kontroli nad pracą Departamentu VII. Te sformułowania, które nakładają obowiązki na sąd i prokuraturę, należy uzgodnić z Ministerstwem Sprawiedliwości i Generalną Prokuraturą i uzyskać ich akceptację.

Instrukcja została w zasadzie zatwierdzona, z tym że tow. Zabawski dokona w tekście odpowiednich poprawek.

Ad 4) Projekt dokumentu o organizacji pracy agenturalno-operacyjnej na obronnych, kluczowych i innych obiektach gospodarki narodowej[6]

Tow. Górecki zreferował projekt wytycznych (projekt w załączeniu[7]).

W dyskusji tow. Alster zaproponował skrócenie wstępu i danie krótkiej analizy, jak przebiega praca operacyjna na omawianym odcinku.

Tow. Paszkowski proponuje rozciągnąć pracę pionu Departamentu IV na osiedla wokół większych obiektów, omówić w dokumencie kwalifikację agentury werbowanej na obiektach oraz zwrócić uwagę na możliwości korzystania z informacji ludzi zaufanych na obiektach, a nawet dawania im niektórych zadań.

Tow. Paszkowski proponuje usunąć z dokumentu takie zwroty, jak „inne osoby znajdujące się w zainteresowaniu organów”, gdyż to może być furtka do ogarnięcia rozpracowaniem ludzi, na których leżą stare i niesprawdzone, często nieistotne dane, oraz rozszerzy krąg ludzi, którymi raczej nie należy się zajmować. Sieci tzw. antydywersyjnej nie należy specjalnie werbować, a należy stawiać te zadania całej posiadanej sieci. Trzeba, żeby jasna była sprawa, że nie zdejmuje się odpowiedzialności z kierownictwa obiektów za te sprawy, a równocześnie należy pouczyć agenturę, aby o takich sprawach niecierpiących zwłoki meldowała kierownictwu zakładu – przestrzegając przed dekonspiracją.

Tow. Bąkowski proponuje, aby dokument na wstępie dawał analizę pracy i realizacji instrukcji nr 03/55 i 04/55 na tym odcinku.

Tow. Brystygier uważa, że konieczna jest analiza, że należy mocno podkreślić szczególnie w tym dokumencie potrzebę wnikliwej oceny materiałów wstępnych. Dokument częściowo rehabilituje informatora (poza sprawami) dla ochrony obiektu oraz dla oceny sytuacji operacyjnej na obiekcie, i to jest słuszne.

Tow. Bołdakow – dokument jest omawiany po 9 miesiącach pracy i dlatego słusznie jest, aby dać na wstępie analizę dotychczasowej pracy.

Dokument nie stawia sobie zadania rozwiązania wszystkich problemów, lecz stawia tylko te, które są bardzo potrzebne i o które dopomina się teren. Słuszne są uwagi towarzyszy, aby niektóre sprawy lepiej sprecyzować.

Tow. Ptasiński – najwięcej niezrozumienia jest na odcinku pracy operacyjnej w przemyśle i na wsi. Dla zlikwidowania tego stanu konieczny jest ten dokument. Słuszne jest dodanie oceny dotychczasowej pracy. Uważa, że dokument winien się ukazać jako instrukcja Komitetu. Należy, aby Departament IV dopilnował właściwego ustawienia agentury na obiektach. Potrzebne jest też ścisłe określenie obiektów ochranianych i prowadzenie teczek obiektowych.

Tow. Alster – należy wyjść od oceny obecnej sytuacji. W naszym aparacie, a szczególnie w pionie Departamentu IV, istnieje depresja i dlatego potrzeba, by dokument wniósł więcej żywości i otuchy. Niebezpieczne są próby obliczania procentowego ilości sieci w sprawach do ilości sieci na obiektach, gdyż mogą być i istnieją takie ważne obiekty, gdzie nie ma spraw, a sieć musi być, i to często poważna. Należy w rozdziale omawiającym utrzymywanie kontaktu z kierownictwem zakładu i organizacją partyjną poprawić na „utrzymywanie kontaktu z kierownictwem zakładu i kierownictwem partii”, dodając w nawiasie „sekretarz”.

Komitet postanowił przedstawiony przez Departament IV dokument, po wniesieniu poprawek, zatwierdzić.

Ad 5) Projekt utworzenia i zakresu pracy Biura Wojskowego Komitetu (powstałego z obecnego Wydziału „C”)

Tow. Jałkowski referuje projekt zakresu pracy i etatów Biura „C” (według załączonego projektu[8]).

W dyskusji tow. Brystygier stwierdza, że koncepcja jest słuszna, ale wnioski strukturalne i etatowe zbyt wygórowane. Uważa, że wystarczy wydział (a nie biuro) ze starszymi referentami i inspektorami.

Tow. Jurkowski uważa, że charakter prac mobilizacyjnych wymaga komórki centralnej bez jednostek terenowych.

Tow. Paszkowski stwierdza, że obecna ilość pracowników Wydziału „C” wystarczy na najbliższe 2 lata dla przygotowania materiałów oraz że obecnie nie widzi potrzeby jednostek terenowych.

Tow. Mitiuk proponuje, aby rozpatrzyć[e] pracę na podstawie uchwały rządu o pracach mob[ilizacyjnych][9] oraz aby nie tworzyć komórek w terenie.

Tow. Alster – należy zatwierdzić zakres, wykreślając § 2 i 3. Zatwierdzić wydział, a nie biuro, ograniczyć etat do 10–12 pracowników i grupy uposażenia ustawić według grup w departamentach. Komórkę techniczną skrócić do 2 osób. Departament Kadr i Szkolenia winien do pracy w wydziale kierować dobrych, doświadczonych pracowników.

Tow. Paszkowski i tow. Jałkowski opracują ostateczny tekst zakresu i etaty[10].

Ad 6) Przygotowanie i plan odprawy krajowej

Tow. Ptasiński zreferował przygotowania i plan odprawy krajowej, która winna się odbyć za miesiąc[11]. Proponuje porządek dzienny odprawy:

1) zagajenie przez członka Komitetu,

2) referaty dyrektorów departamentów III i IV na tematy: walka z wrogą działalnością na wsi – Departament III, organizacja pracy agenturalno-operacyjnej na wsi – Departament IV,

3) dyskusja,

4) podsumowanie.

Odprawa obliczona na 2 dni.

Tow. Mitiuk proponuje, aby był referat wstępny członka Komitetu o sytuacji operacyjnej i niedostatkach w pracy.

Tow. Paszkowski uważa, że winien być jeden referat członka Komitetu, zawierający ocenę pracy, ustawienie się aparatu w powiecie i jak należy pracować w powiecie.

Tow. Alster proponuje wstępny referat członka Komitetu na 45 min[ut], a następnie referaty dyrektorów dep[artamentów] III i IV. Stawia wniosek, aby polecić tow. Alsterowi, [tow.] Ptasińskiemu, [tow.] Brystygier i tow. Góreckiemu przygotowanie referatów.

Protokółował M[ichał] Drzewiecki, płk[f]

Egz. 10

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 130–135, oryginał, mps.

[1] Aleksander Jałkowski – w aparacie bezpieczeństwa od sierpnia 1944 r., od grudnia 1945 r. w centrali MBP, od września 1951 r. w Centrum Wyszkolenia MBP w Legionowie, od 2 IV 1955 r. komendant CW, od 1 sierpnia naczelnik Samodzielnego Wydziału „C” Komitetu (dawne Biuro Wojskowe MBP).

[2] W aktach brak tej notatki.

[3] W aktach brak tego załącznika.

[4] Chodzi o instrukcję nr 0101/55 zastępcy przewodniczącego KdsBP z 4 X 1955 r. o trybie rejestracji i technice ewidencji spraw śledczych i osób aresztowanych oraz o trybie rejestracji osób zatrzymanych – w organach bezpieczeństwa publicznego (AIPN, 1583/66, k. 38–48).

[5] W aktach brak tego załącznika.

[6] Chodzi o zarządzenie nr 0100/55 przewodniczącego KdsBP z 4 X 1955 r. o organizacji pracy agenturalno-operacyjnej na obronnych, kluczowych i innych obiektach gospodarki narodowej (AIPN, 1583/21, k. 91–100).

[7] W aktach brak tego załącznika.

[e] Poprawiono odręcznie z rozpaczyć.

[8] W aktach brak tego załącznika.

[9] Zapewne chodzi o uchwałę nr 245/S Prezydium Rządu z 25 III 1955 r. zatwierdzającą „Tymczasową instrukcję w sprawie zabezpieczenia gotowości mobilizacyjnej zakładów i oddziałów przemysłu zbrojeniowego”.

[f] Poniżej nieczytelny podpis.

[10] Nie odnaleziono tego dokumentu.

[11] Być może chodzi o odprawę dotyczącą pracy PUdsBP, która odbyła się przed 2 XII 1955 r. (stenogram z odprawy zob. AIPN, 1583/4, k. 20–76).

[a] Numer wpisano odręcznie.

[b] W dokumencie tu i dalej Miciuk.

[c] W dokumencie tu i dalej Bułdakow.

[d] W dokumencie nie podano nazwiska. Mikołaj Orechwa został odwołany ze stanowiska dyrektora 21 września, zastąpił go jeden z trzech dotychczasowych wicedyrektorów Edward Matusiak, który był obecny na posiedzeniu w nowej roli.

Nr 57

1955 październik [11, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 20

z zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniach 10 X – 11 X 1955 r.

Obecni w dniu 10 października br.: I zastępca przewodniczącego Komitetu tow. Alster, zastępca przewodniczącego tow. Ptasiński, sekretarz Komitetu tow. Paszkowski, członek Komitetu tow. Bąkowski, tow. Mitiuk[b], tow. Karandaszow, tow. Radzieńczak i z KC tow. Szymański.

Nieobecny: przewodniczący Komitetu tow. Dworakowski, zastępca przewodniczącego tow. Sienkiewicz.

Obradom przewodniczył tow. Alster.

Porządek dzienny:

1. Informacja o stanie pracy operacyjnej organów Informacji.

Referuje szef Głównego Zarządu Informacji tow. Bąkowski.

Obecni w dniu 11 października br.: I zastępca przewodniczącego Komitetu tow. Alster, zastępca przewodniczącego tow. Ptasiński, zastępca przewodniczącego tow. Sienkiewicz, sekretarz Komitetu tow. Paszkowski.

Nieobecny: przewodniczący Komitetu tow. Dworakowski i członek Komitetu tow. Bąkowski.

Obradom przewodniczył tow. Alster.

Porządek dzienny:

1) Zatwierdzenie pierwszych dokumentów Wydziału „C”.

Referuje naczelnik Wydziału „C” tow. Jałkowski.

Przebieg zebrania w dniu 10 października br.

[Ad 1)] Informacja o stanie pracy operacyjnej organów Informacji

Referuje tow. Bąkowski według załączonej do niniejszego protokółu notatki informacyjnej[1]. Następnie, odpowiadając na pytania, tow. Bąkowski wyjaśnił, że w związku ze skróceniem stanu osobowego wojska[2] powstały u niektórych oficerów, szczególnie tych, co mają „ogony”, obawy przed ewentualnym zwolnieniem. Dużo obawy wywołuje fakt, że w cywilu będą gorsze warunki. Przeprowadzono dużo rozmów. Jednak nie jest to zjawisko masowe. W związku z włączeniem organów Informacji do Komitetu były u pewnych funkcjonariuszy obawy, ale sprawy te zostały już wyjaśnione. W zasadzie cały aparat Informacji zrozumiał potrzebę włączenia i zaczął się mocniej wiązać z organami bezpieczeństwa publicznego. Winno mieć to poważny wpływ na podniesienie ofensywności w pracy organów Informacji.

Oceniając ogólnie stan pracy organów Informacji, tow. Bąkowski stwierdza, że praca idzie we właściwym kierunku, jednak obecny poziom funkcjonariuszy Informacji nie zabezpiecza w pełni podniesienia ofensywności. Duże znaczenie dla dalszej pracy Informacji ma pomoc ze strony Komitetu. Sam fakt omawiania na zebraniu Komitetu pracy aparatu Informacji, ściślejsze powiązanie z organami bezpieczeństwa, pomoc w zasadniczych dokumentach dot[yczących] pracy organów Informacji to już jest wielka pomoc. Trzeba stwierdzić, że w organach Informacji daje się zauważyć brak niepokoju o sprawy. Konieczne jest dalsze zwiększenie pomocy ze strony Komitetu, przede wszystkim w drodze nawiązania bliższego kontaktu z oficerami Informacji.

Materiały IV Plenum KC [PZPR][3] za mało są znane w wojsku i w organach Informacji. Zapoznawanie się z tymi materiałami jest w wojsku na ogół spóźnione.

Następnie tow. Radzieńczak stwierdza, że Główny Zarząd Informacji nie jest dostatecznie informowany przez Departament II w sprawach szpiegowskich, mimo iż departament ten określił, że w każdej sprawie szpiegowskiej zahacza się o wojsko.

W toku dyskusji stwierdzono, że poważny niepokój budzi sprawa dezercji i innych nadzwyczajnych wypadków, sprawa ginięcia tajnych dokumentów i słabe wyniki rozpracowania tych faktów. Problem zabezpieczenia tajemnicy w wojsku ma ogromne znaczenie. Problem starej kadry, która wyszła z wojska, winien być poważnie opracowany przez organa bezpieczeństwa wspólnie z organami Informacji. Konieczne jest wzmocnienie ochrony operacyjnej poligonów, lotnisk i innych ważnych obiektów wojskowych, również w drodze większego zainteresowania się ich otoczeniem cywilnym. Stwierdzono, że dane o wojsku, które znalazły się w posiadaniu obcych wywiadów, mogą pochodzić nie tylko od wojska, lecz również z innych instytucji, i dlatego konieczne jest skoordynowanie rozpracowania źródeł pochodzenia tych informacji. W związku ze stwierdzonym brakiem dostatecznej inicjatywy i samodzielności u oficerów Informacji konieczna jest duża pomoc w tym zakresie ze strony Komitetu.

W podsumowaniu dyskusji tow. Alster stwierdził, co następuje:

Komitet nie zna jeszcze dobrze sytuacji w organach Informacji. W związku z odpowiedzialnością nałożoną na Komitet za pracę tych organów celem udzielenia im należytej pomocy trzeba najpierw dokładnie zapoznać się z pracą aparatu Informacji. Trzeba zdecydowanie łamać dotychczasowe bariery oddzielające organa Informacji i przeprowadzić poważną pracę w kierunku zbliżenia organów bezpieczeństwa do organów Informacji w konkretnej, codziennej pracy operacyjnej i śledczej. Trzeba wprowadzić członków Komitetu we wszystkie kłopoty i trudności organów Informacji. Trzeba wprowadzać oficerów organów Informacji do pracy w konkretnych sprawach organów bezpieczeństwa. W kontrolach przeprowadzanych w Zarządach Informacji winni brać udział funkcjonariusze bezpieczeństwa. Należy zastanowić się nad tym, czy pewne uspokojenie w organach Informacji nie jest wywołane „Genewą”[4], skróceniem wojska i podobnymi momentami, co daje się zauważyć również w niektórych ogniwach aparatu bezpieczeństwa. Trzeba zastanowić się nad zorganizowaniem wspólnych narad na szczeblu wojewódzkim z organami Informacji.

Komitet postanowił powołać komisję dla opracowania planu wspólnych przedsięwzięć mających na celu ścisłe powiązanie obu organów służby bezpieczeństwa. Plan ten winien objąć okres IV kwartału br. Skład komisji: zastępca przewodniczącego tow. Ptasiński, dyrektorzy departamentów tow. tow. Leśniewski, Brystygier, Andrzejewski i Fink Marek oraz zastępca szefa GZI tow. Radzieńczak. Termin opracowania dokumentu – 17 X [19]55 r. Dyrektor Departamentu Kadr i Szkolenia zobowiązany został do przedstawienia do dnia 17 października br. kandydata na stanowisko zastępcy szefa GZI.

Dalszy ciąg zebrania w dniu 11 października

Zatwierdzenie pierwszych dokumentów Wydziału „C” – projekty tych dokumentów złożone przez tow. Jałkowskiego znajdują się w załączeniu[5].

W toku dyskusji zwrócono uwagę, że dopuszczenie do prac mobilizacyjnych w departamentach i urzędach winno następować tylko za zgodą przewodniczącego Komitetu. Pobieranie specjalnych zobowiązań nie jest potrzebne. Dopuszczenie do prac mobilizacyjnych dyrektorów departamentów nie powinno być imienne. Rozdziały projektu rozkazu odnoszące się do zakresu pracy winny być przeniesione do dokumentu określającego zakres pracy. O pracy mob[ilizacyjnej] w wojewódzkich urzędach powinno być oddzielne zarządzenie. W § 3 zarządzenia, gdzie mowa jest o kontrolowaniu, należy dodać, że Wydział „C” przeprowadza kontrolę na zlecenie przewodniczącego. W dokumencie o zakresie pracy należy przenieść na czoło sprawy operacyjne. Zastrzeżenia budzi § 8 odnośnie [do] zadań Departamentu Administracyjno-Gospodarczego, szczególnie co do konserwacji zasobów. W rozkazie należy konkretnie określić, za co odpowiadają departamenty i co mają wykonać.

Komitet postanowił polecić tow. Jałkowskiemu poprawienie dokumentów w myśl uwag podanych w dyskusji, z tym że rozkaz o dopuszczeniu dyrektorów do prac mobilizacyjnych jest niepotrzebny, a wystarczy tylko umieścić o tym odpowiedni punkt w rozkazie dotyczącym przystąpienia do

prac mob[ilizacyjnych]. W dokumentach unikać powtórzeń tych samych zasad, co pozwoli na znaczne skrócenie tekstu (odnosi się to w szczególności do zakresu pracy)[6].

Protokółował M[ichał] Drzewiecki, płk[c]

Egz. 10 TF/AF

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 136–139, oryginał, mps.

[1] W aktach brak tej notatki.

[2] W ślad za decyzją Prezydium KC KPZR z 12 VIII 1955 r. o zmniejszeniu liczebności Armii Sowieckiej uchwałą Rady Ministrów PRL z 3 IX 1955 r. zredukowano stan liczebny armii o 48,5 tys. etatów – faktycznie stany osobowe zmniejszono o 30 tys. żołnierzy (P. Piotrowski, Śląski Okręg Wojskowy..., s. 88).

[3] IV Plenum KC PZPR odbyło się w dniach 15–16 lipca. Decyzją plenum z KC usunięto Mieczysława Mietkowskiego i Konrada Świetlika, byłych wiceministrów bezpieczeństwa publicznego.

[4] Mowa o polityce odprężenia w stosunkach międzynarodowych; niejako ich symbolem była konferencja na najwyższym szczeblu „wielkiej czwórki” w Genewie (18–23 lipca), podczas której podpisano układy rozejmowe obejmujące Wietnam, Laos i Kambodżę.

[5] W aktach brak tych dokumentów.

[c] Poniżej nieczytelny podpis.

[6] Nie odnaleziono tych dokumentów.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[b] W dokumencie Miciuk.

Nr 58

[1955 październik 17, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 21

z zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 17 października 1955 r.

Obecni: I zastępca przewodniczącego tow. Alster, zastępca przewodniczącego tow. Ptasiński, zastępca przewodniczącego tow. Sienkiewicz, sekretarz Komitetu tow. Paszkowski, członek Komitetu tow. Bąkowski, tow. Jewdokimienko oraz I sekretarz Komitetu Zakładowego [PZPR] tow. Walczak.

Nieobecny: przewodniczący Komitetu tow. Dworakowski.

Obradom przewodniczył tow. Alster.

Porządek dzienny:

1. Projekt regulaminu zebrań Komitetu – referuje sekretarz Komitetu.

Zaproszony: dyrektor Gabinetu Przewodniczącego tow. Drzewiecki.

2. Projekt instrukcji o dokonywaniu aresztów, przeprowadzaniu rewizji i postępowaniu z depozytami – referuje dyrektor Departamentu Śledczego.

Zaproszeni: wicedyrektor Departamentu VII oraz tow. Sokołow, dyrektorzy departamentów II, III, X, Wydziału „B” i Gabinetu Przewodniczącego.

3. Projekt rozkazu o agenturze celnej – referuje wicedyrektor Departamentu Śledczego. Zaproszony: dyrektor Gabinetu Przewodniczącego tow. Drzewiecki.

Przebieg zebrania:

1. Projekt regulaminu zebrań Komitetu

Sekretarz Komitetu, referując projekt regulaminu, podkreślił, iż wydanie tego dokumentu nie wypełni wymogu § 10 uchwały nr 824/54 Rady Ministrów[1]. W uchwale tej bowiem mowa jest o wydaniu przez Komitet regulaminu pracy kolegialnej Komitetu, a więc dokumentu dużo szerszego niż przedstawiony na dzisiejszym zebraniu regulamin zebrań Komitetu. Regulamin zebrań ma na celu zapobieżenie brakom w przygotowaniu dokumentacji na Komitet, zatwierdzaniu protokółów zebrań itd.

Regulamin zebrań ma charakter dokumentu tymczasowego, wywołanego doraźnymi potrzebami, i obowiązywałby do czasu wydania regulaminu pracy kolegialnej Komitetu, którego projekt został w swoim czasie przedstawiony członkom Komitetu.

Po przeprowadzonej dyskusji tow. Alster w podsumowaniu stwierdził, co następuje:

Kolegialna praca Komitetu potrzebna jest do decydowania w węzłowych sprawach, dla omówienia podstawowych zadań. W węzłowych sprawach każdy z członków Komitetu powinien zająć określone stanowisko. Ponieważ Komitet jako ciało kolegialne odpowiada za całość pracy aparatu bezpieczeństwa, każdy członek Komitetu musi orientować się nie tylko w powierzonych mu działach pracy, lecz [także] powinien znać węzłowe zagadnienia i kierunki pracy również innych działów pracy.

Brakiem pracy kolegialnej Komitetu jest m.in. to, że 80% spraw rozpatrywanych na zebraniach to sprawy zarządzeń i rozkazów. Za mało natomiast poświęcono uwagi sprawom operacyjnym, omówieniu na zebraniach ważniejszych rozpracowań i wytyczeniu kierunku pracy w tych sprawach. W związku z tym w planie na IV kwartał br. należy dokonać odpowiednich poprawek. Pozytywnym momentem w pracy kolegialnej Komitetu jest dość szerokie przyciąganie dyrektorów departamentów do udziału w omawianiu zagadnień i radzenie się ich. Dla wysłuchiwania kierownictwa wojewódzkich urzędów wprowadzono jakby surogat zebrań, na których nie była obowiązkowa obecność wszystkich członków Komitetu. Ta forma podyktowana doraźnymi potrzebami nie może jednak zastąpić na stałe zebrań Komitetu.

Komitet postanowił nie wydawać tymczasowego dokumentu o regulaminie zebrań, lecz w przeciągu dwóch tygodni, tj. do 31 października, ostatecznie zatwierdzić projekt regulaminu pracy kolegialnej Komitetu. Dokument ten winien obejmować również zasady pracy kolegialnej kierownictwa wojewódzkich urzędów. Sekretarz Komitetu roześle do dnia 24 października członkom Komitetu poprawiony tekst projektu regulaminu pracy kolegialnej Komitetu, jako materiał na zebranie w dniu 31 października br.

2. Projekt instrukcji o dokonywaniu aresztów, przeprowadzaniu rewizji i postępowaniu z depozytami[2]

Projekt instrukcji referuje tow. Kratko według załączonego dokumentu[3], zwracając uwagę, iż § 3 budzi wśród towarzyszy szczególne wątpliwości.

W toku dyskusji zwrócono szereg uwag zarówno co do ujęcia całości zagadnienia w przedstawionym projekcie instrukcji, jak i słuszności i celowości poszczególnych przepisów oraz uwag redakcyjnych.

Komitet postanowił, że odsyłanie w § 3 instrukcji do specjalnego zarządzenia jest niesłuszne, a sprawa trybu uzgadniania wniosków na areszt pewnych kategorii osób (członków partii, pracowników nomenklatury KC, KW i innych) winna być załatwiona w samej instrukcji.

Towarzysze Paszkowski, Sienkiewicz, Kratko, Drzewiecki i Wojciechowski zobowiązani zostali do odpowiedniego przerobienia i poprawienia projektu instrukcji.

3. Projekt rozkazu o agenturze celnej

Projekt referuje tow. Matejewski.

W toku dyskusji zwrócono m.in. uwagę na następujące momenty: W projekcie rozkazu liczne zakazy spowodowane obawą przed naruszeniami praworządności przytłumiły całość dokumentu, w którym chodzi przecież o podniesienie skuteczności pracy, i to powinno być wysunięte na czoło. Cały dokument winien być utrzymany w spokojniejszym tonie, unikając alarmistycznych wezwań i zakazów. Poważną dyskusję wywołała sprawa słuszności niepobierania zobowiązań od agentury celnej. Zwrócono też uwagę, że nie należy werbować więźniów skazanych na karę śmierci i dożywotnich.

Komitet zlecił dopracowanie wymienionego dokumentu w formie zarządzenia, pod kierownictwem tow. Paszkowskiego. Dokument winien być wydany tylko do wąskiego kręgu pracowników[4].

Na marginesie wymienionej sprawy tow. Alster zwrócił uwagę na braki w pracy Sekretariatu i Kancelarii Departamentu VII w zakresie ewidencji tajnych dokumentów.

Sprawy organizacyjne:

1. Komitet postanowił zatwierdzić ostatecznie w dniu 18 października br. plan pracy Komitetu na IV kwartał br.

2. Tow. Alster poinformował o złożeniu w dniu 17 bm. przez tow. Sienkiewicza sprawozdania z konferencji o radiokontrwywiadzie. Kierownictwo partii w związku ze złożonym sprawozdaniem zatwierdziło obowiązki Komitetu w tym zakresie.

3. Komitet postanowił wyznaczyć tow. Gutowskiego na zastępcę kierownika Wojewódzkiego Urzędu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] w Gdańsku.

Protokółował M[ichał] Drzewiecki, płk[b]

Wyk[onano] 10 egz. TF/AF

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 140–142, oryginał, mps.

[1] Chodzi o uchwałę nr 824 z 7 XII 1954 r. o składzie i trybie pracy Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego oraz o formach pracy kolegialnej w wojewódzkich urzędach ds. bezpieczeństwa publicznego (A. Kochański, Polska 1944–1991..., s. 551).

[2] Zob. AIPN, 1583/68, Instrukcja nr 0131/55 sekretarza KdsBP z 7 XII 1955 r. o dokonywaniu aresztów, przeprowadzaniu rewizji i postępowaniu z depozytami, k. 2–9.

[3] W aktach brak tego załącznika. Prawdopodobnie chodzi o instrukcję nr 0101/55 z 4 X 1955 r. o trybie rejestracji i technice ewidencji spraw śledczych i osób aresztowanych oraz o trybie rejestracji osób zatrzymanych – w organach bezpieczeństwa publicznego (A. Kochański, Polska 1944–1991..., s. 587).

[b] Poniżej nieczytelny podpis.

[4] Zob. AIPN, 1583/26, Zarządzenie nr 0113/55 I zastępcy przewodniczącego KdsBP z 24 X 1955 r. w sprawie agentury celnej, k. 59–64; dokument opublikowano w: J. Wołoszyn, „Ostra broń” – agentura celna. Tajni współpracownicy w więzieniach i aresztach śledczych w latach 1945–1956, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2010, nr 2 (16), s. 331–336.

[a] Numer wpisano odręcznie.

Nr 59

[1955 październik 24, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 22

z zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 24 października 1955 r.

Obecni: I zastępca przewodniczącego tow. Alster, zastępca przewodniczącego tow. Ptasiński, zastępca przewodniczącego tow. Sienkiewicz, sekretarz Komitetu tow. Paszkowski, członek Komitetu tow. Bąkowski, tow. Jewdokimienko, tow. Szymański[1] oraz I sekretarz Komitetu Zakładowego [PZPR] tow. Walczak.

Nieobecny: przewodniczący Komitetu tow. Dworakowski.

Obradom przewodniczył tow. Alster.

Porządek dzienny:

1. Projekt zarządzenia o organizacji poszukiwań ukrywających się przestępców antypaństwowych – referuje wicedyrektor Departamentu II tow. Goleniewski i dyrektor tow. Leśniewski.

Zaproszeni: dyrektorzy departamentów III, IV, X, Gabinetu Przewodniczącego oraz tow. Knyrkow[2].

2. Projekt reorganizacji Departamentu IX – referuje dyrektor Departamentu IX.

Zaproszeni: dyrektorzy Departamentu Kadr i Szkolenia, Gabinetu Przewodniczącego i Dep[artamentu] Finansowego oraz ITO.

3. Zatwierdzenie planu zaznajomienia departamentów Komitetu z problematyką pracy organów Informacji i pomocy w organizowaniu pracy agenturalno-operacyjnej – referuje zastępca przewodniczącego tow. Ptasiński.

Zaproszeni: tow. tow. Leśniewski, Brystygier, Andrzejewski, Fink Marek i tow. Radzieńczak.

4. Informacje z pracy operacyjnej – referuje dyrektor Departamentu I tow. Czaplicki. Zaproszeni: dyrektor Departamentu III tow. Brystygier.

5. Sprawy organizacyjne.

Przebieg zebrania:

1. Projekt zarządzenia o organizacji poszukiwań ukrywających się przestępców antypaństwowych

Referuje tow. Goleniewski według załączonego projektu zarządzenia[3], podając aktualne liczby osób poszukiwanych (według ewidencji Departamentu X).

W związku z licznymi zapytaniami w sprawie kompetencji i stosunków między resortowymi departamentami i Wydziałem VI Dep[artamentu] II (Wydziałem Organizacji Poszukiwań) dyrektor Departamentu II wyjaśnia, że w departamentach często stare sprawy poszukiwań ukrywających się przestępców są odsuwane w cień przez nowe sprawy aktualnej wrogiej działalności. Wspomniany wydział ma odciążyć wszystkie inne jednostki operacyjne od tego rodzaju spraw poszukiwawczych. Specjalizując się w tych sprawach, będących dla niego głównym problemem pracy, wydział ten będzie mógł osiągnąć właściwe wyniki. Departamenty będą przekazywać sprawy do Wydziału Organizacji Poszukiwań, wówczas gdy zawiodą przeprowadzane przez nich poszukiwania i zdaniem kierownictwa departamentu niecelowe będzie dalsze zajmowanie się tą sprawą przez departament. Tak więc nie ma tu żadnego wkraczania przez wspomniany wydział w kompetencje resortowych departamentów.

W związku z tą sprawą tow. Sienkiewicz zwrócił uwagę, że należałoby mniej zajmować się obroną kompetencji swych departamentów, a więcej sprawą organizacji poszukiwań za ukrywającymi się przestępcami.

W toku dyskusji poruszono m.in. następujące momenty: zaznaczenie w projekcie zarządzenia, że wydział nie interesuje się obiektami Departamentu V i organów Informacji, jest niesłuszne. Posiadanie bowiem sygnału, że podejrzany ukrywa się np. w szeregach wojska, czyni w ogóle zbędnym przekazywanie sprawy do tego wydziału.

W kraju o takim obszarze jak Polska nie ma racji bytu dzielenie poszukiwań na lokalne i ogólnokrajowe. Wszystkie poszukiwania mogą i powinny być traktowane jako ogólnokrajowe. Należy wykorzystać stare dokumenty o organizacji poszukiwań, jak np. instrukcja nr 05/50[4], w której jest wiele cennych dzisiaj wskazówek.

Wydział Organizacji Poszukiwań, przejmując sprawy resortowych departamentów, musiałby bardzo wszechstronnie specjalizować się, co może być nieosiągalne.

Komitet postanowił, że najpierw należy opracować instrukcję o zasadach, środkach i metodach pracy przy przeprowadzaniu poszukiwań, a dopiero potem wydać zarządzenie zabezpieczające sprawną organizację pracy poszukiwawczej.

Dla opracowania wymienionej instrukcji została powołana grupa pod kierownictwem tow. Paszkowskiego, w składzie: tow. tow. Leśniewski, Brystygier i Górecki. Pomocy w opracowaniu mają udzielić: tow. tow. Zabawski, Goleniewski, Fuks oraz właściwy pracownik Głównego Zarządu Informacji. Termin – 31 października br.[5]

2. Projekt reorganizacji Departamentu IX

Referuje dyrektor Departamentu IX tow. Więckowski, który przedstawia stan wykorzystania techniki operacyjnej w urzędach terenowych, a następnie omawia sprawę reorganizacji i zwiększenia Instytutu Techniki Operacyjnej, Departamentu IX i Biura „W”. Proponuje zwiększenie instytutu o 110 stanowisk, Departamentu IX [o] 217 stanowisk (łącznie z jednostkami terenowymi) i Biura „W” o 66 stanowisk. Łącznie zwiększenie wynosiłoby 393 stanowiska, z czego pokrycie w obecnych etatach Departamentu IX jest dla 106 stanowisk. Tak więc należałoby utworzyć 287 nowych etatów, w tym wzrost w Warszawie wynosiłby 229 etatów (wiąże się z tym problem mieszkań).

Następnie dyrektor instytutu tow. Mekler przedstawiła stan pracy instytutu i proponowane wnioski na przyszłość.

Tow. Sienkiewicz stwierdził, iż Biuro „W” to oddzielny pion pracy w ramach Departamentu IX. Obok zwiększenia etatów należy przede wszystkim dążyć do zwiększenia wydajności pracy i lepszej jej organizacji.

W zakresie PP jasne jest, że eksploatacja musi przejść z departamentów operacyjnych do Departamentu IX, który czystą produkcję przekazuje jednostce operacyjnej. Obecny stan, przy którym Departament IX dawał tylko aparaturę, a obsługa składała [[b]] się z pracowników zainteresowanego departamentu, uznać trzeba za nienormalny. Pociągnie to za sobą zwiększenie etatów na obsługę, gdyż dotychczas zainteresowane departamenty nie miały w tym celu specjalnych etatów, które można by przerzucić teraz do Departamentu IX.

Technika operacyjna – powiedział tow. Sienkiewicz – musi być obok agentury głównym pomocnikiem organów bezpieczeństwa. Ponieważ przedsięwzięcia techniczne mogą być stosowane również doraźnie na terenie różnych urzędów, należy stworzyć w Departamencie IX ruchome etaty.

Odnośnie [do] warsztatów instytutu należy pomyśleć o połączeniu ich z warsztatami Departamentu Łączności, co da pewną oszczędność ludzi i maszyn.

Dyskutowano też sprawę, czy instytut należy uważać za część składową Komitetu i czy pracownicy warsztatów winni pozostawać na etatach wojskowych, czy kontraktowych.

Tow. Ptasiński zwrócił uwagę, że kontakt instytutu z instytucjami naukowymi i przemysłem jest stanowczo za mały. Wiele zadań możemy dawać do opracowania na zewnątrz naukowcom, którym można te prace powierzyć. Sami nie jesteśmy w stanie wszystkiego wymyślić, opracować i wykonać. Tym bardziej że potrzeby nasze są częściowo wspólne z potrzebami wojska i przemysłu precyzyjnego.

Komitet postanowił, że tow. Ptasiński ustali, jakie są możliwości wykorzystania pomocy instytucji naukowych i przemysłu w dziedzinie prac instytutu, a tow. Paszkowski wspólnie z zainteresowanymi kierownikami jednostek ustali potrzeby etatowe w zakresie techniki operacyjnej (m.in. z udziałem Departamentu I). Termin dla obu prac – do dnia 4 listopada br.

3. Zatwierdzenie planu zaznajomienia departamentów Komitetu z problematyką pracy organów Informacji i pomocy w organizowaniu pracy agenturalno-operacyjnej[6]

Po przeprowadzonej dyskusji Komitet postanowił przedstawiony plan przyjąć, z tym że:

a) pkt 12 – sprawy Zarządu II Sztabu Generalnego – winien być zadecydowany wspólnie z kierownictwem MON,

b) do planu włączone zostaną zagadnienia śledztwa,

c) ustalona zostanie organizacja pracy w zakresie operacyjnej obsługi przedsiębiorstw wojskowych i wojskowych jednostek odbioru na obiektach gospodarczych.

Odpowiedzialnymi za wykonanie planu Komitet uczynił tow. Ptasińskiego i tow. Bąkowskiego.

Protokółował pkt 1, 2 i 3 T[adeusz] Fuks[c]

Załączniki do pkt 1 i 3 znajdują się przy egz. nr 1 protokółu.

Materiały do pkt 2 przechowuje Departament IX.

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 143–146, oryginał, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[1] Zapewne chodzi o Stanisława Szymańskiego – od 26 I 1955 r. zastępcę kierownika Wydziału Administracyjnego KC PZPR, który nadzorował wówczas m.in. aparat bezpieczeństwa.

[2] Knyrkow – doradca sowiecki. Bliższych danych nie ustalono.

[3] W aktach brak tego załącznika.

[4] Instrukcja nr 05/50 z 14 VII 1950 r. o poszukiwaniu i ustalaniu przestępców i podejrzanych (AIPN, 1583/607, k. 134–155) uwzględniała dwie główne kategorie: do pierwszej należeli „poszukiwani ze względu na ważne przestępstwa charakteru antypaństwowego”, w tym dezerterzy z wojska – nimi zajmował się Departament II MBP, do drugiej zaś – będącej w gestii KG MO – przestępcy kryminalni oraz zbiegli więźniowie pospolici.

[5] Nie odnaleziono tego dokumentu.

[b] Skreślono odręcznie na razie.

[c] Obok na lewym marginesie podpis Tadeusza Fuksa.

[6] Nie odnaleziono takiego planu.

Nr 60

1955 listopad 4, Warszawa – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 31 października 1955 r.

Warszawa, dnia 4 listopada 1955 r.

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 23[b]

z zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 31 października 1955 r.

Obecni: I zastępca przewodniczącego tow. Alster, zastępca przewodniczącego tow. Ptasiński, zastępca przewodniczącego tow. Sienkiewicz, sekretarz Komitetu tow. Paszkowski, członek Komitetu tow. Bąkowski oraz tow. Jewdokimienko.

Nieobecny: przewodniczący Komitetu tow. Dworakowski.

Obradom przewodniczył tow. Alster.

Porządek dzienny:

1. Projekt zarządzenia o organizacji pracy agenturalno-operacyjnej powiatowych urzędów (delegatur) na wsi.

Referuje zastępca przewodniczącego tow. Ptasiński.

Zaproszeni: dyrektorzy departamentów II, III, IV, VI, Inspektoratu i Gabinetu Przewodniczącego.

2. Informacja o ustawieniu w pracy absolwentów szkół ostatniego turnusu oraz o doborze słuchaczy do szkół w bieżącym roku.

Referują dyrektorzy Departamentu Kadr i Szkolenia tow. Matusiak i wicedyrektor tow. Piasecki.

Przebieg zebrania:

1. Projekt zarządzenia o organizacji pracy agenturalno-operacyjnej powiatowych urzędów (delegatur) na wsi

Na wstępie tow. Ptasiński podaje szereg zmian i uzupełnień do przedstawionego projektu[1] zarządzenia, a mianowicie: na str. 3, gdzie mowa o rozluźnieniu dyscypliny, proponuje się dodać zdanie: „Wyraża się to w komentowaniu poleceń przełożonych, niekiedy ich niewykonywaniu, oraz niedostatecznym przestrzeganiu wymogów konspiracji w pracy”. Następne zdanie brzmiałoby: „Wielu kierowników i zastępców nie posiada dotychczas na swej osobistej łączności żadnej agentury ani nie prowadzi poważniejszych spraw ewidencji operacyjnej”.

Na str. 4 ustęp 4 proponuje się zmienić, jak następuje: „wykrywaniu i walce z podstępną, zamaskowaną (głównie kułacką) działalnością zmierzającą do rozbicia ruchu spółdzielczego przez organizowanie wrogiej propagandy, zohydzenia najbardziej oddanych sprawie aktywistów, celowego rozpijania spółdzielców dla odciągania ich od wychodzenia do pracy, organizowania masowych kradzieży i wszelkich form szkodnictwa zmierzających do podważania linii politycznej partii na wsi”. Na tejże stronie w ustępie 6 dodać słowa: „oraz agenturalnej obserwacji kontaktów osób zbiegłych za granicę”. Stworzyć osobny ustęp, mówiący o walce z rewizjonizmem.

Ustęp 8 zredagować, jak następuje: „wykrywanie wrogich zamierzeń kleru i sekt wykorzystania uroczystości i form religijnych dla przeciwstawienia się poczynaniom partii i rządu, np. wyznaczanie modłów, nabożeństw podczas świąt państwowych dla odciągania mas od udziału w odbywających się zebraniach organizowanych przez czynniki partyjne lub państwowe”. Ustępy 10 i 11 na str. 5 wykreślić. Na str. 5, gdzie mowa o przydzielaniu referentom terenów, dodać ustęp: „Przydział odcinka pracy następuje na podstawie rozkazu kierownika urzędu. Nie dopuszczać do ciągłej zmiany przydziałów odcinka pracy. Należy dążyć do osiągnięcia stabilizacji kadr na tym odcinku”.

Na str. 7 pkt 4 zredagować, jak następuje: „Agenturę należy werbować i wykorzystywać przede wszystkim dla rozpracowania konkretnych osób w sprawach ewidencji operacyjnej. Uwzględniając, że zadaniem pracownika operacyjnego jest wykrywanie wrogiej działalności, musi on wykorzystywać posiadaną agenturę nie tylko w konkretnych sprawach, lecz również do tego, by informowała na czas o wszelkich przejawach wrogiej działalności wrogich elementów na danym terenie”.

Wszechstronne wykorzystywanie posiadanej sieci agenturalnej jest jedną z podstawowych zasad pracy operacyjnej w ogóle, a na wsi w szczególności.

W terenie, gdzie istnieją objawy wrogiej działalności, a sprawcy jej nie są znani, należy przede wszystkim wykorzystać posiadaną, a w razie potrzeby werbować nową agenturę, która mogłaby ujawnić przestępców. Na poszczególnych odcinkach, gdzie istnieje niebezpieczeństwo wrogiej działalności, konieczny jest werbunek sieci nastawionej na ujawnienie przestępczych zamiarów. Werbunek tego rodzaju agentury jest niezbędny m.in. w strefie granicznej, w pobliżu składów materiałów wybuchowych, wielkich baz paliwa, ważnych mostów kolejowych lub drogowych i innych obiektów o charakterze strategicznym, narażonych na niebezpieczeństwo dywersji lub wywiadu.

W doborze agentury należy opierać się przede wszystkim na ludziach związanych z ustrojem Polski Ludowej i na pragnących zwalczać jej wrogów. Należy również śmielej werbować agenturę spośród elementów wrogich, a w szczególności spośród kułaków. Agenturę z wrogich elementów kułackich wykorzystywać w konkretnych sprawach ewidencji operacyjnej, prowadzonych głównie przeciwko kułakom. Należy jednak pamiętać, że praca z taką agenturą wymaga szczególnie wnikliwej kontroli dla zapobieżenia dezinformacji, dwulicowości i prowokacji.

Na str. 8 i 9, począwszy od drugiego ustępu pkt 6, przyjąć następujący rozszerzony tekst: „Przy sporządzaniu kwartalnego planu pracy operacyjnej kierownictwo powiatowego urzędu winno brać za podstawę sytuację operacyjną w terenie, a w szczególności: zaistniałe akty wrogiej działalności, otrzymane sygnały agenturalne o zamierzeniach wrogiego, rozpracowywanego lub obserwowanego elementu, problematykę ekonomiczno-polityczną powiatu, stan, rozmieszczenie i możliwości sieci agenturalno-informacyjnej, wytyczne i polecenia jednostek zwierzchnich w zakresie konkretnych zagadnień, ujawnione słabości i braki w organizacji pracy, w pracy z agenturą, w prowadzonych sprawach ewidencji operacyjnej oraz w k[ontr]w[ywiadowczym] rozpoznaniu terenu. Wnioski wypływające z sygnałów otrzymanych w prowadzonych sprawach ewidencji operacyjnej”.

Na str. 11 pkt 8 podać, jak następuje: „Wydziały wojewódzkich urzędów okazują pomoc powiatowym urzędom i delegaturom w rozwiązaniu praktycznych zadań w dziedzinie organizacji pracy, pomagają swoją agenturą w ujawnianiu i rozpracowaniu wrogich elementów na wsi”.

W trakcie dyskusji tow. Bąkowski wysuwa kwestię, czy proponowane zarządzenie o pracy powiatowych urzędów nie odsunie tych urzędów od podstawowych dokumentów Komitetu, tj. uchwały z dnia 11 III 1955 r. i instrukcji [nr] 03[/55] i 04[/55].

Tow. Sienkiewicz podkreśla, że we wstępie do wymienionego zarządzenia winno znaleźć się nawiązanie do podstawowych dokumentów.

Tow. Paszkowski zwraca się o uzasadnienie powołania w pkt 4 zarządzenia kategorii agentury nieprzewidzianej w instrukcji [nr] 03, tj. agentury, która ma być wykorzystywana poza konkretnymi sprawami do informowania o wszelkich przejawach wrogiej działalności. Tow. Paszkowski podnosi również sprawę kontroli pracy referentów. Kontrola ta nie może być tylko ustna, tu potrzebna jest dokumentacja. Chodzi o to, aby znosząc wszelkie przerosty sprawozdawcze, nie stwarzać jednak sytuacji, w której referent pozostałby faktycznie bezkontrolny.

Tow. Alster zwraca uwagę na złą pracę powiatowych urzędów, które są jednym z najsłabszych ogniw aparatu bezpieczeństwa. Za stan ten nie można jednak winić wyłącznie kierownictwa tych urzędów. W ramach reorganizacji powiatowe urzędy zostały bardzo zmniejszone, jednak nie dano im wskazówek, jak mają pracować. Uchwała i instrukcja [nr] 03 i 04 są[c] zasadniczymi dokumentami obowiązującymi cały aparat, jednak dla powiatowych urzędów trzeba wydać dokument komentujący te zasadnicze dokumenty odpowiednio do warunków pracy w powiecie i warunków, jakie stawia nam dzisiejsza sytuacja. O ile w jakimś rejonie masowo rozpadają się spółdzielnie albo też zatrzymany został ruch spółdzielczy, to musi to budzić zainteresowanie również organów bezpieczeństwa. Ich zadaniem jest ustalenie, czy nie ma tam zorganizowanej wrogiej działalności, i wykrycie konkretnych osób, które tę działalność organizują.

Ze strony powiatowych urzędów widać zupełny brak nieraz inicjatywy, trzymanie się jedynie tzw. bezpiecznych spraw, co świadczy o objawach asekuranctwa i samouspokojenia. Ustęp projektu zarządzenia dotyczący kleru określony został przez tow. Alstera jako zupełnie fałszywy.

W dalszej dyskusji wskazano, że zadanie organów bezpieczeństwa polega na wykrywaniu tych konkretnych osób spośród kleru, kułactwa itp., które organizują wrogą robotę, a nie na rozpracowaniu całego kleru, kułactwa względnie innych środowisk. Niedostatek pracy polega na tym, że nie wzięto jeszcze na ewidencję wszystkich wrogów spośród księży itd. Z chwilą gdy to uczynimy, nasz front informacji o wrogich zamierzeniach kleru i innych wrogich elementów znacznie się rozszerzy i umożliwi dokładne poznanie sytuacji operacyjnej.

Omawiając obowiązki aparatu wobec instancji partyjnych, tow. Alster wskazał, że kierownik powiatowego urzędu obowiązany jest złożyć na egzekutywie KP [PZPR] sprawozdanie o stanie bezpieczeństwa na terenie powiatu. Natomiast na zapytania w konkretnych sprawach obowiązany jest informować sekretarza KP.

W zagadnieniu konspiracji pracy wskazano, że w warunkach wsi niesłuszne byłoby kładzenie nacisku na urządzanie LK. Konspiracja agentury może być o wiele lepiej utrzymana przy spotkaniach w lesie, w drodze do kościoła, młyna itp.

Omawiając organizację pracy w powiatowym urzędzie, stwierdzono, że nie może być żadnej zależności referenta terenowego od st[arszego] referenta względnie referatu specjalistycznego. Referat taki może powstać w powiatowym urzędzie dla rozpracowania kurii, klasztoru itp., jednak jego zadaniem nie jest koordynowanie i uogólnianie pracy po linii kleru. To winno być obowiązkiem kierownika powiatowego urzędu i Wydz[iału] VI wojewódzkiego urzędu. Sprawa koordynacji wymaga jeszcze przedyskutowania i ostatecznego ustalenia.

Po przeprowadzonej dyskusji Komitet upoważnił tow. Alstera i tow. Ptasińskiego do przygotowania ostatecznego tekstu zarządzenia. Będzie ono wprowadzone w aparacie na specjalnych odprawach wojewódzkich i powiatowych.

2. Informacja o ustawieniu w pracy absolwentów szkół ostatniego turnusu oraz o doborze słuchaczy do szkół w bieżącym roku

Informację podał tow. Piasecki i uzupełnił tow. Matusiak.

Po dyskusji Komitet ustalił, co następuje:

– Tow. Ptasiński zajmie się z ramienia kierownictwa Komitetu sprawami szkoleniowymi.

– Przy opracowywaniu materiałów szkoleniowych należy sięgnąć do 10-letniego dorobku organów bezpieczeństwa, uogólnić doświadczenia i opracować odpowiednio do potrzeb szkoleniowych szereg osiągnięć aparatu w walce z wrogiem. W pracy szkoleniowej należy nie tylko uczyć, ale też wychowywać pracowników na dobrych tradycjach i wiązać ich w ten sposób ze służbą bezpieczeństwa.

– Proporcję przedmiotów szkolenia zawodowego, politycznego i ogólnego w stosunku 1 × 1 × 1 uznano za niesłuszną. Zadaniem szkół operacyjnych nie jest dawanie wykształcenia ogólnego. Na tych szkołach winna dominować problematyka zawodowa. Powyższe proporcje winny być też dostosowane do charakteru szkoły. W bieżącym roku należy sprecyzować charakter każdej szkoły i odpowiednio ustawić jej program nauczania.

– Szkoły winny być w swej pracy ściśle związane z bieżącymi zagadnieniami, którymi żyje cały aparat bezpieczeństwa, a szczególnie aparat terenowy. W związku z tym każdy dyrektor departamentu i kierownik wojewódzkiego urzędu winien co najmniej dwa razy w roku być na szkole z wykładem lub informacją celem zapoznania słuchaczy z ważniejszymi zagadnieniami bieżącej pracy organów bezpieczeństwa. Takie same obowiązki spoczywają również na członkach Komitetu. Należy również obowiązkowo zapraszać kolektyw wykładowczy szkół na narady, odprawy i informacje odbywające się w Komitecie i urzędach.

– W związku z tym, że w tym roku 220 kandydatów odmówiło pójścia na szkołę, należy dokładnie ustalić przyczyny powyższego zjawiska. Niewątpliwie odgrywały tu rolę również stosunki rodzinne, wiek, zaawansowanie w pracy itp. Wachlarz przyczyn jest tu zapewne dość szeroki i w związku z tym tak samo szeroki musi być wachlarz środków, które należy zastosować wobec odmawiających. Około połowy z nich może okazać się usprawiedliwionymi. Innych należy ostrzec, niekiedy przenieść na niższe stanowiska, a w przybliżeniu po jednym na województwo zwolnić z aparatu za odmowę pójścia na szkołę. Należy również sprawę naboru do szkoły przedstawić w ten sposób, że na szkołę posyła się tych, na których liczy się, że będą rosnąć w pracy i awansować.

– Kandydatów kierowanych przez partię do aparatu bezpieczeństwa należy przyjmować w ciągu roku do pracy, umieszczając na odpowiednich stanowiskach, a we wrześniu kierować ich na szkoły. Przy przyjmowaniu do aparatu należy nastawić się na ludzi posiadających odpowiednie wykształcenie (przede wszystkim wyższe). Jest to podyktowane warunkami pracy z poważną[d] agenturą, której pracownik aparatu nie może ustępować poziomem.

– W szkołach należy utrzymać odpowiednią dyscyplinę i porządek. Niezbędnym elementem utrzymania porządku jest m.in. system przepustek przy wychodzeniu ze szkoły oraz umundurowanie słuchaczy, szczególnie na szkole typu legionowskiej.

– Poważnym zagadnieniem jest zapewnienie przeszkolenia tym długoletnim pracownikom, którzy przez dziesięć nieraz lat pracy nie byli jeszcze na szkole. To jest najofiarniejsza stara kadra i należy jej zapewnić warunki dalszego rozwoju.

– Okres pobytu na szkole winien być zaliczony do wysługi lat.

Sprawa wysokości poborów słuchaczy w okresie przebywania na szkole winna być odpowiednio opracowana. Sprawą tą zajmie się tow. Paszkowski.

Protokółował T[adeusz] Fuks

Egz. 8 TF/AF

Materiał do pkt 1, tj. projekt zarządzenia, oraz materiał do pkt 2, tj. informacyjna notatka, znajdują się jako załączniki do egzemplarza nr 1 niniejszego protokółu[e].

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 147–153, oryginał, mps.

[1] Zob. AIPN, 1583/21, Zarządzenie nr 0121/55 przewodniczącego KdsBP z 23 XI 1955 r. o organizacji pracy agenturalno-informacyjnej powiatowych urzędów (delegatur) do spraw bezpieczeństwa publicznego ze szczególnym uwzględnieniem pracy na wsi, k. 128–136.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[b] Poprawiono odręcznie z 22.

[c] Wpisano odręcznie.

[d] Poprawiono odręcznie z powyższą.

[e] Poniżej dopisek odręczny Uwaga: materiał do pkt 1 został zniszczony w dniu 15 marca 1956 r. Materiał do pkt 2 został w dniu 15 marca 1956 r. przesłany za nr STZ-237/56 tow. Matusiakowi.

Nr 61

1955 listopad 15, Warszawa – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 14 listopada 1955 r.

Warszawa, dnia 15 listopada 1955 r.

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 24

z zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 14 listopada 1955 r.

Obecni: I zastępca przewodniczącego tow. Alster, zastępca przewodniczącego tow. Ptasiński, zastępca przewodniczącego tow. Sienkiewicz, sekretarz Komitetu tow. Paszkowski, członek Komitetu tow. Bąkowski, tow. Jewdokimienko oraz I sekretarz Komitetu Zakładowego [PZPR] tow. Walczak.

Nieobecny: przewodniczący Komitetu tow. Dworakowski.

Obradom przewodniczył tow. Alster.

Porządek dzienny:

1. Informacja o pracy Urzędu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego na m.st. Warszawa – referuje kierownik Urzędu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego na m.st. Warszawa.

Zaproszeni: dyrektorzy departamentów II, III, IV, VI, VII i Inspektoratu Przewodniczącego.

2. Zamierzenia i wnioski w sprawie pracy Departamentu VI na zagranicę.

3. Ocena sytuacji i pracy na odcinku rozpracowania wrogiej działalności zakonów.

Punkt 2 i 3 referuje dyrektor Departamentu VI.

Zaproszeni: dyrektorzy departamentów I, II i III.

Przebieg zebrania:

1. Informacja o pracy Urzędu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego na m.st. Warszawa

Referuje ppłk Krupski, opierając się o dane zawarte w przedstawionej Komitetowi „Informacji” z dnia 7 XI [19]55 r. (zał[ącznik] do egz. nr 1 niniejszego protokółu[1]).

Po udzieleniu przez tow. Krupskiego odpowiedzi na szereg pytań rozpoczęła się dyskusja, w której zabierali głos w następującej kolejności towarzysze: zastępca przewodniczącego tow. Ptasiński, dyrektorzy departamentów III, IV, VII, II i VI. Wyniki obrad Komitetu zsumował I zastępca przewodniczącego tow. Alster.

Tow. Ptasiński zwrócił uwagę, że nie przedstawiono analizy sytuacji operacyjnej na terenie miasta Warszawy. Samo sprawozdanie było fragmentaryczne. Na terenie Warszawy zwiększyły się w bieżącym roku wypadki napadów bandyckich, którymi urząd dotychczas niedostatecznie zajmował się, traktując je jako przestępstwa pospolite, nienależące do kompetencji organów bezpieczeństwa. Bardzo duży jest tu wzrost wrogiej propagandy pisanej. Wiele wypadków na terenie zakładów przemysłowych wskazuje na ich zorganizowany wrogi charakter. Znacznie zwiększyła się aktywność kleru, szczególnie na odcinku młodzieży akademickiej. Stwierdza się ożywienie kół prawicy PPS, wśród których powstały nadzieje na utworzenie nowej partii i tzw. wolne wybory. Duże ożywienie notuje się też wśród tzw. grup kawowo-herbacianych, będących swego rodzaju formami organizacyjnymi. Tymczasem należy stwierdzić, iż urząd nie potrafił jeszcze zorganizować pracy obserwacyjno-agenturalnej. Ilość spraw przewyższa ilość agentury, co jest zjawiskiem wysoce nienormalnym, zważywszy, że część agentury pozostaje poza sprawami. 25% spraw aktywnych w ogóle nie ma agentury. Sprawa na kler jest tylko jedna, a na świadków Jehowy cztery, co świadczy o złym układzie spraw na tym odcinku. Posiadana sieć jest zupełnie niewystarczająca. Dodatnim momentem w pracy agenturalnej urzędu jest to, że posiadana sieć jest przeważnie na odpowiednim poziomie, wielu posiada wyższe wykształcenie. W pracy nad zwalczaniem wrogiej działalności w przemyśle należy opierać się na przepisach zarządzenia

nr 0100/55[2]. Tow. Ptasiński stawia wniosek o powołanie zespołu dla przeprowadzenia analizy i opracowania wniosków co do zakresu pracy urzędu warszawskiego.

Tow. Brystygier uważa, że w pracy nad obserwowaniem wrogiego elementu należy skupić wysiłki na obserwacji tych elementów, które w danym okresie ze względu na aktualną sytuację są szczególnie niebezpieczne. Dzisiaj należy skupić uwagę na przywódcach byłych masowych organizacji, jak WRN, chadecja i PSL. Odnośnie [do] sprawy wygłaszania wrogiego referatu przez prof. S. i mgr. K. praca urzędu winna iść przede wszystkim w kierunku zebrania materiału, który przedstawiony właściwym władzom posłuży do usunięcia ww. z uniwersytetu. Wynikiem pracy organów bezpieczeństwa nie musi być jedynie areszt (w tym wypadku nie ma materiałów dla aresztu).

Tow. Górecki mówił o konieczności stabilizacji kadr aparatu bezpieczeństwa na odcinku przemysłu. Zwrócił też uwagę na wrogą robotę w różnych pseudospółdzielniach, grupujących ludzi „wczorajszych”. Urząd warszawski musi poważnie zabrać się do pracy w związku ze znajdującą się w urzędzie kartoteką agentów[b] gestapo, należy bowiem liczyć się z tym, że wywiad amerykański stara się o uaktywnienie tych ludzi i powstaje konieczność obserwacji, czy to nie nastąpiło. Mówiąc o aktualnych trudnościach przy dokonywaniu werbunków, tow. Górecki wspomniał, że w związku z dokonywaniem werbunków w lokalach konspiracyjnych są wypadki, iż kandydat nie dowierza, czy istotnie ma do czynienia z pracownikiem bezpieczeństwa. Są wypadki zapytywań ze strony kandydatów, czy werbunek nie zaszkodzi mu w awansie służbowym, a zdarzały się nawet próby prowokowania naszych pracowników. Tow. Górecki zwrócił też uwagę na fakt, że od czasu ukazania się poematu Ważyka bardzo wzrosło wśród pracowników zainteresowanie „Nową Kulturą”[3] i innymi czasopismami literackimi.

Tow. Kratko mówił o konieczności włączenia urzędu warszawskiego do walki z napadami chuligańskimi na terenie miasta. Uważa on również, że w poważniejszych sprawach o łapownictwo winny brać udział organa bezpieczeństwa. Nie jest to rozszerzenie, a jedynie skonkretyzowanie naszego frontu pracy.

Tow. Leśniewski zwraca uwagę na fakt, że firmami zagranicznymi w Warszawie winien interesować się Dep[artament] II, IV i urząd warszawski, ale każda z tych jednostek liczy, że pracę prowadzi druga jednostka, i w rezultacie nikt się tą sprawą nie zajmuje. Ta sprawa wymaga specjalnego uregulowania.

Tow. Dziemidok ocenia, że Wydział VI urzędu, zamiast prowadzić pracę operacyjną, zastępuje właściwie Wydział Wyznań WRN.

Po przeprowadzonej dyskusji przewodniczący zebrania tow. Alster przedstawił stanowisko Komitetu w sprawie urzędu warszawskiego, jak następuje:

Urząd potrafił usprawnić swą pracę, ale jej nie ożywił. Rezultaty pracy są małe. Jest to wynikiem tego, że urząd, podchodząc rygorystycznie do słusznych zasadniczych wytycznych, sam wyłączył się z wielu dziedzin walki z wrogą działalnością. Nasilenie tego rodzaju przestępczości jak np. napady, szczególnie na terenie Warszawy, nawet jeśli każdy z nich ma cechy przestępstwa pospolitego, wywiera już piętno polityczne. Tak samo stale powtarzające się na jakimś odcinku wypadki, np. na zakładzie pracy, wymagają zainteresowania się urzędu celem ustalenia, czy splot tychże nie jest wynikiem zorganizowanej wrogiej działalności. W tym zagadnieniu są właśnie słuszne pretensje KW do urzędu warszawskiego. Urząd nie posiada też dostatecznej sieci agenturalnej, która zapewniłaby otrzymywanie na czas sygnałów o wszelkich podejrzanych przejawach celem unieszkodliwienia wrogich poczynań i właściwego informowania instancji partyjnych.

Nie wolno dopuszczać do takiej sytuacji, że żadna z jednostek aparatu nie interesuje się daną sprawą, licząc, że należy to do zakresu pracy innej jednostki. Tymczasem wynika, że na terenie Warszawy pozostaje „duże pole bez obstrzału”. Ten stan rzeczy musi być szybko zlikwidowany.

Aktualna sytuacja polityczna stawia przed aparatem bezpieczeństwa nowe problemy, którymi należy się odpowiednio operacyjnie zająć, nie gubiąc z tej racji jednak „starych” problemów pracy. Trzeba zaostrzyć uwagę w związku z zagadnieniem repatriacji[4]. Różne elementy podejmują próby zepchnięcia nas z drogi rewolucji proletariackiej. Występują one m.in. za repatriacją, za tym, aby ci, którzy wrócą, starali się zmienić naszą drogę, głoszą pogłoski o rzekomych zmianach w ustroju dyktatury proletariatu. Są oni bardziej niebezpieczni od tych, którzy jawnie występują przeciwko repatriacji, przeciwko Polsce Ludowej.

Budzą się różne nadzieje „wczorajszych” ludzi, że jeszcze odegrają swoją rolę, że obecna sytuacja temu sprzyja i trzeba ją wykorzystać.

Urząd warszawski musi orientować się i sygnalizować KW o tych antypartyjnych i antypaństwowych nadziejach i zamierzeniach. Zagadnienie to jest szczególnie ważne w Warszawie jako centrze[c] politycznym kraju.

Komitet postanowił powołać komisję w składzie: tow. Ptasiński, tow. Paszkowski, tow. Brystygier, tow. Leśniewski i tow. Górecki, dla właściwego uszeregowania zadań urzędu warszawskiego i sprecyzowania ich, jak też podzielenia kompetencji między różne jednostki aparatu działające na terenie Warszawy. Termin prac komisji jeden miesiąc, tj. do dn. 15 grudnia 1955 r.

Komitet wydał też polecenie bezzwłocznego załatwienia sprawy naczelnika Wydziału VI urzędu warszawskiego[5].

Rozpatrzenie następnych dwóch punktów porządku dziennego, dotyczących pracy Departamentu VI, postanowiono przełożyć na najbliższe zebranie Komitetu.

Protokółował T[adeusz] Fuks[d]

Egz. 8 TF/AF

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 154–158, oryginał, mps.

[1] W aktach brak tego załącznika.

[b] Poprawiono odręcznie z aresztów.

[2] Chodzi o zarządzenie nr 0100/55 przewodniczącego KdsBP z 4 X 1955 r. o organizacji pracy agenturalno-operacyjnej na obronnych, kluczowych i innych obiektach gospodarki narodowej (AIPN, 1583/21, k. 91–100).

[3] Poemat dla dorosłych Adama Ważyka ukazał się w tygodniku „Nowa Kultura”, 21 VIII 1955.

[4] Mowa o wszechstronnych działaniach w sprawie reemigracji z Zachodu (przede wszystkim działaczy politycznych i ludzi kultury), które władze PRL podjęły na szerszą skalę wiosną 1955 r.

[c] Tak w tekście.

[d] Obok podpis Tadeusza Fuksa.

[5] Od 1 IV 1955 r. naczelnikiem Wydziału VI (Kościół i związki wyznaniowe) MUdsBP w Warszawie był Jerzy Żurański (od 1 III 1953 r., czyli od utworzenia wydziału, p.o. naczelnik). Nie udało się ustalić, o jaką sprawę chodziło, w każdym razie 1 listopada Żurański przestał piastować to stanowisko.

[a] Numer wpisano odręcznie.

Nr 62

[1955 listopad 21, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 25

z zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 21 listopada 1955 r.

Obecni: I zastępca przewodniczącego tow. Alster, zastępca przewodniczącego tow. Ptasiński, zastępca przewodniczącego tow. Sienkiewicz, członek Komitetu tow. Bąkowski, tow. Jewdokimienko oraz I sekretarz Komitetu Zakładowego [PZPR] tow. Walczak.

Nieobecny: przewodniczący Komitetu tow. Dworakowski oraz sekretarz Komitetu tow. Paszkowski.

Porządek dzienny:

1. Ocena sytuacji i pracy na odcinku rozpracowania wrogiej działalności zakonów – referuje dyrektor Departamentu VI.

Zaproszeni: wicedyrektor Departamentu VI tow. [Stanisław] Morawski[1], tow. Chmielewski[2] i tow. Grandych[3], dyrektorzy departamentów II i III.

2. Zamierzenia i wnioski w sprawie pracy Departamentu VI na zagranicę – referuje dyrektor Departamentu VI.

Zaproszeni: dyrektorzy departamentów I, II i III.

3. Zamierzenia i wnioski w sprawie pracy Departamentu IV na zagranicę – referuje dyrektor Departamentu IV.

Zaproszony: dyrektor Departamentu I.

4. Analiza ilości i charakteru aresztowań dokonanych przez organa bezpieczeństwa w trzech kwartałach 1955 r. – referuje dyrektor Departamentu VII.

Zaproszeni: wicedyrektor Departamentu VII tow. Matejewski[b], dyrektorzy departamentów II, III, IV, V, VI, X, Gabinetu Przewodniczącego i Inspektoratu Przewodniczącego.

5. Zarządzenie w sprawie kursu zaocznego.

Przebieg zebrania:

Na wniosek przewodniczącego zebrania Komitet postanowił, że sprawy wymienione w pkt 2 i 3 co do pracy na zagranicę winny być przepracowane w myśl uchwały Komitetu z dnia 10 listopada 1955 r.[4] i rozpatrywanie tych spraw należy przełożyć na termin późniejszy.

1. Ocena sytuacji i pracy na odcinku rozpracowania wrogiej działalności zakonów

Po zreferowaniu sprawy przez tow. Dziemidoka i udzieleniu odpowiedzi na szereg pytań wypowiedzieli się tow. tow. Morawski (wicedyrektor Departamentu VI) i Chmielewski (naczelnik Wydziału [II] Departamentu VI).

Tow. Morawski zgłosił wniosek zaprowadzenia spraw ewidencyjno-obserwacyjnych nie tylko na osobę, lecz również na grupę, np. zakon. Zwrócił on uwagę na stosunkowo małą ilość agentury świeckiej werbowanej dla rozpracowania wrogiej działalności zakonów, słabe możliwości manewrowania agenturą zakonną oraz zgłosił potrzeby wykorzystania agentów werbunkowych spośród zakonników dla werbowania agentury w zakonach.

Tow. Chmielewski mówił o potrzebie rozpracowań zagadnieniowych na zakony[5]. Zwrócił uwagę na konieczność ostrzejszego reagowania na wrogie wystąpienia zakonników ze strony prokuratury i innych czynników, jak też trudności w pracy z agenturą zakonną, która stara się „gasić” pracowników swym autorytetem zakonnym.

Tow. Brystygier zwróciła uwagę, iż podstawowym brakiem pracy Departamentu VI jest to, że towarzysze z tego departamentu nie znają celu i perspektyw pracy. Trzeba przede wszystkim zdać sobie sprawę z tego, że inny musi być stosunek do Kościoła, a inny do zakonów. Podczas gdy musimy liczyć się z tym, że Kościół pozostanie jeszcze długo w systemie demokracji ludowej i naszym zadaniem jest przeciwdziałać rozszerzaniu jego wpływów i przecinanie wrogiej działalności, to nasz kurs w stosunku do zakonów winien mieć na celu ich likwidację. Zakony są najbardziej przestarzałą, średniowieczną formą. W historii Polski znane są próby ich likwidacji, walka o zniesienie zakonów toczy się obecnie również w zachodnioeuropejskich krajach kapitalistycznych. Trzeba nam odróżniać różne zakony, zależnie od stopnia ich szkodliwości, i skoncentrować nasze wysiłki na rozpracowaniu kilku najbardziej wrogich zakonów. W wielu zakonach istnieją poważne fermenty i kłótnie wewnętrzne, które powinny być wykorzystane dla rozbicia i rozłożenia tych zakonów od wewnątrz. Wielkim sukcesem politycznym byłoby [[c]] doprowadzenie do samolikwidacji jakiegoś zakonu, który uznałby się jako obecnie zbędny.

Tow. Brystygier wyraża również swój pogląd, iż nie istnieje osobny wywiad watykański, a osoby duchowne są werbowane przez wywiady państw imperialistycznych i pracują na ich rzecz.

Tow. Ptasiński stwierdził, że podstawowa słabość pracy Departamentu VI to brak znajomości sytuacji w zakonach. Uważa za niesłuszne wnioski tworzenia spraw ewidencyjno-obserwacyjnych na grupę. Dla zbierania materiałów pozwalających na poznanie sytuacji w zakonach winny służyć teczki zagadnieniowe. Tak samo za niesłuszne uznane zostały tendencje do unikania werbunków na materiałach kompromitujących wśród zakonników, a przeciwnie, ta forma werbunku może odegrać główną rolę na tym odcinku pracy. Tow. Ptasiński wskazuje na konieczność docierania do rodzin zakonników (jest wśród nich wiele elementów pozytywnych) i werbowania tam agentury. Za niesłuszny uznany też został wniosek w sprawie agentów werbunkowych spośród zakonników. Na specjalne zainteresowanie się organów bezpieczeństwa zasługuje zakon tzw. skrytek, którego zakonnice pracujące jako osoby cywilne na różnych zakładach pracy mogą być zakonspirowaną agenturą. Tymczasem Departament VI nie ma w tym zagadnieniu żadnego rozeznania.

Tow. Sienkiewicz mówi, że istnieje centrala wywiadu watykańskiego. Posiada on zadania innego charakteru niż wywiady państw imperialistycznych. To, że osoby duchowne mogą być werbowane przez inne wywiady, w niczym nie podważa tezy o istnieniu osobnego wywiadu watykańskiego. Charakterystycznym przykładem będzie tu przedstawiciel tzw. rządu londyńskiego przy Watykanie, który nie otrzymując od tego „rządu” żadnych środków, prowadzi wystawny tryb życia. Jest on niewątpliwie na służbie Watykanu.

Sprawozdanie Departamentu VI tow. Sienkiewicz uznał za wysoce niedostateczne. Wnioski zawarte w tym sprawozdaniu są bardzo ubogie i wąskie, a ich przyjęcie nie usprawniłoby w niczym pracy. Takie wnioski, jak np. „wymóc, aby PUdsBP pracowały po linii zakonów”, uznać należy za niepoważne.

W toku dyskusji zwrócono następnie uwagę na wielką liczbę zakonników w Polsce i wypływające stąd niebezpieczeństwa. Sprawa zakonów jest problemem państwowym, a nie tylko organów bezpieczeństwa. W samych zaś organach bezpieczeństwa walka z wrogą działalnością zakonów musi wyjść poza ramy Departamentu VI, tym bardziej że Watykan nakazał zakonnikom opuścić mury klasztorne i rozpocząć swą pracę wśród ludu.

Tow. Alster, podsumowując stanowisko Komitetu, stwierdził, że nasza polityka w stosunku do kleru musi odznaczać się, szczególnie w obecnym okresie, giętkością. Władze kościelne rozważają, jakie obecnie zająć stanowisko. Zdając sobie sprawę z siły państwa ludowego, dążą oni do stworzenia pewnego modus vivendi, aby uzyskany okres spokoju wykorzystać dla pozyskania różnymi sposobami mas ludowych, a szczególnie młodzieży. W polityce na tym odcinku należy się jednak liczyć, że w tym modus vivendi są poważne plusy dla nas.

Dużą trudność sprawia to, że my tego przeciwnika mało znamy, bo uwaga nasza była skierowana często w niewłaściwym kierunku przeciwko świadkom Jehowy. Sytuacji w zakonach wcale nie znamy. Nawet jak mamy w zakonie kilka jednostek sieci, to również nic istotnego dla nas o tym zakonie nie potrafimy powiedzieć. Trzeba ustawić naszą pracę w stosunku do zakonów stosownie do roli każdego zakonu i naszych w stosunku do niego perspektyw i zamierzeń. Główną uwagę należy poświęcić dotarciu operacyjnemu do kierowniczego centrum zakonu.

Wycisnęliśmy kler z wielu pozycji, ale jednocześnie usuwany z jednych potrafił on się wcisnąć ze swym klerykalizmem na innych odcinkach, jak świetlice wiejskie, chóry itp. Kler przedostał się do młodzieży niejednokrotnie poprzez nasze świetlice i teraz staje zadanie oczyszczenia naszej pracy kulturalno-świetlicowej.

Departament VI pracuje bez wiary w powodzenie swych wysiłków, w powodzenie sprawy zdobycia pozycji zakonów. Tego braku wiary nie można usprawiedliwić. Nic nie da powoływanie się, że kadry po linii Departamentu VI są za młode do tej pracy.

Trzeba również stwierdzić, powiedział tow. Alster, że rozpatrywany problem przerasta możliwości Departamentu VI i nie można ograniczać pracy tylko do ram tego pionu. Walka z wrogą działalnością kleru musi stać się zadaniem każdego departamentu na jego odcinku pracy. Nie chodzi tu bynajmniej o udzielenie przez inne departamenty pomocy Departamentowi VI, a o to, by każdy departament robił swoją robotę po linii kleru.

Komitet postanowił powołać komisję w składzie: tow. Ptasiński, tow. Dziemidok, tow. Brystygier i tow. Więckowski, która w terminie dwóch tygodni, tj. do dnia 5 listopada[d], opracuje następujące dwa dokumenty:

1) dokument o organizacji pracy operacyjnej na odcinku walki z wrogą działalnością zakonów,

2) dokument dla kierownictwa partii przedstawiający problem zakonów w Polsce i perspektywiczny plan ich likwidacji.

Tow. Dziemidokowi jako dyrektorowi Departamentu VI Komitet polecił zorganizować zebranie kierowniczego aktywu departamentu, a z wydziału pracującego po linii zakonów wszystkich zainteresowanych pracowników celem zaznajomienia ich z oceną pracy na odcinku zakonów i postanowieniami powziętymi na dzisiejszym zebraniu Komitetu[6].

2. Analiza ilości i charakteru aresztowań dokonanych przez organa bezpieczeństwa w trzech kwartałach 1955 r.

Referuje tow. Kratko, opierając się na danych przedstawionych w notatce dla członków Komitetu[7].

Po przeprowadzonej dyskusji tow. Alster jako przewodniczący zebrania stwierdził, co następuje:

Przedstawione liczby odnośnie [do] aresztowań nie budzą takiego zaufania, aby na ich podstawie można było wyciągać wnioski w zakresie porównania wyników pracy aparatu z nasileniem przestępczości.

Faktem jest, że przestępczość spada, lecz z drugiej strony należy uwzględnić, że jest jeszcze wiele spraw, których organa bezpieczeństwa nie podejmują. Chodzi tu o zagadnienie walki z asekuranctwem, walki o ofensywność organów bezpieczeństwa.

Tow. Alster mówił następnie o demobilizujących nastrojach i obawach dalszej redukcji wśród niektórych funkcjonariuszy, tendencjach do przetrzymywania spraw itp. oraz o środkach walki z tymi ujemnymi przejawami.

Tow. Alster zwrócił uwagę też na wypadki nacisku ze strony kierowników wojewódzkich urzędów na naczelników wydziałów śledczych celem zmiany przez nich opinii niepokrywających się z zamierzeniami operacyjnymi co do realizacji spraw.

W związku z tym, że dane odnośnie [do] ilości aresztowań w dalszym ciągu nie są ścisłe, Komitet polecił tow. Kratko, tow. Drzewieckiemu i tow. Zabawskiemu zbadanie przyczyn tych nieścisłości i opracowanie odpowiednich wniosków.

W sprawie pkt 3 – zarządzenie w sprawie kursu zaocznego – Komitet uznał, iż nie wymaga ona stawiania na zebraniu Komitetu.

Protokółował T[adeusz] Fuks[e]

Odbito w 8 egz. TF/AF

Materiał do pkt 1, tj. stan pracy na odcinku rozpracowania wrogiej działalności zakonów, oraz materiał do pkt 2, tj. notatka o ilości i charakterze aresztowań dokonanych przez organa bezpieczeństwa w okresie od 1 I 1955 r. do 31 X 1955 r., znajdują się jako załączniki do egzemplarza nr 1 niniejszego protokółu[f].

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 159–164, oryginał, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[1] Stanisław Morawski – w aparacie bezpieczeństwa od września 1944 r. (wcześniej w MO), od lipca 1946 r. w centrali MBP, m.in. naczelnik wydziału Departamentu XI, od 1 V 1955 r. wicedyrektor Departamentu VI KdsBP.

[2] Zapewne chodzi o Józefa Chmielewskiego – od 1 VII 1955 r. zastępcę naczelnika Wydziału II Departamentu VI.

[3] Bliższych danych nie ustalono. Osoby o tym nazwisku nie było w personelu kierowniczym Departamentu VI.

[b] W dokumencie Matyjewski.

[4] Zapewne chodzi o uchwałę w sprawie wzmocnienia pracy wywiadowczej (AIPN, 1583/146, k. 1–33).

[5] Wydział, którego Chmielewski był naczelnikiem, zajmował się właśnie zakonami.

[c] Pominięto zbędne by.

[d] Grudnia?

[6] Henryk Dominiczak w monografii Organy bezpieczeństwa PRL w walce z Kościołem katolickim 1944–1990. W świetle dokumentów MSW (Warszawa 2000) przedstawił fragment protokołu odnoszący się do punktu 1 porządku obrad Komitetu jako protokół „krajowej odprawy funkcjonariuszy UB” (s. 73–74).

[7] W aktach brak tej notatki.

[e] Obok podpis Tadeusza Fuksa.

[f] Poniżej dopisek odręczny Uwaga: Materiał do pkt 1 został zwrócony w dniu 7 III 1956 r. za nr 202/56 tow. Dziemidokowi. Materiał do pkt 2 został zwrócony w dniu 7 III 1956 r. za nr SIZ 198/56 tow. Kratko.

Nr 63

[1955 listopad 30, Warszawa] – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 26

z zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 30 listopada 1955 r.

Obecni: I zastępca przewodniczącego tow. Alster, zastępca przewodniczącego tow. Ptasiński, zastępca przewodniczącego tow. Sienkiewicz, sekretarz Komitetu tow. Paszkowski, członek Komitetu tow. Bąkowski, tow. Jewdokimienko, I sekretarz Komitetu Zakładowego [PZPR] tow. Walczak oraz komendant główny Milicji Obywatelskiej tow. [Stanisław] Wolański[1].

Nieobecny: przewodniczący Komitetu tow. Dworakowski.

Obradom przewodniczył tow. Alster.

Porządek dzienny:

1. Analiza wykonania budżetu za trzy kwartały 1955 r. (w tym również sprawy finansowe organów Informacji) – referuje dyrektor Departamentu Finansowego. Zaproszeni: dyrektorzy Departamentu[b] Administracyjno-Gospodarczego, Gabinetu Przewodniczącego i Inspektoratu Przewodniczącego.

2. Sprawozdanie ze stanu pracy w dziedzinie zwalczania bandytyzmu – referuje dyrektor Departamentu III.

Zaproszeni: dyrektorzy Departamentów IV, naczelnik Wydziału V Departamentu IV tow. Bogaczyk, [departamentów] VI, IX, Śledczego oraz komendant główny MO.

Komitet postanowił przesunąć pkt 2 porządku dziennego na pkt 1, a jako pkt 2 omówić sprawę kierownika Wojewódzkiego Urzędu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] w Krakowie tow. [Lutosława] Stypczyńskiego i jego zastępcy tow. [Jana] Łobaszewskiego[2] w związku z niewykonaniem przez nich rozkazu zatrzymania informatora urzędu Dziadonia[3].

Punkt 1 porządku dziennego przesunięto na następne zebranie Komitetu, tj. w dniu 5 grudnia br.

Przebieg zebrania:

Sprawozdanie ze stanu pracy w dziedzinie zwalczania bandytyzmu

Referuje wicedyrektor Departamentu III tow. Filipiak, opierając się na danych zawartych w notatce informacyjnej przedstawionej członkom Komitetu.

W dyskusji zabrał głos komendant główny Milicji Obywatelskiej tow. Wolański, który stwierdził duży wzrost bandytyzmu w bieżącym roku, zarówno na wsi, jak i w mieście. Daje się zauważyć, że nasilanie przestępczości bandyckiej przenosi się ze wsi do miast. Milicja zajmuje się wszystkimi przejawami bandytyzmu zarówno politycznego, jak i pospolitego, między którymi bardzo trudno przeprowadzić granicę. Dużo napadów rabunkowych ma znaczenie polityczne, a z drugiej strony sytuacja obecna nie sprzyja tworzeniu band czysto politycznych. Wykrywalność do ubiegłego roku włącznie wynosiła 38%, a w bieżącym roku wzrosła prawie do 60%. W bieżącym roku aresztowano około 1100 bandytów, likwidując przy tym 231 grup bandyckich. Połowa z tych likwidacji przypada na III kwartał br. Wśród aresztowanych jest dużo młodzieży w wieku od 18 do 25 lat. Stwierdzono, że bandy posługiwały się przeważnie bronią zdobytą ostatnio w napadach na żołnierzy, milicjantów i funkcjonariuszy urzędów bezpieczeństwa. Natomiast bardzo mało stwierdzono wśród ujętych bandytów starej broni. Tak samo wygląda sytuacja z amunicją. Z chwilą wystrzelania amunicji zdobytej wraz z bronią bandytom bardzo trudno zdobyć nową amunicję (przykład [Jerzego] Paramonowa[4] i innych). Stwierdzono również wypadki kradzieży broni w tramwajach przez kieszonkowców i sprzedaży jej następnie bandytom. Przyczyną wzrostu bandytyzmu jest, zdaniem tow. Wolańskiego, atmosfera bezkarności, brak obawy przed represją, która przestała być postrachem. Świadczy o tym duży wzrost recydywy. Spośród ujętych w bieżącym roku sprawców napadów jedną piątą stanowią recydywiści, którzy niedawno wyszli z więzienia. Średnia wymiaru kar poważnie się obniżyła, a jeśli dodać do tego przedterminowe zwalnianie, to przestępca wylicza sobie, że w najgorszym wypadku po paru latach wyjdzie na wolność. Daje się tu zauważyć duży liberalizm sądownictwa i prokuratury. Ostatnio ujęto włamywacza, który w ciągu 11 lat po wyzwoleniu już 16 razy odbywał karę w więzieniu.

Omawiając zagadnienie współpracy urzędów bezpieczeństwa i Milicji Obywatelskiej, tow. Wolański powiedział, że braki w tej mierze są wynikiem obopólnej winy. Zdarzają się wypadki zarówno prób komenderowania milicją przez kierowników urzędów bezpieczeństwa, jak i zarozumialstwa ze strony komendantów MO. Milicja Obywatelska nie może rozgraniczać bandytyzmu politycznego i pospolitego i zajmuje się wszelkimi przejawami bandytyzmu. Tow. Wolański uważa, że niektóre sprawy winny prowadzone być wspólnie przez milicję i urząd bezpieczeństwa, a w tych wypadkach, gdy urząd przejmuje sprawę, powinno się to odbyć po jej wspólnym omówieniu, ustaleniu dalszych możliwości MO i urzędu w tej sprawie, jak też [konieczne jest] poinformowanie milicji, co urząd robi w przejętej sprawie. Oczywiście, należy zachować odpowiednią konspirację, jednak nie powinna ona przeszkadzać atmosferze współpracy. Tow. Wolański prosi też o komunikowanie mu na bieżąco o wypadkach złej współpracy ze strony milicji celem odpowiedniego reagowania przez Komendę Główną MO.

Członkowie Komitetu tow. Ptasiński, tow. Sienkiewicz i tow. Paszkowski zwrócili uwagę na następujące momenty:

70% band znajduje się w czterech województwach: Białystok, Lublin, Rzeszów i Kielce. To rozmieszczenie band należy analizować, uwzględniając historyczne tło band w przeszłości. Wielka ilość (29) tzw. nieznanych band o charakterze politycznym charakteryzuje w pewnym stopniu pracę aparatu bezpieczeństwa nad rozpoznaniem tej części wrogiego podziemia. Drugim niepokojącym momentem jest sprawa obserwacji zwolnionych z więzienia przestępców antypaństwowych. Większość reaktywowanych band to bandy składające się z takich recydywistów. Tymczasem kontrola operacyjna elementów bandyckich jest bardzo słaba, a w pewnych powiatowych urzędach obejmujących teren bandycki kontrola ta wcale nie istnieje. Ta agenturalno-obserwacyjna strona pracy aparatu jest równie ważna, jak i bezpośrednie ściganie band. Niezależnie od dużej ilości napadów celem zdobycia broni wśród elementów bandyckich znajduje się jeszcze dużo broni zmagazynowanej po grupach akowskich.

W zagadnieniu współpracy z Milicją Obywatelską należy znaleźć bliższy roboczy kontakt na niższych szczeblach. To zbliżenie operacyjne musi się wyrażać w niedopuszczaniu do takich sytuacji, przy których w jednej sprawie pracuje osobna grupa MO i osobna urzędu, a działania tych grup uzgadnia się dopiero na szczeblu wojewódzkim.

W działaniach przeciwko bandom należy właściwie wykorzystać technikę operacyjną. W tym celu wydziały IX winny aktywnie włączać się do każdej poważniejszej sprawy bandyckiej oraz podpowiadać, jakie przedsięwzięcia techniczne można w danej sprawie zorganizować.

Niski stopień wykrywalności (1/3) oznacza praktycznie bezkarność dla bandytów. W tym stanie rzeczy przejawy bandytyzmu nie będą się zmniejszać, a nawet okresowo mogą się zwiększać. Do walki z przejawami bandytyzmu muszą być wykorzystane wszystkie środki, m.in. agenturalna obserwacja zwolnionych z więzienia i innych elementów przestępczych, właściwa organizacja i wzmożenie pracy poszukiwawczej. Środki te jednak mogą w dużej mierze zawodzić, ponieważ ilościowy ciężar bandytyzmu przenosi się do dużych miast. Największą bazą bandytyzmu jest chuligaństwo. W mieście w dużej masie ludzkiej agenturalna kontrola elementów przestępczych przechodzących od chuligaństwa do bandytyzmu jest znacznie utrudniona. Szczególnie w mieście dużą rolę odgrywa bezpośrednia akcja milicyjna, do udziału w której należy włączyć również organa bezpieczeństwa. Doświadczenie pracy na terenie miasta Warszawy wyraźnie na to wskazuje.

W notatce informacyjnej Departamentu III w sprawie zwalczania bandytyzmu mowa jest o zamiarach organów bezpieczeństwa, a brak wskazania środków i posunięć dla realizacji tych zamiarów. Potrzebne tu będą zebrania robocze z udziałem działu specjalnego więziennictwa, wydziałów „B”, IX i innych.

W dalszej dyskusji wskazano, że klasyfikacja przejawów bandytyzmu na polityczne i pospolite jest potrzebna, lecz nie w celu rozdzielenia zadań i kompetencji Milicji Obywatelskiej i urzędów bezpieczeństwa, a w celu zastosowania odpowiednich środków dla wspólnej walki urzędów bezpieczeństwa, MO, jak też KBW z wystąpieniami bandyckimi. Każdy przejaw bandytyzmu, nawet o charakterze czysto rabunkowym, ma duże polityczne znaczenie, świadczy bowiem o słabości władz państwowych.

Tow. Matejewski mówił o słabym zainteresowaniu się Departamentu VII pracą oficerów śledczych delegowanych do grup operacyjnych, o słabej intensywności śledztwa w sprawach bandyckich oraz o konieczności zmiany tego stanu rzeczy. Tow. Górecki podał przykłady dywersyjnej działalności ze strony band (podpalenia), a tow. Więckowski o stopniu wykorzystania techniki operacyjnej w działaniach przeciwko bandom.

Podsumowując stanowisko Komitetu, tow. Alster stwierdził, co następuje:

W każdej sprawie organizacja pracy wymaga określenia gospodarza. Z tego względu sprawy walki z działalnością bandycką trzeba podzielić na takie, które prowadzi urząd bezpieczeństwa przy pomocy MO, takie, które prowadzi MO przy pomocy urzędu bezpieczeństwa, oraz takie sprawy, które prowadzone będą wspólnie przez urząd [bezpieczeństwa] i MO, z tym jednak, że określone w nich będzie, kto odpowiada, a kto pomaga.

W aparacie bezpieczeństwa występuje szkodliwa tendencja do lekceważenia zagadnienia walki z bandytyzmem jako zagadnienia schyłkowego i poświęcania głównej uwagi wyłącznie sprawom szpiegowskim. Tymczasem zagadnienie bandytyzmu stanowi jeszcze poważny problem polityczny. W związku z socjalistyczną przebudową wsi trzeba oczyścić pole i walka z bandytyzmem nabiera pierwszorzędnego znaczenia. Różne zadania wyłaniają się w tej sprawie również w związku z repatriacją, w ramach której powróci do kraju pewna liczba awanturników[5]. Ze wszystkich krajów demokracji ludowej zagadnienie bandytyzmu jest najpoważniejsze w Polsce. Bandytyzm rodzi bandytyzm. Jeśli elementy przestępcze widzą, że banda chodzi bezkarnie, to fakt ten działa na nie zachęcająco. Komitet poprze wnioski w sprawie surowszego karania i ograniczenia przedterminowych zwolnień.

Komitet zatwierdził podany przez Departament III termin: czerwiec 1956 – doprowadzenia do likwidacji znanych kadrowych band. Zatwierdzone zostały również inne wnioski Departamentu III podane w „Notatce informacyjnej” stanowiącej załącznik do 1 egzemplarza niniejszego protokołu[6]. Opierając się na tych wnioskach i uwzględniając uwagi wniesione na zebraniu Komitetu, kierownictwo Departamentu III opracuje plan walki z bandytyzmem i przedstawi Komitetowi do zatwierdzenia.

Sprawa kierownika Wojewódzkiego Urzędu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] w Krakowie tow. Stypczyńskiego i jego zastępcy tow. Łobaszewskiego w związku z niewykonaniem przez nich rozkazu zatrzymania informatora urzędu Dziadonia.

Towarzysze Stypczyński i Łobaszewski nie wykonali rozkazu I zastępcy przewodniczącego tow. Alstera w sprawie zatrzymania informatora Dziadonia. Dziadoń miał być na polecenie prokuratora aresztowany przez MO, lecz kierownictwo wojewódzkiego urzędu sprzeciwiało się temu. Z chwilą otrzymania rozkazu zatrzymania Dziadonia (kilkakrotnie im powtarzanego) nie zatrzymali go siłami urzędu, lecz dążyli do stworzenia warunków, aby mógł on być aresztowany przez milicję, co na wiele dni odwlokło sprawę aresztowania. Informator Dziadoń miał pracować po linii WRN i kierownictwo wojewódzkiego urzędu nie chciało go aresztować bezpośrednio, aby nie zrywać z nim tym samym stosunków i móc go dalej wykorzystywać po odbyciu kary w związku ze sprawą, za którą był ścigany przez prokuraturę i MO. Dziadoń jest znanym na terenie Krakowa i w innych częściach kraju fabrykantem i spekulantem, który przed wojną, w czasie okupacji i po wyzwoleniu dorobił się wielkiego majątku. Sprawa ta stała się bardzo głośna i zaczęły krążyć pogłoski, jakoby urząd bezpieczeństwa chronił spekulanta Dziadonia przed wymiarem sprawiedliwości.

Na zebraniu Komitetu tow. Alster udzielił głosu jako pierwszemu tow. Stypczyńskiemu celem przedstawienia sprawy.

Tow. Stypczyński podał różne dane o spekulacyjnej działalności i majątku Dziadonia (domy, wille, sklepy i warsztaty, samochody). Następnie oświadczył, że Dziadoń został zwerbowany jako informator w 1953 r. podczas zwolnienia z aresztu z okazji amnestii. Współpraca z nim stale poprawiała się i dał on wiele materiałów o elementach kapitalistycznych z terenu Krakowa. W bieżącym roku postawiono sprawę jego majątków i licznych przedsiębiorstw i postanowiono, że trzeba ukrócić jego spekulacyjne machinacje. Zostało to zrealizowane w ramach ofensywy na prywatną inicjatywę w Krakowie. Tow. Stypczyński podał, że uważał za pożądaną jego dalszą współpracę z urzędem po zwolnieniu go ze sprawy, za którą miał być aresztowany przez MO. Nie bronił go przed tą sprawą, lecz chciał sobie zapewnić możliwość dalszego wykorzystania Dziadonia, i z tej racji uważał za niepożądane, by został zatrzymany przez urząd.

Z chwilą gdy dowiedział się, że milicja ma trudności z jego aresztowaniem, chciał im pomóc, lecz nie chciał angażować się samemu w sprawie tego aresztu. W związku z tym zorganizował obserwację Dziadonia, aby wskazać milicji dogodny dla aresztowania moment. Zbieg różnych okoliczności (m.in. wyjazd naczelnika Wydziału III tow. [Adama] Farba[7], który miał Dziadonia na łączności) spowodował, że Dziadoń zdołał się ukryć i zatrzymanie jego odwlekło się aż do dnia 26 listopada br. Tow. Stypczyński przyznaje, że błąd jego polegał na tym, że niewłaściwie zrozumiał rozkaz tow. Alstera nakazujący aresztowanie Dziadonia siłami urzędu. Tow. Stypczyński wyraził się, że przekombinował sprawę Dziadonia, chcąc zabezpieczyć możliwość dalszego wykorzystania Dziadonia. Na zakończenie tow. Stypczyński mówi, iż w związku z tą sprawą należałoby przekontrolować całą agenturę województwa krakowskiego celem ustalenia, czy nie ma w niej tego rodzaju elementów jak Dziadoń.

Następnie zabierali głos członkowie grupy delegowanej w tej sprawie do Krakowa (w składzie: tow. Drzewiecki, tow. Tracz i tow. [Henryk] Wendrowski[8]) oraz tow. Brystygier. Stwierdzili oni, że Dziadoń bardzo chętnie poszedł na werbunek, gdyż widział w tym swój interes. Przez cały okres współpracy informator Dziadoń w ogóle nie był sprawdzany. Większość materiałów, jakie dawał, dotyczyła innych spekulantów z Krakowa, ponieważ chodziło mu o utrącenie konkurentów. Charakterystyczne jest, że urząd, który przesyłał do MO te materiały, nie przekazał do MO materiałów dotyczących spekulacyjnej działalności Dziadonia. Przytoczono słowa pracownika wojewódzkiego urzędu Twardonia[9], który wyraził się, iż Dziadoń nie mógł dawać żadnych istotnych materiałów o WRN-owcach, albowiem ci uważali go za szmatę i nie mieli do niego zaufania. Kierownik wojewódzkiego urzędu tow. Stypczyński wprowadził w błąd Komitet Wojewódzki PZPR [w Krakowie], mówiąc, iż Dziadoń jest najcenniejszym agentem po linii WRN. Wpłynęło to na dalsze postępowanie władz przy likwidowaniu spekulanckiej działalności Dziadonia. W końcu ubiegłego roku o spekulacjach Dziadonia pojawiły się już notatki w prasie, sprawa stała się głośna i to, że wobec Dziadonia, największego bogacza i spekulanta na terenie Krakowa, nie przedsięwzięto energicznych środków, przyczyniło się do wytworzenia opinii, iż Dziadonia bronią władze bezpieczeństwa. Jednak i wówczas kierownictwo wojewódzkiego urzędu nie wyciągnęło z tego właściwych wniosków. Doszło do tego, że z Dziadoniem zaczęto pertraktować, aby sam on zrzekł się części swych przedsiębiorstw.

W świetle uchwały Komitetu z dnia 11 marca br. i instrukcji [nr] 03 i 04 Dziadoń w ogóle nie powinien był pozostać w sieci. Po ukazaniu się wspomnianej uchwały takiego agenta należało natychmiast zlikwidować. Współpraca urzędu z Dziadoniem przyniosła duże szkody polityczne i świadczy ona, iż kierownictwo Wojewódzkiego Urzędu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego w Krakowie] nie zrozumiało uchwały Komitetu o przebudowie pracy agenturalnej.

Tow. Łobaszewski powiedział, iż boli go zarzut, że kierownictwo urzędu broniło Dziadonia. Zarzut ten jest niesłuszny, gdyż on osobiście dążył do całkowitego zlikwidowania spekulacyjnej działalności Dziadonia. Z sieci nie usunęli Dziadonia dlatego, ponieważ nie mieli innej agentury po linii WRN.

Członkowie Komitetu towarzysze Sienkiewicz, Ptasiński i Paszkowski stwierdzili, że:

Fakt niereagowania na sprawę Dziadonia przez kierownictwo urzędu i pracowników, którzy mieli z tą sprawą do czynienia, świadczy o ich niskim poziomie politycznym. Pozostawienie Dziadonia w sieci po uchwale Komitetu z marca br. winno być sygnałem dla przeprowadzenia kontroli sieci Wojewódzkiego Urzędu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] w Krakowie. Sprawa Dziadonia winna być rozpatrywana na tle kilku innych spraw z ostatniego okresu, jak przeprowadzenie wysoce nieudolnej operacji przeciwko bandzie Perełki[10], wydawanie przez urząd drukowanej na mieście gazetki, zawierającej [c]ścisłe tajne[c] materiały. Towarzysze Stypczyński i Łobaszewski poszli przeciw dążeniom partii i rządu i chronili spekulanta, który przechwytywał dochód narodowy i dezorganizował rynek. Ich dążenie do zachowania neutralnej postawy odnośnie [do] aresztowania Dziadonia stawia ich w takiej samej sytuacji, jak gdyby odwrócili się od spotkanego na ulicy bandyty, uważając, iż schwytanie go należy do kompetencji MO.

Tow. Paszkowski uważa, że za niewykonanie rozkazu, niezrealizowanie uchwały Komitetu, nienauczenie pracowników zasad pracy agenturalnej, niezapoznanie się z teczką Dziadonia mimo wielu sygnałów ostrzegawczych i wprowadzenie w błąd KW tow. Stypczyński powinien być zdjęty ze stanowiska kierownika Wojewódzkiego Urzędu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego w Krakowie], a tow. Łobaszewski ukarany surową naganą. Tego rodzaju ukaranie zakłada, że obaj ci towarzysze zrozumieją swoje błędy. Gdyby to jednak nie nastąpiło, winni być usunięci z aparatu za ślepotę polityczną i oportunizm.

Następnie tow. Alster udzielił głosu tow. Stypczyńskiemu i [tow.] Łobaszewskiemu. Tow. Stypczyński powiedział, że wnioski w stosunku do nich są bardzo surowe. Przyznaje, że sami stworzyli pozory, że urząd broni Dziadonia, i za to powinni ponieść konsekwencje. Jest jednak wiele momentów chociaż nieusprawiedliwiających, ale tłumaczących. Nie działali w złej wierze, sami dążyli do zlikwidowania spekulacyjnej działalności Dziadonia. Sprawę tę przeżyli tak jak żadną inną. Tow. Łobaszewski powiedział, iż z jego strony nie było żadnych zamiarów obrony Dziadonia ani przed zlikwidowaniem jego przedsiębiorstw, ani przed aresztowaniem. Ale obecnie zrozumiał, że już sam kontakt z Dziadoniem stwarzał atmosferę jego obrony. Uspokajało go to, że Komitet Wojewódzki [PZPR] zna tę sprawę.

Podsumowując stanowisko Komitetu, tow. Alster stwierdził, że towarzysze Stypczyński i Łobaszewski od wielu miesięcy wiedzieli o milionowych szkodach, jakie Dziadoń wyrządza gospodarce narodowej, jednak chroniąc go jako informatora, wprowadzali w błąd Komitet Wojewódzki [PZPR]. Stanęli oni na przeszkodzie realizacji postanowienia Generalnej Prokuratury o aresztowaniu Dziadonia, a z chwilą otrzymania rozkazu Komitetu, aby został on zatrzymany przez urząd, zajęli neutralną pozycję. Te momenty świadczą, że towarzysze Stypczyński i Łobaszewski w rzeczywistości bronili Dziadonia, myśląc, że przyda się on jeszcze jako informator.

Komitet postanowił tow. Stypczyńskiego zdjąć z zajmowanego stanowiska kierownika Wojewódzkiego Urzędu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego w Krakowie], ponieważ nie może on zabezpieczyć właściwego kierownictwa aparatem wojewódzkim[11].

Tow. Łobaszewskiemu Komitet udzielił surowej nagany z ostrzeżeniem.

Komitet postanowił delegować do Wojewódzkiego Urzędu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] w Krakowie tow. Ptasińskiego i tow. Brystygier dla omówienia sprawy z aktywem urzędu oraz udzielenia właściwych informacji Komitetowi Wojewódzkiemu [PZPR].

Dyrektor Departamentu Kadr i Szkolenia tow. Matusiak zobowiązany został do bezzwłocznego przedstawienia wniosków kadrowych co do Wojewódzkiego Urzędu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] w Krakowie.

Sprawę tę postanowiono omówić na odprawie z kierownikami wojewódzkich urzędów w dniu 3 grudnia br.

Towarzysze Stypczyński i Łobaszewski winni zabezpieczyć właściwe funkcjonowanie urzędu aż do chwili przekazania kierownictwa[12].

Protokółował T[adeusz] Fuks[d]

Egz. 6 TF/AF

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 165–173, oryginał, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[b] W dokumencie Departamentów.

[1] Stanisław Wolański – w latach 1945–1950 w KBW, od września 1950 r. w MBP, m.in. dyrektor Departamentu IX, od 10 X 1953 r. komendant główny MO.

[2] Jan Łobaszewski – w aparacie bezpieczeństwa od grudnia 1947 r., najpierw w WUBP w Gdańsku, po ukończeniu w 1953 r. Kursu Aktywu Kierowniczego – w WUBP w Krakowie, od 1 VII 1954 r. zastępca szefa, w KdsBP zastępca kierownika WUdsBP w Krakowie.

[3] Szczegóły w dalszej części protokołu.

[4] Jerzy Paramonow – słynny morderca, aresztowany 15 X 1955 r., skazany na karę śmierci, wyrok wykonano.

[5] Należy sądzić, iż mówca miał na myśli nie reemigrację z Zachodu, ale coraz liczniejsze zjawisko repatriacji obywateli polskich ze Związku Sowieckiego.

[6] W aktach brak tego załącznika.

[7] Adam Farb – w aparacie bezpieczeństwa od lipca 1945 r., w WUBP w Krakowie, od maja 1946 r. na stanowiskach kierowniczych (m.in. naczelnika wydziału), w KdsBP naczelnik Wydziału III WUdsBP w Krakowie.

[8] Henryk Wendrowski – żołnierz AK, w aparacie bezpieczeństwa od września 1945 r., od sierpnia 1946 r. w centrali, w latach 1950–1952 główny wykonawca operacji „Cezary” (prowokacyjnej tzw. V Komendy WiN), od 1 XII 1953 r. naczelnik wydziału, w KdsBP wicedyrektor Departamentu III.

[9] Bliższych danych nie ustalono.

[c-c] Tak w tekście.

[10] Prawdopodobnie chodzi o Stanisława Perełkę „Dębińskiego”, dowódcę oddziału należącego do – uważanej przez UB za poakowską – organizacji Odwet Górski, która działała w latach 1951–1952 na Podhalu i w Nowosądeckiem (Informator o nielegalnych i antypaństwowych organizacjach..., s. 37). W publikacji Straceni w polskich więzieniach 1944–1956 (Lublin 1994, s. 124) figuruje Stanisław Perełka, stracony w więzieniu w Bielsku w 1947 r.

[d] Obok podpis Tadeusza Fuksa.

[11] Stypczyński został przeniesiony do centrali; 1 I 1956 r. otrzymał stanowisko naczelnika Wydziału II Departamentu III. W resorcie pozostał do 1967 r.

[12] Przynajmniej formalnie Łobaszewski pozostał na stanowisku do 30 VI 1956 r.

Nr 64

1955 grudzień 7, Warszawa – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 5 grudnia 1955 r.

Warszawa, dnia 7 grudnia 1955 r.

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 27

z zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 5 grudnia 1955 r.

Obecni: I zastępca przewodniczącego tow. Alster, zastępca przewodniczącego tow. Ptasiński, zastępca przewodniczącego tow. Sienkiewicz, sekretarz Komitetu tow. Paszkowski oraz I sekretarz Komitetu Zakładowego [PZPR] tow. Walczak.

Nieobecny: przewodniczący Komitetu tow. Dworakowski.

Obradom przewodniczył tow. Alster.

Porządek dzienny:

1. Analiza wykonania budżetu za trzy kwartały 1955 r. – referuje dyrektor Departamentu Finansowego.

Zaproszeni: dyrektorzy Departamentu Administracyjno-Gospodarczego, Gabinetu Przewodniczącego, Inspektoratu Przewodniczącego oraz zastępca Szefa Głównego Zarządu Informacji płk Radzieńczak.

2. Informacja o przebiegu akcji repatriacyjnej i dalszych wnioskach operacyjnych – referują dyrektorzy departamentów I i III.

Zaproszeni: dyrektorzy departamentów II i IV.

Przebieg zebrania:

Rozpatrywanie pkt 2 Komitet przełożył na zebranie w dniu 12 grudnia br.

Pkt 1. Analiza wykonania budżetu za trzy kwartały 1955 r.

Referował tow. Kisielow. Wyjaśnienia złożył tow. Lech.

Po przeprowadzonej dyskusji Komitet postanowił:

– Zatwierdzić wnioski w zakresie dokonania zmian organizacyjnych i w zakresie likwidacji braków i niedociągnięć powstałych w toku dotychczasowej pracy przedstawione przez dyrektora Departamentu Finansowego w „Notatce służbowej w sprawie wykonania budżetu Komitetu za trzy kwartały 1955 r.” (załącznik do egz. nr 1 niniejszego protokółu[1]).

– Polecić dyrektorom: Gabinetu Przewodniczącego, Departamentu Finansowego i Departamentu Administracyjno-Gospodarczego opracowanie do dnia 18 grudnia 1955 r. następujących dokumentów:

1) Dokumentu dla prezesa Rady Ministrów w sprawie zniesienia obowiązku zwracania przez zwalnianych ze służby podoficerów równowartości za sorty mundurowe, których termin używalności jeszcze nie upłynął.

2) Dokumentu dla kierowników wojewódzkich urzędów w sprawie zwiększenia ich odpowiedzialności za ochronę mienia państwowego i właściwą gospodarkę finansową i materiałową.

3) Dokumentu zapewniającego przestrzeganie należytej dyscypliny w sprawie opłacania przez funkcjonariuszy należności z tytułu zamieszkania w domach administrowanych przez organa kwaterunkowe Komitetu.

4) Dokumentu dla kierowników jednostek w sprawie dbałości o kulturę miejsca pracy i dopilnowania należytego wykonywania przez organa administracyjno-gospodarcze ich obowiązków w zakresie utrzymania czystości, zaopatrzenia kwaterunkowego i odpowiedniego wyglądu pomieszczeń zajmowanych przez te jednostki.

Prócz powyższego dyrektorzy Departamentów Finansowego i Administracyjno-Gospodarczego zostali zobowiązani do opracowania:

1) Dokumentu regulującego zaopatrzenie w papier, maszyny do pisania itp. jednostek aparatu centralnego, wojewódzkiego i powiatowego (norm zaopatrzenia).

2) Dokumentu regulującego opłaty za centralne ogrzewanie pomieszczeń w domach administrowanych przez organa kwaterunkowe Komitetu.

Zobowiązać dyrektora Departamentu Administracyjno-Gospodarczego do właściwego zorganizowania pracy i osobistego dopilnowania utrzymania należytej czystości i porządku w pomieszczeniach służbowych.

Protokółował tow. Fuks[b]

Odbito egz. 4 TF/MR i AF

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 174–176, oryginał, mps.

[1] W aktach brak tego załącznika.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[b] Obok podpis Tadeusza Fuksa.

Nr 65

1955 grudzień 23, Warszawa – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 17 grudnia 1955 r.

Warszawa, dnia 23 grudnia 1955 r.

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 28

z zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 17 grudnia 1955 r.

Obecni: I zastępca przewodniczącego tow. Alster, zastępca przewodniczącego tow. Ptasiński, sekretarz Komitetu tow. Paszkowski, tow. Pilnow oraz I sekretarz Komitetu Zakładowego [PZPR] tow. Walczak.

Nieobecni: przewodniczący Komitetu tow. Dworakowski, zastępca przewodniczącego tow. Sienkiewicz i członek Komitetu tow. Bąkowski.

Obradom przewodniczył tow. Alster.

Porządek dzienny:

1. Informacja o stanie kadr i dyscypliny w Departamencie VIII – referuje dyrektor Departamentu VIII tow. Grzybowski.

Obecni: dyrektor Departamentu Kadr i Szkolenia tow. Matusiak, wicedyrektor Departamentu VIII tow. [Władysław] Dominik[1] i sekretarz organizacji partyjnej przy Departamencie VIII tow. [Mieczysław] Glanc[2].

Po przeprowadzonej dyskusji Komitet stwierdził, co następuje:

Rok 1955 był dla Departamentu VIII bardzo ciężki. Złożyły się na to następujące trzy momenty: reorganizacja i skróty osobowe, szereg wielkich imprez międzynarodowych, duża bezpośrednia styczność kierownictwa partii i rządu ze społeczeństwem. Ta styczność będzie się stale rozszerzać w przyszłym roku i zadaniem Departamentu VIII jest odpowiednie do tego ustawienie swej pracy.

Kierownictwo Departamentu VIII musi się wystrzegać przejawów samozadowolenia, którego akcenty wystąpiły przy referowaniu stanu pracy w bieżącym roku. Kierownictwo Departamentu VIII nie może się też poddawać naciskowi na zmniejszanie ochrony, który występował niekiedy w bieżącym roku.

W sprawie właściwego zabezpieczenia produktów żywnościowych dla osób ochranianych kierownictwo Departamentu VIII zwróci się do Ministerstwa Handlu Wewnętrznego, Ministerstwa PGR i szybko zorganizuje dostawę odpowiedniej żywności.

Celem zapewnienia odpowiedniej ochrony kierownictwo Departamentu VIII powinno nie opiniować, a decydować w sprawie zatrudnienia różnych pracowników kliniki rządowej i w innych potrzebnych wypadkach.

Należy umożliwić właściwą kontrolę finansową i gospodarczą działalności Departamentu VIII, przy jednoczesnym ścisłym przestrzeganiu zasad tajemnicy służbowej związanej z pracą tego szczególnego departamentu.

Mocno niepokojącymi sygnałami z Departamentu VIII są anonimy, w których pracownicy skarżą się na kierownictwo departamentu. Świadczą one, że słabe jest jeszcze w tym departamencie życie partyjne, że pracownicy boją się występować otwarcie. Panująca wśród pracowników tego departamentu dyscyplina okazała się w wielu wypadkach czysto zewnętrzna, niewynikająca z ich świadomości. Tymczasem w związku z zadaniami Departamentu VIII musi w nim istnieć szczególny obowiązek wychowywania pracowników. Silnego przeciwdziałania wymagają rodzące się w tym departamencie objawy zarozumialstwa (przykład naczelnika Basylowa[3]).

Bardzo ważnym jest problem starych towarzyszy partyjnych, zatrudnionych w Departamencie VIII. Są skargi, że kierownictwo departamentu nie szanuje tych towarzyszy. Tymczasem nawet i w tych wypadkach, gdy towarzysze ci ustępują młodszym pod względem zdolności, bardzo duże znaczenie posiada ich ideowe oddziaływanie na pozostałych pracowników.

W związku z zagadnieniem życia rodzinnego pracowników ochrony ustalono, że w wypadkach, gdy w czasie wyjazdu służbowego przypada niedziela lub inny dzień świąteczny, pracownik winien otrzymać po powrocie dzień wolny od pracy. Tę samą zasadę należy stosować również we wszystkich innych jednostkach aparatu.

Celem podniesienia poziomu pracy konieczne jest właściwe uregulowanie szeregu spraw kadrowych. Każdy pracownik aparatu ochrony, w tym również funkcjonariusze pracujący na trasie, musi mieć możliwość dokształcania się, musi mieć perspektywy awansu.

Odnośnie [do] oficerów ochrony nie wolno dopuszczać do wypadania przez nich ze swej właściwej roli i wykorzystywania ich do innych prac.

Komitet uznał za niesłuszne dopuszczanie do zasklepiania się pracowników Departamentu VIII tylko w ramach problematyki tego departamentu i powierzył tow. Matusiakowi i tow. Grzybowskiemu opracowanie sprawy systematycznej wymiany co parę lat pracowników między Departamentem VIII i departamentami operacyjnymi, jak też kierowania pracowników ochrony do szkół operacyjnych.

Komitet zlecił tow. Grzybowskiemu dopracowanie wniosków służbowych w myśl uwag podanych na zebraniu Komitetu i przedstawienie ich I zastępcy przewodniczącego do zatwierdzenia.

Tow. Grzybowski urządzi zebranie naczelników wydziałów Departamentu VIII dla omówienia spraw kadrowych i pracy w związku z dzisiejszym zebraniem Komitetu.

Protokółował T[adeusz] Fuks

1 egz. notatki przedstawionej przez kierownictwo Departamentu VIII członkom Komitetu przechowywany jest przez płk. Grzybowskiego.

Wyk[onano] w 5 egz.

Brudnopis – T[adeusz] Fuks

Masz[ynopis] – ZP i MR

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 177–179, oryginał, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[1] Władysław Dominik – w aparacie bezpieczeństwa od 8 VIII 1944 r., w MBP piastował wiele odpowiedzialnych stanowisk, od 21 I 1949 r. wicedyrektor Departamentu Ochrony Rządu; z publikacji Ludzie bezpieki... (s. 409) wynika, iż od 10 XII 1954 r. był w dyspozycji Departamentu Kadr, ale zgodnie z publikowanym dokumentem wciąż zajmował poprzednie stanowisko, czyli wicedyrektora Departamentu VIII (w KdsBP odpowiednik DOR w MBP).

[2] Mieczysław Glanc – w aparacie bezpieczeństwa od października 1945 r., od stycznia 1947 r. w centrali MBP, m.in. naczelnik wydziału Departamentu Ochrony Rządu, w KdsBP na identycznym stanowisku.

[3] Najpewniej chodzi o Piotra Bazylowa, zastępcę naczelnika Wydziału I.

Nr 66

1955 grudzień 30, Warszawa – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego z dnia 24 grudnia 1955 r.

Warszawa, dnia 30 grudnia 1955 r.

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 29

z zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 24 grudnia 1955 r.

Obecni: I zastępca przewodniczącego tow. Alster, zastępca przewodniczącego tow. Ptasiński, zastępca przewodniczącego tow. Sienkiewicz, sekretarz Komitetu tow. Paszkowski, i [I] sekretarz Komitetu Zakładowego PZPR tow. Walczak.

Nieobecni: przewodniczący Komitetu tow. Dworakowski i członek Komitetu tow. Bąkowski.

Obradom przewodniczył tow. Alster.

Na zebranie zostali zaproszeni następujący towarzysze: dyrektor Departamentu Kadr i Szkolenia tow. Matusiak, wicedyrektor Departamentu Kadr i Szkolenia tow. Młynarczyk, dyrektor Gabinetu Przewodniczącego tow. Drzewiecki.

Porządek dzienny:

1) Premie dla pracowników w związku z Nowym Rokiem.

Referuje tow. Drzewiecki.

2) Awanse oficerskie.

Referuje tow. Młynarczyk.

Przebieg zebrania:

Ad 1) Premie dla pracowników w związku z Nowym Rokiem

Komitet zatwierdził premie dla 330 pracowników urzędów terenowych, każda po 1000 zł. Premie te mają być udzielone rozkazem przewodniczącego Komitetu.

Dla pracowników departamentów Komitet zatwierdził 152 tys. zł do rozdziału według departamentów, z tym że premie winny być udzielane w sumach po 500, 800 lub 1000 zł.

Komitet zatwierdził też premie dla dyrektorów departamentów, kierowników wojewódzkich urzędów, ich zastępców i równorzędnych według imiennej listy.

Ad 2) Awanse oficerskie

Odnośnie [do] oficerów młodszych Komitet zatwierdził wykazy imienne awansowanych przedstawione przez Departament Kadr i Szkolenia.

Wnioski awansowe oficerów starszych Komitet rozpatrywał indywidualnie.

Zatwierdzone zostały następujące wnioski awansowe:

– na podpułkownika: mjr [Julian] Tolczyński[1] z Gabinetu Przewodniczącego, mjr [Stanisław] Filipiak z Departamentu III, mjr [Marek] Zajdensznir[2] z Departamentu Administracyjno-Gospodarczego.

– na majora: z Departamentu I: kpt. [Bronisław] Arciszewski[3], kpt. [Eugeniusz] Głowacki[4], kpt. Ziółkowski[5], kpt. [Lucjan] Zaklicki[6], kpt. [Mieczysław] Wojciechowski[7], kpt. [Ryszard] Szuster[8]; z Departamentu II kpt. [Stanisław] Walichnowski[9]; z Departamentu VI: kpt. [Eugeniusz] Błaszczak[10] i kpt. Górski[11], z Departamentu IX kpt. [Ryszard] Durlej[12], z Departamentu Śledczego kpt. [Władysław] Zdanowicz[13], z Departamentu Kadr i Szkolenia kpt. [Antoni] Knychała[14], z Gabinetu Przewodniczącego kpt. Pyskło[15], ze szkoły nr 1 kpt. [Józef] Szwadzki[16], z CW w Legionowie kpt. Zając[17], z Departamentu IV kpt. [Władysław] Ciastoń[18], z urzędów terenowych: kpt. [Michał] Golema[19] (Tarnobrzeg), kpt. [Adam] Górka[20] (Zamość), kpt. [Józef] Haberko[21] (Kraków), kpt. [Aleksander] Kozłowski[22] (Białystok), kpt. [Marian] Piasecki[23] (Kielce), kpt. [Ryszard] Filipczyk[24] (Rzeszów), kpt. [Mikołaj] Turkiewicz[25] (Rzeszów), kpt. Wesołowski[26] (Gdańsk), kpt. [Wincenty] Zakrocki[27] (Gdańsk), kpt. [Marcin] Socha[28] (Gdańsk), kpt. Daniel (Dawid) Ryba[29] (Poznań), kpt. [Bolesław] Strzelec[b] (Bydgoszcz), kpt. [Adam] Chrząstek[30] (Kraków), kpt. [Jan] Biliński[31] (Szczecin), kpt. [Stanisław] Bigaj[32] (Szczecin), kpt. [Zygmunt] Gliński[33] (Kraków).

Komitet postanowił:

1. Departament Kadr i Szkolenia sprawdzi, jakie stopnie wojskowe posiadają pracownicy na stanowiskach kierowniczych w urzędach terenowych o poważniejszym znaczeniu (np. Powiatowy Urząd [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] w Bytomiu), i w razie stwierdzenia, iż są one niewspółmiernie zaniżone w stosunku do stopnia przewidzianego etatem, występować będzie z wnioskami awansowymi na przestrzeni pierwszego półrocza 1956 r. (nie czekając rocznicy lipcowej). W uzasadnionych wypadkach należy przedstawiać wnioski awansowe, nie czekając pełnej wysługi lat. Chodzi tu przede wszystkim o pracowników pionów operacyjnych.

2. Właściwi członkowie Komitetu przeprowadzą odpowiednie rozmowy z pracownikami awansowanymi na starszych oficerów, w czasie których wskażą im dotychczasowe ich braki i niedociągnięcia oraz obowiązki i zadania na przyszłość, zarówno w dziedzinie pracy, jak i nauki.

3. Tow. Matusiak przygotuje pismo do dyrektorów departamentów i kierowników wojewódzkich urzędów, w którym wskaże na nieobiektywność przedstawianych charakterystyk. Charakterystyki niejednokrotnie są sporządzane odpowiednio do okoliczności, np. przy wnioskach awansowych wysuwa się tylko dodatnie momenty, podczas gdy partyjno-służbowa ocena człowieka musi być zawsze jedna.

4. Tow. Matusiak opracuje odpowiedni dokument celem uregulowania sprawy stopni wojskowych pracowników Komitetu delegowanych do pracy w Konsumach. W tej sprawie musi być jednolita praktyka MSW i Komitetu.

Następnie tow. Matusiak przedstawił sprawę awansowania towarzyszy z grupy partyjnej, którzy obecnie ukończyli szkołę aparatu bezpieczeństwa i zostają skierowani do pracy. Komitet zatwierdził 10 awansów na chorążego, 8 na podporucznika, 1 [na] porucznika i 1 na kapitana.

Protokółował T[adeusz] Fuks

Poza zebraniem Komitet rozpatrzył sprawę doboru kandydatów na trzyletnie studium zaoczne przy szkole nr 1 w Warszawie i zatwierdził wykaz kandydatów przedstawionych przez dyrektora Departamentu Kadr i Szkolenia.

Wykonano egz. 6

Dykt[ował] T[adeusz] Fuks[c]

Masz[ynopis] Z[ofia] Pietrzyńska

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 180–182, oryginał, mps.

[1] Julian Tolczyński – w aparacie bezpieczeństwa od czerwca 1946 r.; w MBP początkowo w pionie więziennictwa, w 1947 r. przez kilka miesięcy dyrektor Departamentu Więziennictwa, w latach 1950–1953 w KG MO, w latach 1954–1955 w Jednostce Wojskowej „2000” (szkolenie osób wyjeżdżających do pracy w komisjach rozejmowych w Korei i Wietnamie), w KdsBP naczelnik wydziału w Gabinecie Przewodniczącego.

[2] Marek Zajdensznir – w aparacie bezpieczeństwa od lutego 1945 r., od grudnia 1954 r. p.o. naczelnik Wydziału Kwaterunkowo-Administracyjnego Departamentu Administracyjno-Gospodarczego KdsBP, od kwietnia 1955 r. naczelnik Wydziału Kwaterunkowo-Administracyjnego Departamentu Administracyjno-Gospodarczego KdsBP.

[3] Bronisław Arciszewski – w aparacie bezpieczeństwa od października 1945 r., od lipca 1954 r. starszy referent Departamentu VII MBP, od maja 1955 r. kierownik sekcji Departamentu I KdsBP, od kwietnia 1956 r. starszy oficer operacyjny Departamentu I KdsBP.

[4] Eugeniusz Głowacki – w aparacie bezpieczeństwa od lipca 1945 r., od stycznia 1954 r. słuchacz Kursu Specjalnego, od marca 1955 do maja 1956 r. kierownik Sekcji 3 Wydziału V Departamentu I KdsBP.

[5] Bliższych danych nie ustalono.

[6] Lucjan Zaklicki – w aparacie bezpieczeństwa od czerwca 1945 r., od stycznia 1955 r. w dyspozycji dyrektora Departamentu I KdsBP, od lutego 1955 r. starszy wykładowca w Szkole Oficerskiej Departamentu I KdsBP.

[7] Bliższych danych nie ustalono.

[8] Ryszard Szuster – w aparacie bezpieczeństwa od lutego 1945 r., początkowo w pionie cenzury, od kwietnia 1955 r. kierownik sekcji Departamentu I KdsBP, od kwietnia 1956 r. starszy oficer operacyjny Departamentu I KdsBP.

[9] Stanisław Walichnowski – w aparacie bezpieczeństwa od listopada 1945 r., od kwietnia 1955 r. kierownik Sekcji 3 Wydziału X Departamentu II KdsBP, od kwietnia 1956 r. starszy oficer sprawozdawczy Sekcji 3 Wydziału X Departamentu II KdsBP.

[10] Eugeniusz Błaszczak – w aparacie bezpieczeństwa od stycznia 1945 r., od stycznia 1953 r. zastępca naczelnika Wydziału I Departamentu XI MBP, od kwietnia 1955 r. zastępca naczelnika Wydziału I Departamentu VI KdsBP, od września 1956 r. starszy inspektor Grupy Inspektorów Szkół Wydziału III Departamentu Kadr i Szkolenia KdsBP.

[11] Bliższych danych nie ustalono.

[12] Ryszard Durlej – w aparacie bezpieczeństwa od października 1947 r., od kwietnia 1953 r. zastępca naczelnika Wydziału III Departamentu Łączności MBP, od kwietnia 1955 do listopada 1956 r. zastępca naczelnika Wydziału I Departamentu IX KdsBP.

[13] Władysław Zdanowicz – w aparacie bezpieczeństwa od marca 1947 r., od maja 1955 r. zastępca naczelnika Wydziału II Departamentu VII KdsBP, od grudnia 1955 r. p.o. naczelnik Wydziału II Departamentu VII KdsBP, od kwietnia 1956 r. naczelnik Wydziału II Departamentu VII KdsBP.

[14] Antoni Knychała – w aparacie bezpieczeństwa od czerwca 1945 r., od lipca 1953 r. inspektor Wydziału II Departamentu Kadr MBP, od kwietnia 1955 r. starszy inspektor Wydziału II Departamentu Kadr i Szkolenia KdsBP.

[15] Bliższych danych nie ustalono.

[16] Józef Szwadzki – w aparacie bezpieczeństwa od lutego 1945 r., od grudnia 1954 r. wykładowca w Ośrodku Szkolenia KdsBP, od października 1955 r. wykładowca, a od września 1956 r. starszy wykładowca w Szkole nr 1 KdsBP.

[17] Bliższych danych nie ustalono.

[18] Władysław Ciastoń – w aparacie bezpieczeństwa od lipca 1945 r., początkowo w pionie śledczym, od kwietnia 1955 r. zastępca naczelnika Wydziału II Departamentu IV KdsBP, od lipca 1955 r. naczelnik Wydziału II Departamentu IV KdsBP, od marca 1956 r. wicedyrektor Departamentu IV KdsBP.

[19] Michał Golema – w aparacie bezpieczeństwa od września 1945 r., od kwietnia 1955 r. kierownik PUdsBP w Tarnobrzegu.

[20] Adam Górka – w aparacie bezpieczeństwa od września 1944 r., od maja 1953 r. w dyspozycji szefa WUBP w Lublinie, od września 1955 kierownik WUdsBP w Zamościu; absolwent kursu NKWD w Kujbyszewie.

[b] Poprawiono odręcznie ze Szczelec.

[21] Józef Haberko – w aparacie bezpieczeństwa od stycznia 1945 r., od kwietnia 1955 r. naczelnik Wydziału X WUdsBP w Krakowie.

[22] Aleksander Kozłowski (Kozioł) – w aparacie bezpieczeństwa od sierpnia 1946 r., od kwietnia 1955 r. inspektor Inspektoratu Kierownictwa WUdsBP w Białymstoku.

[23] Marian Piasecki – w aparacie bezpieczeństwa od lutego 1945 r., od lipca 1954 r. naczelnik Wydziału III WUBP w Kielcach.

[24] Ryszard Filipczyk – w aparacie bezpieczeństwa od marca 1945 r., od kwietnia 1955 r. starszy inspektor Inspektoratu Kierownictwa WUdsBP w Rzeszowie.

[25] Mikołaj Turkiewicz – w aparacie bezpieczeństwa od grudnia 1944 r., od kwietnia 1955 r. naczelnik Wydziału „B” WUdsBP.

[26] Bliższych danych nie ustalono.

[27] Wincenty Zakrocki – w aparacie bezpieczeństwa od marca 1945 r., od sierpnia 1950 r. naczelnik Wydziału ds. Funkcjonariuszy WUBP w Opolu, od maja 1955 r. naczelnik Wydziału Kadr i Szkolenia WUdsBP w Gdańsku.

[28] Marcin Socha – w aparacie bezpieczeństwa od września 1944 r., od grudnia 1954 do marca 1955 r. naczelnik Wydziału II WUdsBP w Gdańsku, od kwietnia do czerwca 1955 r. zastępca naczelnika Wydziału X WUdsBP w Gdańsku.

[29] Daniel (Dawid) Ryba – w aparacie bezpieczeństwa od stycznia 1946 r., od listopada 1954 r. p.o. naczelnik Wydziału II WUBP w Poznaniu, od kwietnia 1955 r. naczelnik Wydziału IX WUdsBP w Poznaniu.

[30] Adam Chrząstek – w aparacie bezpieczeństwa od marca 1945 r., od kwietnia 1955 r. zastępca naczelnika Wydziału III WUdsBP w Krakowie.

[31] Jan Biliński – w aparacie bezpieczeństwa od lutego 1945 r., od grudnia 1954 r. inspektor Kierownictwa WUdsBP w Szczecinie.

[32] Stanisław Bigaj – od września 1950 do kwietnia 1951 r. p.o. naczelnik, następnie do lipca 1955 r. i w 1956 r. naczelnik Wydziału Kadr i Szkolenia WUdsBP w Szczecinie.

[33] Zygmunt Gliński – w aparacie bezpieczeństwa od września 1944 r., od września 1955 r. zastępca kierownika WUdsBP w Krakowie.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[c] Obok podpis Tadeusza Fuksa.

Nr 67

1956 luty 7, Warszawa – Protokół zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 3 lutego 1956 r.

Warszawa, dnia 7 lutego 1956 r.

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 1

z zebrania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 3 lutego 1956 r.

Obecni: zastępca przewodniczącego tow. Ptasiński, zastępca przewodniczącego tow. Sienkiewicz, sekretarz Komitetu tow. Paszkowski, członek Komitetu tow. Bąkowski, tow. Jewdokimienko, tow. Pilnow.

Nieobecni: I zastępca przewodniczącego tow. Alster.

Zebraniu przewodniczył tow. Ptasiński.

Na zebranie zostali zaproszeni następujący towarzysze: dyrektor Departamentu II tow. Leśniewski, dyrektor Departamentu V tow. Jurkowski, dyrektor Gabinetu Przewodniczącego tow. Drzewiecki, wicedyrektor Departamentu III tow. Wendrowski, wicedyrektor Departamentu IV tow. Andrzejewski, kierownik Wojewódzkiego Urzędu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego w Bydgoszczy tow. Szenborn, z[astęp]ca kierownika tow. Modrzejewski[1], kierownik Wojewódzkiego Urzędu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego na woj. Warszawa tow. Nowakowski, z[astęp]ca kierownika tow. [Jan] Wołkow[2] oraz naczelnicy wydziałów III, IV i V wojewódzkich urzędów do spraw bezpieczeństwa publicznego Bydgoszcz i woj. Warszawa[3].

Porządek dzienny:

Wysłuchanie kierownictwa Wojewódzkich Urzędów do spraw Bezpieczeństwa Publicznego Bydgoszcz i woj. Warszawa.

Przebieg zebrania:

I. Stan pracy operacyjnej na terenie woj. bydgoskiego zreferował kierownik Wojewódzkiego Urzędu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego w Bydgoszczy] ppłk Szenborn.

Następnie, odpowiadając na pytania, ppłk Szenborn stwierdził, co następuje:

1. Wśród wielu pracowników wystąpiło dość duże niezrozumienie uchwał III Plenum Komitetu Centralnego [PZPR]. Wyraziło się to przede wszystkim w rozluźnieniu dyscypliny służbowej. Ten ujemny stan został już w znacznej mierze naprawiony przy dużej pomocy instancji partyjnych. Tow. Szenborn zaznaczył dalej, że pracownicy są chętni do pracy, o ile widzą jej efekty.

Nowa atmosfera zapanowała w aparacie woj. bydgoskiego dopiero latem, w lipcu–wrześniu[b]. Do tego czasu stosunkowo liczna część pracowników nie widziała potrzeby pracy organów bezpieczeństwa, a nawet spotykano wypadki chwalenia się dalekowzrocznością przez tych, którzy nic nie robili. Zrozumienie uchwały Komitetu z dnia 11 III [19]55 r. i instrukcji nr 03 i 04 szło dość ciężko. Uważano powszechnie, iż werbować można tylko do spraw, a kto ich nie ma, nie może dokonywać żadnych werbunków. Przełom w tym względzie nastąpił dopiero po wrześniu. Obecnie daje się zauważyć duży obiektywizm w pracy. Właściwy jest stosunek do obywatela, ginie „ważniactwo”. Wzrosła znacznie kultura pracy śledczej.

W powiatowych urzędach występuje jednak duży brak kontroli pracy przez kierownictwo. Liczne są wypadki, że kierownik powiatowego urzędu woli zająć się robotą partyjną i dąży do otrzymywania z Komitetu Powiatowego [PZPR] poleceń partyjnych, które są dla niego łatwiejsze, a jednocześnie, tłumacząc się nimi, może uchylać się od odpowiedzialności za pracę urzędu. Dość powszechny jest również brak zdecydowania w razie potrzeby powzięcia szybkiej decyzji po zaistniałym wrogim akcie i chęć wyczekiwania na wytyczne z wojewódzkiego urzędu.

2. W realizacji zarządzenia nr 0121/55 o pracy na wsi dużych efektów jeszcze nie ma, wzrosła jednak ilość werbunków i spraw. W zagadnieniu pracy na wsi było wiele niezrozumienia ze strony powiatowych urzędów, czemu jeszcze od września zaczęto przeciwdziałać.

3. Wyjaśniając dużą dysproporcję między ilością agentury a ilością spraw, tow. Szenborn wskazał, że wynikła ona również na skutek obaw ze strony pracowników przed przekwalifikowaniem odpowiednich informatorów na agentów. To samo daje się zauważyć przy potrzebie przekwalifikowania spraw na sprawy aktywnego rozpracowania, przy których jest większa kontrola.

Omawiając stan sieci, tow. Szenborn stwierdza, że w wojewódzkim urzędzie na 303 sprawy są 184 jednostki sieci, a w powiatowych urzędach na 1000 spraw – 664 jednostki.

4. Omawiając sprawę ochrony przemysłu obronnego i wojska przed wrogą działalnością, tow. Szenborn stwierdza, iż aparat woj. bydgoskiego nie ma wyraźnych spraw wskazujących na zainteresowanie obcych wywiadów obiektami tego przemysłu i jednostkami wojskowymi.

Wszystkie prawie sprawy szpiegowskie to sprawy na zbiegłych za granicę, a nie tych, którzy dzisiaj w kraju zajmują się szpiegostwem.

5. Na pytanie, jaki jest związek między prowadzonymi przez urząd sprawami a sytuacją operacyjną woj. bydgoskiego, na ile prowadzone sprawy są odbiciem tej sytuacji, tow. Szenborn stwierdza, iż związek ten jest bardzo luźny. Większość spraw nie wynika z sytuacji operacyjnej, a z przypadku. Jedynie na odcinku wsi pewna ilość spraw odpowiada zaistniałym wrogim faktom.

6. Mała ilość spraw ewidencyjno-obserwacyjnych wynika przede wszystkim stąd, że po reorganizacji aparatu, w czasie samowolnego „oczyszczania szaf”, przekazano dużo cennych, aktualnych materiałów do archiwum. Liczono nieraz w ten sposób, aby na każdego pracownika wypadło nie więcej jak 3 sprawy. Stąd też obecnie mamy b[ardzo] słabe rozeznanie terenu. Część spraw skierowanych do archiwum stosownie do potrzeb jest teraz na nowo podejmowana celem dalszego prowadzenia.

7. Praca organów bezpieczeństwa nie została jeszcze odpowiednio skoordynowana z pracą organów Informacji[c]. Tow. Szenborn uważa, iż powinny ukazać się dokładniejsze instrukcje Komitetu w tej mierze. Obecnie sprawa ogranicza się do luźnej wymiany materiałów i wzajemnych zaproszeń na narady. Ściślejszej natomiast współpracy, jaka istnieje np. z MO, jeszcze nie ma z organami Informacji.

8. Omawiając braki w zaopatrzeniu organów, tow. Szenborn porusza sprawę braku mieszkań pracowniczych oraz bardzo niedogodne rozlokowanie wojewódzkiego urzędu w wielu małych budynkach. Dla dwóch nowo organizowanych delegatur brak zupełnie pomieszczeń urzędowych i mieszkań pracowniczych. Brak jest szybkich samochodów dla Wydziału „B”.

II. Stan pracy operacyjnej na terenie woj. warszawskiego zreferował kierownik Wojewódzkiego Urzędu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego w Warszawie] mjr Nowakowski.

Podsumowując, wskazał on następujące wnioski dla dalszej pracy urzędu:

1. Przejście od odpraw, których w ostatnim okresie była bardzo duża ilość, do wyjazdów w teren celem udzielenia jednostkom powiatowym bezpośredniej pomocy na miejscu ich pracy.

2. Nakierunkowanie pracy na objęcie agenturalną obserwacją elementów potencjalnie wrogich. Podjęcie w tym celu szeregu spraw niewłaściwie skierowanych w okresie reorganizacji do archiwum.

3. Ścisłe dopilnowanie realizacji poleceń Komitetu w sprawie przejęcia ważniejszych spraw przez aktyw kierowniczy.

4. Zwiększenie werbunku agentury do spraw aktywnych i zajęcie się przekwalifikowaniem informatorów tkwiących w tych sprawach na agentów.

5. Wzmożenie operacyjnej ochrony ważnych obiektów przemysłowych.

6. Podniesienie praktycznej wartości szkolenia zawodowego, opierając się na konkretnych przykładach dobrej pracy z praktyki powiatowych urzędów.

W odpowiedzi na pytanie co do pracy w zakresie ochrony ważniejszych obiektów gospodarczych tow. Nowakowski stwierdził, iż jest ich na terenie województwa 12. Najważniejszym są zakłady „Ursus”, których ochrona jest b[ardzo] słaba z powodu wyeliminowania w okresie reorganizacji prawie całej sieci zatrudnionej na tym obiekcie. Obecnie dokonano 25 werbunków oraz podejmuje się szereg jednostek sieci niesłusznie wyeliminowanej oraz szereg materiałów niesłusznie odłożonych do archiwum.

Przebieg dyskusji (łącznej co do obu województw)

W dyskusji, w czasie której zabierali głos w kolejności towarzysze: Andrzejewski, Bąkowski, Jurkowski, Sienkiewicz, Paszkowski, i na zakończenie tow. Ptasiński, zwrócono uwagę na następujące sprawy:

1. W ostatnim kwartale w wyniku szeregu zarządzeń i odpraw robota w terenie trochę ruszyła. Wojewódzki Urząd [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] w Warszawie założył 27 nowych spraw, a Wojewódzki Urząd [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] w Bydgoszczy – 49. Trudno jednak znaleźć punkt wyjścia dla oceny pracy, trudno ustalić, czy liczby nowo założonych spraw są duże, czy małe w stosunku do kontrwywiadowczej charakterystyki, czy posiadana sieć jest duża, czy mała, czy zabezpiecza nasze potrzeby przeciwdziałania wrogiej działalności, czy też nie, czy 630 kandydatów do werbunku w woj. warszawskim jest ilością wystarczającą. Na te pytania trudno jest odpowiedzieć dlatego, że tych liczb sieci i spraw nie ma do czego dostawić[d], liczby te zostały podane bez odpowiedniego uzasadnienia. Dopiero gdy liczbę agentury dostawić do ilości spraw, do konkretnych zagadnień (np. zabezpieczenie tajemnicy na kluczowych obiektach, ochrona granicy), można zorientować się co do znaczenia tej liczby. Rzecz jednak polega na tym, że ustalając potrzeby werbunku sieci, nie obejmujemy zwykle całości naszej pracy i stąd nie mamy pełnego rozeznania naszych potrzeb w zakresie werbunku. Na potrzeby werbunku patrzymy zwykle przez pryzmat prowadzonych spraw, a nie uwzględniamy sprawy istnienia wrogich elementów. Aby temu zapobiec, trzeba dodać do 6 typów spraw jeszcze 7 rodzaj: osoby rejestrowane. Nie wystarczy jednak opierać się tylko na obecnych danych kartoteki. Zapisy kartoteczne nie odzwierciedlają bowiem naszych aktualnych zainteresowań, a zwykle tylko pewne dane przeszłościowe. Wynika to stąd, że rejestruje się zwykle to co najłatwiejsze, np. ktoś współpracował z okupantem, a dzisiaj jest podejrzany o uprawianie wrogiej działalności. Sprawa współpracy jest pewna, a na dzisiejszą działalność trzeba by dopiero założyć sprawę ag[enturalnego] sprawdzenia, więc rejestruje się tylko za współpracę z okupantem.

2. Jaskrawa jest dysproporcja między ilością agentury a ilością spraw agenturalnych. Ta dysproporcja świadczy o słabej aktywności prowadzonych spraw, o braku ofensywności aparatu.

3. Występuje duże oderwanie faktów wrogiej działalności od ich źródeł, tj. od wrogiego podziemia. Istnieje stara kadra wrogich organizacji. Oni nie tylko zbierają się (jak o tym była mowa w sprawozdaniach wojewódzkich urzędów) – unikając obecnie dawnych form organizacyjnych – lecz również wpływają wrogo na masy, a wielu z nich prowadzi konkretną wrogą robotę. Trzeba badać fakty wrogiej działalności w powiązaniu z tymi źródłami wrogiej działalności. Obserwacja agenturalna tych elementów to poznanie źródeł wrogiej roboty. Tylko powiązanie pracy od strony wrogich aktów i od strony źródeł wrogiej działalności umożliwi nam przejście do frontalnego ataku na wroga.

4. Prawie powszechnie występuje jeszcze niezrozumienie zagadnień współpracy organów bezpieczeństwa publicznego z organami Informacji. Współpraca rozumiana jest zwykle tylko mechanicznie – kto ma przychodzić do kogo celem uzgadniania spraw. Tymczasem chodzi tu przede wszystkim o pogłębienie pracy z agenturą, o zwrócenie uwagi w pracy z agenturą [na to], jaki jest wpływ wroga na wojsko. Trzeba, aby oba te organy bezpieczeństwa zarówno publicznego, jak i wojskowego wspólnie ustaliły te przejawy wrogiej działalności i wspólnie zaplanowały przedsięwzięcia stosownie do operacyjnych możliwości obu tych organów.

5. Dużym hamulcem w naszej pracy jest jeszcze prymitywizm w pracy agenturalnej. Wciąż jeszcze spotyka się zapytania w stosunku do agentury: „co słychać?”. Informator zwykle nie umie na to odpowiedzieć, on nie słyszał nic takiego, co by mogło zaciekawić organa bezpieczeństwa. Natomiast w jednym z wypadków informator pracujący na kolei wiedział o systematycznym przesyłaniu podejrzanych paczek w jedno miejsce, nie powiedział jednak o tym na spotkaniu, bo go o takie sprawy nie pytano. Poważnym zadaniem jest wyczulenie agentury na sygnały wrogiej działalności oraz nauczenie jej właściwej pracy.

6. Poważnym błędem postępowania przy zatwierdzaniu planów jest interesowanie się tylko prawidłowością samego planu przedsięwzięć, a nie sprawą, do której plan ten zostaje sporządzony. Stąd też w niektórych wypadkach sporządza się plany przedsięwzięć do spraw, których w ogóle nie należy prowadzić ze względu na ich bezcelowość lub brak podstaw.

7. Rozeznanie wrogiej roboty opiera się zwykle na stwierdzonych faktach wrogiej działalności. Kierownicy wojewódzkich urzędów, referując sytuację operacyjną na ich terenie, opierają [się] zwykle na takich faktach, jak np.: napady, akty dywersji, ulotki itp., a więc na podstawie takich przestępstw, które pozostawiają ślady. Brak natomiast włączenia do oceny sytuacji operacyjnej nasilenia takich przestępstw, które nie pozostawiają śladów, jak np. szpiegostwo. Tak więc do trudniejszych spraw my nie dochodzimy. To dojście może nam dać tylko głęboka agentura. Tymczasem kierownictwo Wojewódzkich Urzędów [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] w Bydgoszczy i w Warszawie postawiło pracę wydziałów II na plan dalszy, a tow. Szenborn, jak oświadczył, jeszcze nie zdążył się ze sprawami szpiegowskimi zapoznać. Aktywne sprawy szpiegowskie muszą być przedmiotem codziennej troski aktywu kierowniczego wojewódzkiego urzędu. Jeśli poznamy potrzeby pracy agenturalnej w tej dziedzinie, poza potrzebami wynikającymi z rozpracowania przestępstw pozostawiających ślady, okaże się, iż nasze potrzeby agenturalne są dużo szersze, aniżeli wynikało to by z dzisiejszej oceny.

Poruszona też została sprawa pewnego rodzaju kultu ze strony wartowników ochraniających obiekty dla liter CD na samochodach. Powoduje to niejednokrotnie, że wozy te są przepuszczane przez wartowników na obiekty bez żadnego zatrzymania. Trzeba spowodować odpowiednie pouczenie personelu wartowniczego nie tylko o możliwości, ale i o potrzebie zatrzymywania samochodów dyplomatycznych, odbierania filmów itp.

8. Nie zostało należycie postawione zagadnienie tych wrogich elementów, które jak wynika ze sprawozdań kierowników wojewódzkich urzędów, uważają, że obecnie nie czas na aktywną, zorganizowaną walkę, a należy tylko słuchać audycji zagranicznych dla orientowania się w sytuacji i grupowania się w „towarzyskich” formach dla utrzymania kontaktu. Te środowiska są bardzo słabo rozpoznawane i faktycznie znajdują się poza naszą agenturalną kontrolą.

Te reakcyjne elementy nie ograniczają się tylko do wpływów wychowawczych i inspirujących wrogie elementy młodzieżowe do czynnej walki. Bierność tych środowisk jest tylko pozorna, w rzeczywistości uprawiają one wrogą szeptaną propagandę, organizują wysłuchiwanie audycji zagranicznych. Nie mają oni teraz klasycznych form organizacyjnych, ale czekają tylko na sposobną chwilę, by przejść do czynnej walki. Nie można się temu obojętnie przyglądać. U nich bierność jest tylko pozorna, natomiast u nas na tle błędnej oceny wytwarza się faktyczna bierność w tym zagadnieniu. Skala naszych środków walki musi się tu zmienić, nieraz nie będą miały zastosowania takie klasyczne środki jak areszt, a chodzić będzie o dokumentowanie wrogiej działalności tych środowisk i ugrupowań, rozbijanie ich w drodze powodowania przenoszenia na inne tereny pod różnymi pozorami, izolowania w drodze zdejmowania np. ze stanowisk i pozbawiania w ten sposób wpływów[e] z tym stanowiskiem związanych itp. W sprawach młodzieżowych należy w śledztwie obowiązkowo doszukiwać się nie tylko tego, jak powstała organizacja, ale również tego, jak kształtowały się wrogie poglądy u jej uczestników. Wówczas dojdziemy do źródeł inspiracji ze strony starych, reakcyjnych środowisk. Poważnym zadaniem jest też demaskowanie prawdziwych poglądów i zamierzeń tych reakcyjnych elementów wobec załóg robotniczych na zakładach pracy itp.

Na zakończenie zebrania tow. Ptasiński podkreślił, że przytaczane przez kierowników wojewódzkich urzędów liczby agentury i spraw w rzeczywistości nic nie mówią, ponieważ brak jest rozeznania naszych potrzeb w tym zakresie, brak jest problemowego ujęcia zagadnień, wskazania naszych zadań i potrzebnych do ich wykonania środków. Bardzo słabe jest rozeznanie kadry podziemia, jak np. wileńskiego AK, kadry bandyckiej, agentów byłej dwójki, gdzie są teraz ci ludzie na terenie kraju i czym się zajmują. Odcinek agenturalnej obserwacji jest jeszcze źle zorganizowany. Dopiero z chwilą właściwego określenia potrzeb operacyjnych będzie można określić, czy posiadane ilości agentury są wystarczające i na ile są słuszne nasze zamierzenia werbunkowe. Nie chodzi bowiem o werbunek dla werbunku, lecz o uświadomienie sobie celu tego werbunku.

Tow. Ptasiński zwrócił uwagę również na szablonowość sprawozdań nadsyłanych do Komitetu przez kierowników wojewódzkich urzędów. Szablonowy układ tych sprawozdań robi wrażenie, jakby sprawozdania opracowywane były nie przez kierownictwo urzędu, a przez pracowników słabo zorientowanych w tym zagadnieniu. Również i w ostatnich sprawozdaniach nie widać dążenia do przełamania szablonu. Nastawienia operacyjne udzielane przez Komitet nie znajdują odzwierciedlenia w sprawozdaniach, brak w nich umiejętności analizowania i uogólniania. Wysoce niedostateczna jest ocena sytuacji operacyjnej w terenie. Oparta jest ona zwykle jedynie na faktach wrogiej działalności, a nie na materiałach agenturalnych, materiałach wskazujących, czym jest dane województwo dla wroga i gdzie potrzeba nam przede wszystkim organizować pracę. Opracowywane obecnie sprawozdania roczne powinny już być na odpowiednim poziomie. W sprawozdaniach tych trzeba jednocześnie podać główne, węzłowe zadania dla danego województwa na 1956 r.

Protokółował T[adeusz] Fuks

Wyk[onano] w 6 egz. – bez załączników

Brudnopis T[adeusz] Fuks

Masz[ynopis] M[aria] Rosa

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 214–222, oryginał, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[1] Być może chodzi o Bronisława Mądrzejowskiego, który stanowisko zastępcy kierownika WUdsBP w Bydgoszczy objął jednak dopiero 1 IV 1956 r. (Aparat bezpieczeństwa w Polsce..., s. 120).

[2] Jan Wołkow – w aparacie bezpieczeństwa od sierpnia 1944 r., w MBP na wielu kierowniczych stanowiskach (naczelnik wydziału Departamentu III, w latach 1953–1955 słuchacz Kursu Aktywu Kierowniczego – prawdopodobnie na szkoleniu w Związku Sowieckim), od 15 VIII 1955 r. zastępca kierownika WUdsBP w Warszawie.

[3] W WUdsBP w Bydgoszczy stanowisko naczelnika Wydziału IV piastował Jerzy Górecki, w WUdsBP w Warszawie kierownikami wydziałów byli: III – Michał Korga, IV – Mirosław Milewski, V – Marian Bazel (ibidem, s. 123, 429–430).

[b] W dokumencie wrzesień.

[c] Wpisano odręcznie w miejsce skreślonego bezpieczeństwa.

[d] Tu i niżej tak w dokumencie.

[e] W dokumencie wpływu.

Nr 68

1956 luty 22, Warszawa – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 20 lutego 1956 r.

Warszawa, dnia 22 lutego 1956 r.

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 2/56

z posiedzenia[b] Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 20 lutego 1956 r.

Obecni: I zastępca przewodniczącego Komitetu tow. Alster, zastępca przewodniczącego Komitetu tow. Sienkiewicz, sekretarz Komitetu tow. Paszkowski, członek Komitetu tow. Bąkowski, tow. Jewdokimienko, tow. Pilnow oraz [I] sekretarz Komitetu Zakładowego PZPR tow. Walczak.

Nieobecny: zastępca przewodniczącego Komitetu tow. Ptasiński.

Zebraniu przewodniczył tow. Alster.

Zebranie rozpoczęto o godz. 10.00.

Porządek dzienny:

Na wniosek przewodniczącego tow. Alstera przyjęto następujący porządek dzienny:

1) Sprawa przygotowania odprawy i projektu zarządzenia o zadaniach organów bezpieczeństwa w pasie granicznym.

2) Informacja o przebiegu akcji repatriacyjnej i wnioski operacyjne.

Przewidziane uprzednio sprawy: analiza skarg i zażaleń przysyłanych do Komitetu oraz informacja o stanie kadr i pracy szkoleniowej – postanowiono przełożyć na następne zebranie Komitetu.

Przebieg posiedzenia[c]:

Ad 1) Referuje zastępca przewodniczącego Komitetu tow. Sienkiewicz.

Zaproszeni: dyrektorzy departamentów: II – tow. Leśniewski, V – tow. Jurkowski i Gabinetu Przewodniczącego – tow. Drzewiecki.

Tow. Sienkiewicz stwierdził, że stan pracy operacyjnej nad zabezpieczeniem granicy państwowej ze strony organów bezpieczeństwa publicznego jest zły. Sieć agenturalna na tym odcinku pracy jest minimalna. Brak należytej współpracy z WOP i MO. Projekt zarządzenia[1] ujmuje następujące zagadnienia:

1) rozszerzenie sieci agenturalnej,

2) rozszerzenie kręgu osób, które powinny znajdować się pod agenturalną kontrolą ze względu na specyfikę pasa granicznego,

3) zagadnienie kompetencji powiatowych urzędów, wydziałów V, WOP i MO,

4) organizacja pościgu w wypadku przerwania się przestępcy przez granicę.

W toku dyskusji, w której zabierali głos: tow. Alster, tow. Sienkiewicz, tow. Paszkowski, tow. Jurkowski i tow. Leśniewski, zwrócono uwagę na następujące sprawy:

Niewłaściwy jest tytuł zarządzenia, który sugeruje, jakoby organa bezpieczeństwa nie miały żadnych zadań na granicy wschodniej. Należy natomiast wskazać w tytule, iż tematem zarządzenia są zadania na granicy zachodniej, południowej i morskiej.

Zbyt mało zaakcentowano w projekcie zadania i odpowiedzialność powiatowych urzędów za ochronę granicy. Myślą zarządzenia winno być w pierwszym rzędzie zmobilizowanie aparatu powiatowego.

W projekcie zarządzenia zwraca się uwagę na elementy szpiegowskie i inne, związane z nielegalnymi organizacjami, natomiast wypadły z pola widzenia zdemoralizowane, awanturnicze elementy spośród młodzieży, które usiłują niejednokrotnie zbiec za granicę, gdzie stają się łupem obcych wywiadów.

Nie uwzględniono w projekcie zagadnień rewizjonistycznych.

Niewłaściwie została ustalona kolejność zadań przy zwalczaniu wrogiej propagandy w formie balonów z ulotkami. Zadanie sygnalizowania wyższym władzom winno być pierwszym obowiązkiem, wypełnianym równocześnie z wszczęciem akcji wyszukiwania upadłych w pasie granicznym balonów.

Projekt zarządzenia, mówiąc o budowie sieci informacyjnej dla zabezpieczenia granicy, niesłusznie umieszcza dopiero jako jedno z ostatnich zadań w tym zakresie budowę sieci w odosobnionych wioskach przygranicznych, PGR itp.

W projekcie zarządzenia zabroniono werbunku sieci na materiałach obciążających, podczas gdy w sprawach ewidencji operacyjnej związanych z zagadnieniami granicznymi może to być celowe i potrzebne.

Przy omawianiu spraw pościgu w wypadku przerwania się przestępcy przez granicę do kraju należy wskazać na obowiązek bezzwłocznego powiadomienia władz przełożonych.

Należy wyraźniej określić zadania urzędów i WOP w agenturalnym zabezpieczeniu granicy, unikając sformułowań, które mogłyby sugerować tworzenie wspólnej agentury organów bezpieczeństwa i WOP.

Rozgraniczając kompetencje organów bezpieczeństwa i WOP, wydaje się niesłuszne dopuszczanie do podziału terenowego: strefa – WOP, pas graniczny – organa bezpieczeństwa. Należy natomiast podkreślić potrzebę współdziałania na wszystkich terenach.

Wymaga dokładnego sprecyzowania sprawa kompetencji pionu Departamentu V, który winien zabezpieczyć operacyjnie punkty załadunkowe i linie wylotowe za granicę itp. (ewentualnie dając zadania powiatowym urzędom), a zabezpieczenie linii lokalnych winno być obowiązkiem powiatowych urzędów.

Na zakończenie zarządzenia należy dodać ustęp wskazujący na potrzebę właściwego zapoznania funkcjonariuszy terenowych z zadaniami nad operacyjną ochroną granicy oraz koniecznością rozwijania przez nich inicjatywy w tym zakresie stosownie do konkretnych warunków terenu.

Projekt zarządzenia powinien być szczegółowo uzgodniony z dowództwem WOP.

Komitet powierzył tow. Sienkiewiczowi przygotowanie ostatecznego tekstu zarządzenia w myśl powyższych uwag oraz uwzględniając głosy z dyskusji na odprawie, która odbędzie się w dniu 22 lutego br.

Tow. Drzewiecki zreferował sprawy organizacji odprawy. Przewidywany porządek: 1 dzień – referat, dyskusja i wieczorem teatr, 2 dzień – ewent[ualnie] dalszy ciąg dyskusji, referat o sytuacji międzynarodowej, informacja z pracy Departamentu II oraz zwiedzanie Pałacu Kultury i Nauki.

Ad 2) Referuje dyrektor Departamentu III tow. Brystygier i dyrektor Departamentu I tow. Czaplicki.

Zaproszeni: dyrektor Departamentu II tow. Leśniewski, wicedyrektor Departamentu IV tow. Andrzejewski, dyrektor Departamentu V tow. Jurkowski i dyrektor Gabinetu Przewodniczącego tow. Drzewiecki.

Po przeprowadzonej dyskusji, w której zabierali głos wszyscy obecni, ustalono, co następuje:

Siła naszego pierwszego natarcia w akcji repatriacyjnej została obecnie znacznie osłabiona na skutek braku wypracowania nowych form i metod kontynuowania tej akcji. Dopuszczono do rozwinięcia kontrakcji ze strony reakcyjnych ugrupowań emigracyjnych oraz rządów państw kapitalistycznych. Na skutek tego szereg środowisk emigracyjnych, u których dało się zauważyć wyraźne wahanie w naszą stronę, obecnie zaczyna odnosić się z rezerwą do akcji repatriacyjnej.

Przy rozpoczynaniu tej akcji na rzecz powrotu do kraju nie doceniono siły oporu reakcji i zbyt liczono na łatwe sukcesy, co wynikało z nieobiektywnej oceny szeregu warunków życia emigracji. Za mało liczono się z tym, że szereg ludzi zdążyło się już zadomowić w krajach, w których się znaleźli, i występują u nich duże obawy, jak zdołają się urządzić w kraju. Bardzo duże znaczenie ma tu siła wieloletniego zastraszenia ze strony wrogiej propagandy oraz metody terroru wobec tych, którzy deklarują chęć powrotu do kraju, stosowane przez reakcyjne ośrodki emigracyjne i administrację państwową w tych krajach.

W całej obecnej praktycznej działalności na rzecz repatriacji, [w] [d]ustawieniu biuletynu radiostacji „Kraj”[d][2] zaczyna występować nastawienie nie na akcję masowego powrotu do kraju, lecz na spowodowanie powrotu poszczególnych ludzi spośród aktywu politycznego emigracji i kół kulturalno-naukowych, co ma spowodować rozkład polityczny wśród emigracji.

[[e]] To niewłaściwe ustawienie się w akcji repatriacyjnej musi być obecnie zmienione. Akcja ta musi mieć na celu zarówno spowodowanie powrotu szerokich rzesz emigracyjnych, przede wszystkim emigracji politycznej, jak też rozbijanie polityczne i kompromitowanie kierowniczych reakcyjnych ośrodków emigracyjnych i wyrywanie mas emigracyjnych spod wrogich Polsce Ludowej wpływów. Oba te zadania nawzajem warunkują się i uzupełniają. Spowodowanie powrotu do kraju absolutnie wszystkich Polaków z zagranicy byłoby rzeczą niemożliwą i takie zadanie nie było i nie jest stawiane. Obok jednak samej repatriacji ogromne znaczenie posiada związanie Polaków zamieszkałych za granicą z krajem, polityczne przyciąganie tych ludzi na stronę Polski Ludowej, powodowanie, by przyznawali się oni do obywatelstwa PRL[f].

Akcja repatriacyjna powinna nabrać obecnie nowego rozmachu. Wymaga to odpowiedniego zmobilizowania się właściwych ogniw aparatu bezpieczeństwa, nowego ustawienia pracy departamentów I i III, stosownie do dzisiejszej sytuacji międzynarodowej. Wymaga to również szeregu przedsięwzięć ze strony innych organów państwowych. Niezbędne jest utworzenie referatów polonijnych w naszych placówkach dyplomatycznych za granicą, zorganizowanie Domu Repatrianta przede wszystkim w Anglii, aby uchronić repatriantów przed represjami, jakich obawiają się w okresie od zadeklarowania powrotu do chwili odjazdu do kraju, oraz zapewnić im odpowiednie warunki oczekiwania na przyjazd statku, który zabierze ich do kraju. Należy zorganizować odpowiednią akcję propagandową w prasie krajowej w formie wywiadów z tymi, co powrócili, artykułów o warunkach życia powracających oraz spowodować szeroką wysyłkę biuletynów „Kraj”, nie tylko anonimowo przez nas, lecz również przez ludzi piszących do krewnych za granicą. Właściwej zmianie musiałaby też ulec treść tych biuletynów. Szczególnego zajęcia się wymaga sprawa opieki nad repatriantami w sensie zapewnienia im pracy i warunków bytowych. Obecne braki w tej mierze powinny być szybko zlikwidowane, biorąc pod uwagę również i to, że na wiadomości od tych, co wrócili, czekają liczne rzesze jeszcze całkowicie niezdecydowanych. Ważną sprawą jest zorganizowanie przyjazdów do kraju na wakacje nie tylko dzieci, lecz także studentów spośród emigracji, jak również przyjazdów intelektualistów i innych osób ze starej emigracji, aby po powrocie za granicę mogli oni stworzyć właściwą atmosferę polityczną wśród kół emigracyjnych.

Na posiedzeniu zwrócono uwagę na dotychczasowy system wydawania paszportów zagranicznych bez przeprowadzenia odpowiedniej rozmowy z wyjeżdżającym w sprawie jego postępowania za granicą. Obywatel wyjeżdżający z kraju winien mieć również obowiązek zgłoszenia się za granicą w naszej placówce dyplomatycznej lub konsularnej.

W toku dyskusji omówiono również kilka spraw dot[yczących] docierania naszych przedstawicieli do kierowniczych osób spośród emigracji, m.in. sprawę Oborskiego[3] i [Bogusława] Miedzińskiego[4], sprawę „Kultury”, sprawę [[g]] [Stanisława] Mieszkowskiego[5] [[h]] i inne.

Komitet postanowił powierzyć niżej wymienionym towarzyszom załatwienie następujących spraw:

1) Tow. Alster:

a) spowoduje zwołanie przez Wydział Propagandy KC [PZPR] konferencji z udziałem wszystkich zainteresowanych w sprawie repatriacji czynników, na której omówiono by obecny stan i najbliższe zadania w tym zakresie,

b) zajmie się sprawą proponowanej ustawy amnestyjnej[6].

2) Tow. Sienkiewicz zorganizuje konferencję z MSZ celem ustalenia zadań i organizacji pracy w sprawie repatriacji ze strony polskich placówek za granicą. W konferencji tej winni wziąć udział również tow. Czaplicki i tow. Brystygier.

3) Tow. Brystygier:

a) przedyskutuje z redakcją „Kraj” plan kampanii wiosennej,

b) omówi z pełnomocnikiem rządu do spraw repatriacji sprawy natury administracyjno-państwowej.

4. Tow. Czaplicki przygotuje projekt instrukcji dot[yczącej] postępowania przy wydawaniu paszportów zagranicznych. Projekt ten winien być przedyskutowany z KC i MSZ[7].

5. Tow. Czaplicki i tow. Brystygier przedstawią Komitetowi do dnia 28 lutego br. plany pracy podległych im departamentów w zakresie zamierzeń operacyjnych w związku z dalszą akcją repatriacyjną.

Protokółował Tadeusz Fuks

Wykonano egz. 10 plus 2 wyciągi z pkt 2 dla tow. Czaplickiego i tow. Brystygier

Brudnopis – T[adeusz] Fuks

Pisała na maszynie – Zofia Pietrzyńska

Protokół niniejszy został zatwierdzony przez Komitet na posiedzeniu w dniu 27 II 1956 r.

Za zgodność:

T[adeusz] Fuks

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 223–228, oryginał, mps.

[c] Wpisano odręcznie w miejsce skreślonego zebrania.

[1] Chodzi o zarządzenie nr 015/56 przewodniczącego KdsBP z 2 III 1956 r. o zadaniach organów bezpieczeństwa w pasie granicznym zachodnim, południowym i morskim (AIPN, 1583/23, k. 47–56).

[d-d] Dopisano odręcznie.

[2] Rozgłośnia „Kraj” rozpoczęła nadawanie programów 31 VII 1955 r. Szerzej o operacji „repatriacyjnej” zob. S. Cenckiewicz, Oczami bezpieki..., s. 29–125.

[e] Skreślono odręcznie Również biuletyn radiostacji „Kraj” posiada taki charakter, co tłumaczy się tym, że łatwiej jest prowadzić polemikę z reakcyjnymi przywódcami na emigracji, niż przemawiać do mas emigracyjnych.

[f] Wpisano odręcznie w miejsce skreślonego polskiego.

[g] Skreślono odręcznie ewent[ualnego] procesu.

[h] Skreślono odręcznie przeciw Kotowi.

[3] Prawdopodobnie chodzi o Mieczysława Oborskiego (1900–1953) – płk. dypl., uczestnika kampanii wrześniowej i francuskiej 1940 r., do 1945 r. internowanego w Szwajcarii, w latach 1946–1952 w WP, aresztowanego i skazanego na karę śmierci – wyrok wykonano; 24 IV 1956 r. zrehabilitowanego.

[4] Bogusław Miedziński (1891–1972) – jeden z czołowych piłsudczyków, marszałek ostatniej kadencji Senatu RP (1938–1939), w czasie II wojny światowej na politycznym zesłaniu w Afryce Południowej, od 1947 r. w Londynie. Z wyjątkiem 1954 r. (tzw. kryzys prezydencki) w zasadzie nie uczestniczył w życiu politycznym emigracji; od 1956 r. współpracował z „Kulturą”, ale zajmował się wyłącznie historią, pisał wspomnienia, sprostowania, przyczynki. Po śmierci Władysława Pobóg-Malinowskiego uzupełnił i przygotował do druku drugi tom jego Historii Polski.

[5] Stanisław Mieszkowski (1903–1952) – komandor, we wrześniu 1939 r. dowódca ORP „Generał Haller”, w latach 1939–1945 w obozach jenieckich, od grudnia 1945 r. w Marynarce Wojennej (m.in. szef Sztabu Głównego MW), aresztowany w 1950 r., skazany na karę śmierci, wyrok wykonano, 2 V 1956 r. zrehabilitowany.

[6] Ustawa amnestyjna została uchwalona przez sejm 27 kwietnia (DzU 1956, nr 11, poz. 57).

[7] Zob. D. Stola, Kraj bez wyjścia? Migracje z Polski 1949–1989, Warszawa 2010, s. 80–103.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[b] Wpisano odręcznie w miejsce skreślonego zebrania.

Nr 69

1956 marzec 5, Warszawa – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego z dnia 24 lutego 1956 r.

Warszawa, dnia 5 marca 1956 r.

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 3/56

z posiedzenia[b] Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 24 lutego 1956 r.

Posiedzeniu przewodniczył tow. Alster.

Obecni: tow. Ptasiński, tow. Sienkiewicz, tow. Paszkowski, tow. Bąkowski, tow. Jewdokimienko, tow. Pilnow oraz tow. Kapica[1].

Na posiedzenie zostali zaproszeni do odpowiednich punktów porządku dziennego: tow. Matusiak, tow. Piasecki, tow. Młynarczyk, tow. Drzewiecki i tow. [Marian] Janic[2].

Porządek dzienny:

1) Sprawy organizacyjne.

2) Informacja o stanie kadr aparatu i szkoleniu zawodowym.

3) Analiza skarg i zażaleń nadchodzących do Komitetu.

4) Zatwierdzenie protokółu z poprzedniego posiedzenia.

Przebieg posiedzenia:

Ad 1) Sprawy organizacyjne – referował tow. Matusiak.

Ad 2) Informacja o stanie kadr aparatu i szkoleniu zawodowym.

Referował tow. Matusiak. W toku dyskusji stwierdzono, że w aparacie w dalszym ciągu utrzymuje się duża płynność kadr, co wynika z niewłaściwego często doboru kandydatów przez Departament Kadr i Szkolenia oraz z braku dostatecznej opieki ze strony kierownictwa jednostek nad nowymi pracownikami. Ilość wakatów jest stosunkowo wysoka – wynosi 10%. Charakterystyki funkcjonariuszy opracowywane są częstokroć nieobiektywnie. Program nauczania oraz system wychowawczy w szkołach aparatu nie odzwierciedla dostatecznie zasadniczego zadania tych szkół, jakim jest operacyjne szkolenie oficerów bezpieczeństwa publicznego.

W związku z powyższym Komitet uchwalił:

1. W Departamencie Kadr i Szkolenia należy zapewnić wnikliwe, nieszablonowe i partyjne podejście do spraw, co umożliwi właściwe poznanie kadr i możliwości ich [wz]rostu.

Komitet powierzy jednemu ze swych członków stałą pieczę nad całokształtem pracy tego departamentu.

2. Celem zapewnienia stabilizacji kadr należy przede wszystkim usprawnić system naboru kandydatów do pracy.

Przyjmowanie pracowników, w szczególności absolwentów wyższych uczelni, winno być oparte na gruntownym poznaniu człowieka, jego możliwości i perspektyw pozostania na stałe w służbie bezpieczeństwa. Przyjęcie do pracy winno się odbywać na zasadzie dobrowolności, a nakaz pracy winien odgrywać jedynie formalną rolę.

Najwłaściwszą formą jest partyjne skierowanie do pracy w służbie bezpieczeństwa.

3. Należy opracować w formie projektów[c] zarządzeń:

a) zasady sporządzania charakterystyk, określające, co winny one zawierać, oraz zapewniające kolegialność ich opracowania;

b) zasady wprowadzające obowiązek sporządzania aktów zdawczo-odbiorczych przy obejmowaniu odcinków pracy (urzędów, wydziałów itp.);

c) zasady zawężające zwolnienia z aparatu, w tym również zwolnienia dyscyplinarne, co łączy się z utratą praw emerytalnych;

d) projekt powołania w aparacie sądów honorowych.

Należy też opracować pismo do wszystkich kierowników jednostek, w którym zwrócona będzie uwaga na następujące sprawy:

a) występowanie przez kierowników jednostek z wnioskami co do nowych etatów może odbywać się tylko w ramach przyznanej im puli etatowej.

Nieobsadzone do określonego terminu etaty zostaną wycofane do dyspozycji Komitetu;

b) konieczne jest osiągnięcie pełnej stabilizacji kadr aparatu w drodze odpowiedniego wychowywania i opieki, szczególnie nad młodymi pracownikami, pokazywania im perspektyw rozwoju i związanie ich z aparatem bezpieczeństwa.

Znajdujące się jeszcze w pewnych ogniwach jednostki zdemoralizowane należy w najbliższym czasie zwolnić z aparatu. Na przyszłość zwolnienie, w tym również zwolnienie dyscyplinarne, winno być traktowane jako wypadek wyjątkowy;

c) charakterystyki wystawiane pracownikom muszą być całkowicie obiektywne i pełne, niezależnie od okoliczności, w związku z którymi zostają wystawione. W charakterystykach należy podawać konkretne rezultaty pracy.

Opracowanie wymienionych dokumentów zostało powierzone tow. Matusiakowi i tow. Fuksowi.

4. Dyrektor Departamentu Kadr i Szkolenia meldować będzie co 10 dni Komitetowi o przebiegu obsadzania wolnych etatów oraz [o] wszystkich wypadkach zwolnień z aparatu. Powyższe dane należy również przesyłać do KC [PZPR] tow. Szymańskiemu.

5. W szkołach operacyjnych należy przywrócić przestrzeganie takiej dyscypliny, jaka obowiązuje w całym aparacie bezpieczeństwa jako aparacie wojskowym.

Program nauczania winien się składać przede wszystkim z przedmiotów zawodowych, a następnie politycznych.

Typowanie funkcjonariuszy do szkół odbywać się winno na rok przed rozpoczęciem szkoły. Funkcjonariuszy należy uprzedzić, aby czas ten wykorzystali na przygotowanie się z przedmiotów ogólnokształcących, a przy planowanym wyjeździe do szkoły w Moskwie na naukę języka rosyjskiego. W razie potrzeby Departament Kadr i Szkolenia udzieli tym funkcjonariuszom realnej pomocy, a w uzasadnionych wypadkach pokryje koszty opłaty nauczycieli.

Należy usprawnić pracę Centralnej Komisji Pomocy Naukowych, jak też przedstawiać opracowane skrypty w Komitecie Centralnym PZPR.

Ad 3) Analiza skarg i zażaleń nadchodzących do Komitetu.

Referował tow. Drzewiecki.

Po przeprowadzonej dyskusji Komitet uchwalił, co następuje:

1. Przystąpić do organizowania biur przyjęć w wojewódzkich urzędach na wzór działającego obecnie w Komitecie. Biuro wojewódzkie winno być czynne co najmniej raz w tygodniu (w dni targowe) od godz. 12.00 do 20.00.

Wymienione biura przyjęć winny być popularyzowane, tak aby każdy obywatel mógł w razie potrzeby do nich trafić.

2. Zwrócić uwagę kierownikom jednostek aparatu bezpieczeństwa na właściwe podejście do spraw bytowych pracowników (szczególnie spraw mieszkaniowych) celem uniknięcia licznych zgłoszeń do Wydziału Skarg i Zażaleń, co nie jest normalnym zjawiskiem.

3. Gabinet Przewodniczącego (Wydział Skarg i Zażaleń) winien wydawać okresowy biuletyn przedstawiający problematykę nadsyłanych do Komitetu skarg i zażaleń, sposób ich załatwiania oraz charakterystyczne przykłady.

4. Gabinet Przewodniczącego sprawować będzie kontrolę nad pracą referatów skarg i zażaleń w wojewódzkich urzędach.

5. Przy osobistych przyjęciach pracowników przez członków Komitetu Wydział Skarg i Zażaleń względnie właściwe jednostki powinny przedstawiać przed rozmową odpowiednie materiały umożliwiające członkom Komitetu nie tylko wysłuchanie pracownika, lecz również wydanie od razu merytorycznej decyzji.

6. Zatwierdzić do realizacji wnioski co do dalszego usprawnienia pracy nad rozpatrywaniem skarg i zażaleń przedstawione Komitetowi przez Gabinet Przewodniczącego w notatce z dnia 14 lutego br.

Ad 4) Protokół z posiedzenia Komitetu w dniu 20 lutego br. został zatwierdzony po wniesieniu poprawek tow. Sienkiewicza.

W sprawie protokółów z posiedzeń Komitetu zostało ustalone, że każdy protokół będzie rozpatrywany na następnym posiedzeniu jako pierwszy punkt porządku dziennego.

Zainteresowani kierownicy jednostek Komitetu winni otrzymywać odpowiednie wyciągi z protokółów. Kontrolę wykonania uchwał Komitetu przez kierowników jednostek sprawują właściwi członkowie Komitetu.

Punkt 2 i 3 porządku dziennego posiedzenia Komitetu protokółował T[adeusz] Fuks[d]

Niniejszy protokół został zatwierdzony przez Komitet na posiedzeniu w dniu 5 marca 1956 r.[e]

Odbito w 3 egz. plus jeden wyciąg dot[yczący] pkt 2 dla tow. Matusiaka oraz jeden wyciąg dot[yczący] pkt 3 dla tow. Drzewieckiego

Pisała na maszynie Zofia Pietrzyńska

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 229–232, oryginał, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[b] Wpisano odręcznie w miejsce skreślonego zebrania.

[1] Kapica – najpewniej doradca sowiecki. Bliższych danych nie ustalono.

[2] Marian Janic – w aparacie bezpieczeństwa od marca 1945 r., piastował wiele stanowisk kierowniczych, od 1949 r. w Gabinecie Ministra i Gabinecie Przewodniczącego KdsBP, gdzie zajmował się sprawami skarg i zażaleń.

[c] Wpisano odręcznie.

[d] Obok podpis Tadeusza Fuksa.

[e] Obok podpis Tadeusza Fuksa.

Nr 70

1956 marzec 6, Warszawa – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 5 marca 1956 r.

Warszawa, dnia 6 marca 1956 r.

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 4/56

z posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 5 marca 1956 r.

Posiedzeniu przewodniczył tow. Alster.

Obecni: tow. Ptasiński, tow. Sienkiewicz, tow. Paszkowski, tow. Bąkowski, tow. Jewdokimienko oraz tow. Walczak.

Na posiedzenie zostali zaproszeni: kierownik Inspektoratu Przewodniczącego, dyrektorzy departamentów: II, III, IV, V, VI, VII, oraz Gabinetu Przewodniczącego, kierownik Wojewódzkiego Urzędu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] w Zielonej Górze, jego zastępca oraz naczelnicy wydziałów: II, III, i IV.

Rozpatrzenie pracy Wojewódzkiego Urzędu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] w Zielonej Górze

Referował ppłk Galczewski. Wyniki inspekcji przeprowadzonej w jednostkach terenowych tego województwa przedstawił ppłk Tracz.

Komitet, rozpatrując pracę aparatu województwa zielonogórskiego, zwrócił uwagę między innymi na następujące momenty:

Niepokój budzi ogólne zjawisko, że poziom pracy operacyjnej nie podniósł się tak, jak pozwalałyby na to wypracowane po reorganizacji instrukcje o metodach pracy organów bezpieczeństwa, wzmocnienie kadry operacyjnej oraz oczyszczenie sieci agenturalnej.

Podstawową przyczyną trudności w pracy aparatu bezpieczeństwa województwa zielonogórskiego jest brak określenia głównych kierunków działania opartych na analizie wypływającej z konkretnych danych o nasileniu przestępczości, stanu zagrożenia wrogą działalnością i uogólnienia materiałów ze spraw ewidencji operacyjnej. Stąd wypływa brak konkretności w pracy z siecią agenturalno-informacyjną. Około 50% sieci znajduje się poza sprawami. Duża ilość sieci nie jest też wykorzystywana dla wykonywania innych konkretnych zadań stojących przed organami bezpieczeństwa. Mimo że pewna liczba sieci nie przedstawia żadnej wartości, występują jednak niesłuszne obawy przed jej wyeliminowaniem i brak jest śmiałości w dalszym oczyszczeniu sieci. Równocześnie duża ilość spraw aktywnego rozpracowania agenturalnego nie posiada żadnej agentury. Liczne w ostatnim okresie werbunki nowej agentury dokonane zostały nie do spraw ewidencji operacyjnej, co świadczy o braku zrozumienia zasad organizacji agentury.

Istnieje zjawisko mechanicznego ustawiania agentury do spraw lub innych zadań bez uwzględniania praktycznych możliwości sieci. Brak określonego kierunku dla agentury poza sprawami powoduje, że stan zabezpieczania operacyjno-agenturalnego granicy państwowej, jednostek i obiektów wojskowych jest niezadowalający.

Eliminacja poszczególnych jednostek nieprzydatnej sieci powinna być stałym procesem, tak samo jak stale musi się odbywać przeprowadzanie nowych werbunków wartościowej sieci, a zwłaszcza agentów mających dotarcie do wrogiej działalności.

Prowadzone sprawy ewidencji operacyjnej nie są odbiciem zasadniczych aktualnych problemów w pracy operacyjnej województwa zielonogórskiego, a zakładane są zwykle na podstawie przypadkowo uzyskanych materiałów. Wiele spraw wszczętych zostało bezpodstawnie, często w oparciu o stare materiały, bez sprawdzenia aktualnej potrzeby ich założenia.

W opracowywanych dokumentach niejednokrotnie występuje brak obiektywizmu, przedstawianie sprawy według z góry przyjętych założeń, co w prostej linii prowadzi do wypaczeń faktycznego stanu rzeczy. W rezultacie rosnącej ilości spraw i agentury nie towarzyszy jednoczesny wzrost wyników w walce z wrogą działalnością.

Zauważa się brak pełnego rozeznania znajdujących się na terenie województwa osób, które winny być poddane agenturalnej obserwacji. Liczne elementy bandyckie, osoby, które odbyły karę więzienia za działalność antypaństwową itp., pozostają bez jakiejkolwiek operacyjnej kontroli ze strony organów bezpieczeństwa.

W pracy operacyjnej na wsi uwidacznia się tendencja do mechanicznego nasadzania sieci w PGR, spółdzielniach, POM. Wypływa to przede wszystkim z braku zrozumienia, że aparat bezpieczeństwa nie ma zadania operacyjnego zabezpieczenia tych obiektów, tzn. budowania tam sieci poza sprawami, a winien wkraczać jedynie w razie stwierdzenia konkretnych przejawów przestępczej działalności, otrzymania sygnałów o przestępczych zamiarach lub gdy posiada sprawy ewidencji operacyjnej. Z tego względu konieczny jest werbunek sieci mającej konkretne możliwości ujawniania wrogich kułackich inspiracji, jak też wszelkich elementów organizujących i inspirujących antyspółdzielczą działalność. W związku z tym celowe są przede wszystkim werbunki wśród wrogich, kułackich środowisk i w innych skupiskach wrogich elementów na wsi.

Duża ilość spraw, których figuranci i agentura zamieszkują na terenie powiatów, prowadzona jest bez żadnego uzasadnienia przez wydziały wojewódzkiego urzędu, a nie przez jednostki powiatowe, które niejednokrotnie mają dużo większe możliwości aktywnego zajęcia się nimi. Ten stan rzeczy nie tylko wpływa demobilizująco na aparat powiatowy, lecz również utrudnia prowadzenie wymienionych spraw.

Równocześnie obserwuje się niedostateczne wykorzystanie sił i możliwości wielu jednostek terenowych. Brak dostatecznego obciążenia pracą funkcjonariuszy jest też przyczyną niechęci do likwidowania bezpodstawnych spraw i eliminowania nieprzydatnej agentury.

W tej sytuacji jednym z pierwszych kroków winno być ustalenie rzeczywistych, aktualnych potrzeb i zadań organów bezpieczeństwa w każdym z powiatów i województwie jako całości. Analiza w tym zakresie winna być oparta na gruntownym rozeznaniu faktów i przejawów wrogiej działalności, stopnia zainteresowania się obcego wywiadu obiektami wojskowymi i przemysłu obronnego, na uogólnieniu materiałów ze spraw ewidencji operacyjnej.

Winno to umożliwić odpowiednie ustawienie aparatu bezpieczeństwa poprzez dokonanie niezbędnych przesunięć etatowych i kadrowych w ramach wojewódzkiej puli etatów celem jakościowego i ilościowego wzmocnienia obsady kadrowej na tych terenach, gdzie stan zagrożenia wrogą działalnością wymaga posiadania szerszej sieci agenturalnej i szerszego zasięgu sprawdzeń i agenturalnej obserwacji (powiaty: graniczne, będące terenem dyslokacji jednostek i obiektów wojskowych, na których znajdują się obiekty przemysłu obronnego zagrożone działalnością bandycką itp.). W razie natomiast stwierdzenia zbyt dużej obsady kadrowej w stosunku do potrzeb pracy należy zbyteczne etaty zgłosić do Komitetu.

Zadanie to pojmować należy nie jako jednorazową akcję rewizji ustalonych etatów, lecz jako stałą, bieżącą kontrolę prawidłowości rozstawienia kadr aparatu województwa zielonogórskiego.

W związku z tym podstawowy element przy sporządzaniu planów pracy – charakterystyki kontrwywiadowcze – muszą być oparte na operacyjnym rozeznaniu aktualnych potrzeb pracy aparatu na danym terenie.

W planach pracy powiatowych urzędów i delegatur województwa zielonogórskiego nie uwidacznia się jednak kierunek operacyjnych zainteresowań, a są one raczej mechanicznym zsumowaniem różnych przedsięwzięć. Nie widać, na jakiej podstawie plany te zostały opracowane i do jakich konkretnie celów zmierzają.

Ten brak konkretności w sporządzaniu planów pracy znajduje swe odbicie również i w składanych Komitetowi sprawozdaniach. Opracowane są one niejednokrotnie bez głębszej, konkretnej analizy, co jest przyczyną pochopności w uogólnianiu zjawisk i może prowadzić do wyciągania błędnych wniosków.

Rozpatrzenie przez Komitet pracy Wojewódzkiego Urzędu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] w Zielonej Górze wykazało, że u źródeł błędów i braków aparatu tego województwa leży niedostateczne zrozumienie nowego ustawienia zadań i metod pracy organów bezpieczeństwa publicznego. Dlatego też kierownictwo wojewódzkiego urzędu, obok zwiększenia wysiłków dla dopilnowania właściwego planowania zadań i uściślenia nadzoru nad prawidłowością [ich] wykonania, powinno przede wszystkim przeprowadzać akcję uświadamiającą celem właściwego przyswojenia przez podległych funkcjonariuszy nowych zasad pracy wyrażonych w podstawowych instrukcjach i zarządzeniach Komitetu.

Sprawy organizacyjne

1. W celu koordynacji prac związanych z ustanowieniem w Komitecie i podległych mu jednostkach terenowych etatów wojskowych i cywilnych[1] powołana została komisja w składzie: przewodniczący tow. Paszkowski, członkowie: tow. Matusiak, tow. Kisielow i tow. Tolczyński.

2. Celem operacyjnego zabezpieczenia przebiegu XXV Międzynarodowych Targów Poznańskich powołano sztab w składzie[2]: przewodniczący tow. Sienkiewicz, członkowie: tow. Konar, tow. Konieczny, tow. Wendrowski[b], tow. Żybura, tow. Głowacki Mieczysław.

Protokółował: T[adeusz] Fuks

Brudnopis: T[adeusz] Fuks[c]

Odbito egz. 3 oraz dokonano wyciągu dla kierowników wojewódzkich urzędów i dyrektorów departamentów operacyjnych. Wyciąg rozesłano przy piśmie sekretarza Komitetu w dniu 31 marca 1956 r. za nr AC-R-78/56 według rozdzielnika nr 37[d].

Pisała na maszynie Zofia Pietrzyńska

Protokół niniejszy został zatwierdzony przez Komitet na posiedzeniu w dniu [e]26[e] III 1956 r.

[f]Za zgodność:[f]

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 233–236, oryginał, mps.

[1] Zob. AIPN, 1583/58, Zarządzenie nr 019/56 przewodniczącego KdsBP z 10 III 1956 r. o podziale stanowisk służbowych na wojskowe i cywilne, k. 57–60. Wedle zarządzenia etaty wojskowe miały otrzymać osoby piastujące stanowiska kierownicze od zastępcy naczelnika wydziału wzwyż, pracownicy operacyjni oraz funkcjonariusze w pionie kadr i szkolenia.

[b] W dokumencie Wędrowski.

[c] Obok podpis Tadeusza Fuksa.

[d] Numer wpisano odręcznie.

[e-e] Wpisano odręcznie.

[f-f] Wpisano odręcznie, obok podpis Tadeusza Fuksa.

[2] Zob. AIPN, 1583/23, Zarządzenie nr 017/56 przewodniczącego KdsBP z 8 III 1956 r. o powołaniu sztabu, k. 36.

[a] Numer wpisano odręcznie.

Nr 71

1956 marzec 27, Warszawa – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 26 marca 1956 r.

Warszawa, dnia 27 marca 1956 r.

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 5/56

z posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 26 marca 1956 r.

Posiedzeniu przewodniczył tow. Alster.

Obecni: tow. Ptasiński, tow. Sienkiewicz, tow. Paszkowski, tow. Bąkowski, tow. Jewdokimienko oraz tow. Kapica.

Na posiedzenie zostali zaproszeni do odpowiednich punktów porządku dziennego: tow. Czaplicki, tow. Leśniewski, tow. Brystygier, tow. Górecki, tow. Jurkowski, tow. Grzybowski, tow. Motylowa i tow. Zabawski.

Porządek dzienny:

1) Sprawa opiniowania przez Departament X wyjazdów za granicę.

2) Sprawa przejęcia operacyjnej obsługi MHZ przez Departament II.

3) Projekt instrukcji o zabezpieczeniu pociągów nadzwyczajnych (PONSZ).

Przebieg posiedzenia:

Ad 1) Sprawa opiniowania przez Departament X wyjazdów za granicę

Referowała tow. Motylowa. Po przeprowadzonej dyskusji Komitet ustalił, co następuje.

Szczególnie w obecnej sytuacji rozszerzania kontaktów z zagranicą, a więc również zwiększania się liczby wyjazdów za granicę, rola organów bezpieczeństwa winna polegać nie na ustalaniu, czy kandydaci na wyjazd mogą i powinni wyjechać, lecz jedynie [na] stwierdzaniu, czy w stosunku do nich nie ma danych natury kontrwywiadowczej, które czyniłyby wyjazd niewskazanym. W związku z tym należy też uchylić obowiązek zajmowania przez organa bezpieczeństwa stanowiska co do wyjazdu osób, o których organa te nie posiadają wyżej wymienionych danych. Przy załatwianiu powyższych spraw nie należy opierać się mechanicznie na danych kartoteki, które nieraz nie przedstawiają obiektywnie całości sprawy względnie mogą nie mieć już aktualnego znaczenia.

Należy również zwrócić uwagę na wnikliwe rozpatrywanie spraw osób wyjeżdżających do ZSRR, które mają być tam dopuszczone do tajnych badań naukowych względnie praktyki na obiektach specjalnych.

Natomiast ustalanie polityki w zakresie wyjazdów za granicę nie wchodzi w zakres kompetencji aparatu bezpieczeństwa i nie należy tym się zajmować.

Istotnym kierunkiem pacy aparatu w tym zakresie winno być ofensywne, operacyjne wykorzystanie wszelkich możliwości w związku z rozszerzającymi się wyjazdami za granicę. Istnieje tu dużo pole dla pracy departamentów I, II oraz III.

Komitet powierzył tow. Ptasińskiemu porozumienie się z kierownictwem MSW celem przekazania stanowiska Komitetu w sprawie zadań bezpieczeństwa przy opiniowaniu wyjazdów za granicę. Ewentualne sporne problemy zostaną przedstawione Urzędowi Rady Ministrów.

Ustalono też, iż Komitet winien zastrzec sobie co najmniej pięciodniowy termin dla udzielenia odpowiedzi w pilnych sprawach wyjazdów za granicę, o czym powinny być powiadomione zainteresowane resorty. W tym celu Departament X zwróci się do MSW. W wypadkach żądania odpowiedzi w krótszym terminie sprawę należy zwracać jako niemożliwą do załatwienia. Departament X zobowiązany został do skrócenia normalnych terminów załatwiania spraw opiniowania kandydatów na wyjazd za granicę. Proponowany przez Departament X termin 2–3 tygodnie uznany został za zbyt długi.

W związku z tym, że szereg wojewódzkich urzędów przeciąga załatwianie tych spraw, jak też przy zajmowaniu stanowiska wykracza poza kompetencje organów bezpieczeństwa, zlecone zostało Departamentowi X opracowanie projektu odpowiedniego dokumentu do kierowników jednostek, wyjaśniającego rolę aparatu w tym zakresie[1].

Odnośnie [do] b[yłych] pracowników aparatu bezpieczeństwa uznano, iż nie należy im zezwalać na wyjazd do krajów kapitalistycznych.

Ad 2) Sprawa przejęcia operacyjnej obsługi MHZ przez Departament II

Po przeprowadzonej dyskusji, wobec różnicy zdań co do celowości przekazania operacyjnej obsługi MHZ z Departamentu IV do Departamentu II, Komitet postanowił powierzyć tow. tow. Góreckiemu, Leśniewskiemu i Andrzejewskiemu ustalenie nakładów pracy operacyjnej na odcinku handlu zagranicznego w zagadnieniach ekonomicznych i zagadnieniach kontrwywiadu celem podjęcia na tej podstawie decyzji co do właściwości Departamentu IV względnie [Departamentu] II. Termin – 5 dni.

Ad 3) Projekt instrukcji o zabezpieczeniu pociągów nadzwyczajnych (PONSZ)[2]

Po przeprowadzonej dyskusji Komitet postanowił przyjąć przedstawiony dokument i po wniesieniu uwag zgłoszonych na posiedzeniu wydać w formie zarządzenia.

Zatwierdzenie protokółu z poprzedniego posiedzenia

Ustalone, że protokół ten, dot[yczący] pracy Wojewódzkiego Urzędu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] w Zielonej Górze, ma być rozesłany do wiadomości wszystkich kierowników wojewódzkich urzędów.

Odbito w 3 egz.

Brudnopis – T[adeusz] Fuks[b]

Pisała na maszynie M[aria] Rosa

Protokół niniejszy został zatwierdzony przez Komitet na posiedzeniu w dniu 21 IV 1956 r.

[c]Za zgodność:[c]

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 242–243, oryginał, mps.

[b] Obok podpis Tadeusza Fuksa.

[1] Chodzi o pismo okólne nr 016/56 przewodniczącego KdsBP z 7 III 1956 r. o trybie eliminowania z sieci agenturalnej i przekazywania na łączność organów bezpieczeństwa publicznego tajnych współpracowników zwolnionych ze służby wojskowej oraz o przekazywaniu spraw ewidencji operacyjnej (AIPN, 1583/51, k. 1–4).

[2] Chodzi o instrukcję nr 025/56 przewodniczącego KdsBP z 21 IV 1956 r. o zabezpieczeniu pociągów nadzwyczajnych (PONSZ) (AIPN, 1583/66, k. 84–89).

[a] Numer wpisano odręcznie.

[c-c] Wpisano odręcznie, brak podpisu.

\

Nr 72

1956 kwiecień 26, Warszawa – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 5 kwietnia 1956 r.

Warszawa, dnia 26 kwietnia 1956 r.

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 6/56

z posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 5 kwietnia 1956 roku

Posiedzeniu przewodniczył tow. Pszczółkowski.

Obecni: wszyscy członkowie Komitetu, tow. Szymański z KC, tow. Walczak oraz zaproszeni do poszczególnych punktów: tow. tow. Kapica, Lech, Kisielow, Matusiak i Drzewiecki.

Porządek dzienny:

1) Sprawozdanie komisji o przeprowadzeniu podziału na etaty wojskowe i cywilne.

2) [Sprawy organizacyjne],

a) Plan pracy Komitetu,

b) Podział pracy między członków Komitetu,

c) Inne sprawy organizacyjne.

Przebieg posiedzenia:

Ad 1) Sprawozdanie komisji o przeprowadzeniu podziału na etaty wojskowe i cywilne

Referował tow. Paszkowski.

W toku dyskusji wskazano na niedobre nastroje wśród pracowników przenoszonych na etaty cywilne. Odgrywają tu rolę zarówno względy moralne, szczególnie u tych, którzy posiadali obecnie stopnie oficerskie, jak też materialne (sprawa wysokości, sposobu umarzania i terminu wypłaty dodatku przejściowego, stanowiącego pewien ekwiwalent za utracone umundurowanie). Szczególnie zwrócono uwagę na Biuro „W”, gdzie kierownictwo nie panuje nad sytuacją.

Odnośnie [do] warunków materialnych, a w szczególności sprawy rozliczenia za pobrane w latach uprzednich przez pracowników przenoszonych na etaty cywilne umundurowanie, zwrócono uwagę na następujące momenty:

Rozwiązanie tej sprawy w drodze umorzenia powyższych zaległości, tak jak to ma miejsce przy zwalnianiu oficerów ze służby, wydaje się nieuzasadnione, ponieważ w istocie rzeczy chodzi tu tylko o przeniesienie na etaty cywilne z pozostawieniem pracowników w służbie bezpieczeństwa publicznego oraz powodowałoby to nieuzasadnione wydanie po raz drugi w gotówce wartości umundurowania, które pracownik otrzymał już w naturze. Wreszcie umorzenie wartości niezamortyzowanego umundurowania byłoby czysto przypadkową premią dla tych pracowników, którym w roku ubiegłym wydano większe należności mundurowe.

Z drugiej strony przyjęcie zasady rozliczenia się wymienionych pracowników z całkowitej wartości pobranych przedmiotów umundurowania w drodze potrącenia im tych sum z dodatku przejściowego doprowadziłoby w konsekwencji do faktycznego niewypłacania im dodatku przejściowego przez okres 1–3 lat.

W związku z tym, że przeniesienie na stanowiska cywilne stanowi pogorszenie sytuacji tych pracowników, wstrzymanie na okres paru lat dodatku przejściowego byłoby w obecnej sytuacji potraktowane przez nich jako dodatkowe pogorszenie warunków. Ponadto konsekwentne realizowanie tej zasady musiałoby doprowadzić do tego, że w razie awansu pracownika i związanego z tym zmniejszenia lub całkowitej likwidacji dodatku potrącanie należności za niezamortyzowane umundurowanie następowałoby z uposażenia zasadniczego.

W tym stanie rzeczy, kierując się tym, że wartość użytkowa pobranych przedmiotów umundurowania ulega znacznemu zmniejszeniu dla pracownika, który przeniesiony został na etat cywilny i nie może chodzić w mundurze, Komitet postanowił przygotować notatkę dla prezesa Rady Ministrów, proponując następujące zasady rozliczenia wymienionych pracowników za pobrane umundurowanie:

1) za podstawę rozliczenia przyjąć wysokość 60% wartości niezamortyzowanego umundurowania wg stanu faktycznego na dzień 1 IV 1956 r.;

2) potrąceń do wysokości 60% wartości dokonywać wyłącznie z dodatku przejściowego, a w razie likwidacji dodatku w drodze awansowania lub z innych przyczyn z zasadniczego uposażenia nie dokonywać i resztę należności za niezamortyzowane umundurowanie umorzyć.

Rozpatrując następnie etaty stacji pelengacyjnych i nasłuchowych, Komitet postanowił umieścić cały pion RKW (centrala i teren), z wyjątkiem stanowisk warsztatowo-technicznych, na etatach wojskowych.

Również na wszystkich stanowiskach pracy PP i PT w centrali i w terenie na wniosek komisji Komitet przyznał etaty wojskowe.

Ad 2) Sprawy organizacyjne

a) Rozpatrzenie planu pracy Komitetu

Po wniesieniu poprawek plan pracy Komitetu został zatwierdzony. Plan ten stanowi załącznik do niniejszego protokółu[1]. Komitet postanowił podać treść planu do wiadomości wszystkich dyrektorów Komitetu, kierowników wojewódzkich urzędów i szefów okręgowych zarządów Informacji.

b) Rozpatrzenie podziału pracy między członków Komitetu

Komitet ustalił podział pracy (przydział departamentów i wojewódzkich urzędów) między członków Komitetu przedstawiony w załącznikach do niniejszego protokółu.

c) Inne sprawy organizacyjne

1. Tow. Ptasiński przedstawił sprawę prośby tow. Łobaszewskiego, z[astęp]cy kierownika Wojewódzkiego Urzędu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] w Krakowie, o zwolnienie z pracy w aparacie.

Komitet postanowił przychylić się do tej prośby.

2. Tow. Paszkowski zreferował sprawę niewłaściwego postępowania dyrektora Biura „W” tow. Taboryskiego, wskazując na fakty podtrzymywania przez niego wybitnie konsumpcyjnych nastrojów w podległej mu jednostce bez liczenia się z realnymi możliwościami, jak też fakty wprowadzania w błąd Komitetu przez tendencyjne referowanie spraw. Ulegając bezkrytycznie nastrojom, tow. Taboryski swym postępowaniem poważnie utrudniał realizację zarządzenia Komitetu o przeniesieniu Biura „W” na etaty cywilne. W rezultacie pozbawiło go to autorytetu w podległej mu jednostce.

Po przeprowadzonej dyskusji Komitet postanowił zdjąć tow. Taboryskiego ze stanowiska dyrektora Biura „W”, jako niezabezpieczającego właściwego kierownictwa jednostką[2]. Ustalono, że tow. Matusiak zwróci się do KC w sprawie wyszukania pracy dla tow. Taboryskiego poza aparatem. Tow. Matusiak przedstawi też wniosek co do następcy na miejsce dyrektora Biura „W”. Z tow. Taboryskim będzie przeprowadzona rozmowa, w czasie której będzie też powiadomiony o powyższym.

3. Tow. Alster wysunął sprawę trudności, jakie wystąpiły w pracy agenturalnej w obecnym okresie, stawiając wniosek, aby poszczególni członkowie Komitetu i dyrektorzy departamentów wyjechali w najbliższych dniach do niektórych wojewódzkich urzędów celem zbadania sprawy na miejscu. Następnie w dniu 14 kwietnia br. należałoby zebrać w związku z tą sprawą wszystkich kierowników wojewódzkich urzędów.

Komitet zatwierdził powyższy wniosek.

4. Tow. Paszkowski powiadomił, że w dniach 3 sierpnia – 13 września br. odbędzie się w Warszawie plenarne posiedzenie CCIR – Komitetu Doradczego Światowej Unii Telekomunikacyjnej[3].

Komitet postanowił w związku z tym powołać grupę podporządkowaną tow. Ptasińskiemu. Skład grupy: tow. tow. [Bronisław] Szpak[4] (IV), Roman[5] (I), i Gruber (II).

5. Tow. Paszkowski przedstawił odwołanie dyrektora Departamentu I i dyrektora szkoły nr 1 w sprawie niezaliczenia podległych im szkół do władz centralnych.

Oba odwołania zostały przez Komitet załatwione odmownie jako nieuzasadnione.

Protokółował: Tadeusz Fuks[b]

Pisała na maszynie Zofia Pietrzyńska

Odb[ito] w egz. 3

Protokół niniejszy został zatwierdzony przez Komitet na posiedzeniu w dniu 21 IV 1956 r.

Za zgodność:[c]

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 247–250, oryginał, mps.

[1] Załącznika nie publikujemy. Zob. AIPN, 1583/1, Plan posiedzeń Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego na IV kwartał 1956 r., b.d., k. 297–298.

[b] Obok podpis Tadeusza Fuksa.

[2] Wedle publikacji Ludzie bezpieki... (s. 390) Taboryski został zwolniony dopiero 15 II 1957 r.

[3] Chodzi o Komitet Doradczy ds. Radiokomunikacji Międzynarodowej (Comité Consultatif International de Radio).

[4] Bronisław Szpak – w aparacie bezpieczeństwa od września 1944 r., w MBP m.in. naczelnik wydziału Departamentu II, w KdsBP naczelnik wydziału Departamentu IV.

[5] Najprawdopodobniej chodzi o Jerzego Romana, zastępcę naczelnika Wydziału VI Departamentu I.

[c] Obok podpis Tadeusza Fuksa.

[a] Numer wpisano odręcznie.

Nr 73

[1956, przed 5 kwietnia, Warszawa] – Podział nadzoru nad departamentami Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego – załącznik do protokołu posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 5 kwietnia 1956 r.

Podział departamentów między członków Komitetu:

Przewodniczący:

Departament III,

Departament VIII,

[Departament] Kadr i Szkolenia (sprawy kadrowe).

Tow. Alster:

Departament II,

Departament VII,

Departament X,

Biuro „W”,

Centralne Archiwum.

Tow. Ptasiński:

Departament V,

Departament VI,

Departament Łączności,

Departament Kadr i Szkolenia (sprawy szkol[eniowe]),

Biuro „B”,

Wydział „C”.

Tow. Sienkiewicz:

Departament I,

Departament IV,

Departament IX,

Biuro „A”.

Tow. Paszkowski:

Gabinet [Przewodniczącego],

Inspektorat [Przewodniczącego],

Departament Administracyjno-Gospodarczy,

Departament Finansowy,

Komendantura.

Tow. Bąkowski:

Główny Zarząd Informacji.

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 272, oryginał, mps.

Nr 74

[1956, przed 5 kwietnia, Warszawa] – Podział nadzoru nad wojewódzkimi urzędami ds. bezpieczeństwa publicznego – załącznik do protokołu posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 5 kwietnia 1956 r.

Podział wojewódzkich urzędów między członków Komitetu:

Tow. Pszczółkowski:

Łódź,

Kraków,

Poznań.

Tow. Alster:

Opole,

Warszawa miasto,

Bydgoszcz,

Lublin.

Tow. Ptasiński:

Stalinogród,

Rzeszów,

Kielce,

Warszawa województwo.

Tow. Sienkiewicz:

Szczecin,

Gdańsk,

Koszalin,

Zielona Góra,

Tow. Paszkowski:

Białystok,

Olsztyn,

Wrocław.

Tow. Bąkowski:

–

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 273, oryginał, mps.

Nr 75

1956 kwiecień 27, Warszawa – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 21 kwietnia 1956 r.

Warszawa, dnia 27 kwietnia 1956 r.

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 7/56

z posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 21 kwietnia 1956 r.

Zebraniu przewodniczył tow. Pszczółkowski.

Obecni: wszyscy członkowie Komitetu (z wyjątkiem tow. Bąkowskiego) oraz zaproszeni do poszczególnych punktów: tow. tow. Czaplicki, Żybura, Leśniewski, Żmijewski, Wendrowski[b], Konieczny, Drzewiecki, Więckowski, Sadura, Głowacki, Goleniewski.

Posiedzenie rozpoczęto o godz. 10.00.

Porządek dzienny:

1. Sprawozdanie z kontroli Biura „B”.

2. Sprawozdanie komisji etatowej.

3. Projekt zarządzenia o organizacji operacyjnego zabezpieczenia Targów Poznańskich.

4. Rozpatrzenie projektu powołania Biura Studiów.

Przebieg posiedzenia:

Na początku posiedzenia Komitet zatwierdził protokóły z posiedzeń nr 5/56 z dnia 26 marca i nr 6/56 z dnia 5 kwietnia 1956 r.

Rozpatrzenie projektów zarządzeń o organizacji operacyjnego zabezpieczenia Targów Poznańskich

Referował tow. Żmijewski. W toku dyskusji między innymi zwrócono uwagę, że w związku z dużo szerszym zakresem tegorocznych targów w porównaniu z rokiem ubiegłym oraz ustanowieniem targów jako imprezy corocznej należy się spodziewać, że wrogie ośrodki wywiadowcze lepiej i szerzej przygotowały się celem wykorzystania tej okazji. Mocno akcentowano, że nasze siły muszą być rozłożone odpowiednio w całym kraju, bowiem celem wroga jest nie sam Poznań, a różne obiekty na terenie kraju. Należy również wzmocnić agenturalną obserwację wrogich elementów, przede wszystkim podejrzanych o szpiegostwo, celem wykrycia ewentualnych prób skontaktowania się przez nich z agentami obcych wywiadów, którzy pod różnymi pozorami przyjadą do Polski z okazji targów. Poruszono sprawę zabezpieczenia sobie zawczasu informacji o przyjazdach gości zagranicznych, tak aby praca operacyjna mogła rozwinąć się bez opóźnień.

W podsumowaniu tow. Pszczółkowski zwrócił uwagę na ogólną sytuację polityczną i wynikające stąd postulaty dla pracy organów bezpieczeństwa w związku z operacyjnym zabezpieczeniem targów.

Postanowiono nie tworzyć osobnego wydziału krajowego w „delegaturze do spraw XXV MTP”, a pracę zabezpieczającą przed aktami sabotażu i dywersji powierzyć małej grupie włączonej do wydziału kontrwywiadowczego. Poszczególne wydziały winny utrzymywać ze sobą stały, roboczy kontakt. Szczególną uwagę należy poświęcić opracowaniu planów operacyjnych w kierunku wyjścia na zagranicę. Plany te nie powinny być włączone do ogólnego planu w związku z MTP.

Dla jednostek terenowych winno być opracowane jedno zarządzenie, zawierające problemy poruszone w projektowanych dotychczas dwóch dokumentach. Należy przy tym zwrócić uwagę na potrzeby dobierania agentury, szczególnie wśród osób delegowanych służbowo na targi przez różne instytucje handlowe.

Odnośnie [do] funkcjonariuszy delegowanych w okresie targów do pracy w Poznaniu zwrócono uwagę na potrzeby należytej ich konspiracji (m.in. sprawa ubrania). Postanowiono zorganizować dla nich odpowiednią stołówkę, a niektórym pracownikom ze względu na warunki ich pracy przyznać pewne dodatkowe kwoty na utrzymanie. Fundusz premiowy postanowiono zatrzymać do dyspozycji Komitetu[1].

Odpowiedzialnym za wykonanie powyższych postanowień Komitetu jest sztab powołany na posiedzeniu Komitetu w dniu 5 marca 1956 r.

Sprawozdanie z kontroli Biura „B”

Referował tow. [Tadeusz] Diatłowicki[c].

W czasie dyskusji zwrócono uwagę między innymi na fakty dużego zacofania w zakresie techniki operacyjnej potrzebnej w pracy Biura „B”, braki w zaopatrzeniu w środki transportu, niedostateczną konspirację pracowników, oderwanie kierownictwa wydziałów od pracowników, braki kierownictwa Biura „B” w organizowaniu pracy, przejawy samozadowolenia wśród funkcjonariuszy i kierownictwa oraz nienormalną sytuację w zakresie kierowania przez jednostki operacyjne zamówień do Biura „B”, szczególnie gdy chodzi o pilne zadania.

Komitet postanowił polecić komisji przeprowadzającej kontrolę pracy Biura „B” przeprowadzić w terminie do dnia 31 maja analizę zamówień kierowanych do Biura „B” i opracowanie na tej podstawie odpowiednich wniosków dla departamentów operacyjnych i Biura „B”.

Ustalono, że decyzje co do wykonania zadań przekraczających normalne obciążenie Biura „B”, jak też zadań, które nie mogły być zgłoszone w normalnie obowiązującym terminie, wydawać będą członkowie Komitetu (w wypadkach nagłych – post factum).

Tow. Paszkowski rozpatrzy możliwości rozszerzenia szatni operacyjnej oraz zaopatrzenia jednostek „B” w samochody Warszawy do czasu uzyskania szybszych wozów.

Tow. Więckowski w porozumieniu z kierownictwem Biura „B” opracuje program zakupów za granicą i plan własnej produkcji w zakresie techniki operacyjnej i przedstawi Komitetowi do dnia 15 maja br.

Tow. Wojciechowski zorganizuje szkolenie zawodowe pracowników w pełnym wymiarze godzin przewidzianych zarządzeniem Komitetu.

Tow. Ptasiński rozpatrzy i zatwierdzi opracowane przez kierownictwo Biura „B” wnioski w zakresie usprawnienia systemu ustalania tożsamości obserwowanych osób.

Ustalono również, że zakonspirowani pracownicy wydziałów „B” nie powinni posługiwać się legitymacjami Komitetu, a np. na kolei opłacać normalne bilety.

Sprawę stosunku służbowego pracowników obserwacji, którzy przeszli do Komitetu z organów Informacji, postanowiono rozpatrzyć przy omawianiu dekretu o stosunkach służbowych w organach bezpieczeństwa publicznego.

Poza przewidzianym porządkiem posiedzenia Komitet rozpatrzył sprawę zorganizowania inspekcji w Zarządzie Informacji Pomorskiego Okręgu Wojskowego.

Postanowiono zmniejszyć zakres inspekcji, tzn. objąć kontrolą mniejszą ilość jednostek Zarządu Pomorskiego, a skierować wysiłek na pogłębienie kontroli. Do grupy inspekcyjnej należy też włączyć funkcjonariuszy służby bezpieczeństwa publicznego. Przygotowanie inspekcji w myśl powyższych wytycznych powierzono tow. Paszkowskiemu i tow. Goleniewskiemu.

Rozpatrzenie pkt 2 i 4 porządku dziennego zostało odłożone do następnego posiedzenia.

Protokółował: Tadeusz Fuks

Odb[ito] egz. 3

Pisała na maszynie Rosa Maria

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 251–253, oryginał, mps.

[1] Zob. AIPN, 1583/23, Zarządzenie nr 038/56 zastępcy przewodniczącego KdsBP z 17 V 1956 r. w sprawie operacyjnego zabezpieczenia XXV Międzynarodowych Targów Poznańskich, k. 134–137.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[b] W dokumencie Wędrowski.

[c] W dokumencie Dziatłowicki. Tadeusz Diatłowicki – w aparacie bezpieczeństwa od września 1946 r.; w MBP m.in. naczelnik wydziału Departamentu I, w KdsBP naczelnik Wydziału IX Departamentu II.

Nr 76

[1956, po 26 maja, Warszawa] – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 22 maja 1956 r.

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 8/56

z posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 22 maja 1956 r.

Posiedzeniu przewodniczył tow. Pszczółkowski.

Obecni: wszyscy członkowie Komitetu, tow. Jewdokimienko i tow. Walczak.

W dniach 22, 24 i 26 maja br. odbyły się posiedzenia Komitetu poświęcone sprawie opracowania i zatwierdzenia sprawozdania za okres: maj 1955 r. – kwiecień 1956 r. dla Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej[1].

Protokółował: Tadeusz Fuks

Odb[ito] w 3 egz.

Pisała na maszynie Maria Rosa

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 254, oryginał, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[1] Sprawozdanie to zostało omówione na posiedzeniu Biura Politycznego 30 maja (Centrum władzy..., s. 165–166).

Nr 77

1956 czerwiec 12, Warszawa – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 8 czerwca 1956 r.

Warszawa, dnia 12 czerwca 1956 r.

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 9/56

z posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 8 czerwca 1956 r.

Przewodniczył obradom – tow. Pszczółkowski.

Obecni: wszyscy członkowie Komitetu, tow: Jewdokimienko, tow. Szymański i tow. Walczak oraz kierownicy Wojewódzkich Urzędów [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] w Szczecinie i Stalinogrodzie i ich z[astęp]cy, dyrektorzy departamentów: II, III, IV, V, VI, Inspektoratu i Gabinetu Przewodniczącego, z[astęp]ca szefa Głównego Zarządu Informacji.

Rozpatrzenie pracy Wojewódzkich Urzędów do spraw Bezpieczeństwa Publicznego w Szczecinie i Stalinogrodzie

Referowali kierownicy wym[ienionych] urzędów tow. Koton i tow. Szlachcic.

Po przeprowadzonej dyskusji Komitet stwierdził, co następuje:

W ostatnich dwóch miesiącach nastąpił dość poważny spadek ofensywności pracy organów bezpieczeństwa. Odnosi się to również do aparatu woj. szczecińskiego i stalinogrodzkiego, jednak kierownicy urzędów wym[ienionych] województw nie wskazali w swych sprawozdaniach na ten niepokojący objaw i nie próbowali analizować jego przyczyn.

Jednym z pierwszych warunków właściwego ustawiania pracy operacyjnej jest rozeznanie wrogiej bazy. Aparat woj. stalinogrodzkiego poczynił w tej sprawie konkretne kroki i osiąga już pewne wyniki. Natomiast w aparacie woj. szczecińskiego, jak wynika również ze sprawozdania tow. Kotona, nie zwrócono na ten problem dostatecznej uwagi.

Obecnie powstało szereg warunków, które mogą być wykorzystane przez wroga, m.in. rozszerzające się stale kontakty z zagranicą. W pracy organów bezpieczeństwa niezbędne jest zerwanie ze schematycznymi metodami. Praca organów winna odpowiadać konkretnym, aktualnym warunkom, np. na odcinku walki z próbami wroga wciągania naszych marynarzy do działalności szpiegowskiej stosuje się schematycznie utarte metody pracy kontrwywiadowczej przy zupełnym nieraz braku pracy profilaktycznej, jak też brak wykorzystania możliwości przewerbunku.

W zagadnieniu walki z podziemiem, walki z wrogą działalnością reakcyjnych elementów wewnątrz kraju aparat bezpieczeństwa jest najsłabiej przygotowany do wykonania swych zadań.

Obecnie w całym kraju mamy nową sytuację, nowe formy działania wroga (chociaż w Stalinogrodzie występują również stare formy nielegalnych organizacji), skierowane na szerzenie zamętu ideowego, pogłębienie niezadowolenia, podrywanie zaufania do władz państwowych, dyskredytowanie budownictwa socjalistycznego i uspółdzielczenia wsi. Formy stosowane przez wroga są bardzo różnorodne, zależne od środowiska, na które próbuje oddziaływać, i nie zawsze musi się kryć za nimi zorganizowana akcja. To ożywienie wrogiej działalności występujące w nowych formach nie spotyka się z należytą reakcją ze strony organów bezpieczeństwa. Organa te, stosując utarte schematy, zajmują się nieraz drobnymi, dotychczas występującymi, znanymi formami wrogiej działalności, a tracą z pola widzenia poważne dzisiejsze formy walki z władzą ludową. Przyczyną tego jest w dużej mierze występująca w aparacie obawa przed tymi sprawami wkraczającymi w dziedzinę polityki. Powoduje to, że organa bezpieczeństwa powołane do walki z wrogiem politycznym nie mają obecnie dostatecznego politycznego rozeznania sytuacji i zamierzeń wroga. Oczywiste jest, że tego rozeznania nie można zdobyć przy pomocy obecnie posiadanych „drętwych” informatorów. Obecnie zarówno aparat bezpieczeństwa, jak i metody jego pracy są zbyt widoczne i zbyt znane. Praca aparatu wymaga większego zakonspirowania, np. tworzenie grup operacyjnych zamiast oficjalnych urzędów, unikanie niepotrzebnych częstych spotkań i „zamrażanie” części sieci „do sygnału”. Należy widzieć różnicę między rozpracowywaniem środowiska a zapewnieniem sobie dopływu informacji pozwalającego na uzyskanie oceny sytuacji we wrogich politycznie środowiskach. Obecnie, nie mając tej oceny, aparat nie może udzielić pomocy partii ani też nie wie, gdzie i kiedy konieczne jest wkroczenie organów bezpieczeństwa.

Rozpatrując sytuację wśród pracowników aparatu, Komitet zwrócił uwagę na często występujące niezrozumienie błędów popełnionych przez organa bezpieczeństwa w latach poprzednich. Wielu pracowników nie nauczyło się jeszcze słuchać partyjnej i społecznej krytyki. Wysoce niepokojącym zjawiskiem jest nasilenie nastrojów konsumpcyjnych oraz uleganie nieraz wrogim poglądom. Temperatura ideowości bardzo obniżyła się wśród wielu funkcjonariuszy. Trzeba przejść do ofensywy przeciwko tym niezdrowym, szkodliwym nastrojom. Zadanie właściwego wychowania kadr nie zostało jeszcze zakończone, o czym świadczy niedojrzała często postawa polityczna oraz niezrozumienie całokształtu sytuacji politycznej przez wielu funkcjonariuszy.

Protokółował Tadeusz Fuks

Odb[ito] egz. 8

Pisała na maszynie Maria Rosa

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 255–257, oryginał, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

Nr 78

1956 czerwiec 15, Warszawa – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 13 czerwca 1956 r.

Warszawa, dnia 15 czerwca 1956 r.

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 10/56

z posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 13 czerwca 1956 r.

Przewodniczył obradom – tow. Pszczółkowski.

Obecni: członkowie Komitetu i tow. Jewdokimienko.

Przebieg zebrania:

1) Rozpatrzono i przyjęto program planowanego pobytu delegacji Komitetu w ZSRR.

Właściwi członkowie Komitetu będą nadzorować przygotowanie materiałów przez poszczególne departamenty, odpowiednio do punktów programu.

2) Rozpatrzono zadania wynikające ze sprawozdania Komitetu i dyskusji w tej sprawie na posiedzeniu Biura Politycznego KC partii.

Podzielono zadania:

a) Przygotowanie oceny pracy wywiadowczej (z uwzględnieniem wyników i kosztów) – tow. Sienkiewicz, termin – 20 VI [19]56 r.

b) Przygotowanie dokumentu w sprawie przekazania aresztów do Centralnego Zarządu Więziennictwa – tow. Alster.

c) Sprawa połączenia obecnych dwóch urzędów na m.st. Warszawę i województwo warszawskie – tow. Paszkowski i tow. Ptasiński.

d) Sprawa PT (rozmiary stosowania) – tow. Pszczółkowski i tow. Alster.

e) Sprawa penetracji korespondencji: rozpatrzenie możliwości zawężenia, przeanalizowanie praktyki stosowania w pionie jednego z departamentów, opracowanie projektu zarządzenia o prokuratorskim sankcjonowaniu zajmowania korespondencji – odpowiedzialny tow. Sienkiewicz.

f) Sprawa wyciągnięcia konsekwencji w stosunku do b[yłych] pracowników Informacji WP winnych prowokacji i stosowania niedozwolonych metod – przygotowuje tow. Bąkowski.

g) Zagadnienie wyjazdów za granicę. Propozycję nowego trybu postępowania w tych sprawach opracuje tow. Ptasiński.

3) Przyjęto protokół porozumienia z dnia 23 maja 1956 r. między przedstawicielami Departamentu V Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego PRL i Zarządu VI Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR w zakresie spraw związanych z zabezpieczeniem transportu.

Protokółował sekretarz Komitetu

Odb[ito] w 8 egz.

Pisała na maszynie M[aria] Rosa

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 258–259, oryginał, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

Nr 79

1956 czerwiec 15, Warszawa – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 14 czerwca 1956 r.

Warszawa, dnia 15 czerwca 1956 r.

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 11/56

z posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 14 czerwca 1956 r.

Posiedzeniu przewodniczył tow. Pszczółkowski.

Obecni: członkowie Komitetu i tow. Jewdokimienko.

Przebieg zebrania:

1. Wstępna informacja tow. Ptasińskiego o możliwościach zawężenia organizacyjnego niektórych działów pracy aparatu.

Komitet zlecił tow. Ptasińskiemu opracowanie form pomocy w nabyciu kwalifikacji cywilnych dla zwalnianych z aparatu funkcjonariuszy.

W sprawach powiatowych urzędów postanowiono zorganizować wyjazdy celem zbadania na miejscu stanu potrzeb etatowych. Odpowiedzialni – tow. Alster i tow. Ptasiński.

Postanowiono, wobec nadarzających się okazji, zwalniać i przesuwać niektórych pracowników, nie czekając na ostateczny wynik pracy komisji organizacyjnej, której przewodniczy tow. Ptasiński. Między innymi nie należy stawiać przeszkód pracownikom, którzy pragną zwolnić się na własną prośbę. Braki w obsadzie etatów w tych działach, których potrzeby pozostają aktualne (departamenty II, IX), zapełnić w drodze przesunięć pracowników ze stanowisk przewidzianych do redukcji.

2. Celem przejrzenia podstawowych instrukcji Komitetu o pracy organów bezpieczeństwa publicznego postanowiono zebrać komisję, która zajmowała się opracowaniem wymienionych dokumentów podczas reorganizacji aparatu na przełomie 1954–1955 r. Termin pracy komisji – do 15 lipca br. Odpowiedzialny tow. Paszkowski.

Za przejrzenie przepisów dot[yczących] pracy poszczególnych działów odpowiedzialni są właściwi członkowie Komitetu. Prześlą oni też tow. Paszkowskiemu wykazy przepisów, nad którymi będą pracować departamenty.

3. Ustalono, aby w dniu 15 czerwca o godz. 9 rano zorganizować zebranie informacyjne dla dyrektorów departamentów celem powiadomienia o wynikach dyskusji w Biurze Politycznym partii nad sprawozdaniem Komitetu oraz o dotychczasowych rezultatach pracy komisji organizacyjnej, o której była mowa w pkt 1 protokółu.

4. W sprawie uposażeń pracowników powiatowych urzędów Komitet zlecił tow. Paszkowskiemu opracowanie tego zagadnienia oraz przygotowanie danych porównawczych z innymi działami administracji państwowej.

5. Postanowiono ponownie przejrzeć wydatki preliminowane na lata 1956–[19]57 w działach technicznych i o ile wydatki te dotyczą dewiz, przygotować odpowiednie wystąpienia. Odpowiedzialny – tow. Sienkiewicz.

6. Wyznaczono termin spotkania z kierownikami wojewódzkich urzędów i szefami zarządów Informacji na dzień 21 czerwca br. (czwartek).

Protokółował sekretarz Komitetu

Odb[ito] w 8 egz.

Pisała na maszynie M[aria] Rosa

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 260–261, oryginał, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

Nr 80

1956 wrzesień 15, Warszawa – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 13 września 1956 r.

Warszawa, dnia 15 września 1956 r.

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 12/56

z posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 13 września 1956 r.

Posiedzeniu przewodniczył tow. Alster.

Obecni: tow. Sienkiewicz, tow. Paszkowski i tow. Walczak oraz do poszczególnych punktów porządku dziennego tow. tow.: Matusiak, Lech, Szczęśniak, Tolczyński, Kulczyk i [Ferdynand] Bisz[1].

Przebieg zebrania:

1) Sprawy kadrowe

Komitet zatwierdził na stanowiska zastępców kierowników wojewódzkich urzędów następujących towarzyszy: tow. [Kazimierz] Kwolik[2] do Gdańska, tow. Roszkowski[3] do Kielc, tow. [Edmund] Wziątek[4] do Białegostoku, tow. Stanisławski[5] do Wrocławia, tow. Szwagierczak[6] do Koszalina, tow. [Józef] Koperek[7] do Krakowa. Tow. Gutowski[8] został przeniesiony do Departamentu II. Dyrektor Departamentu Kadr i Szkolenia otrzymał polecenie podebrania kandydatury na naczelnika Wydziału V w Wojewódzkim Urzędzie [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] w Gdańsku.

W związku z pięćdziesiątą rocznicą urodzin tow. Piaseckiego, wicedyrektora Departamentu Kadr i Szkolenia, Komitet postanowił przyznać mu złoty zegarek.

2) Zmiany w zarządzeniu [nr] 019/56 z dnia 10 marca 1956 r. o przeprowadzeniu podziału stanowisk na wojskowe i cywilne.

W związku z pismem Urzędu Rady Ministrów nr Tj.0-100/44/56Pf/3293 z dnia 5 września 1956 r., w którym podane zostało polecenie prezesa Rady Ministrów w sprawie przyznania funkcjonariuszom cywilnym zamiast dodatku przejściowego stałego ekwiwalentu pieniężnego za umundurowanie w pełnej wysokości, Komitet postanowił wprowadzić odpowiednie zmiany do zarządzenia nr 019/56, z tym że:

a) przyznać ekwiwalenty wszystkim funkcjonariuszom cywilnym (w tym również nowo przyjmowanym), co wyeliminuje takie sytuacje, by pracownicy wykonujący tę samą pracę otrzymywali różne uposażenie zależne nie od wartości ich pracy, a od tego, czy byli przyjęci do służby przed, czy po 1 kwietnia 1956 r.,

b) zlikwidować odrębne przepisy co do kierowców samochodowych (uchylić zarządzenie nr 46/56) i sprawy ich załatwić na ogólnych zasadach,

c) zasady rozliczenia za niezamortyzowane umundurowanie pobrane w naturze ustalić odrębnie po powrocie z urlopu przewodniczącego Komitetu.

3) Na wniosek pisemny kierownika Wojewódzkiego Urzędu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] w Poznaniu Komitet przyznał dla tego urzędu dodatkowo sumę 30 tys. zł na nagrody i zapomogi.

Zatwierdzone zostały premie dla kierowców samochodowych delegowanych do pracy w Poznaniu, według wykazu opracowanego przez dyrektora Departamentu Administracyjno-Gospodarczego, na ogólną sumę 24 200 zł.

4) Po zreferowaniu przez tow. Kulczyka sprawy wniesionego przez ob. [Zygmunta] Zaborskiego[9] powództwa do sądu przeciwko Komitetowi do spraw Bezpieczeństwa Publicznego o przyznanie ogółem 300 tys. zł w związku z przetrzymywaniem go przez b[yłe] MBP w areszcie śledczym przez okres 6 lat Komitet postanowił nie wszczynać żadnych rozmów z ob. Zaborskim dla polubownego załatwienia sprawy, lecz na rozprawie sądowej wykazać, że roszczenia jego są prawnie nieuzasadnione, oraz podać, jaką pomoc ob. Zaborski otrzymał już od Komitetu po wypuszczeniu go na wolność.

5) Postanowiono przygotować plan posiedzeń Komitetu na IV kwartał br. Plan ten winien uwzględniać w pierwszym rzędzie sprawy wynikające w związku z przyszłymi wyborami. Termin przygotowania projektu planu – 24 wrzesień br.

Ustalono datę przyszłego posiedzenia Komitetu na 17 września 1956 r.

Protokółował T[adeusz] Fuks

Pisała na maszynie Z[ofia] Pietrzyńska

Odbito egz. 3

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 262–263, oryginał, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[1] Ferdynad Bisz – w MO od listopada 1944 r., w aparacie bezpieczeństwa od stycznia 1949 r., cały czas w kwatermistrzostwie, w KdsBP naczelnik wydziału Departamentu Administracyjno-Gospodarczego.

[2] Kazimierz Kwolik objął stanowisko 15 X 1956 r.

[3] Osoba o tym nazwisku nie pełniła wymienionej funkcji, zob. Aparat bezpieczeństwa w Polsce..., s. 196–197.

[4] Edmund Wziątek nie objął stanowiska w Białymstoku, od 15 VIII 1953 do 31 XII 1956 r. był zastępcą szefa WUBP/WUdsBP we Wrocławiu.

[5] Osoba o tym nazwisku nie pełniła wymienionej funkcji, zob. ibidem, s. 467–468.

[6] Ryszard Szwagierczak do 30 IX 1956 r. był zastępcą kierownika WUdsBP w Kielcach (ibidem, s. 197), ale – zapewne z uwagi na reorganizację – nie objął stanowiska w WUdsBP w Koszalinie.

[7] Józef Koperek objął stanowisko 1 X 1956 r., od 28 listopada był p.o. szefem urzędu.

[8] Antoni Gutowski objął stanowisko naczelnika wydziału Departamentu II KdsBP 15 X 1956 r. (Ludzie bezpieki..., s. 574).

[9] Zygmunt Zaborski – działacz PPS, kierownik działu kadr CKW PPS, został aresztowany w 1948 r. równocześnie z grupą działaczy tej partii. W areszcie był torturowany.

Nr 81

1956 wrzesień 19, Warszawa – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 17 września 1956 r.

Warszawa, dnia 19 września 1956 r.

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 13/56

z posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 17 września 1956 r.

Posiedzeniu przewodniczył tow. Alster.

Obecni: tow. Sienkiewicz, tow. Paszkowski i tow. Walczak oraz do poszczególnych punktów porządku dziennego: tow. tow. Nowakowski, Szczęśniak, Lech.

Przebieg zebrania:

1) Komitet po rozpatrzeniu sprawozdania z wykonania budżetu za 1955 r. i analizy oraz oceny podjął uchwałę zatwierdzającą sprawozdanie z wykonania budżetu za 1955 r., wykazujące po stronie dochodów zł[otych] 15 094 475,35; po stronie wydatków zł[otych] 728 946 497,99 i po stronie wydatków inwestycyjnych zł[otych] 50 470 200.

2) Komitet powołał następujące grupy dla przygotowania projektów zmian w dokumentach wydanych w ubiegłym okresie względnie opracowania nowych dokumentów:

a) grupa w składzie: tow. tow. Brystygier, Czaplicki, Górecki i Fuks dla opracowania projektu zmian do instrukcji nr 03/55 i nr 04/55 o zasadach prowadzenia rozpracowań i pracy z agenturą. Termin – 26 września 1956 r.

b) grupa w składzie: tow. Nowakowski, dwóch towarzyszy z Departamentu Śledczego i Wydziału Prawno-Normatywnego Gabinetu Przewodniczącego (kandydatury ustali tow. Nowakowski) dla opracowania projektu zmian do zarządzenia nr 026/56[b] o pracy śledczej. Termin – 22 września 1956 r.

c) grupa w składzie: tow. tow. Konieczny, Łobanowski i Srokowski[1] dla opracowania projektu instrukcji o PP i PT. Termin – 22 IX 1956 r.

d) grupa w składzie: tow. tow. Jukier[2], Wojeński[3] i [Juliusz] Litoczewski[4] dla opracowania projektu instrukcji o pracy Biura „W”. Termin – 26 września 1956 r.

e) grupa w składzie: tow. tow. Drzewiecki, Ciastoń i Stefańczak[5] dla opracowania projektu zmian do zarządzenia nr 0121/55 o organizacji pracy powiatowych urzędów i zarządzenia nr 0100/55 o organizacji pracy na obiektach gospodarki narodowej. Termin – 26 września 1956 r.

f) grupa w składzie: tow. tow. Czaplicki, Michalski, [Stanisława] Mirska[6], Żybura i Martiuk[7] dla opracowania projektu dokumentu o pracy Departamentu I. Termin – 26 września 1956 r.

Z ramienia Komitetu pracą grup opiekować się będzie tow. Paszkowski.

3) W związku z zatwierdzeniem tow. Kwolika na stanowiska zastępcy kierownika Wojewódzkiego Urzędu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] w Gdańsku Komitet postanowił mianować go na stopień podpułkownika.

W związku z odejściem z pracy w Komitecie tow. Taboryskiego, dotychczasowego wicedyrektora Biura „W”, Komitet postanowił przyznać mu złoty zegarek.

Protokółował T[adeusz] Fuks

Odbito egz. 3

Pisała na maszynie Z[ofia] Pietrzyńska

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 264–265, oryginał, mps.

[b] Poprawiono odręcznie z 27/56.

[1] Bliższych danych nie ustalono.

[2] Bliższych danych nie ustalono.

[3] Prawdopodobnie chodzi o Wiktora Woleńskiego – w aparacie bezpieczeństwa od sierpnia 1944 r., do 1952 r. na różnych stanowiskach w pionie kontrwywiadu, potem w Inspektoracie Ministra BP i Inspektoracie przewodniczącego KdsBP.

[4] Juliusz Litoczewski – w aparacie bezpieczeństwa od listopada 1944 r., do 1949 r. na różnych stanowiskach w pionie cenzury i kontroli korespondencji, później naczelnik wydziału w Biurze „W” KdsBP.

[5] Prawdopodobnie chodzi o Jana Stefańczaka – w aparacie bezpieczeństwa od grudnia 1944 r., w pionie ochrony gospodarki, zastępcę szefa WUBP w Katowicach, od 1 IX 1956 r. wicedyrektora Departamentu V KdsBP.

[6] Stanisława Mirska – zastępca naczelnika Wydziału IX Departamentu I KdsBP.

[7] Bliższych danych nie ustalono. Zapewne doradca sowiecki.

[a] Numer wpisano odręcznie.

Nr 82

1956 październik 17, Warszawa – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 13 października 1956 r.

Warszawa, dnia 17 października 1956 r.

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 14/56

z posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w dniu 13 października 1956 r.

Obecni: członkowie Komitetu, tow. Walczak oraz do poszczególnych punktów tow. tow. Matusiak, Nowakowski, Szczęśniak i [Łazarz] Gejler[1].

Posiedzeniu przewodniczył tow. Pszczółkowski.

Przebieg posiedzenia:

1. Sprawy odznaczeń państwowych

Referuje tow. Matusiak. Proponowane odznaczenia mają charakter ogólny. Pewien ich procent dotyczy funkcjonariuszy, którzy wyróżnili się swą postawą w czasie wypadków poznańskich. Ze względu na charakter tych wypadków postanowiono nie występować o przyznanie odznaczeń bojowych, a jedynie [o] Krzyże Zasługi i [Krzyże] Odrodzenia Polski.

Postanowiono, że właściwi członkowie Komitetu przejrzą w ciągu dnia następnego wystawione wnioski odznaczeniowe, przed ich podpisaniem przez przewodniczącego.

Tow. Nowakowski otrzymał polecenie przygotowania sprawy nadawania drugiego typu odznaki „W Służbie Narodu” niezwiązanego z warunkiem 10 lat służby w aparacie bezpieczeństwa.

Postanowiono też załatwić jeszcze przed okresem wyborczym sprawy tych awansów oficerskich, w których decyzje zostały uprzednio odroczone.

Komitet przyznał mjr. Bogusławskiemu pełniącemu obowiązki dyrektora Departamentu Łączności stopień podpułkownika służby bezpieczeństwa.

W dyskusji co do polityki awansowej w organach Informacji zwrócono uwagę [zarówno] na potrzebę utrzymania jednakowych zasad w całym aparacie bezpieczeństwa, którego organa Informacji są częścią składową, jak i na konieczność uwzględnienia specyficznych warunków pracy organów bezpieczeństwa w wojsku.

2. Sprawy kadrowe

Komitet postanowił mianować wicedyrektorem Biura „W” tow. [Tadeusza] Wosińskiego[2], dotychczasowego naczelnika Wydziału I tego biura.

Tow. Szwagierczaka postanowiono przenieść na stanowisko z[astęp]cy kierownika Wojewódzkiego Urzędu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] w Koszalinie, a tow. Roszkowskiego na z[astęp]cę kierownika Wojewódzkiego Urzędu [do spraw Bezpieczeństwa Publicznego] w Kielcach[3].

W sprawie proponowanego przeniesienia tow. Wziątka do Białegostoku oraz wysłania na jego miejsce do Wrocławia tow. Stanisławskiego zwrócono w czasie dyskusji uwagę na konieczność stabilizacji kadr wojewódzkich urzędów, unikania pochopnych przeniesień i ograniczenia ich tylko do rzeczywiście niezbędnych wypadków.

Ustalono, że tow. Matusiak, wysuwając wnioski kadrowe, przedstawiać też będzie charakterystyki i opinie co do poszczególnych towarzyszy.

W sprawie ewent[ualnego] przeniesienia tow. Wziątka z Wrocławia do Białegostoku ustalono, że decyzja zapadnie po przeprowadzeniu z nim rozmowy przez tow. Pszczółkowskiego. Tow. Stanisławski, w zależności od tej decyzji, zostanie skierowany do Wrocławia bądź do Białegostoku.

3. Sprawa doboru słuchaczy do szkoły Departamentu I

Komitet ustalił, że szkoła ta rozpocznie się w styczniu przyszłego roku. Kandydatów do szkoły należy dobrać spośród absolwentów szkół operacyjnych aparatu oraz funkcjonariuszy departamentów Komitetu, w tym również Departamentu I. Tow. Matusiak przygotuje imienną listę kandydatów, tak aby sprawa ta mogła być konkretnie przedyskutowana.

4. Projekt budżetu Komitetu na 1957 rok

Na wstępie tow. Pszczółkowski zwrócił uwagę, że budżet Komitetu to nie zestawienie buchalteryjne, lecz ujęcie cyfrowe politycznych założeń pracy organów bezpieczeństwa. Dlatego też niedobrze się stało, że projekt tego budżetu opracowany został bez uprzedniego uzyskania wytycznych Komitetu i będzie on musiał ulec poważnym zmianom. Pierwszą, zasadniczą sprawą, która budzi wątpliwości, jest przewidziany w projekcie wzrost wydatków w porównaniu do 1956 r. Zadaniem dzisiejszych obrad jest przedyskutowanie podstawowych założeń, na których winno oprzeć się opracowanie projektu budżetu.

Ustalono, że sumę wydatków osobowych w 1957 r. należy opracować na podstawie przewidzianego, faktycznego, a nie etatowego stanu osobowego w końcu 1956 r.

Przeciętny stan kadr w r[oku] 1957[b] winien wynosić 20 300 funkcjonariuszy etatowych.

W wydatkach na podróże i delegacje służbowe należy przyjąć (uwzględniając ewentualnie podwyższenie diet) sumę 30 mln zł.

Fundusz operacyjny winien zostać zmniejszony do 15 mln zł.

W sprawie szkolenia ogólnokształcącego funkcjonariuszy postanowiono pomóc tym towarzyszom, którym warunki uniemożliwiają uczęszczanie na kursy organizowane przez Ministerstwo Oświaty, i sfinansować ich naukę na specjalnych grupach.

Po przejrzeniu innych pozycji projektu budżetu ustalono, że tow. Ptasiński i tow. Paszkowski sprawdzą możliwości dokonania oszczędności w wydatkach administracyjno-gospodarczych. W wydatkach na łączność skreślono wydatki dot[yczące] działów pracy przejętych przez Ministerstwo Łączności. Nowy projekt budżetu na 1957 rok ma być opracowany przez Departament Finansowy do dnia 20 października br.

Protokółował: T[adeusz] Fuks[c]

Odbito egz. 3

Masz[ynopis] Z[ofia] Pietrzyńska

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 266–268, oryginał, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[2] Łazarz Gejler – w MO od maja 1946 r., w aparacie bezpieczeństwa od maja 1949 r.; w MBP m.in. naczelnik wydziału Departamentu Finansowego, w KdsBP na analogicznym stanowisku.

[1] Tadeusz Wosiński – w aparacie bezpieczeństwa od lutego 1945 r.; w MBP m.in. zastępca naczelnika wydziału Departamentu II, w KdsBP naczelnik wydziału w Biurze „W”.

[3] Osoba o tym nazwisku nie piastowała żadnego stanowiska w Kielcach, Aparat bezpieczeństwa w Polsce..., s. 196–208.

[b] Wpisano odręcznie w miejsce skreślonego który.

[c] Obok podpis Tadeusza Fuksa.

Nr 83

1956 październik 27, Warszawa – Protokół posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego 15 października 1956 r.

Warszawa, dnia 27 października 1956 r.

Ściśle tajne

Egz. nr 1[a]

Protokół nr 15/56

z posiedzenia Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

odbytego w 15 października 1956 r.[1]

Obecni: członkowie Komitetu, tow. Kardasz[2] i tow. Nowakowski oraz do pkt 2 zastępcy szefa Głównego Zarządu Informacji, szefowie Okręgowych Zarządów Informacji Śląskiego i Pomorskiego OW i ich zastępcy, tow. Tracz, tow. Drzewiecki i tow. Żmijewski.

Posiedzeniu przewodniczył tow. Pszczółkowski.

Przebieg posiedzenia:

1. Sprawa określenia zadań organów bezpieczeństwa w związku z przystąpieniem do powoływania komisji wyborczych

Referuje tow. Alster.

Po przeprowadzonej dyskusji, w której zabierali głos wszyscy członkowie Komitetu, zostało sprecyzowane, że główna treść pomocy ze strony organów bezpieczeństwa winna się wyrażać w wykrywaniu w drodze operacyjnej i sygnalizowaniu partii o zorganizowanej działalności ze strony wrogich środowisk i elementów, działalności w ramach organizacji społecznych itp. mającej na celu przeforsowanie swoich kandydatów do komisji wyborczych, jak też kandydatów na posłów, próbach organizowania bojkotu wyborów itd. Zadaniem organów bezpieczeństwa jest więc stałe śledzenie ruchliwości wroga i wykrywanie w porę jego zamiarów i metod działania, aby nie dopuścić do zaskoczenia nas znienacka.

Natomiast sprawdzanie członków komisji wyborczych, przy czym chodzi tu głównie o okręgowe komisje wyborcze, należy ograniczyć wyłącznie do tych wypadków, gdy instancje partyjne na skutek posiadanych wątpliwości co do jakiegoś kandydata zwrócą się o sprawdzenie do organów bezpieczeństwa. Sprawdzenie to nie może się wówczas opierać tylko na danych kartoteki, lecz na aktualnym i rzeczywistym rozeznaniu. Komitet podkreślił, że organa bezpieczeństwa nie powinny zajmować się opracowywaniem z góry wszystkich kandydatów do okręgowych komisji, gdyż byłoby to niesłuszne i wobec ogromu zadania praktycznie niewykonalne.

2. Rozpatrzenie pracy Okręgowych Zarządów Informacji Śląskiego i Pomorskiego OW

Referują szefowie OZI ppłk Mrówczyński i ppłk Mochejski[b].

W toku dyskusji zwrócono uwagę na następujące zagadnienia:

Zarysowuje się duża rozpiętość między pracą wymienionych zarządów Informacji a zainteresowaniami wroga, czego dowodem jest mała ilość zakończonych wzgl[ędnie] prowadzonych przez te organa Informacji spraw szpiegowskich. Zlikwidowane przez aparat bezpieczeństwa publicznego siatki szpiegowskie rozmieszczone były w większości na ziemiach zachodnich (Śląsk i Pomorze). Przyczyną słabej aktywności organów Informacji jest zamykanie się organów Informacji w ramach koszar i niewychodzenie na styk z otoczeniem cywilnym wojska. W pracy tych organów widać oderwanie od konkretnej sytuacji operacyjnej istniejącej na terenie województw, która oddziaływuje na sytuację w wojsku. Brak jest w wielu wypadkach współdziałania między organami bezpieczeństwa publicznego i organami Informacji, brak nawet zrozumienia dla tego współdziałania. Mimo wydanych przez Komitet zarządzeń określających, że walka ze skierowaną przeciwko wojsku działalnością obcych wywiadów jest zadaniem całego aparatu, w praktyce częstokroć uważa się, że ochrona wojska należy tylko do organów Informacji i organa bezpieczeństwa ograniczają się do udzielania pomocy, zamiast traktować tę pracę jako swoje zadanie.

Poważne wątpliwości wzbudził system sieci inf[ormacyjno]-ag[enturalnej] w wojsku. Około 48% sieci znajduje się wśród kadry oficerskiej. Sztaby i jednostki, do których obowiązuje specjalny dobór kadr i w których największy jest stopień upartyjnienia, są jednocześnie najbardziej nasycone siecią agenturalną. Wskazywano, że to połączenie obowiązków służbowych z obowiązkami wobec organów bezpieczeństwa, jak też obowiązków partyjnych z obowiązkami wobec tych organów, działa demoralizująco, gdy chodzi o informatorów do ogólnych zadań. W każdej sytuacji, zarówno gdy informator jest przełożonym, [jak i gdy jest] podwładnym lub równym stopniem wobec osoby obserwowanej, wskazane wyżej połączenie obowiązków musi źle wpływać na wypełnianie obowiązków, zarówno służbowych, jak też partyjnych. Dlatego też sprawa słuszności, celowości i ilości agentury poza sprawami musi być rozstrzygnięta po nowemu, przy uwzględnieniu rzeczywistych potrzeb ochrony tajemnicy wojskowej, zabezpieczenia przed zdradą i innymi przestępstwami.

Inaczej przedstawia się sytuacja z kadrą zmienną wojska. Tu może być potrzebne szersze rozeznanie agenturalne. Obecne jednak metody pracy agentury i jej sposób zachowania się celem uzyskania zaufania ewent[ualnych] wrogich elementów wpływa demoralizująco na nowo wcielonych do wojska i w rezultacie może przynieść więcej szkody niż pożytku. Nastawianie agentury na informację sytuacyjną może łatwo doprowadzić do wypaczeń, jak też odwraca uwagę organów Informacji od istotnych zadań walki z wrogiem, który w wojsku ze względu na dostęp do tajemnic, otrzymanie broni itp. jest szczególnie niebezpieczny.

W dalszym ciągu dyskusji poruszano jeszcze sprawę przeciwdziałania robocie szpiegowskiej przedstawicieli placówek dyplomatycznych wyjeżdżających do miejsc postoju jednostek wojskowych.

Na zakończenie dyskusji stwierdzono, że sprecyzowanie oceny i wniosków co do pracy organów Informacji wymaga wypracowania stanowiska Komitetu w szeregu wysuwanych problemów. Możliwe to będzie po zapoznaniu się jeszcze z pracą Informacji w wojskach lotniczych i marynarce. Na razie w związku z ogólną sytuacją w kraju organa Informacji wraz z całym aparatem bezpieczeństwa winny zachować należytą czujność.

Protokółował: T[adeusz] Fuks

Odbito w egz. 3

Masz[ynopis] Z[ofia] Pietrzyńska

Źródło: AIPN, 1583/1, k. 269–271, oryginał, mps.

[a] Numer wpisano odręcznie.

[1] Jest to ostatni zachowany protokół posiedzeń KdsBP. Nie wiadomo, czy do czasu formalnego rozwiązania (ustawą z 13 XI 1956 r.) odbywały się jeszcze jego posiedzenia.

[2] Bliższych danych nie ustalono.

[b] W dokumencie Mechejski.

WYKAZ SKRÓTÓW

AAN

– Archiwum Akt Nowych

AIPN

– Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej

AK

– Armia Krajowa

AL

– Armia Ludowa

BP

– bezpieczeństwo publiczne

BP

– Biuro Polityczne

BPDes

– brygada powietrznodesantowa

BPZ

– Biuro Paszportów Zagranicznych

CCIR

– Comité Consultatif International de Radio (Komitet Doradczy do spraw Radiokomunikacji Międzynarodowej)

CD

– corps diplomatique (korpus dyplomatyczny)

CIA

– Central Intelligence Agency (Centralna Agencja Wywiadowcza)

CKW

– Centralny Komitet Wykonawczy

CSR

– Republika Czechosłowacka (Československá republika)

CW

– Centrum Wyszkolenia

DAPlot

– dywizja artylerii przeciwlotniczej

DLM

– dywizja lotnictwa myśliwskiego

DOR

– Departament Ochrony Rządu

Dzmech

– dywizja zmechanizowana

DzU

– Dziennik Ustaw

gestapo

– Geheime Staatspolizei (Tajna Policja Państwowa)

GL

– Gwardia Ludowa

GRN

– Gminna Rada Narodowa

GS

– Gminna Spółdzielnia

GZI

– Główny Zarząd Informacji

IC

– instytucje centralne (Ministerstwa Obrony Narodowej)

IG Farben

– Interessen-Gemeinschaft Farbenindustrie (Wspólnota Interesów Przemysłu Farbiarskiego)

ITO

– Instytut Techniki Operacyjnej

kbk

– krótki bojowy karabinek

kbks

– krótki bojowy karabinek sportowy

KBW

– Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego

KC

– Komitet Centralny

KdsBP

– Komitet do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

KG

– Komenda Główna

KGB

– Komitiet Gosudarstwiennoj Biezopasnosti (Komitet Bezpieczeństwa Państwowego)

kk

– kodeks karny

kkWP

– kodeks karny Wojska Polskiego

KP

– Komitet Powiatowy

KP(b) Litwy

– Komunistyczna Partia (bolszewików) Litwy

kpk

– kodeks postępowania karnego

KPP

– Komunistyczna Partia Polski

KPZB

– Komunistyczna Partia Zachodniej Białorusi

KPZR

– Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego

KW

– Komitet Wojewódzki

KZMP

– Komunistyczny Związek Młodzieży Polski

LK

– lokal konspiracyjny (kontaktowy)

MBP

– Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego

MDM

– Marszałkowska Dzielnica Mieszkaniowa

MGB

– Ministierstwo Gosudarstwiennoj Biezopasnosti (Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego)

MHZ

– Ministerstwo Handlu Zagranicznego

MO

– Milicja Obywatelska

MON

– Ministerstwo Obrony Narodowej

MRN

– Miejska Rada Narodowa

m/s

– motor ship (statek motorowy)

MSW

– Ministerstwo Spraw Wewnętrznych

MSZ

– Ministerstwo Spraw Zagranicznych

MTP

– Międzynarodowe Targi Poznańskie

MUBP

– Miejski Urząd Bezpieczeństwa Publicznego

MUdsBP

– Miejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

MW

– Marynarka Wojenna

MWD

– Ministierstwo Wnutriennich Dieł (Ministerstwo Spraw Wewnętrznych)

NATO

– North Atlantic Treaty Organization (Organizacja Paktu Północnoatlantyckiego)

NIK

– Najwyższa Izba Kontroli

NKGB

– Narodnyj Komissariat Gosudarstwiennoj Biezopasnosti (Ludowy Komisariat Bezpieczeństwa Państwowego)

NKWD

– Narodnyj Komissariat Wnutriennich Dieł (Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych)

NRD

– Niemiecka Republika Demokratyczna

NSZ

– Narodowe Siły Zbrojne

ONZ

– Organizacja Narodów Zjednoczonych

ORP

– Okręt Rzeczypospolitej Polskiej

OW

– okręg wojskowy

OZI

– Okręgowy Zarząd Informacji

PAN

– Polska Akademia Nauk

PGR

– Państwowe Gospodarstwo Rolne

PKPG

– Państwowa Komisja Planowania Gospodarczego

PKP

– Polskie Koleje Państwowe

PKWN

– Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego

plm

– pułk lotnictwa myśliwskiego

pm

– pistolet maszynowy

POM

– Państwowy Ośrodek Maszynowy

PONSZ

– pociąg nadzwyczajny specjalnego znaczenia

POP

– Podstawowa Organizacja Partyjna

POW

– Pomorski Okręg Wojskowy

PP

– podsłuch pokojowy

pp

– pułk piechoty

PPR

– Polska Partia Robotnicza

PPS

– Polska Partia Socjalistyczna

PRL

– Polska Rzeczpospolita Ludowa

PSL

– Polskie Stronnictwo Ludowe

PT

– podsłuch telefoniczny

PUBP

– Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego

PUdsBP

– Powiatowy Urząd do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

PZPR

– Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

RFN

– Republika Federalna Niemiec

RKW

– radiokontrwywiad

RO

– Referat Ochrony

RP

– Rzeczpospolita Polska

RWE

– Radio Wolna Europa

SB

– Służba Bezpieczeństwa

SN

– Stronnictwo Narodowe

SP

– Stronnictwo Pracy

ŚOW

– Śląski Okręg Wojskowy

TKN

– telefonia kanałowo-nośna

TOPL

– terenowa obrona przeciwlotnicza

TRJN

– Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej

TT

– Tulski Tokariewa (pot. tetetka)

UB

– Urząd Bezpieczeństwa

UBP

– Urząd Bezpieczeństwa Publicznego

URM

– Urząd Rady Ministrów

USA

– United States of America (Stany Zjednoczone Ameryki)

WiN

– Zrzeszenie „Wolność iNiezawisłość”

WL

– Wojska Lotnicze

WOP

– Wojska Ochrony Pogranicza

WOW

– Warszawski Okręg Wojskowy

WP

– Wojsko Polskie

WRN

– Wojewódzka Rada Narodowa; Wolność, Równość, Niepodległość

WSR

– Wojskowy Sąd Rejonowy

WSW

– Wojskowa Służba Wewnętrzna

WUBP

– Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego

WUdsBP

– Wojewódzki Urząd do Spraw Bezpieczeństwa Publicznego

WW

– Wojska Wewnętrzne

ZBoWiD

– Związek Bojowników o Wolność i Demokrację

ZMP

– Związek Młodzieży Polskiej

ZOR

– Zarząd Osiedli Robotniczych

ZSL

– Zjednoczone Stronnictwo Ludowe

ZSRR

– Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich

ZSW

– Zastępcza Służba Wojskowa

ZZZ

– Związek Związków Zawodowych

PRZYPISY

[1] Tę konferencję prasową, która rozpoczęła się o godz. 14.00 (a więc wieczorem czasu środkowoeuropejskiego), relacjonowało – w formie wywiadu – radio Głos Ameryki. Informacje prasowe na jej temat ukazały się 29 września. Druga konferencja odbyła się 29 września. Tematem obu były głównie aspekty amerykańskie (sprawa uwięzienia braci Fieldów – Hermanna w Polsce i Noela na Węgrzech). Nagrania Głosu Ameryki retransmitowały BBC i RWE. 20 października RWE zaczęło systematycznie nadawać relacje Światły zatytułowane „Za kulisami bezpieki i partii”, opracowane przez dziennikarza RWE Zbigniewa Błażyńskiego (wyemitowano 140 odcinków). 5 II 1955 r. bezpieka przechwyciła pierwsze egzemplarze broszury wydanej pod tym samym tytułem, wysyłane pocztą. W nocy z 12 na 13 lutego zaczęto broszurę zrzucać na terytorium Polski w ramach tzw. akcji balonowej (Operation „Spotlight”). Łącznie wysłano ponad 500 tys. egzemplarzy. Szerzej zob. A. Paczkowski, Trzy twarze Józefa Światły. Przyczynek do dziejów komunizmu w Polsce, Warszawa 2009, s. 197–201, 216–226. Najobszerniejszy wybór (i najlepsze opracowanie) audycji Światły zob. Z. Błażyński, Mówi Józef Światło. Za kulisami bezpieki i partii, Londyn 1985. Oryginalny zapis audycji zob. http://www.polskieradio.pl/39,Historia/1024,Za-kulisami-bezpieki-i-partii/.

[2] Centrum władzy. Protokoły posiedzeń kierownictwa PZPR. Wybór z lat 1948–1970, oprac. A. Dudek, A. Kochański, K. Persak, Warszawa 2000, s. 131–132. Szerzej o reakcjach zarówno kierownictwa PZPR, jak i w samym MBP zob. A. Paczkowski, Trzy twarze Józefa Światły..., s. 202–212.

[3] Struktura KdsBP zob. s. 31.

[4] Urzędy utrzymano w 186 powiatach, a w pozostałych 126 utworzono – ograniczone kadrowo – delegatury do spraw bezpieczeństwa.

[5] Choć prawdę mówiąc, w Związku Sowieckim wielokrotnie łączono sprawy wewnętrzne ze sprawami bezpieczeństwa i je rozdzielano, co na ogół było powodowane bieżącą sytuacją polityczną. Między innymi jednym z pierwszych działań po śmierci Stalina było włączenie do MWD funkcjonującego odrębnie Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego (Ministierstwo Gosudarstwiennoj Biezopasnosti, MGB), a rok później znów dokonano podziału.

[6] Centrum władzy..., s. 134.

[7] DzU 1954, nr 54, poz. 269.

[8] „Monitor Polski” 1955, nr 8, poz. 83.

[9] AAN, KC PZPR, 1662, Protokoły posiedzeń Biura Politycznego, k. 104.

[10] Ibidem, 1674, Protokoły posiedzeń Biura Politycznego, k. 36.

[11] Włączenie GZI do KdsBP rozważano już w kwietniu 1955 r., kiedy to „na wniosek tow. Rokossowskiego” Biuro Polityczne zleciło przygotowanie odpowiedniej uchwały w tej sprawie (ibidem, 1662, Protokoły posiedzeń Biura Politycznego, k. 45). Z nieznanych przyczyn sprawa przeciągnęła się o kilka miesięcy i decyzja Biura Politycznego została wcielona w życie dopiero na podstawie uchwały nr 683 Rady Ministrów z 3 IX 1955 r. „o włączeniu wojskowych organów bezpieczeństwa do Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego oraz [o] zakresie ich działania” (niepublikowana).

[12] Sprawę „wyprowadzenia” Radkiewicza z Biura Politycznego gremium to rozpatrywało 20 I 1955 r. (ibidem, 1673, k. 1–2), zdecydowana większość uczestników zebrania opowiedziała się jednak za pozostawieniem go w składzie tej instancji. O usunięcie Radkiewicza z Biura wnioskował Roman Zambrowski, ale poparł go tylko marsz. Rokossowski. Radkiewicz, powołany 7 XII 1954 r. na stanowisko ministra PGR, utracił członkostwo w Biurze w połowie lipca 1955 r. Równocześnie „wyprowadzono” z KC dwóch byłych wiceministrów MBP: Mietkowskiego i Konrada Świetlika. Spośród wiceministrów najszybciej swoją pozycję w PZPR utracił Romkowski – usunięto go już w styczniu 1955 r.

[13] Oficjalna nazwa tego komitetu brzmiała: Komitet Dzielnicowy Warszawa-Ujazdów.

[14] Do momentu włączenia MGB do MWD doradcy w aparatach bezpieczeństwa wszystkich państw satelickich podlegali MGB, następnie do marca 1954 r. byli wysłannikami MWD, a od tej daty – KGB. Szerzej o instytucji doradców (nie tylko w aparatach bezpieczeństwa) zob. T.W. Wołokitina i in., Moskwa i Wostocznaja Jewropa. Stanowlenije politiczeskich rieżymow sowietskogo tipa, 1949–1953, Moskwa 2002, s. 592–655; zob. też K. Kaplan, Sovětští poradci v Československu 1949–1956, Praha 1993, s. 17–42.

[15] Oprócz doradców była spora grupa sowieckich oficerów ze statusem „zwykłych” funkcjonariuszy, ale na ogół zajmowali oni kierownicze stanowiska (np. szef kadr MBP Mikołaj Orechwa lub szef pionu finansowego Iwan Kisielow).

[16] T.W. Wołokitina i in., Moskwa i Wostocznaja Jewropa..., s. 629.

[17] Centrum władzy..., s. 184. Na tym samym zebraniu postanowiono zwrócić się do Moskwy o wyrównanie cen za węgiel dostarczany Związkowi Sowieckiemu po cenach niższych niż światowe.

[18] „Trybuna Ludu”, 25 I 1955.

[19] Cyt. za: A. Paczkowski, Aparat bezpieczeństwa w latach odwilży: casus Polski, „Zeszyty Historyczne” 1995, nr 114, s. 20.

[20] Ibidem.

[21] Obszerne, ponad 30-stronicowe sprawozdanie tej komisji zob. AAN, KC PZPR, Kolekcja akt różnej proweniencji, II/94, k. 41–72.

[22] AAN, KC PZPR, 1662, Protokoły posiedzeń Biura Politycznego, k. 26.

[23] Ibidem, k. 55. W protokole nie zapisano, niestety, przebiegu dyskusji.

[24] Tekst informacji zob. A. Paczkowski, Wywiad (cywilny) PRL w 1955 r., „Zeszyty Historyczne” 2004, nr 150, s. 145–153.

[25] Centrum władzy..., s. 165–166.

[26] Ibidem, s. 226–227.

[27] AIPN, 1583/158, k. 11–17.

[28] Sprawozdania z jej pobytu w Polsce zob. AIPN, 01062/43, t. 5.

[29] S. Cenckiewicz, Udział aparatu bezpieczeństwa PRL w drugiej kampanii remigracyjnej (1955–1957) [w:] Aparat bezpieczeństwa wobec emigracji politycznej i Polonii, red. R. Terlecki, Warszawa 2005, s. 253. W wyniku ustaleń podjętych w Moskwie strona polska przygotowała projekt porozumienia, ale nie wiadomo, czy zostało ono podpisane (P. Pleskot, „Tarcza partii i narodu”. Kontrwywiad Polski Ludowej w latach 1945–1956. Zarys struktur i wybór źródeł, Warszawa 2010, s. 251–253).

[30] Jedna z takich umów zob. P. Pleskot, „Tarcza partii i narodu”..., s. 257–259.

[31] Notabene nakazano zwrot do Gabinetu Ministra wszystkich egzemplarzy tego dokumentu.

[32] Omówienie tych instrukcji zob. dok. nr 6, 7.

[33] T. Ruzikowski, Tajni współpracownicy pionów operacyjnych aparatu bezpieczeństwa 1950–1984, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2003, nr 1, s. 134 (tabela nr 1). Dane według stanu na 31 grudnia każdego roku.

[34] AIPN, 0887/73, k. 2. W 1956 r. ponad 25 proc. aresztowań dokonano w Poznaniu.

[35] F. Szlachcic, Gorzki smak władzy. Wspomnienia, Warszawa 1990, s. 18.

[36] DzU 1956, nr 54, poz. 241.

[37] GZI i inne jednostki Informacji zostały rozformowane 10 I 1957 r. i przekształcone w Wojskową Służbę Wewnętrzną (WSW).

[38] Zob. Aparat bezpieczeństwa w Polsce w latach 1944–1956. Taktyka, strategia, metody, cz. I: Lata 1945–1947, oprac. A. Paczkowski, Warszawa 1994; cz. II: Lata 1948–1949, Warszawa 1996; Aparat bezpieczeństwa w Polsce w latach 1950–1952. Taktyka, strategia, metody, wstęp A. Paczkowski, oprac. A. Dudek, A. Paczkowski, Warszawa 2000; Aparat bezpieczeństwa w Polsce w latach 1953–1954. Taktyka, strategia, metody, wstęp A. Paczkowski, wybór i oprac. G. Majchrzak, A. Paczkowski, Warszawa 2004.

[39] Struktura MBP według stanu organizacyjnego w listopadzie 1954 r. Warto pamiętać, że w połowie 1954 r. niektóre jednostki zostały zlikwidowane lub połączone. Tych zmian tu nie uwzględniono.